Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Ukraiński herb – historia i współczesność

Слово Просвіти, №50 за 2020 рік

W Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy rozpoczął swoją pracę wystawienniczy projekt „Znak Soborności. Wielki herb Ukrainy: od Narbuta do Jakutowycza”. Stuletnią historię Wielkiego herbu Ukrainy projekt ukazuje w dwóch aspektach: historycznym i artystycznym. Eduard Owczarenko. Zdjęcia udostępnione przez muzeum. Projekt realizowany jest przez Narodowe Muzeum Sztuki Ukrainy we współpracy z Muzeum Szeremietiewów oraz Fundacją Współpracy Intelektualnej „Ukraina – XXI wiek”. Partnerem międzynarodowym wystąpiło Ukraińskie Muzeum i Biblioteka w Stamford (USA). Do projektu dołączyły: Narodowe Muzeum we Lwowie im. Andrzeja Szeptyckiego, Lwowskie Muzeum Historyczne, Czernihowskie Obwodowe Muzeum Historyczne im. W. W. Tarnowskiego, Muzeum Historii Miasta Kijowa, Narodowa Biblioteka Ukrainy im. W. I. Wernadskiego, Centralne Państwowe Archiwum Wyższych Organów Władzy i Administracji Ukrainy, Centralne Państwowe Archiwum Historyczne w Kijowie, Branżowe Państwowe Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy oraz Dyrekcja Wystaw Artystycznych Ukrainy, a także osoby prywatne: Ołeksandr Alfiorow, Ołeksandr Neprel, Jurij Sawczuk i Wasyl Jabłonski. Wystawa opowiada, że Wielki herb Ukrainy służy jako ucieleśnienie wiodącej idei narodowej – soborności ukraińskich ziem oraz ich demokratycznego ustroju republikańskiego. Jednak herb to nie tylko zbiór heraldycznych norm i zasad, a przede wszystkim dzieło sztuki. Do historii tworzenia Wielkiego herbu państwowego Ukrainy dołączyli tacy wybitni ukraińscy artyści, jak Heorhij Narbut, Wasyl Kryczewski, Serhij Jakutowycz i inni. Pierwsze szkice symboliki państwowej Ukrainy, opracowane dla Ukraińskiej Republiki Ludowej w 1917 roku, należą do wybitnego mistrza Heorhija Narbuta, a w 1918 roku swoje projekty herbów i pieczęci przygotował jeszcze jeden wybitny artysta – Wasyl Kryczewski. Na emigracji tradycję heraldyczną rozwijał, w szczególności, Mykoła Bytyński, którego album „Odznaki państwowe Ukrainy” po raz pierwszy zaprezentowano w pełnym zakresie. Ostatnia zaś artystyczna redakcja projektu Wielkiego herbu państwowego Ukrainy należy do jednego z najwybitniejszych ukraińskich grafików – Serhija Jakutowycza. Ekspozycja wystawy „Znak soborności” daje widzom wyobrażenie o tym, jak rozwijał się i przekształcał artystyczny wizerunek głównego symbolu państwowego na przestrzeni stu lat. – Lwia część zaprezentowanego w ekspozycji materiału eksponowana jest po raz pierwszy – opowiada kurator wystawy Jurij Sawczuk, kandydat nauk historycznych, specjalista z zakresu heraldyki i weksylologii, współautor projektu Wielkiego herbu państwowego Ukrainy, – a niektóre artefakty w ogóle nie były wcześniej znane – nie tylko szerokiemu ogółowi, ale i wąskiemu kręgowi specjalistów. Ekspozycja posiada swój epigraf, który ma na celu przekazanie koncepcji wystawy i jej architektoniki. Jest to protokół komisji ds. opracowania projektu herbu URL w składzie: Petro Doroszenko (przewodniczący), akademik Orest Łewycki, Heorhij Narbut, Hryhorij Pawłucki, Pawło Zajcew, Mykoła Bilaszewski i Wadym Modzolewski (Kijów, 21 stycznia 1919 roku). Wiemy, że zmagania wyzwoleńcze początku XX wieku wypełniły swoją wielką historyczną misję, odrodziły ukraińskie państwo we współczesnym świecie. Teraz, oglądając te wydarzenia z wysokości początku XXI wieku, możemy powiedzieć, że przeżywamy drugi etap zmagań wyzwoleńczych i rozwiązujemy te historyczne i polityczne zadania, których nie rozwiązano sto lat temu. Data sporządzenia protokołu – 21 stycznia 1919 roku. A już następnego dnia na placu Sofijskim w Kijowie odbędzie się wielki akt zjednoczenia URL i ZURL. Po raz pierwszy powstanie nowoczesne państwo ukraińskie, które nie tylko symbolicznie łączy ukraińskie ziemie, które znajdowały się w składzie imperiów Austro-Węgierskiego i Rosyjskiego, to wielki akt jednoczenia w jednym państwie tych ziem. Akt Zjednoczenia ma taką samą wagę historyczną dla rozwoju naszego organizmu państwowego, naszego postępu, jak i proklamacja niepodległości. Dlatego dla uroczystości Zjednoczenia, które zostało proklamowane rok później, świadomie wybrano ten sam dzień. Dokończenie na str. 4. KYRYŁO STECENKO. ANATOLIJ MATWIJCZUK. ANDRIJ CZEBYKIN.

