Сторінка · с. 8сторінка оригіналу ↗
OJCZYSTA TRADYCJA WOJSKOWO-HUMANITARNA
Слово Просвіти, спецвипуск №70 за 2000 рік
Dziesięć lat narodowo-państwowego i duchowego odrodzenia Ukrainy zademonstrowało ogromny humanistyczny potencjał naszego narodu. Jednakże ważnym zadaniem pozostaje również argumentowana krytyka zarzutów przedstawicieli innych etnokultur (a niekiedy i własnych) dotyczących okrucieństwa w prowadzeniu zbrojnej walki przez naród ukraiński, zakorzeniania rzekomo antyhumanitarnych zwyczajów militarnych. Historia konfliktów międzynarodowych jest zawsze starciem różnych typów moralności wojennej i różnym rozumieniem moralno-prawnych środków regulacji walki. Zauważmy, że oskarżenia narodów zamieszkujących tereny współczesnej Ukrainy o podstępność, brak miłosierdzia mają głębokie historyczne korzenie. Jeszcze w Biblii, w „Pięcioksięgu” Mojżesza, spotyka się charakterystykę „niecywilizowanego” narodu Scytii-Kimmerii z południa od Rzymu, który zagrażał południowym sąsiadom: „Pan sprowadzi na ciebie naród z daleka, z krańca ziemi, który przyleci jak orzeł, naród, którego języka nie rozumiesz, naród o srogim wyglądzie, który nie uszanuje starca i nie okaże litości dziecku” [1]. Nieco później rzymski pisarz Pomponiusz Mela z Hiszpanii, który stworzył „Chorografię” (Opis ziemi) za czasów cesarza Kaliguli, pisał, że nasi (ukraińscy) przodkowie „lubują się w wojnie i rzezi, walczący mają zwyczaj sami wypijać z ran krew pierwszego zabitego wroga; za najdzielniejszego uważa się tego, kto więcej zabije; nie być zabójcą — największa hańba” [2]. Ale najbardziej świeże mitologemy dotyczące okrucieństw ukraińskich żołnierzy odnoszą się do walk wyzwoleńczych narodu ukraińskiego w XX wieku. Demokratyczne przemiany w sferze informacji, odtajnienie dokumentów służb specjalnych pokazują, że antyludzkie akty przemocy wobec miejscowej ludności Zachodniej Ukrainy i jeńców nierzadko były dokonywane przez przebranych w mundury żołnierzy UPA radzieckich funkcjonariuszy [3]. Pierwsze prawdziwe informacje o narodzinach zasad humanitarnego prowadzenia zmagań zbrojnych na Ukrainie znaleziono w kronikach IX wieku, zgodnie z którymi wyłania się wielobarwność spektrum norm walki zbrojnej i humanitarne zwyczaje różnych etnosów, które utwierdzały się na terenach naszego współczesnego państwa. Istnieje szereg dawnych źródeł okresu rzymskiego i bizantyjskiego. Już od czasów Euzebiusza i Prokopiusza z Cezarei tereny Ukrainy (ludność, państwo, prawo) były w polu widzenia autorów bizantyjskich. Zgodnie z fragmentami ich dzieł, moralność wojenna naszych przodków miała charakter przejściowy od stanu barbarzyńskiego do stanu cywilizacji. Łaciński historyk Jordanes pisał, że Scytowie „niepokoili swoich sąsiadów grabieżami i podstępnością”, a polemista VI wieku Jan z Efezu w kronice kościelnej pisał, że „przeklęty naród Słowian... grabili, palili i brali w niewolę Rzymian” [4]. Zaznaczmy, że rzeczywiście „ludzki materiał” naszych przodków wyróżniał się wśród innych narodów, z którymi się zmagali, „świeżą bujnością i żywiołowym rozpędem sił”, a dlatego w walce zbrojnej szkody wyrządzano cywilom, osadom i środowisku naturalnemu, tak samo jak wrogom. Na etapie kształtowania się narodu w kulturze militarnej obserwuje się znaczne zmiany: zajęcia wojskowe stają się sprawą profesjonalistów, wysiłki kraju skierowane są na ochronę granic przed „barbarzyńcami”. Książęta kijowscy zaczęli jawnie ogłaszać rozpoczęcie wojny. Do historii zarówno ojczystej, jak i światowej myśli humanistycznej weszła wiadomość Światosława o rozpoczęciu wojny, który „posyłał do kraju”, mówiąc: „Chcę na was iść” [5]. Wojnę z reguły ogłaszano uroczyście przez posłów. W wojnach „wewnętrznych” pod dowództwem Bohdana Chmielnickiego z polską szlachtą o rozpoczęciu walki zbrojnej powiadamiały uniwersały. Zwracając się do „wszystkich ukraińskich Małorusinów” w czerwcu 1648 roku, Zinowij Bohdan Chmielnicki przemawiał: „Oznajmujemy tym uniwersałem naszym, iż nie bez przyczyn słusznych musieliśmy zacząć wojnę i podnieść oręż nasz na Polaków...” [6]. Ale bywało i tak, że wojnę zaczynano, nie ogłaszając jej w porę, aby napaść niespodziewanie, już wtedy wymogi konieczności wojennej brały górę nad rycerskimi zasadami dania wrogowi możliwości rzetelnego przygotowania się do wojny, zrównania szans walczących stron. Jak to bywało w historii świata, wojny na terytorium współczesnej Ukrainy prowadzone były często „niecywilizowanie” — niszczono nie tylko wroga, ale i palono wsie, zabierano całą zdolną do pracy ludność wraz z dziećmi w niewolę. Tak, w wyprawie Daniela na ziemię bełską „nie pozostała ani jedna wieś nieograbiona, jak to księgi mówią przypowieścią: nie pozostał kamień na kamieniu”. Iziasław Mścisławowicz obietnicami zachowania życia zebrał mnóstwo jeńców z Galicji, a potem rozkazał ich rąbać — i tylko lepszych zabrał ze sobą. Opinia publiczna potępiała takie działania, zwłaszcza warstwa duchowieństwa na Ukrainie, która starała się powstrzymywać książąt od przejawów nadmiernej przemocy. Odnotowujemy pozytywną rolę wiary chrześcijańskiej w humanizacji gwałtownego wiru wojny. Możliwe, że pod wpływem chrześcijańskiego miłowania pokoju w wojnach epoki książęcej stale odczuwalny był motyw niebrania na siebie inicjatywy pierwszego kroku zmagań zbrojnych. Nawet gdy wojsko było uszykowane do boju, strony czekały, kto pierwszy rozpocznie walkę. Wojsko Zaporoskie uważało za główny cel wojen obronę wiary ojców i wartości chrześcijańskich. W listach Chmielnickiego wskazywano, że walka zbrojna prowadzona jest „dla obrony starodawnej wiary greckiej” (1648), dla „pobożności wiary grecko-ruskiej naszej”.
Konstytucji Filipa Orlika. W tej ostatniej w szczególności wskazywano: „Jeśli w niepodległych państwach przestrzega się chwalebnego i pożytecznego dla publicznej równowagi porządku, a mianowicie — zarówno w czasie wojny, jak i w warunkach pokoju zbierać prywatne i publiczne rady... to dlaczego wolny naród (ukraiński. — Aut.) miałby nie przestrzegać tak samo pięknego porządku?” [8]. Szczególną ochroną moralno-prawną cieszyły się u zaporożców umowy pokojowe oraz wierność zaprzysiężonemu pokojowi. W liście Stepana Troszczyńskiego, który został wysłany na Sicz w celu wyjaśnienia stosunku kozaków do konfliktu między Siczą a Chanatem Krymskim, poczyniono ważną obserwację: zaporożcy, do których nieustannie zwraca się Moskwa z żądaniami „zerwania pokoju z niewiernymi i wojny przeciwko nim”, mimo wszystko utrzymują z Tatarami pokój i jednocześnie „...nie chcą dawać swojego słowa i przysięgać w tym, w czym oni przysięgali...” [9]. W innym liście — Koszowego atamana Josypa Kyryłenki do hetmana Iwana Skoropadskiego — ostro potępia się „zdradę, wiarołomstwo i krzywoprzysięstwo” [10]. Oprócz pozytywnych cech charakteru bojowego oraz zalążków prawa wojennego, należy wskazać na negatywne momenty w kształtowaniu się ukraińskiej tradycji wojskowo-humanitarnej. Po pierwsze, jest to niewystarczający poziom dyscypliny wojskowej, który nie pozwalał kierownictwu śledzić przestrzegania umów międzynarodowych i ustalonych zasad wojny. Surowe prawa na Zaporożu, zauważył Wsewołod Kachowski, tłumaczą się trzema przyczynami: po pierwsze, tym, że przychodzili tam ludzie wątpliwej moralności; po drugie, tym, że wojsko żyło bez kobiet i nie doświadczało ich łagodzącego wpływu na obyczaje; po trzecie, tym, że kozacy prowadzili nieustanną wojnę i dlatego dla utrzymania porządku w wojsku potrzebowali szczególnie surowych praw. Ważnym kamieniem milowym na historycznej drodze kształtowania się ukraińskiej myśli wojskowo-humanitarnej stał się okres drugiej połowy XIX — początku XX wieku. Pomimo dominacji na terenach Imperium Rosyjskiego w systemie kultury duchowej idei bez- lub ponadnarodowych doktryn wojskowych, uczeni-humaniści kijowskiej szkoły opracowywali narodowe fundamenty rodzimej dziedziny wiedzy wojskowo-humanitarnej. Mamy wszelkie podstawy twierdzić o istnieniu różnych kierunków w ramach kijowskiej szkoły wojskowo-humanitarnej — oryginalnej humanistycznej pedagogiki wojskowej Mychajła Drahomirowa, humanistyczno-prawnego badania skutków wojen profeso-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
