16 stycznia 2014 roku prezydencka partia większości w Radzie Najwyższej z naruszeniem procedury uchwaliła szereg ustaw, które są najbardziej represyjne w Europie. Prezydent Wiktor Janukowycz swoim podpisem nadał im moc prawną, ignorując interesy społeczeństwa obywatelskiego, naruszając Konstytucję, podważając ukraińską państwowość i demokratyczną drogę rozwoju Ukrainy. Niszczenie parlamentaryzmu i demontaż ładu konstytucyjnego rozpoczęły się po dojściu Janukowycza do władzy w 2010 roku: nielegalnie utworzono tak zwaną większość parlamentarną, kierowaną z Bankowej. Od tego czasu ta „drużyna” przekształciła Radę Najwyższą z parlamentu w „maszynę do głosowania”, gdzie siłowymi metodami, przekupstwem i zastraszaniem uchwala się antykonstytucyjne decyzje. Ostatnie wydarzenia wynikają z całej wcześniejszej działalności Janukowycza. „Porozumienia charkowskie”, „ustawa o języku”, „ustawa o referendum” oraz szereg innych ustaw, uchwalanych z rażącym naruszeniem procedury i regulaminu, pod względem swojej treści sprzeczne są z Konstytucją Ukrainy. Tak zwane „ustawy”, uchwalone 16 stycznia, są równoznaczne z wprowadzeniem stanu wyjątkowego i stanowią kontynuację tej linii, którą reżim stosował przez cały czas, blokując podpisanie Umowy o stowarzyszeniu z UE, obiecanej przez Janukowycza. Tym samym staje się zrozumiałe, że Janukowycz wypełnia obietnicę, którą dał Putinowi, otrzymując od niego polityczną łapówkę w wysokości 15 miliardów dolarów i obniżkę ceny gazu. Działania władzy stawiają Ukrainę w sytuacji międzynarodowej izolacji, a to oznacza, że agentura Putina robi wszystko, aby przekształcić ukraińską Ukrainę w rosyjską gubernię, ogłosić ją częścią unii eurazjatyckiej. Kolejnym etapem jest ekonomiczne podporządkowanie i zniszczenie ukraińskiej tożsamości, co doprowadzi do przekształcenia Ukrainy w pozbawioną praw gubernię neoimperium, które Putin próbuje stworzyć. W tym celu dokonano takich zmian kadrowych, że praktycznie wszystkie kluczowe stanowiska w państwie należą do przedstawicieli donieckiego klanu, a stanowiska w resortach siłowych – do etnicznych Rosjan, byłych obywateli Rosji, którzy także dziś pozostają pod kontrolą rosyjskich struktur siłowych. Tym samym, dopóki Janukowycz będzie u władzy, istnieje zagrożenie, a demokracja na Ukrainie będzie niszczona. Uczestnicy protestów, które trwają w państwie, domagają się zniesienia dyktatorskich, nielegalnych ustaw, które wyznaczają Ukrainie białorusko-rosyjską drogę, naruszają fundamentalne prawa człowieka, przekreślają pragnienie Ukraińców, by żyć według europejskich standardów. Ostatnie wydarzenia świadczą o tym, że ruch protestu narasta, a władza zamiast szukać wyjścia z głębokiego kryzysu politycznego, który może zakończyć się kolapsem społecznym i państwowym, dba wyłącznie o własne przetrwanie i samozachowanie. Wszystkie ukraińskie siły muszą się zmobilizować i zjednoczyć na rzecz solidarnych działań politycznego i społecznego ruchu protestu. Jeśli reżim Janukowycza nie ma mandatu zaufania społeczeństwa, powinien zostać obalony.
20 stycznia 2014 r., m. Kijów
Zdjęcie: Serhij Marczenko
Maschinelle Übersetzung
Petro ANTONENKO
Z powrotem do kraju żandarmów? To, co wydarzyło się w Radzie Najwyższej Ukrainy 16 stycznia, to narodowa hańba. Zarówno to, jak „uchwalano” ustawy, jak i ich treść. Głosowano ręką, bez normalnego liczenia głosów, co dobrze widać na nagraniach wideo. Regionałowie i komuniści nawet nie rozumieli, co się dzieje. Po prostu otrzymali polecenie z góry. Wstyd za taki parlament. Teraz o tych żandarmskich ustawach, które w pośpiechu podpisał Janukowycz. Najbardziej odiozowa — ustawa „O wymiarze sprawiedliwości i statusie sędziów”. Autorami projektu ustawy są posłowie-regionałowie Wadym Kolesniczenko i Wołodymyr Olijnyk, dziś zatwardziały regionałowiec. A dziennikarze Czerkas zaprezentowali nagrania wideo z czasów Pomarańczowej Rewolucji. Olijnyk, który przed chwilą wyleciał z fotela mera Czerkas, krzyczy na wiecach opozycji: „Zeka — precz!” To o Janukowyczu, któremu dziś liże pięty. A co do Majdanu 2004 Olijnyk wzywał mieszkańców Czerkas, by „brali rodziny i choć na jeden dzień pojechali na Majdan, by zobaczyć tę dobrodusznę aurę miłości. Tam rodzi się naród”. A dziś aż ścieka żółcią na temat dzisiejszego Majdanu. Te „uchwalone” ustawy zakazują ruchu w kolumnach samochodów z więcej niż 5 pojazdami bez uzgodnienia z MSW; udziału w masowych akcjach „w masce, kasku lub z użyciem innych środków czy sposobów maskowania”; ustawiania podczas nich „małych form architektonicznych” bez zezwolenia MSW — dotychczas takie zakazy posłusznie wydawały sądy. Za blokowanie budynków lub budowli organów władzy i stowarzyszeń obywatelskich — do pięciu lat więzienia. Za nielegalne (a „nielegalnym” uznawać będą wszystko) zbieranie, przechowywanie lub rozpowszechnianie poufnych informacji o sędziim, jego bliskich krewnych czy członkach rodziny, a także za zniewagę lub wywieranie nacisku na sędziego, można teraz otrzymać ogromną grzywnę lub dwa lata więzienia. Do Kodeksu karnego Ukrainy ponownie wprowadzono skandaliczny artykuł 151 „Zniesławienie”, pod który będą podpadać dziennikarze i inni autorzy mediów za każdą krytykę urzędników władzy. Kara — ogromne grzywny lub pozbawienie wolności. Będziemy kupować karty SIM z pasportami. Przewidziano drakońskie środki kontroli Internetu. Organizacje pozarządowe, które otrzymują zagraniczne środki, zostaną uznane za zagranicznych agentów. Mimo że na Ukrainie od dawna działają zagraniczne fundacje charytatywne, które wspierają właśnie sektor obywatelski, i działają one zgodnie z podpisanymi przez Ukrainę umowami międzynarodowymi. Organizacjom pozarządowym zakazano udziału w akcjach politycznych. Inną ustawą wprowadzono tak zwane „zaoczne sądownictwo”, kiedy człowieka można sądzić bez jego obecności na rozprawie. Za poddańcze głosowanie za te dzikie ustawy frakcja komunistów na tym samym „przyspieszonym” ręcznym głosowaniu „przepchnęła” dwa swoje projekty ustaw, uzupełnienia do Kodeksu karnego: pierwszy — „dotyczący odpowiedzialności za zaprzeczanie lub usprawiedliwianie zbrodni faszyzmu”. Według niego do „usprawiedliwiania zbrodni” faszyzmu zaliczone zostaną wszelkie pozytywne sądy o OUN, UPA, innych bohaterach walki o niepodległość Ukrainy; „dotyczący znieważania i niszczenia pomników”, którymi pod ochronę biorą pomniki komunistyczno-totalitarnego reżimu. Drugi (autor — odiozowy poseł Serhij Kiwałow) to nowa redakcja niedawno uchwalonej przez Radę Najwyższą ustawy o amnestii dla uczestników protestów. Istotna różnica: teraz pod tę amnestię podpadli wszyscy funkcjonariusze sił siłowych, którzy bili ludzi podczas akcji.
Wszystkie trzy frakcje opozycyjne złożyły już pozwy o uchylenie tamtego głosowania do Wyższego Sądu Administracyjnego Ukrainy. Mają poważną bazę dowodową. Jednocześnie przygotowują skargę do Europejskiego Trybunału. Trafnie zauważył jeden z liderów opozycji: „Doskonale wiemy, że liczenie na ukraińskie sądy jest bezsensowne. Ale jeśli w Polsce sądzi się siłowików za czyny sprzed 25 lat, to dlaczego, kiedy reżim upadnie, nie podjąć tych spraw?”
Wiec ogłosił: naród przejmuje władzę w swoje ręce
Uchwalenie tych ustaw, najwyraźniej na polecenie Kremla, to nie tylko uzakonienie terroru i dyktatury na modłę rosyjską i białoruską, to wyzwanie dla społeczeństwa. A jego reakcja nie kazała na siebie czekać. Wszystko to wywołało falę radykalnych propozycji. Główna z nich to natychmiastowe przejęcie władzy przez naród w swoje ręce na podstawie artykułu 5 Konstytucji. Przejęcie władzy przez opozycję uzasadnia się wynikami ostatnich wyborów parlamentarnych, w których w systemie proporcjonalnym głosowała na nią ponad połowa wyborców.
W niedzielę 19 stycznia Majdan zwołał kolejne Ludowe Wiece. Tym razem, z uwagi na zagrożenie ustanowieniem dyktatury na Ukrainie, jego decyzja była radykalna. Obecną władzę ogłoszono poza prawem i przedstawiono plan przekazania władzy narodowi, czyli siłom opozycyjnym. Ogłoszono utworzenie Rady Ludowej jako nowego parlamentu państwa, do którego przechodzi cała władza. Wiec stwierdził: „Na Ukrainie dokonano zamachu stanu, skierowanego na obalenie ustroju konstytucyjnego w państwie, zniszczenie podstaw władzy ludowej i parlamentaryzmu”.
Ciąg dalszy na str. 2
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von «Krwawy śnieg Epifanii», S. 1
Zakończenie. Początek na str. 1 Apel do liderów parlamentarnych i pozaparlamentarnych partii politycznych 16 stycznia 2014 roku kontrolowana przez prezydenta większość parlamentarna w nielegalny sposób „zagłosowała” za pakietem antykonstytucyjnych ustaw. Tym samym ostatecznie sformalizowano uzurpację władzy przez autorytarny reżim W. Janukowycza, jawne lekceważenie przez niego wartości demokratycznych oraz praktyczne odrzucenie kursu eurointegracyjnego. Dalsza zwłoka, bierne przyglądanie się lub próby flirtowania z prezydentem, którego władza utraciła resztki legitymizacji, będą pchać Ukrainę w przepaść bezprawia i społecznego nieładu. W. Janukowycz demonstruje całkowitą niezdolność do pełnienia roli gwaranta przestrzegania Konstytucji, ochrony suwerenności oraz zapewnienia praw i wolności obywateli. Jego polityka doprowadziła do skorumpowanego wzbogacenia własnej „rodziny”, spowodowała zubożenie wielu warstw ukraińskiego społeczeństwa, stworzyła realne zagrożenie dla niepodległej państwowości Ukrainy. Obecnie obiektem represyjnej samowoli kierowanej przez W. Janukowycza ekipy stało się całe ukraińskie społeczeństwo. Ta ekipa przygotowuje się do antykonstytucyjnego, i nie wykluczone, że siłowego utrzymania siebie i W. Janukowycza u władzy, co stanowi zagrożenie dla przyszłości całego kraju i każdego jego obywatela. Należy również uświadomić sobie, że W. Janukowycz stał się obiektem manipulacji ze strony autorytarnego lidera Rosji, którego natrętnym celem polityki jest blokowanie eurointegracyjnego kursu Ukrainy i przekształcenie jej w bezprawną gubernię euroazjatyckiego neoimperium. W celu przywrócenia porządku konstytucyjnego i zapewnienia prawa ukraińskich obywateli do życia w wolnym, niepodległym i demokratycznym państwie, liderzy sił opozycyjnych powinni: 1. Zmobilizować potencjał protestacyjny Majdanu do organizacji ogólnoukraińskiego ruchu, skierowanego na anulowanie „ustaw 16 stycznia”. 2. Domagać się przedterminowych wyborów Prezydenta Ukrainy poprzez zainicjowanie ogólnoukraińskiego referendum. 3. Niezwłocznie zawrzeć i ogłosić porozumienie o wystawieniu wspólnego kandydata na Prezydenta Ukrainy od opozycji w przyszłych wyborach prezydenckich. 4. Niezwłocznie sformować wspólny rząd cieni, który niezwłocznie opracuje realistyczny i zrozumiały dla społeczeństwa, a zatem wspierany przez nie konkretny program przezwyciężenia kryzysu, wprowadzenia demokratycznych przemian, zapewnienia praw społeczno-ekonomicznych obywateli i przywrócenia eurointegracyjnego kursu Ukrainy. 5. Rozpocząć tworzenie mechanizmu ochrony wyników woli ludu zarówno podczas referendum w sprawie przedterminowego zakończenia pełnomocnictw prezydenckich W. Janukowycza, jak i podczas przyszłych wyborów prezydenckich. Oto niektóre punkty rezolucji wiecu: „1. Nie uznawać tak zwanych ustaw, uchwalonych 16 stycznia 2014 roku, ponieważ są one prawnie bezwartościowe i naruszają Konstytucję Ukrainy. 2. Utworzyć Radę Narodową jako zjednoczenie deputowanych ludowych Ukrainy, członków opozycyjnych frakcji WO „Batkiwszczyna”, WO „Swoboda”, „Udar” Witalija Kliczki oraz bezpartyjnych deputowanych ludowych, którzy pozostają na pozycjach obrony demokracji, porządku konstytucyjnego i parlamentaryzmu. Zgodnie z artykułem 5 Konstytucji Ukrainy, zlecić Radzie Narodowej po potwierdzeniu jej pełnomocnictw przez naród ukraiński, sformowanie całej pionowej struktury władzy, zaczynając od rządu zaufania narodowego, który powinien otrzymać wsparcie na Majdanie. 3. Przeprowadzić ogólnoukraińskie głosowanie ludowe w następujących kwestiach: wyrażenie wotum nieufności wobec Prezydenta Ukrainy Wiktora Janukowycza i jego dymisji w sposób konstytucyjny, wyrażenie wotum nieufności wobec tych deputowanych ludowych, którzy 16 stycznia głosowali za tak zwanymi „ustawami o dyktaturze”; potwierdzenie w konstytucyjny i legalny sposób przez naród Ukrainy pełnomocnictw i legitymizacji Rady Narodowej; przywrócenie porządku konstytucyjnego w państwie, uniemożliwienie budowy totalitaryzmu i dyktatury”. Krew na podejściach do kwartału rządowego Naród zaczął bezpośrednio brać władzę w swoje ręce. Wiec jeszcze trwał, a tysiące uczestników akcji protestacyjnej ruszyły z Majdanu na Plac Europejski i początek ulicy Hruszewskiego, która prowadzi do kwartału rządowego. Kolumna zmierzała do Gabinetu Ministrów i Rady Najwyższej. Lecz na początku ulicy drogę ludziom zagrodziły oddziały „Berkutu” i wojsk wewnętrznych. Wszystko, co się tam działo, przypominało początek prawdziwej wojny władzy z narodem. W pierwszych szeregach protestujących była młodzież w kaskach, uzbrojona w kije. Zaczęli bić milicję, rozbierać bruk i rzucać w berkutowców kamieniami oraz butelkami z mieszanką zapalającą, od których zapaliły się maszyny berkutowców i odzież na samych milicjantach. Potem zapalił się milicyjny autobus. Według wersji milicji, podpalili go protestujący, według wersji tych ostatnich — sami milicjanci. Ogółem spalono tu dziesięć milicyjnych autobusów. Zaczęły się spory między uczestnikami protestów. Część z nich wzywała aktywistów do zaprzestania bicia milicji. Do tego samego wzywał Witalij Kliczko, który pojawił się w pierwszych szeregach protestujących i zaczął prowadzić negocjacje z milicją, aby przepuściła ludzi do RN. Bezskutecznie. W sieciach społecznościowych pojawiła się informacja od organizacji „Prawy Sektor”, która przedstawiła swoje stanowisko i wezwała obywateli do bezpośredniego szturmu z zastosowaniem wszelkich metod. W tych minutach ze sceny Majdanu Arsenij Jaceniuk w imieniu liderów opozycji oświadczył, że nie ma ona żadnego związku z działaniami siłowymi i nazwał atakujących prowokatorami. Milicja zastosowała przeciwko tłumowi gaz łzawiący, zaczęła rzucać w ludzi granatami hukowo-błyskowymi, potem użyła armatki wodnej, a jak wiadomo, użycie armatek wodnych przy ujemnej temperaturze jest zabronione przez prawo. Ale na to nie zważają. Konfrontacja trwała całą noc i kontynuowała się w poniedziałek oraz wtorek. Późnym wieczorem w niedzielę w Meżyhirji odbyło się spotkanie Janukowycza i Witalija Kliczki. Prezydent obiecał stworzyć komisję z Administracji głowy państwa, która rozpocznie negocjacje z opozycją, szukając wyjścia z kryzysu politycznego. Na razie negocjacje nie przyniosły widocznych rezultatów. Petro ANTONENKO 21 stycznia Lewko ŁUKIANENKO, Dmytro PAWŁYCZKO, Wołodymyr WASYŁENKO, Wasyl OWSIIENKO, Mychajło BASARAB Kijów, 19 stycznia 2014 roku Poszkodowani na Hruszewskiego Według danych Sztabu oporu narodowego, 1400 aktywistów zwróciło się o pomoc medyczną. Jak poinformował koordynator służby medycznej Sztabu oporu narodowego Ołeh Musij, są to dane na 20 stycznia. Według słów Musija, 2/3 aktywistów ucierpiało na ulicy Hruszewskiego. O pomoc medyczną zwracają się w wyniku ran nóg i rąk od kul broni traumatycznej, a także ran odłamkowych. Oprócz tego, dwie osoby 20 stycznia doznały urazów oczu, a od początku starć na ulicy Hruszewskiego takich osób jest 6. Ukraińskie Nowiny
Maschinelle Übersetzung
Idea stworzenia organizacji społecznej „Zjednoczenie Narodowe »Majdan«” całkowicie odpowiada potrzebom sytuacji społeczno-politycznej, która obecnie zaistniała na Ukrainie. Przeciętni Ukraińcy odnoszą się do niej z entuzjazmem i są gotowi pracować w niej na zasadach społecznych. Najważniejsze, aby idea nie została zdyskredytowana, jak to stało się z niektórymi wcześniejszymi „projektami”. Pewne ryzyka istnieją. Wołodymyr PIPASZ, kandydat nauk historycznych, przewodniczący Zakarpackiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Pierwsze: stworzenie organizacji społecznej z „markową” nazwą, którą z czasem przekształcą w jeszcze jedną partię polityczną (na przykładzie „Frontu Zmian”, „Samoobrony Narodowej” itp.). Drugie: próba podporządkowania organizacji jednej z partii politycznych. Trzecie: próba wykorzystania tworzonej organizacji do zdobycia przez poszczególne osobistości własnego kapitału politycznego. W przypadku prób realizacji wymienionych ryzyk idea poniesie katastrofalną klęskę, co pociągnie za sobą niszczycielską porażkę rewolucji. Przecież ogromna masa majdanowców straci cały swój entuzjazm, ponieważ nie zechce być pionkami w takich grach. Czym więc powinno być ZN „Majdan”? Sądzę, że należy skorzystać z doświadczeń historycznych. Świadczą one, że kiedy w jakimś totalitarnym państwie naród masowo podnosi się do walki o obalenie reżimu, szansę na zwycięstwo ma tylko w tym przypadku, jeśli tworzy szeroką organizację społeczno-polityczną typu frontu narodowego. Właśnie takie powstawały i działały pod koniec lat 80. i na początku lat 90. w krajach bałtyckich („Sąjūdis” na Litwie, Fronty Narodowe – na Łotwie i w Estonii, w niektórych innych republikach ZSRR), a także w państwach socjalistycznych Europy Środkowej (miały nazwę – fora obywatelskie lub demokratyczne), a pierwszą była polska „Solidarność”. Na Ukrainie podobną organizację stworzono we wrześniu 1989 r. – Ludowy Ruch Ukrainy na rzecz Przebudowy. W Fronty Narodowe jednoczy się szeroki ogół ludzi o różnych preferencjach ideologicznych. Co jest dla nich czynnikiem jednoczącym? Jasne zrozumienie – zwyciężyć system totalitarny można tylko wspólnie. Mówił o tym na otwarciu Zjazdu Założycielskiego LRU O. Honczar: „Jesteśmy różnymi ludźmi, nie jesteśmy jednakowi, ale cel nasz jest wspólny – budowa państwa prawa…”. W tym była ich siła, bo jednoczyły się miliony obywateli, ale jednocześnie i słabość organizacji typu frontu narodowego. Były one amorficzne pod względem członkostwa, niedostatecznie ustrukturyzowane. Można nawet powiedzieć, że nie były to tyle organizacje, co zryw, ruch narodu. Po zniknięciu czynnika jednoczącego następuje dezintegracja Frontów Narodowych. Przecież politycznie aktywna większość obywateli każdego społeczeństwa jest tylko w ekstremalnych przypadkach. W dalszej kolejności takimi pozostaje tylko kilka procent populacji. Ale i oni rozchodzą się po partiach, gdzie czynnikiem jednoczącym jest węższa (partyjna) ideologia i na jej podstawie zaczynają konkurencyjną walkę o wyborców. Dzisiaj znajdujemy się właśnie w takiej sytuacji. Miliony ludzi po prostu dobija istniejący w kraju reżim polityczny, ale obalić go możemy, kiedy się zjednoczymy. Mamy więc obiektywne zamówienie społeczne na stworzenie na Ukrainie masowej organizacji społeczno-politycznej typu frontu narodowego. Właśnie takim powinno stać się Zjednoczenie Narodowe „Majdan”. Jego cel programowy, który mógłby zjednoczyć miliony obywateli, od nacjonalistów po liberałów, od studentów po emerytów, naukowców, przedsiębiorców, czarnobylców, artystów, dziennikarzy, weteranów sił zbrojnych, przedstawicieli różnych narodowości, wyznań, partii, organizacji, musi zawierać: 1. Legalną zmianę władzy; 2. Dojście do władzy wysuniętych kandydatów ZN „Majdan” w celu: – przeprowadzenia reform strukturalnych, przełamania systemu korupcyjnego, przeprowadzenia demokratyzacji zarządzania, przeprowadzenia lustracji w organach władzy; – zawarcia przez Ukrainę Umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską. Po wykonaniu swojego celu programowego ZN „Majdan” prawdopodobnie przestanie istnieć, jak to stało się z analogicznymi organizacjami na początku lat dziewięćdziesiątych. Jednak jeśli go wykona, będzie to miało ogromne znaczenie dla przyszłości Ukrainy. Mam nadzieję, że właśnie tą drogą założenia szerokiej organizacji społeczno-politycznej typu frontu narodowego pójdzie tworzenie ZN „Majdan”. Bo najważniejsze, aby było w nim miejsce dla wszystkich, którzy uświadamiają sobie: obecnie mamy szansę wreszcie położyć fundamenty pod budowę Ukrainy jako państwa europejskiego pod względem wartości, demokratycznego, praworządnego i socjalnego. I tej szansy nie można stracić.
