Specjalne wydanie naszej gazety poświęcone jest pracy Międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej «IDEA NARODOWA. LEKCJE OSTATNIEJ DEKADY», zorganizowanej przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki, Kijowską Miejską Administrację Państwową, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Kongres Ukraińskiej Inteligencji 14 kwietnia w Kijowie. ANKIETA «Słowa Proświty» 1. Większość krajów Europy Wschodniej z byłego obozu socjalistycznego na bazie jednoczącego czynnika narodowego i religijnego z powodzeniem zreformowała swoje gospodarki i zwiększa produkcję. Jak Pan/Pani sądzi, czy ukraińska idea narodowa sprawdziła się w budowaniu niepodległej Ukrainy? Dlaczego? 2. Jak sformułował(a)by Pan/Pani zasady ideologiczne, według których żyje dzisiaj społeczeństwo ukraińskie? 3. Jak (czy) odbija się ukraińska idea narodowa w programach rządu, w działalności ustawodawczej Rady Najwyższej, w szczególności w ustawach dotyczących języka i kultury? 4. W czym upatruje Pan/Pani atrakcyjność idei narodowo-państwowej dla etnosu ukraińskiego (tragiczna historia, niepowodzenia dążeń państwowotwórczych)? Na czym dokładnie polegają lekcje ostatniej dekady? 5. Co dokładnie rozumie Pan/Pani pod pojęciami powrotu do źródeł, narodowych korzeni, przywrócenia prestiżu wartości narodowych: języka, religii? 6. Jakie są przewagi idei narodowo-państwowej nad narodowo-etniczną? Proszę spróbować sformułować. 7. Czy idea narodowo-państwowa, pod warunkiem dalszej samoidentyfikacji społeczeństwa ukraińskiego, będzie w stanie sprzyjać zbieżności orientacji światopoglądowych ludności różnych regionów Ukrainy, pokonywać dystans między ideałami niepodległości a trudnościami okresu przejściowego? Odpowiedzi ankietowanych czytajcie na str. 2—3. do samostanowienia. Na mocy tego prawa swobodnie ustalają one swój status polityczny i swobodnie zapewniają swój rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny» [2], — zapisano w artykule 1 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, przyjętego przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 16 grudnia 1966 r. Za Ukrainę, w której odżyłby dawny heroiczny duch narodu, który swoją prawdę i Bożą sprawiedliwość stawiałby ponad życie i dobrobyt. D. Doncow
Машинний переклад
Idea narodowa nie jest zjawiskiem wyłącznie ukraińskim. Każda wspólnota ludzi, która na pewnym etapie swojego rozwoju uświadamia sobie, że jest narodem, przesiąka ideą narodową, czyli ideą swojej odrębności, znaczenia w świecie i wzajemnej solidarności. „Nie jesteśmy gorsi od innych”. „Swój do swego po swoje”. „Polażnij, a od Moskala uciekaj”. „Kochajcie się, czarnobrewe, lecz nie z Moskalami, bo Moskale to obcy ludzie...” Idea narodowa odrębności nieuchronnie przerasta w ideę niepodległego państwa narodowego. „W swojej chacie własna i prawda, i siła, i wola”. Wszak tylko niepodległe państwo narodowe może zapewnić integralność terytorium etnicznego wraz ze wszystkimi jego bogactwami, zagwarantować bezpieczeństwo narodowe, prowadzić własną politykę w interesach narodu, sprzyjać rozbudowie własnej gospodarki, rozwojowi własnej nauki, podnoszeniu duchowości, zachowaniu i wzbogacaniu własnej kultury, utwierdzeniu języka narodowego i, wreszcie, szerzeniu w świecie, mówiąc słowami Szewczenki, „dobrej sławy” o narodzie. Kiedy w latach 1918–1920 Ukraińcy mieli choć jakąkolwiek państwowość, mimo ówczesnych ciężkich warunków założono Ukraińską Akademię Nauk, otwarto szereg ukraińskich wyższych uczelni, rozbudowano ukraińskie szkolnictwo, utworzono Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny, uporządkowano ukraińskie wydawnictwa książkowe, zorganizowano funkcjonowanie ukraińskich środków masowego przekazu, osiągnięto pewne sukcesy w budownictwie kulturalnym. W życiu społecznym po wiekach upokorzeń i prześladowań należne jej miejsce zaczął zajmować język ukraiński. Ale od końca lat 20. i później państwowość Ukrainy w składzie ZSRR staje się fikcją: kierownicy wszystkich szczebli są mianowani i zatwierdzani przez Moskwę; gospodarka, oświata, kultura Ukrainy do najdrobniejszych szczegółów są określane i reglamentowane przez metropolię; armia, inne struktury siłowe na Ukrainie są w pełni formowane przez Moskwę i jej podporządkowane. I ta, pod każdym względem okupacyjna (czy kolonialna) moskiewska władza, przede wszystkim dlatego, że była obca, organizuje na Ukrainie straszliwy Hołodomor lat 1932–1933, w wyniku którego w strasznych męczarniach zginęło od siedmiu do dwunastu milionów Ukraińców; deportuje na Syberię tysiące najbardziej pracowitych ukraińskich chłopów; fizycznie wyniszcza kwiat narodu — ukraińską inteligencję; likwiduje Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny; niszczy zabytki historyczne, okradając ukraińską kulturę i niszcząc pamięć historyczną; siłą narzuca na Ukrainie język rosyjski, kulturę i zwyczaje, poniżając i spychając wszystko, co ukraińskie, na dalszy plan. Pewne stanowiska państwowe mieli prawo zajmować tylko Rosjanie, którzy masowo zalewają Ukrainę, jak zresztą i wszystkie inne republiki. „Lachy byli, wszystko zabrali, krew wypili!.. A Moskale i świat Boży w pęta zakuli” [1]. Czy mogłoby się tak stać, gdyby naród ukraiński miał własne państwo? Bez wątpienia, nie. Wszak Hitler był nie mniej okrutny i nieludzki, ale przynajmniej nie wyniszczał masowo Niemców, nie plądrował Niemiec, jak to robili — nierzadko rękami samych zdenacjonalizowanych Ukraińców — moskiewscy, czyli obcy władcy na Ukrainie. Czy jak to uczyniono z Tatarami krymskimi, z Czeczenami, z innymi nie tak licznymi narodami. Jednak idei niepodległego państwa narodowego w ukraińskim społeczeństwie nie mogły uśmiercić ani okrutne represje, ani ideologiczne zombowanie. Tak samo, jak wśród Litwinów, Łotyszy, Estończyków, Kazachów, Czeczenów, innych narodów byłego imperium radziecko-rosyjskiego. I kiedy nadarzyła się stosowna okazja, ta idea (w pewnym stopniu świadomie, a w pewnym — podświadomie jako naturalny instynkt samozachowawczy) zadziałała bez zastrzeżeń: żaden z narodów nie odmówił budowania swojego samodzielnego państwa narodowego. Była to realizacja przez narody swojego naturalnego prawa, zresztą zapisanego w wielu aktach międzynarodowych. „Wszystkie narody mają prawo. Dokończenie na s. 4
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
ludzkość i dezorganizuje oraz głęboko traumatyzuje naród pozbawiony własnego doświadczenia, związanego z jego mentalnością i środowiskiem życiowym. Dlatego powrót do narodowych źródeł to nie kaprys garstki ludzi («nacjonalistów»), lecz pilna życiowa potrzeba. 6. Państwo narodowe nie jest celem samym w sobie, lecz niezbędnym warunkiem przetrwania etnosu, narodu, ludu. Gdybyśmy mieli choćby jakieś własne państwo, nie znalibyśmy Hołodomoru 1933 roku, planowego wyniszczenia naszej inteligencji, zniszczenia naszej kultury, naszych świętości i materialnych ludzie, niezależnie od narodowości, żyliby na Ukrainie nie gorzej niż w Finlandii, Niemczech czy choćby w Czechach, które również w swoim czasie doświadczyły wielu niszczycielskich kataklizmów. Dlatego każda idea narodowo-etniczna nieuchronnie przekształca się w ideę narodowo-państwową. 7. Idea, która opanowuje masy ludzi, staje się potężną siłą — twórczą lub niszczycielską. Ukraińska idea narodowo-państwowa nie stawia sobie za cel ani zagarniania obcych ziem, ani ucisku obconarodowych elementów wewnątrz kraju; — takich zamiarów nie proklamuje żadna ukraińska partia narodowo-państwowa ani organizacja społeczna (na Ukrainie starczy miejsca dla wszystkich, którzy chcą w niej żyć i pracować dla jej rozkwitu). Ukraińska idea narodowo-państwowa zmierza do osiągnięcia równych praw obywatelskich, politycznych, gospodarczych, społecznych i kulturalnych dla wszystkich obywateli Ukrainy, niezależnie od ich pochodzenia i statusu. Ale osiągnąć to będzie można wtedy, gdy przede wszystkim naród ukraiński nie będzie czuł się w swoim kraju dalej okradanym i upośledzanym. Co do tego, czy idea narodowo-państwowa zdoła sprzyjać zbliżeniu orientacji światopoglądowych ludności różnych regionów Ukrainy, to nie ma żadnych wątpliwości. Już teraz widzimy, jak, wbrew powszechnym uporczywym staraniom piątej kolumny, która za pomocą wszelkich plotek i insynuacji chce rozbić młode ukraińskie społeczeństwo na antagonistyczne ugrupowania, coraz bardziej wzrasta porozumienie między Wschodem a Zachodem Ukrainy — i to właśnie na podstawie idei narodowo-państwowej. Bo ta idea to nie wymysł pewnej grupy ludzi, lecz historyczna konieczność.
Машинний переклад
1. Idea narodowa na Ukrainie zadziałała podczas referendum 1 grudnia 1991 roku. Wśród narodu ukraińskiego, jakkolwiek by jej nie szkalowali przybysze i ich poplecznicy («ukraiński nacjonalizm burżuazyjny»), nigdy nie wygasła i tak czy inaczej zawsze wybuchała, gdy tylko nadarzył się odpowiedni moment. Ale nieszczęście polega na tym, że okazała się ona w przeważającej mierze obcą dla tych, którzy w tym czasie byli i pozostali u władzy na wszystkich szczeblach. Bo przecież za poprzedniego reżimu do władzy dopuszczano tylko szczególnie sprawdzonych ludzi, w których duszy nie pozostała ani krztyna ukraińskiego uczucia narodowego. Zatem dopóki u władzy nie staną prawdziwi ukraińscy patrioci, którzy uświadamiają sobie przede wszystkim bycie Ukraińcami, których boli los Ukrainy, którzy rozumieją, że tylko z Ukrainą, z dobrobytem narodu ukraińskiego, a nie z zagranicznymi bankami, związane jest ich powodzenie i przyszłość ich potomków, dopóty nasza gospodarka i nasze życie duchowe będą coraz bardziej niszczeć. 2. Społeczeństwo ukraińskie dzisiaj nie ma żadnych zasad ideologicznych, poza przetrwaniem. Na jego szczycie są ci, którzy pragną za wszelką cenę utrzymać osobistą władzę; pośród nich jest garstka ludzi, fanatycznie oddanych idei narodowej, ale póki co bezsilnych; i są rozczarowane, zmęczone masy ludzi, pozbawione jakichkolwiek punktów odniesienia. Bez narodowej ideologii państwowotwórczej budowanie demokratycznego państwa jest niemożliwe. 3. Ustaw, które dotyczyłyby języka i kultury, póki co w niepodległym państwie ukraińskim nie przyjęto ani jednej. Co prawda, Gabinet Ministrów 8 września 1997 roku przyjął dobre «Kompleksowe środki dotyczące wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego». Ale pozostały one tylko na papierze: żaden z punktów tego programu do dziś nie został wykonany. Jest tylko artykuł 10 w Konstytucji Ukrainy, ale dobrze pamiętamy, z jakim trudem Rada Najwyższa go przyjmowała. I jest decyzja Sądu Konstytucyjnego z 14 grudnia 1999 roku, na którą nikt nie zważa. Czy więc mamy państwo ukraińskie? Czy więc potrzebna była niepodległość (dla kogo?), jeśli język ukraiński, kultura ukraińska do dziś na Ukrainie ledwo wegetują, a nawet są niszczone? A państwo narodowe tworzy się przede wszystkim po to, aby chronić i rozwijać własną, odziedziczoną po poprzednich pokoleniach kulturę i język, poniżane w innym państwie. Inaczej nie byłoby sensu tworzyć go, tego państwa. Gdyby duchowość, idea narodowa nic nie znaczyły w postępie gospodarczym społeczeństwa, gospodarkę prawdopodobnie można by równie skutecznie rozwijać w każdym innym państwie. Ale do pełnowartościowego istnienia człowieka samej nawet kwitnącej gospodarki nie wystarczy. 4. Dopóki idea narodowa nie stanie się wiodącą w działalności tych, którzy nami rządzą, Ukraina, czyli my wszyscy, i Ukraińcy, i nie-Ukraińcy, będziemy skazani na bezbarwną wegetację na peryferiach historii. Ukraina musi być przede wszystkim państwem ukraińskim (tak jak Niemcy są niemieckie, Francja — francuska, Polska — polska), wtedy i naród uwierzy w jej przyszłość. A tymczasem na placach naszych miast i wsi stoją pomniki tych, którzy niszczyli Ukrainę, ulice i place nazwane są imionami jej najbardziej zagorzałych wrogów, wszędzie sterczą symbole już nieistniejącego obcego imperium. Prawie wszędzie panuje siłą narzucony nam język byłej metropolii, a ukraiński, który jako jedyny może służyć konsolidacji społeczeństwa, jest ignorowany. Czy to jest więc niepodległe państwo Ukraina? Nie o takiej Ukrainie marzyli ci, którzy głosowali za jej niepodległością, nie za taką Ukrainę oddawali swoje życie jej najlepsi synowie. 5. Każdy naród pokolenie po pokoleniu gromadzi własne doświadczenie życiowe, doświadczenie międzyludzkiego współżycia i obcowania z przyrodą. Utrwala się ono w języku, kulturze, w wierzeniach. To doświadczenie u każdego narodu jest inne, unikalne. Zniknięcie go zubaża wszystko. 5. Powrót do źródeł narodowych może być skuteczny, jeśli taki zwrot będzie realizowany jednocześnie na szczeblu władzy i na poziomie aktywności narodu, jego stowarzyszeń społecznych oraz codziennej pracy z elementem zdenacjonalizowanym. W szybki powrót do tych źródeł tych, którzy są u władzy w stolicy, a zwłaszcza w prowincji, prawdę mówiąc, mało wierzę. Tutaj potrzebny jest standardowy 40-letni termin: pełna wymiana pokoleń (Mojżesz miał wyprowadzić naród z niewoli egipskiej do ziemi obiecanej w 40 dni, ale ponieważ naród płakał i szlochał za egipskim jarzmem podczas podróży przez Synaj, Bóg przedłużył im podróż do terminu 40 lat, aż wszyscy płaczący za przeszłością pomarli). Przyspieszyć powrót do źródeł narodowych można tylko na poziomie narodu, ciężkiej pracy wychowawczej z nim. «Proświta», nasza prasa (nie ich!), cerkiew, szkolnictwo narodowe, partie demokratyczne powinny popracować w tym kierunku, nie składając rąk, przez dziesięć lat — wtedy wszyscy będziemy przy naszych czystych źródłach. W przeciwnym razie trzeba będzie czekać 40 lat. 6. Te dwie idee wzajemnie się nie wykluczają: to dwie rodzone siostry. Nie można w konkretnej sytuacji Ukrainy dawać pierwszeństwa idei narodowo-państwowej przed narodowo-etniczną choćby dlatego, że etnos ukraiński wciąż znajduje się pod ciężarem niedawnego ucisku kolonialnego Moskwy i trzeba go wyciągać z tego lepkiego bagna do zrozumienia, że jest już obywatelem narodu państwowego. Ponadto «narodowo-państwowe» czasami zrównuje się z póki co nieosiągalnym «społeczeństwem obywatelskim», a dlaczego jest ono nie do przyjęcia dzisiaj, właśnie powiedziałem. Zatem etniczne jest pierwiastkiem, z niego wyłania się i państwowe. Tylko w takiej kolejności rozwój może być naturalny. 7. Orientacje światopoglądowe to sprawa bardzo chwiejna i niepewna: dzisiaj jedne, jutro inne. Podobne orientacje trzeba wychowywać i ukierunkowywać, a nie dostosowywać do nich ideę narodową i państwowotwórczą, która jest normą każdego normalnego społeczeństwa i jego liderów. Identyfikować społeczeństwo ukraińskie można aż do drugiego przyjścia Jezusa Chrystusa na ziemię, a idea narodowo-państwowa potrzebna jest już dzisiaj — jak chleb, jak woda. Nasza Konstytucja jest na tyle demokratyczna, że pozwala również upokorzyć tych, którzy odrzucają ideę narodowo-państwową Ukrainy pod tym pretekstem, że nie wszystkie orientacje światopoglądowe i nie we wszystkich regionach jeszcze zbiegły się ze sobą.
Машинний переклад
1. Wbrew frazie rzuconej jakby od niechcenia, że ukraińska idea narodowa nie zadziałała, uważam, że ona zadziałała i nadal działa. Dla kogo nie zadziałała, to już chyba nigdy nie zadziała. Bo każda idea to stan duszy. Dusza narodu ukraińskiego jest żywa i nieśmiertelna. Ci, którzy stawiają sobie za cel zniszczenie lub choćby przytłumienie ukraińskiej idei narodowej, walczą z wiatrakami. Nasza idea narodowa wywodzi się z idei duchowej: tak jak niemożliwe jest wykorzenienie z Ukraińca czy Ukrainki wiary w chrześcijańskiego Boga, tak niemożliwe jest odebranie im idei triumfu w ich duszach wszystkiego, co ukraińskie. Mam na myśli normalnych ludzi, a nie mankurtów i nowożytnych janczarów, a tych, niestety, mamy niemało. I mimo wszystko są oni wyjątkiem, a nie regułą. Czynnik narodowy i chrześcijański są już zjednoczone na Ukrainie w działalności duchowej cerkwi zorientowanych kijowocentrycznie, przede wszystkim UCP Patriarchatu Kijowskiego i UKGK. Chrześcijaństwo niekijowocentryczne stopniowo będzie odchodzić na margines. Jeśli ta tendencja będzie się rozwijać — a rozwija się już z powodzeniem — wzrost dobrobytu i gospodarki na Ukrainie jest bliski. Bo to, co duchowe, jest pierwotne, a materialne od niego zależy. 2. Dzisiaj w ukraińskim społeczeństwie krąży kilka ideologii, których rzecznikami są otwarte i zamknięte partie oraz ugrupowania: 1) ideologia jedności słowiańskiej — nowożytny wytwór porośniętego mchem panslawizmu; to reakcyjna, proimperialna ideologia, skierowana na to, by nałożyć na Ukrainę nowe jarzmo; 2) ideologia społeczeństwa obywatelskiego — zewnętrznie atrakcyjna ideologia zdenacjonalizowanych dorobkiewiczów, tak zwanych klanów; choć lgną do niej także niektórzy demokratyczni i świadomi narodowo ludzie oraz grupy, jest to oszustwo: tak jak nie można postawić wozu przed końmi i dobrze jechać, tak niemożliwe jest zbudowanie społeczeństwa obywatelskiego bez zbudowania przedtem społeczeństwa narodowego. Stare narody Europy mają społeczeństwa obywatelskie, ponieważ w ich centrum znajduje się mocny rdzeń — naród tytularny państwa z takimi nieodzownymi zasadami, jak patriotyzm, priorytet interesów narodowych, jeden język, kultura, wiara w Boga, prawa człowieka; 3) ideologia społeczeństwa narodowego, za którą stoi przyszłość, i to niedaleka przyszłość. 3. Ukraińska idea narodowa jest obecna w wymienionych przez Pana strukturach, że tak powiem, w minimalnej dawce. Kto wyznaje tę ideę i komu udało się tam dostać, nie może jej zrealizować, bo linia generalna skierowana jest tam nie ku tej idei. Na szczycie tej piramidy głosy apologetów idei narodowej brzmią na razie jak głos wołającego na puszczy. Ale tak nie będzie zawsze. Kiedy ilość przejdzie w jakość (istnieje takie prawo dialektyki), priorytety ideowe zmienią się o 180 stopni. Ale do tego trzeba nie spać, a intensywnie pracować Ukraińcom i Ukrainkom na wszystkich szczeblach. 4. Niewystarczająca atrakcyjność idei narodowo-państwowej dla tak zwanych „przeciętnych obywateli” polega właśnie na tym, że ci obywatele są „przeciętni”: ich i ich przodków długo i okrutnie ścinano, wycięto najlepszych, najbardziej pracowitych i moralnie porządnych ludzi z chłopstwa, inteligencji, rzemiosła i robotników. A tym, którzy zostali, „wcięto” w głowy kolonialny kompleks niższości i mniejszej wartości. Jednakże, wbrew szatanowi, nad narodem ukraińskim pracował także Bóg. A On słowami apostoła Pawła orzekł: „Moc Moja w słabości się doskonali”. Z tych Ukraińców, którzy przeżyli, wyrosło wielu wspaniałych ludzi: oni, ich dzieci i wnuki czynią i będą dalej czynić naszą ideę państwowo-narodową nie tylko atrakcyjną, ale i lśniącą złotem czystości i prawdy. Zatem wróg skazał pozostawionych na bycie niewolnikami, czeladnikami, wiernopoddanymi sługusami; a Bóg obecnie produkuje z nich budowniczych nowej Ukrainy. Lekcje ostatniego dziesięciolecia XX wieku są doprawdy znaczące: mało pozytywnego, mnóstwo negatywnego. Niestety, w ciągu pierwszych trzech-czterech lat (1991—1994) dopuszczono się kilku (niewielu!) błędów, ale okazały się one fatalne. Dlatego mamy to, co mamy. A moglibyśmy mieć o wiele więcej i iść dzisiaj w jednym szeregu z Polską i państwami bałtyckimi. Szkoda, że rozsądni i subtelnie czujący ludzie w krytycznych momentach bywają zbyt ostrożni, stąpając na palcach, a nie całą stopą.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Pewnie niemal jedyny etnos na świecie, który osiągnął już dawno swój najwyższy poziom rozwoju etnicznego, uświadomiwszy sobie siebie jako naród, może zadawać sobie takie pytanie: czy ma on ideę narodową. Takiego pytania nie może zadać sobie Niemiec, Anglik, Polak, Rosjanin oraz wiele innych etnosów, bo cokolwiek by się nie działo na świecie, przecież «...Francuzi pozostają Francuzami, Niemcy — Niemcami, Duńczycy — Duńczykami, a Anglicy — Anglikami. Żadne prawa, które wymyślili politycy, nie mogą zniszczyć instynktów narodowych, które historycznie tworzyły się tysiącleciami...» [1, s. 11]. Rzeczywiście, to pytanie nie może powstać u tego narodu, który osiągnął poziom świadomości, że jest narodem, a zwłaszcza wtedy, gdy ten naród stworzył swoje państwo, które nosi imię tego narodu, uczyniło panującym swój język jako państwowy, bo jest to język etnosu przeważnie zamieszkującego to państwo. Ależ na Ukrainie jest zupełnie nie tak, jak nawet u tych narodów, na doświadczenie których już się powoływaliśmy. Na Ukrainie toczy się dyskusja, narzucona nie tylko przez współczesne siły zewnętrzne, które nie chcą naszej niepodległości, ale i wewnętrzne — które jeszcze nie oderwały się od przestarzałych imperialnych dogmatów przeszłości. Przypomina się, że kwestia sformułowania idei narodowej była przedmiotem burzliwej dyskusji na corocznym forum międzynarodowym — konferencji naukowo-praktycznej na temat «Stan, problemy, perspektywy rozwoju ukrainoznawstwa» w październiku 1993 roku [2]. Wydaje się, że wtedy tak i nie doszli do ogólnej zgody, ale większością głosów zatwierdzono apel do pierwszego ogólnonarodowo wybranego Prezydenta Ukrainy L. Krawczuka z propozycjami zatwierdzenia na szczeblu państwowym treści idei narodowej. Trzeba mieć na uwadze, że to były tylko dwa lata naszej niepodległości. Wielu z tych, którzy brali udział w formułowaniu treści idei narodowej, było jeszcze zaślepionych ideologią marksistowsko-leninowską i automatycznie poszukiwali czegoś takiego, co choćby formą byłoby podobne do zwykłej poprzedniej idei. Oprócz tego, nie wszyscy, którzy brali udział w tej konferencji, mogli w tamtym czasie zapoznać się z nowymi poglądami na pojęcia «naród», «państwo» itd., poza tymi definicjami słownikowymi, które były dostępne w radzieckiej edukacji. Dlatego te propozycje tak i nie zostały uznane za ideę narodową. Inna sprawa — obecna konferencja. Odbywa się ona pod koniec pierwszej dekady naszej niepodległości. Ale do tej pory nurtuje nas kwestia ukraińskiej idei narodowej. To może zwrócimy się do znanych już w naszych czasach źródeł i literatury i, nie wdając się w głęboką teorię zagadnienia, podejmiemy próbę określenia się w treści ukraińskiej idei narodowej? Naszym zdaniem, pojęcia ukraińskiej idei narodowej trzeba szukać w przyjętych powszechnie w nauce pojęciach «naród» i «państwo». Naród — to przede wszystkim «duchowo-biologiczno-socjalna różnorodność ludzkości» — definiuje Ju. Bojko [3, s. 21]. Dalej uzasadnia się, że wyższym przejawem narodu jest pragnienie posiadania własnego państwa. Wewnętrzną treścią wspólnoty narodowej jest: wspólna rasa, język, obyczaje, zwyczaje, religia, wspólnota przeżyć historycznych, wspólnota składu psychicznego (temperament, pojęcia i normy moralne, prawne i estetyczne), wspólnota interesów ekonomicznych w tworzeniu wartości materialnych, wspólnota ideałów i form społecznych, i wszystkie te czynniki, nierozerwalnie ze sobą połączone, stanowią istotę narodu [3, s. 25]. W ten sposób największym przejawem, jak już wspominano, celowego narodu jest stworzenie i rozwój własnego państwa, które jedynie może zapewnić mu normalne warunki rozwoju biologicznego i duchowego [3, s. 24]. Z tego względu można wyciągnąć wniosek, że musi to być właśnie państwo narodowe, bo przeważająca większość ludności w nim w danym przypadku to właśnie etnos ukraiński. On nadał nazwę temu państwu. My w tym przypadku niczym nie różnimy się od innych narodów i państw narodowych, na przykład w Europie: współczesna Polska zamieszkana jest przeważnie przez Polaków, Niemcy — przez Niemców, Francja — przez Francuzów, Ukraina — przez Ukraińców. Państwo narodowe powinno zapewnić możliwość biologiczno-przestrzennego rozwoju przede wszystkim większości narodowej, bo jest ona gwarantem równowartościowego z większością rozwoju innych etnosów — mniejszości narodowych, i one muszą polegać na większości narodowej jako obrońcy ich interesów. Przypomnijmy, jak rozkwitły mniejszości narodowe w czasach ukrainizacji w latach 10.—20. XX w. [4] oraz w czasach niepodległości Ukrainy już w naszych czasach — w latach 90. XX w. [5, s. 146—175]. Zatem można wyciągnąć wniosek, że główną treścią ukraińskiej idei narodowej jest ukraińska państwowość narodowa. Ale czyż właśnie nie przeciwko temu pojęciu najbardziej występowała ideologia imperialna, niszcząc ją doszczętnie [6] oraz niwelując poszczególne cechy narodu ukraińskiego (i nie tylko ukraińskiego) [7]. Doświadczenie naszej teraźniejszości zaświadcza, że tę ideę narodową — ukraińską państwowość — nawet pod koniec pierwszej dekady niepodległości Ukrainy ukraińscy patrioci muszą wciąż bronić. Przypisy 1. Swidzinskyj A. To skomplikowana kwestia narodowa. — Kijów, 1994. 2. Ukrainoznawstwo w budowaniu Państwa / Materiały corocznej międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej // 14—16 października 1993 r. — Kijów, 1993. 3. Bojko Ju. Droga narodu. — Paryż—Kijów—Lwów, 1992. 4. Odrodzenie kulturalne na Ukrainie. — Lwów, 1993. 5. Zastawnyj F. Geografia Ukrainy: W 2 tomach. — Lwów, 1994. 6. Rusyfikacja Ukrainy: Zbiór popularnonaukowy / Pod red. L. Połtawy. — Kijów, 1992. 7. Hucało Je. Mentalność hordy. — Kijów, 1996. Mychajło KOSTYCKYJ, profesor. Borys ROŻNATOWSKYJ, profesor Wojskowego Instytutu Humanitarnego Narodowej Akademii Obrony Ukrainy. 1. Jeśli przez ukraińską ideę narodową rozumieć właśnie osiągnięcie pełnej niepodległości Ukrainy i budowę Ukraińskiego niepodległego państwa, to ona w ostatniej dekadzie «zadziałała», ale niewystarczająco. I, naszym zdaniem, właśnie dlatego, że: — wiodącej roli w dalszym ukraińskim postępie nie zdołała zapewnić inteligencja (przez swoją niewystarczającą zorganizowanie i różne widzenie jego kierunków); — nie było jednoczącego czynnika narodowego i religijnego; — czynnikiem jednoczącym nie stał się język ukraiński jako język wiodącego narodu państwa; — brakowało organizacji i realizacji należytej argumentowanej masowej propagandy ukraińskiej idei narodowej; — dziesiątki partii politycznych, które narodziły się na falach «niebieskiej rewolucji» na Ukrainie, nie zdołały dojść, a niektóre z nich i nie chciały, do zgody w kwestii tworzenia samodzielnego i niepodległego Ukraińskiego państwa; — nie było jedności w działaniach wszystkich gałęzi władzy państwowej i całego społeczeństwa w realizacji ukraińskiej idei narodowej, co więcej, nie została ona należycie sformułowana i utrwalona; — nie zapewniono należytego zabezpieczenia kadrowego realizacji ukraińskiej idei narodowej; — jedna część przedstawicieli organów władzy państwowej była obiektywnie niegotowa stanąć na czele aktywnej realizacji ukraińskiej idei narodowej, a druga — stawiała jej aktywny opór; — nie były głęboko przemyślane, a przez to i efektywne, ogłoszone reformy gospodarcze; — nie zapewniono i nie zrealizowano należytej ochrony socjalnej ludności.