с. 4 · сторінка оригіналу ↗

Zakończenie. Początek na str. 1. A już dwa tygodnie później – 5 lutego – wojska ukraińskie opuściły Kijów. Nić rozwoju państwowego została przerwana na kilka dziesięcioleci. Ten akt, ten protokół postrzegamy w dużej mierze jako testament w budowaniu państwa, który dotyczy tematu symboli państwowych Ukrainy. Głosi on: „a) Ustalić, że w obecnym czasie, kiedy nastąpiło zjednoczenie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej z Republiką Wschodnią, należy utrwalić ten moment w odpowiednim zjednoczeniu w herbie Sobornej Ukrainy – emblematach herbowych obu republik. Taki herb będzie jasny i zrozumiały dla szerokich warstw narodu ukraińskiego. Ponadto będzie go łatwo skomponować, ponieważ elementy, które należy do tego wykorzystać, nie budzą żadnych wątpliwości. Jest to kozak z rusznicą dla Ukrainy Wschodniej i lew dla Ukrainy Zachodniej. b) Biorąc pod uwagę, że dwie części Sobornej Ukrainy powstały z jednego źródła – Rusi Kijowskiej, uznać za potrzebne umieszczenie w herbie znaku Świętego Włodzimierza”. Zatem projektowali oni herb nowego sobornego państwa. Jednak okoliczności historyczne przeszkodziły temu. Dopiero w naszych czasach powstało niepodległe państwo ukraińskie. W dwóch salach wystawowych zaprezentowano prawie 60 eksponatów. Jeśli w pierwszej sali źródła sięgają tysiącletniej historii, to w drugiej – są to właściwie tradycje wielkiego herbu Ukrainy. Tutaj widzimy symbole, które nazywają się „Kozak z rusznicą”, „Lew” i „Tryzub”. Cała architektonika ekspozycji zbudowana jest wokół tych trzech symboli, które w różnych czasach odgrywały rolę emblematów państwowych. Zatrzymajmy się przy niektórych eksponatach pierwszej sali. W jednym z rzędów przedstawiono eksponaty, które odkrywają tradycję używania tryzuba. Najstarszym znakiem zawierającym to wyobrażenie są srebrniki Włodzimierza Wielkiego. Obok nich inne przedmioty z tamtego okresu – plomba celna, obuszek, pieczęć książęca i znaki uwierzytelniające. Na monetach nieco późniejszego okresu (lata 70. XIV wieku) można zobaczyć lwa, który wspina się na skałę. Przedstawiono również książkę z działu starodruków Biblioteki Narodowej im. Wernadskiego „Opis Sarmacji Europejskiej” Aleksandra Gwagnina, wydanie z 1578 roku, w której również przedstawiony jest lew wspinający się na skałę. Niezwykle ciekawy eksponat przywieziono ze Lwowa. Jest to chorągiew pododdziału Gwardii Narodowej z Jaworowa z 1848 roku. A z Czernihowskiego Muzeum Historycznego – eksponaty z wizerunkiem kozaka z rusznicą (pierwsza trzecia część XVIII wieku). Po raz pierwszy zaprezentowano dokument z Państwowego Archiwum Historycznego w mieście Kijowie, który zawiera podpis „Herb narodowy”. Już w połowie XVIII wieku do wizerunku kozaka z muszkietem stosowano nazwy „Herb narodu”, „Herb narodowy”, „Herb małorosyjski”. W podpisie podana jest gama kolorystyczna. Właśnie to wyobrażenie i ten rysunek zostały wprowadzone do obiegu naukowego pod koniec XIX wieku. Z prywatnej kolekcji Muzeum Szeremietiewów eksponowana jest pieczęć fundatora państwa kozackiego Bohdana Chmielnickiego. To nie tylko rarytas, ale relikwia narodowa, która symbolizuje narodziny tego państwa. W innej witrynie na pieczęci widzimy dodatkowy element – włócznię wbitą w ziemię, która symbolizowała właśnie przygraniczne położenie Siczy kozackich na granicy dwóch światów – koczowniczego