Сторінка · с. 2сторінка оригіналу ↗
Jego lepta w skarbnicę wolności
Слово Просвіти, №49 за 2012 рік
Mykoła TABORYT. Szkice do biografii. Niedawno, w przededniu 150. rocznicy urodzin P. J. Stebnyckiego, zapytałem swoją koleżankę, Nadię Kyrjan, czy wie cokolwiek o swoim słynnym krajaninie z Horenicz, który w 1918 roku stanął na czele kijowskiej organizacji „Proświty”. Wzruszyła ramionami, ale potem przypomniała sobie: „A czy to przypadkiem nie syn tego księdza Stebnyckiego, który jest pochowany u nas przy cerkwi?..”. …Dla zdecydowanej większości Ukraińców okres walki narodowowyzwoleńczej końca XIX — początku XX wieku to jeśli nie biała, to szara plama naszej historii. I nie ma tu winy historyków-naukowców. Bo dopiero w ostatnim czasie w periodykach naukowych opublikowano szereg artykułów i opracowań na temat jego życia i działalności, wybrany epistolarny dorobek itp. W latach 2008—2009 Instytut Ukraińskiej Archeografii i Źródłoznawstwa im. M. S. Hruszewskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy przygotował i wydał dwie książki: „J. Czykałenko i P. Stebnycki. Korespondencja. 1901—1922 lata” oraz „Wybrane utwory”. Są już pierwsze obronione prace doktorskie na ten temat. Jednak dla przeciętnego człowieka jego imię jest niesłusznie mało znane. Chociaż jego miejsce jest w nielicznej kohorcie tych, którzy przybliżali Ukraińską Rewolucję 1917 roku i przyczynili się do ustanowienia państwa ukraińskiego. Oto kilka szkiców do jego życia. Z autobiografii, napisanej przez niego własnoręcznie z okazji wyboru w 1919 r. na stanowisko pracownika Akademii Nauk, dowiadujemy się, że urodził się 25 listopada 1862 r. pod Kijowem we wsi Horenicze, gdzie jego ojciec był proboszczem. Ukończył 1. Gimnazjum Kijowskie, potem — wydział fizyczno-matematyczny Uniwersytetu Kijowskiego. W tym samym roku wyruszył „zdobywać” Petersburg. Pracując w głównym zarządzie poczt i telegrafów, zaczyna współpracować z kilkoma czasopismami branżowymi. Jego artykuły i przeglądy z zakresu ekonomii i finansów są drukowane w „Wiestniku finansow, promyszlennosti i torgowli”, „Torgowo-promyszlennoj gazietie” itp. Ale wkrótce błyskotliwa kariera urzędnicza, jak na obcoplemieńca i człowieka bez koneksji na szczytach, zostanie zakończona. Za podpis pod protestem „Sojuza pisatelej” przeciwko przemocy wobec studentów-demonstrantów zostaje zwolniony z pracy jako „lejb-nachał” (słowa cara Mikołaja II). Od 1904 r. pracuje w Agencji Handlowo-Telegraficznej (później przemianowanej na Petersburską). Po 1917 r. Stebnycki zostaje mianowany pełnomocnikiem Ukrainy — komisarzem ds. młodego państwa przy Rządzie Tymczasowym Rosji. Rok później, po przeprowadzce do Kijowa, zostaje mianowany senatorem sądu generalnego Senatu Państwowego, bierze udział w negocjacjach z byłą metropolią, a nawet zdąży popracować jako minister oświaty narodowej i sztuki za hetmana Skoropadskiego. Co ciekawe, to właśnie jego podpis widnieje na dokumencie o założeniu Akademii Nauk. To tak zwana tytułowa strona jego życia, niezmiernie bogatsza i wielowymiarowa jest praca w dziedzinie ukraińskiej sprawy narodowej. Bezinteresowny pragmatyk. Przebudzenie świadomości narodowej nie zawsze można wyjaśnić nostalgią za krajem ojczystym, bliskimi i rodziną. Zapewne w człowieku musi istnieć ta podstawa osobowości ludzkiej, którą nazywamy uogólnionym słowem „duchowość”. I ona, bez wątpienia, została zaszczepiona w duszy Petra Januarowycza jako cnota moralno-etyczna zarówno przez religijność ojca, jak i wiejskie otoczenie oraz pragnienie dotarcia do prawdy we wszystkim. Zrozumiałe, że w tamtych czasach (jeden ukaz wałujewski czegoś jest wart!) imperium metodycznie i celowo przygotowywało z przedstawicieli każdej narodowości „ogólnorosjan”. Nie był wyjątkiem i Petro Januarowycz. Znalazłszy się w Petersburgu, jak zawsze dużo czyta. Ostatnim impulsem do samoświadomości stał się przyjazd i występy w Północnej Palmirze rodaków — teatru M. Kropywnyckiego. Od tego czasu kolonia ukraińska zyskuje jednego z najaktywniejszych członków. Jak zauważał A. Bołabolczenko w swojej pracy „Trzy losy: Szkice biograficzne”: żadna kwestia ukraińska, która była rozstrzygana w stolicy, nie ominęła go. A rozstrzygać było co. Rusyfikacyjna polityka centrum, zakaz ukraińskiego słowa ciężkim jarzmem dusiły każdy przejaw życia narodowego: oświatę, kulturę, a nawet gospodarkę. I kiedy kijowianie po rewolucji 1905 r. zdobyli się na własną ogólnoukraińską gazetę codzienną, początkowo „Hromadśku dumku”, a potem „Radę”, Stebnycki i tutaj podstawił swoje ramię. W istocie staje się jej petersburskim korespondentem, mając i tak, poza służbą, mnóstwo obowiązków społecznych. W I i II Dumie Państwowej z inicjatywy petersburskich Ukraińców zostały założone i wydawane organy prasowe ukraińskich frakcji parlamentarnych — „Ukrainskij wiestnik” (1906), potem „Ridna sprawa. Dumśki wisti” (1907), w których bierze najaktywniejszy udział. Oprócz tego, nie będąc deputowanym, wraz z kilkoma innymi wybitnymi działaczami ukraińskimi wszedł do komisji ds. opracowania projektu ustawy o wprowadzeniu języka ukraińskiego do szkół. Kiedy „Rada” — a działo się to nieustannie — wpadała w kolejną dziurę finansową, Petro Januarowycz, odrywając od siebie ostatni grosz, wysyłał Jewhenowi Czykałence, wydawcy, to 500, to 1000 karbowańców. W 1911 r. przekazał do Kijowa w celu realizacji i wsparcia gazety 1000 egzemplarzy własnej książeczki „Pid stelamy Dumy”. Nie mniej częsta i odczuwalna była pomoc dla kijowian ze strony Hromady Petersburskiej poprzez „Towarzystwo Dobroczynne wydawania ogólnoużytecznych i tanich książek”, którym kierował Petro Stebnycki. Na przykład towarzystwo przekazywało im do sprzedaży książki po niskich cenach, często poniżej kosztów własnych, a także pozostałości wydań, które zalegały w ich magazynie. Uzyskane w ten sposób środki szły na pokrycie kosztów wydawania „Rady”. Petersburska „Proświta”. Wspomniane „Towarzystwo Dobroczynne…” w Petersburgu w rzeczywistości było „Proświtą”. Jak pisał w artykule „Petersburska »Proświta«” („Ukrainskaja żyzn”, 1913, V) P. Stebnycki: „Założone zostało pod koniec 1898 r. — kiedy jeszcze w całej swojej sile był tajny okólnik, zakazujący w języku ukraińskim wszelkich rodzajów literatury, poza czystą beletrystyką (tak zwany »zakon Juzefowicza« — lex Jusefoviana). Przy tym specjalnym reżimie, który ciążył nad językiem ukraińskim, nie można było, oczywiście, nawet marzyć o założeniu na Ukrainie organizacji społecznej, z ukraińską nazwą i z wyraźnie określonym prawem rozpowszechniania ukraińskiej literatury popularnonaukowej. Ale w Petersburgu organizatorom towarzystwa udało się osiągnąć”
Zdjęcie Nadiji Kyrjan było w tamtych czasach stosunkowo bardzo dużo: celem towarzystwa, zgodnie ze statutem, było wskazane wspieranie „religijno-moralnego rozwoju i ekonomicznego dobrobytu małorosyjskiego narodu”, a środkiem do osiągnięcia tego celu — wydawanie „dozwolonych przez cenzurę i dostępnych pod względem języka i wykładu książek różnej treści”. Do 1904 r. Towarzystwo wydało 32 broszury, w tym o tematyce rolniczej — 11, biografii — 7, beletrystyki — 6, z medycyny — 3, z historii — 3. W następnych 8 latach, kiedy zniesiono dzikie drakońskie zakazy dotyczące ukraińskiego słowa, zdołali wydać jeszcze 35. Właśnie tutaj wydawano najpopularniejsze wśród ukraińskich chłopów „Rozmowy o gospodarstwie wiejskim” Czykałenki, które pod względem nakładu zajmowały drugie miejsce po „Kobziarzu” Szewczenki. W serii historycznej ujrzała światło dzienne popularna historia Ukrainy M. Hruszewskiego, w serii „Kooperacja, ekonomia i kwestie społeczne” — 9 broszur, w tym o kooperacjach kredytowych S. W. Borodajewskiego, o kooperacji spożywców W. Domanickiego, z podręczników szkolnych — elementarz i dwie chrestomatie do czytania pozalekcyjnego itp. Ogólny nakład wydanej produkcji książkowej wynosił 795 133 egzemplarze. Założone na zasadach składek charytatywnych, Towarzystwo miało, oczywiście, i niewielki zysk. Pewną część literatury przekazywało w darze do bibliotek wiejskich, poszczególne broszury bezpłatnie rozsyłało na prośbę niezamożnych chłopów. Nawiasem mówiąc, przez 14 lat bezpłatnie rozdano i rozesłano ponad 76 tys. egzemplarzy książeczek. W tym czasie, jak pisał Stebnycki we wspomnianym artykule, kiedy lwowska „Proświta”, która pracowała w znośnych warunkach podaustriackiej Ukrainy i praktycznie nie miała żadnych ograniczeń ze strony władz, rosyjskim proświcianom każdy krok przychodził z wielkim trudem. Cenzuralne represje S.