Maschinelle Übersetzung
Tetiana KROMBET, obwód kijowski. Na Majdan idę jak do Komunii — Duch mój tutaj wznosi się z mroku. To takie, wierzcie mi, szczęście: Wolnymi poczuć się ludźmi! Wolnymi od mroku obłudy: Pajęczynę strachu rozerwać, Oddychać zacząć pełną piersią, Hymn swój ukraiński zaśpiewać! Ten wiersz poświęciłam Majdanowi z 2004 roku, ale jest on aktualny także dla Majdanu dzisiejszego. Niektórzy zarzucają, że tamten Majdan był nieudany, a ja uważam, że zaświadczył on o dążeniu Ukraińców do oczyszczenia się z moralnego śmiecia i że u Ukraińców odrodziła się siła ducha oraz pragnienie wolności. Z dzieciństwa zapamiętałam, jak mama zimą wyszywała i śpiewała ukraińskie pieśni. Zapadła mi w duszę pieśń „Za Syberią słońce wschodzi” o Ustimie Karmeluku. Z czasem, czytając książki ze szkolnej biblioteki, dowiedziałam się o Oleksie Dowbuszu i jego opryszkach. A już w latach Niepodległości wreszcie dowiedziałam się, kim właściwie był Stepan Bandera. W 10 klasie zabrano nas na wycieczkę do Leningradu. Tam usłyszeliśmy opowieść przewodnika o rolniczym instytucie naukowo-badawczym, gdzie wyhodowano nowe elitarne, wysokoplenne odmiany zbóż. Podczas blokady pracownicy instytutu i członkowie ich rodzin, jak wszyscy blokadnicy, umierali z głodu, ale odmianowego ziarna nie rozkradli, nie zjedli, lecz zachowali kosztem własnego życia, aby po zwycięstwie, w które wierzyli, było czym obsiewać pola. Dzisiaj niektórzy możnowładcy twierdzą, że niby do Kijowa przyjechali głównie zachodniacy i majdanują tutaj, i że Majdan to jeszcze nie cała Ukraina. Tak, nie cała. Ale właśnie zachodnich Ukraińców mogę porównać do tego wybornego ziarna, w którym na poziomie genetycznym obudził się duch sprawiedliwości i pragnienie wolności. Nie, wcale nie chcę poniżyć ideologicznego i patriotycznego składnika naszych wschodnich Ukraińców. Przecież to nie ich wina, że Hołodomor zebrał swoje żniwo głównie właśnie na wschodzie Ukrainy. Na zachodzie Hołodomoru nie było, bo tam wtedy nie było sowdepii. I niech ktoś nazywa ją drugą Czeczenią, a dla mnie właśnie Zachodnia Ukraina to centrum Europy. Kiedyś oglądałam w telewizji program rozrywkowy. Zszokowało mnie, jak na scenę wystawili manekin ubrany w ukraińską wyszywankę i szarawary, a Nestor Szuszerycz strzelał do niego z łuku. Obecna tam szuszera cieszyła się z tego. Myślał, że strzelał do stracha na wróble? Nie, on strzelał w tę koszulinę, którą wyszywała mi moja mama. On strzelał w moją duszę. Tutaj „przegięliście pałę”, a dokładniej — łuk. Uważajcie, bo łuk kształtem trochę przypomina bumerang. A gdyby na tego stracha założyli czarną kacabejkę z sześcioramienną gwiazdą i Szufrycz strzeliłby z łuku w tę gwiazdę, czy uszłoby im to na sucho? Myślę, że nie, bo Żydzi to mądry naród i nam nie zaszkodziłoby zapożyczyć od nich ich poczucie własnej godności. Przecież oni doprowadzili do uznania Holokaustu za ludobójstwo ich narodu, dzięki temu stworzyli własne państwo, choć wcześniej go przez długi czas nie mieli. A nasi mędrcy z Rady Najwyższej wpadli na pomysł, by negować uznanie Hołodomoru za ludobójstwo narodu ukraińskiego. Tak, Hołodomor to jeszcze nie całe ludobójstwo, a jedynie jeden z jego szczebli, a przecież były też inne niszczycielskie dla ukraińskiego narodu projekty i wszystkie one, z reguły, wychodziły i wychodzą z inicjatyw „następcy prawnego” byłego imperialnego potwora, którego znowu próbują wskrzesić. Szuszericze naciągają łuk, celując strzałą w ukraińską duszę. To oni dzielą Ukrainę na pół, kierując jedną połowę do kieszeni Putina, a drugą — do swojej. Oto dlaczego nadszedł czas nowych bohaterów, w których na poziomie genetycznym odradza się duch Dowbusza, Karmeluka, Bandery. Dzisiaj gromadzimy się, czując wspólny zryw — ukraińska dusza pragnie wzlotu, bo „kto nie pragnie wysokości, ten ma w udziale być podłym”, jak powiedział Lope de Vega. Tę jedność czujemy, kiedy śpiewamy Hymn swojego państwa. W 2004 roku po raz pierwszy śpiewaliśmy go na tym Majdanie. Nasi wschodni Ukraińcy na swoich majdanach słuchali go w milczeniu. W tym roku Hymn śpiewają na majdanach i na zachodzie, i na wschodzie Ukrainy, niestety, nie wszyscy z takimi samymi dążeniami — mamy różne wektory.
Maschinelle Übersetzung
Zdjęcie Serhija Marczenki. Iwan ZACHARCZENKO, obwód kijowski. Unia Europejska, podobnie jak stuletnie marzenie (przypomnijmy I. Mazepę), obudziła Ukrainę z letargu i strachu. Ludzie poczuli: aby być i żyć, warto szukać nowych dróg, by przychylić się, choćby policzkiem, do czegoś lepszego, bardziej znaczącego i jaśniejszego. Kraj, gdzie chłód nieprawdy skuwa dusze, gdzie trwa totalna ruina, potrzebuje nowej władzy: oszczędnej, mądrej i ludzkiej, a nie władzy nieudolnych ludzi. W ciągu 20 niepodległych lat nikt z rządzącej kasty nie zrobił ani krzty dobra ani Ukrainie, ani narodowi, a krzywdy wyrządzili wiele. Ludzie zagonieni w ostępy biedy, upadku, nieładu. Prześladowcom wydawało się, że nie jesteśmy już ludźmi, a zamordowanymi cieniami, że wystygliśmy i nigdy się nie podniesiemy… A myśmy wstali, niechby z trudem, i pokazaliśmy światu, że jesteśmy niepokonani! Nasz duch i wola hartowały się w ogniu ucisku, niewoli i cierpienia. Nie każdy naród wytrzyma to, co wytrzymaliśmy my! Majdan to nie chaos, a wybuch ludowego gniewu, bólu i mąk. Europa to jeden problem, aby go rozwiązać, należy zrobić tylko jeden krok. Teraz głównym zadaniem Majdanu jest odsunięcie od władzy tego złowieszczego rządu i kryminalnego reżimu na czele z wszechwładnym dyktatorem. Czas święty się zbliża, ale oligarchiczna władza stawia opór, nie chce znać prawdy: co pogoniło ludzi na Majdany? Czego oni chcą? Czego im brakuje? Z czego są niezadowoleni? Jest mnóstwo pytań, ale zamiast tego, by w nich się rozeznać i dojść prawdy, podstępni władcy nasłali wytrenowanych barbarzyńców na niewinnych ludzi i dokonali krwawej jatki. Widocznie myśleli: pobici, przerażeni rozbiegną się i więcej się nie zgrupują. Lecz wygnani znów się zeszli. Majdan się rozszerzył, jeszcze głośniej zawrzał. Ciężko tam i zimno, jak na tę porę, ale ludzie stoją, cierpią niedolę, a wiara w prawdę i zwycięstwo dodaje im siły i ducha. Jedynie wzniesione barykady budzą smutny niepokój. Takie uczucie, jakby Kijów podbiła horda tatarsko-mongolskich zdobywców, którzy przynieśli na naszą bogatą ziemię cierpienie i biedę. W rzeczywistości to nie protestujący powinni wznosić obronne reduty, a bandycko-oligarchiczna wierzchowina, której jest co chronić i bronić. Ona na oczach wzgardzonego narodu dzieliła i przywłaszczała narodowe dobro. Ci, którzy stale przebywają na Majdanie, to wyjątkowi i odważni ludzie — prawdziwi bohaterowie! Warto pobyć wśród nich, popatrzeć i porozmawiać z nimi, przychodzi trwałe przekonanie: trzeba walczyć do ostatniego tchu! Nie mamy dokąd ustępować. Nas nie z dnia na dzień, a z godziny na godzinę ubywa. Tej zniewagi nie czyni natura, a satrapowie, którzy niczym źli Osmanowie okupowali kraj i wszystko chciwie pożerają, niszczą i depczą… Żadna władna persona nie przyszła na Majdan Niepodległości, by odezwać się do ludzi, powiedzieć im dobre słowo. Oto tutaj, zdaje się, przed pokrzywdzonymi powinien stanąć Prezydent i pokajać się za to, że nie stał się dla narodu przykładem cnót i moralnego sumienia. To byłoby piękne widowisko, bo każdy, kto się kaja, staje się bliższy i Bogu, i ludziom. Lecz są grzechy i niewybaczalne. Chce się zapytać gwaranta, co on zrobił dla Ukrainy i ile nagromadził dla siebie i swojej rodziny? Patologiczna nienasyconość prędzej czy później doprowadzi do złego. Na pompatyczny przepych, panie Prezydencie, niczym pan nie zasłużył. Ukraina patrzy na pana głodnymi i okradzionymi oczami. Nie da się przekazać, ile palącego potępienia, wzgardy jest w tym spojrzeniu. Bezcześć władzy poniża, obraża ludzką godność. Dzisiaj ludzie wyszli na Majdan, jutro pójdą na ambrazury… Ludzie są w takim stanie, że nie mają już nic do stracenia, są gotowi na wszystko, by wyrwać Ukrainę z paszczy boa dusiciela. Negocjatorzy, którzy usiedli przy okrągłym stole, nie znaleźli klucza, by zdjąć społeczne napięcie. Szlak upadku i rujnowania kraju rozpoczął się i ciągnie od czasów Leonida Krawczuka. Dlatego gwaranci zakłopotani spoglądali jeden na drugiego, zagubieni uśmiechali się, jakby czekali, że ktoś powie prawdziwe słowo. Lecz kto dzisiaj prawdę mówi! Było słowotokiem, plątano grzeszne z prawym, ale nie było mądrych decyzji. Teraz burzliwą aktywność przejawia pan Azarow. Próżno się stara. Kraj jest tak uszkodzony i rozszarpany, że jednym ruchem, jak dziurę na drodze, nie naprawić. Zresztą tym on się nie przejmuje. Wszystkie jego „dobroczynne zarządzenia” idą pod szyldem zbrodniczej minizacji, kiedy zamykają szpitale, punkty medyczne, szkoły, placówki kulturalne, jednocześnie podnosząc ceny na towary pierwszej potrzeby, co jest antyludzkimi, okrutnymi środkami, które są skierowane na niszczenie ukraińskiego narodu… Nie rozpinajcie się, Mykoło Janowyczu, jesteście zbyt niebezpiecznym człowiekiem, który pożera ludzi. Nie, nie zębami rwiecie i szarpiecie, a swoją antypaństwową polityką. Gdzie potrzebne są ekonomiczne dźwignie, wy tam coś dzielicie, tniecie, działacie tak, jakby na zamówienie, i żeby dłużej pobyć przy władzy. Od takich ekonomicznych recept Ukraina marnieje, upada, ludzie, którzy nie rozbiegli się po świecie, wychodzą na Majdan. Teraz tam, a nie w rządowych apartamentach, rozstrzyga się los kraju. Opłacony Antymajdan to słomka, której spóźniona chwyciła się i zorganizowała władza. Teraz należy wspierać nie władzę, a naród, który powstał przeciwko tej władzy. Niepewność, jak i poczucie katastrofy, jednoczy ludzi. Kremlowska kość to nie ratunek. Komu oni dają 15-miliardowy kredyt? Ukrainie? Przecież ją, skrzywdzoną, wielokrotnie bardziej okradziono. Gdzie te miliardy? Kto z nich korzysta? Oto tutaj należałoby zaprowadzić porządek. Lecz nieudolna władza żebra, bo nie jej, a przyszłym pokoleniom przyjdzie oddawać długi. Więc jutrzejszy dzień nie stanie się lepszym, tylko gorszym. Kredyty podzielą między sobą korupcjoniści i złodzieje skarbu państwa. Społeczne niezadowolenie przelewa się przez brzeg. Majdan to tylko rewolucyjna scena, za którą w napięciu stoi cała Ukraina. Tego nigdzie nie ukryć i żadnym parawanem nie przykryć. Dlatego dla społeczeństwa zmiana władzy będzie najcenniejszym kredytem.
Maschinelle Übersetzung
Oleksandr RATUSZNIAK, przewodniczący Kirowohradzkiej Obwodowej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
16 stycznia 2014 roku w parlamencie podniesieniem rąk, których nikt nie liczył, w głosowaniu mechanicznym „uchwalono” ustawę „O dyktaturze”. Odtąd człowieka można skazać (także na wieloletnie więzienie) nawet zaocznie, tzn. pod jego nieobecność w sądzie. Aby udowodnić przestępstwo, wystarczą tzw. „świadkowie”. Ponadto pod kontrolę władzy przechodzą wszystkie zasoby internetowe i niezależne organizacje społeczne, także te, które kontrolowały organy władzy, powstrzymując jej korupcyjne apetyty. I wiele innych „praw”. Tą „ustawą” władza ujawniła swoją nieadekwatność i niezdolność do działania. Nie jest w stanie słuchać własnego narodu i rozwiązywać kryzysu politycznego drogą kompromisów! Dziś władcy mogą zebrać się gdzieś poza salą Rady Najwyższej i prostym podniesieniem rąk ogłosić nas Północną Koreą, a Janukowycza — nowo upieczonym towarzyszem Kim Ir Senem, bez żadnych wyborów! Przypominają grupę prymatów, która wdarła się do sterowni statku i zaczęła gwałtownie kręcić sterem!
Ukraina to naprawdę nie Rosja! To, do czego Putin dążył przez ponad 10 lat, u nas proklamowano w ciągu 10 minut. Nawet rosyjska dyktatura dziś jest łagodniejsza! Różnica polega także na tym, że w Rosji ta dyktatura już działa, a u nas ogłoszono ją dopiero wczoraj. Czy zacznie działać, zależy od każdego z nas! Jeśli i dalej będziemy chodzić do pracy, nie zauważając, że wokół jest już 37. rok, to nam go zrobią! Jeśli dziś nie wyjdziemy na strajk, staniemy się współwinnymi wszystkich przyszłych zbrodni tego najnowszego totalitarnego reżimu! Nadszedł czas, gdy my, ukraińska inteligencja, musimy wziąć na siebie odpowiedzialność za wszystko, co dzieje się w kraju!
Nie! — totalitaryzmowi! Tak! — europejskim wartościom!
Maschinelle Übersetzung
Andrij KRAWCZENKO, literaturoznawca, laureat Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki. Majdany towarzyszą społeczno-politycznemu życiu Ukrainy od początku historii niepodległości. Większe i mniejsze, wywołane najróżniejszymi przyczynami. Większość z nich to zwykły atrybut demokratycznego kraju, forma demonstracji niezadowolenia z tych czy innych kroków władzy. Jednak niektóre ukraińskie akcje masowe nie mieszczą się w żadnych ramach i wywołują konsternację. Chodzi o milionowe Majdany. Wielu skłonnych jest uważać je za „nieprawidłowe” formy manifestacji niezadowolenia ludowego, spowodowane niedostatecznym rozwojem instytucji demokratycznych w państwie. Jednak w porównaniu ze światowymi wzorcami demokracji nieoczekiwanie okazuje się, że przebieg tych manifestacji jest znacznie bardziej „cywilizowany” niż w najbardziej rozwiniętych krajach z dawnymi tradycjami demokratycznymi. Co jest z nimi nie tak? Mało kto w 2004 roku zwrócił uwagę na informację, która szeroko była powielana w mediach: w ciągu 4 miesięcy Majdanu poziom przestępczości w kraju obniżył się o 30 %. Wydawałoby się, że ten fakt nie ma żadnego związku z „rewolucją”, gdyby nie jego absolutna nieprawdopodobność. We wszystkich czasach u wszystkich narodów sytuacja rewolucyjna w kraju oznacza szalony wzrost przestępczości, nieposłuszeństwa wobec władzy. Właściwie nie bez powodu bunty ludowe od dawna zyskały miano „nieporządku”, „chaosu”, „grabieży” itd. To masowe wystąpienia przeciwko władzy — ze wszystkimi logicznymi konsekwencjami. Sytuacja rewolucyjna powstaje wtedy, gdy „naruszenie zasad” staje się masowe i wylewa się w ogólnonarodową falę niezadowolenia. Ukraina w 2004 roku po raz kolejny zademonstrowała swoją cywilizacyjną „niedojrzałość”, ograniczając przestępczość. Przez 4 miesiące na Majdanie nawet nikomu porządnie nie obito twarzy! Ta „nienormalna” właściwość zmusza do uważniejszego przyjrzenia się także innym niezwykłym atrybutom Majdanu. 1. Kto kieruje Majdanem? Wszyscy oponenci Majdanu z 2004 roku, a nawet jego uczestnicy, stawiają pytanie o to, kto zwołał tę masową manifestację i kto nią kierował. Szukają odpowiedzialnych, czyli tych, którzy za tym wszystkim stoją, komu to jest na rękę. Różne siły polityczne do dziś spierają się o prawo pierwszeństwa, jednak argumenty przytaczają nieprzekonujące. Dawno ujawniono „źródła finansowania”, działania organizacyjne różnych sił politycznych, które poprzedzały Majdan i mu towarzyszyły itd. Brzmi niby wiarygodnie, ale kto zapłacił przestępcom, żeby przestali kraść? Uwierzę w to, że jakaś konkretna siła polityczna kierowała Majdanem tylko wtedy, gdy ta siła udowodni swoją sprawczość, czyli zapłaci komu trzeba jakiekolwiek pieniądze, by w kraju chociaż na kilka tygodni poziom przestępczości znów obniżył się o 30 %. Kto wie, być może wtedy otworzyłaby się inna droga walki z przestępczością… Więc kto kierował Majdanem? Naród. Nikt go nie zwoływał, nie spędzał, nie zwoził, nie płacił. Ludzie sami się zebrali, sami zorganizowali i zapewnili ścisłe przestrzeganie praworządności. Współcześni politycy prędzej uwierzą w UFO i teleportację niż w to, że naród jest zdolny do takiej samoorganizacji. Rok 2004 uważano za wyjątkowy, w możliwość powstania takiego ogólnonarodowego Majdanu jeszcze raz nie wierzył nikt. Minęło 9 lat — Majdan się powtórzył. I nie ma gwarancji, że po raz ostatni. I znów toczą się zacięte spory: kto nim kieruje? Władza jest twardo przekonana, że to „intrygi” opozycji. Niestety, opozycja tak samo zaczyna wierzyć w ten mit. Bo obecny Majdan powstał jako zjawisko zasadniczo apolityczne, na niego polityków w ogóle nie wpuszczano. I dopiero wtedy, gdy Majdan już się zorganizował i nabrał znacznej mocy, zaproszono na niego przedstawicieli sił politycznych, które przeciwstawiają się władzy. Kierowała i kieruje Majdanem władza. I odpowiedzialna za niego jest władza. Majdan to bezpośrednia reakcja ludowa na strategię władzy, która idzie wbrew oczekiwaniom ludu. Nieważne, jakie konkretne przyczyny zwołują naród na majdany. Te przyczyny są za każdym razem jedynie detonatorem ogólnego niezadowolenia narodu z władzy. Wyjścia z sytuacji historia światowa proponuje dwa: albo naród zmienia władzę, albo władza zmienia naród, bo do siebie nie pasują. Zmieniać władzę można poprzez wybory, zmienić naród jest trudniej. Za to można go siłą zagnać w takie ramy, kiedy nie będzie mógł wyrażać swojego niezadowolenia. Wtedy w kraju znów wszystko będzie „prawidłowo”, panować będzie pełny „porządek”, bo za niego odpowiadać będą tysiące nadzorców. Jak w więzieniu.
2. A jak to wygląda u innych? Potrzeba określenia się w sytuacji nieuchronnie prowadzi do porównań. Jak podobne masowe zamieszki przebiegały w innych krajach? Majdan od samego początku był stawiany w jednym rzędzie z „aksamitnymi rewolucjami”, „kolorowymi”, „kwiatowymi” (tulipanowymi, różanymi itd.) zmianami władzy. Niby przekonująco, jednak nie do końca tak. A dokładniej — zupełnie nie tak. Przede wszystkim dlatego, że wszystkie bez wyjątku „aksamity” są organizowane przez określone siły polityczne, które rzeczywiście nimi kierowały, wywołując szalony wzrost masowego nieposłuszeństwa, rozpasanie przestępczości, ogólną destabilizację społeczeństwa. Po drugie, żadna z tych „pokojowych” rewolucji nie obyła się bez ofiar. Siły sprawcze Majdanu powtarzają światową praktykę „z dokładnością do odwrotności”. „Żywiołowy bunt mas” „żywiołowo” zorganizowały same te masy, przy czym „żywiołowość” okazała się tu przejawiać w obniżeniu poziomu przestępczości i rygorystycznym przestrzeganiu norm prawnych. Majdan delegował zarządzanie określonym siłom politycznym, przy czym wyłącznie dlatego, że nie było innego wyjścia. Swoją drogą, zarówno w 2004 roku, jak i dzisiaj, siły te daleko nie we wszystkim odpowiadają wymaganiom mas. Diametralna różnica ukraińskiego modelu od zagranicznych polega właśnie na tym, że za granicą na czele oporu zawsze stoi opozycyjna siła polityczna, która jest rzeczywiście odpowiedzialna za organizację i rezultaty masowego przeciwstawienia się władzy. W wariancie ukraińskim natomiast inicjatywa i organizacja masowego protestu rodzi się z samej tej masy, która powierza obronę swoich interesów określonej sile politycznej. W jednym przypadku siła polityczna prowadzi za sobą masy, w drugim — masy zmuszają siłę polityczną do działania. I to, że dla masy w światowej praktyce istnieją tylko jednoznacznie negatywne epitety (żywiołowa, niezorganizowana, niekierowana itd.), popycha w poszukiwaniu przyczyn i prawidłowości ukraińskich masowych protestów ku kierownictwu, ku liderom procesu. A to wszystko jedno, co szukać przyczyn ruchu pociągu w sile maszynisty. Za granicą żywiołową falę przestępczości i grabieży, która nieuchronnie towarzyszy masowym zamieszkom, może powstrzymać tylko silne kierownictwo polityczne. Na Ukrainie zaś te zamieszki powstają same i towarzyszy im obniżenie poziomu przestępczości. Za granicą w każdym przypadku wystąpienia masowych protestów pierwszym zadaniem jest niedopuszczenie do masowych naruszeń prawa. Na Ukrainie tych naruszeń nie dopuszcza sama „żywiołowa masa”, co więcej: nie dopuszcza ona tych naruszeń ze strony władzy, gotowej w każdej chwili do brutalnego stłumienia „buntu”. W jednym przypadku mamy silne kierownictwo, które jedynie jest zdolne wprowadzić żywiołowy bunt w karby i nie dopuścić do katastrofy. A w drugim — sytuację wręcz przeciwną, kiedy masa ludowa samoorganizuje się i sama wybiera, komu powierzyć swoją siłę. W istocie Majdan nie oddaje się w ręce liderów politycznych, a wchodzi z nimi w tymczasowy sojusz, zgadzając się realizować określony program polityczny. „Żywiołowość” Majdanu w żaden sposób nie narusza jego organizacji. Leży ona w innej płaszczyźnie: w braku stabilnej struktury organizacyjnej i programu politycznego. Majdan rzeczywiście nie ma swoich stałych liderów, nie jest sformalizowany jako specjalna organizacja ze swoimi konkretnymi celami. Od spontanicznej inicjatywy mas trudno oczekiwać konkretnego programu politycznego. Jednak tak samo trudno nie zauważyć, że i organizacja tam jest, i cele są dość zrozumiałe… Majdan ocenia się natomiast wyłącznie według miar diametralnie przeciwnych zarówno pod względem sił sprawczych, jak i zasad organizacyjnych „aksamitnych” rewolucji. Dlatego i wnioski odpowiadają rzeczywistości z tą samą „dokładnością do odwrotności”. Porażki sił politycznych, którym Majdan powierza obronę swoich interesów, zapisuje się na konto Majdanu. Tymczasem Majdan — to nie siła polityczna, jest on znacznie potężniejszy i głębszy. Majdan — to zjawisko w światowej praktyce bezprecedensowe, jednak od dawna znane na Ukrainie, setki razy opisane w naszej historii. Jest to tradycyjna dla ukraińskiego społeczeństwa Czarna Rada. Powstaje ona jako alternatywa dla panującego na świecie konkurencyjnego modelu rozwoju socjokulturowego, który rodzi władzę wertykalną. Jest to produkt zupełnie innego zjawiska — kooperatywnego typu kultury. Organizacja społeczna naszego społeczeństwa opiera się na nigdy niebadanych prawidłowościach, na tradycjach wspólnoty z zasadniczo wybieralną władzą. Zresztą władza tutaj ma zupełnie inne „znaczenie” niż u sąsiadów, nigdy nie rodząc służalczości, pokłonów przed władzą i jej przedstawicielami itp. Cała suma tych głębinowych, aż do archetypów i podświadomych kompleksów prawidłowości socjokulturowych, nigdy nie stała się przedmiotem specjalnej analizy. Z tym zawsze walczyli i swoi, i obcy dostojnicy, pragnąc „ucywilizować” ten dziki kraj. Dlatego i model demokracji na Ukrainie przyjęto nie swój własny, z tysiącletnią historią, a importowany, zamorski. Swój pragniemy wykorzenić, choć nie udało się to przez wiele wieków nawet imperialnym cywilizatorom. Zjawisko kozactwa — wojska, które nie broni interesów władzy, historia odnotowuje tylko na Ukrainie. Choć jak bardzo próbują porównywać je z innymi podobnymi zjawiskami (powiedzmy, kozakami dońskimi), podobieństwo okazuje się czysto zewnętrzne. Kozactwo dońskie zawsze służyło oficjalnej władzy zwierzchniej — carowi. Kozactwo zaporoskie nigdy nie służyło żadnej władzy zwierzchniej (mogło czasem wchodzić w tymczasowy sojusz, ale nie w służbę). Właściwie dlatego przylgnęły do niego obraźliwe charakterystyki — „rozbójnicze”, „pirackie”, „buntownicze”. Pochodzenie takiej oceny jest zrozumiałe: należy ona do sług władzy zwierzchniej Polski, Turcji, Rosji i innych. Na Ukrainie zaś właśnie wojsko zaporoskie z jego hetmanem było tą „władzą zwierzchnią”, choć bardzo specyficzną, demokratyczną. Zilustrować tę zasadniczą różnicę ukraińskiego kozactwa można współczesną stylizacją w duchu dońskich pieśni kozackich autorstwa znanego rosyjskiego aktora Borysa Gałkina: „Wiernopoddany kozak po stepie sam skakał…” Duch kozactwa dońskiego jest w niej oddany wiernie, jednak słowo kluczowe, od którego zaczyna się pieśń, dla ukraińskiego kozactwa jest absolutnie niemożliwe. Wiernopoddaność — to właśnie to zjawisko, przeciw któremu zaporożcy przez całą swoją historię zaciekle walczyli, uważając je za największe wewnętrzne zagrożenie dla swojej wolności. I jeśli dla kozaka dońskiego służba w osobistej ochronie cara była zaszczytna i zwyczajna, to „wiernopoddany zaporożec” wyglądałby tak samo nienaturalnie, jak, powiedzmy, „drapieżne jagnię”. Nie na darmo w jednym ze swoich ukazów Katarzyna II główną winę zaporożców sformułowała tak: „Zamiar utworzenia z siebie pośrodku ojczyzny obszaru całkowicie niezależnego, pod własnym swoim nieokiełznanym rządem”. Tak więc dzisiejsze „nieokiełznane rządzenie” Majdanu już wtedy wywoływało pełen niepokoju stosunek ze strony „normalnej” scentralizowanej władzy — i podlegało natychmiastowemu zniszczeniu. Zaporożcy dokonywali licznych najazdów na sąsiednie państwa, wyzwalali swoje ziemie od najeźdźców, jednak nigdy nie byli zdobywcami. Jaskrawe przykłady takiej klinicznej nieagresywności mamy, kiedy hetman Sahajdaczny mógł zająć Moskwę, ale nie zrobił tego, albo kiedy wojsko Chmielnickiego w czasie największej swojej potęgi zatrzymało się na granicach Ukrainy i nie poszło podbijać Polski. Dlaczego? Tego nie dopuszczał światopogląd Ukraińca, fundamentalne wyobrażenie o ziemi obiecanej. Była ona na Ukrainie i tylko tutaj. „Idylliczne” terytorium rolniczego Raju może i powinno być osiągnięte w tych granicach nie drogą podbojów i zwycięstw, a drogą pokojowej pracy i dobrosąsiedztwa. Osiągnięte nie agresją w świat zewnętrzny, a skoncentrowanym doskonaleniem wewnętrznego. Osiągnięte na swojej ziemi i w swojej duszy. Osiągnięte dobrowolnie. I co najważniejsze — osiągnięte… Majdan — to realny, konkretny i przejawiony w ludziach przykład istnienia tej starodawnej demokracji. Bo jeśli przypomnieć znaczenie słowa „demokracja”, to trzeba będzie przyznać, że oznacza ono „władzę ludu”. Nie demokratycznych partii politycznych, które powstały w wyniku wielowiekowej ewolucji autokratycznej władzy, a bezpośrednią, bez pośredników, władzę ludu. Nie zawoalowaną różnymi parawanami scentralizowaną hierarchię, pion władzy, a „władzę” oddolną, od masy ludowej. Mimowolnie przypomina się marksowska „dyktatura proletariatu”: wszystko się zgadza, poza tym, że to nie dyktatura i nie proletariatu. „Nigdy nie rozumiałam — pisze na swoim blogu użytkowniczka internetu — tych patetycznych haseł o tym, że jesteśmy potomkami kozaków. Teraz rozumiem. Sicz Zaporoska — jest we krwi”. To przytoczone w języku oryginału słowa rosyjskojęzycznej kijowianki, dalekiej od „kozako-filskich” tradycji i nieskłonnej do szczególnych sentymentów wobec starodawnej historii zaporoskiej. Niesławna „szarawarowszczyzna” ustępuje pod naporem zupełnie innego ducha — wiecznie aktualnego dążenia do wolności, którym ta historia jest przesiąknięta. Oczywiście, nawet nieuzbrojonym okiem widać, że ukraiński model demokracji, spontanicznie objawiony na Majdanie, znacznie ustępuje rozwiniętym i od stuleci doskonalonym zachodnim modelom. Jednak tak samo trudno nie zauważyć jego potęgi. Momentów kryzysowych w rozwoju społecznym
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
popychają Ukraińców z jakiegoś powodu nie do grabieży i maruderstwa, jak we wszystkich bez wyjątku cywilizowanych krajach, a zmuszają do zapomnienia o zbrodniach i ogólnonarodowego przejmowania się jakimiś dziecięcymi „ideałami”, „prawami” i innymi iluzjami. Dzikie ludzie! Im szybciej się ucywilizują, tym lepiej dla nich samych! — jednym głosem krzyczą nasi politycy, rzecz jasna, mając na myśli zupełnie inne zjawiska. Oni szczerze wierzą, że ukraińskie społeczeństwo musi jak najszybciej pozbyć się „dziecięcych marzeń”, wykorzenić szkodliwego ducha nieposłuszeństwa i przejść drogę do „dorosłych” demokracji. Wtedy krajem będą kierować nie majdany, a mądrzy wodzowie, którzy nie tylko sami będą posiadać milionowe majątki, ale i dla przyzwoitości dadzą możliwość jeszcze komuś zarobić chociaż na minimum egzystencji. Perspektywa realna i całkowicie osiągalna. Jednak czy nie warto chociaż dopuścić możliwości innego scenariusza demokratycznego rozwoju? Czy nie pora od utopijnych wariantów „udoskonalenia władzy”, które zawsze prowadziły do wzmocnienia pionu władzy, przejść do realnej, niewymyślonej władzy ludu, którą każdy chętny może obserwować dzisiaj na Majdanie?