Mychajło CIURUPA 1. Zadziałała na pierwszym etapie, w walce o niepodległość, potrzebne są dalej konstruktywne idee. 2. Walka starej, komunistycznej ideologii z nową. 3. Odbija się w niektórych programach. 4. Idea narodowo-państwowa odpowiada głębokim strukturom mentalności narodu ukraińskiego: dążeniu do wolności. 5. Wszystko wymienione, a dodatkowo — powrót do fundamentów codziennego życia, do bytu. 6. Przewagi w możliwości stworzenia silnego europejskiego państwa świeckiego (prawnego, socjalnego). 7. Będzie mogła pod warunkiem wzmocnienia konstruktywizmu. Maksym WAKULENKO, kandydat nauk fizyczno-matematycznych 1. Raczej nie, niż tak. 1. Gospodarka zbyt zdeformowana w stronę kompleksu wojskowo-przemysłowego. 2. Zbyt wielu nosicieli „sowieckiej” mentalności. 3. Ukrainie potrzebni są prawdziwi patrioci, którzy chcą i potrafią sumiennie pracować, a mamy w większości „krzykaczy”. 2. Nerwowe szarpanie się: to od Rosji, to od NATO, to w chrześcijaństwo, to w komunizm. Brak jasnych zasad ideowego zjednoczenia społeczeństwa rodzi zwątpienie w przyszłość, kradzieże, konsumpcjonizm, brak szacunku do cudzej pracy. 3. Częściowo tak. Powszechne praktyczne wprowadzenie ukraińskiej łacinki — realizacji języka państwowego Ukrainy w komunikacji międzynarodowej — znacznie poprawiłoby ten wskaźnik. 4. Rozum, pracowitość, melodyjny język. Żyjemy przecież według hasła „niech sąsiadowi krowa zdechnie” albo „a russkij czełowiek etowo wsiewo nie znajet i znat nie choczet”. Należy wychowywać szacunek do nauki i do pracy. 5. Język należy wspierać przede wszystkim nauką: uzasadnioną pisownią, analizą historyczną itp. Każda religia (na przykład chrześcijaństwo i komunizm) — to oszustwo, niezgoda, duchowe zniewolenie i odwrócenie człowieka od społecznie użytecznej działalności. 6. Pierwsza zakłada gospodarczo silne państwo. 7. Przy istnieniu materialnych (gospodarczych) przesłanek. Petro ANTONENKO, redaktor gazety „Siwerszczyna” (Czernihów) 1. Ukraińska idea narodowa zadziałała w tym sensie, że mimo wszystko zakorzenia się w świadomości ludzi. Czas by to zrozumiała nasza władza. 2. To rozdartość między totalitarnym imperialnym Wczoraj a demokratycznym państwowym Jutrem. To Realia Czasu przemian. 3. Daleko nie zawsze, jeśli do dzisiaj są zalegalizowane (w tym w nazwach miejscowości, ulic, w pomnikach, świętach) relikty owego Wczoraj. Drugie nieszczęście — niewykonywanie zadeklarowanych momentów państwowych. Przyjęto — i nie jest wykonywane. 4. Przyciągająca siła tej idei — w genach narodu, niemożliwe jest jej zniszczenie. Lekcja dekady — niski poziom naszej elity narodowej, jej niegotowość i niechęć do budowania państwa. 5. Pierwsze — elementarna informacja ludzi o tej zamkniętej dla nich historii ukraińskiej. Kiedy narody odkryją dla siebie ten ląd nieznanej im Ukrainy, będą oszołomione. 6. To, co na korzyść państwa, czyli ludzi tego państwa, i odpowiada interesom narodowym. Bo ono — w interesach całego narodu. Nawet jeśli to wynalezienie czarnego długopisu. 7. Może i powinna. Właśnie w tym, a nie w gołych teoriach, przeznaczenie tej idei. Ołeksandr PONOMARIW, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki 1. Jak na razie zadziałała tylko podczas zdobywania niepodległości, a dalej zahamowała, bo do kierownictwa Ukrainy przyszli ludzie nie do końca jej (idei narodowej) oddani. 2. Społeczeństwo ukraińskie jest podzielone na romantyków, którzy żyją tylko dla Ukrainy, na pragmatyków-patriotów (których jest bardzo mało), na pragmatyków bez korzeni narodowych (jest ich bardzo wielu) i masę bierną. 3. W programach rządu — tak, ale niestety tylko teoretycznie (jak na razie). 4. Idea narodowo-państwowa jest atrakcyjna sama w sobie. Lekcje ostatniej dekady powinny przekonać Ukraińców o tym, że wreszcie muszą stać się gospodarzami na swojej ziemi. 5. Naród ukraiński musi stać się narodem z jednolitym językiem ukraińskim, duchowością. Wyznania religijne, które występują przeciwko państwowości ukraińskiej, trzeba zakazać. 6. Rdzenny etnos powinien być twórcą państwa narodowego. 7. Może. Ale do tego trzeba wybrać narodowo świadome kierownictwo kraju.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
suwerenności narodowej, jedności narodowej i integralności terytorialnej, zagrożenia wojną i odmowy uznania fundamentalnego prawa narodów do samostanowienia» [4]. Chodzi o usunięcie skutków obcego panowania, o rekompensatę historycznych strat, a nie o szowinistyczne, mocarstwowe dążenie do poniżenia jakiejś wspólnoty narodowej. Prawo mniejszości narodowych do posługiwania się własnym językiem, rozwijania własnej kultury i pielęgnowania swojej tożsamości etnicznej jest niezaprzeczalne. Ale nie może ono być realizowane poza kontekstem historycznym i na szkodę jakichkolwiek innych wspólnot narodowych. W Ramowej Konwencji o ochronie mniejszości narodowych wskazuje się w szczególności, że celem ochrony praw osób należących do mniejszości narodowych jest «osiągnięcie we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego, społecznego, politycznego i kulturalnego pełnej i rzeczywistej równości między osobami należącymi do mniejszości narodowej a osobami należącymi do większości ludności». Przy tym należy odpowiednio uwzględniać «konkretną sytuację osób należących do mniejszości narodowych» (artykuł 4, ustęp 2). «Korzystając z praw i wolności wynikających z zasad proklamowanych w tej Ramowej Konwencji, każda osoba należąca do mniejszości narodowej szanuje prawo krajowe i prawa innych osób, zwłaszcza tych, które stanowią większość ludności lub należą do innych mniejszości narodowych» (artykuł 20) [5]. Jak dotąd ukraińska większość narodowa w kwestii zapewnienia praw narodowych swoich członków znajduje się w znacznie gorszej sytuacji niż, dajmy na to, rosyjska mniejszość narodowa, która w ZSRR była narodem panującym i pod każdym względem uprzywilejowanym. Zapewnianie praw człowieka, a w szczególności praw mniejszości narodowych, nie może odbywać się kosztem interesów państwa i jedności całego społeczeństwa. Wskazuje na to wprost Ramowa Konwencja o ochronie mniejszości narodowych. «...Stworzenie atmosfery tolerancji i dialogu jest konieczne, aby różnorodność kulturowa była źródłem i czynnikiem nie podziału, lecz wzbogacenia każdego społeczeństwa», — mówi się tu w preambule. Państwa «powstrzymują się od polityki i praktyk asymilacji osób należących do mniejszości narodowych wbrew ich woli», lecz, jak podkreśla Konwencja, «bez uszczerbku dla środków podejmowanych zgodnie z ich ogólną polityką integracji» (artykuł 5, ustęp 2). Prawa osób należących do mniejszości narodowych nie mogą być absolutne. Ograniczają je analogiczne prawa innych osób oraz interesy całego społeczeństwa. Obecnie w naszym społeczeństwie najbardziej bolesna jest kwestia językowa. I jest to zrozumiałe: na skali wartości narodowych język zajmuje jedno z najważniejszych miejsc. «Tylko przez język żyje naród, jego śmierć — to jego zguba», — pisał jeszcze w minionym stuleciu czeski językoznawca J. Jungmann. «Największym i najdroższym dobrem każdego narodu jest jego język», — słusznie stwierdzał Panas Myrnyj. W języku zakodowane jest doświadczenie wszystkich poprzednich pokoleń narodu. Język jest najpewniejszą twierdzą narodu. Dopóki on nie upadnie, dotąd istnieje naród. Język ocalił naród ukraiński. Ci, którzy się go wyrzekli, przestali być Ukraińcami, a co gorsza — wielu z nich stało się zajadłymi wrogami wszystkiego, co ukraińskie: przykładów na to nie brakuje. Jak zatem kwestia językowa jest traktowana w międzynarodowych dokumentach prawnych dotyczących praw człowieka? W Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 10 grudnia 1948 roku w artykule 2 mówi się jedynie: «Każdemu przysługują wszystkie prawa i wolności wyłożone w tej Deklaracji, bez różnicy ze względu na... język…, pochodzenie narodowe...» Ten przepis niemal w identycznym brzmieniu powtarza się w artykule 14 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, przyjętej 4 listopada 1950 roku. Bardziej szczegółowo o prawie do własnego języka osób należących do mniejszości narodowych, a zatem także tych, które należą do większości, mówi się w Europejskiej Karcie Języków Regionalnych i Języków Mniejszości z 5 listopada 1992 roku oraz w Ramowej Konwencji o ochronie mniejszości narodowych z 1 lutego 1995 roku (która zatem jest późniejsza i ma przeważającą moc). Zalecenia Ramowej Konwencji, zawarte w artykule 14, są kategoryczne, gdy chodzi o samo prawo poszczególnych osób do nauki języka swojej mniejszości, a pozbawione kategoryczności, gdy chodzi o zapewnienie tego prawa przez państwo: «Na obszarach, na których tradycyjnie zamieszkują osoby należące do mniejszości narodowych lub gdzie stanowią one znaczną część ludności, Strony, o ile wystarcza na to zapotrzebowanie, starają się zapewnić, w miarę możliwości i w ramach swoich systemów edukacyjnych, osobom należącym do tych mniejszości odpowiednie warunki nauczania języka danej mniejszości lub nauczania w tym języku». Przy tym dzieje się to, jak stwierdza ten sam artykuł, «bez uszczerbku dla nauki języka urzędowego lub nauczania tym językiem». A w komentarzach do tego artykułu wyjaśnia się: «ponieważ znajomość języka urzędowego jest jednym z czynników społecznej zgody i jedności» [6]. Takie samo zastrzeżenie zawiera się w Europejskiej Karcie o językach regionalnych i językach mniejszości, w której preambule powiedziano: «Ochrona i rozwój języków regionalnych lub języków mniejszości nie mogą odbywać się na szkodę językom urzędowym i konieczności ich nauki». Wcześniej jeszcze, w artykule 5 Konwencji o zwalczaniu dyskryminacji w dziedzinie oświaty, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 14 grudnia 1960 roku, ustawodawca gwarantuje osobom prawo do prowadzenia własnej działalności oświatowej, używania lub nauczania własnego języka, ale także pod warunkiem, «że wykonywanie tego prawa nie uniemożliwia osobom należącym do mniejszości rozumienia kultury i języka całej społeczności oraz udziału w jej działalności i że nie podważa suwerenności kraju». W sposób bezpośredni kwestia językowa ujęta jest w Zaleceniach haskich dotyczących praw mniejszości narodowych do edukacji, przyjętych pod egidą Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) w październiku 1996 roku. Już w pierwszym punkcie Zaleceń haskich, po stwierdzeniu, że prawo osób należących do mniejszości narodowych (a od siebie dodamy: i prawo osób należących do większości) do zachowania swojej tożsamości «może być w pełni zrealizowane tylko wtedy, gdy dobrze opanują swój ojczysty język w procesie nauki», poczyniono istotne zastrzeżenie: «Jednocześnie osoby należące do mniejszości narodowych są zobowiązane do integrowania się z szerszym społeczeństwem państwa przez należyte opanowanie języka państwowego». W Notatce wyjaśniającej to postanowienie powtórzono raz jeszcze: «Taka integracja wymaga zdobycia solidnej znajomości zarówno języka mniejszości narodowej, jak i języka państwowego» [7]. Z powyższego wynika podstawowe zalecenie dotyczące organizacji edukacji średniej mniejszości narodowych, wcześniej sformułowane w Raporcie objaśniającym do Ramowej Konwencji w punkcie 77 jako «nauczanie dwujęzyczne». Tutaj zostaje ono doprecyzowane: «Podejścia typu «zanurzenia», zgodnie z którymi nauczanie prowadzone jest wyłącznie w języku państwowym, a dzieci z mniejszości narodowych są całkowicie zintegrowane w klasach z dziećmi z większości ludności, nie odpowiadają normom międzynarodowym. Dotyczy to w równym stopniu także szkół segregowanych, w których cały program nauczania jest prowadzony wyłącznie w ojczystym języku mniejszości narodowej przez cały proces edukacyjny...» [8]. W Ukrainie jak dotąd prawie wszystkie szkoły dla dzieci mniejszości rosyjskiej, węgierskiej i rumuńskiej są segregowane, co nie odpowiada ani normom międzynarodowym, ani potrzebom samych mniejszości narodowych. Ci, którzy domagają się szkół segregowanych, okradają samych siebie. Ich dzieciom w perspektywie zmniejsza się możliwość realizacji swojego prawa obywatelskiego, zapisanego w punkcie 2 artykułu 21 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka: «KAŻDY MA PRAWO DO RÓWNEGO DOSTĘPU DO SŁUŻBY PUBLICZNEJ W SWOIM KRAJU». Bez doskonałej znajomości języka państwowego ten «równy dostęp» nie może być zrealizowany nie tylko w dziedzinie służby państwowej, lecz także w zdobywaniu wyższego wykształcenia według wyboru. Żadne państwo nie jest w stanie zapewnić w szkołach wyższych nauczania dwujęzycznego. Z tego punktu widzenia Żydom w Ukrainie nigdy nie będzie lepiej niż w Izraelu, Rumunom — niż w Rumunii, Węgrom — niż na Węgrzech, Rosjanom — niż w Rosji, tak samo jak Ukraińcom w Kanadzie czy w Stanach Zjednoczonych Ameryki, czy na Kubaniu, czy na Zielonym Klinie nigdy nie było i nie będzie lepiej niż w Ukrainie. Każdy, pozostając sobą, powinien dostosowywać się do potrzeb większości. A tym, którym się to nie podoba, warto przypomnieć słowa ludowego komisarza oświaty RFSRR z lat 20. A. W. Łunaczarskiego: «Wszyscy, którzy żyją na Ukrainie, muszą znać język narodu ukraińskiego. Kto zaś nie chce się uczyć — niech wyjeżdża z Ukrainy» [9]. Ukraińcom nie ma dokąd wyjeżdżać: nie mają innej ojczyzny poza Ukrainą. Ukraińcy nie mają gdzie indziej budować własnego państwa narodowego, które dawałoby im możliwość pełnej i nieskrępowanej realizacji swoich praw człowieka, tak jak robią to Francuzi we Francji, Węgrzy na Węgrzech, Rumuni w Rumunii, Rosjanie w Rosji.
Przypisy
1. Szewczenko Taras. Dzieła w trzech tomach. — Kijów: DWChLU, 1963. — T. 1. — S. 622. 2. Międzynarodowy pakt o prawach obywatelskich i politycznych. — Kijów: Ukr. Fundacja Prawnicza, 1995. — S. 4. 3. Raport Departamentu Stanu USA o przestrzeganiu praw człowieka na Ukrainie w 1998 roku // Przestrzeganie praw człowieka na Ukrainie w 1998 roku. — Charków: Folio, 1999. — S. 37. 4. Deklaracja o prawie do rozwoju // Międzynarodowe akty o prawach człowieka. — Moskwa: NORMA — INFRA, 1998. — S. 107. 5. Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych wraz z raportem wyjaśniającym. — Rada Europy. — S. 6—7, 11. 6. Tamże. — S. 9—10, 28. 7. Zalecenia haskie dotyczące praw mniejszości narodowych do edukacji wraz z notą wyjaśniającą. — Fundacja Stosunków Międzynarodowych, 1996. — S. 5, 10. 8. Tamże. — S. 14. 9. Cyt. za: Jefremow S. Dzienniki (1923—1929).
Iwan JUSZCZUK, profesor Międzynarodowego Instytutu Lingwistyki i Prawa
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
roku i ratyfikowanego przez Ukrainę 19 października 1973 roku. Tymczasem, gdy tylko organy państwowe już niepodległej Ukrainy niepewnie, z ostrożnością zaczęły deklarować zamiar lub próbowały realizować naturalne prawo Ukraińców do zachowania i rozwoju swojej etnicznej, kulturowej, językowej, religijnej, to znaczy narodowej tożsamości — dla czego właściwie tworzy się państwa narodowe — od niektórych organizacji etnicznych i politycznych, od znanych sąsiednich państw, od pewnej części deputowanych Rady Najwyższej Ukrainy posypały się i nadal sypią się oskarżenia o dyskryminację, naruszanie praw człowieka, nacjonalizm (w sowieckim rozumieniu tego pojęcia), a nawet faszyzm. Na przykład w raporcie Departamentu Stanu USA o przestrzeganiu praw człowieka na Ukrainie w 1998 roku, w rozdziale «Dyskryminacja ze względu na rasę, religię, wady fizyczne, język lub status społeczny», stwierdza się: «Niektóre prorosyjskie organizacje we wschodnich obwodach skarżą się na rozpowszechnianie języka ukraińskiego w szkołach i środkach masowego przekazu. Skarżą się, że przy przyjęciu do wyższych uczelni ich dzieci znajdują się w gorszej sytuacji, ponieważ wszyscy kandydaci muszą zdawać egzamin z języka ukraińskiego» [3]. Czy rzeczywiście realizacja praw Ukraińców jest naruszeniem praw mniejszości narodowych, naruszeniem prawa międzynarodowego i krajowego w tej dziedzinie? Ukraina przed proklamowaniem niepodległości, jak już wspomniano wyżej, była faktycznie w położeniu kolonii lub terytorium okupowanego. Narodowa tożsamość Ukraińców w sowiecko-rosyjskim imperium była na wszelkie sposoby niszczona, unicestwiana. Język i kultura ukraińska na Ukrainie potrzebują obecnie bardziej ochrony i wsparcia niż języki i kultury niektórych mniejszości narodowych. Sytuacja, w której obecnie znajduje się ukraińska większość w Państwie Ukraińskim, przewidziana jest w artykule 5 Deklaracji o prawie do rozwoju, przyjętej rezolucją 41/128 Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 4 grudnia 1986 roku. Zawiera ona jednoznaczne żądanie: «Państwa powinny podejmować zdecydowane działania zmierzające do likwidacji masowych i poważnych naruszeń praw człowieka, narodów i osób, spowodowanych sytuacjami będącymi następstwem apartheidu, wszelkich form rasizmu i dyskryminacji rasowej, kolonializmu, obcego panowania i okupacji, obcej ingerencji i zagrożenia
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
teizm, obojętność wobec problemów narodowych, społeczno-polityczną bezczynność. Przed ukraińskim społeczeństwem obecnie ostro stanął problem samoświadomości, narodowej samoidentyfikacji. Ukraińska elita duchowa musi dołożyć maksimum starań, aby opracować zasady nowego, życiodajnego światopoglądu, uzasadnić na podstawie jego zasad system wartości moralnych, który orientowałby każdego obywatela na pomnażanie dobra, harmonizację stosunków międzyludzkich, humanizację życia społecznego. Łącząc te duchowe zasady z gruntowną znajomością historii narodowej oraz problemów współczesnego życia, należy opracować ideologię budowy państwa i poprzez aktywną działalność oświatową, wyjaśniająco-propagandową, patriotyczno-wychowawczą sprzyjać kształtowaniu wysokorozwiniętej świadomości narodowej jako niezbędnego warunku patriotycznie ukierunkowanej twórczości ludności, aktywnej postawy życiowej. Obecnie ukraińska inteligencja twórcza, powołana nie tylko do reprezentowania, ale i kształtowania ducha narodu, wypełnia w swojej masie funkcję trojaką: 1) bada (dokładniej — wyłapuje) interesy korporacyjne i dążenia panującej elity; 2) nadaje im naukowopodobną formę wyrazu; 3) komentuje i nagłaśnia uzyskane wyniki. Ukraińskiej inteligencji czas przestać być „heroldem” panującej elity i przekształcić się w „pasterzy” narodu, jego przewodników, siłę napędową postępu narodowego. P. SYTNYK, doktor nauk filozoficznych, główny konsultant Narodowego Instytutu Badań Strategicznych A. DERBAK, wykładowca filozofii Uniwersytetu Państwowego w Użhorodzie
Машинний переклад
Współczesna nauka społeczna nie posiada jasnej definicji idei narodowej. Pojęcie to często utożsamia się ze świadomością narodową, ideologią budowy państwa itp. W najbardziej ogólnym ujęciu przez ideę narodową należy rozumieć podstawową zasadę żywotności narodu, która odzwierciedla istotę i specyfikę jego historycznego postępu. W stanie rozwiniętym łączy ona organicznie wiedzę o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości narodu. Przeszłość to uświadomione doświadczenie historyczne i płynące z niego odpowiednie wnioski; teraźniejszość to obiektywny obraz istniejącego stanu rzeczy, postrzeganie głównych problemów dnia dzisiejszego oraz możliwości ich rozwiązania; przyszłość to jasno sformułowany główny cel strategiczny rozwoju historycznego narodu, drogi i środki jego osiągnięcia. Zatem, aby idea narodowa nie okazała się owocem dowolnej gry wyobraźni, pobożnym życzeniem czy kolejnym mitem, niezbędne są: po pierwsze, głębokie, wszechstronne i obiektywne poznanie naszej historii, a po drugie, systemowa analiza prawidłowości rozwoju wszystkich sfer życia społecznego na obecnym etapie. Bez przyswojenia lekcji przeszłości niemożliwe jest obiektywne zrozumienie istoty procesów społecznych, które zachodzą obecnie. Nie bez powodu K. Jaspers zauważał, że historia nie mija, teraźniejszość otrzymuje od niej więcej, niż pozostaje w przeszłości. Lekcje historii powinny stać się fundamentem dla systemowej analizy struktury społecznej, określających interesy jej różnych elementów oraz odpowiadającej tym interesom aktywności głównych warstw i grup ludności. Maksymalnie możliwe uwzględnienie dominujących interesów i potrzeb, odniesienie ich do istniejących możliwości ich zaspokojenia pozwoli zrozumieć historyczną perspektywę rozwoju narodowego, dostrzec główne tendencje ruchu postępowego. Jednak do jasnego sformułowania idei narodowej sama analiza obiektywnego rozwoju narodu nie wystarczy. W historycznym losie narodów ogromną rolę odgrywają dominujące orientacje duchowo-wartościowe. Bez „bogactwa ducha i wolności jego inicjatywy” (S. Frank) życie społeczne przekształca się w nieustanną, chaotyczną walkę wszystkich przeciw wszystkim o osiągnięcie swoich wąskopragmatycznych, egoistycznych interesów, co ostatecznie obraca się w degradację organizmu narodowego jako całości. Fundamentem życia duchowego człowieka jest światopogląd. To właśnie on daje odpowiedź na „wieczne pytania” o sens ludzkiego życia oraz przeznaczenie człowieka i formułuje odpowiednie wytyczne sensotwórcze, ukierunkowując w określony sposób ludzką aktywność. Oceniając swoje czyny jako zgodne lub niezgodne z sensem swojego życia, ludzie tworzą pewien system moralności, który pełni rolę matrycy zezwalającej dla ludzkiego zachowania. Każda świadoma istota pragnie dobra i szuka dróg oraz środków jego osiągnięcia. Moralność jest powołana do wspierania optymalnego wyboru. Zestawiając naglące potrzeby codziennego życia z poznanymi obiektywnymi możliwościami rozwoju historycznego – z jednej strony, oraz wartościami i wytycznymi światopoglądowo-moralnymi – z drugiej, każdy naród wybiera swoją drogę rozwoju. Wyobrażenie o głównym celu, do którego dąży naród w swoim historycznym postępie, metody i środki jego osiągnięcia stanowią ideę narodową, która bezpośrednio reprezentuje ducha narodu, jego nadzieje i ocenę własnych możliwości. Dla Ukrainy treść idei narodowej w głównych zarysach polega na następującym: budowa demokratycznego społeczeństwa, które bazuje na własności prywatnej, legalnej przedsiębiorczości, zdrowej konkurencji, wolnej pracy jego członków, zaawansowanych technologiach produkcji i zarządzania, zapewniając wszystkim obywatelom dobrobyt, ochronę socjalną, wolność osobistą, wszechstronny rozwój, gwarantując sprawiedliwość społeczną w konsumpcji dóbr materialnych i duchowych, w podziale społecznym i organizacji pracy, warunkując harmonijne połączenie interesów wszystkich warstw społecznych ludności, wysoki duch patriotyczny narodu oraz godne miejsce w nowoczesnym światowym procesie cywilizacyjnym. Idea narodowa dla swojego wcielenia w praktykę musi, po pierwsze, rozwinąć się w ideologię (system poglądów i idei, które odzwierciedlają główne interesy społeczne i narodowe, ich interakcję oraz środki zaspokojenia), a po drugie, zawładnąć świadomością mas, przekształcić się w jądro świadomości narodowej. Rozwinięta ideologia budowy państwa daje możliwość tworzenia konkretnych, żywotnych programów politycznych przemian społecznych, a rozwinięta świadomość narodowa mobilizuje szerokie warstwy ludności do aktywnego życia społeczno-politycznego. Niestety, na Ukrainie w obecnym czasie nie opracowano w należyty sposób żadnego z wymienionych problemów, poczynając od definicji pojęcia „idea narodowa”, a kończąc na mechanizmie jej formowania i obiektywizacji w praktyce budowy państwa. Świadomość ukraińskiego społeczeństwa znajduje się na skrajnie niskim poziomie, co nieuchronnie rodzi absen-
Машинний переклад
Los Ukrainy, jej historia, przebieg rozwoju gospodarczego, politycznego i duchowego są związane z życiem i działalnością wielu znanych ukraińskich kobiet. Są to historyczne działaczki polityczne, które strzegły potęgi Państwa Ukraińskiego, wynosiły wysoko sławę i honor narodu ukraińskiego. Są to działaczki kultury i nauki, które chroniły i pomnażały tradycje narodowe, umacniały podstawy samobytnej kultury narodowej. Są to ludowe bohaterki, które mimo wszystkich niezgód i ciężkich warunków walki oddawały się służbie ojczystemu narodowi, stanowiąc wzory przedstawicielek Ukrainy. W warunkach odrodzenia ukraińskiej państwowości pojawia się pytanie: jaka jest rola ukraińskiej kobiety w historii naszej państwowości? Jak świadczą źródła historyczne, przedstawicielki pięknej płci na Ukrainie pozostawiły jasny ślad nie tylko w historii swojego państwa, lecz także innych krajów — Norwegii, Francji, Węgier, Turcji. Już w «Powieści minionych lat» mowa o bezpośrednim wpływie kobiety na kształtowanie naszej państwowości od jej pierwszych kroków. Jest to legendarna Lybid, której starszy brat Kyj położył początek pierwszej dynastii kijowskich książąt. W latach 50.–60. X wieku na tronie kijowskim pojawia się księżna Olga. Przez dwadzieścia lat rządziła państwem spokojnie i cicho, co świadczyło o jej niezwykłości jako «najmądrzejszej spośród wszystkich ludzi»; z drugiej strony należy odnotować wysoki poziom kultury i moralności, na którym stało państwo, podporządkowujące się władzy kobiety, która właśnie w epoce panowania siły fizycznej w całej Europie cieniła rozum i piękno duszy. Przeprowadziwszy reformę państwową, umacniając międzynarodowy autorytet Rusi Kijowskiej, księżna Olga trzymała, według słów M. Hruszewskiego, silną i zręczną ręką system państwowy, nie pozwalając mu osłabnąć i się rozpaść. A zachowana i pomnożona przez Olgę kultura, tradycje, obyczaje narodu ukraińskiego, ukształtowane w społeczeństwie stosunki społeczne oraz wysokie zasady moralne były i pozostają jednym z czynników kształtowania świadomości narodowej Ukraińców. Niemałą sławę przyniosła Ukrainie także Nastia Łisowska (Roksolana). Z niewolnicy-nałożnicy stała się ulubioną żoną Sulejmana I Wspaniałego, jednego z najpotężniejszych sułtanów Imperium Osmańskiego. Rozumna i piękna, miała zdolności muzyczne, władała kilkoma językami. Odgrywając znaczną rolę w życiu politycznym Imperium Osmańskiego i dzięki swojemu wpływowi na sułtana, najazdy turecko-tatarskie na Ukrainę znacznie osłabły. Symbolem samopoświęcenia w imię wolności i szczęścia ojczystego kraju, niezłomności ducha narodu ukraińskiego, weszło do historii imię tej kobiety. W dalszej historii Ukrainy nie mamy przykładów, by kobieta stała na czele państwa, lecz wiele ukraińskich kobiet weszło do historii jako wzory męstwa i odwagi, wytrwałości i śmiałości w walce przeciwko wrogom państwa. Na różnych etapach historycznego rozwoju Ukrainy kobiety odgrywały wielką rolę w nauce, oświacie, kulturze. Są to Lesia Ukrainka, utalentowana poetka, prozaiczka, publicystka, której poezja, liryka społeczno-polityczna przesiąknięta jest ideami humanizmu i patriotyzmu narodowego; Zofia Rusowa, gorliwa orędowniczka wychowania narodowego, odrodzenia tradycji narodowych, zachowania i rozwoju języka ukraińskiego. I jak wezwanie brzmią dziś jej słowa: «Każde państwo, które z tych czy innych przyczyn popadło w ruinę, może się z niej uratować, jeśli dobrze zorganizuje swoją jedyną, od dołu do góry narodową szkołę». Są to Natalia Kobryńska, Olena Pczilka, Ludmiła Starycka-Czerniachowska, Jewhenia Jaroszyńska, które jako pierwsze podniosły głos w obronie kobiet ukraińskich, stały się fundatorkami ukraińskiego ruchu kobiecego, który powstał na fali odrodzenia narodowego i był związany z poszukiwaniem dróg rozwiązania problemów ówczesnego społeczeństwa ukraińskiego oraz jego najważniejszego problemu — zjednoczenia wszystkich ziem ukraińskich w jedno niezależne państwo. Każde z wymienionych imion to heroiczny epizod naszej historii, świadectwo siły i męstwa kobiet ukraińskich, które pozostawiły po sobie dobrą sławę w historii Ukrainy. Polityczną aktywizację kobiet wyróżnia się we współczesnej historii Ukrainy. Najważniejsze dziś dla społeczności kobiet Ukrainy, które stanowią około 54 procent ludności, jest gotowość do współpracy na rzecz niezależnego państwa, do coraz aktywniejszego udziału w procesie budowania państwowości. Głównym zaś zadaniem państwa wobec kobiety na obecnym etapie jest podniesienie statusu społecznego kobiety, wspieranie rozwoju jej osobowości poprzez stworzenie równych możliwości realizacji interesów i zdolności w każdej sferze życia społecznego, co stanie się niezbędną przesłanką sukcesu procesu budowania państwowości.