i osiadłego. To jeszcze jedna pieczęć z kolekcji Muzeum Szeremietiewów – Wojska Zaporoskiego Niżowego. Znamienne, że rączka tej pieczęci została wykonana w kształcie buławy. Można również zobaczyć użycie pieczęci na uniwersałach, które wychodziły od hetmana. Tutaj jest bogate zdobienie. Była to pieczęć ostatniego hetmana Cyryla Rozumowskiego. Cennym eksponatem jest również pieczęć hetmana Iwana Skoropadskiego. Jest ona ciekawa tym, że pokryta jest pozłotą. Ten artefakt całkowicie zmienia nasze wyobrażenie o kozakach, które nam wpajano przez wiele stuleci, jako o bosej hołocie niezdolnej do jakiegokolwiek tworzenia państwa, o takim wolnym, anarchistycznym środowisku kozackim, momentami destrukcyjnym. W tym przypadku widzimy pretensje hetmana, starszyzny kozackiej do tradycji państwowej, do ustroju państwowego, które podkreślano między innymi takimi zewnętrznymi oznakami jak pieczęć z pozłotą. Zadaniem drugiej sali, jak już mówiłem, jest odkrycie tradycji wielkiego herbu. Trwają dyskusje, czy potrzebny jest wielki herb, czy jest to zjawisko właściwe naszej heraldyce, z jakimi okolicznościami historycznymi jest ono związane. Ekspozycja zaczyna się od zmagań wyzwoleńczych początku XX wieku. Odbywał się proces odrywania się od imperium, trwało to długo i boleśnie. Dzisiaj widzimy, że po prawie 30 latach niepodległości proces ten nie został zakończony. To samo działo się 100 lat temu. Pierwsze pieczęcie, których używał rząd ukraiński, były po prostu napisowe: „Ukraińska Centralna Rada”, „Rada Ministrów”, nie było symboli. Kwestia ta aktywizuje się dopiero, gdy ogłoszona zostaje Ukraińska Republika Ludowa 7 listopada według starego i 20 według nowego stylu 1917 roku. Informacja o tym, że zostanie ogłoszony taki uniwersał, krążyła wcześniej, gdyż działała komisja ds. tworzenia symboli państwowych, której przewodniczył Mychajło Hruszewski. A już dwa dni przed ogłoszeniem Trzeciego Uniwersału Ukraińskiej Centralnej Rady Heorhij Narbut wykonał szkice symboli państwowych, podpisane ręką pierwszego dyrektora muzeum Mykoły Bilasziwskiego. Na wystawie przedstawiono również banknot stugrywnowy, aby pokazać, że później Narbut wykorzystał te symbole do stworzenia pieniędzy. W tamtym czasie o obecności tryzuba na srebrnikach, innych zabytkach, w szczególności cegle Cerkwi Dziesięcinnej, wiedziała ograniczona liczba ludzi. Nawet nie wszyscy historycy. Ale ten znak bardzo szybko rozpowszechniał się w tamtym czasie. Już przed Bożym Narodzeniem wyszły pierwsze pieniądze papierowe Ukrainy – 100 karbowańców – autorstwa Heorhija Narbuta, na których przedstawił on tryzub. Życie podczas przełomowych momentów historii biegnie bardzo szybko. 12 (25) lutego 1918 roku w mieście Korosteń na posiedzeniu Małej Rady została uchwalona ustawa, która utrwaliła tryzub jako herb. Na wystawie przedstawione jest kolorowe wyobrażenie ówczesnego herbu z Instytutu Rękopisów Biblioteki Narodowej im. Wernadskiego. Nawiasem mówiąc, jest to jedyne zachowane kolorowe wyobrażenie Herbu Państwowego URL z 1918 roku. W marcu 1918 roku Centralna Rada wraca do Kijowa. Na posiedzeniu 22 marca zatwierdzają Wielki i Mały herby Ukrainy, a także wielką i małą pieczęcie państwowe. Informacja o tym znajduje się w książce Mychajła Hruszewskiego „Ilustrowana historia Ukrainy”, wydanej w Kijowie w 1918 roku. Tutaj umieszczono wszystkie te symbole