-Petersburga wobec Ukraińców po prostu wykraczały poza ramy zdrowego rozsądku. Czego warta była epopeja z uzyskaniem pozwolenia na drukowanie ukraińskiego przekładu Ewangelii! Nawiasem mówiąc, nawet po przejściu między cenzuralną i urzędniczo-biurokratyczną Scyllą i Charybdą, wniosek o święte słowo w ojczystym języku został zakazany przez moskiewskich popów — Synod. I rozwiązanie wszystkich tych kwestii, włącznie z redakcją literacką, korektą, kontaktami z drukarniami, a nawet wysyłką gotowej produkcji, spoczywało na barkach w większości jednego człowieka — Petra Stebnyckiego. Katechizm ukraińskości Polityka carskiej Rosji wobec Ukrainy nigdy nie była choć trochę bardziej liberalna niż wobec innych obrzeży imperium. Przez wieki umiejętnie werbowała i wykorzystywała tych, których obecnie nazywamy ludźmi „trzeciej kolumny”. Walka Ukraińców o wolność i własne państwo obfituje w prowokacje nasłanych „kozaczków”, podłych i sprzedajnych naszych ziomków. Stałą polemikę z nimi (W. Szulginem, P. Florinskim i in.) musiał prowadzić Serhij Jefremow oraz inni ukraińscy publicyści. Nie ominął ten los i Petra Stebnyckiego. W 1912 r. w Kijowie pojawiła się książka S. Szczogolewa „Ukrainskoje dwiżenije kak sowriemiennyj etap jużnorusskogo sieparatizma”. Z zamysłu rosyjskich szowinistów miała ona posłużyć za oficjalny powód do totalnej ofensywy caratu na ukraiński ruch. P. Stebnyckiemu i O. Łotockiemu zlecono napisanie książki-odpowiedzi „Ukrainskij wopros”, gdzie z naukową skrupulatnością, gruntownymi argumentami w popularnonaukowym wykładzie mieli przedstawić władzom i siłom demokratycznym Rosji naszą historię, stan i żądania narodu ukraińskiego. W krótkim czasie wykonali tę pracę błyskotliwie. Do jej przygotowania i napisania zaangażowano wiele źródeł naukowych i statystycznych, wniosków naukowców, przedstawicieli społeczeństwa, instytucji państwowych. Na długi czas książka stała się „katechizmem ukraińskości”. Swojej aktualności, biorąc pod uwagę moment historyczny, nie straciła ona do dziś. „Ukrainskij wopros” składa się z czterech rozdziałów: I. Podstawowe elementy ukraińskiej idei narodowej; II. Ukraiński ruch narodowy w przeszłości i obecnie jako wyraz samostanowienia narodowego; III. Narodowy dorobek ukraińskości; IV. Ukraińskość w stosunku do rosyjskiej państwowości i kultury. Na końcu przeanalizowano oficjalną ideologię wielkorosyjskiego centralizmu, ekonomiczne skutki represji, bezperspektywiczność asymilacji Ukraińców, a także perspektywy antyukraińskiej polityki caratu. Czołowe miejsce w pracy zajęła kwestia języka ojczystego. Pełnomocnik, mąż stanu We wspomnianej książce, w podrozdziale „Język ukraiński jako najważniejsza i wyrazista cecha indywidualności ludowej” autorzy przytaczają wypowiedź A. N. Pypina: „Wszystko, co tylko stanowi indywidualność narodu, sprowadza się w ostatecznym rozrachunku do języka; reszta elementów tworzących indywidualny organizm ludowy — uczucia, wyobrażenia, zwyczaje, ustrój społeczny i polityczny — mogą się zmieniać, nie wpływając na samodzielność narodowej indywidualności, dopóki naród zachowuje swój język”. Odwołanie do autorytetów historyczno- Na jednej z trzech kronikarskich starokijowskich gór — Szczekawicy — w 1923 roku go pochowano. Tam, gdzie zgodnie z legendą, tysiąc lat przed tym spoczęły prochy księcia Olega. Nie udało mi się znaleźć grobu Petra Stebnyckiego, tak jak archeologom — Wieszcza Olega. Ale jeśli legendarnemu księciu wzniesiono dwa pomniki, to Petrowi Januarewyczowi — żadnego, nie ma nawet skromnego nagrobka. Można się zgodzić: i pierwszy, i drugi to postacie różnej wielkości i różnych czasów, jednak łączy ich jedno: porażające poświęcenie w imię ojczystej ziemi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