3. Ziarna demokracji. Ugotować z nich kaszę czy zasiać? Tysiącleciami sprawdzony stereotyp społeczno-polityczny zmusza do szukania konkretnego inicjatora za każdym społecznym niepokojem. Mówiąc prościej, odpowiedzi na odwieczne pytanie — „kto winien?” Bez lidera, sprawcy, wodza itd. niekierowana masa ludowa zdolna jest tylko do zbrodni, maruderstwa, grabieży, a w gorszym przypadku — do morderstw, gwałtów i innych strasznych bezprawi. Masa bez wodza rozpatrywana jest wyłącznie jako tłum, klęska żywiołowa. Wyjście może być tylko jedno: zacząć tą masą kierować, czyli narzucić jej wodza, zdolnego nie dopuścić do zbrodni i przekształcić żywiołowy tłum w zorganizowaną masę, która będzie już miała inne nazwy. Jak pisał Pasternak, „Bunt nigdy nie kończy się sukcesem. W przeciwnym razie nazywa się go inaczej”. W nauce nigdy nawet nie dopuszczano możliwości samoorganizacji masy ludowej. Dla konkurencyjnego modelu społeczeństwa to rzeczywiście norma. Przez tysiąclecia panowania scentralizowanej władzy w kulturze takiego społeczeństwa wykorzenione zostały nawet wzmianki o porządku bez władzy, bez pasterza. Dlatego jedyna droga udoskonalenia społeczeństwa tutaj naturalnie i zasadnie upatrywana jest w udoskonaleniu władzy. Dzisiaj każde rozwinięte państwo przede wszystkim przejmuje się wychowaniem politycznej, władczej elity, liderów, wodzów. Ukraińskie państwo również. Oto charakterystyczna ocena tego problemu ze wspomnianego już internetowego bloga: „Ludzie, wy do tej pory jęczycie, że nie ma liderów? Rozejrzyjcie się wokół — jakie do diabła lidery? Wy wszyscy sami wszystko świetnie zorganizowaliście”. Mimowolnie przypomina się szewczenkowskie: O ludzie! ludzie nieboraki! Po co wam potrzebni carowie? Po co wam potrzebni psiarczycy? Przecież jesteście ludźmi, nie psami! Dzisiaj na Ukrainie nikt nie zważa na inną możliwość rozwoju społeczeństwa — udoskonalenie „oddolnych” form samoorganizacji, opartych nie na biurokratycznych zasadach pionowej hierarchii władzy, a na zasadach kooperacji, współdziałania, solidarności. Tymczasem na Ukrainie stoi Majdan, już nie pierwszy (możliwie, że i nie ostatni), który wyraźnie demonstruje gotowy do użycia wariant takiego udoskonalenia. Nie wymyślony, nie utopijny, nie teoretyczny, nie hipotezę, niechby prawdopodobną, a absolutnie realne zjawisko socjokulturowe. Opiera się ono na praktycznie nieznanej nauce, ale niezaprzeczalnej i oczywistej zasadzie społecznej samoorganizacji. Lud z niej korzysta w momentach kryzysowych, jednak kiedy one mijają — wszyscy o tym zapominają, wracając do naprawiania zwykłych instytucji pionowej władzy. Rzecz jasna, we współczesnym formacie Majdanu jest bardzo dużo żywiołowego, rzeczywiście niekierowanego i nieprzewidywalnego. Jednak trzeba być naprawdę alternatywnie obdarowanym człowiekiem, żeby nie zauważyć jego kolosalnego potencjału. I nie tylko destrukcyjnego, który żywiołowo jest powstrzymywany w bezpiecznych ramach, a właśnie konstruktywnego. Majdan występuje przeciwko pewnym zjawiskom w naszym życiu. Można nawet sformułować dość dokładną listę tych zjawisk. Znacznie trudniej określić, za czym występuje Majdan. O tym można latami dyskutować i na finiszu nie dojść do jednoznacznych wniosków. Bo to ta propozycja, która jeszcze nie została wypowiedziana, której jeszcze nie ma, której nikt nie potrafi sformułować. A zresztą, dlaczego nie potrafi? Potrafi. Każde dziecko, student, emeryt bez zastanowienia powie, że chce być szczęśliwym. Naiwne? Tak. Ale daleko nie tak naiwnym jest stutysięczny Majdan, który demonstruje całkowicie realną siłę, zdolną te naiwne marzenia urzeczywistnić. Co przeszkadza? Władza. Idea pionowej władzy jako jedynego i bezalternatywnego mechanizmu społecznego zarządzania. Konstruktywny potencjał Majdanu staramy się zrozumieć poprzez porównanie z tym, co znane. Jednak wszystkie największe cywilizacyjne odkrycia ludzkości na starcie były naiwne i bezradne, nie przypominając niczego znanego. Trudno porównać pierwsze radioodbiorniki ze współczesnym iPhonem czy telewizorem plazmowym. W tamtych dość odległych czasach została odkryta zasada przesyłania danych na odległość, reszta — to kwestia czasu i techniki. Majdan tak samo odkrywa nową (ściślej — bardzo dobrze zapomnianą starą) zasadę organizacji społeczeństwa, którą można po raz kolejny przeoczyć, a można przekształcić w potężny czynnik społecznego rozwoju. Co wybierzemy?
4. Co robić? Wyjaśniwszy w nieco nietradycyjny sposób, „kto jest winien?”, zastanówmy się również nad tym, jak rozwijać sytuację i czy w ogóle ją rozwijać. Dziś stało się już oczywiste, że Majdan nie jest zjawiskiem przypadkowym. Majdany stały się niemal zwyczajne, za każdym razem prezentując niezadowolenie ludu z błędnych kalkulacji władzy. Czy więc nie warto wreszcie uznać za rzeczywistość tę formę „kontroli społecznej” i zamiast z nią walczyć, spróbować wykorzystać jej potencjał w celach konstruktywnych? W tym celu warto wykonać tylko jeden krok: legitymizować Majdan. Innymi słowy — nadać mu status osoby prawnej i uregulować formę organizacji, program działalności oraz szereg innych atrybutów w ramach pola prawnego. Powstanie legalna organizacja, obdarzona uprawnieniami nawet nie kontroli, a obserwacji działań sił politycznych i oceniania ich konstruktywności. Między dwiema stronami licznych politycznych starć pojawi się pośrednik, zdolny zapewnić porozumienie, kompromis i konsensus, usunąć jakikolwiek konflikt. I zdolny zrobić to nie w krytycznym momencie, kiedy konflikt grozi przerodzeniem się w katastrofę, a wcześniej. Zdolny zapobiec powstaniu i rozwojowi konfliktu. Legitymny Majdan może stać się nie jednorazową akcją, która odbywa się w krytycznych momentach, a stale działającą instytucją społeczną. Uformuje ona etatowy „plac” do negocjacji między stronami jakichkolwiek konfliktów społecznych. Przede wszystkim — usunie przepaść między narodem a jego władzą, która w naszym kraju z każdym rokiem się pogłębia. Wreszcie — będzie mogła istotnie pomóc skierować rozwój państwa ukraińskiego w takim nurcie, który nie będzie stwarzał przyczyn do powstania żywiołowego Majdanu, do Czarnej Rady. Wreszcie najważniejsze: będzie opracowywać i udoskonalać konkretne mechanizmy samoorganizacji społecznej, zdolne wywrzeć decydujący wpływ nie tylko na rozwój społeczeństwa ukraińskiego, ale i określić globalną perspektywę ewolucji socjokulturowej. Program działań legitymnego Majdanu można wyobrazić sobie na początek tak: 1. Sprecyzować wektor strategiczny — ku Rosji czy Europie. 2. Znaleźć platformę do negocjacji alternatywnych sił politycznych. 3. Znaleźć pośrednika dla porozumienia nie na zewnątrz (Putin, USA, eurokomisarze), a wewnątrz kraju. Tym pośrednikiem może być organ kierowniczy Majdanu. 4. Ani Europa, ani Rosja, ani Chiny nie uratują przed koniecznością restartu władzy. Wybory muszą przejść w formacie pełnej przejrzystości, aby fałszerstwa były niemożliwe. 5. Wspólnymi siłami władzy i opozycji musi zostać sformułowany jasny plan działań na kilka następnych lat: — rekonstrukcja gospodarki na innowacyjnych zasadach z celowaniem w rynek europejski; — strategiczny kurs na decentralizację władzy, na maksymalne zapewnienie samodzielności lokalnych organów władzy z uwagi na niebezpieczeństwo powrotu autorytaryzmu; — zapewnienie sprzyjających warunków dla rozwoju małego i średniego biznesu, inicjatyw prywatnej przedsiębiorczości; — określenie ram sektora państwowego gospodarki i strategii jego rozwoju (dyferencjacja sfer wpływów lokalnych wspólnot i państwa); — formowanie lokalnych wspólnot, opartych na zasadach samorządności społecznej. 6. Udoskonalenie form organizacyjnych regularnego codziennego Majdanu, zakończenie doboru personelu. Zrozumiałe, że jest to tylko umowna lista pilnych zadań, które wymagają pierwszorzędnej reakcji. Jest ona przytoczona tylko po to, aby zilustrować potencjalne możliwości legitymnego Majdanu. Zrozumiałe jest jedno: wszystkie współczesne siły polityczne na Ukrainie podpisały się pod swoją niezdolnością do kierowania krajem. Błyskotliwie kierują własnym biznesem, dlatego też wszystkie bez wyjątku partie są różnymi wariantami jednej partii, ściślej — nie partii politycznej, a jednym jedynym biznes-projektem o różnych nazwach. Nie są w tym winne, bo nie one tworzyły System Administracyjny, który dostał się nam w spadku po ZSRR. System działa, wzbogacając się o nowe cechy, ale pozostawiając niezmiennym fundamentalne prawo wertykalnego scentralizowanego kierownictwa. Nawet człowiek z najszczerszymi i najuczciwszymi intencjami jest zdolny w tym systemie zająć tylko pewne „krzesło” i albo wykonywać rolę obowiązkową dla tego „krzesła”, albo przeszkadzać pracy całego systemu. Następstwa takiego „wewnętrznego buntu” są całkowicie przewidywalne: człowiek albo kapituluje i przyjmuje zasady gry, albo System go bezlitośnie wyrzuca ze swojej struktury. Dziś programy i partie władzy, i opozycji nie zadowalają większości ludności Ukrainy, tak jak nie zadowalały, w istocie, nigdy. Przyczyna, która wygnała ludzi na Majdan, jest tylko ostatnią kroplą. Hasło eurointegracji nie odzwierciedla nawet połowy prawdziwych przyczyn niezadowolenia. Co więcej, dzieli ono dziś kraj na dwa, jeśli nie trzy obozy pod względem stosunku do geopolitycznego wektora rozwoju. Prawdziwe zaś hasła Majdanu zjednoczyłyby cały bez wyjątku naród Ukrainy w jedną całość. Kto je sformułuje? Kto da odpowiedź nie tylko na szczegółowo opracowane pytanie „czego nie chcemy”, ale i na to, czego właśnie chcemy? Kim jesteśmy w tym świecie, jaka jest nasza idea narodowa? Czym chcemy podzielić się ze światem i pragniemy, aby świat podzielił się z nami? Wśród pytań tego planu można być pewnym tylko jednego: odpowiedź na nie da ktokolwiek, tylko nie te partie polityczne, które dziś istnieją na Ukrainie. Z rewolucyjnym przełamaniem Systemu spóźniliśmy się o dwie dekady. Dziś potrzebne są inne, ewolucyjne formy rekonstrukcji społecznej i politycznej. I właśnie dziś jest szansa bezpośrednio, z pominięciem biurokratycznych i korupcyjnych (co, w istocie, jest synonimami) ścieżek stworzyć legitymny mechanizm bezpośredniego, bez pośredników i „wodzów”, udziału narodu w zarządzaniu państwem i jego samoświadomości jako konstytucyjnego nosiciela całej pełni władzy. Możliwe, że właśnie w tej formie samoorganizacji społecznej wypracują się jasne cele reorganizacji społeczeństwa i realne ścieżki ich osiągnięcia. Jeśli spróbujemy zgodnie ze swoim zwyczajem „zalegalizować” Majdan, czyli przenieść jego działanie z nikomu nieznanych torów na ogólnie uznaną ścieżkę legalności, to zniszczymy go w zarodku. Bo oznaczałoby to wprowadzenie kontroli i władzy, powstanie hierarchii społecznej i całego zestawu atrybutów zwykłego biurokratycznego mechanizmu wertykalnej Władzy. Jaka jest więc ścieżka wyprowadzenia tego zjawiska z państwowego „podziemia”? Bezprawie? Wręcz przeciwnie. Poszukiwanie innego egzystencjalnego fundamentu dla nowego Prawa. Takiego, który stałby się adekwatny dla samoorganizującego się społeczeństwa. Dla wolnej wspólnoty, której nie siłą zagania się do szczęścia, a która sama, dobrowolnie, z własnej inicjatywy porusza się w tym kierunku, który sobie wybiera. Wspólnoty, utworzonej z ludzi, którzy z własnej inicjatywy jednoczą się dla osiągnięcia wspólnych celów. Wspólnoty, która nie uznaje się za stado, niezdolne istnieć bez pasterza. Nowe zjawisko potrzebuje nie statusu „państwa w państwie”, a czegoś zupełnie innego. Wymaga ono własnej konstytucji, jednak w nowej, adekwatnej formie. Potrzebne są nowe zasady dla jednoczenia ludzi, a głębokość niezbędnych zmian światopoglądowych jest tu nawet trudna do wyobrażenia. Ukraina ma dziś unikalną szansę, której nie ma żaden inny kraj. Utopia? Wyjdźcie na Majdan. Miał rację Bierdiajew: w naszych czasach możliwe jest urzeczywistnienie najśmielszych utopii. 6 grudnia 2013 r.
Maschinelle Übersetzung
Wołodymyr WOJTENKO, profesor Na zboczu gór, niby łata, przyszyta do lasów wieś. Śpiewa puszcza snem kudłatym, pradawnym szumem zahuczało. Pod siwym niebem rozpostarła się ziemia owsa i jałowca. Troska mchem owinęła zamyśloną krainę tę. Bohdan-Ihor Antonycz (“Elegia o śpiewających drzwiach”, 1934) Pod koniec grudnia w Bułgarii i na Litwie obchodzą święto, które korzeniami sięga pogaństwa. Jest to Dzień Blukasa, dziwacznego pniaka, który bierze na siebie wszystko, co złe. Blukasa noszą z podwórka na podwórko i każdy gospodarz może go łajać, skarżyć się na niepowodzenia, a nawet – okładać pniak batogiem. A potem Blukasa palą. Wszystkie niepowodzenia odchodzą z dymem, dni stają się dłuższe, noce krótsze – zbliża się pora, kiedy orzą i sieją. Ukraiński sektor rolny zakończył 2013 rok z najwyższym wskaźnikiem wzrostu (+12%) spośród wszystkich gałęzi krajowej gospodarki. Łącznie wyprodukowano produktów rolnych na 250 mld hrywien, a przychody z eksportu za 11 miesięcy sięgnęły 15,4 mld dolarów. Dzięki sprzyjającym warunkom klimatycznym zbiory zbóż wyniosły 63 mln ton. To właśnie z sektora rolno-przemysłowego po raz pierwszy w latach niepodległości na rynek europejski „przebiła się” duża krajowa firma (MHP), czym udowodniła, że jakość naszego produktu odpowiada eurostandardom. Wydawałoby się, żyć i cieszyć się, ale wysokie zbiory są jedną z przyczyn spadku cen skupu. Największe straty ponieśli producenci zbóż i roślin oleistych. Ta tendencja zmusi wiele firm rolniczych z powodu niskiej rentowności do wyhamowania, ale to nie jedyny problem. Rolnicy czekali na podpisanie stowarzyszenia z UE, napływ inwestycji i potanienie importowanego wielkogabarytowego sprzętu (przede wszystkim kombajnów). Niepodpisanie umowy to utrata zysku w wysokości 1–1,2 mld dolarów amerykańskich. Mimo wysokich wymagań, już dziś będziemy pracować według regulaminów UE, ponieważ nowe rynki dają nowe zyski. Rynek uczy dobrego, jednak nie wtedy, gdy kontrolują go „nadzorcy” od rządowych watażków. 1. Pod koniec 2013 r. stało się jasne, że pod znakiem zapytania pozostały ulgi podatkowe dla agrobiznesu (zryczałtowany podatek rolny i akumulacja środków z VAT). Problem podatkowy nie pozwala zdjąć napięcia w branży: suma strat z tytułu zniesienia istniejących ulg to 5,2 mld hrywien; odpowiada temu zmniejszenie salda handlu zagranicznego o 1,6 mld dolarów. Mimo wielkich oczekiwań, środki z zakresu reformowania użytkowania ziemi sprawdziły się tylko częściowo. Pozostały pytania dotyczące nowego systemu rejestracji umów dzierżawy i działek rolnych. Nie określono również niektórych zasad tworzenia i funkcjonowania Banku Ziemi. Wygląda na to, że teraz nie jest czas na otwieranie rynku ziemi rolnej: nie chcą tego 50–70% mieszkańców wsi, ale pragnie tego 50–70% „właścicieli pieniędzy” (nawet takich, którzy krowę widzieli tylko w telewizorze). Perspektywy naszego sektora rolno-przemysłowego są ogromne; Europejczycy pragną inwestować pieniądze w rolnictwo, hodowlę zwierząt i logistykę. Produkcję rolną na Ukrainie można zwiększyć trzykrotnie, a ze swoim produktem wychodzić także na rynki pozaeuropejskie (Iran, Irak, Chiny). W tym celu trzeba zwiększyć moce elewatorowe, przeładunek portowy i morski, park wagonowy. Tylko tak uda się zachować i korzystnie sprzedać zboże. Unikalne właściwości czarnoziemów, doskonałość zachodniego sprzętu rolniczego oraz co do ostatniego przecinka wypisana technologia produkcji wszystkiego, co ludzie jedzą, skłania do stosowania najefektywniejszych schematów menedżerskich. A mianowicie – tworzenia agroholdingów do zmechanizowanej eksploatacji dużych obszarów ziemi z minimalnym wykorzystaniem rąk do pracy. Średnio w 39 krajach Europy udział ludności wiejskiej wynosi 29,5% z wahaniami od 3% (Belgia) do 53% (Mołdawia); Ukraina zajmuje pośrednią 21. pozycję (rys. 1). Musimy brać pod uwagę, że bezpośrednio w polu czy oborze w większości krajów pracuje mniejszy odsetek ludności wiejskiej, wiele rąk jest zajętych w przetwórstwie produktów rolnych. Mając chęć dołączania do zaawansowanych technologii, musimy przewidzieć wzrost bezrobocia na wsi (negatywne skutki którego już dziś dają się we znaki). Ale to – tylko jedna strona sprawy. Musimy pamiętać, że wieś, oprócz wszystkiego innego, „wychowuje” Ukraińców, nosicieli języka i mentalności naszego narodu. Kambium, jak wiadomo, jest tkanką wyjściową dla wszystkich innych tkanek w korzeniach i pniu, bez niej nie ma wzrostu. Dziś, tak jak w latach kolektywizacji i Hołodomoru, ukraińska wieś jest zagrożona: rzucona na pastwę losu w zmaganiach z małoosobowymi technologiami, wymiera. Jak świadczy rys. 2, dzietność na wsiach jest nieco wyższa niż w miastach, ale wskaźnik wiejskiej śmiertelności o wiele przewyższa tę różnicę. 2. Przyrost naturalny ludności ma wartość ujemną (depopulacja) zarówno w miastach, jak i na wsiach (rys. 3), ale w tym sensie przez wszystkie lata niepodległości sytuacja demograficzna jest gorsza właśnie na wsi. Jest to zjawisko wieloprzyczynowe, którego siłami napędowymi, zamkniętymi w pętlę kryzysową, są niepowodzenia ekonomiczne, społeczne i ekologiczne. Zwięźle można scharakteryzować je pięcioma głównymi pozycjami. 1. W ekologicznie skażonych regionach Ukrainy występuje podwyższona śmiertelność z powodu infekcji, chorób układu trawiennego, nowotworów złośliwych i chorób układu krążenia, co jest bezpośrednio związane z agresywnością zanieczyszczeń. Podwyższona śmiertelność z przyczyn zewnętrznych (w szczególności z powodu samobójstw i morderstw) odzwierciedla specyficzny styl życia, sprowokowany socjopatiami fikcyjnego socjalizmu i „dzikiego kapitalizmu”. 2. Wśród zanieczyszczeń produkcyjnych na śmiertelność ludności wiejskiej najbardziej wpływa długotrwałe niekontrolowane składowanie pozostałości agrochemikaliów (pestycydów); mieszkańcy osiedli miejskich cierpią przede wszystkim z powodu odpadów przemysłowych I–III klasy niebezpieczeństwa, produktów spalania mazutu, węgla i benzyny, zrzucania do powierzchniowych zbiorników wodnych zanieczyszczonych wód. 3. Czynniki radiacyjne bardziej dotykają ludność wiejską, co tłumaczy się dużą gęstością i powierzchnią poawaryjnego skażenia gleb, wyso-
Rys. 2 $ Dynamika urodzeń i zgonów na Ukrainie naturalnym tłem radiacyjnym, „ziemną” technologią produkcji rolnej i praktycznie bezkontrolnym spożyciem skażonych produktów żywnościowych (co częściowo rozciąga się także na miasto). 4. Wsie zachodnie, mając znaczący napływ środków z pracy zarobkowej, jednocześnie cierpią z powodu wzrostu liczby na wpół rozbitych i rozbitych rodzin, liczby sierot i półsierot, i z każdym rokiem problem ten staje się coraz ostrzejszy. 5. Biologiczne i psychologiczne cechy mężczyzn sprawiają, że ta warstwa ludności jest najbardziej zagrożona z każdej strony; bardzo niska długość życia wiejskich mężczyzn utrwala tragedię utraty prestiżu społecznego, pijaństwa i degradacji. 6. Materiały statystyki państwowej (www.ukrstat.gov.ua) świadczą, że zapewnienie placówek wychowania przedszkolnego pozostaje nierozwiązanym problemem, a przede wszystkim dotyczy to wsi. Jeśli w miastach od 1995 r. do 2012 r. objęcie dzieci placówkami przedszkolnymi wzrosło z 53% do 68%, to na terenach wiejskich z 28% do 38%. Mniej przedszkoli — mniej rodzi się dzieci (a na te, które się urodziły, w mniejszym stopniu rozciągają się korzyści edukacji przedszkolnej). W takim kontekście powróćmy do rys. 1. Jak wygląda sprawa w innych krajach, które mają średni i wyższy od średniego (30—50%) udział ludności wiejskiej? Nie dotykając matematycznej technologii analizy, można powiedzieć o dwóch jakościowo odmiennych podgrupach krajów. Do pierwszej należą dawni „Europejczycy” z niewielką domieszką nowych członków UE, którzy pod względem społeczno-ekonomicznym i demograficznym zdołali już wrosnąć w nowy grunt. Drugą podgrupę (do niej należy Ukraina) tworzą byli budowniczowie socjalizmu z ZSRR oraz niektóre kraje bałkańskie. Ci nieudacznicy mają szereg różnic od „normalnej” Europy, do której należą, a mianowicie: niski produkt krajowy brutto (w przeliczeniu na 1 osobę); wysoka śmiertelność niemowląt; wysoka śmiertelność dorosłej populacji z powodu gruźlicy i chorób układu krążenia; wysoka ogólna śmiertelność; niska długość życia. Musimy ratować swój chłopski „kambium”. Nie rezygnując z intensywnego, mało ludnego rolnictwa i hodowli zwierząt, musimy zachować masę krytyczną ludności wiejskiej (w ulgowym trybie rozwijając produkcję przyzagrodową, farmerską i spółdzielczą). „Aksamitki nasiała matka” — to strategiczne hasło, które musi pozostawać aktualne każdej wiosny. A jeszcze bardzo lubię maciejkę, jednak podoba mi się także rozłożysta geometria pszenicy i winnic. „Tam, gdzie słońce jest teraz, dla jednych ono wschodzi, dla innych zachodzi, — pisze Imants Ziedonis („Epifanie”, 2003). — Prawdę ma lampa na stole i prawdę ma ciemność w kącie. Straszne, jak wiele jest na świecie prawd. Z rozumu można zejść, jeśli nie ma się swojej. Włóżcie białą koszulę i wyczyśćcie buty matki. Włóżcie białą koszulę, kiedy nie macie gości, i kopcie ziemię tak, jak przed wami jeszcze nikt nie kopał”. Mamy swoją prawdę, jednak na naszą wiekową ziemię czyhają „realni chłopcy” — przygotowują Ukrainie trasę „Titanica”. Rys. 1 $ Udział ludności wiejskiej (%) w 39 krajach Europy (2010 r.)
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Początek roku „leninopadu” wyznaczył 8 grudnia 2013 r., kiedy dziesiątki aktywistów Euromajdanu obaliły i roztrzaskały pomnik Lenina w Kijowie. Choć niszczenie idoli Lenina na Ukrainie trwa od dawna, to właśnie od końca ubiegłego roku rozpoczęła się ich masowa likwidacja. Doniesienia o przypadkach zatwierdzonego i samowolnego burzenia pomników pojawiają się stale. Oto kilka przykładów.
27 grudnia 2013 roku we wsi Pobereżne w rejonie winnickim, przy wiejskiej radzie, nieznani sprawcy obezgłowili pomnik Lenina i wykonali napisy: „Komuniaka na gałąź”, „Kat Ukrainy”, „Chwała Ukrainie”, „Sierp i młot — śmierć i głód”. Tę informację na stronie winnickiego oddziału WO „Swoboda” rozpowszechniły dziesiątki mediów.
Wieś Pobereżne, obwód winnicki.
Rzedną szeregi licznych pomników Lenina także na Odessczyźnie. Już następnej nocy po upadku pomnika Iljicza w stolicy stracił głowę również żelbetowy Lenin, który sterczał w parku przy klubie kolejarzy w Kotowsku. Niezabawna historia detektywistyczna rozegrała się w rejonie mikołajowskim obwodu odeskiego. Tam rano 4 stycznia w parku wsi Andrijewo-Iwaniwka stwierdzono, że Iljicz zwalił się z dwumetrowego cokołu na ziemię i pękł na pół. Śledztwo wszczęło postępowanie karne o znamiona przestępstwa przewidzianego w cz. 2 art. 298 Kodeksu karnego Ukrainy (niszczenie, zniszczenie lub uszkodzenie zabytków historii lub kultury). Jednak, jak wykazali eksperci, oznak umyślnego
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
żadnego zniszczenia, zburzenia czy uszkodzenia monumentu nie stwierdzono. Po prostu ten Lenin, wykonany z mieszanki gipsu i sklejony z trzech części, stał się tak spróchniały, że po prostu się rozpadł. Obalonego Lenina odkryto 6 stycznia na terenie szkoły w Berdyczowie w obwodzie żytomierskim. Milicja uważa, że samodzielnie zrzucić taką maszynę jedna osoba raczej nie byłaby w stanie, więc trzeba szukać grupy sprawców. Wstępna kwalifikacja prawna — cz. 1 art. 296 Kodeksu karnego (chuligaństwo). A w Jenakijewem monumentalne mozaikowe panneau z portretem Lenina, które zdobiło ślepą ścianę pięciopiętrowego budynku, komunalnicy zamurowali ociepleniem. Żaden komunista nie wystąpił z protestem, żaden regionalista się nie oburzył, żaden kolektyw pracowniczy nie zorganizował pikiety. Wygląda na to, że obecnie wizerunek Iljicza już nikogo nie grzeje. W noc 26 grudnia 2013 roku w Dnieprodzierżyńsku monumentalny Iljicz zmienił kolor na fioletowy. W centrum rejonowym Berezówka w obwodzie odeskim 5 stycznia nieznani sprawcy oblali pomnik Lenina czarną farbą. Demontaże pomników Lenina należałoby już dawno przeprowadzić na szczeblu państwowym. Przecież to niedorzeczność, że w 23. roku niepodległości na Ukrainie wciąż straszy od tysiąca do dwóch i pół tysiąca bożków Lenina. Najwięcej zachowało się ich na wschodzie, południu i w centralnej części kraju. Czy nie czas już się ich pozbyć? Komuniści są kategorycznie przeciwni, bo, jak twierdzą, na ich straży stoi ustawa „O ochronie dziedzictwa kulturowego”. W zeszłym roku, powołując się właśnie na nią, Przymorski sąd rejonowy Odessy zaspokoił pozew czerwonych przeciwko komitetowi wykonawczemu rady miejskiej i uchylił jego decyzję o przeniesieniu 10-metrowego monumentu Iljicza z Pola Kulikowskiego do parku Leninowskiego Komsomołu, gdzie umieszczono swoisty panteon kamiennych bożków epoki totalitarnej. Ponieważ werdyktu sądu nikt nie zaskarżył, wszedł on w życie, a komuniści zamierzają odrestaurować i zwrócić pomnik do centrum miasta. Jednocześnie niemal wszędzie, gdzie u władzy są regionaliści, lokalne organy władzy pod naciskiem swoich popleczników z KPU wzięły pomniki Lenina pod ochronę. Nacjonaliści i przedstawiciele partii opozycyjnych jednogłośnie nalegają na demontaż wszystkich pomników działaczy byłego ZSRR. A bezpartyjny deputowany Rady Najwyższej Wiktor Bałoha trzyma się bardziej umiarkowanego punktu widzenia. „Po pierwsze, należy zakazać wznoszenia nowych pomników uljanowom-stalinom jako wrogom nie tylko Ukraińców, ale i całego świata. Po drugie, podjąć wyważoną decyzję w sprawie pomników, które stanowią jakąś tam niezrozumiałą „wartość architektoniczną”. Je zostawić dla historii, a wszystko inne — zdemontować. Jednocześnie trzeba wprowadzić surową odpowiedzialność karną za zniszczenie znaków pamięci, niezależnie od tego, komu są poświęcone. Ponieważ wychodzi tak — kiedy ktoś niszczy pomnik na Wschodzie, to winna jest „Swoboda” i nacjonalistom szyją kryminał. A kiedy na Zachodzie niszczą pomniki bojowników o Ukrainę — nie ma winnych”. Kiedy gazeciarze zainteresowali się opinią Wiktora Bałohy w sprawie zburzenia pomnika Lenina w Kijowie, odpowiedział: „To tylko kwiatki… Naród się radykalizuje. Prezydent musi wsłuchać się w swój naród, w inicjatywę grupy „Pierwszego grudnia”, autorytetów moralnych narodu, przestać ignorować realia i bawić się w milczenie”. Realiami teraźniejszości jest także „leninopad”, przecież to również swoisty wyraz woli narodu ukraińskiego. Patrioci uważają, że tylko zamieniwszy się w kupę kamieni, były wódz ostatecznie traci swoją władzę nad poddanymi i stopniowo znika z ich pamięci. Niszcząc bożków Lenina, kierują się ustawą o demontażu pomników totalitarnego, komunistycznego reżimu, zatwierdzoną za prezydentury Wiktora Juszczenki. Choć tej ustawy nikt nie odwołał, ale dzisiaj nikt jej nie stosuje. Więc bojownicy z pomnikami muszą manewrować. Tak kierownik służby analitycznej WS „Swoboda” Jurij Lewczenko radzi swoim partyjnym kolegom zwrócić uwagę na te pomniki okresu radzieckiego, które nie trafiły do rejestru państwowego, a zatem nie ma podstaw do pociągnięcia do odpowiedzialności za ich zniszczenie. Pomniki Iljicza i inne artefakty okresu komunistycznego to swoisty i dość cenny materiał dla wystaw i muzeów pod gołym niebem, różnorodnych instalacji historycznych. Kolekcjonerzy już dawno polują na takie eksponaty. Tak charkowski przedsiębiorca Wołodymyr Ływywyj wystawił pomniki radzieckich wodzów na podwórku swojej pracowni. Proponuje państwu podejść do sprawy profesjonalnie. Wysłać na wysypisko realny złom, a historyczne pomniki, których wartość artystyczną powinni potwierdzić eksperci, zachować. Ale chyba najbardziej atrakcyjnym miejscem dla miłośników egzotyki epoki komunistycznej jest etnowioska Frumuszyka-Nowa w obwodzie odeskim, którą stworzyła na ziemiach byłego poligonu wojskowego rodzina przedsiębiorcy Ołeksandra Pałarijewa. Tam są nie tylko zamieszkane ukraińskie, niemieckie, mołdawskie, gagauskie, rosyjskie, bułgarskie, żydowskie zagrody, typowy dom radzieckiego kołchoźnika, cerkwie, warsztaty, karczma, owczarnia, pasieka, bażanciarnia, a jeszcze cały park rzeźb wodzów światowej rewolucji. Na jednej z polan można zobaczyć swoisty „sierpowo-młotowaty” Stonehenge, gdzie wokół Iljicza w pełnej postaci po kole stoją jego popiersia. Położony 200 kilometrów od Odessy, ten „Park okresu radzieckiego” stał się niezwykle atrakcyjnym obiektem dla zagranicznych i krajowych turystów. Tym, którzy oskarżą mnie o zachęcanie do masowego „leninopadu”, chcę powiedzieć, że mnie osobiście imponuje ten stosunek do pomników Iljicza, jaki demonstrują nasi kolekcjonerzy. A tych bezbarwnych, sztampowych bożków w centrach miast i wsi mi nie żal.
Maschinelle Übersetzung
Portret Gerasima Kondratiewa ozdobił centrum miasta. Założone przez ukraińskie kozactwo miasto Sumy ma zaledwie 358 lat. Według jednej z legend nazwa miasta wiąże się ze znalezionymi w miejscu jego założenia torbami wypełnionymi złotymi monetami. W maju 2008 roku w centrum Sum odsłonięto symboliczny znak pamiątkowy w postaci torby z pieniędzmi, która wisi nad studnią. Sumy założył pierwszy pułkownik Sumskiego Pułku Kozackiego Gerasim Kondratiew, który słynął z męstwa w bitwach i wyprawach przeciwko Turkom i Tatarom. Był to sprawiedliwy, uczciwy, obdarzony żelazną wolą człowiek. Za własne środki wybudował cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego oraz klasztory męski i żeński. Dziś znany jest tylko jeden portret pułkownika. W ubiegłym roku właśnie na podstawie tego wizerunku młodzi artyści Jehor Awdiejenko i Roman Łynnyk stworzyli na ścianie budynku przy placu Pokrowskim obraz założyciela miasta. Znajduje się na nim nie tylko Gerasim Kondratiew, ale także starodawna twierdza i herb miasta. Kompozycję dopełnia cytat z kroniki ze wzmianką o Sumach. Jesienią, kiedy Sumy będą obchodzić swoje urodziny, w mieście zostanie odsłonięty pomnik Gerasima Kondratiewa. Tę inicjatywę mera miasta Hennadija Minajewa poparli radni miejscy. Miejsce lokalizacji pomnika nie zostało jeszcze ostatecznie wybrane. Rada Miejska Sum już 29 maja 2013 roku podjęła na swojej sesji decyzję o zburzeniu pomnika i popiersia Lenina w centrum obwodowym i przetopieniu ich na pomnik Gerasima Kondratiewa. Po tym fakcie komitet miejski KPU złożył pozew administracyjny dotyczący niezgodności z prawem takiej decyzji. Jednak Zariczny Sąd Rejonowy w Sumach 15 sierpnia 2013 r. odrzucił pozew czerwonych. A 13 listopada Charkowski Apelacyjny Sąd Administracyjny potwierdził, że Rada Miejska Sum działała w granicach swoich kompetencji, więc idoli Lenina-Blanka można zdemontować i przetopić. Na koniec przypomnę tragikomiczną historię jeszcze jednego monumentu w Sumach. Mieszkańcy miasta nie zawsze zgadzają się z tym, że po przewrocie październikowym bolszewicy zniszczyli pomnik Iwana Charytonenki — wielkiego patrona Sum, mecenasa, za którego środki wzniesiono cerkiew Trójcy Świętej, szkołę realną, szpital św. Zinaidy i inne. Na postumencie, który pozostał, z czasem ustawiono Lenina. Wraz z odzyskaniem niepodległości przez Ukrainę w 1991 roku Sumy stały się jednym z niewielu miast na wschodzie Ukrainy, gdzie zburzono ten pomnik wodza, a na stary postument przywrócono figurę Iwana Charytonenki. Zatem Sumy od pierwszych lat niepodległości są przykładem dla Ukrainy w „leninopadzie”. Pomnik torby. Materiały przygotował Serhij HORYCWIT. Zdjęcie z portali społecznościowych.
Maschinelle Übersetzung
Ivanna STEFJUK, Czerniowce. W artystycznej świetlicy „Oberih” przy „Proświcie” w Czerniowcach odbył się jubileuszowy wieczór Nadiji Babycz — znanej ukraińskiej językoznawczyni, dziennikarki, działaczki kulturalnej, profesor katedry historii i kultury języka ukraińskiego wydziału filologicznego Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego. Nadija Denysivna zarówno swoimi wykładami na uniwersytecie, jak i cyklem audycji radiowych i telewizyjnych oraz artykułami publicystycznymi konsekwentnie dowodzi: nasza siła tkwi w języku i trzeba o niego dbać. Jako pierwszy jubilatkę powitał przewodniczący Czerniowieckiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Ostap Sawczuk. Zaznaczył on: „Nadija Babycz przykładem własnego życia i swoją wieloletnią działalnością filologiczną dowodzi, że język to genetyczny korzeń narodu, który trzeba chronić i przekazywać z pokolenia na pokolenie”. Nadija Babycz urodziła się 29 grudnia 1943 roku w Czerniowcach, torowała swoją drogę do filologii nie tylko wrodzonym talentem i wyczuciem języka, ale także codzienną pracą i odpowiedzialnością za słowo, przechodząc drogę od korektorki uniwersyteckiej drukarni do profesora Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego. Wszyscy, którzy witali Nadiję Denysivnę podczas wieczoru jubileuszowego, opowiadali, że nieustanne samodoskonalenie i krańcowa uczciwość Nadiji Denysivny pozytywnie zadziwiają. Autorka ponad 200 artykułów publicystycznych, reżyserka i prowadząca wieloletnie cykle audycji telewizyjnych i radiowych, autorka ponad 30 poradników i podręczników dla uczniów klas starszych, autorka pierwszych we współczesnej Ukrainie podręczników dla szkół z polskim, rumuńskim i węgierskim językiem nauczania, błyskotliwa wykładowczyni, której zajęcia pamięta każdy, kto choć raz w nich uczestniczył — to wszystko praca jednej osoby. Na pytanie prowadzącej, jak udało się tyle zrobić dla kultury ukraińskiego słowa, Nadija Denysivna odpowiedziała prosto i szczerze: „Nie robię nic nadzwyczajnego — po prostu zajmuję się tym, co kocham”. „Jesteśmy naprawdę szczęśliwi, że honorujemy dziś tak wybitną działaczkę Proświty, jak Nadija Babycz. Niesie ona ukraińskie słowo do społeczeństwa — swoim studentom, widzom i słuchaczom audycji, czytelnikom artykułów, uczy kochać ukraińskie słowo — a to jest główne zadanie Proświty. Nadija Babycz to działaczka kulturalna przez duże D, której imię zasłużenie czci cała Bukowina” — podsumowała sekretarz odpowiedzialna czerniowieckiej obwodowej Proświty Marija Pelech.
Maschinelle Übersetzung
Sofia HRYHOROWA, filolog, m. Sewastopol. W sewastopolskim wydawnictwie “Proświta” ujrzała światło dzienne książka sewastopolskiej krytyk i publicystki, filologa z wykształcenia Switłany Doroszenko, poświęcona 60-letniemu jubileuszowi członka NSPU Wołodymyra Procenki “Twórczość Wołodymyra Czornomora” (Wołodymyr Czornomor — literacki pseudonim pisarza). Mimo że Switłana Doroszenko jest ciężko chora i przebywa w szpitalu, nie przestaje pracować. Obecnie przygotowuje wydanie swoich artykułów publicystycznych i wykładów. “Badanie życiowej i twórczej drogi Wołodymyra Procenki — opowiedziała Switłana Tymofiwna — wywołało zainteresowanie nie tylko stanem duchowym jego osobowości, ale także relacjami z przyjaciółmi-sojusznikami i wrogami ukraińskości. To ważny potencjał wychowawczy. Jego biografia jest ściśle związana z jego utworami prozatorskimi i poetyckimi, które, niestety, są jeszcze mało zbadane. Temat badania to ważne ogniwo w rozwoju literatury, która nie może progresować bez krytyki i pogłębionego badania twórczości artystów”. Jednym z literatów, który reaguje na krytykę i doskonali się, jest Wołodymyr Czornomor. Fabuły do utworów czerpie z otoczenia, tutaj stosowny jest cytat z Iwana Franki: “O swoich nowelach powiem tylko jedno, że prawie wszystkie one pokazują rzeczywistych ludzi, których kiedyś znałem, rzeczywiste fakty, na które patrzyłem lub o których słyszałem od świadków, malując obrazy tych zakątków naszego kraju, które, jak to mówią, przemierzyłem własnymi nogami. W takim rozumieniu — wszystkie one są cząstkami mojej autobiografii”. Podobnego podejścia twórczego trzyma się Wołodymyr Czornomor. I jeszcze jeden ważny moment: nie zawsze wnikliwy czytelnik może poznać osobowość pisarza — jego światopogląd, moralność, upodobania, charakter, usposobienie, temperament, stosunek do przyrody i społeczeństwa oraz inne aspekty. Natomiast, gdy czytelnik jest poinformowany, to ma określony stosunek do twórczości pisarza. Taką była moja idea, kiedy brałam się za pióro, a czy ją zrealizowałam — decydować czytelnikom” — zaznaczyła krytyk literacka. Chrystusowego (2000), “Budowniczy Ukrainy” (2001), “Za poświęcenie w kulturze Przykarpackiej” (2004), “Za zasługi przed Prykarpaciem” 3-go st. (2009), z okazji stulecia Stepana Bandery i Romana Szuchewycza, “Dwadzieścia lat niepodległości Ukrainy” (2011). Honorowy członek Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury oraz ich organizacji obwodowych. Petro Iwanowycz Arsenycz swoją niestrudzoną działalnością przyczynił się chyba najbardziej do odrodzenia narodowego w regionie. O jego działalności naukowej i społeczno-kulturalnej oraz jej znaczeniu napisano w wielu książkach i czasopismach. Życzmy więc jubilatowi szczęścia, zdrowia i twórczego natchnienia! Z rosy i wody Panu, Petrze Iwanowyczu!
Maschinelle Übersetzung
Ołeksij ROWENKO, krajoznawca, wieś Horocholina w rejonie bohorodczańskim obwodu iwanofrankiwskiego. Petro Arsenycz urodził się 24 stycznia 1934 roku we wsi Nyżnij Bereziv, obecnie w rejonie kosowskim obwodu iwanofrankiwskiego, w chłopskiej rodzinie Iwana i Paraski Arsenyczów. Ucząc się w szkole, w 1949 roku został członkiem podziemnej młodzieżowej OUN (pseudonim „Zaruba”). Ukończył wydział historyczny Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. Szewczenki (1958), jest historykiem, etnografem, archeologiem, muzealnikiem, działaczem kulturalno-oświatowym, kolekcjonerem, docentem Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego im. W. Stefanyka. Pracując jako starszy pracownik naukowy muzeum krajoznawczego, niestrudzenie zbiera materiały z historii regionu, zapisuje zabytki folkloru i etnografii, wspomnienia świadków wydarzeń historycznych, bierze udział w wykopaliskach archeologicznych. W latach 1962—1966 wykłada archeologię i etnografię w Iwanofrankiwskim Instytucie Pedagogicznym. W 1964 roku bierze udział w VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie, przygotowuje rozprawę kandydacką „Wołodymyr Szuchewycz — badacz Huculszczyzny”, której nie zdołał obronić z przyczyn ideologicznych. W związku z aresztowaniem Wałentyna Moroza P. Arsenycz jako jego współmyśliciel zostaje wykluczony z KPZR i zwolniony ze stanowiska wykładowcy instytutu pedagogicznego. Po długiej tułaczce po różnych gabinetach władzy udało się powrócić do pracy w obwodowym muzeum krajoznawczym. Petro Arsenycz kontynuuje zbieranie materiałów z historii Przykarpacia, kieruje kółkiem młodych historyków przy obwodowej stacji młodych turystów, jest przewodniczącym sekcji zabytków folkloru i etnografii, członkiem sekcji zabytków archeologii oraz grupy lektorskiej przy zarządzie obwodowej organizacji Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury, publikuje artykuły z etnografii i historii regionu w związkowych i republikańskich czasopismach naukowych. W 1973 roku Arsenycza zwalniają ze stanowiska kierownika działu muzeum „za przejawy ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”. Podczas rewizji w grudniu 1981 roku w jego mieszkaniu organy KGB skonfiskowały „nacjonalistyczną” literaturę. Krajoznawcy, którego działalność znana jest daleko poza granicami Ukrainy, zabraniają publikować i wydawać swoje utwory. Podczas tak zwanej „gorbaczowowskiej pieriestrojki” P. Arsenycz staje się jednym z założycieli i członkiem zarządu obwodowego Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki (obecnie Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki), organizatorem konferencji założycielskiej Towarzystwa „Memoriał”. W 1990 roku wybrano go zastępcą przewodniczącego obwodowej organizacji Ogólnoukraińskiego Związku Krajoznawców. P. Arsenycz jest jednym z inicjatorów utworzenia Klubu Ukraińskiej Inteligencji, Iwanofrankiwskiego Miejskiego Towarzystwa „Huculszczyzna”. Jest organizatorem i uczestnikiem Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Ukraińcy w Kanadzie” (1991), Pierwszego Światowego Kongresu Hucułów i Międzynarodowej Konferencji Naukowej w ramach prac Kongresu (1993 r.). P. I. Arsenycz — deputowany rad miejskiej i obwodowej pierwszego demokratycznego zwołania (1990—1994), kierownik działu naukowo-redakcyjnego „Zbiór zabytków historii i kultury Ukrainy, obwód iwanofrankiwski” (1990—2006), przewodniczący obwodowego oddziału „Proświty” (2006—2009), kierownik działu wychowawczego Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego im. W. Stefanyka (2009—2012), pracownik Muzeum „Oświata Przykarpacia” od 2012 roku. Petro Arsenycz włożył wiele wysiłku w tworzenie muzeów w obwodzie, w szczególności we wsiach Hołowy i Krasnoilla w rejonie wierhowińskim, w Nyżnim Berezowie w rejonie kosowskim, we wsi Stecewa w rejonie śniatyńskim. Obecnie wytrwale pracuje nad stworzeniem muzeum Tarasa Szewczenki w Iwano-Frankiwsku z okazji 200-lecia Wielkiego Kobziarza. P. Arsenycz zebrał przebogatą kolekcję rzadkich wydań z ubiegłego wieku: książek, czasopism, gazet, pocztówek itp. Jest organizatorem prawie 200 wystaw tych materiałów w Iwano-Frankiwsku, Kołomyi, Kijowie, Lwowie i innych miastach. A ponadto jest autorem i współautorem 45 książek, ponad 1500 artykułów w gazetach i czasopismach, wygłasza wykłady na ponad 40 tematów z zakresu krajoznawstwa, uczestnik ponad 100 konferencji naukowych. Petro Arsenycz — zasłużony pracownik kultury Ukrainy (od 1991), laureat republikańskich nagród im. P. Czubynskiego (1991) i D. Jawornyckiego (2004), nagród obwodowych im. I. Wahylewycza (1994), Marijki Pidhirjanky (1995), Wołodymyra Poleka (2010). Jest kawalerem orderów „Za Zasługi” 3. stopnia (2003) i 2. stopnia (2009). Odznaczony medalami: „Weteran Pracy” (1985), z okazji 2000-lecia Narodzenia
Maschinelle Übersetzung
Petro SOROKA, Tarnopol
Olha Jaworska to wyjątkowo współczująca dusza, dla niej nie istnieje cudzy smutek i ból, ona zawsze jest z tymi, którzy cierpią, męczą się i nie mogą znaleźć spokoju oraz zacisza w naszym poszarpanym, nieprzychylnym i surowym dla człowieka świecie. I wszystko u niej przepuszczone jest przez własny ból, wszystko tym bólem przypalone i sprawdzone pod kątem autentyczności. Właśnie dlatego do jej najbliższych przyjaciół należą ci, którzy nie potrafią żyć lekko i bezmyślnie, którzy dużo rozmyślają nad tragiczną istotą życia i serce mają otwarte na dobro i miłosierdzie. W imionach odzwierciedla się to tak: Lubow Proć, Ludmyła Łytwynczuk, Switłana Antonyłyn. To najbliższe i najwierniejsze przyjaciółki. Ich imiona, nawiasem mówiąc, są dobrze znane na Ukrainie, ponieważ w dorobku twórczym tych kobiet znajdują się książki znaczące i utalentowane. Olha Jaworska weszła do wielkiej literatury spod skrzydeł Iwana Hnatiuka, który jako pierwszy dostrzegł jej poetycki talent, na wszelkie sposoby wspierał i pomagał ugruntować pozycję w literaturze. Przypominam sobie, z jaką dumą mówił Iwan Fedorowycz o dwóch swoich najbardziej utalentowanych uczennicach — Lubow Proć i Oldze Jaworskiej, z jakim zapałem czytał ich wiersze i jak cieszył się z każdej publikacji w periodykach. Wszak znanemu pisarzowi, niezależnie od tego, jak bardzo byłby sukcesywny, potrzebni są nie tylko czytelnicy, ale i uczniowie. Olha Jaworska okazała się bardzo wdzięczną uczennicą i wiele zrobiła dla jasnej pamięci swojego nauczyciela: żadna jej książka nie obywa się bez wzmianki o nim, rozmyślań nad jego twórczością i losem oraz wierszy-dedykacji. I w „Echu” imię Iwana Hnatiuka, jak to się mówi, wystawione jest na tarczy. „Znowu przyśnił się Iwan Hnatiuk. Dokładniej nie Hnatiuk, a tylko jego głos… Silny, piękny, męski, ale nieco niepokojący. Czyżby groziło mi niebezpieczeństwo? Rozbrzmiały niepokojące słowa Z(za bramą Pańską. Przegorzka od bólu trawa Zaparzyła się łzami.
Połączył nasze dusze ten sen, Gdzie o śmierci — ani pół słowa. Tylko niebo i ziemia — w unisonie, Tylko świeca woskowa”. Już na początku książki autorka podkreśla: „Literatura — to świat myśli, cierpień, uczuć, doznań, a nawet rozczarowań. Zanurzając się w nim, za każdym razem znajdujesz coś nowego, niezwykle ciekawego i powabnego. Nadchodzi chwila, kiedy przekonująco rozumiesz — bez tego świata życie traci sens”. Życie poetki rzeczywiście wypełnione jest literaturą, a jej zapiski z dziennika mówią nam, jak dużo i uważnie czyta innych, jak wiele książek zlatuje się do niej ze wszystkich zakątków Ukrainy. I dla każdego znajduje dobre słowo, o każdym przeczytanym utworze, który ją poruszył i dotknął głęboko, stara się powiedzieć coś istotnego i szczerego. Silniejsza autorka jest tam, gdzie pisze o ludzkich losach, w większości tragicznych i bolesnych. Niemożliwe jest bez wewnętrznego drżenia czytać o Oldze Hurskiej, którą ciężka choroba przykuła do łóżka („a już przed śmiercią nie mogła nawet poruszać oczami”), o młodej piękności Rucie Witer, „śmierć której była tak bezsensowna i nie w porę, okrutna i tajemnicza, że zszokowała wszystkich, którzy znali i nie znali jej”, o Jewhenie Tytykajle, który zmarł, opłakany jedynie przez gołębie, „które zlatywały się do niego z całej okolicy, bo on zawsze rozsypywał dla nich ziarno, kupione za marną emeryturę”, a ludzie znaleźli jego ciało dopiero po kilku dniach, przez cały tydzień nie zabierali z kostnicy (oto los prawdziwego poety!), o Jewhenii Bożyk, śmierć której była podobna do oderwanego przez wiatr pożółkłego liścia… Wyliczyć wszystkich, o których pisze pisarka, nie sposób, bo tym właśnie różni się jej „Echo” od innych dzienników, które dzisiaj chętnie drukują pisarze, że ona więcej pisze o przyjaciołach, znajomych i zupełnie nieznajomych ludziach niż o sobie. Kiedy pisarka mówi o sobie, to właśnie tak: „Nigdy nie uważałam się za silną osobowość, ale do słabych nie przystaję. Mam trwałe przekonania i staram się ich bronić”. Piękne wyznanie! W innym miejscu przyznaje, że gdyby było jej dane żyć w czasach zmagań wyzwoleńczych, to niechybnie poszłaby do UPA, zginęła w kryjówce lub na syberyjskich etapach. I wątpliwości to nie budzi, bo serce Olhi Jaworskiej jest rzeczywiście prometejskie. Na takich kobietach zawsze trzymała się i trzyma dzisiaj Ukraina, bo miejsce na wyczyn jest zawsze, a zagrożenie dla naszej niepodległości obecnie nie jest mniejsze niż było w czasach powojennych. Tylko inny grymas ma to zagrożenie, bo u okupantów zmieniły się metody rujnowania i ekspansji, stały się one bardziej wyrafinowane i podstępne… Każde zdanie, każde słowo u Olhi Jaworskiej oddycha niepokojem o Ukrainę i tym przypomina Wasyla Zacharczenkę i Mykołę Horbala, Raisę Łyszę oraz Ihora Kałyncia, Hałynę Kyrpę oraz Łesię Biłyk… Ale jej ogniste pismo dalekie jest od hurrapatriotycznej retoryki, od buntowniczych wezwań i trzaskających fraz. Jej słowo oddycha miłością do wszystkiego, co ukraińskie, i właśnie ta miłość rodzi w duszach czytelników palącą potrzebę życia dla swojego kraju, wyciągnięcia ochronnej dłoni nad świeczką drżącego „i”. Zrozumiałe, że książki Olhi Jaworskiej dzisiaj szczególnego wzięcia nie mają i nic ona nie otrzymuje za swoją ofiarną pracę, wręcz przeciwnie — stale odkłada środki z niewielkiej pensji wiejskiej nauczycielki, aby wydać nową książkę, uratować ją od żywego grobu w szufladzie biurka. „Pisząc utwory prozatorskie, często wcielam się w swoich bohaterów, — zaznacza ona, — myślę za nich, cierpię razem z nimi”. Autorka chętnie wplata w strukturę swoich dzienników fragmenty listów pisarskich czy rozmów z nimi, i niektórych to nastawia czujnie: czy warto to robić, czy nie jest to zbyt ryzykowny ruch? Dla mnie nie ma tu dylematu, bo listy pisarskie mają takie samo prawo do życia, jak opowiadania, powieści, wiersze czy jakiekolwiek inne gatunki. Co więcej, pani Ola podaje te ustępy z nich, w których mowa jest o literaturze, kwestiach teoretycznych czy też wyrażana jest ocena twórczości tego czy innego pisarza, a nie smakuje okołoliterackie plotki i pogłoski. „Nigdy nie zapomnę oczu młodego chłopaka, żołnierza UPA, świadkiem egzekucji którego stałam się, będąc jeszcze nastolatką. Tak głośno krzyknął przed śmiercią „Sława Ukrainie!”, że słychać było na całą wieś” (Tereza Hałyszyn). „Widocznie są ludzie, którym zawsze jest dobrze, a są tacy, którym zawsze jest źle. Taki podział ról, taka wola sprawiedliwej niesprawiedliwości, a może niesprawiedliwej sprawiedliwości. Nikt nigdy nie będzie wiedział tego dokładnie” (Nadija Kowalyk). „Mój ojciec całe życie walczył przeciwko złu i nieprawdzie, wzywał do chrześcijańskiej miłości, za to ludzie do dziś go pamiętają i szanują…” (Ludmyła Honczar).