Iryna DEJNEHA, wykładowca Katedry Ukrainoznawstwa Wojskowego Instytutu Humanitarnego Narodowej Akademii Obrony Ukrainy
Машинний переклад
Słowacki język literacki (skodyfikowany język narodowy) jest językiem oficjalnego porozumiewania się. W tej roli — roli języka państwowego — jest elementem integracyjnym wszystkich obywateli republiki, bez względu na ich narodowość. Zapewnia wszystkim jednakowe możliwości uczestnictwa w życiu publicznym (w działalności administracyjnej, w edukacji szkolnej, w życiu gospodarczym itd.). Państwo jest zobowiązane zapewnić wszystkim swoim obywatelom możliwość odpowiedniego opanowania języka państwowego. Ustawa o języku państwowym Republiki Słowackiej z 1995 roku określa te dziedziny oficjalnego porozumiewania się, w których powinien być używany skodyfikowany wariant języka państwowego. Zakres używania innych języków ustala Ustawa o używaniu języków mniejszości narodowych w oficjalnym porozumiewaniu się z 1999 roku. Ustawa o języku państwowym nie dotyczy jego kodyfikacji, jednak wymaga uwzględniania obowiązującej kodyfikacji, opartej na wynikach badań naukowych prowadzonych w placówkach naukowych. Obowiązywanie i wiążący charakter tej kodyfikacji deklaruje Ministerstwo Kultury SR, które podaje wykaz prac naukowych (ortograficznych, gramatycznych, słownikowych, ortoepicznych), zawierających obowiązującą i wiążącą kodyfikację. Oprócz wymienionych wyżej funkcji pragmatycznych język państwowy pełni także rolę symbolu państwowości Republiki Słowackiej. Dla obywateli SR narodowości słowackiej język literacki jest znakiem przynależności etnicznej, spełniającym ważną funkcję reprezentacyjną i narodowo-integracyjną. Tę cechę przynależności etnicznej w języku literackim uznają wszyscy Słowacy, niezależnie od poziomu władania skodyfikowanym językiem słowackim. Tę właściwość język literacki nabył w ciągu swojego historycznego rozwoju, począwszy od końca XVIII wieku. W okresie przed ukształtowaniem się języka literackiego funkcję znaku przynależności etnicznej pełnił język słowacki w postaci dialektów i innych kulturowych przejawów języka. Jedność języka kształtowała się w procesie rozwoju narodowo-integracyjnego jako wynik tego rozwoju. Jedność języka słowackiego można scharakteryzować i opisać na podstawie czysto językowych znaków. Tę jedność wykazują wszystkie formy języka narodowego. Istotne znaki jedności języka są składowymi częściami świadomości językowej, zawierającej podstawowe prawidłowości i reguły funkcjonowania języka. Te prawidłowości z kolei określają także reguły adaptacji obcych elementów językowych. Z procesami etniczno-integracyjnymi wiąże się poczucie wzajemności etnicznej, kształtowanie wspólnego języka integrującego się społeczeństwa etnicznego, a także jego samonazwa. Historyczna głębia tych procesów odbija się w świadomości historycznej i językowej współczesnego narodu słowackiego — w tym pewność i gwarancja, poważna przeszkoda dla prób narodowej i językowej destrukcji.
Jan DARULA, profesor, m. Bratysława
Машинний переклад
Jedną z cech wielowiekowego kulturalno-historycznego rozwoju naszego narodu jest wzajemne powiązanie i wzajemne uwarunkowanie tego procesu czynnikami religijno-etnicznymi. Zjawisko to wyjaśnia się sumą etnograficznych i geograficznych, społecznych i psychologicznych, duchowych i materialnych okoliczności kształtowania się i ewolucji narodu ukraińskiego. Klimat duchowy na ziemiach Ukrainy od najdawniejszych czasów determinowało przyrodniczo-geograficzne położenie naszej ziemi. Praktycznie pozbawiona niezawodnych granic górskich, rzecznych, pustynnych itp. Ukraina zawsze była otwarta na rozmaite wpływy zewnętrzne, stając się w ten sposób grandioznym „poligonem” na granicy Zachodu i Wschodu, gdzie kształtowała się synkretyczna, a zarazem oryginalna kultura naszego narodu. Liczne obce najazdy na stepowe południe, konieczność nadmiernego wysiłku przy zagospodarowywaniu strefy leśnej na północy oraz związek z żyznymi ziemiami pasa leśno-stepowego sprzyjały połączeniu w ukraińskiej mentalności tak sprzecznych cech, jak wojowniczość i miłość pokoju, duma i tolerancja, impulsywność i opanowanie. Do tego należy dodać społeczną jednorodność (w znanym sensie) narodu ukraińskiego, brak skrajnych przejawów społecznego (a nie narodowego) ucisku w ramach etnosu, które tworzyły podłoże jedności działań przede wszystkim w sferze gospodarczej. Wszystko to łącznie sprzyjało rozwojowi narodu ukraińskiego jako narodu chlebodawczego, którego wierzenia, obyczaje i tradycje ściśle splotły się z cyklem gospodarczym. W rezultacie religia występowała jako czynnik narodowego samozachowania (w warunkach wieloetnicznego otoczenia i obcej agresji), jako uzupełnienie praktycznej działalności i jako życiodajna siła, przenikająca wszystkie sfery życia społeczeństwa. Dlatego naród ukraiński zawsze był narodem religijnym, duchowo bogatym i wysoko kulturalnym. Potwierdzają to zabytki pisane, folklorystyczne, etnograficzne i materialne, sięgające wielowiekowej przeszłości. Wyżej wymienione cechy naszej mentalności, choć w różnych przejawach, w sposób całkowicie realny były obecne w epoce późnego matriarchatu i w dobie trypolskiej, w okresie powstawania wczesnosłowiańskich związków oraz w Państwie Kijowskim, w czasach kozacko-hetmańskich i w czasach panowania imperialnego. Stały się one tak charakterystyczne dla naszej duchowości, że nie zdołał ich wytępić nawet krwawy reżim komunistyczny. A zatem właśnie religia stała się jednym z istotnych czynników duchowego odrodzenia Ukrainy w epoce posttotalitarnej. Takie fakty dają podstawy do mówienia o pewnych tendencjach „poszukiwania Boga” w historii duchowo-kulturalnego rozwoju Ukrainy. Tak więc już analiza przedchrześcijańskich („pogańskich”) wierzeń świadczy o istniejących procesach synkretyzmu religijnego, o zarodkach i przekształceniach idei jedynego Boga. Na taką rolę w różnych czasach pretendowali u Słowian Rod i Weles, Perun i Dażbóg. Nieprzypadkowo zabytki folklorystyczno-etnograficzne przedstawiają dawną religię ukraińską jako rozwinięte jednobóstwo, czego pośrednim świadectwem są obecne próby przedstawicieli RUNWiry odtworzenia słowiańskiego pramonoteizmu. Dalej obecność tendencji monoteistycznej w rodzimym pogaństwie odnotowują bizantyjski historyk Prokopiusz z Cezarei (VI w.) i arabski podróżnik Ibn Fadlan (X w.). Przy tym cechą charakterystyczną naszego pogaństwa był brak wiary w odpłatę za grobem i nieuznawanie przeznaczenia (fatum), co warunkowało pragmatyzm światopoglądu i aktywną postawę życiową, które miały zapewnić w doczesnym istnieniu przesłanki do życia w zaświatach. Zauważalną rolę w duchowym opanowywaniu otaczającej rzeczywistości odgrywały panteizm, uduchowienie i ożywienie przyrody, miłość do „matki — ziemi rodzinnej”. Dlatego właśnie nasz folklor tak wiele uwagi poświęca bóstwom niższego rzędu, które, jak sądzono, zamieszkiwały i uosabiały środowisko przyrodnicze (rusałki, mawki, berehyni, polewiki, wile itd.).
...zdolność życia duchowego postawiła Cerkiew prawosławną poza ramami procesu przebudzenia narodowego, który nabiera sił od XIX wieku. Jednocześnie na poziomie codziennej świadomości wiara nadal pozostaje kluczową cechą identyfikacji narodowej. Duchowo-narodowe przebudzenie początku XX wieku postawiło na porządku dziennym kwestię uzyskania samodzielności przez Cerkiew narodową. Rezultatem wysiłków w tym kierunku stała się Ukraińska Autokefaliczna Cerkiew Prawosławna (UAPC), która kilkakrotnie powstawała na naszych ziemiach w latach 20.–40. Wreszcie wraz z rozpadem imperium radzieckiego i upadkiem reżimu komunistycznego pod koniec lat 80. i na początku lat 90. proces narodowo-religijnego odrodzenia nabiera niespotykanych dotąd rozmiarów. Niestety, w niepodległej Ukrainie uległ on komplikacji z powodu rozłamu cerkiewnego, który spowodował powstanie nie tylko UAPC i Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego (UPC KP), ale również Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej (UPC) — faktycznego oddziału Cerkwi moskiewskiej na Ukrainie, a niekiedy narzędzia imperialnej polityki Moskwy w naszym państwie. Smutne konsekwencje ateistycznego wychowania, zniwelowania moralności religijnej w czasach totalitaryzmu, zatarcia tradycji wychowania religijnego w rodzinie, oporu kółek komunistyczno-szowinistycznych wobec procesu uzyskania autokefalii cerkiewnej na Ukrainie, regionalizacji polityki wobec Cerkwi przez współczesne struktury państwowe stwarzają istotne przeszkody w wypełnianiu przez Cerkiew jej funkcji źródła, nośnika i stymulującego czynnika duchowości narodowej. Jednocześnie przezwyciężenie rozłamu cerkiewnego doprowadziłoby do utworzenia na Ukrainie największej spośród cerkwi prawosławnych, a znaczenia tej okoliczności nie można przecenić. Dlatego właśnie w tym kierunku powinny pracować narodowo świadome kadry.
Iwan MOZHOWY, doktor nauk filologicznych, kierownik Katedry Kulturoznawstwa Sumskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego
Машинний переклад
Osobowość w ogóle to styl życia konkretnej osoby lub charakterystyczny sposób reagowania na problemy współczesności. Osobowość językowa to przede wszystkim intelekt, który najintensywniej przejawia się w języku i bada się go poprzez język. Cechy intelektualne ujawniają się po ustaleniu hierarchii znaczeń i wartości w modelu świata danej osoby, w jej zasobie słownikowym. Ten ostatni określają tradycje narodowo-kulturowe oraz ideologia dominująca w społeczeństwie. Tradycje narodowo-kulturowe stanowią bazę osobowości. Jest to kompleks strukturalnych cech ogólnonarodowego — ukraińskiego — typu językowego, ów nierozpuszczony w przemianach historycznych pozostałość w fonologii, morfologii, składni, stylistyce, leksyce, semantyce, którą można wyodrębnić, uwzględniając dobrze zbadane przez gramatykę historyczną i leksykologię historyczną przemiany, które dokonały się w języku. Właśnie ta dobrze znana, jądrowa, ogólnoznacząca część w strukturze osobowości językowej ma wyraźne piętno narodowego koloru. Jednak dla „dobudowania” osobowości językowej od jej podstawowych składników do konkretnie indywidualnej realizacji należy uwzględnić zmienne części struktury jednostki i włączyć: 1) cechy społeczne i socjolingwistyczne wspólnoty językowej, do której należy ta osobowość; 2) cechy psychologiczne, uwarunkowane przynależnością osobowości do węższej grupy lub zbiorowości językowej, która określa te kryteria wartości, które tworzą unikalny, niepowtarzalny estetyczny i emocjonalno-retoryczny koloryt języka. Dzisiejsze pokolenie Ukraińców znajduje się na etapie przejściowym, zarówno pod względem ideologii, religii, jak i języka. Społeczeństwo jest ideologicznie rozwarstwione, tęsknota za przeszłością, w tym także za językiem rosyjskim, nie pozwala starszym ludziom zrozumieć, jak bardzo dziś trzeba pomagać ich dzieciom i wnukom w nauce języka państwowego, ponieważ jądro językowe jednostki kształtuje się pod wpływem środowiska rodzinnego i wychowawczego. Zatem nie można liczyć na narodowy koloryt, raczej będzie to dwujęzyczność. Przedszkola i szkoły biorą na siebie rolę wychowawców w tradycjach narodowych. Jednak osobowość, która nie ma wsparcia w rodzinie, rozdwaja się, posługując się suржykiem. Stąd też problemy szkolnictwa wyższego: wykładowcy mają przeważnie do czynienia ze studentami posługującymi się suržykiem. Naprawienie tego stanu jest możliwe pod warunkiem, że w każdej uczelni język państwowy Ukrainy będzie zajmował zaszczytne miejsce. W przeciwnym razie wychowamy pokolenie moralnie niezdrowe, niekulturalne, niemowne, niepiśmienne. Niestety, wśród uczonych panuje stanowisko, które zdecydowanie odrzuca charakter narodowy, odmawiając mu istnienia i traktując go jako mit. Tacy mężowie stanu wypowiadają się mniej więcej tak: jaka to różnica, w jakim języku nasi studenci będą zdobywać wiedzę. Najważniejsze, by wiedzieli to, co powinni wiedzieć. Istnieje głęboka analogia między osobowością językową a charakterem narodowym. Polega ona na tym, że człowiek przyswaja produkt długiego rozwoju historycznego i sam jest obiektem przekazywania z pokolenia na pokolenie doświadczenia językowego. W ten sposób żadne pokolenie nie powinno zostać utracone.
KLASYCZNE JEDNAK, CHOĆ I NALEŻY CAŁEMU ŚWIATU, — ZAWSZE NARODOWE
W Ukrainie wiele zostało utraconego. Nadal tracimy w kwestii językowej. Wiadomo przecież, że jeśli nie ma ruchu naprzód, to nie ma też stania ani tupania w miejscu. Jest po prostu cofanie się. Czy daniną wobec kogoś lub czegoś są lepsze gazety — popularne — rosyjskojęzyczne, czy także lepsze programy telewizyjne? Świadomie czy nieświadomie zachwycamy się A. Danyłkiem i nadal rozwijamy w sobie kompleks niższej wartości. Jego podmowa, czyli submowa, jest na rękę tylko tym, którzy są przeciwko języku ukraińskiemu. Dlaczego «Wierkę Serdiuczkę» tak lubi się w Moskwie? Bo z nią związany jest obraz głupkowatego, niezdarnego, śmiesznego, «bezjęzycznego» Ukraińca. I tak wychodzi, że wychowujemy nie na klasyce, lecz na tym, co przemijające, bez śladu. Klasyczne zaś, choć należy całemu światu, jest zawsze narodowe. Z kulturowo-językowego szoku, który dziś przeżywa Ukraina, nadszedł czas, by wyjść. Antonina HRYCEWA, Uniwersytet Technologiczny Podolia, m. Chmielnicki
Машинний переклад
Socjalnie i kulturowo uwarunkowana chrystianizacja Rusi zmieniła całą piramidę wartości orientacyjnych Słowian (przede wszystkim z tego, co doczesne, ku temu, co pozaziemskie), jednak nie oznaczała przerwania dziedziczonej linii w rozwoju religii. Nowy kompleks religijny powstał jako organiczna jedność kultu rolniczego, opartego na wyobrażeniach politeistycznych, oraz doktryny religii objawienia, która występowała jako zaprzeczenie i rezultat ewolucji dawniejszych tworów duchowych w kierunku kompendium światopoglądowego. W końcu chrześcijaństwo kijowskie zaczęto postrzegać jako narodowy model religii światowej z wyraźnymi nawarstwieniami elementów wierzeń przedchrześcijańskich. Przejawem takiej tendencji stało się wcielenie idei narodowo-religijnej w malarstwie sztalugowym i monumentalnym, zabytkach literatury i architektury itd.Świadczą o tym przeciwstawne, a zarazem podobne arcydzieła kultury ojczystej — «Słowo o prawie i łasce» i «Słowo o wyprawie Igora», które można uznać za przykład odzwierciedlenia syntetycznego światopoglądu dawnych kijowskich Rusinów. Ta okoliczność przebija się także w faktach utrwalania się etnicznych „typów” w dawnym malarstwie ikonowym, „liryzmie” architektury cerkiewnej, adaptacji melodyki prawosławnego śpiewu chóralnego do muzycznego odczucia i percepcji naszych wykonawców itd. Szczególnie ścisłe splecenie tego, co etniczne, z religijnym ukazuje epoka ojczystego „renesansu” drugiej połowy XVI — pierwszej połowy XVII wieku, która stworzyła ideowe przesłanki dla Wojny Wyzwoleńczej naszego narodu. Właśnie prawosławie stało się wiodącym czynnikiem narodowego samozachowania i siłą napędową rozwoju kulturalnego, czego dowodzi filozoficzna i etyczna myśl tamtego czasu, literatura polemiczna, różnorodne patericony i żywoty. Dalsze wszechstronne zrusyfikowanie spowodowało czasową utratę przez Cerkiew szeregu cech etnicznych. Jej kanoniczne podporządkowanie Patriarchatowi Moskiewskiemu, wypieranie języka ukraińskiego z praktyki nabożeństw i działalności oświatowej duchowieństwa, całkowita regulacja-
PRZEZWYCIĘŻENIE SCHIZMY CERKIEWNEJ DOPROWADZIŁO DO UTWORZENIA NA UKRAINIE NAJWIĘKSZEGO Z KOŚCIOŁÓW PRAWOSŁAWNYCH, A ZNACZENIA TEJ OKOLICZNOŚCI NIE MOŻNA PRZECENIĆ
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Оригінал українською · переклад оновлюється
Очевидно, що найбільша ідея, яку сформувала українська політична думка, — це ідея незалежності та самостійності української держави. Вона, як свідчить історія, в окремі її періоди горіла, як ватра ввечері, то жевріла, як ця ж ватра пізньої ночі, але ніколи не затухала. Та лише в останнє десятиліття XX століття ця ідея, хоча і повільно, і складно, і важко, певною мірою реалізується. На наш погляд, і сьогодні українська національна ідея полягає саме в досягненні повної незалежності України із врахуванням сучасного менталітету і сучасної психології українського народу, в побудові Української незалежної держави через порозуміння і злагоду в суспільстві. А основною метою української національної ідеї маємо вважати об’єднання всіх громадян України для докорінного поліпшення політичного, економічного, соціального, культурно-духовного рівня їх життя і входження на цій основі Української держави до спільноти світових і європейських розвинених демократичних країн. Українська національна ідея, як відомо, містить у собі багато чинників, але, в межах відведеного часу, варто зупинитися лише на деяких з них. Визначний український учений і громадсько-політичний діяч В’ячеслав Липинський, поставивши запитання: «Яким же чином здійснювати майбутню українську державність і на кого орієнтуватись?», — відповідав на нього таким чином: передусім — це довготривале виховання провідними верствами, об’єднаними в організації, всього українського громадянства в дусі державної ідеалістичної ідеї, боротьба за здійснення якої завжди була необхідною передумовою перетворення нації недержавної на державну... «Тому, кажемо ми, українському громадянству, щоб стати зрілою державною нацією, необхідний державний ідеалізм, опертий на релігії, церкві, вірі живій». Отже, перший чинник реалізації української національної ідеї — виховання всього українського громадянства. І не тільки здійснюване інтелігенцією — вченими, науковцями, літераторами, а й організаторами і провідниками всіх соціально-економічних сфер. Для його організації і здійснення сьогодні бажано було б звернутися до досвіду українського літературного товариства «Просвіта» другої половини XIX століття в Галичині, а також товариства «Сільський господар», які були створені в умовах австрійського правового поля, дії конституційних законів 1867 року, статуту про товариства від 15 листопада 1867 року та інших нормативних актів. Ефективна соціально-економічна діяльність «Просвіти» почалася після затвердження 25 березня 1891 року на загальних зборах членів товариства його нового статуту. З того часу товариство «Просвіта» фактично перетворилось із більшою мірою освітнього і наукового на науково-господарське із розгалуженими функціями навчання і виховання українського народу Галичини. Кость Левицький — український політичний та громадський діяч, видатний учений — у своїй праці «Що має робити «Просвіта» на основі нового статуту», виданій 1892 року, зазначав, що «до цього часу «Просвіта» видавала книжки для народу, а тепер «Просвіта» буде займатися не лише навчанням народу, але й буде допомагати у справах господарських. А чому ми таке зробили? Тому, що цього чекав від нас народ український, його незавидна доля. Народ наш український став підупадати в господарюванні, а відома річ: що у світі вдіє бідолаха! Треба рятувати брата хлібороба і подати йому не лише науку, але й дійсний кусень з науки: хліб насущний! Коли новий статут просвітньо-господарський має бути запроваджений в життя, то необхідно подумати над тим, якою буде робота на підставі того нового статуту «Просвіти» і який має бути доробок з тієї роботи для українського народу. «Просвіта» має тепер розширитися між усіма щирими українцями в цілому краї, де живе український народ, і від роботи просвітньо-господарської не повинен ніхто відмежовуватися, якщо в нього є любов до ближнього і почуття своєї народності. Коли ж у «Просвіті» ми будемо всі разом, то і робота буде легшою, так як спільними силами переможемо все лихо і недолю» [1]. З метою організації навчання і підвищення добробуту українського народу на підставі § 2 статуту товариство «Просвіта» передбачало здійснювати такі заходи: а) друкувати книги і всякого роду листи українською мовою і насамперед видавати листи і книги, доступні для людей сільських і міських; б) в усній формі (лекціями) навчати народ всякого роду справ просвітніх і господарських; в) закладати у великих містах (де є повітові суди) філії «Просвіти», а по всіх громадах читальні «Просвіти» і допомагати їм у їхньому розвитку; г) допомагати людям, щоб вони об’єднувались у рільничо-господарські і промислові спілки, а також закладати: крамниці, каси позичкові, ощадні каси, господарські і промислові школи; д) радити людям, де краще купувати добре насіння, машини і господарські та рільничі знаряддя; е) закладати бібліотеки (книгозбірні), збирати старовинні пам’ятки і видавати публікації про минувшину і теперішнє життя українського народу; є ) закладати бурси, тобто доми, в яких би виховувалася безплатно вбога талановита українська молодь і набиралася науки життя; ж) влаштовувати доступні для всіх звіти про справи, які нам треба знати, музично-ораторські вечори, закладати хорові колективи; з) влаштовувати виставки предметів господарювання і промислу нашого народу; і) надавати допомогу бідній молоді, яка навчається в школах, народним вчителям і тим письменним людям, які заслужили цього перед українським народом; ї) видавати свій часопис (журнал), в якому роз’яснювати людям просвітні і господарські справи; й) запрошувати українських учених людей для участі в наукових нарадах і справах; к) взагалі заохочувати український народ до навчання і науки, будити бажання до ощадливості і праці, а також робити все те, що може сприяти піднесенню освіти і добробуту українського народу [2]. Ми подали так детально зміст § 2 статуту товариства «Просвіта», оскільки вважаємо, що й сьогодні, через сто років, окремі з цих завдань актуальні як для різних громадських організацій і об’єднань, у тому числі і для «Просвіти», так і для органів державної і місцевої влади та органів місцевого самоврядування. Другий чинник — релігія, церква. Відомо, яку унікальну роль у формуванні української національної ідеї, у національному відродженні Галицької України відіграла Греко-Католицька Церква, прихожанами якої була абсолютна більшість українського населення Галичини. Саме священики Греко-Католицької Церкви становили провідну групу в українському національному русі у 30—40-ві роки XIX століття, на етапі проявів наукового зацікавлення українською мовою, літературою, фольклором та історією рідного краю, і в добу розгортання національної агітації групами патріотів, які переслідували певні політичні інтереси і ставили собі за мету поширення національної свідомості на різні верстви населення. На думку сучасного відомого зарубіжного дослідника історії України І.-П. Химки, священики Галичини посідали центральне місце у національному українському русі до Першої світової війни [3]. Пришвидшенню процесу українського державотворення на сучасному етапі покликане сприяти розв’язання міжконфесійних проблем і підвищення ролі Української Церкви в реалізації української національної ідеї. А це, у свою чергу, могло б статися при умові об’єднання українського православ’я в єдину помісну Церкву та отримання нею повної незалежності. Наявність канонічної православної Церкви, окрім сприяння державотворчим процесам в Україні, консолідації та стабілізації її суспільства, дала б змогу українському православ’ю подолати ізольованість від світу. Відсутність єдиної народної національної Церкви в Україні перешкоджає духовній єдності українців-наддністрянців та українців-наддніпрянців, основою якої завжди була релігія. Третій чинник — мова. Давно доведено, що мова народу тісно пов’язана з національною психологією. І всі хвороби української національної психіки — відсутність чи недостатність національної самосвідомості, невпевненість у власних силах, комплекс меншовартості і, врешті-решт, інертність до власного державотворення, є наслідком того, що упродовж століть значна кількість українського населення намагалася засвоїти мову панівної нації: російської (у складі Росії) і польської (хоча й меншою мірою — у Галичині у складі Австрії і Австро-Угорщини). Зміни, що стались у психології українського народу, великою мірою були спричинені і тривалим насильницьким насадженням чужої мови. Розвиток мови — одна з передумов поступу народу. І без спільної мови не може бути повного відчуття соборності, національної ідентичності, належності до невмирущого духовного організму нації, який забезпечує її єдність як суб’єкта державотворення. Про соціальну функцію мови, її роль у розвитку самосвідомості української нації пророче написав Іван Лисяк-Рудницький: «Чи в українській мові формуватиметься теж незалежна політична думка? Чи українська мова здобуде панівне становище в державній адміністрації, економіці, наукових і вищих навчальних закладах, міському побуті? Коли цього не станеться й поки основною соціальною функцією мови буде функція «колгоспної мови» — до цього часу Україна буде Малоросією» [4]. Конституція України (стаття 10) проголосила українську мову єдиною державною мовою в Україні, встановила, що держава забезпечує всебічний розвиток і функціонування української мови в усіх сферах суспільного життя на всій території України. В той же час вона також проголосила і положення про те, що в Україні гарантується вільний розвиток, використання і захист мов національних меншин. Порядок застосування мов, згідно із пунктом 4 частини першої статті 92 Конституції України, визначається виключно законами України. Такими законами є Закон України «Про освіту» в редакції від 23 березня 1996 року, Закон України «Про загальну середню освіту» від 13 травня 1999 року, Закон Української РСР «Про мови в Українській РСР» від 28 жовтня 1989 року. Положення Конституції України зобов’язують застосовувати державну — українську мову як мову офіційного спілкування посадових і службових осіб при виконанні ними службових обов’язків, у роботі і діловодстві органів державної влади, представницького та інших органів Автономної Республіки Крим, органів місцевого самоврядування, а також у навчальному процесі в державних і комунальних закладах освіти України. Але будемо відверті і визнаємо, що конституційні положення і положення зазначених законів України стосовно використання і застосування державної мови на всіх рівнях державної влади і управління, всіма посадовими особами, у навчально-виховному процесі реалізуються, м’яко кажучи, слабо. На наш погляд, багато в чому саме із цих причин дві групи народних депутатів України зверталися до Конституційного Суду України з конституційними поданнями щодо офіційного тлумачення окремих положень статті 10 Конституції України стосовно обов’язковості застосування державної мови органами державної влади і місцевого самоврядування, їх посадовими особами, а також у навчальному процесі в державних навчальних закладах України. У цій справі Конституційний Суд України прийняв рішення, що: 1) положення частини першої статті 10 Конституції України, за яким «державною мовою в Україні є українська мова», треба розуміти так, що українська мова як державна є обов’язковим засобом спілкування на всій території України при здійсненні повноважень органами державної влади та органами місцевого самоврядування (мова актів, роботи, діловодства, документації тощо), а також в інших публічних сферах суспільного життя, які визначаються законом (частина п’ята статті 10 Конституції України). Поруч з державною мовою при здійсненні повноважень місцевими органами виконавчої влади, органами Автономної Республіки Крим та органами місцевого самоврядування, можуть використовуватися російська та інші мови національних меншин у межах і порядку, що визначаються законами України; що: 2) виходячи з положень статті 10 Конституції України та законів України щодо гарантування застосування мов в Україні, у тому числі в навчальному процесі, мовою навчання в дошкільних, загальних середніх, професійно-технічних закладах України є українська мова. У державних і комунальних навчальних закладах, поряд з державною мовою, відповідно до положень Конституції України, зокрема частини п’ятої статті 53, та законів України, в навчальному процесі можуть застосовуватися та вивчатися мови національних меншин. Наявність статті 10 Конституції України, відповідних законів, а також рішення Конституційного Суду України стосовно використання і застосування державної мови в Україні ще, на жаль, не означає їх належної реалізації. Вони можуть бути зреалізовані копіткою, наполегливою, довготривалою працею всіх гілок влади, органів місцевого самоврядування, керівників усіх рівнів системи Міністерства освіти і науки України, всіх громадських об’єднань і товариств, а також громадян, зацікавлених у подальшому розвитку української національної ідеї, в побудові Української незалежної держави.