państwowe. W jednej z witryn pokazano użycie tryzuba w wojsku. Jest to jeszcze jeden dowód na to, że był on aktywnie używany w tamtym czasie. Niezwykle ciekawe zabytki – kamienie litograficzne do druku ukraińskich pieniędzy. To w ogóle bardzo rzadkie eksponaty. Jak wiadomo, niszczy się je, aby zapobiec fałszowaniu pieniędzy w przyszłości. My je eksponujemy, aby pokazać obecność tryzuba na ukraińskich pieniądzach. Tutaj również pojawia się kozak z muszkietem – to nowy ciekawy zwrot heraldycznej historii Ukrainy. Już 29 kwietnia w Ukrainie doszło do przewrotu państwowego i do władzy doszedł hetman Pawło Skoropadski. Mimo to pieczęcie, których szkice zatwierdzono 22 marca, zdążono wykonać. Nowe pieczęcie państwowe Państwa Ukraińskiego hetmana Pawła Skoropadskiego upodabniały się do pieczęci Ukraińskiej Republiki Ludowej, ale miały już nazwę „Państwo Ukraińskie”. Na wystawie zaprezentowano dwie takie pieczęcie, jedna przeznaczona była do tuszu, druga – do laku. Mają one różne techniki wykonania. Już w czerwcu taką pieczęcią opatrywano gramoty ratyfikacyjne, które wydał hetman Skoropadski w celu ratyfikacji traktatu brzeskiego, podpisanego wcześniej. W ostatnim czasie odkryto odciski tej pieczęci właśnie na gramotach ratyfikacyjnych. Jedną z nich odnaleziono w archiwum w Bułgarii, a drugą – w Filadelfii (USA). A całkiem niedawno pojawiła się informacja Ministerstwa Spraw Zagranicznych Ukrainy o odnalezieniu oryginałów traktatu brzeskiego – gramoty ratyfikacyjnej Pawła Skoropadskiego. Widzimy odciski tych pieczęci, które ilustrują i demonstrują, że w pierwszych miesiącach po obaleniu URL i dojściu do władzy Skoropadskiego używano pieczęci z wizerunkiem tryzuba. Po kilku miesiącach Heorhij Narbut zaproponował nowy herb dla państwa – kozaka z muszkietem. Mamy oryginał jego rysunku wykonany kosztownymi farbami z użyciem złota. Rysunek przechowywany jest w zbiorach Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy. Wcześniej wśród naukowców panował pogląd, że ten herb nie został zatwierdzony i pozostał tylko w rysunkach. Ale na wystawie publiczność po raz pierwszy ma okazję zobaczyć pieczęć Sekretariatu Państwowego Heorhija Narbuta z wizerunkiem kozaka z muszkietem z kolekcji Muzeum Szeremietiewów. O jej istnieniu nie wiedziano przez ponad stulecie. Zapewne kwestia zatwierdzenia kozaka z muszkietem jako herbu Państwa Ukraińskiego hetmana Pawła Skoropadskiego wymaga dodatkowych badań. Trudne okoliczności tamtego czasu przerwały proces tworzenia nowych symboli. Na wystawie zaprezentowano wiele innych interesujących eksponatów związanych z historią godła państwowego Ukrainy. W szczególności opowiedziano o konkursach na najlepszy szkic Wielkiego Herbu Państwowego Ukrainy, które przeprowadzano kilkakrotnie po ogłoszeniu niepodległości naszego kraju. Z powodu pandemii COVID-19 muzeum opanowuje nowe formy pracy. Dlatego projekt „Znak Soborności” to pierwsza wystawa w praktyce NAMU, którą zaprezentowano widzom w formacie online (seria wideo na muzealnym kanale YouTube, streamy, specjalne wpisy w mediach społecznościowych). Do sal ekspozycyjnych będzie mogła wejść tylko ograniczona liczba zwiedzających na oprowadzania kuratorskie po wcześniejszej rejestracji. Eduard OWCHARENKO. Na zdjęciach – zwiedzający wystawę. Zdjęcia udostępnione przez muzeum.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин