Сторінка · с. 6сторінка оригіналу ↗
NARODOWY I RELIGIJNY ZWIĄZEK W ROZWOJU DUCHOWYM
Слово Просвіти, спецвипуск №70 за 2000 рік
Jedną z cech wielowiekowego kulturalno-historycznego rozwoju naszego narodu jest wzajemne powiązanie i wzajemne uwarunkowanie tego procesu czynnikami religijno-etnicznymi. Zjawisko to wyjaśnia się sumą etnograficznych i geograficznych, społecznych i psychologicznych, duchowych i materialnych okoliczności kształtowania się i ewolucji narodu ukraińskiego. Klimat duchowy na ziemiach Ukrainy od najdawniejszych czasów determinowało przyrodniczo-geograficzne położenie naszej ziemi. Praktycznie pozbawiona niezawodnych granic górskich, rzecznych, pustynnych itp. Ukraina zawsze była otwarta na rozmaite wpływy zewnętrzne, stając się w ten sposób grandioznym „poligonem” na granicy Zachodu i Wschodu, gdzie kształtowała się synkretyczna, a zarazem oryginalna kultura naszego narodu. Liczne obce najazdy na stepowe południe, konieczność nadmiernego wysiłku przy zagospodarowywaniu strefy leśnej na północy oraz związek z żyznymi ziemiami pasa leśno-stepowego sprzyjały połączeniu w ukraińskiej mentalności tak sprzecznych cech, jak wojowniczość i miłość pokoju, duma i tolerancja, impulsywność i opanowanie. Do tego należy dodać społeczną jednorodność (w znanym sensie) narodu ukraińskiego, brak skrajnych przejawów społecznego (a nie narodowego) ucisku w ramach etnosu, które tworzyły podłoże jedności działań przede wszystkim w sferze gospodarczej. Wszystko to łącznie sprzyjało rozwojowi narodu ukraińskiego jako narodu chlebodawczego, którego wierzenia, obyczaje i tradycje ściśle splotły się z cyklem gospodarczym. W rezultacie religia występowała jako czynnik narodowego samozachowania (w warunkach wieloetnicznego otoczenia i obcej agresji), jako uzupełnienie praktycznej działalności i jako życiodajna siła, przenikająca wszystkie sfery życia społeczeństwa. Dlatego naród ukraiński zawsze był narodem religijnym, duchowo bogatym i wysoko kulturalnym. Potwierdzają to zabytki pisane, folklorystyczne, etnograficzne i materialne, sięgające wielowiekowej przeszłości. Wyżej wymienione cechy naszej mentalności, choć w różnych przejawach, w sposób całkowicie realny były obecne w epoce późnego matriarchatu i w dobie trypolskiej, w okresie powstawania wczesnosłowiańskich związków oraz w Państwie Kijowskim, w czasach kozacko-hetmańskich i w czasach panowania imperialnego. Stały się one tak charakterystyczne dla naszej duchowości, że nie zdołał ich wytępić nawet krwawy reżim komunistyczny. A zatem właśnie religia stała się jednym z istotnych czynników duchowego odrodzenia Ukrainy w epoce posttotalitarnej. Takie fakty dają podstawy do mówienia o pewnych tendencjach „poszukiwania Boga” w historii duchowo-kulturalnego rozwoju Ukrainy. Tak więc już analiza przedchrześcijańskich („pogańskich”) wierzeń świadczy o istniejących procesach synkretyzmu religijnego, o zarodkach i przekształceniach idei jedynego Boga. Na taką rolę w różnych czasach pretendowali u Słowian Rod i Weles, Perun i Dażbóg. Nieprzypadkowo zabytki folklorystyczno-etnograficzne przedstawiają dawną religię ukraińską jako rozwinięte jednobóstwo, czego pośrednim świadectwem są obecne próby przedstawicieli RUNWiry odtworzenia słowiańskiego pramonoteizmu. Dalej obecność tendencji monoteistycznej w rodzimym pogaństwie odnotowują bizantyjski historyk Prokopiusz z Cezarei (VI w.) i arabski podróżnik Ibn Fadlan (X w.). Przy tym cechą charakterystyczną naszego pogaństwa był brak wiary w odpłatę za grobem i nieuznawanie przeznaczenia (fatum), co warunkowało pragmatyzm światopoglądu i aktywną postawę życiową, które miały zapewnić w doczesnym istnieniu przesłanki do życia w zaświatach. Zauważalną rolę w duchowym opanowywaniu otaczającej rzeczywistości odgrywały panteizm, uduchowienie i ożywienie przyrody, miłość do „matki — ziemi rodzinnej”. Dlatego właśnie nasz folklor tak wiele uwagi poświęca bóstwom niższego rzędu, które, jak sądzono, zamieszkiwały i uosabiały środowisko przyrodnicze (rusałki, mawki, berehyni, polewiki, wile itd.).
...zdolność życia duchowego postawiła Cerkiew prawosławną poza ramami procesu przebudzenia narodowego, który nabiera sił od XIX wieku. Jednocześnie na poziomie codziennej świadomości wiara nadal pozostaje kluczową cechą identyfikacji narodowej. Duchowo-narodowe przebudzenie początku XX wieku postawiło na porządku dziennym kwestię uzyskania samodzielności przez Cerkiew narodową. Rezultatem wysiłków w tym kierunku stała się Ukraińska Autokefaliczna Cerkiew Prawosławna (UAPC), która kilkakrotnie powstawała na naszych ziemiach w latach 20.–40. Wreszcie wraz z rozpadem imperium radzieckiego i upadkiem reżimu komunistycznego pod koniec lat 80. i na początku lat 90. proces narodowo-religijnego odrodzenia nabiera niespotykanych dotąd rozmiarów. Niestety, w niepodległej Ukrainie uległ on komplikacji z powodu rozłamu cerkiewnego, który spowodował powstanie nie tylko UAPC i Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego (UPC KP), ale również Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej (UPC) — faktycznego oddziału Cerkwi moskiewskiej na Ukrainie, a niekiedy narzędzia imperialnej polityki Moskwy w naszym państwie. Smutne konsekwencje ateistycznego wychowania, zniwelowania moralności religijnej w czasach totalitaryzmu, zatarcia tradycji wychowania religijnego w rodzinie, oporu kółek komunistyczno-szowinistycznych wobec procesu uzyskania autokefalii cerkiewnej na Ukrainie, regionalizacji polityki wobec Cerkwi przez współczesne struktury państwowe stwarzają istotne przeszkody w wypełnianiu przez Cerkiew jej funkcji źródła, nośnika i stymulującego czynnika duchowości narodowej. Jednocześnie przezwyciężenie rozłamu cerkiewnego doprowadziłoby do utworzenia na Ukrainie największej spośród cerkwi prawosławnych, a znaczenia tej okoliczności nie można przecenić. Dlatego właśnie w tym kierunku powinny pracować narodowo świadome kadry.
Iwan MOZHOWY, doktor nauk filologicznych, kierownik Katedry Kulturoznawstwa Sumskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