П р и м і т к и 1. Див.: Л е в и ц ь к и й Кость. Що має робити «Просвіта» на основі нового статусу. — Львів, 1892. — С. 4. 2. Там само. — С.5-6. 3 Див.: Hirnka J.-P. Galician Villagers and the Ukrainian National Movement in the Nineteenth Century. — Edmontone; London. — 1988. 4 Див.: Л и с я к-Р у д н и ц ь к и й. Історичні есе. — К., 1994. — Т. 2. — С. 475.
М. КОСТИЦЬКИЙ, доктор юридичних наук, професор, дійсний член Академії правових наук України, членкореспондент Академії педагогічних наук України В. ГОДОВАНЕЦЬ, кандидат історичних наук, доцент
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Оригінал українською · переклад оновлюється
(1653), за «цілість прав грецької віри», її рівність з вірою римською ( 1649). Новий гуманітарний феномен і правовий порядок утворився в ХV—XVIII століттях внаслідок мілітарної практики війська Запорізького. Йому були властиві такі культурно-цивілізаційні елементи «як козацьке право, звичаї і традиції, система цінностей, самоврядування, військова структура» [7]. Серед особливостей козацького права відзначимо розвинені правові демократичні засади мілітарної діяльності: Рада судила найбільші провини вояків, укладала угоди з державами, складала плани воєнних походів. Демократичні мотиви пронизували всю систему регуляції збройної боротьби: від стилю керівництва і звичаєвої поведінки гетьманів козацької України до моральних настанов і особливих чеснот козаків, таких як боротьба за визволення з полону бойових товаришів, цивільних бранців, нарешті, до чітких положень відомої в Європі ра П. Морозова, фундаментального дослідження наслідків воєн І. Бліоха. Важливо, що київські гуманісти наполягали на визнанні комплексу майнових, моральних, духовно-релігійних праві свобод суб’єктів збройної боротьби, поваги до особливо специфічних звичаїв і традицій націй та народів. Це положення ми в третьому розділі першої частини роботи «Міжнародне гуманітарне право: історія становлення» визнали як принцип побудови і розвитку сучасного міжнародного гуманітарного права, що закладало мінімум ідей взаєморозуміння між народами. Звертає на себе увагу передбачення українських мислителів-гуманістів щодо зростання страждань дітей у війнах нового століття [11]. Публікації на цю тему опинились у центрі уваги світового співтовариства лише у другій половині XX століття, коли на повну силу проявилися такі феномени, як масова примусова мобілізація дітей у повстанські армії, використання дітей-комбатантів у «людських хвилях» в атаках, «новий геноцид» — убивство дітей дітьми [12]. Великої шкоди гуманітарним традиціям в Україні завдала практика так званого «надзвичайного судочинства» у 1918—1919 роках на теренах розірваної між фронтами України. Її смисл полягав у тому, що воєнна вимога (воєнна необхідність) ставала основним принципом «права війни для цивільних і військових». Етапом, який потребує особливо прискіпливої уваги дослідників української воєнно-гуманітарної традиції, є час громадянської і визвольної воєн першої третини XX століття. Саме в цей період суперечливо переплітались як гуманні правила ведення боротьби, так і надзвичайне право (у квітні — грудні 1918 року в Україні воно набуло надзвичайно великого розмаху). Таким чином, вітчизняна гуманітарно-правова спадщина заклала демократичні, «європейські» засади в основи української традиції. Мілітарна практика збройних формувань нашої країни впродовж сотень років і гуманістична бойова мораль українських вояків, за якими ніколи не була затверджена погана репутація жорстоких комбатантів, сприяють полегшенню гармонізації міжнародного гуманітарного права і національного законодавства, створюють достатні умови для ефективної дії права Женеви, Гааги, Нью-Йорка в національному правовому полі. Позитивний імідж українських вояків у складі миротворчих сил, до яких особливо високі вимоги з погляду суворого дотримання міжнародного гуманітарного права, базується на українській гуманітарній традиції і водночас потребує додаткових зусиль щодо опанування приписами сучасного міжнародного гуманітарного права.
П р и м і т к и 1. Біблія. П’ятикнижжя Мойсея. Повторення Закону. 28: 49—50. 2. Цит. за: Крисаченко В. С. Історія Криму в джерелах і документах. Частина перша. — Чернівці, 1998. —С. 67. 3. День. — 1999. — 7 жовтня. 4. П и г у л е в с к а я Н. В. Ближний Восток. Византия. Славяне. — Л., 1976. — С. 240. 5. Історія Українського війська. Вид. 4- те. — Львів, 1992. — с.39. 6. Документи Богдана Хмельницького // Упор. І. Крип’якевич та І. Бугич. — К., 1961. — С. 60. 7. С а с П. М. Політична культура українського суспільства ( кінець ХVІ — перша половина ХVІІ ст.) — К., 1998. — С. 106. 8. Пилип Орлик. Пакти й конституції, законів і вольностей Війська Запорозького // К р и с а ч е н к о В. С. Українознавство: Хрестоматія-посібник: У 2 кн. —Кн. 2. — К, 1997. — С. 194. 9. Цит. за: Я в о р н и ц ь к и й Д. І. Історія запорізьких козаків. У трьох томах. — Т. 3. (Лист Гетьману Івану Мазепі). 10. Я в о р н и ц ь к и й Д. І. Історія запорізьких козаків. У трьох томах. — Т. 3. — С. 268. Див.: Дети и война. Сборник. — К., 1915. 12. Докладніше ця проблема висвітлена у статті «Child Soldier» // The bulletin of the Atomic. — 1997. — 536.
Михайло ЦЮРУПА, доктор філологічних наук, професор ВГІ НАОУ
Dziesięć lat narodowo-państwowego i duchowego odrodzenia Ukrainy zademonstrowało ogromny humanistyczny potencjał naszego narodu. Jednakże ważnym zadaniem pozostaje również argumentowana krytyka zarzutów przedstawicieli innych etnokultur (a niekiedy i własnych) dotyczących okrucieństwa w prowadzeniu zbrojnej walki przez naród ukraiński, zakorzeniania rzekomo antyhumanitarnych zwyczajów militarnych. Historia konfliktów międzynarodowych jest zawsze starciem różnych typów moralności wojennej i różnym rozumieniem moralno-prawnych środków regulacji walki. Zauważmy, że oskarżenia narodów zamieszkujących tereny współczesnej Ukrainy o podstępność, brak miłosierdzia mają głębokie historyczne korzenie. Jeszcze w Biblii, w „Pięcioksięgu” Mojżesza, spotyka się charakterystykę „niecywilizowanego” narodu Scytii-Kimmerii z południa od Rzymu, który zagrażał południowym sąsiadom: „Pan sprowadzi na ciebie naród z daleka, z krańca ziemi, który przyleci jak orzeł, naród, którego języka nie rozumiesz, naród o srogim wyglądzie, który nie uszanuje starca i nie okaże litości dziecku” [1]. Nieco później rzymski pisarz Pomponiusz Mela z Hiszpanii, który stworzył „Chorografię” (Opis ziemi) za czasów cesarza Kaliguli, pisał, że nasi (ukraińscy) przodkowie „lubują się w wojnie i rzezi, walczący mają zwyczaj sami wypijać z ran krew pierwszego zabitego wroga; za najdzielniejszego uważa się tego, kto więcej zabije; nie być zabójcą — największa hańba” [2]. Ale najbardziej świeże mitologemy dotyczące okrucieństw ukraińskich żołnierzy odnoszą się do walk wyzwoleńczych narodu ukraińskiego w XX wieku. Demokratyczne przemiany w sferze informacji, odtajnienie dokumentów służb specjalnych pokazują, że antyludzkie akty przemocy wobec miejscowej ludności Zachodniej Ukrainy i jeńców nierzadko były dokonywane przez przebranych w mundury żołnierzy UPA radzieckich funkcjonariuszy [3]. Pierwsze prawdziwe informacje o narodzinach zasad humanitarnego prowadzenia zmagań zbrojnych na Ukrainie znaleziono w kronikach IX wieku, zgodnie z którymi wyłania się wielobarwność spektrum norm walki zbrojnej i humanitarne zwyczaje różnych etnosów, które utwierdzały się na terenach naszego współczesnego państwa. Istnieje szereg dawnych źródeł okresu rzymskiego i bizantyjskiego. Już od czasów Euzebiusza i Prokopiusza z Cezarei tereny Ukrainy (ludność, państwo, prawo) były w polu widzenia autorów bizantyjskich. Zgodnie z fragmentami ich dzieł, moralność wojenna naszych przodków miała charakter przejściowy od stanu barbarzyńskiego do stanu cywilizacji. Łaciński historyk Jordanes pisał, że Scytowie „niepokoili swoich sąsiadów grabieżami i podstępnością”, a polemista VI wieku Jan z Efezu w kronice kościelnej pisał, że „przeklęty naród Słowian... grabili, palili i brali w niewolę Rzymian” [4]. Zaznaczmy, że rzeczywiście „ludzki materiał” naszych przodków wyróżniał się wśród innych narodów, z którymi się zmagali, „świeżą bujnością i żywiołowym rozpędem sił”, a dlatego w walce zbrojnej szkody wyrządzano cywilom, osadom i środowisku naturalnemu, tak samo jak wrogom. Na etapie kształtowania się narodu w kulturze militarnej obserwuje się znaczne zmiany: zajęcia wojskowe stają się sprawą profesjonalistów, wysiłki kraju skierowane są na ochronę granic przed „barbarzyńcami”. Książęta kijowscy zaczęli jawnie ogłaszać rozpoczęcie wojny. Do historii zarówno ojczystej, jak i światowej myśli humanistycznej weszła wiadomość Światosława o rozpoczęciu wojny, który „posyłał do kraju”, mówiąc: „Chcę na was iść” [5]. Wojnę z reguły ogłaszano uroczyście przez posłów. W wojnach „wewnętrznych” pod dowództwem Bohdana Chmielnickiego z polską szlachtą o rozpoczęciu walki zbrojnej powiadamiały uniwersały. Zwracając się do „wszystkich ukraińskich Małorusinów” w czerwcu 1648 roku, Zinowij Bohdan Chmielnicki przemawiał: „Oznajmujemy tym uniwersałem naszym, iż nie bez przyczyn słusznych musieliśmy zacząć wojnę i podnieść oręż nasz na Polaków...” [6]. Ale bywało i tak, że wojnę zaczynano, nie ogłaszając jej w porę, aby napaść niespodziewanie, już wtedy wymogi konieczności wojennej brały górę nad rycerskimi zasadami dania wrogowi możliwości rzetelnego przygotowania się do wojny, zrównania szans walczących stron. Jak to bywało w historii świata, wojny na terytorium współczesnej Ukrainy prowadzone były często „niecywilizowanie” — niszczono nie tylko wroga, ale i palono wsie, zabierano całą zdolną do pracy ludność wraz z dziećmi w niewolę. Tak, w wyprawie Daniela na ziemię bełską „nie pozostała ani jedna wieś nieograbiona, jak to księgi mówią przypowieścią: nie pozostał kamień na kamieniu”. Iziasław Mścisławowicz obietnicami zachowania życia zebrał mnóstwo jeńców z Galicji, a potem rozkazał ich rąbać — i tylko lepszych zabrał ze sobą. Opinia publiczna potępiała takie działania, zwłaszcza warstwa duchowieństwa na Ukrainie, która starała się powstrzymywać książąt od przejawów nadmiernej przemocy. Odnotowujemy pozytywną rolę wiary chrześcijańskiej w humanizacji gwałtownego wiru wojny. Możliwe, że pod wpływem chrześcijańskiego miłowania pokoju w wojnach epoki książęcej stale odczuwalny był motyw niebrania na siebie inicjatywy pierwszego kroku zmagań zbrojnych. Nawet gdy wojsko było uszykowane do boju, strony czekały, kto pierwszy rozpocznie walkę. Wojsko Zaporoskie uważało za główny cel wojen obronę wiary ojców i wartości chrześcijańskich. W listach Chmielnickiego wskazywano, że walka zbrojna prowadzona jest „dla obrony starodawnej wiary greckiej” (1648), dla „pobożności wiary grecko-ruskiej naszej”.
Konstytucji Filipa Orlika. W tej ostatniej w szczególności wskazywano: „Jeśli w niepodległych państwach przestrzega się chwalebnego i pożytecznego dla publicznej równowagi porządku, a mianowicie — zarówno w czasie wojny, jak i w warunkach pokoju zbierać prywatne i publiczne rady... to dlaczego wolny naród (ukraiński. — Aut.) miałby nie przestrzegać tak samo pięknego porządku?” [8]. Szczególną ochroną moralno-prawną cieszyły się u zaporożców umowy pokojowe oraz wierność zaprzysiężonemu pokojowi. W liście Stepana Troszczyńskiego, który został wysłany na Sicz w celu wyjaśnienia stosunku kozaków do konfliktu między Siczą a Chanatem Krymskim, poczyniono ważną obserwację: zaporożcy, do których nieustannie zwraca się Moskwa z żądaniami „zerwania pokoju z niewiernymi i wojny przeciwko nim”, mimo wszystko utrzymują z Tatarami pokój i jednocześnie „...nie chcą dawać swojego słowa i przysięgać w tym, w czym oni przysięgali...” [9]. W innym liście — Koszowego atamana Josypa Kyryłenki do hetmana Iwana Skoropadskiego — ostro potępia się „zdradę, wiarołomstwo i krzywoprzysięstwo” [10]. Oprócz pozytywnych cech charakteru bojowego oraz zalążków prawa wojennego, należy wskazać na negatywne momenty w kształtowaniu się ukraińskiej tradycji wojskowo-humanitarnej. Po pierwsze, jest to niewystarczający poziom dyscypliny wojskowej, który nie pozwalał kierownictwu śledzić przestrzegania umów międzynarodowych i ustalonych zasad wojny. Surowe prawa na Zaporożu, zauważył Wsewołod Kachowski, tłumaczą się trzema przyczynami: po pierwsze, tym, że przychodzili tam ludzie wątpliwej moralności; po drugie, tym, że wojsko żyło bez kobiet i nie doświadczało ich łagodzącego wpływu na obyczaje; po trzecie, tym, że kozacy prowadzili nieustanną wojnę i dlatego dla utrzymania porządku w wojsku potrzebowali szczególnie surowych praw. Ważnym kamieniem milowym na historycznej drodze kształtowania się ukraińskiej myśli wojskowo-humanitarnej stał się okres drugiej połowy XIX — początku XX wieku. Pomimo dominacji na terenach Imperium Rosyjskiego w systemie kultury duchowej idei bez- lub ponadnarodowych doktryn wojskowych, uczeni-humaniści kijowskiej szkoły opracowywali narodowe fundamenty rodzimej dziedziny wiedzy wojskowo-humanitarnej. Mamy wszelkie podstawy twierdzić o istnieniu różnych kierunków w ramach kijowskiej szkoły wojskowo-humanitarnej — oryginalnej humanistycznej pedagogiki wojskowej Mychajła Drahomirowa, humanistyczno-prawnego badania skutków wojen profeso-
Машинний переклад
Od dawien dawna językiem narodu określa się moralne zdrowie narodu, jego rozwinięcie. O czystość języka dbali działacze oświatowi XVII wieku pod kierownictwem archimandryty Elizeusza Pleteneckiego, których zaprosił on do pracy w drukarni Ławry Pieczerskiej w Kijowie. Wśród nich byli Zachariasz Kopysteński, Gabriel Dorofiejowicz, Tarasij Zemka, Aleksander Mitura, Pamwo Berynda (R i z u n W. W. Literaturne redahuvannia. — K.: Lybid, 1996. — S. 38). Uważnie odnosił się do słowa drukowanego także pisarz XVII wieku Łazar Baranowicz. Swojemu redaktorowi Symeonowi Połockiemu radził: «Odciąć każdą gałąź, nieprzynoszącą owocu, i każdą, przynoszącą owoc, oczyścić, aby więcej przyniosła owocu» (Rol Kyiv-Mohylianskoi akademii v kulturnomu iednanni slovianskykh narodiv. — K., 1988. — S. 98). Obecnie czystość języka w każdej sferze jest najważniejszym wskaźnikiem naszej kultury duchowej. Oczywiście, nie zawsze można przewidzieć wszystkie formy komunikacji biznesowej w tych czy innych sytuacjach życiowych i nie tak łatwo bywa je opanować, ale każdy użytkownik języka powinien dążyć do alfa i omega ludzkich relacji. Jednak warto zaznaczyć, że z reguły rozmowa biznesowa między rozmówcami nie zaczyna się znienacka, przygotowują się do niej. Przypomnijmy, że kultura komunikacji zależy od ogólnej kultury zachowania kierownika i podwładnego, po prostu rozmówców. A nasz język kontroluje świadomość. Akademik Ołeś Honczar w jednym z wystąpień radiowych powiedział, że usunięcie deformacji języka, oczyszczenie go ze zniekształceń, z obcych wpływów, przywrócenie językowi ukraińskiemu prawdziwego piękna, siły — to sprawa honoru każdego z nas. Jak mówimy, jakie wybieramy konstrukcje językowe, to oczywiście sprawa indywidualna, sprawa świadomej kontroli. Jeśli patrzeć z punktu widzenia naturalnego rozwoju człowieka jako osobowości językowej, to świadoma kontrola, zdaniem M. Steblina-Kamieńskiego, — to «skok od bezosobowej tradycji literackiej do świadomej twórczości autorskiej — jeden z największych skoków dokonanych przez ludzkość w ciągu jej historii» (S t e b l i n - K a m i e n s k i j M. I. Istoricheskaia poetika. — L. 1978. — S. 90). Bardzo przykro, że w naszym codziennym życiu nierzadko zdarzają się paradoksy językowe. Zamiast tego, by uczeni mężowie dbali o przestrzeganie artykułu 10 Konstytucji, widzimy coś przeciwnego. Niektórzy wykładowcy uczelni swoją praktyką dowodzą ukraińskiej młodzieży, jakoby język państwowy na Ukrainie nie miał perspektywy. Podam konkretny przykład. Miałem okazję uczestniczyć w Pierwszej międzynarodowej konferencji naukowo-metodycznej «Nauczanie dyscyplin psychologiczno-pedagogicznych na uniwersytecie technicznym: metodologia, doświadczenie, perspektywy», która odbywała się 26—27 października 1999 roku w Narodowym Uniwersytecie Technicznym Ukrainy «Kijowski Instytut Politechniczny». Zraziło to, że przeważająca większość referatów i komunikatów ukraińskich uczonych wygłaszana była w języku północnego sąsiedniego państwa. Smutno zrobiło się na duszy, wszak ci uczeni, wykładowcy z Krzemieńczuka, Charkowa, Kijowa, Chersonia, Krzywego Rogu, Mikołajowa, Zaporoża, Ałczewska, Czernihowa, mają ukraińskie nazwiska, pracują na ukraińskich uczelniach i sami kiedyś chodzili, zapewne, do ukraińskich szkół, a przejście na język ukraiński, najwyraźniej, sprawia im trudności. Tak oto naprzemiennie (dwujęzycznie) wydrukowano tezy referatów tej konferencji. Mimowolnie przyszło na myśl: jeśli problem języka państwowego nie stanie się troską rektorów uczelni, wszystkich ukraińskich uczonych, to wszystko, co obecnie dzieje się z gospodarką, w tym czy innym stopniu przeniesie się na dyscypliny społeczne. Innymi słowy, DENACJONALIZACJA POSZCZEGÓLNYCH UKRAIŃCÓW JEST PRZEJAWEM U NICH BRAKU PATRIOTYZMU NARODOWEGO. A BEZ TAKIEGO CZYNNIKA TRUDNO ZBUDOWAĆ NIEPODLEGŁE PAŃSTWO. Z przykrością trzeba stwierdzić, że w dziewiątym roku niepodległości narodowo-patriotyczna społeczność obwodu sumskiego uderzyła we wszystkie dzwony w sprawie skutków polityki rusyfikacyjnej w regionie. Oświadcza ona: «Niejeden Ukrainiec ze strachem okazuje swoje uczucia narodowe» (Odezwa przewodniczącego SOOT «Proświta» B. Manżery i in. z 1.02.1999 r.). Proświcianie z Sumszczyzny zmuszeni byli zwrócić się do organizacji międzynarodowych z propozycją odwiedzenia obwodu, aby przekonać się o prawdziwości dyskryminacji praw Ukraińców (na Ukrainie?!). Więc jakiej jeszcze wolności nam potrzeba, od kogo czekać jałmużny? Jedyny słuszny przepis, moim zdaniem, jest taki: szanujemy język innych narodów, grup etnicznych, zatem ci obcokrajowcy, którzy zamieszkują Ukrainę, powinni również z szacunkiem odnosić się do języka państwowego. Komu nie podobają się takie porządki, ten ma pełne prawo cywilizowanie wrócić «na swoje rodzinne miejsca». A nam, Ukraińcom, nic nie pozostaje, jak twardo stać na straży Ukrainy, jej języka państwowego, wiekowych tradycji, symboliki, która atrybuuje nasz kraj w stosunkach międzynarodowych. Na dziwo, dzisiaj bronić języka ukraińskiego trzeba nie przed zewnętrznymi, a przed wewnętrznymi wrogami-mankurtami. Ktoś może zarzucić, dlaczego nie opowiadam o sytuacji językowej na Chmielniczyźnie. Powiem, że ten problem proświcianie obwodu badali. Pojedyncze wyjątki są, ale nie wpływają one znacząco na stan rzeczy. Miałem okazję dwa lata z rzędu spędzać swój urlop w Odessie. Nietrudno zestawić wyniki: w szkołach podolskich, na uczelniach funkcjonowanie języka państwowego ma znaczące przewagi. Nawiasem mówiąc, na Chmielniczyźnie mieszka teraz niemało Polaków, Rosjan, Żydów, Niemców i wszyscy oni dobrze władają językiem ukraińskim; obok tego, zapewniono im możliwość swobodnego rozwoju ich języków. Powiedzmy, przy szkole nr 20 w Chmielnickim, szkole nr 8 w Kamieńcu Podolskim są klasy, gdzie uczą się języka polskiego. Przestrzegania «Ustawy o językach» pilnuje rada ds. polityki językowej przy Chmielnickiej Obwodowej Administracji Państwowej; rada została utworzona 3 grudnia 1997 roku (rozporządzenie nr 1132-r), w jej skład wchodzi także autor tych słów. A w sumie wśród członków szanownej rady jest dziewięciu prośwician, w szczególności uczeni-filolodzy A. Hrycewa, Je. Sochacka, P. Tkaczuk, pisarz M. Feduneć. Pewnie stoimy na straży wzmocnienia pozycji języka ukraińskiego jako państwowego we wszystkich sferach życia społecznego, przy tym szeroko wyjaśniając i propagując wśród Podolan poprzez środki masowego przekazu, towarzystwa narodowo-kulturalne, inne organizacje społeczne obowiązujące ustawodawstwo o językach, podstawowe punkty Konstytucji Ukrainy. Witalij MACЬKO, kandydat nauk filologicznych, przewodniczący Chmielnickiego Obwodowego Zjednoczenia towarzystwa «Proświta». Swoi wśród obcych, obcy wśród swoich?..
Машинний переклад
Jak napisać biednemu Amerykaninowi (Chińczykowi, Paragwajczykowi, Kameruńczykowi) ukraińskie nazwy własne? Według światowych standardów i umów (w szczególności rezolucji ONZ: IV/20 – „O zmniejszeniu liczby egzonimów” oraz V/13 – „O pierwszeństwie narodowych oficjalnych form nazw geograficznych”), nazwy własne w tekstach obcojęzycznych zachowują autentyczny zapis: San-Jose (miasto w USA), Cojijo (prowincja Kanady), Katja (czekoladka firmy „Bossner”), Katowice, Ajax, Juventus, Hong Kong, Hercules Poirot itp. Jeśli zaś forma wyjściowa zapisana jest alfabetem niełacińskim, przyjęło się transliterować ją alfabetem łacińskim tego samego języka. Nawet nazwy mniejszości narodowych zapisuje się według tych zasad. A my przecież jesteśmy państwem – nie czyjąś kolonią... Wprawdzie Ukraińcy przyzwyczaili się gorliwie kaleczyć swoje własne nazwy na korzyść innych pod wpływem języka rosyjskiego, który najbardziej narusza tę zasadę: Lwiw – Lwow, Kyjiw – Kijew itp. Tylko że za „starszy” język teraz robi angielski. Oto tak, na przykład, hotel „Ukraina” nabiera angielsko-rosyjskiego wyglądu (poprawnie – Ukrajina). Oto jak dobrze znamy język państwowy. Oto jak gorąco kochamy „ukraiński”... A o bezsensowności słowotworu Kyiv (K’jiw/Kajiw/Kyjw/Kyjiw) świadczy chociażby to, że sami Anglicy go nie akceptują. A co z czytaniem? Na przykład angielski dwuznak ch [cz] może być odczytywany jako: [sz] (attach, Chicago), [ks] (Loch-Ness, Gallacher), [k] (Christy). Zatem marzenia o fonetycznym dostosowaniu się do innego języka (czyli zapewnieniu „łatwego” – nawet dla ignorantów – czytania) są niemożliwe do spełnienia. Rzeczywiście, angielska litera y („łaj”) trochę różni się od ukraińskiego y; angielskie u – to nie to samo, co ukraińskie u; angielskie i ukraińskie e – to też „dwie różnice”... Nie na darmo nawet tak odrażające schematy transformacyjne, jak tabela Biblioteki Kongresu USA (LoC), chcąc nie chcąc zmuszone są wprowadzać nowe litery-dwuznaki, których nie ma w języku angielskim: zh, kh itp. Zatem pozostanie w ramach języka angielskiego jest niemożliwe. Dlatego do międzynarodowego zapisu ukraińskich realiów, które podlegają jurysdykcji naszego państwa, potrzebna jest transliteracja w ramach samego języka ukraińskiego (analogicznie do serbochorwackiego), a nie transkrybowanie „starszym” językiem – wszak głównym wymogiem oficjalnej komunikacji (dokumenty, sieci telekomunikacyjne, banki informacji itp.) jest ekwiwalentność zapisu cyrylicznego i łacińskiego. Na przykład w angielskiej transkrypcji („zasada buraka”, „fenomen pana Kockiego”, „syndrom Martyna Boruli”, „choroba Bulkina”) Zajcew jest zniekształcany na „Zaitseva”, Lewycki „utożsamiany” jest z Łewyckim, a Czerniacki „mnoży się” aż szesnastokrotnie! Oficjalna nazwa Czech w języku angielskim to Czech Republic. I nikt nie narzeka, że jakiś mityczny anglojęzyczny uczniak przeczyta to jako „Kzech”. Nie złamali sobie języka anglo-Amerykanie ani na hiszpańskim Gijón, ani na słoweńskiej Lublanie (Ljubljana), ani na bośniackim Sarajewie (Sarajevo). Czyżbyśmy tylko my nie byli Słowianami, a nawet Europejczykami? Zasady i zdobyte doświadczenie transliteracji zostały uogólnione przez Komisję Terminologiczną Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Kijowskiego imienia Tarasa Szewczenki (TKNP) i zatwierdzone 18.10.1995 przez Derżstandart Ukrainy – jedyną pełnoprawną instytucję Ukrainy w tej kwestii. Opracowanie TKNP zostało zatwierdzone przez Komisję Rady Najwyższej ds. kultury i duchowości, Międzynarodową konferencję toponimiki (Kijów, 1995), Międzynarodowy komitet Instytutu Społeczeństwa Otwartego (OSI/HESP), Międzynarodową konferencję „Zagadnienia współczesnej onomastyki” (Dniepr, Ukraina, 1–3 października 1997 roku). Zalety tej tabeli docenili także specjaliści z Uniwersytetu Londyńskiego i Biblioteki Brytyjskiej. 11.07.1996 Derżstandart zlecił TKNP wprowadzenie zmian w ukraińskiej części międzypaństwowego standardu transliteracyjnego GOST 16876-71 (St. SEW 1362-78), a z czasem ukraiński alfabet łaciński (UL) wszedł do Programu międzypaństwowej standaryzacji na lata 1998–2000. Oto tabela transliteracyjna UL (bez części transkrypcyjnej): A a – A a, B b – B b, W w – V v, H h – Gh gh, Ґ ґ – G g, D d – D d, E e – E e, Je je – Je je, Ż ż – Zh zh, Z z – Z z, Y y – Y y, I i – I i, Ji ji – Ji ji, J j – J j*, K k – K k, L l – L l, M m – M m, N n – N n, O o – O o, P p – P p, R r – R r, S s – S s, T t – T t, U u – U u, F f – F f, Kh kh – Kh kh, C c – C c, Cz cz – Ch ch, Sz sz – Sh sh, Szcz szcz – Shh shh, Ju ju – Ju ju, Ja ja – Ja ja, Ь ь – J j**. * – na początku słowa, po samogłoskach i apostrofie; ** – po spółgłoskach. Apostrof używany jest przed jotowanymi ja, ju, je, ji, jo oraz na granicy słów złożonych dla rozróżnienia jotowanych i połączeń j z samogłoskami: Volynj’avto. Przedstawiony schemat łatwo uogólnić dla języków białoruskiego i rosyjskiego (minimalne zmiany w odpowiednich częściach GOST 16876-71). Derżstandart Rosji poparł UL (pismo nr 510-34/268 z 12.05.97) – nawet biorąc pod uwagę, że nie jest ona zorientowana na język rosyjski. Praktycznym dodatkiem do tego standardu jest program komputerowy „Ukraiński alfabet łaciński” (Świadectwo nr 21 DAASP Ukrainy). Era papirusów minęła – i aby nie „utonąć” w strumieniu informacji, bez takiego programu nie da się obejść podczas pracy z licznymi bankami informacji, dokumentami i produktami drukowanymi. Zamówił go szereg instytucji i ministerstw, wśród których są: MSW Ukrainy, Ministerstwo Zagranicznych Stosunków Gospodarczych oraz główna biblioteka Ukrainy – Biblioteka Narodowa imienia Wernadskiego. Pod adresem clt.x-tend.kiev.ua ten program można znaleźć w Internecie. Czy długo jeszcze będziemy w Europie takimi sobie „Filipami z konopi” albo tą „Duńką”, którzy nie rozumieją (lub nie chcą) napisać swojego imienia w języku państwowym i lekceważą odpowiednie normy konstytucyjne oraz umowy międzynarodowe? Nadszedł czas wprowadzić alfabet łaciński także do ukraińskiej pisowni – tak jak zrobiono to w Japonii, Chinach, Bułgarii i innych krajach z grafiką niełacińską. CZY DŁUGO JESZCZE BĘDZIEMY W EUROPIE TAKIMI SOBIE „FILIPAMI Z KONOPI” ALBO TĄ „DUŃKĄ”, KTÓRZY NIE ROZUMIEJĄ (LUB NIE CHCĄ) NAPISAĆ SWOJEGO IMIENIA W JĘZYKU PAŃSTWOWYM I LEKCEWAŻĄ ODPOWIEDNIE NORMY KONSTYTUCYJNE ORAZ UMOWY MIĘDZYNARODOWE? Maksym WAKULENKO, kandydat nauk fizyczno-matematycznych, członek Komisji ds. standaryzacji UkrNDISSI
Машинний переклад
Sowiecko-totalitarny system kierowania i wpływania na masy był skuteczny i prosty: zamiast logiki argumentu — hasło panującej ideologii. Prawda, że najpierw trzeba było wyposażyć maszynę ideologiczną w niezawodne „środki oddziaływania” — komisarzy z nagankami, wszechobecnych kagiebistów, wirtuozów tortur psychicznych i fizycznych, a potem sprawnie, jak nakrętki z tokarki, tłoczyć „homo-sowieticusów”: ciężkich mężczyzn i kobiety, uduchowionych ideą komunistyczną, którzy budują jasną przyszłość, demaskują i niszczą wrogów, kierując się w swoich działaniach unikalnym rodzimym wynalazkiem — moralnością klasową. Najważniejsze, czym maszyna ideologiczna wpływała na masy w ogóle, to groźny ton, zastraszanie swojego obiektu. Obiekt, trzeba przyznać, nie od razu zrozumiał, co stoi za groźnym tonem, na czym opiera się zastraszanie. Początkowo się nie bano. Początkowo Mykoła Kulisz bardzo godnie odpowiadał w prasie na zarzuty wobec jego sztuk, a Mykoła Chwylowy — ten w ogóle rozpętał ogólnoukraińską dyskusję literacką. Narkom oświaty Mykoła Skrypnyk nie tyle odcinał się od terminu „ukrainizacja”, ile przez 10 lat z powodzeniem tę samą ukrainizację prowadził. Aż oto jedna, panująca strona zamieniła argumenty w dyskusji na pałkę — terror fizyczny, moralny, psychiczny. I zmienił się ton listów M. Kulisza do prasy partyjnej, i z beznadziei strzelił sobie w łeb „buntowniczy rewolucyjny romantyk” M. Chwylowy, i w obliczu przerażającej bliskiej perspektywy palnął sobie kulę w czoło narkom oświaty M. Skrypnyk. Ale aby wyćwiczyć sowieckie masy aż do mechanicznego posłuszeństwa, do sterylnej bezmyślności, trzeba było jeszcze zniszczyć całą ukraińską inteligencję, wymorzyć głodem całe świadome chłopstwo, a resztę zdolnej do życia i zdrowej ludności wywieźć na Sołowki i na Syberię. I dopiero wtedy ci, którzy pozostali, się przestraszyli, przestraszyli się trzewnie, na poziomie molekularnym. Od tego czasu i dalej w imperium sowieckim w roli argumentu występowała szowinistyczna pięść z prymitywnym bandyckim kastetem. Co charakterystyczne, unosi się ona od czasu do czasu i dziś. Co charakterystyczne, choć nie ma już w niej ani kastetu, ani kagebistowskiego nagana, my, którzy żyjemy na Ukrainie i mamy ten ciężki gandż, że jesteśmy Ukraińcami, z przyzwyczajenia wciąż się boimy. Zdarza się, że wystarczy zrobić jeden gest w obronie własnych interesów, wystarczy pomyśleć o tym na głos — na lekko niezadowolony ruch wielkoruskiej brwi czerwienimy się i bełkoczemy nieudolne usprawiedliwienia. Wciąż zdarza nam się zapominać, że żyjemy nie w przybudówce, lecz we własnej chacie, która może — i powinna! — nas ochronić, na ziemi, która zdolna jest nas wyżywić, zapominamy — dziękuję, pan Wdowik przypomniał — jakich jasnych talentów, jakich mądrych ludzi może wydać — i wydaje! — ukraińska ziemia. Tą niebezpieczną spuścizną imperium w swoim interesie korzysta zarówno państwo Rosja, jak i jej „piąta kolumna” na Ukrainie — głośni, pewni siebie, pozbawieni kompleksów, z „forsą”, z najwyższymi emeryturami, — wysłużyli się, nagrabili! — chamy i chamki, ci sami wytresowani sowieccy mężczyźni i kobiety, jakiego by lakieru na siebie nie nakładali. Ich atutowym argumentem dziś jest nie hasło panującej ideologii, jak niedawno, lecz gołe, bezczelne kłamstwo i przekręcanie faktów. Na kogo lub na co jest ono nastawione? Że my z przyzwyczajenia się przestraszymy: a) żeby, nie daj Boże, nie rozgniewała się Rosja i nie zakręciła swoich kurków; b) żeby, nie daj Boże, nie rozgniewał się MFW i nie wstrzymał kredytowania; c) żeby, nie daj Boże, świat nie pomyślał, że jesteśmy barbarzyńcami. Czy mamy poważne powody, by się bać? Nie. Bo mimo że kraj jest doszczętnie ograbiony, zasoby mamy takie, jakimi nie każdy kraj może się pochwalić. Główny zasób — ziemia, ręce i głowy — nie pozwoli nam, jeśli tylko zechcemy, pójść pod młotek. Naprawdę to nie Rosja potrzebuje nas, lecz my bardziej potrzebujemy Rosji. Ale ona najmniej chce, byśmy to zrozumieli. Co do kurków, to niech by już je szybciej zakręcali, niech by nie rzucało w gębę naszym „oligarchom” swoich kredytów światowe społeczeństwo — bo czas wziąć się za rozum nam samym. Przecież mamy wszystko, niczym nie obdarzył nas Bóg. Potrzebny jest jakiś wstrząs, czy co, żebyśmy zaczęli pracować. Tym wstrząsem mogłyby stać się rosyjskie kurki i zastrzyki walutowe MFW. Z nas wciąż robi się potwory-ludożerców i niedorajdów. Plany rosyjskich służb specjalnych i „piątej kolumny” są te same — zakonserwować Ukrainę w imperialnym anabiozie. Jak to zrobić? Zmusić nas, byśmy wstydzili się samych siebie, tego, że jesteśmy Ukraińcami. Do tego przyda się kłamstwo w imperialnej pięści, w które my, z przyzwyczajenia, tym czymś, co dzieje się na poziomie komórkowym, powinniśmy uwierzyć. Pojawiły się w naszym rządzie na razie jedynie zamiary uporządkowania ustawodawstwa językowego Ukrainy, ograniczając totalną dominację obcego języka w instytucjach państwowych. I już grożą nam mniej więcej wojną domową. Ta przytłumiona groźba brzmi w rozwlekłym artykule pewnego Wdowika („Dzień”, 18 marca): „Pragnienie pana Żulińskiego, by język ukraiński uczynić czynnikiem konsolidującym, który powinien zjednoczyć całe ukraińskie społeczeństwo, swoistą ideą narodową, może doprowadzić do zbyt niebezpiecznych skutków”. Nic innego, jak tylko ten korespondent spadł z Księżyca. To, o czym dziś mówił wicepremier do spraw humanitarnych, już dawno zapisano w Ustawie o językach, a poza tym jest to pragnienie nie jednej osoby, lecz całego narodu, biorąc pod uwagę miliony i miliony tych, którzy za ideę narodową, której nie da się przemyśleć i wypowiedzieć bez języka narodowego, przypłacili życiem w kagiebistowskich katowniach. Cywilizowane, w kontekście ustawodawstw krajów europejskich, i bardzo wyważone sformułowania norm projektów ustaw, które wywołały taki popłoch wśród „niestraszonych kaczek” — wielkoruskich szowinistów na Ukrainie, pan Wdowik, według sowiecko-imperialnego schematu publicznych dyskusji z „ukraińskimi burżuazyjnymi nacjonalistami”, przekrawa i przekręca, jak mu się zamarzy, wylewając na łamy poważnej gazety całkowity nonsens, oszczerstwo i na pana Żulińskiego, i na naród ukraiński, jego kulturę i literaturę. Zapewne panu Wdowikowi nie dawały spać laury Buziny, więc teraz może spać spokojnie, jeśli w ogóle można spokojnie spać z laurami Herostrata. „Na istniejącym korpusie literatury ukraińskiej... dziś niemożliwe jest ukształtowanie pełnowartościowego obywatela ...przestrzeń kulturowa, opierająca się wyłącznie na języku ukraińskim, jest bardzo ograniczona. Pan Żuliński chce wcisnąć współczesną Ukrainę w wąskie ramy tej przestrzeni”, — dalej naciska na psychikę czytelnika pan Wdowik. Tymczasem kłamstwem jest to, że ustawodawstwo językowe czy ukraińska polityka wydawnicza odgradzają obywatela ukraińskiego od rosyjskiej lub jakiejkolwiek innej kultury. Dzieje się dokładnie na odwrót. Wszystkie pop-kultury rzuciły się na nas, a jedyną zdyskryminowaną i uciśnioną nieukraińską, właściwie, władzą była dotąd jedynie kultura ukraińska; i oto po raz pierwszy od prawie dziewięciu lat pojawił się u nas rząd, powiedzmy tak, patriotów, i to do śmierci przeraziło wdowików... A oszczerstwem jest to, że literatura i kultura ukraińska w ogóle są nędzne i słabe. Częściowo nie wpisuje się ona w kontekst kultury europejskiej, bo Ukraina nie była państwem, a częściowo została przywłaszczona przez biedną siostrzyczkę, co pokazuje również w swoim artykule sam pan Wdowik. I znowu, co tu ma do rzeczy Żuliński? „Najwyraźniej my z panem Żulińskim żyjemy w różnych Ukrainach, — z patosem kontynuuje pan Wdowik atakowanie wicepremiera. — Nie mam zamiaru wyrzekać się mojego rodaka M. Bułhakowa”. Bzdury siwej kobyły! Kto i kiedy zmuszał lub zmusza pana Wdowika do wyrzekania się jego rodaka M. Bułhakowa? Gdzie to napisano? W jakim projekcie ustawy? „Oczywiście rozumiem obawę przed konkurencją nikczemnych utworów ukraińskich «literatów» ze strony wysokiego poziomu, wyznaczonego przez literaturę rosyjską”, — nie może się uspokoić autor artykułu. Ta łajanka, ten babski wrzask nie ujawnia w panu Wdowiku inteligenta, za którego miejscami „udaje”, ani człowieka, który dużo czyta, który w ogóle czyta. Dalej — więcej: „Piszę po rosyjsku, lecz jest ona zbyt wąska, by oddać te «zboczenia» i «ignorancję», które mają miejsce w przestrzeni «językowej» i w działalności wydawniczej...” Ten żółciowy pasaż to już czysta histeria. Trzeba zrozumieć, że w rosyjskojęzycznym oryginale „arcydzieła” pana Wdowika, wydrukowanego w gazecie „Dzień”, słowa podane po ukraińsku są ujęte w cudzysłów, bo dla tak niskich i kiepskich pojęć po rosyjsku rzekomo nie ma odpowiedników. Może i przekleństwa są ukraińskiego pochodzenia? Dwa ostatnie cytaty są niczym innym jak prowokacją. Za obrazę godności narodowej i języka ojczystego pociąga się do odpowiedzialności. Za takie coś zdarza się nawet bić. Bez względu na to, co pomyśli światowe społeczeństwo. W artykule pana Wdowika interesujący, jeśli już na to pójdzie, jest jeden moment. Siła, jak wiadomo, nie łamie się na falsecie. Nasz autor „puszcza pianie koguta”, i to świadczy o jego bezsilności wobec samego życia, wobec historii, która, my to wiemy, nie cofa się. Rosyjscy szowiniści czują, że strach i zastraszenie tubylców to zjawisko przejściowe. Wdowik z pianą na ustach broni swojego miejsca pracy, to zrozumiałe, choć, moim zdaniem, godniej byłoby nauczyć się języka państwowego. Prawda, czy taką „bogatą naturę”, jak u naszych szowinistów, da się wciągnąć w język ukraiński? Ale co to ja uczepiłam się pana Wdowika? Dokładnie tak jak on pana Żulińskiego. Dość o nim. Mówię o nas. Proces dochodzenia do rozumu już się rozpoczął, jest naturalny, w przeciwieństwie do procesu przymusowego doprowadzania do sterylnej bezmyślności. Na ulicach Kijowa coraz częściej można usłyszeć język ukraiński. A panikujące „kogutki” wdowików — to również potwierdzenie tego.
Halina PALAMARCZUK
Машинний переклад
Jak wiadomo, w listopadzie ubiegłego roku wolą władz tymczasowo zawiesiło działalność kulturalno-oświatowe zrzeszenie Ukraińców obwodu brzeskiego «Proświta Brześcizny» im. Tarasa Szewczenki. Bez wątpienia wiadomość tę z wielkim smutkiem przyjęła cała wielotysięczna ukraińska ludność regionu. Przecież w krótkim czasie swojego istnienia w okresie postradzieckim «Proświta Brześcizny» zrobiła wiele dla odbudowy narodowej świadomości brzeskich Ukraińców. Wystarczy choćby wspomnieć utworzony z inicjatywy «Proświty» zespół folklorystyczny «Głosy Polesia» oraz zespoły we wsiach rejonów kobryńskiego i drohiczyńskiego, katedrę języka i literatury ukraińskiej na Brzeskim Państwowym Uniwersytecie... W swojej działalności towarzystwo zawsze starało się szukać wspólnego języka z władzami, nie poruszać kwestii politycznych. Jednak nawet takie, zdawałoby się, pragmatyczne stanowisko zostało przez niektórych urzędników kierowniczych w Brześciu i Mińsku uznane za «ekstremistyczne» i oni zrobili wszystko, aby podczas ubiegłorocznej ponownej rejestracji organizacji społecznych, zgodnie z niesławnym Dekretem nr 101 (który, nota bene, nie odpowiada nie tylko normom prawa międzynarodowego, ale także Konstytucji Republiki Białorusi), «Proświta Brześcizny» pozostała poza prawem. Całkiem możliwe, że w ten sposób podjęto próbę upokorzenia aktywności społecznej ludzi. Jednak dalsze wydarzenia rozwijały się zupełnie nie tak, jak zakładały władze. Oburzenie z powodu odmowy ponownej rejestracji «Proświty Brześcizny» wyrazili nie tylko organizacje społeczne i poszczególne osoby w obwodzie brzeskim i na Białorusi w ogóle, ale także społeczeństwo obwodu wołyńskiego, kierownictwo Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» oraz towarzystwa «Ukraina-Świat», ukraińskie diaspory w Polsce, Australii, USA. Rezonans społeczny okazał się tak silny, że przedstawiciele władz obwodu brzeskiego sami zaproponowali «Proświcie», aby jak najszybciej przeszła ponowną rejestrację, nieco zmieniając dokumenty założycielskie. Po naradzie między sobą członkowie «Proświty» postanowili przyjąć tę propozycję, aby wznowić aktywną działalność wśród ludności obwodu mówiącej po ukraińsku. Przy pomocy prawników z Brzeskiego Obwodowego Centrum Inicjatyw Obywatelskich «Wieża» opracowano nowy statut i inne niezbędne dokumenty. I oto wreszcie 26 marca w pomieszczeniu Fundacji im. Lwa Sapiehy zebrało się ponad 40 przedstawicieli z 12 rejonów obwodu, aby podjąć decyzję o odrodzeniu «Proświty». Z referatem wystąpił przewodniczący komitetu organizacyjnego Michaił Petrukowicz. Opowiedział o działalności «Proświty Brześcizny» w okresie od 1995 do 1999 roku i podkreślił, że nowo powstała organizacja godnie będzie kontynuować chlubne tradycje ruchu proświatiańskiego. Po dyskusji nad referatem uczestnicy zebrania przystąpili do zatwierdzania dokumentów założycielskich. Zdecydowaną większością głosów przyjęto nazwę organizacji — stowarzyszenie społeczne «Proświta» im. Tarasa Szewczenki w obwodzie brzeskim». Następnie zebranie przeszło do artykuł po artykule zatwierdzania statutu zrzeszenia, podczas którego wniesiono do niego pewne uzupełnienia, a potem statut został przyjęty w całości jednomyślnie. Również jednomyślnie wybrano nowy zarząd «Proświty» w składzie 7 osób — przedsiębiorców Michaiła Petrukowicza, Pawła Szpakowskiego, Piotra Kom'jakowicza, pracowników kultury Arsena Teteruka i Ludmiły Omelianiuk oraz kierowników regionalnych oddziałów «Proświty» Wiaczesława Pankowca (Pińsk) i Pawła Sacia (Malorita). Wszyscy oni od dawna zarekomendowali się jako aktywni obrońcy sprawy ukraińskiej na Brześciznie, inicjatorzy odrodzenia narodowej świadomości autochtonicznej ludności kraju. Dlatego nie dziwi, że ich kandydatury nie wywołały żadnych sprzeciwów wśród uczestników zebrania. Po podziale funkcji między członków zarządu przewodniczącym «Proświty» wybrano Michaiła Petrukowicza, jego pierwszym zastępcą Pawła Szpakowskiego, a także komisję rewizyjną w składzie trzech osób. Zatem na Brześciznie ponownie pojawiła się silna i autorytatywna ukraińska organizacja, która będzie prowadzić aktywną działalność. Na dobrą drogę, «Proświto» im. Tarasa Szewczenki w obwodzie brzeskim»! Adres stowarzyszenia społecznego «Proświta» im. Tarasa Szewczenki w obwodzie brzeskim»: 224020, m. Brześć, ul. 2-a Zawodska, 9, tel.: (0162) 42-99-89.
Ihor PANASIUK, członek związków dziennikarskich Białorusi i Rosji
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
językiem nie wypowiecie zrozumiałego słowa, jak poznać, co mówicie? Będziecie mówić na wiatr! Jak wiele różnych języków jest na świecie i żaden z nich nie jest bez znaczenia! Kiedy modlę się (obcym) językiem, modli się duch mój, a mój rozum nie przynosi owocu! W Kościele wolę powiedzieć pięć słów zrozumiałych, aby i innych nauczyć, niż dziesięć tysięcy słów obcym językiem! A w części Estery (rozdział 1, 22) Pisma Świętego sformułowano jeszcze takie przykazanie: Aby każdy człowiek był panem w domu swoim i mówił językiem swojego narodu. Jak widzimy, jasność przykazań Biblii, które wszyscy musimy częściej brać na swoje uzbrojenie, broniąc ukraińskojęzycznego Kościoła na Ukrainie, jest jednoznaczna, a miara szacunku Świętej Księgi do języka ojczystego każdego narodu jest największa. Chodzi właściwie o te wymagania i drogowskazy, o których nasz Kościół, tracąc swego czasu, jak i sam naród ukraiński, niepodległość, zmuszony był na całe stulecia, aż do naszych dni, zapomnieć. Po wiekach prześladowań ukraińskiego słowa, po krwawych rozstrzeliwaniach naszego narodowego kulturowego i religijnego odrodzenia w pierwszych dziesięcioleciach komunistycznego reżimu, czyż nie czas nam, całemu ukraiństwu, te przykazania wspominać, najaktywniej przeciwstawiając się językowemu znieważaniu i wynarodowieniu Ukraińców, co, niestety, ma miejsce w setkach i tysiącach podległych Moskwie świątyń jeszcze i w naszych dniach? Nie tylko bowiem w miastach, ale i w wielu, wielu naszych wsiach po moskiewsku wyuczeni i moskiewsko zorientowani księża kontynuują szerzenie zarazy cerkiewnosłowiańskiego języka w naszych nabożeństwach. Stworzony niegdyś jako kultowy, we wszystkich krajach, do których dotarł, język ten był adaptowany do fonetyki, wymowy tego czy innego konkretnego narodu, w tym, bez wątpienia, i ukraińskiego, co trwało jednak do tego czasu, dopóki on sam był gospodarzem swojego chrześcijańskiego Kościoła. Ale nie to widzimy na Ukrainie, odkąd jej Kościół popadł w moskiewską zależność: cerkiewnosłowiański język zaczął brzmieć i do dziś jeszcze brzmi u nas, w tym także w wielu cerkwiach Patriarchatu Kijowskiego, w narzuconej nam swego czasu rosyjskiej, a nie ukraińskiej wymowie. I, nawiasem mówiąc, nie tylko w nabożeństwach, także w koncertowych wykonaniach muzyki cerkiewnej itd. A jest przecież, zgodźmy się, zasadnicza różnica, na przykład, w wymowie litery ѣ (jać) w cerkiewnosłowiańskich tekstach. Po rosyjsku ta litera wymawiana jest jako je (wieruju), ale w języku ukraińskim jako i (wiruju). Czy też różnica w wymowie całej frazy: Wieruju wo jedinago Boga i – Wiruju wo jedynoho Boha, jak to musi być odtwarzane po ukraińsku. Podobnie, oczywiście, a jednak wymowa jednakowej w piśmie cerkiewnosłowiańskiej frazy jest różna. Rosjanie z pełnymi podstawami czytają, wymawiają i tę, i wszystkie inne cerkiewnosłowiańskie frazy po rosyjsku, ale my, Ukraińcy, dlaczego ciągle po rosyjsku także? Wszak każdy, kto choć trochę jest obeznany z historią prześladowań Ukraińskiego Kościoła i języka ukraińskiego, odpowiedź na to dlaczego? zna. Wie, że wkrótce po zlikwidowaniu Metropolii Kijowskiej na odmienną od rosyjskiej wymowę tekstów cerkiewnych rosyjscy carowie nałożyli surowy zakaz,
jakiś czas na urlop w związku z tym, że żona urodziła dziecko, a kiedy wrócił, miejsce w parafii było już zajęte. Zajęte, jak to się mówi, przez „właściwego” księdza, w odróżnieniu od tego młodego księdza, którego władze kościelne ogłosiły rozłamowcem. I — rozpoczęła się wojna wyznaniowa. Większość ludzi (85%) popiera właśnie młodego księdza i Patriarchat Kijowski, ale zupełnie inne stanowisko zajmują władze wiejskie. W efekcie — nie są rzadkością przypadki, gdy ludziom nie przydzielano transportu, koni, traktora do uprawy ogrodu itp.». Nie mniej porażający jest przypadek, o którym opowiada p. W. Chobot z Dniepru. «We wsi Sofijiwka w naszym obwodzie — pisze on — zamiast dawnego ukraińskiego księdza pojawił się pop cerkwi innego patriarchatu. Moja ciotka, która chowała swojego męża (jeździłem na pogrzeb), poprosiła popa, czy nie mógłby odprawić nabożeństwa tak jak poprzednik, czyli — po ukraińsku. A on jak nie huknie kilka razy: «Wy czto — ottuda? Wy czto — ottuda?» Czyli — wreszcie stało się jasne — czy nie z Zachodniej Ukrainy, chociaż i ciotka, i jej zmarły mąż urodzili się i żyli przez cały czas właśnie w tej wsi. Tak też pop nie spełnił nieśmiałej prośby ciotki, tylko strasznie się rozgniewał. A już na stypie babcia Chrystia powiedziała: «To źle, że batiuszka nie mówi po ukraińsku». «Otóż — kończy swój list p. Chobot — ja chcę was zapytać: dlaczego babcia Chrystia wie, że źle jest nie mówić na Ukrainie i w cerkwi w ukraińskiej wsi po ukraińsku, a niektórzy władycy cerkiewni, niektórzy kierownicy obwodu, a nawet kraju, nie wiedzą?». Aż chce się skomentować ten list: wielu nie wie. Nawet z tak odpowiedzialnej sfery państwowej, jak oświata. Oto niedawno zarząd oświaty Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej wydał i zalecił «program dla średniej szkoły ogólnokształcącej» pod tytułem «Historia biblijna i etyka chrześcijańska» (Biała Cerkiew, 1999). Nie ma żadnych zastrzeżeń przeciwko takiemu przedmiotowi w niezmiennej części programu szkolnego (nawiasem mówiąc, kurs «Podstawy etyki chrześcijańskiej» już dawno z powodzeniem czytano w Galicji), ani przeciwko temu, że jego twórcami i recenzentami, obok osób świeckich, wystąpili także poważni działacze cerkiewni: biskup białocerkiewski i bogusławski Serafim, protojerej Ihor Kowrowski, a nawet sam Błogosławiony metropolita Wołodymyr. Ale oto zapoznajesz się z programem i doznajesz szoku: zarówno z tego, że w rozdziale «Chrześcijaństwo i kultura» ta ostatnia, włącznie z epoką Rusi Kijowskiej, przedstawiona jest w świetle czysto rosyjskich zjawisk i wydarzeń («Kultura Rosji XVII w.», «Reforma cerkiewna patriarchy Nikona», «Teofan Grek», «Reforma cerkiewna Piotra I»), jak i z tego, że w spisie literatury do kursu, oprócz wydanej w Szwecji «Biblii dla dzieci», wszystkie teksty święte zalecane są w języku rosyjskim (takie jak: «Biblia, Wydanie Patriarchatu Moskiewskiego», «Prawo Boże. Wydanie reprintowe Patriarchatu Moskiewskiego», «Krótkie wyjaśnienie nabożeństw prawosławnych. Wydanie reprintowe Ławry Troicko-Siergijewskiej», «Katechizm. Wydanie Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej» (to ostatnie wydanie — już nie Moskwa, a Kijów), oraz z tego zdumiewającego twierdzenia, jakoby język cerkiewnosłowiański, do rozumienia którego program wzywa uczniów, był «podstawą (?) współczesnych języków słowiańskich» (czyżby także ukraińskiego, białoruskiego, polskiego i innych?). No, oto tak: uczcie się, dzieci, cerkiewnosłowiańskiego, czytajcie święte teksty po rosyjsku, język ukraiński zaś w zbliżeniu do Boga i włączaniu się w moralność chrześcijańską (taki ogólny wniosek się nasuwa) wam nie pomoże… A ileż to już wydań Pisma Świętego w języku ukraińskim wypuszczono w ostatnich latach, w tym na Ukrainie! Ale gdzie tam! — żadne z nich nie zostało nawet wspomniane. Za to, oprócz moskiewskich, zalecono jeszcze wydane w Paryżu po rosyjsku «Prawo Boże» oraz wydaną w Sztokholmie «Biblię objaśniającą»... Oto i zastanów się: co w większym stopniu jest «niekanoniczne» — Biblia w języku ukraińskim czy sama ona... Ukraina? I co (przyznam, interesuje mnie to) powiedziałaby w sprawie tego programu wspomniana w liście mojego korespondenta babcia Chrystia? Zapewne powiedziałaby słusznie. A gdyby dowiedziała się, że w świętości narodu ukraińskiego — Ławrze Peczerskiej w Kijowie jej ojcowie tylko za zwrócenie się do nich po ukraińsku mogą cię najbrutalniej obrazić (ile listów mam również w tej sprawie!), zapewne całkiem by się zasmuciła. Tylko wcale nie domyśliłaby się, że aspekt językowy problemu cerkiewnego, o którym tu mowa, jest w niej jednak powierzchowny. U jego podstaw leży prawdziwe nastawienie do Ukrainy, jej państwowej niepodległości i narodowych wartości duchowych, do tego, czy ma być pełnowartościowym i pełnokrwistym państwem europejskim ze wszystkimi wynikającymi stąd oznakami, w tym także z samodzielnym porządkiem cerkiewnym, czy znowu być zaprzężoną do moskiewskiego wozu — ekonomicznie, kulturowo, religijnie. Właśnie na tej podstawie trwa walka w prawosławiu na Ukrainie.
Машинний переклад
Musimy przyjąć za aksjomat to, że od siły Kościoła Ukraińskiego na Ukrainie w dużej mierze zależy także siła samej Ukrainy jako państwa. W tej kwestii warto podzielać przekonanie wybitnego ukraińskiego pedagoga Hryhorija Waszczenki, który istotę opracowanej przez siebie koncepcji wychowania narodowego zwięźle wyraził taką formułą: „Służba Bogu i Ukrainie”. Służba Bogu — a zatem pielęgnowanie w człowieku wyższego, boskiego, uduchowionego pierwiastka, który ma za zadanie uchronić go przed tym, co niskie, brudne, niemoralne, obdarzyć duszę czystością i jasnością. A służba Ukrainie — to służba swojemu rodzimemu krajowi jako największej wartości, tej, która ma być nieodłączną, organiczną cząstką tego wyższego, duchowego i boskiego, co musi być w duszy każdego Ukraińca. Zatem Bóg i Ukraina — to nierozerwalnie połączone, organicznie powiązane. Służyć Bogu — znaczy służyć Ukrainie. Służyć Ukrainie — znaczy służyć Bogu. Taka jest jedyna dopuszczalna modelowa postawa narodowa i religijna, która całkowicie zaprzecza służbie abstrakcyjnemu „wszechludztwu” (jak można służyć temu ostatniemu, kiedy nie służy się własnemu narodowi?), a tym bardziej „bożkom w cudzych progach”, o czym gniewnie pisał Taras Szewczenko. Oto dlaczego w warunkach obecnej wielowyznaniowości na Ukrainie zawsze trzeba mieć jasną odpowiedź na pytanie: w jakim stopniu ten czy inny kościół służy interesom właśnie Ukrainy, w jakim stopniu właśnie ją wzmacnia. Ten akcent ma tym bardziej zasadnicze znaczenie, że w naszych dniach wszyscy staliśmy się świadkami rozpanoszonego u nas religijnego wszystkożerstwa, różnolicej zewnętrznej orientacji kościelnej, niezakłóconej agresji na Ukrainę całkowicie obcych jej duchem i językiem różnorodnych zachodnich sekt. Jeśli chodzi o chrześcijaństwo, to wszyscy my, Ukraińcy, musimy wreszcie dojść do porozumienia, że musimy mieć, tak jak to mieliśmy przez 698 lat (od 988 do 1686 roku), swoją własną Ukraińską metropolię, musimy wspierać i utwierdzać własny, niezależny od Moskwy patriarchat. Musimy także mieć na celu nie tylko jedyny Ukraiński Kościół Prawosławny z centrum, naturalnie, w Kijowie, ale także zjednoczony (jedyny) Ukraiński Kościół Chrześcijański, pod wspólnym dachem którego autonomicznie, a jednak w zjednoczeniu przebywaliby i prawosławni, i grekokatolicy, i katolicy. Żal jednak, że póki co te nadzieje są bardziej ze sfery fantazji i to odczuwalnie odbija się na tempie wzmacniania naszej państwowości, tak jak żal, że należytego zrozumienia niezastąpionej roli kościoła jako czynnika tworzącego naród i wzmacniającego państwo przywódcy kraju póki co nie wykazali… Poza tym wszystkim, kwestia kościelna na dzisiejszej Ukrainie ma jeszcze jeden bardzo ważny aspekt — językowy. W odniesieniu do niego także w naszych dniach w dużej mierze zachowuje swoją słuszność boleśnie ironiczna uwaga, wyrażona sto lat temu przez M. Michnowskiego w słynnym dziele „Samostijna Ukraina”: „Sam Bóg stał się cudzoziemcem i nie zna języka ukraińskiego”. A tymczasem niezaprzeczalną prawdą jest to, że we współczesnym świecie każdy niekolonialny, kulturalny naród zwraca się do Boga w swoim ojczystym języku, a Bóg język każdego narodu najlepiej rozumie. Ojczysty język każdego narodu — to Boży język; Boży język brzmi jak język każdego narodu, — taka jest tutaj dialektyka. Więc kiedy tu i ówdzie słyszymy, jakoby język ukraiński był „niekanoniczny”, „nie do kazań”, „nie do nabożeństw”, „niegodny Boga” itp., to większego ignoranctwa i bluźnierstwa trudno, moim zdaniem, sobie wyobrazić. W samym bowiem Piśmie Świętym powiedziano w tej kwestii całkiem jasno i wyraźnie, i tylko żal, że tę jasność i wyrazistość nieprzychylnie lub wręcz wrogo nastawieni do ukraińskości duchowni, biorąc wielki grzech na duszę, — tak wychodzi — przed wiernymi ukrywają. Oto otwieramy „Biblię czyli Księgi Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu” (powołuję się na jubileuszowe wydanie z 1988 roku z okazji tysiąclecia chrztu Ukrainy-Rusi) — i w pierwszym liście Świętego Apostoła Pawła do Koryntian (rozdział 14, s. 1417) o potrzebie mówienia przez pasterzy w czasie nabożeństw w języku ojczystym dla narodu, zrozumiałym, czytamy: „Jeśli ktoś mówi obcym językiem, nie mówi do ludzi, lecz (tylko) do Boga, bo nikt go nie rozumie”. „Jeśli ktoś mówi obcym językiem, buduje tylko samego siebie”. „Jeśli przyjdę do was, bracia, i będę mówił do was obcym językiem, to jaki pożytek wam przyniosę!..” „Bo nawet rzeczy bezduszne, które wydają dźwięk, jak flet czy lutnia, gdyby nie wydawały różnych dźwięków, — jak poznać by wtedy, co brzmi lub gra? Bo jeśli trąbka dźwięk niewyraźny daje, — kto do boju gotować się będzie? Tak i wy, kiedy językiem niezrozumiałym mówicie, jak zrozumieją, co mówicie? Będziecie mówić na wiatr”. I dalej: „Dlatego ten, kto mówi obcym językiem, niech modli się, aby mógł tłumaczyć. Bo jeśli modlę się obcym językiem, to duch mój się modli, a rozum mój bezowocny jest”. „Cóż więc? Będę modlił się duchem, ale będę modlił się i rozumem; będę śpiewał duchem, ale będę śpiewał i rozumem”. Czyż nie jest to bezpośrednie, biblijne potępienie praktyki odprawiania nabożeństw w języku, którego wierni nie rozumieją? Czyż nie jest to wezwanie do tego, by w Kościele brzmiała mowa zrozumiała, czyli w naszym przypadku — ukraińska? Niestety, w rzeczywistości mamy do czynienia z czymś wręcz przeciwnym: z uporczywym, wręcz fanatycznym trzymaniem się języka cerkiewnosłowiańskiego, który w warunkach Ukrainy stał się narzędziem rusyfikacji, a nie służby Bogu. I to właśnie ten język, w połączeniu z „kanoniczną” podległością Moskwie, stał się tym czynnikiem, który, przy najaktywniejszym wsparciu nieukraińskiego kościoła, chronicznie dotyka większą część terytorium kraju. I kiedy tu i ówdzie słyszymy, że podległy Ukrainie patriarchat jest „niekanoniczny”, tak samo jak „niekanoniczny” jest język ukraiński, którym się posługuje, to jak nie przypomnieć: do roku 1352, kiedy pojawił się Patriarchat Moskiewski, przez wiele setek lat (nawet na długo przed oficjalnym chrztem Książęcej Ukrainy w 988 roku) chrześcijaństwo na Ukrainie rozwijało się w warunkach, gdy jego, Patriarchatu Moskiewskiego, nie było nawet w przyrodzie. Wymuszone zaś przejście Kościoła Ukraińskiego pod jurysdykcję Moskwy nastąpiło, powtórzmy, dopiero w 1686 roku, czyli historycznie nie tak znowu dawno. Osobno należy powiedzieć o używanym w kościele języku starosłowiańskim (cerkiewnosłowiańskim). Jak wszyscy wiemy, jest to język, którym nikt nigdzie nie rozmawia, — język martwy, swego rodzaju analog łaciny, która przez wiele wieków była językiem nabożeństw w krajach zachodnioeuropejskich. Jednak już dawno kościół w tych krajach z łaciny zrezygnował na rzecz języków narodowych, uciekając się do łaciny chyba tylko w pojedynczych przypadkach, gdy istnieje czysto rytualna potrzeba zacytowania tego czy innego fragmentu z Biblii. Wobec tego Niemcy komunikują się z Bogiem, w tym także w śpiewie kościelnym, w języku niemieckim, Francuzi — po francusku, Włosi — po włosku, Czesi — po czesku, Polacy — po polsku itd. Jest zupełnie oczywiste, że podobna perspektywa czeka i nas, chociaż, rzecz jasna, w samej tradycji zwracania się do języka cerkiewnosłowiańskiego nie ma nic złego. Zresztą, czy trzymać się tradycji, czy wręcz przeciwnie, odchodzić od niej — to wewnętrzna sprawa samego kościoła. Jednak w żadnym wypadku nie mogą być jej wewnętrzną sprawą te dość liczne przypadki, kiedy język cerkiewnosłowiański skrajnie nieprzekonująco i bezpodstawnie wysuwany jest jako tarcza dla niedopuszczenia do nabożeństw żywego języka ukraińskiego. Gdzie logika — nasuwa się pytanie? Dlaczego? I jak, w końcu, godzi się to z dopiero co zacytowanymi przykazaniami Biblii? Ale jeszcze bardziej nie mogą nie nasuwać się pytania w związku z samym fonetycznym brzmieniem, tak samo jak ukazem Piotra I zabroniono druku ksiąg cerkiewnych z choćby w czymś odmiennym zapisem od języka moskiewskiego. Właśnie od tamtych czasów zaczęła się zakorzeniać rozpowszechniona i dzisiaj wśród części Ukraińców na wskroś fałszywa, właściwie antyboska pewność, jakoby z Bogiem należało komunikować się po rosyjsku, jakoby rosyjski język i wymowę Bóg najlepiej rozumie. Niestety, porażenie nieświadomych warstw ludności tym wymysłem politycznego i religijnego kolonizatora, co — nie pomijajmy tego w rachubach — negatywnie odbiło się i odbija na stopniu nieobojętności ukraińskiego ogółu wobec swojego ojczystego języka, wciąż pozostaje znaczne. To, o czym obecnie mowa, wymaga cierpliwych i taktownych wyjaśnień wśród naszego ludu, musi stać się ważną częścią pracy oświatowo-propagandowej, która musi być zachęcana i realizowana także na szczeblu państwowym. Chodzi bowiem, powtarzam, nie tylko o to, aby kościół stawał się coraz bliższy, w tym językowo, narodowi ukraińskiemu, — chodzi także o wzmocnienie wkładu kościoła w umocnienie Państwa Ukraińskiego, a w związku z otwarcie antyukraińskimi tendencjami w sferze religijnej także o kwestie, które bezpośrednio wychodzą na bezpieczeństwo narodowe Ojczyzny. Za ilustrację zaś tego, że zrozumienie zgubności anomalii wyznaniowo-językowych przenika coraz więcej naszych prostych obywateli, domagających się wyraźniejszego określenia także ze strony władzy (mimo że kościół jest u nas oddzielony od państwa), niech posłużą choćby dwa listy z wielkiej poczty, którą otrzymuję. „Kiedy latem 1998 roku, — pisze p. S. Panasenko z m. Włodzimierza Wołyńskiego, — we wsi (…) w pobliżu naszego miasta (podaną przez autora listu nazwę wsi pomijam w obawie, aby ta publikacja nie przyczyniła się do rozpalania namiętności, o których mowa będzie dalej. — A. P.) znów zaczął działać kościół, zamknięty swego czasu przez „sowietów”, to ludzie zaczęli prosić młodego księdza, którego tu przysłano, aby on, tak jak kiedyś za Polski, odprawiał po ukraińsku. Oto on posłuchał ludzi. Ale jakże okrutnie zareagowało na to jego zwierzchnictwo Patriarchatu Moskiewskiego! Pojechał ten ksiądz na
Машинний переклад
Latem 1909 r. przejeżdżał przez Kijów A. Syniawski, dyrektor szkoły handlowej (akademii handlowej) w Katerynosławiu, widywał się z Je. Chykałenką, mówił, że szuka dla swojej szkoły nauczycieli-Ukraińców i prosił o polecenie kogoś ze znajomych rodaków. Szczególnie potrzebny był mu nauczyciel historii. Chykałenko powiedział, że właśnie jest taki, i wskazał na mnie. Zaczęliśmy korespondować z Syniawskim, jesienią pojechałem do Katerynosławia i otrzymałem posadę nauczyciela historii w Szkole Handlowej im. ces. Mikołaja II. Sam Syniawski był ciekawą postacią. Uczeń W. Antonowycza i towarzysz M. Hruszewskiego, był członkiem ukraińskiej społeczności studenckiej w Kijowie, a potem w Odessie, gdzie po ukończeniu wydziału historyczno-filologicznego w Kijowie ukończył jeszcze wydział prawniczy. Był zwolennikiem idei Drahomanowa. Początkowo był dyrektorem szkoły handlowej gdzieś w Polsce, a potem powołano go na stanowisko dyrektora do Katerynosławia. Szkoły handlowe w Rosji podlegały nie ministerstwu oświaty, a liberalnemu ministerstwu handlu i przemysłu i wyróżniały się liberalnym, postępowym kierunkiem. Nauka w nich była postawiona bardzo dobrze i różniła się swoimi metodami od gimnazjów. Wśród dyrektorów tych szkół znałem kilku świadomych Ukraińców, jak na przykład Ju. Cwitkowski, D. Syharewycz, W. Ołeksandriw, A. Moraczewski oraz inni. Syniawski był człowiekiem bardzo energicznym, z wielkim rozmachem i lubił we wszystkim przepych. Wybudował dla swojej szkoły w Katerynosławiu majestatyczny budynek, prawdziwy pałac — takiego nigdzie nie widziałem na Ukrainie i w Rosji. Szkoła im. ces. Mikołaja II utrzymywała się z funduszy związku właścicieli kopalń węgla i żelaza na Katerynosławszczyźnie i dysponowała wielkimi funduszami. To właśnie pomogło Syniawskiemu postawić dla swojej szkoły tak okazały, z nowoczesnym wyposażeniem budynek. W wielkiej sali paradnej szkoły w górze ponad oknami namalowane były wielkie medaliony-portrety Chmielnickiego, Sahajdacznego, Mazepy, Piotra Mohyły i jeszcze kogoś z naszych działaczy historycznych. W bibliotece szkolnej było wiele ukraińskich książek. Wśród nauczycieli szkoły było kilku Ukraińców, ale było całkiem mało uczniów-Ukraińców. Rzecz w tym, że do szkół handlowych przyjmowano bez ograniczeń uczniów narodowości żydowskiej i w szkole Syniawskiego prawie połowa wszystkich uczniów byli Żydzi. Druga połowa to byli zwykli «rosjanie», Polacy (w Katerynosławiu była duża polska kolonia), Niemcy-menonici z kolonii na Katerynosławszczyźnie. Ukraińców (świadomych) przez cały czas mojego pobytu w Katerynosławiu (4 lata) znałem nie więcej niż dziesięciu. Wśród nich pamiętam Sokoła, brata śpiewaczki Marii Sokół, która przebywa teraz w Ameryce. Katerynosław był jednym z najlepszych i najbogatszych miast Ukrainy. Zaczął ożywać dopiero w latach 70. XIX wieku, kiedy znalazł się w ośrodku kopalń węgla i żelaza oraz związanego z nimi przemysłu. Wtedy zaczął zabudowywać się nowoczesnymi budynkami, a populacja zaczęła rosnąć w «amerykańskim», jak u nas mówiono, tempie. Ozdobą jego stał się prospekt, obsadzony wysokimi drzewami w kilka rzędów, wzdłuż którego przechodziła linia tramwaju elektrycznego. Pośrodku prospektu miejscowy bogacz Chrinnykow (mój towarzysz z petersburskiej Hromady) wybudował przepiękną kamienicę w ukraińskim stylu. Do prospektu przylegał park miejski, w jednym z kątów którego stał skromny pomnik zaporoskiego kozaka Hłoby, gdyż na miejscu parku był kiedyś jego ogród warzywny. W mieście był wysoki Instytut Górniczy i wiele szkół średnich. Upiększało miasto także Muzeum starożytności zaporoskiej, gdzie dyrektorem był znany historyk Zaporoża prof. D. Jawornycki. Z wysokiej góry przy Muzeum widać było na dziesiątki mil step za Dnieprem i przy ładnej pogodzie można było zobaczyć, jak bielał na horyzoncie dziewięciokopułowy sobór zaporoski w Nowomoskowsku, ciekawy między innymi tym, że w całości był zbudowany z drewna. Jakieś 5—6 mil poniżej miasta był już pierwszy (Kojdacki) próg na Dnieprze. Populacja Katerynosławia była mieszana, międzynarodowa, ale podstawą jej była ukraińska. W samym mieście było wiele ukraińskiej świadomej inteligencji i był bardzo rozwinięty ruch ukraiński. Tutaj wychodził przez pewien czas tygodnik «Dobra Porada», potem «Zaporożża». Obydwa zostały zamknięte przez administrację. Katerynosławska «Proświta», gdzie przewodniczącym był Serhij Łypkiwski (brat metropolity Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Wasyla Łypkiwskiego),
prowadziła ożywioną działalność. W Jekaterynosławiu mieścił się główny zarząd Kolei Jekaterynińskiej i wśród jej licznych urzędników było wielu świadomych ukraińskich inteligentów. Kiedy przyjechałem do Jekaterynosławia, w miejscowym ukraińskim życiu społecznym przodowały takie osoby: inż. Iwan Truba, prof. W. Bidnow, inż. M. Neczyporenko, lekarz Ju. Pawłowśkyj, Myk. Bohusławśkyj, prof. M. Rohowycz, Iw. Rudyczew, M. Jemeć, M. Bykow, An. Kułyczenko (właściciel majątku pod samym miastem), P. Sirenko. Niemało kobiet Ukrainek aktywnie pracowało w „Proświcie”: siostry Harkawcewy, L. Bidnowa, W. Truba, N. Szczoholowa, A. Tkaczenko (siostra B. Hrinczenki). Wśród moich kolegów ze szkoły handlowej byli nauczyciele-Ukraińcy: W. Łytwynśkyj, P. Domanućkyj, S. Komarećkyj, B. Pawłowśkyj, Hr. Czerniachiwśkyj, W. Petruszewśkyj, a po jakimś roku przybył i Ewh. Wyrowyj. Wokół Jekaterynosławia leżały wsie, w których już obudziło się świadome ukraińskie życie, a w niektórych z tych wsi powstały już za moich czasów filie „Proświty”. Chłopi z Jekaterynosławszczyzny różnili się od chłopów, których znałem z Kijowszczyzny, a także z mojej Czernihowszczyzny, śmiałym, niezależnym usposobieniem, z wielkim poczuciem własnej godności. W znacznej mierze byli to potomkowie zaporoskich kozaków, zachowali kozacką naturę swoich przodków. Kiedy odwiedziłem podmiejskie wsie i poznałem chłopów, mile zaskoczyła mnie ich wysoka świadomość narodowa, niczego podobnego dotąd nie widziałem i dlatego, powiem prawdę, z zapałem przystąpiłem do pracy kulturalno-oświatowej, która już była prowadzona po wsiach. Zamieszkałem w domu inż. Truby, który służył w zarządzie Kolei Jekaterynińskiej i właśnie wtedy budował dla „Proświty” we wsi Manujliwka siedzibę. Zaproponował mi pewnej niedzieli, bym pojechał razem z nim na budowę i poznał prośwician. Manujliwka leżała po drugiej stronie Dniepru i trzeba było do niej jechać koleją jakieś 5—6 kilometrów. Była to duża wieś na szlaku do miasta powiatowego Nowomoskowska (za czasów Zaporoża nazywało się Samar, Rosjanie przemianowali na Nowomoskowsk). Jej mieszkańcy pracowali przeważnie w warsztatach kolejowych w przysiółku Niżniednieprowsk, który przylegał do samej Manujliwki i gdzie były duże warsztaty, w których produkowano wagony. Założywszy u siebie filię „Proświty”, mieszkańcy Manujliwki koniecznie chcieli zbudować dla niej własny budynek. Społeczność wiejska wyznaczyła bezpłatnie plac, proświcianie zebrali kapitał w wysokości 6000 karbowańców, zakupili materiał, a kiedy zabrakło zebranych pieniędzy, zastawili swoje gospodarstwa i zebrali jeszcze parę tysięcy — i wzięli się do pracy. Przewodniczącym „Proświty” był chłop Choma Storubeł, członkami zarządu T. Mytrus, T. Tataryn, Herus, Tomylczenko, Łaryn i jeszcze dwoje czy troje, nazwisk już nie pamiętam. Byli to wszystko młodzi gospodarze w wieku 30—35 lat każdy. Storubeł był zdrowym kozaczyskiem, energicznym, zawziętym. Z czasem blisko się z nim zżyliśmy i zostaliśmy kumami — chrzciłem jego dziecko. Miał kawałek o. Jurij MYCYK, doktor nauk historycznych, profesor pola, ogród i oprócz tego jeszcze pracował jako ślusarz w warsztatach. Ciekawy był Tataryn: młody jeszcze chłopak, inteligentny, zawsze małomówny, miał talent do pisania i do fanatyzmu był oddany ukraińskiej sprawie. Zdaje się, że był z jakiejś dalszej wsi i pracował w kancelarii warsztatów. Miał jakiś szczególny talent do agitowania i przyciągania ludzi do pracy narodowej. Jak on to robił — Bóg jeden wie, był, mówię, bardzo małomówny, cichy, surowy z wyglądu. Pod koniec roku budynek stał gotowy i proświcianie hucznie świętowali jego otwarcie. Na głównej ulicy pośrodku wsi pyszniła się bardzo schludna budowla i cieszyła oko swoimi stylowymi ozdobami oraz napisem „Proświta”. ...Bardzo szybko poznałem jekaterynosławskich ziomków i wszedłem w ich życie. W Jekaterynosławiu istniała od 1903 r. „Uczona Komisja Archiwalna”, oficjalna instytucja, która miała za zadanie chronić i badać miejscowe archiwa oraz w ogóle starożytności. Takie komisje zakładano pod koniec XIX wieku w całej Rosji. Te, które powstały na Ukrainie, np. Czernihowska, Połtawska, Jekaterynosławska, od razu znalazły się w ukraińskich rękach i stały się ośrodkami naukowymi, które skupiały miejscowych badaczy i wspierały ukraińskie interesy naukowe. Na czele komisji stali zazwyczaj gubernialni marszałkowie szlachty, ale w faktycznej pracy zastępował ich ktoś z miejscowych działaczy. W Jekaterynosławiu przewodniczącym był książę Urusow, a jego zastępcą Syniawśkyj. Ale ponieważ Syniawśkyj wiecznie był zajęty, to wszystkie sprawy prowadził prof. W. Bidnow jako sekretarz. Redagował on także „Litopys” Komisji i wypełniał go swoimi rozprawami i materiałami z historii Zaporoża oraz pracami innych badaczy na ukraińskie tematy. Jakiw Nowyćkyj zamieszczał w nim swoje zapisy pieśni i legend. Kiedy przyjechałem, Bidnow przygotowywał się do wykładów na Uniwersytecie Charkowskim, dokąd miał zostać wybrany na katedrę historii Kościoła, i nie mając czasu, proponował wybrać na sekretarza mnie. Na najbliższym zebraniu komisji zostałem wybrany. Zacząłem redagować „Litopys”, wypuszczając jedną, a czasem dwie książki rocznie. Drugą naukową, o czysto już ukraińskim charakterze, instytucją było „Muzeum imienia A. Pola”. Faktycznie było to muzeum zaporoskiej starożytności, nazwane imieniem Niemca Pola, który zbierał pamiątki starożytności i zapisał swoje zbiory jekaterynosławskiemu ziemstwu. Prawdziwym organizatorem Muzeum stał się prof. D. Jawornyćkyj, archeolog, etnograf i badacz Zaporoża. Pod jego kierownictwem Muzeum bardzo się rozrosło i kiedy przyjechałem, dzieliło się już na trzy działy: archeologii, przyrody stepowej Ukrainy i zaporoski. Najcenniejszy był ten trzeci dział, gdzie zebrano pamiątki zaporoskiego życia: broń, odzież, belki stropowe zaporoskich kureni z napisami, obrazy, czasze, Ewangelie w drogich oprawach oraz inne przedmioty kościelne, rysunki, portrety itd. Było to jedyne w swoim rodzaju muzeum i drugiego takiego nie można by było zebrać, bo już wiele pamiątek zaporoskiej starożytności zginęło. Przy wejściu do Muzeum dumnie stały, niczym straż na warcie, dwie kamienne „baby”, które stały kiedyś na stepowych mogiłach. W Muzeum raz po raz przebywał ktoś z kobzarzy. Za moich czasów gościli w Muzeum Pasiuha, Haszczenko, Kuczerenko, którzy występowali na koncertach „Proświty”. Jawornyćkiego wszyscy nazywaliśmy (oczywiście za oczy) Dziadkiem. Robił popularne wykłady o Zaporożu w „Proświcie” i w ogóle, można powiedzieć, całe swoje życie poświęcił kultowi zaporoskiego kozactwa. Kiedy wchodziło się do Muzeum, otaczała was jakaś romantyczna atmosfera, patrzyły na was zaporoskie armaty, rysunki kozaka Mamaja (w Muzeum były całe dziesiątki tych Mamajów), kolekcja kozackich szabel, muszkietów i ciekawie było słuchać w tym otoczeniu opowiadań Dziadka, który był znakomitym gawędziarzem. Był z niego i utalentowany beletrysta, choć jego pisarska maniera była nieco staroświecka. Wśród jekaterynosławian zrodziła się myśl wydawania czasopisma, poświęconego specjalnie miejscowemu życiu. Inicjatorem tej myśli był stary Mykoła Bohusławśkyj, który był między innymi niezrównanym agitatorem wśród młodzieży, umiejąc przyciągać ją do pracy narodowej, szerzenia ukraińskiej książki, zakładania kółek amatorów gry na bandurze. Później przeniósł się na Kubań i tam kontynuował swoją skromną, ale pożyteczną dla sprawy narodowej pracę. Namówił mnie do podjęcia się redagowania czasopisma, wyszukał odpowiedzialnego przed administracją wydawcę w osobie miejscowego dziedzica i właściciela domu Kuźmy Kotowa, wymyślił też nazwę dla czasopisma: „Dniprowi Chwyli”. Ciekawym człowiekiem był ten Kotow; były dragomanowiec, teraz nic nie robił, nie prowadził gospodarstwa i w rodzinie wszystkim kierowała jego żona; jego sześcioro dzieci było wychowanych w ukraińskim duchu; trzech synów uczyło się w szkole Syniawśkiego, trzy córki — w gimnazjum. Z czasem wszyscy brali udział w ukraińskim życiu społecznym. Ale miał Kotow jedną małą wadę: miał skłonność do pisania wierszy i trzeba było z nim wcześniej się umówić, aby zabezpieczyć się przed jego pretensjami do druku wierszy w „Dniprowych Chwylach”. Zgodziliśmy się na to, że Kotow będzie podpisywał czasopismo jako „redaktor-wydawca”, a ja będę puszczał dwie jego poezje rocznie: jedną na Boże Narodzenie, drugą na Wielkanoc. Pierwszy numer „Dniprowych Chwyl” wyszedł wiosną 1910 r. i wychodziły one do końca 1913 roku. Drukował je bardzo tanio właściciel drukarni Ukrainiec K. Andruszczenko, koszty druku i klisz do rysunków pokrywała prenumerata, praca redaktora była bezpłatna, honorarium nikomu nie płacono, zatem „Dniprowi Chwyli” były całkowicie „samowystarczalnym” wydaniem. Pisali w nich prawie wyłącznie jekaterynosławianie: D. Jawornyćkyj, Myk. Bykow, A. Kaszczenko, T. Tataryn, K. Korż, T. Mytrus, T. Romanczenko, A. Hładczenko, M. Nowyćkyj, W. Bidnow i jego żona (L. Żyhmajło). Niespodziewanie w drugim roku wydawania zaczął przysyłać z Kijowa artykuły Iw. Neczuj-Łewyćkyj: spodobał mu się język „Dniprowych Chwyl”. Rozumie się, że był to zaszczyt dla skromnych „Dniprowych Chwyl” — drukować utwory znakomitego pisarza, ale właśnie na gruncie języka trzeba było z nim być bardzo ostrożnym: Neczuj na starość trochę zdziwaczał, zaczął używać odmian i form gwary swojej okolicy, skąd sam pochodził, pokłócił się przez język z redaktorem swoich utworów S. Jefremowem i nie brał udziału w ukraińskich czasopismach. Nie mogłem i ja obejść się bez tego, by nie zmieniać niektórych, zbyt już swoistych jego wyrażeń, ale starzec nie gniewał się i pisał dalej. Starałem się, aby „Dniprowi Chwyli” dawały pisarstwo miejscowych autorów, zwłaszcza chłopskie doniesienia, drukowałem prace dawniejszych autorów, np. wydrukowałem nieznany jeszcze do tamtego czasu poemat Iw. Manżury „Trjomsyn-Bahatyr”, dawałem przyczynki do biografii miejscowych działaczy, drukowałem bardzo ciekawe zapisy etnograficzne J. Nowyćkiego. W ogóle dbałem o to, aby „Dniprowi Chwyli” odzwierciedlały kulturalno-narodowe życie na Jekaterynosławszczyźnie, reagując w tym czasie także na sprawy o ogólnoukraińskim znaczeniu. Miały „Dniprowi Chwyli” kilkuset prenumeratorów, w większości byli to chłopi, członkowie filii „Proświty”...
Dmytro Doroszenko (1882—1951) — przedstawiciel słynnego hetmańskiego rodu, należy do najjaśniejszych postaci w historii Ukrainy XX wieku. Wybitny historyk i działacz społeczny, minister Ukraińskiej Republiki Ludowej, całe swoje życie poświęcił walce o państwową niepodległość Ojczyzny. U schyłku życia, już na emigracji, D. Doroszenko napisał wspaniałe wspomnienia, które w czasach radzieckich były niedostępne na kontynentalnej Ukrainie, a obecnie są rzadkością bibliograficzną. Znajdujemy w nich cały pokład cennych informacji o ukraińskim życiu społeczno-politycznym na przestrzeni prawie pół wieku. Do najprzyjemniejszych wspomnień o przeszłości należą strony jego życia związane z Jekaterynosławiem (Dniepropetrowskiem, Siczosławiem) w latach 1909—1913 oraz jekaterynosławską „Proświtą”, w której przyszło mu odegrać ważną rolę. Mowa jest zarówno o centrum miasta, jak i o jego okolicach oraz wsiach, które teraz włączyły się w skład potężnej metropolii nad brzegami Dniepru (Manujliwka, słoboda Amur — obecnie lewobrzeżna część miasta w składzie rejonu amursko-naddnieprzańskiego; Łocmańska Kamianka, Dijówka, Sursko-Mychajliwka), a także o wsiach współczesnego obwodu dniepropetrowskiego (Petrykiwka — słynne centrum rzemiosła ludowego, Hupaliwka, Pereszepyne). Świadectwa D. Doroszenki są szczególnie cenne, ponieważ odsłaniają obraz aktywnego ukraińskiego życia w regionie. Właśnie te strony historii kraju były starannie przemilczane przez moskiewskich kolonizatorów, ponieważ w ten sposób łatwiej im było budować mity o „Noworosji”, „odwiecznie rosyjskim charakterze kraju”, „wiecznej przyjaźni” itp. Ogólnie rzecz biorąc, wspomnienia D. Doroszenki zasługują na pełną publikację akademicką. Podajemy w skrócie tylko jego wspomnienia o jekaterynosławskiej „Proświcie”, zaczerpnięte z pierwszej książki historyka (D. Doroszenko. Moje wspomnienia o dawnej przeszłości (1901—1914 lata). Winnipeg, 1949). Cechy językowo-stylistyczne wydania zostały zachowane.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
...Rozpoczęła się dyskusja. Mówcy podzielili się na obozy: jedni popierali projekt, inni uważali go za zbyt silny lub zbyt słaby i mało zdecydowany. W gorących przekonywaniach minęła godzina. Zrobiło się już szaro. Na ulicach zapaliły się latarnie. Zaczął sypać śnieżek. Niczym korowody białych dziewczynek, płatki śniegu prowadziły krzywy taniec wokół latarni; dopiero później, zmęczone i przesycone ruchem, kładły się z rozkoszą na puszystej otomanie na spoczynek. Na połowie okien lekki mrozik zaczął już próbować pędzla, kreśląc pierwszy rysunek dziwnych jodeł i palm. — Panowie członkowie, sprawa została już omówiona całkiem szczegółowo, dlatego teraz proszę o zgłaszanie już tylko zwięzłych rezolucji, które musimy przegłosować... I przerwał stary Hruszewski. Z zewnątrz, niezbyt daleko, rozległy się strzały z karabinów i karabinów maszynowych. A wymierzone wprost w Radę, bo zadzwoniło tłuczone szkło przezroczystego sufitu i posypało się na salę. Szklany piasek trafił też na siwą brodę przewodniczącego Rady; po pomarszczonym policzku popłynęły dwie żywe łzy, spadły także na brodę i zmieszały się z martwymi łzami kryształu. A strzały padały, a kule brzęczały — i każda z nich trafiała. Trafiała w samo serce i zabijała tym resztki wiary w braterskie porozumienie, w sprawiedliwe, pokojowe rozwiązanie historycznego sporu. Gdzież on? Gdzie wyjście? Gdzie droga do rozwiązania ciężkiego zadania? A ściany — odbiły to, co już słyszały w tej sali, co wchłonęły w siebie jako historyczną rzeczywistość. Zaszeleściło od ścian, poniosło się po szerokiej sali i w jednym takcie zabiły serca: — Tylko miecz... tylko miecz... Podniósł się Hruszewski na swojej trybunie. Wyglądał jak Mojżesz, kiedy obwieszczał ludowi izraelskiemu tablice przymierza. Potrząsnął głową i gromem rozbrzmiały jego gorące słowa: — Nie, panowie, ja sam pierwszy wnoszę poprawkę do swojego tekstu. Żadne współżycie z podstępnymi braćmi-Moskalami nie jest możliwe. Ogłosimy Ukrainę całkiem niezależnym, samodzielnym państwem... Kto za tym?.. Ryk sali zagłuszył na kilka minut dźwięki strzelaniny. Zamachały ręce, zatupały nogi. Wszyscy jak jeden powstali z miejsc. (Dalej opisuje się ciężkie oblężenie Ukraińskiej Rady przez czerwonych i wreszcie wyzwolenie Rady przez atamana Petlurę z hajdamakami. — T. K.) Ukraińska Rada. Wybite szyby, podziurawione kulami ściany, barykady koło drzwi, okien (teraz już niepotrzebne). Improwizowana twierdza, która wytrzymała oblężenie. A w głównej sali pod szklaną kopułą — morze światła i morze głosów. A ponad wszystko wybijają się, dzwonią w powietrzu, odbijają się od ścian, wciskają się w duszę i serca okrzyki: — Sława Ukrainie! — Sława Petlurze! — Sława Ukraińskiemu wojsku — hajdamakom!.. A twórca tego wojska, bohater zwycięstwa, stoi w skromnym ciemnym frenczu, w wysokich butach i... z laską w ręku. Stoi obok przewodniczącego ukraińskiego parlamentu, stary Hruszewski. Na ustach szczęśliwy uśmiech, oczy jaśnieją radością. Nie ryk tego ludzkiego zbiorowiska go cieszy, nie okrzyki na jego cześć, — a świadomość tego, że jego ideologia zwyciężyła; jest ona wartościowsza, głębsza, ma w sobie więcej życiodajnej siły, sprężystości. Jego taktyka — bardziej celowa; dodatnie osiągnięcia, realne korzyści z niej — są namacalne, rzeczywiste. Lecz największe zadowolenie ma Petlura, kiedy na oczach wszystkich członków Rady stary Hruszewski gorąco ściska mu rękę i szczerze mówi: — Racja po waszej stronie, Symonie Wasylowyczu, pomyliliśmy się... Tylko w swoim domu własna prawda, i siła, i wola... A najlepszą rękojmią tej naszej woli — swoje własne ukraińskie wojsko... Macie rację: tylko miecz, a nie słowa, zdobędzie narodowi prawa. Zatem prosimy was o bycie organizatorem naszego wojska — ministrem wojskowym i Głównym Atamanem!.. Sława Głównemu Atamanowi!.. Głośne okrzyki wstrząsnęły powietrzem. On nie słyszy tego, w oczach łzy, a usta mimo woli w metalowych dźwiękach wylewają ogniste słowa: — Dzielnym żołnierzom, znanym i nieznanym ukraińskim rycerzom — sława! Entuzjazm zgromadzenia dochodzi do punktu kulminacyjnego. Ściany trzęsą się od okrzyków. A metalowy głos dzwoni dalej: — A poległym żołnierzom na polu sławy wieczna pamięć! I Pan w tej chwili zstąpił na ziemię — bo On tam, gdzie miłość, a „nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich”... A oto skutki tej ofiarnej miłości: z trybuny siwobrody Hruszewski wzruszonym głosem odczytuje słynny tekst IV Uniwersału: „Od dziś Ukraińska Republika Ludowa staje się samodzielnym, od nikogo niezależnym, wolnym, suwerennym państwem narodu ukraińskiego”... Choć uchwalony jeszcze 22 stycznia, to dopiero teraz nabrał ten Uniwersał siły życiowej, bo głośno rozbrzmiał z wolnej trybuny. A echo jego potoczyło się daleko we wszystkie krańce Ukrainy, budząc wszystko zdolne do nowego życia w swoim państwie! Tego samego dnia stało się wiadome, że Niemcy, Austria, Bułgaria i Turcja uznały samodzielną Ukrainę i podpisały z ukraińską delegacją pokój.
Ukraińcowi w warunkach ówczesnej rzeczywistości. Krótkie było ciekawe i tragiczne życie pisarza, który swój talent poświęcił walce o utwierdzenie państwowości Ukrainy. Energiczny, bystry, zdolny i zdyscyplinowany, Iwan Zubenko pracował owocnie i dużo. Próby, które przypadły w jego udziale, mogła wytrzymać tylko osoba o silnej woli. Sotnik armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, Iwan Zubenko hartował swoje patriotyczne uczucia i mężny charakter w ognistym wirze I wojny światowej, w tyglu narodowowyzwoleńczych zmagań lat 1917—1920. Jak wspominał później I. Zubenko, Główny Ataman Petlura często spotykał się ze starszyzną i sotnikami, występował przed nimi z przemówieniami. Szczególnie zapamiętały się pisarzowi jego słowa o tym, że ukraińskie miecze przekują się na lemiesze tylko wtedy, gdy hasło „niezależne państwo Ukraińskie” przekształci się w rzeczywistość i zapewni owemu lemieszowi możliwość wykorzystywania rodzimej żyznej ziemi z jej niezliczonymi bogactwami nie dla potrzeb trzeciego czy jakiegoś innego „Międzynarodówki”, a dla urządzenia i wzmocnienia własnego dobra państwowego i wzbogacenia rodzimego narodu. To zainspirowało pisarza do napisania powieści o Głównym Atamanie, którą nazwał „Tylko miecz”. Nie wiadomo dlaczego, ale autor jej nie ukończył. Zachował się w rękopiśmiennym wariancie fragment z tej powieści (rozdział „Arsenał”), w którym z historyczną wiarygodnością, z artystycznym kunsztem nakreślono historyczne postacie Mychajła Hruszewskiego i Symona Petlury podczas posiedzenia Centralnej Rady, kiedy to ogłoszono znamienny IV Uniwersał. Nieubłagany los odmierzył mu tylko pięćdziesiąt dwa lata, najlepsze z których przeżył w Kołomyi, lecz ile zostało napisane przez te lata niestrudzonej i wielostronnej pracy twórczej... Ponad pół wieku twórczość Iwana Zubenki z powodów politycznych była wyłączona z życia kulturalnego: żaden z utworów pisarza nie został wydrukowany, jedynie w rodzinnym archiwum pisarza zachowały się wydania jego dzieł za życia, rękopisy utworów prozatorskich, publicystycznych i dramatycznych, korespondencja, nuty, dokumenty fotograficzne, rzeczy osobiste. Sam pisarz doznał prześladowań, zginął w katowniach NKWD. W naszych czasach niezwykle aktualnym staje się pytanie o badanie spuścizny pisarza, wznawianie wybranych jego utworów, co dopełniłoby i wzbogaciło wyobrażenie szerokiej publiczności czytelniczej o różnorodnym świecie literatury na Ukrainie Zachodniej w dwudziestoleciu międzywojennym. Publikujemy fragment z niedrukowanej powieści „Tylko miecz”, wyróżnionej i nagrodzonej na konkursie literackim z okazji 10-lecia śmierci Głównego Atamana Symona Petlury. Rozdział „Od dzisiaj” drukuje się z zachowaniem języka autora, ortografii, składni oraz interpunkcji. Tamara KASJANIENKO, m. Kołomyja i spotkała cerkiew prześwity chruszczowowskiej odwilży. Na zebrane środki wiernych budowniczowie szybko odnowili pokrycie dachu, kopułę oraz dzwonnicę. I zaniepokoili się w partyjnych gabinetach: „Jak to, odnawiać cerkiew?! Kto im pozwolił?!”. A potem za fałszywymi aktami z wyrokiem: „Odbudowie nie podlega”, — żelazny sprzęt, materiały wybuchowe oraz maruderzy położyli kres istnieniu świątyni. Na miejscu świątyni obecnie, oprócz rejonowego Domu kultury i wypoczynku, jest jeszcze diabelskie piętno wcielone w budowlę pomnika idola czerwonego totalitaryzmu Włodzimierza Uljanowa-Lenina. Jeszcze żyją uczestnicy komunistycznego sabatu, jeszcze żyją świadkowie tamtego barbarzyństwa. Jednak czy doczekamy się pokuty od prawdziwych leninowców. Lecz pamiętajmy: jeśli sądu ludzkiego można uniknąć, to sądu Bożego uniknąć nie uda się nikomu. Ołeh OŁEKSIUK, przewodniczący Chersońskiej organizacji obwodowej „Młoda Proświta”
Машинний переклад
Оригінал українською · переклад оновлюється
Іван Зубенко (1888—1940) — відомий у Галичині в 20—30-х роках письменник, драматург, публіцист, громадський і культурний діяч, учасник національно-визвольних змагань, сучасник М. Грушевського, С. Петлюри, О. Кобилянської, А. Чайковського, Є. Маланюка, О. Олеся, І. Вільде... Літературна спадщина Івана Зубенка досить розмаїта — новели, оповідання, повісті, драми, комедії, публіцистика, листування. Вона вписується в рамки літературного процесу 20— 30-х років, що відбувався у Західній Україні в міжвоєнний час. Уродженець Наддніпрянської України, він брав активну участь у військових діях в Україні взагалі та в Галичині зокрема. Як політичний емігрант Іван Зубенко продовжив у Галичині вже в умовах мирного часу, але гострої політичної боротьби з польською владою, свою громадську, публіцистичну і письменницьку діяльність: видав більше десяти художніх збірок, зокрема прозових: «Квітка на багні», «Фатум», «Галина», «Зірка», «За кулісами життя»... Творча спадщина письменника розпорошена в різних періодичних галицьких виданнях 20—30-х років, календарях і збірниках, які лише недавно стали доступними дослідникам. Іван Зубенко виступав у різних жанрах, але вся його творчість підпорядкована одній темі — боротьби за утвердження державності України. Письменник зображував і досліджував події в Україні 1917—1920 років. Його проза і драматургія перегукуються з проблематикою творчості раннього М. Ірчана, М. Яцківа, М. Матіїва- Мельника, Ф. Дудка, Ю. Шкрумеляка, О. Гаврилюка, Ю. Косача та інших. Його цікавила тогочасна галицька дійсність, а точніше — порухи народної душі, утвердження віри в перемогу патріотичних сил. У художньому плані творчість Івана Зубенка проявилась у жанрі малої прози. Він добре володів імпресіоністичною манерою письма, лаконізмом художнього мислення, даром політичного передбачення. Зберігаючи притаманні йому риси письменника-наддніпрянця, розвиваючи традиції класичного реалізму, він органічно увійшов у західноукраїнське літературне оточення, опанувавши особливості новітніх художніх явищ, пов'язаних з європейськими літературними течіями. «Творімо свою культуру... спільно й згідно!» — ці слова Івана Зубенка стали його життєвим і творчим кредо. Творчість митця у своїх кращих проявах збагатила національну культуру, що розвивалася як частина загальноукраїнської. Вона була співзвучною волелюбним устремлінням прогресивно настроєної частини творчої інтелігенції Галичини. У 30-х роках Іван Зубенко був уже відомим літератором, автором багатьох збірок, новел, оповідань, драм; посідав належне місце в культурному житті Західної України. В його творах читач знаходив ту духовну поживу, яка була так потрібна кожному
Доля його, як і доля доброї дещиці храмів та монастирів колишнього Союзу, трагічна. І хоча дехто намагається виправдати варварську суть «червоних дияволят», упевнений, — прагнення знайти істину переможе. Саме це прагнення спонукає нас із пітьми забуття виносити на світ хоча б уламки минулого. Перші відомості про храм з метричної книги Єкатеринославської Духовної Консисторії Тавричеської губернії належать до 1790 року. У 1801 році про цю церкву сказано, що вона хоч і тимчасової побудови, але «стоїть у твердості». На місці тимчасової побудови у 1808 році був закладений новий храм на честь Введення в храм Пресвятої Богородиці. Споруджувався протягом 10 років, закінчений та освячений у 1818 році. Храм був побудований за планом у формі Хреста, стіни його були кам’яними, а баня — дерев’яна. Дзвіниця будувалася окремо. За часи існування церква прикрашалась іконами, кіотами та збагачувалась церковним посудом за рахунок благодійників.
Внаслідок збільшення населення Олешок з’явилась потреба у розширенні храму. У 1876 році був затверджений проект побудови церкви. Проте здійснення задуманого розпочали тільки у 1883 році. Відновлення іконостасів та всіх кіотів храму припадає на час перебудови собору, яка була завершена у 1885 році. Кошти на капітальну перебудову дали міщанські та селянські товариства. І якщо правий приділ на честь апостола Андрія Первозванного був споруджений у 1851 році, то лівий приділ на честь князя Олександра Невського — аж у 1894. Таким чином, Олешківський соборний Введенський храм, який почали зводити у 1808 році, остаточно був збудований тільки у 1894. Спорудження храму пов’язують з іменем знаменитого архітектора Растреллі — чи то консультував проект, чи хтось з учнів проектував. Одне незаперечно: храм був краси неземної. З того часу храм був освячений любов’ю мешканців Олешок. І якщо виникала потреба ремонту, кожний олешківець мав за честь допомогти собору. Олешківський Введенський храм благополучно пережив як лихоліття громадянської м’ясорубки двадцятих, так і чорні дні Другої світової. Хоча і міни його шматували, і снарядами у стіни вціляли, проте стіни та бані зберігали своє обличчя. А от уже справжніх руйнувань храм зазнав згодом, коли за нього взялися мародери: обдерли покрівлю, розтягли дошки, жерсть, поколупали цеглу. Саме такою обідраною
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
...zacka setnia Białocerkiewskiego pułku; setnia liczyła wówczas 90 kozaków. W 1653 roku wprawdzie wojsko polskie podjęło próbę zniszczenia w miasteczku administracji kozackiej, jednak ukraińscy rycerze nie chcieli poddawać się szlacheckiej samowoli: tak więc w 1666 roku doszło tu do kolejnego powstania kozackiego pod wodzą atamana Daćka Dejneki. Jeszcze jedno starcie między wojskiem kozackim a polskim miało miejsce w Korostyszewie już pod koniec stulecia — w 1694 roku. Oddziałom kozackim pod dowództwem atamanów Kiliana i Biezpałego, gorliwych zwolenników sławnego pułkownika Semena Palija, który dążył do odrodzenia na Prawobrzeżu „ład zaporoski”, udało się pokonać Polaków. Jednak już dwa lata później na miasto spadło kolejne nieszczęście — napad Tatarów krymskich, który stał się dla korostyszewian prawdziwą tragedią... Mimo licholat miasteczko jednak powoli rosło. Przybywało rzemieślników, kupców. Tak więc w 1777 roku król Stanisław August Poniatowski wydał dla Korostyszewa przywilej na przeprowadzanie ośmiu jarmarków, a w 1779 roku — przywilej na prawo magdeburskie „na wzór innych miast królewskich”. Wtedy też miasteczko otrzymało herb zawierający rodowe godło hrabiów Ołizarów — „Radwan”: „Na czerwonym tle złota trójkończysta chorągiew, zwieńczona rycerskim krzyżem”. Według stanu na 1783 rok w Korostyszewie liczyło się 358 mieszczańskich dworów. Po przyłączeniu Polesia do Imperium Rosyjskiego miasteczko, włączone do powiatu radomyskiego najpierw Wołyńskiego namiestnictwa, a od 1797 roku — guberni kijowskiej, doświadczyło pewnego rozwoju przemysłowego. Tak więc w latach 40. XIX wieku działało w nim 14 manufaktur sukienniczych oraz założona jeszcze w 1829 roku przez Ołizarów fabryka sukna, browar, gorzelnia i cegielnia. Corocznie odbywały się jarmarki, których liczba zmniejszyła się do sześciu.
rzemieślniczych cechów, zwłaszcza tkackiego (w 1749 roku cech tkacki liczył 109 rzemieślników), krawieckiego, kowalskiego i garncarskiego. Corocznie w miasteczku odbywały się trzy jarmarki — na Piotra i Pawła (29 czerwca), Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny (15 sierpnia) i Trzecią Przeczystą (21 listopada). Na jarmarki, według opisów z XVIII wieku, przyjeżdżali «kupcy z miast Głuchowa, Nowogrodu-Siewierskiego, Krolewca, Koropa, Konotopu, Sośnicy, Serediny-Budy i Jampola z towarami, rybą, solą, dziegciem, mydłem, miodem, pieczywem, chlebem, różnymi skórami, wełną, bydłem, jadłem i napojami». Odbywały się także targi w każdy poniedziałek i piątek. Znaczną częścią dworów w miasteczku władała starszyzna kozacka. Tak, w 1728 roku połowę miasta otrzymał na własność generalny osauł Hamalija, a w 1752 roku 30 dworów — buńczuczny towarzysz Czujkewycz. Mieli swoje ziemie w Worониezu i Kuliszu — przodkowie pisarza Pantelejmona Kulisza, którzy, według słów jego utalentowanego potomka, «mieli dość pól, gajów i łąk kośnych — uważano ich za bohaterów, a mimo to sami dziadowali na pasiece i orali ziemię z najemnikami». W latach 1779—1781 w Woroneżu naliczano 281 kozackich gospodarstw i 7899 mieszkańców ogółem. W jednej z takich kozackich, dawnych starszyzńskich rodzin 27 lipca 1819 roku urodził się Pantelejmon Ołeksandrowycz Kulisz. Dziad pisarza, Andrij, miał w miasteczku z powodu swego surowego usposobienia przydomek «gorący Kulisz» (później tym przydomkiem chętnie podpisywał się jego wnuk). Co zaś do ojca, Ołeksandra Andrijowy-
Założono wodolecznicę. Od lat 30. XIX wieku na skalistych brzegach Teterewa rozpoczęto wydobycie kamienia budowlanego, który obrabiano w kilku kamieniarskich warsztatach. W drugiej połowie stulecia w Korostyszewie pojawiły się także papiernia, huta szkła i fabryka zapałek, której surowiec pozyskiwano w pobliskich sosnowych lasach. Okolice Korostyszewa słynęły z prastarych lasów: nie bez powodu miejscowi regionaliści podkreślali, że krajobrazy brzegów Teterewa należą do najpiękniejszych w całej guberni. Korostyszów stał się miejscem pamiętnym w historii ukraińskich walk o wyzwolenie 1917–1920: latem 1919 roku toczyli tu walkę strzelcy siczowi oraz Pierwszy Korpus Ukraińskiej Armii Halickiej, a latem 1920 roku — Szósta Dywizja Strzelecka Armii UNR. Współczesne miasto nad Teterewem, jak dawniej, słynie ze swoich przemysłów. Działają, jak ponad sto lat temu, fabryka papieru i fabryka bawełny — dawna fabryka sukna — wielka wytwórnia spirytusu, dawna gorzelnia. Cieszą oko gęste sosnowe lasy. A gdzieś głęboko w sercach korostyszowian, chciałoby się wierzyć, nie umarł i nigdy nie umrze duch Bohdana Chmielnickiego i Dacka Dejneki, towarzyszy Semena Palija i strzelców siczowych...
ча, то він «прославився w Woroniżu jako niestrudzony pracownik: własnymi rękami budował, robił wozy i wszelakie sprzęty gospodarskie». Jego żona, Katarzyna Hładkiwna, matka pisarza, także była ciekawą osobą: «Bywało, pośród gwarnej rozmowy zapali się ona jakąś sprawiedliwą myślą, wstaje ze swojego miejsca i dostojnie wychodzi na środek izby, dając ręką jakiś taki znak, że wszyscy milkną; i zaczyna ona przemawiać, a wszyscy jej słuchają, jak pop w cerkwi». Właśnie takim, prostym, staroświeckim, było woroniżskie szlachectwo początku XIX wieku, które troskliwie pielęgnowało w swoich rodzinach tradycje kozackie: zbierając się w gościnie, podkreślał Pantelejmon Kulisz, «zamiast polityki wspominali oni dawne czasy, opowiadali codzienne zdarzenia, śpiewali pieśni ukraińskie i dobrze popijali nalewkę i waręnuchę». Nawet pierwszym nauczycielem Kulisza był, zgodnie z dawnym zwyczajem, diak Andrzej z woroniżskiej cerkwi św. Mikołaja. Ale wróćmy do historii samego Woroniża. W ciągu XIX wieku w miasteczku, przypisanym do powiatu hłuchowskiego guberni czernihowskiej, pojawiło się kilka zakładów, m.in. trzy gorzelnie i dwie cukrownie. W latach 80. XIX wieku zastąpiła je cukrownia znanych przemysłowców braci Tereszczenków. W 1897 roku otwarto także zakład chemiczny. Działały również szkoły, m.in. dwuklasowa szkoła ziemska. Jak i dawniej, odbywały się trzy jarmarki w roku. Pod koniec XIX wieku miasteczko liczyło 3254 mieszkańców. Zakończyć opowieść o starożytnym siewierskim kozackim miasteczku chciałoby się znów słowami Pantelejmona Kulisza: «Tam łąki sienne z rozłożystymi brzozami, osikami, dębami, gęste sąsiednie gaje, pasieka z tajemniczym dziadem i smutna powaga we wszystkim widoku otaczały duszę jakimś wesołym smutkiem...»
Wołodymyr PANCZENKO
Машинний переклад
Najdawniejsza przeszłość Korostyszewa, dziś miasta w obwodzie żytomierskim, nad malowniczym Teterewem, a dawniej miasteczka w powiecie radomyskim guberni kijowskiej, owiona jest tajemnicą. Współczesne źródła naukowe najczęściej zgadzają się bowiem, że miasto zostało założone, sądząc po wszystkim, na początku lub w połowie XIV wieku. Ale w swoim czasie krążyła także inna opinia: niektórzy ukraińscy regionaliści widzieli w Korostyszewie właśnie kronikarski Iskorosteń, legendarną stolicę wolnościowego ludu drewlan, zniszczoną kiedyś podstępem mściwej księżnej Olgi. Oto jak o tym pisano w urzędowej informacji z końca XVIII wieku: «Miasteczko Korostyszów, dawniej miasto Koroszteń, znane z historii kary, jaką wielka księżna Olga wymierzyła Drewlanom».
Istotny argument na rzecz tego, że kronikarski Iskorosteń położony był w miejscu właśnie Korostyszewa, a nie Korostenia na Owruczczyźnie, przedstawiał znany kijowski regionalista połowy XIX wieku Ławrentij Pochyłewycz. W «Powieści minionych lat», zauważał, wspominano o «najlepszych mężach drewlańskich», którzy przybyli do Olgi «w łodzi... i przybili pod Borycziwskim Uzwozem». Trudno byłoby, by istniał pełnowartościowy szlak wodny między Kijowem a dzisiejszym Korostieniem, ponieważ rzeka Używ, nad którą leży Koroszteń, znacznie mniej nadaje się do żeglugi niż Teterew, nad którym leży Korostyszów. Tak samo, podkreślał Pochyłewycz, należy wziąć pod uwagę także to, że stolice ziemskich księstw (a Iskorosteń w X wieku był stołecznym miastem książąt drewlańskich!) zwykle zakładano w pobliżu wielkich arterii wodnych, co również wskazuje na brzeg Teterewa jako bardziej odpowiednie miejsce na rozbudowę stolicy niż brzegi Używu. Ale jak dotąd wszystko to pozostaje w sferze hipotez... Natomiast historycznie wiarygodne wiadomości o mieście, wówczas jeszcze miasteczku, Korostyszewie rzeczywiście pochodzą z XIV
Miasteczko Woroniż na Sumszczyźnie, leżące niedaleko sławnego kozackiego stolicy — Hłuchowa, po raz pierwszy wzmiankowane jest w kronikach już w XII wieku — pod rokiem 1177. Właśnie tutaj, zdaniem większości historyków, istniał „gród Woroniaż”, o którym wspomniał anonimowy autor Latopisu Kijowskiego, opisując wydarzenia z książęcych waśni: wtedy to włodzimierski książę Wsiewołod Wielkie Gniazdo poskramiał swoich przeciwników, w tym Jaropołka Rostysławicza, którego wzięto do niewoli właśnie „w grodzie Woroniażu”. Miasto najwyraźniej przestało istnieć po najeździe mongolsko-tatarskim z lat czterdziestych XIII wieku: aż do początku XVII wieku nie zachowały się żadne dokumentalne wzmianki o nim. Dopiero w przededniu Chmielnicczyzny pojawiają się pojedyncze wiadomości o „chutorze Woroniż” przy drodze do Nowogrodu Siewierskiego, który w owym czasie był dużym, ufortyfikowanym miastem-twierdzą, ośrodkiem jednego z powiatów województwa czernihowskiego. Wraz z utworzeniem Hetmanszczyzny Woroniż przekształca się w miasteczko setniackie: tak więc już w 1654 roku wzmiankowany jest on w składzie stulecia. W tym czasie był majątkiem zamku żytomierskiego, to znaczy należał do własności tamtejszych starostów. Jednak już pod koniec tego samego wieku Żytomierz został „uwolniony przez wielkich książąt spod władzy starostów”, a jeszcze stulecie później — przekazany zamożnemu litewsko-ruskiemu bojarowi
Kmitowie. Rodowe majątki Kmitów obejmowały dość duże dobra na Polesiu Ukraińskim: nie bez powodu potomek tego rodu, Jan Kmita, w XVI wieku zaczął pisać się Kmitą-Czarnobylskim. Pod koniec XV wieku w jednym z dyplomów wielkiego księcia Aleksandra Korostyszów został po raz pierwszy nazwany „miasteczkiem”. W 1565 roku, tuż przed powstaniem Rzeczypospolitej, miasteczko „za czterysta kop groszy litewskich” kupił inny litewski magnat, hrabia Olizar. Od tego czasu aż do początku XX wieku Korostyszów pozostawał własnością Olizarów. Pod koniec XVI wieku Olizarowie wznieśli w miasteczku kościół, w 1602 roku zamek (właśnie wtedy dla Korostyszowa potwierdzono oficjalny status miasteczka), w 1634 roku most przez Teteriw. Jednak już od początku XVII wieku na terenie korostyszowskim nasiliły się wyzwoleńcze wystąpienia kozaczyzny. Do oddziałów kozackich przystawali Polesianie, którzy nie chcieli godzić się ani z postępującym pokatolicznieniem kraju, ani z nadmiernymi podatkami i cłami, jakie Olizarowie narzucali korostyszowcom. Pierwsze z takich powstań miało miejsce w 1618 roku, następne – już w przededniu Chmielnicczyzny, w 1640 roku, w okresie „międzyhetmaństwa”. Wreszcie w latach 1648–1649 przez miasteczko przetoczyła się fala wojny wyzwoleńczej. Korostyszów przekształcił się w centrum ko-
pułku niżyńskiego. Pierwszym dziś znanym setnikiem woronieskim był kozak o nazwisku Suprun. Mimowolnie nasuwa się myśl: czy to nie jego lud uwiecznił w słynnej pieśni „O kozaku Suprunie”?
Ej, nie wiedział kozak, ej, nie wiedział Suprun,
Jak zaznać sławy...
W drugiej połowie XVII wieku Woroniż z niewielkiego chutoru stał się znaczącym ufortyfikowanym miasteczkiem. Wzniesiono wał oraz dwie bramy —
Głuchowską i Kliszkiwską. Administracja hetmańska przekazała miasteczko „na armatę”, to znaczy na utrzymanie generalnej artylerii wojskowej: w owym czasie ta część wojska kozackiego cieszyła się szczególnym szacunkiem na Hetmanszczyźnie, a jej dowódca — generalny obozny — uchodził nawet za drugą osobę w wojsku po hetmanie. W ciągu końca XVII i początku XVIII wieku setnikami w Woroneżu byli Sawa Hryhorowycz (1672—1687), Roman Łazarewycz (1693—1708), Potap Piskunenko (1708—1715), Iwan Cholodowycz (1716—1740), jego syn Andrij Cholodowycz (1740—1763), Mykoła Buhajewski (1764—1770) oraz Tymofij Chylczewski (1770—1777). Oprócz kancelarii setniczej w miasteczku działał ratusz. Woroneż miał także własny, oryginalny herb, którego wizerunek zachował się na ówczesnych pieczęciach ratuszowych. Herb odzwierciedlał, zapewne, nazwę miasteczka: w jego tarczy malowano kruka (wrona), pod którym znajdowały się dwie heraldyczne belki. Podobnie jak inne miasteczka ratuszowe Hetmanszczyzny, Woroneż miał kilka
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
«Ave Caesar, oślepiający sierpniu, najdostojniejszy władco lat!» — tak zaczyna się znany wiersz Jewhena Małaniuka. Ten wiersz to intelektualna, «małaniukowska», światopoglądowa struktura, którą mistrz «żelaznych strof» stworzył na podstawie własnego wieloletniego doświadczenia. To umiejętność zbudowania własnego domu na fundamencie motywu, dążenie do stworzenia emocjonalno-sensownego horyzontu i znalezienia na nim porozumienia z czytelnikiem. Poeta chce nadać wierszowi znaczenie i w tym celu wykorzystuje reminiscencje z różnych sfer ludzkiego bytu, podkłada kulturologiczny fundament pod swoją filozoficzno-estetyczną budowlę. Jest taka filozoficzno-estetyczna (kulturologiczna) podstawa także w poetyce Natalki Biłocerkiweć. Chodzi o zbiór poezji «Alergia», który wydało wydawnictwo «Krytyka» (1999). Zbiór jest zilustrowany wspaniałymi rycinami Mykoły Kumanowskiego. ...Kiedy w przedmowie do książki Cesara Vallejo jej autor W. Stołbow zauważa, że «...widoczny jest wpływ klasycznej poezji hiszpańskiej...», że «...z poezji mistyków, z hiszpańskiego baroku Vallejo wziął motyw wszechogarniającej śmierci», to wcale nie poniża poety. Zatem każdy ma swoje korzenie, swoje orientacje. Poezja Natalki Biłocerkiweć wchłonęła różnorodny, dramatyczny świat tendencji poezji europejskiej, bogactwo jej stylów i ducha współbrzmiącego z autorem. Odnosi się wrażenie, że poezja Natalki Biłocerkiweć (właśnie ten zbiór) nie mogła pojawić się wcześniej: bo wcześniej widzieliśmy tylko blade kopie z życia Europy. Odnosi się wrażenie, że tym razem życie jednak zapukało do duszy autorki. Kiedy mówimy o poetyce Natalki Biłocerkiweć, to na myśl przychodzi mnóstwo skojarzeń, stylów, szkół literackich. To w niej słychać daleki pogłos poetyki prozy P. Lagerkvista, to lekcje G. Ungarettiego, Ch. Baudelaire’a, B.-I. Antonycza, J. Tuwima, K. Kawafisa, B. Pasternaka... Można mówić także o wewnętrznej solidarności autorki z poezją włoską. W każdym razie, moim zdaniem, wpisuje się ona także w taki kontekst. Zbiór otwiera oryginalny wiersz «Pociąg 2000», w którym poetka zdołała mistrzowsko połączyć rytm z treścią, zdołała znaleźć tę abstrakcyjno-sensowną płaszczyznę, która nadaje tematowi poważne potraktowanie. Obrazy są niezwykłe, a czasem i bardzo niezwykłe, ale organicznie wmontowane w strukturę wiersza: ...Ty pociągu, co płonące wino rozlejesz na ciało, aby gwałtowniej ono płonęło. ...Ty pociągu, ty zabójco i celu, czasu znużenie; dwutysięczna kolejowa zmarzlina starego Boga... Czujesz, jak wiatr czasu obdziera szyby tego przedziału, który «...oświetlony, jak dym, w noc szeroką...» Swoją emocjonalną solidarnością, egzystencjalnym rozumieniem człowieka w tym świecie wiersz przypomina najlepsze wzorce utworów włoskiego neorealizmu. ...Czyż weźmie Bóg w podróż ziarno, Żeby wyhodować ryż albo pszenicę? Czy włoży do kieszeni zarazem Małe zwierzę i niewinnego ptaka? «Zielnik» Podobne (apokryficzne) potraktowanie obrazu nie tak często spotyka się w naszej poezji. Bóg tutaj postrzegany jest jako dana, co prawda — niezwykła, z ludowym odcieniem, ale z życiowym wypełnieniem... Natalka Biłocerkiweć potrafi poprzez niezwykłą sytuację (kładąc nacisk na sytuację!) wywalczyć, utrwalić nową rzeczywistość, przezwyciężywszy w słowie «niewidzialne zło». Tutaj warto uważnie przeczytać wiersze «Kino samuraja», «Chór chłopców», «Saksofonista». Szczególnie dotyczy to wierszy «Starzy kochankowie», «Miłość w Kijowie» i in. Nowy zbiór Natalki Biłocerkiweć — wzorzec tego, jak na małej powierzchni można ulepić znaczący obraz duszy współczesnego człowieka z jego troskami, radościami, czasem z nieakceptowaniem norm etycznych i estetycznych, które człowiekowi proponuje dzisiejsza rzeczywistość: ...I demagodzy, i demokraci — jednak leniwi i tępi, i czasem chce się wymiotować na szarawary złote, na podmalowane prawa — nędzny towar, sprzedajny blask... Czyż doczekamy się Waszyngtona? ...A doczekamy się jednak kiedyś! W tym przypadku szewczenkowski motyw brzmi pełnokrwiście. Motyw niepokoju budzi nasze sumienie. To przypomnienie o tym, że duch nie powinien drzemać. Zamęt uczuć, wzburzenie uczuć w kierunku poszukiwania ludzkiego w człowieku — jeden z atrakcyjnych, hermetycznych motywów przeciwstawienia w poezji N. Biłocerkiweć. Zresztą dziwnie byłoby, gdybyśmy postrzegali świat jako doskonały raj. ...A jednak nie tylko krytycyzmem przejęta jest poezja Natalki Biłocerkiweć. Bogata jest ona także w kobiecą emocję: ...Opowiedz o poczęciu, i ciężarze, I spustoszeniu łona. I w ostatnim krzyżyku połóż się, jak kalina czerwona. Wzruszają także takie mistrzowskie utwory, jak «Krzywa kaczuszka» — nieprosta współczesna bajka, jak wiersz «Nóżki — płatki różowe...» — swoiście oswojony temat o Jezusie Chrystusie, a także wiersz «Boże Narodzenie w Europie»... Myślę, że nowy zbiór Natalki Biłocerkiweć — to jeszcze jedno świadectwo tego, co wydarzyło się w ukraińskiej poezji. A wydarzyło się w niej, po wielu ciężkich, można powiedzieć, piekielnych latach — powrót Orfeusza, i pieśń jego dzisiaj jest niepokojąca, jak i samo życie. Wasyl OSADCZYJ Zmartwychwstawała w tych pieśniach nadzieja, Łabędzio pokryła biały świat. Ja poczułam, jak ziemia raduje się Na ten dotyk nieba, to powitanie. A złocista pisanka świeciła W jedwabiu błękitniejących niebios. Łabędzio-czuła pieśń płynęła. Że Chrystus Zmartwychwstał! Chrystus Zmartwychwstał! Pełna czaru i natchnienia, Sławiła cud nad cudami. Pobudzając życie do zmartwychwstania. Bo Chrystus Zmartwychwstał! Chrystus Zmartwychwstał! Złotą pisanką na niebie Słoneczko przywidziało mi się, Jak czarowną pieśń biały łabędź, Niby swojej bohemie, niósł wiośnie.
Машинний переклад
Wielbiciele słowa Nadiji Kmetiuk nie byli świadkami jej kształtowania się w wielowymiarowym świecie poetyckiego słowa: wszystko to pozostało w czasie, gdy nikt (może nawet najbliżsi ludzie) nie wiązał jej z poezją. Dlatego też poetycki chód Nadiji Kmetiuk wydaje się miarowy, ale jednocześnie sprężysty. Czytam ponownie jej pierwsze wiersze, których publikacją przyszło mi się opiekować w „Wisnyku Kołomyji”, i widzę, że napisał je człowiek, w którego duszy dawno dojrzewały uczucia, które na świat przebiły się obolałą poezją. Nadija Kmetiuk od razu zajęła swoje miejsce w poetyckiej różnorodności regionu. Wywołane jest to przede wszystkim tematyką, w której dominują motywy religijno-duchowe. Ogólnie rzecz biorąc, poezja duchowa dla współczesności nie jest czymś nowym — w ostatniej dekadzie napisano jej niemało. Jednak, moim zdaniem, Nadija Kmetiuk zwraca się do tematów i postaci dobrze znanych z chrześcijańskiej tradycji przede wszystkim jako do materiału, za pomocą którego można mówić o tym, co skryte, tworzyć właściwie poezję, a nie po prostu rymować biblijne historie. Religijne, duchowe wiersze Nadiji Kmetiuk przez wielu czytelników odbierane są jako objawienie właśnie dzięki temu, że zostały przepuszczone przez realne ludzkie bóle i przeżycia. Poezje Nadiji Kmetiuk pojawiają się w periodykach, brzmią w radiu, chociaż osoba samej autorki pozostaje nieznana, lecz od tego nie maleje duchowe natchnienie jej poezji, w szczególności zbioru „Boże oczy”, wydanego w Kołomyi w dwóch nakładach. Swoich stałych zwolenników poetka miała wśród czytelników „Chrystyjanskiego wisnyka”; dosłownie żaden numer gazety nie obywał się bez jej wierszy.
AVE, MARIO!
Ave, Mario! Ave! To ukłon od wiosny: Łagodne ciche trawy, Niebo — jak niebieski dzwon.
Łzy smutnych konwalii Czysty całują ślad. Dziewica Piękna i Smutku Idzie ratować świat.
Idzie w diademie Chwały, Marzenie perłowych marzeń. Ave, Mario! Ave! Sercem mnie ogrzej.
Biała Gołębico cicha Na błękitnym tle. O! Zasłoń od złego, O! Zabierz żale.
Ave, Mario! Ave! Kwiatuszku Czystości, Rajska tęcza gra Tam, gdzie stąpasz Ty.
Ave, Mario! Ave! W życiowej walce, Przez łuny nieszczęść Światło niesiesz mi.
Ave, Mario! Ave! W radości i w żałobie Serduszko nieszczere Ja oddaję Tobie.
NARESZCIE DOCZEKALIŚMY SIĘ: ZMARTWYCHWSTANIA!..
Nareszcie doczekaliśmy się: Zmartwychwstania!.. I znów mi się modlić i śpiewać.
Niebios wysokie i jasne Polecenie Każe nam żyć. Żyć — nie umierać!
Choć rany szarpane pokryły nasze piersi, Choć ciężko nam i zapłakane serca, Ale Chrystus Zmartwychwstał! Zmartwychwstał On, ludzie! Zakrwawiony od gwoździ i wieńca.
Cierniowego... Kłującego, jak druty, Zakrwawiony od bólu i zniewag, Opluty przez to plemię, przez ten naród, Co poniesie imię Jego dla nas...
Chrystus Zmartwychwstał! Zmartwychwstał! Zmartwychwstał dzisiaj. Nie gaśnie głos nieba z wieków. Czyż my — rozpięci, spragnieni i głodni — Zmartwychwstaniemy na ziemi swoich ojców?!
ZŁOTA PISANKA
Złotą pisanką na niebie Słoneczko przywidziało mi się. Przeleciał wiosennie biały łabędź, Łabędzie uronił pieśni.
Mykoła WASYLCZUK, członek Związku Pisarzy Ukrainy Redakcja „Słowa Proświty” podziela opinię Mykoły Wasylczuka i proponuje uwadze czytelników wiersze Nadiji Kmetiuk.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Ratować ukraińską książkę dla dzieci — oznacza ratować Ukrainę! Słowa te są i testamentem duszy, i ciężką codziennością pracy zespołu jedynego na Ukrainie państwowego specjalistycznego wydawnictwa literatury dziecięcej „Weselka”, które przez wiele lat naszej dramatycznej i tragicznej historii niezmiennie, jak rodząca matka, niesie swoim dzieciom matczyne ukraińskie słowo. Niesie to słowo troskliwie, jak matka dziecko — od kołysanki do dojrzałości ducha, i z tym słowem dorasta dziecko, bo tam, w dziwnym świecie dzieciństwa, jest życiodajny korzeń wiary, nadziei i miłości narodu. Ale zastanówmy się głęboko i z niepokojem, jak nad własnym losem, dlaczego teraz, kiedy mamy swoją niepodległą, demokratyczną, wolną i samodzielną Ukrainę, którą od wieków nasi przodkowie nazywali matką, a obecnie tak nazywamy my, jej dzieci — dlaczego z bólem musimy mówić: „Ratujmy ukraińską książkę dla dzieci — uratujemy Ukrainę!”. Mówimy śladem Tarasa Szewczenki. Poeta, wróciwszy z ciężkiego carskiego zesłania, na dwa miesiące przed śmiercią wydał dla szkół ludowych „Elementarz”. Wydał za grosz, uzyskany za autoportret. Była to ostatnia ofiara Tarasa dla Ukrainy, ostatnia ofiara Syna dla Matki. I dlatego w poemacie „Maria”, podnosząc wielkość ojczystego słowa do świętości niebios, Poeta mówi, że Matka Boska zarobiła czy też pożyczyła półkopy i kupiła dla swojego syna „Elementarz”. A do Mychajła Czałego pisał przed swoją śmiercią: „Gdyby Bóg pomógł tę małą rzecz zrobić, to wielka sama by się zrobiła”. My w „Weselce” w świetle Założyciel — Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne nr 1007 z 16.03.1993 r.
nowej ery wyczytali w tych proroczych słowach testament codziennej pracy w pocie czoła, by robić to małe dzieło — wydawać ukraińskie książki dla dzieci, to wielkie dzieło samo się zrobi — wyrośnie siła narodu i zmartwychwstanie Ukraina. I my wskrzesiliśmy „Elementarz”, bo po pierwszym wydaniu Tarasa nigdy więcej nie ukazał się on na świecie. Dziś wszyscy przeżywamy jednakowe lub podobne trudności, wiemy, że nie bywa łatwo przy budowie państwa. My w „Weselce” nie narzekamy na niepodległość Ukrainy, na państwo, bo to — nasze państwo, my — jej dzieci i będziemy bronić jej ciałem i duszą. Wiemy też, że Matka-Ukraina zawsze miała janczarów, są oni i w dwudziestym wieku. Im musimy przeciwstawić jedność, siłę i obywatelską odwagę. „Weselka” buduje swój los nie na łzie, a na wierze w nasze państwo. To pomogło nam zachować w warunkach ostrego kryzysu potencjał twórczy kolektywu i aktywu autorskiego, wydać przez lata niepodległości ponad 600 tytułów książek w ojczystym języku w nakładzie do 50 milionów egzemplarzy. I zrobiono to w istocie własnymi siłami — bez finansowania państwowego otwarto nowe popularne serie, wspierano współczesny proces literacko-artystyczny, bo każda książka tworzona jest z udziałem współczesnego autora — pisarza, literaturoznawcy, artysty. Utwory utalentowanych dzieci wychodzą w serii „Lastoweniatko”, a młodych autorów wydawnictwo prezentuje w serii „Po raz pierwszy w Weselce”. Wydawnictwo założyło własną nagrodę literacką imienia Ołeny Pczilki. „Weselka”, sama będąc w trudnej sytuacji materialnej, szczerze odpowiedziała na Prezydencki program „Dzieci Ukrainy” i podarowała dziesiątki tysięcy książek kolektywom prawie trzystu szkół, ośmiu tysiącom przedszkoli. To — znacząca praca „Weselki”, poświęcenie kolektywu, które warto wesprzeć w państwie przynajmniej moralnie. Ale zamiast wsparcia — straty finansowe przez to, że nie ma Ustawy o dobroczynności, zapłaciliśmy za swoje prezenty wysoki podatek. Łącząc wysiłki ze związkami, bibliotekami, organizacjami społecznymi, stworzyliśmy Ogólnoukraińskie centrum książki dziecięcej „Weselka”, aby wspólnie donieść książkę do dzieci Ukrainy. Jednocześnie my w „Weselce” dobrze rozumiemy, że nasz kolektyw, jak i kolektywy naszych kolegów-wydawców, jest zdolny zrobić o wiele więcej dla państwa, gdyby zatriumfowała sprawiedliwość dziejowa i ukraińska książka przestała być sierotą w swojej Ukrainie. Póki co ukraińskie wydawnictwo książek jako znacząca gałąź państwowotwórcza nie zdobyła obywatelstwa na Ukrainie, żyje poza prawem w swoim państwie. A w ukraińskiej książce, jak i w pieśni, dusza narodu, której potrzebna jest matczyna czułość i ochrona w swoim domu. Ukraińska książka powinna mieć priorytet w Państwie Ukraińskim. Musimy dopiąć tego, aby ten priorytet został ustawowo potwierdzony. Wydawnictwa, poligrafia, księgarstwo, które wydają i rozpowszechniają 70 procent i więcej literatury w języku państwowym — ukraińskim — mają być zwolnione z podatku dochodowego. Ta ulga już była i działała, trzeba zwrócić ukraińskiemu słowu wolność w swoim państwie i dać rozwój zaniedbanej branży wydawniczej. Otrzymaliśmy w spadku po byłym ZSRR zaniedbaną poligrafię, która pod względem wyposażenia technicznego była na przedostatnim miejscu wśród republik związkowych, podobnie jak wydawanie książek na głowę mieszkańca, gdzie z czterech książek tylko jedna była ukraińska. Dalszy rozpad wydawnictw — to radiacyjny rozpad duszy. Trzeba oddać na własność państwowym wydawnictwom, które dziś są prawdziwymi forpocztami ukraińskiego ducha oraz ukraińskiego słowa i mają znaczne doświadczenie oraz potencjalną siłę tworzenia, pomieszczenia, które zajmują. Pozostawić im status państwowych, zachować jako dorobek narodu. Wydawcy nie wezmą tych pomieszczeń na barki, nie poniosą za granicę, a napełnią je na swojej ziemi pracą dla Ukrainy. Trzeba zwolnić wydawnictwa z podatku od wartości dodanej, opłat na utrzymanie dróg, odpisów na różne fundusze, obniżyć podatek od wynagrodzeń, ustanowić jak dla placówek sfery kultury ulgi w opłatach za ziemię, usługi komunalne, przesyłanie książek pocztą, które teraz jest droższe od samej książki. Wszystko to znacznie obniży cenę ukraińskiej książki i uczyni ją konkurencyjną na rynku, gdzie siła nabywcza ludzi jest niewysoka i gdzie włada, niczym caryca, książka rosyjska, której rosyjskie władze w nowo przyjętych ustawach oddały wszystkie carskie honory. A my, Ukraińcy, w rezultacie bezprawia w przestrzeni informacyjnej mamy pod koniec dwudziestego wieku drugi hołodomor dla narodu — duchowy, kiedy umiera nasze matczyne słowo. Pora wszystkim razem wyzwalać ukraińską książkę z niewoli, wyprowadzić z piwnic wydawnictw, gdzie zalewa ją woda, skończyć z drobnym handlarstwem i pańszczyzną wydawców. W wydawnictwach pracują przeważnie kobiety, zamiast intelektualnego tworzenia nadrywają się przy pracach załadunkowych. Pora dać książce należne jej prawo w cywilizowanym, europejskim państwie Ukraina, zachować bogactwo kadrowe — wydawców, poligrafów — cech poświęconych wydawnictw, bo utrata ich obróci się katastrofą dla kultury. Musimy „swoim życiem do siebie dorównać”, jak z bólem ustami Mawki rzekła Łesia Ukrainka o Ukraińcu Łukaszu, którego dusza śpiewała fujarką i mogła podnieść swój naród na wyżyny cywilizacji. Bóg pod koniec drugiego tysiąclecia, kiedy istniejący świat będzie obchodził dwa tysiące lat od narodzenia Chrystusa, stworzył wielki cud — dał Ukraińcom państwo Ukrainę, która wiekami była rozpięta na krzyżu historii. Dał na próbę naszego ducha i patrzy, co zrobimy z tym najcenniejszym darem: podniesiemy do niebios, jak słońce wolności, czy, jak w tym przysłowiu — daj mu bączka, a on chowa za cholewę. Szewczenko musiał chować za cholewę przed satrapami swoją książkę, bo żył w niewoli. A my — jesteśmy narodem wolnym. Kupmy z ostatniego, jak Matka Boska dla swojego syna, „Elementarz” i nieśmy go pod słońcem, jak matka niesie dziecko, i niech ten święty obraz Madonny z synem i Matki-Ukrainy z książką przy sercu świeci nam drogę do świątyni. Jarema HOJAN, dyrektor wydawnictwa „Weselka”, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki ...Tak kocham dzieci, że nie napatrzyłbym się na prawdziwy odcisk anioła. T. Szewczenko. Elementarz Czerkascy proświcianie idą do Kobziarza Zam. nr 3301205. Nakład 3000. Redaktor naczelny Lubow Hołota Adres „Słowa Proświty”: 01001, Kijów-1, zaułek Muzealny, 8. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, tel. 228-01-30.
Машинний переклад
Redakcja koresponduje z czytelnikami wyłącznie na łamach gazety i nie zwraca nadesłanych rękopisów ani zdjęć. Zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Skład komputerowy — Iryna Szewczuk.
Indeks 30617.
Wydrukowano z gotowych klisz fotograficznych w kombinacie «Prasa Ukrainy».
Машинний переклад