„Dowiedziałam się, że pisze Pani książkę o walce wyzwoleńczej — pochwalam i bardzo się cieszę. Wiem z góry, że będzie w niej wiele uścisków i pocałunków, miłości i rozpaczy, ale znając Pani romantyczną naturę, wybaczam” (Andrij Bobjuk, pisarz i były żołnierz UPA). Udają się Oldze Jaworskiej także szkice pejzażowe, do których od czasu do czasu sięga i które mają na celu oddzielenie jednego tekstu od drugiego oraz danie czytelnikowi możliwości złapania oddechu. Kiedy czyta się te etiudowe szkice, ogarnia uczucie, jakby były namalowane cienkim pędzlem, niczym u Kateryny Biłokur, a nie opisane słowami: „Wieczór. Siedzę na brzegu Dniestru, wsłuchuję się w czystą i drżącą melodię wody. Na duszy słodko, smutno i niepokojąco, jak przed spowiedzią. Wędruję oczami po przejrzystej jak łza fali i myślę o tymczasowości bytu. Kilka kroków ode mnie szumi trzcina, zasnute chmurą słońce wieczornym powabem barwi niebo na purpurowo”. A poza tym autorka lubi zwięzłą, aforystyczną frazę, udaje jej się zagęścić słowa na tyle, że zdania przypominają napiętą cięciwę. Charakteryzuje ją filozoficzna głębia i niecodzienna logiczność myślenia, umiejętność dostrzeżenia i wyodrębnienia tego, co najistotniejsze, najważniejsze w życiu, a także ściśnięcia do rozmiaru maksymy jakiejś życiowej mądrości czy ciekawego uogólnienia: „Prawdziwość duszy objawia się w jej szczerości”. „Pisarz musi nauczyć się żyć tak, żeby nie myśleć o piedestale, a o czytelniku”. „Jeśli nauczymy się odnosić do siebie nawzajem tak, jak uczy Boże przykazanie — nauczymy się żyć”. „Radość — to czyste myśli i wysokie idee”. „Starości nie boją się tylko młodzi, bo wydaje im się, że będą żyć wiecznie”. Ale czasami krótkie frazy zbijają temporytm tekstu narracyjnego, dlatego w przyszłości warto obchodzić się z nimi ostrożniej i rozważniej i, być może, wplatać w strukturę szerszej opowieści, a nie podawać osobno. Lepsza sytuacja jest tam, gdzie ciekawe myśli i spostrzeżenia wylewają się w formie lakonicznego czterowiersza: Tak umiałam wierzyć w cuda, Szukałam niebieskich gwiazd za horyzontem, Do dziś bajka mnie pamięta, Bo ja umiałam wierzyć w cuda. Jeszcze jedna znamienna cecha twórczości pisarki — ironiczność oraz umiejętność opisania sytuacji czy poszczególnego człowieka z domieszką humoru. Lubi ona także anegdotyczne i dowcipne scenki, które odbijają jakąś ciekawą stronę ludzkiego życia-bytu. „— Mojego męża można „postawić na miejscu” tylko kłótnią — opowiadała jedna kobieta drugiej na przystanku tramwajowym. — Cały świat go drażni, bo dawno zapomniał, jak się uśmiechać i żartować, nie umie porządnie się ubrać, chodzi niechlujny, wybucha przez drobnostkę, marzy o zdobyciu majątku, a pracować nie chce, jęczy jak stara baba. Tylko dając upust słowom, naprawiam sytuację. — I co, pomaga? — Na kilka dni. A potem wszystko toczy się w kółko”. („W kółko”) Ale obok takich wesołych scenek sąsiadują opisy zupełnie odmiennych sytuacji i dramatów, jak to, właściwie, dzieje się w samym życiu, dlatego dziennik Olgi Jaworskiej w swojej istocie można nazwać dramatycznym. „Kiedy mój mąż leżał nieprzytomny, „powalony udarem”, a jego rodzeństwo umierało na raka, ich matka w modlitwie prosiła: „Panie, nie pozbaw mnie rozumu, bo kto będzie płakał za moimi synami?”. Serce i myśl pisarki są niezmiennie zwrócone ku Ukrainie, jest przejęta jej losem, niepokojem o jej przyszłość. Słowo Olgi Jaworskiej jest jakby kontynuacją twórczej i życiowej sztafety Iwana Hnatiuka i dobrze rozumie ona całą odpowiedzialność tej misji. „Tworzę swój literacki świat, bo tak mi dobrze — wyznaje. — Wiecznym punktem odniesienia w nim jest wiara w prawdę i te odczucia, które rodzą się w obcowaniu z naturą. Nastawiam się na optymizm, chociaż nie jest to łatwe. Natrafiając na fałsz lub agresję, bardzo cierpię. Gorzko i smutno uświadamiać sobie te porażki, których doznajemy w ostatnim czasie przez niezgodę i nieumiejętność jednoczenia się. Ale żyję w ciągłym oczekiwaniu na zmiany…”. Utalentowane słowo przybliża takie zmiany i one niechybnie nadejdą. A zatem przyniosą zmiany także w życie osobiste pisarki — jej utalentowane książki będą rozlatywać się po świecie wielkim, wielotysięcznym nakładem, na co bez wątpienia zasługują. Książka „Echo” Olgi Jaworskiej jest niewielka objętościowo, ale pod względem faktograficznym, napięcia emocjonalnego i głębi myśli niezwykle pojemna. Wszystko mi się w niej podoba, porusza i głęboko wzrusza duszę, oprócz designu i szaty graficznej. Mimo wszystko forma musi odpowiadać treści, bo pierwotne postrzeganie jest wizualne i właśnie ten pseudoludowy styl wielu czytelników może zaniepokoić. Zapiski z dziennika i poezja autorki są warte tego, aby przeczytać je uważnie i z namysłem.
Maschinelle Übersetzung
16 stycznia odbyło się posiedzenie Komitetu ds. przyznawania Nagrody Gabinetu Ministrów Ukrainy im. Maksyma Rylskiego, którą nagradza się najlepsze literackie przekłady na język ukraiński dzieł wybitnych autorów zagranicznych oraz przekłady dzieł ukraińskich klasyków i współczesnych autorów na języki narodów świata. Tajnym głosowaniem wyłoniono laureata nagrody za 2014 rok. Został nim członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, starszy wykładowca Katedry Orientalistyki im. profesora Jarosława Daszkiewicza Wydziału Filologicznego Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki Roman Hamada, za przekłady z języka perskiego książek „Porywające opowieści” Alego Safiego i „Bachtijar-name”, które ukazały się w 2011 i
w 2012 roku w tarnopolskim wydawnictwie „Bohdan”. „Zdumiewające opowieści” Alego Safiego należą do najpopularniejszych utworów literatury perskiej, którą nazywa się pierwszą antologią perskiego humoru — dowcipnego, łagodnego i pouczającego. Utwór „Bachtijar-name” (drugi tytuł — „Powieść o dziesięciu wezyrach”) również jest szeroko znany na Wschodzie. Czasem jego powstanie uczeni datują na XI–XII wiek. Różnorodne przepisy „Bachtijar-name” przechowywane są w rękopiśmiennych zbiorach świata. Znane są, oprócz licznych perskich, także wersje arabskie, ujgurskie i malajskie tego utworu. Wersja arabska dotarła do nas w postaci baśni „Tysiąca i jednej nocy”. Po raz pierwszy te utwory po ukraińsku przetłumaczył Roman Hamada. Specjaliści odnotowują jego niezrównane władanie słowem i zdolność oddania sposobu pisania każdego autora, którego tłumaczył. Roman Hamada jest autorem książek przekładów z języka perskiego: „Perskie opowiastki” w 2 tomach (2007–2008), „Anegdoty o mulle Nasreddinie” (2008, 2011), „Antologia perskiego humoru” (2010), „Wesoła księga” Alego Safiego, „Zdumiewające opowieści Alego Safiego” oraz „Irańskie baśnie ludowe” (2011). Jest laureatem nagrody im. M. Łukasza oraz pierwszej nagrody Fundacji Wolanyk-Szwabowskich przy Fundacji Wolnego Uniwersytetu w Nowym Jorku. Ogółem o nagrodę im. Maksyma Rylskiego w tym roku zgłoszono 13 utworów, których tłumaczami jest 6 autorów. Planuje się, że wręczenie nagrody odbędzie się 19 marca w muzeum im. M. Rylskiego.
Maschinelle Übersetzung
Ołeksandr PONOMARIW, doktor nauk filologicznych, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki. Nie ma wątpliwości, że wszyscy bez wyjątku użytkownicy jakiegoś języka nie mogą bezbłędnie władać jego wariantem literackim. Ale cywilizowane społeczeństwo musi dążyć do podnoszenia kultury języka swoich obywateli. W tym celu w kraju muszą być wzorcowi użytkownicy języka — wychowawcy przedszkoli, nauczyciele szkół, wykładowcy średnich szkół specjalistycznych i wyższych uczelni, lektorzy, aktorzy teatralni i filmowi. Na nich w przyswajaniu norm języka literackiego orientuje się reszta obywateli społeczeństwa. Jeszcze nie tak dawno prasa i radio były wzorcem poprawnego mówienia. Studio „Ukrtelefilm” wypuszczało filmy w języku ukraińskim. W kinach w języku ukraińskim wyświetlano taśmy kijowskiej i odeskiej wytwórni filmowych, a także dubbingowane (nie z napisami!) filmy produkcji zagranicznej. W operach Kijowa, Lwowa, Odessy, Charkowa arcydzieła światowej sztuki muzycznej brzmiały w ukraińskich przekładach Ludmyły Staryckiej-Czerniachiwskiej, Mykoły Woronego, Pawła Tyczyny, Maksyma Rylskiego, Mykoły Bażana, Borysa Tena, Mykoły Łukasza i innych artystów ukraińskiego słowa. Teraz liczba wydań drukowanych w języku ukraińskim znacznie się zmniejszyła. Wziąć, na przykład, obwód ługański. Jakieś dwadzieścia lat temu było tam dwie obwodowe gazety w języku ukraińskim: „Prapor peremohy” i „Mołodohwardijec”, teraz nie ma żadnej takiej skali. W Charkowie, oprócz dwóch obwodowych, wychodziła gazeta miejska „Weczirnij Charkiw”, która miała duży nakład i wielki popyt czytelników. Teraz tej gazety nie ma. Takich przykładów można przytaczać wiele. Większość gazet rejonowych i zakładowych wielonakładowych od Zakarpacia do Ługańszczyzny wychodziła w języku ukraińskim. Odbywały się seminaria klastrowe dla pracowników gazet, poświęcone kulturze językowej wydań. Niejednokrotnie zdarzało mi się brać udział w takich seminariach. Pamiętam, na seminarium, gdzie zebrali się przedstawiciele gazet strefy południowej (Odessy, Mikołajowa, Chersonia, Zaporoża i Symferopola), odnotowywano wysoki poziom kultury języka mikołajowskiej „Piwdennej prawdy”.
Wtedy nikt nie dzielił Ukrainy na ukraińskojęzyczną i rosyjskojęzyczną. Jeśli duże miasta Południa i Wschodu były w większym lub mniejszym stopniu zrusyfikowane, to poza granicami centrów obwodowych panował język ukraiński. Taka sama sytuacja jest teraz, ale w radiu, a zwłaszcza w programach telewizyjnych, wywiady z obywatelami obwodów południowo-wschodnich przeprowadza się tylko w języku rosyjskim, a dokładniej – w jego ukraińskim wariancie terytorialnym. Wcześniej obwodem charkowskim kierował ukraińskojęzyczny Ołeksandr Maselśkyj, teraz obwodem i jego centrum kierują działacze nastawieni antyukraińsko. Do 2010 roku na Pierwszym kanale narodowym Ukraińskiego Radia wszyscy potrafili udzielać wywiadów w języku ukraińskim, teraz występuje kto jak chce. W telewizji sytuacja jest o wiele gorsza. Zaprasza się tam do prowadzenia programów ludzi, którzy nie władają językiem ukraińskim. Zresztą, jak można ich zachęcić do języka ukraińskiego, skoro sami szefowie telewizji nie potrafią lub nie chcą rozmawiać po ukraińsku? Skutek nie kazał na siebie długo czekać. Podczas omawiania jednego z meczów światowego czempionatu w piłce nożnej w 2012 roku na Pierwszym kanale narodowym telewizji w języku ukraińskim rozmawiał jedynie Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Polski na Ukrainie. Teatry operowe pod fałszywym hasłem „światowej” praktyki przeszły na wystawianie oper w językach oryginału, choć wybitni kompozytorzy G. Bizet, G. Verdi, D. Szostakowicz nalegali na to, że utwory wokalno-dramatyczne powinny być wykonywane w językach zrozumiałych dla słuchaczy. Czyż naprawdę lepiej śpiewać dalekim od ideału w ustach ukraińskich śpiewaków językiem francuskim, niemieckim czy włoskim, niż wspaniałymi przekładami M. Rylśkiego („Carmen” G. Bizeta), P. Tyczyny („Lohengrin” R. Wagnera), M. Łukasza („Łucja z Lammermooru” G. Donizettiego)? Przez radio często transmitują fragmenty różnych oper w wykonaniu zagranicznych śpiewaków i prawie nigdy nie można usłyszeć nagrań ukraińskich wersji oper w wykonaniu Iwana Patorżynśkiego, Marii Łytwynenko-Wolhemut, Jełyzawety Czawdar, Jewhenii Mirosznyczenko, Belli Rudenko, Dmytra Hnatiuka, Jurija Hulajewa, Anatolija Sołowjanenki. A może te nagrania włożono do tak dalekiej szuflady, że trudno je znaleźć, jak ukraiński oryginał filmu „Za dwoma zającami”? Środki masowego przekazu (zarówno drukowane, jak i elektroniczne) obfitują w błędy na wszystkich poziomach językowych. Przykładów jest mnóstwo, dlatego ograniczę się do niektórych z nich. Na poziomie leksyki raz po raz natrafiamy na: співпадати, співпадіння (poprawnie – збігатися, збіг), співставляти (зіставляти), пил (w znaczeniu zapał, namiętność), вітчина (szynka), остаточний (zaliczkowy), блюдо (potrawa). Zabawne są tłumaczenia tytułów filmów: „Skaz pro te, jak car Petro arapa żeniw” zamiast „Opowieść o tym…”, bo skaz to to, co w języku rosyjskim nazywa się bieszenstwo. Nierzadko zdarzają się „perły” typu „Switłana Żołob – poet, perekładacz” zamiast poetesa, perekładaczka; „pered mikrofonom żurnalist (zamiast żurnalistka) Olha Czerednyczenko”; narodnomu artystu Ukrajiny, spiwaku Wasylu Bokoczu zamiast narodnomu artystowi Ukrajiny, spiwaku Wasylewi Bokoczu. Niejednokrotnie można usłyszeć zmyślone formy liczebników п’ятиста, семиста zamiast п’ятисот, семисот. Wielką wadą planu morfologicznego jest ignorowanie wołacza przy zwracaniu się: Łewko Mykołajowycz zamiast Łewku Mykołajowyczu, pani Maria zamiast pani Marie itd. Na poziomie składni używa się błędnych konstrukcji понад ста, понад плану zamiast понад сто, понад план; за тридцять років літературної діяльности Вами написано zamiast Wy napysaly; по книгарням (театрам, областям, програмам) zamiast по книгарнях (театрах, областях, програмах); завідувач кафедрою (zamiast завідувач кафедри); звертатися за адресою (zamiast звертатися на адресу). Naruszane są normy frazeologiczne: під відкритим небом (zamiast просто неба), задавати питання (zamiast ставити запитання) itp. Nie przestrzega się norm ukraińskiej ortoepii: каскова країна zamiast казкова країна, кот Києва zamiast код Києва, czyli naruszają prawo zachowania dźwięczności spółgłosek. Przy oddawaniu dźwięku oznaczanego literą h, któremu odpowiada ukraińska litera г: Hans, Helmut, Hilary, Hofmann, uciekają się do „hekania”: Hans, Chelmut, Chilari, Chofmann; piszą i mówią ґеноцид, ale грунт, a potrzeba odwrotnie – геноцид, ale ґрунт. Często gęsto używają dialektalnych lub w ogóle nieukraińskich akcentów w słowach: мережаT, несеTте, принеTсти, юроTдивий, коромиTсло, відстояTти, феномеTн, неTнависть, граTблі, листоTпад, ноTвий, поTсуха, гороTшина, МайбородаT, ДериземляT, ПерейбийніTс itd. Poprawne akcenty to: мереTжа, несетеT, принестиT, юродиTвий, короTмисло, відстоTяти, феноTмен, ненаTвисть, грабліT, листопаTд, новиTй, посуTха, горошиTна, МаTйборода, ДериTземля, ПеребиTйніс. Z nazwiskami i imionami osobowymi sytuacja jest po prostu straszna. Jeśli wcześniej w urzędach stanu cywilnego przestrzegano zaleceń „Słownika imion własnych ludzi” L. H. Skrypnyk i N. P. Dziatkiwśkiej, to teraz dzieci zapisuje się, jak komuś z rodziców przyjdzie do głowy. Więc mamy: Hołodnik, Ohorodnik, Piwowar, Hajowyj, Kurinnyj, Szwydkyj, Rakojid, Pidobid, Warenyk, Bilyk, Siryk, Ołeksijczuk, Kyryczewa, Swystełnykowa; Hanna, Jewhen, Artem, Chrystyna, Maryna, Maksym, Kyryło, Wira, Kateryna, Ołena, nawet Łena, Dania. Powtarzam, właśnie tak zapisano w oficjalnych dokumentach zamiast Hołodnyk, Ohorodnyk, Pywowar, Hajowyj, Kurinnyj, Szwydkyj, Rakojid, Pidobid, Warenyk, Bilyk, Siryk, Ołeksijczuk, Kyryczewa, Swystełnykowa; Hanna, Jewhen, Artem, Chrystyna, Maryna, Maksym, Kyryło, Wira, Kateryna, Ołena, Danyło. W programie radiowym „Słowo” podają sensacyjną wiadomość, jakoby w języku ukraińskim 98% słów było pochodzenia obcego (języków z taką liczbą zapożyczeń nie ma na świecie!); jakoby słowo ajstra zapożyczone jest z języka łacińskiego (w rzeczywistości – z greckiego); jakoby spójnik та łączy tylko drugorzędne składniki szeregu jednorodnego. A co z takimi nazwami: Teatr opery ta baletu, Instytut mystectwoznaustwa, folklorystyky ta etnołohiji, Bank „Finansy ta kredyt” itp. Przykładów językowych niepowodzeń można podawać jeszcze wiele. Państwo musi podejmować środki w celu wykonania art. 10 Konstytucji Ukrainy oraz Uchwały Sądu Konstytucyjnego z 14 grudnia 1999 roku, co będzie sprzyjać podniesieniu prestiżu języka ukraińskiego. Jednak nie wszystko zależy tylko od państwa. Żadne środki, żadne kursy języka ukraińskiego nie pomogą, jeśli ludzie sami nie zadbają o swój język. Czyż mało jest takich przypadków, kiedy jadą, powiedzmy, w trolejbusie dwie lub trzy osoby, które komunikują się w języku ukraińskim. I nagle zwracają się do kogoś z nieznajomych pasażerów: „Peredajte, pożałujsta, na tałon”. Czyż można mówić o prestiżu jakiegoś języka, kiedy podręczniki szkolne wychodzą z licznymi błędami, a jakiś urzędnik z Ministerstwa Oświaty i Nauki mówi: „Ta ile tam tych błędów!”. O jakiej prestiżowości języka może być mowa, kiedy przeważającą większość wycieczek prowadzi się nie w języku państwowym? Kiedy na wyrobach lekkiego, spożywczego, farmaceutycznego i innych rodzajów przemysłu nazwy piszą wielkimi literami w języku rosyjskim, a na odwrocie drobnym drukiem po ukraińsku obok języków innych krajów. Dla poprawy sytuacji potrzeba: – Zobowiązać urzędników wszystkich szczebli do wykonywania art. 10 Konstytucji Ukrainy oraz Uchwały Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z 14 grudnia 1999 roku, których nikt nie uchylił. – Wprowadzić normalny ukraińskojęzyczny tryb w radiu i telewizji. – Wznowić w dużym nakładzie „Słownik imion własnych ludzi” L. H. Skrypnyk i N. P. Dziatkiwśkiej, zapewnić nim wszystkie urzędy stanu cywilnego i zobowiązać pracowników tych instytucji do przestrzegania zaleceń słownika, a nie pobłażać nie do końca normalnym zachciankom rodziców. – We wszystkich środkach masowego przekazu oraz w wydawnictwach przywrócić stanowiska redaktorów językowych. – Przywrócić do teatrów operowych ukraińskojęzyczne wersje przedstawień, które są wielkim dorobkiem kultury ukraińskiej. – Filmów zagranicznych studiów filmowych nie opatrywać napisami, a dubbingować w języku ukraińskim.
W Tarnopolu protestują przeciwko państwowej polityce rusyfikacji
Maschinelle Übersetzung
Iryna HNATIUK, kandydat nauk filologicznych, kierownik działu leksykologii i leksykografii Instytutu Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Kijów. Literacka Tarnopolszczyzna XX wieku kojarzy się w wyobraźni każdego czytelnika z imieniem utalentowanego ukraińskiego pisarza Bohdana Łepkiego. To autor, który wniósł do ukraińskiego piśmiennictwa koloryt ziemi galicyjskiej, wzbogacił literaturę specyfiką i unikalnością językowego wyrazu. We współczesnej ukrainistyce istnieje niemało słowników frazeologicznych, które poświadczają frazemowe bogactwo naszego języka, jednak słowników języka utworów poszczególnych pisarzy jest mało. W tym upatrujemy aktualność wykonanego badania. Właśnie frazeologia naświetla głębokie warstwy ukraińskiego myślenia narodowego, jest składową kultury ludowej, w niej odzwierciedlony jest świat materialny, relacje międzyludzkie, emocje. Treść frazemu to wiedza, doświadczenie człowieka, włożone w krótki zwrot z emocjonalno-ekspresyjną oraz obrazowo-metaforyczną oceną. Autorzy słownika postawili przed sobą ważne i niełatwe zadanie: wykryć jednostki frazeologiczne w całym dorobku twórczym mistrza słowa artystycznego Bohdana Łepkiego, przeanalizować ich semantykę oraz wykryć parametry gramatyczne. Bogactwo autorskiego słowa, oryginalność i wykwintność tworzenia obrazów przez Bohdana Łepkiego demonstrują umiejętne zastosowanie ustalonego korpusu frazeologicznego języka ukraińskiego oraz tworzenie przekształconych jednostek frazeologicznych, które pełnią ważną rolę estetyczną w jego utworach. Imponuje nam to, że autorzy słownika podają znaczenie wykrytych jednostek frazeologicznych, opierając się na słownikach frazeologicznych języka ukraińskiego, a mianowicie na „Słowniku frazeologicznym języka ukraińskiego” (Kijów: Naukowa dumka, 1993; wznowienie 1999. — 984 s.) oraz „Słowniku frazeologizmów języka ukraińskiego” (Kijów: Naukowa dumka, 2003; wznowienie 2008. — 1104 s.). Wieloletnia praca, którą zakończyli językoznawcy z Tarnopola, jest jednocześnie trudna i wdzięczna. Systematyzacja w osobnym słowniku zasobów frazeologicznych pisarza uwydatnia narodową specyfikę całego języka. Recenzowany słownik podaje wszystkie jednostki frazeologiczne, przysłowia, powiedzenia itp., użyte w utworach wybitnego galicyjczyka Bohdana Łepkiego. Autorzy opierają się na szerokim rozumieniu frazeologii. Słownik „Frazeologizmy w utworach Bohdana Łepkiego” jest unikalnym wydaniem, które pozwala spojrzeć na twórczość pisarza przez nowy pryzmat — poprzez źródło leksykograficzne. Autorzy udowodnili, że język utworów Bohdana Łepkiego jest bogaty we frazeologię. W artykułach słownikowych trafnie zaprezentowano przykłady-ilustracje do wykrytych jednostek frazeologicznych. Autorzy zademonstrowali głęboką naukowość w połączeniu z popularyzacją twórczości Bohdana Łepkiego. Struktura artykułu słownikowego obejmuje: komponent hasłowy (słowo bazowe); frazeologizm rejestrowy wraz z jego wariantami; objaśnienie; cytaty-ilustracje; paszportyzację frazeologizmu ze wskazaniem tytułu utworu oraz strony, na której wykryto frazem. W artykule słownikowym jako pierwsze podaje się słowo hasłowe: rzeczownik, przymiotnik, czasownik, imiesłów; w pojedynczych przypadkach bazowymi stają się inne części mowy. Słowo bazowe podawane jest w formie wyjściowej (początkowej): dla rzeczownika — mianownik, liczba pojedyncza; dla przymiotnika — mianownik, rodzaj męski, liczba pojedyncza; dla czasownika — bezokolicznik. Po komponencie hasłowym w artykule słownikowym podają frazeologizm rejestrowy wraz z jego wariantami, na przykład: кращий горобець у жмені, як синиця на стрісі = краще синиця в руках, ніж журавель у небі; як горобці на плоті = як ластівки під стріхою; натиснути голосом = підняти голос; воду опихати в ступі = товкти воду в ступі oraz inne. Dalej idzie objaśnienie znaczenia frazeologicznego (według słowników frazeologicznych). Jeśli zwrot językowy nie jest odnotowany w słownikach frazeologicznych, autorzy podają własne definicje, na przykład: DUCH дух затаїти Przyczaić się, zamrzeć (wskutek silnego przerażenia, wstrząsu) [FSUM, 1: 318]. Король дивився на Орлика, але не відповідав. Козаки дух затаїли в собі. Z-pid Połtawy do Bender, s. 126. Wołodymyr MOŁODYKO, członek Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, miasto Radomyśl, obwód żytomierski. 26 lipca 2011 r. pilnie zwołano nadzwyczajną sesję Żytomierskiej Rady Obwodowej w celu przemianowania obwodowej instytucji komunalnej „Żytomierski Obwodowy Ośrodek Ochrony Zdrowia Matki i Dziecka” na Żytomierski Obwodowy Ośrodek Perinatalny. A pośpiech, z jakim to robiono, tłumaczono biurokratyczną kazuistyką, zgodnie z którą niemałe asygnaty oraz nowoczesny i kosztowny sprzęt medyczny, które przeznaczano dla ośrodka z góry według odpowiedniego programu państwowego, miały być skierowane wyłącznie do ośrodków perinatalnych. Żytomierski Ośrodek Matki i Dziecka słowa „perinatalny” ani w nazwie, ani w statucie nie miał, w związku z czym wymarzonego przez medyków i społeczność sprzętu, jak i odpowiedniego finansowania, według urzędniczej logiki nie mógł otrzymać. Cóż to za słowo takie? Właśnie wtedy usłyszałem je po raz pierwszy i zdziwiłem się, że po łacinie łączy ono w sobie ciążę, poród, okres poporodowy — właściwie to, co nazywamy macierzyństwem jako funkcję kobiety rodzenia i wychowywania dziecka. I kiedy pytam któregoś z...
DUSZA jakby bez duszy chodzić Przeżywać, smucić się. Dobry kozak. A jak wczoraj walczył, żebyście wiedzieli! Żal tylko, że się zakochał i teraz jakby bez duszy chodzi. Krutiż, s. 753. W słowniku odnotowano dużą liczbę utrwalonych, dobrze znanych jednostek frazeologicznych, takich jak: „postawić na swoim” (s. 148), „dobrą szkołę przejść” (s. 151), „iść do głowy po rozum” (s. 159), „podać sobie ręce” (s. 163), „wyrywać z serca” (s. 171), „dobre czasy” (s. 203), „anioł nad chatą przeleciał” (s. 10), „jak ryba w wodzie” (s. 155). Jednak znacznie większą uwagę przyciągają frazeologizmy-neologizmy Bohdana Łepkiego, takie jak: „chrzanowa róża zapachniała” (s. 201), „czesać diabłu ogon” (s. 205), „gadać makarony” (s. 12), „późni Iwanowie” (s. 82). W recenzowanej pracy zwraca na siebie uwagę sumienność opracowania, sposób podawania materiału w rejonie myszłymskim. Chociaż od dawna istnieją ukraińskie określenia dla podobnych instytucji — przytułek, schronisko itp. Lecz medycyna, niestety, nie jest odosobniona w takiej niemal przymusowej latynizacji. Grzeszą tym i edukatorzy, którzy, wydawałoby się, jak nikt inny powinni dbać o ochronę ojczystego słowa. Kiedyś w jednej z publikacji pedagogicznych spotkałem termin „propedeutyczny”. Specjalista, do którego zwróciłem się w tej sprawie, szczegółowo próbował wyjaśnić, co to oznacza, i znajdował dla takiego tłumaczenia całkowicie słuszne ukraińskie odpowiedniki. Pawło Zahrebelny kiedyś na spotkaniu z czytelnikami oburzał się tym, że w kijowskich restauracjach pojawili się sommelierzy. Tak Francuzi nazywają specjalistów od rozlewu win. Ale przecież w ojczystym języku jeszcze od pradawnych czasów książęcych istnieją własne nazwy dla takich profesji: czasznik, podczaszny, podczaszy. Lubią wstawić egzotyczne słówko do swoich wystąpień także nasi politycy. Kilka lat temu dochodziło do śmiechu, gdy poważni deputowani, niczym małpując jeden drugiego, w swoich dyskusjach wspominali czyjąś „charyzmę” lub „charyzmatyczność” (w zrozumiałym języku — to umiejętność osoby podobania się ludziom i wpływania na nich). Zapewne dlatego upodobali sobie oni to słówko, bo zbyt ważną jest taka zdolność podczas wyścigów wyborczych. W szeregu krajów istnieje ustawowy zakaz oficjalnego używania w pisowni obcojęzycznych terminów i słów, jeśli istnieje odpowiednik tego w swoim języku państwowym. Ot, nam by takie podejście! Bo takie wrażenie, że obecnie o czystość ojczystego słowa dbają tylko nieliczni dziwacy-entuzjaści. Jak, powiedzmy, dziennikarz Jurko Zełenyj, który, niczym bajkowy Myjdo-dir, wraz z podobnie myślącymi stara się wprowadzać do obiegu zamiast obcojęzycznych słów wymyślone odpowiedniki. Na przykład, zamiast markera zaproponowano używać słowa „mitnyk”, dziennikarz — to „nowynar”, afisza — „ogłoska”, prędkościomierz — „szwydkomir” itp. I niektóre z jego słów już zaczynają być używane. Niektórzy oburzają się: powiadają, po co wymyślać koło (niedawno, między innymi, z przyjemnością usłyszałem, jak w grupie nastolatków między sobą nazywali ten środek transportu „krutyło”), i, przyprawiając do tego politykę, zaczynają krzyczeć o przymusowej ukrainizacji, której u nas i nie czuć, i, właściwie, istotnie nigdy nie czuć było. Niestety. Bo kiedy namyślimy się w czynie wziąć za ratowanie ojczystego języka, to przedmiotu ratunku już może nie być… Wielka i różnorodna twórczość Bohdana Łepkiego — swoiste zjawisko w literaturze ukraińskiej XX wieku. W warunkach niepodległej Ukrainy, kiedy formuje się nowa koncepcja rozwoju nauki, kultury, literatury, dorobek twórczy Bohdana Łepkiego zajmuje jedno z wybitnych miejsc. Dziedzictwo duchowe artysty akumuluje główne tendencje myślenia artystycznego złożonego okresu — od neonarodnictwa do modernizmu. W kręgu zainteresowań badawczych zawsze znajdował się język utworów pisarza, ponieważ jego barwność, koloryt, niepowtarzalna maniera pozostają niewyczerpanym źródłem do pisania licznych prac naukowych, demonstrują bogate potencjały wyrazowe języka ukraińskiego. Rezultatem żmudnej wieloletniej pracy naukowców stało się fundamentalne wydanie „Frazeologizmy w utworach Bohdana Łepkiego” (2010 r.), przygotowane do druku przez zespół wykładowców katedry języka ukraińskiego Tarnopolskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia Wołodymyra Hnatiuka pod kierownictwem profesor Stefanii Jelysejiwny Pancio. Recenzowany słownik — bezsprzeczny dorobek naukowy w historii ukraińskiej leksykografii, prezentuje bogactwo oraz ważny potencjał emocjonalno-ekspresyjny języka narodowego. Słownik „Frazeologizmy w utworach Bohdana Łepkiego” daje przestrzeń każdemu, kto się z nim zapozna, na nowo przemyśleć twórcze dziedzictwo orędownika narodowo-państwowego odrodzenia Ukrainy Bohdana Łepkiego, wzbogacić się duchowo, intelektualnie, dodać coś nowego czy inaczej pojąć już znane, wiadome. Przyjemnie, że ukraińskie autorstwo słownikarskie wzbogaciło się o nową, samodzielną pracę leksykograficzną. Całą „magię frazeologizmów” odczuli, odszukali i spaszportyzowali dla potomnych, nowych pokoleń czytelników, miłośników ukraińskiego słowa kompilatorzy — profesor Stefania Jelysejiwna Pancio (autor projektu, redaktor naczelny), Tetiana Pyłypiwna Wilczynśka, Iryna Mychajliwna Babij, Nina Ołeksandriwna Swystun (sekretarz odpowiedzialny), Natalia Demjaniwna Parasin, Natalia Iwaniwna Lisniak, Tetiana Mychajliwna Mykołenko, Maria Jarosławiwna Naływajko. Ich praca jest zdolna wywyższyć każdego, kto weźmie wydanie do rąk; lingwistycznie i intelektualnie zanurzyć w tajemnice świata duchowego. „Słowo nasze nieśmiertelne, ono delikatne, malownicze, głośne, jak pieśń, — pisał Pantełejmon Kulisz, — to „skarbiec naszego ducha”. Słowo docenili i wywyższyli kompilatorzy słownika „Frazeologizmy w utworach Bohdana Łepkiego”, którzy służą Muzie Ojczystego Słowa i duszą, i czynem. Przyjemnie, że ukraińskie autorstwo słownikarskie wzbogaciło się o nową, samodzielną pracę leksykograficzną, która zasługuje i na uznanie, i na wyróżnienie. Recenzowany słownik „Frazeologizmy w utworach Bohdana Łepkiego” jest ważnym wkładem w badanie frazeologii, lingwostylistyki, leksykografii. Z powodzeniem będą mogli go wykorzystać naukowcy, studenci, doktoranci, wykładowcy, wszyscy, którzy interesują się językiem i kulturą ojczystego narodu.
Maschinelle Übersetzung
Zagrożenie dla języka ukraińskiego niesie nie tylko rusyfikacja, która wywołuje u Ukraińców największy sprzeciw i opór, lecz także latynizacja, na którą z jakiegoś powodu nie zwraca się zbyt wielkiej uwagi.
...lekarzy z branży medycznej, czy wiedzą, czym jest centrum perynatalne, większość jedynie wzrusza ramionami. A centrum materii dziecka — to całkiem jasne i zrozumiałe. Właściwie nawet komputer nie rozumie takiego obcego ukraińskiemu słowa, bo podkreśla je według programu ortograficznego jako błąd. I takie masowe przemianowania działy się niemal wszędzie. To tylko jeden, ale dość wymowny przykład tego, jak zrozumiałe obywatelom rodzime pojęcia sztucznie zastępuje się i zaśmieca obcymi słowami. W tym przypadku — na rzecz płatnika. Bo Narodowy projekt „Nowe życie — Nowa jakość opieki nad macierzyństwem i dzieciństwem”, zgodnie z którym przeznaczano znaczne środki na tworzenie centrów perynatalnych, był finansowany przez szereg organizacji międzynarodowych. Proszę zwrócić uwagę: w podanej nazwie projektu nie ma ani słowa o perynatalności, a mowa jest natomiast o opiece właśnie nad nam znanym macierzyństwem i dzieciństwem. Ale urzędnicy widzieli tu tylko to, co chcieli widzieć, a czynnik finansowy w ich spojrzeniu okazał się decydujący. Branża medyczna, moim zdaniem, staje się jedną z najniebezpieczniejszych w wprowadzaniu do naszego bytu obcych słów. Na przykład kiedyś zwróciłem uwagę, że zamiast również zrozumiałych kiedyś centrów czy stacji przetaczania krwi, w których zbierano m.in. krew dawców, zaczęły pojawiać się zakłady transfuzjologiczne. Albo — z dzieciństwa doskonale rozumiałem, czym zajmuje się lekarz, którego nazywano „ucho-gardło-nos”. Być może brzmi to nie do końca elegancko, ale przynajmniej jest zrozumiałe, bo używane obecnie „otolaryngolog” dziecko (i nie tylko) nie tylko nie zrozumie, ale też nie wymówi. Tak samo porównajcie nazwy „lekarz dentysta” i „stomatolog”, „podwyższone ciśnienie” i „hipertensja”, „należący do ciała” i „somatyczny” oraz wiele innych pojęć medycznych. A ponadto obecnie masowo wprowadza się do obiegu termin „hospicjum”, którym nazywa się placówkę charytatywną opiekującą się nieuleczalnie chorymi ludźmi. Jedna z takich placówek, nawiasem mówiąc, ma zostać otwarta w naszym Rado-
Maschinelle Übersetzung
Kostiantyn SUSZKO, laureat nagrody imienia Iwana Franki, m. Zaporoże. Budowa tamy pod Kachowką i stworzenie gigantycznego zbiornika wodnego przypomina awanturę, jeśli nie zbrodnię. Inicjatorzy tej sztucznej katastrofy ekologicznej przebąkiwali, że nowy węzeł hydrotechniczny znacząco wzmocni energetyczną potęgę ZSRR i jednocześnie napoi spragnione taurydzkie ziemie. Miało to rzekomo pozwolić „podnieść zbiory upraw zbożowych do 40—45 centnarów z hektara” i dać możliwość skutecznej uprawy… bawełny (po 20—25 centnarów z hektara). Bawełna na taurydzkich polach? Oczywiście, kwestia ta była rozstrzygana na szczeblu rządowym. W szczególności w trzecim punkcie postanowienia Rady Ministrów ZSRR z 20 września 1950 roku powiedziano: „Przewidzieć w rejonach rolnictwa nawadnianego… rozwój zasiewów bawełny…” „Rozwój”, czyli — kontynuację, ponieważ bawełnę na Ukrainie zaczęto uprawiać jeszcze w latach przedwojennych na powierzchni ponad 260 tysięcy ha. Minie 58 lat od epokowej decyzji radzieckiego rządu, a w swoim wystąpieniu podczas pracy konferencji naukowo-praktycznej z okazji 50-lecia utworzenia Zbiornika Kachowskiego główny kustosz zbiorów Nikopolskiego Państwowego Muzeum Krajoznawczego I. Anciszkin skomentuje to tak: „Jeśli uważnie przeanalizować dokument (właśnie wspomniane postanowienie Rady Ministrów ZSRR. — K. S.), to staje się zrozumiałe, że ani dodatkowa energia elektryczna, ani podniesienie wydajności tradycyjnych upraw rolniczych nie interesowały autorów postanowienia, za którymi wyczuwało się stalinowską wolę. Prawdziwym celem ogromnej budowy na południu Ukrainy, która doprowadziła do zniszczenia tworzonego przez tysiąclecia przez naturę ekosystemu łęgów, było wprowadzenie na ukraińskich stepach zasiewów bawełny”.
A czyż środkowoazjatyckich łanów do tego nie wystarczało? Wychodzi na to, że nie, bo Stalin stale zwiększał liczebność Sił Zbrojnych komunistycznego imperium, a te siły wymagały ogromnej ilości bawełny, z której wytwarzano nie tylko tkaninę na wojskowe umundurowanie (słynne „chebe”), ale i materiały wybuchowe. Wraz z rozszerzeniem powierzchni zasiewów bawełny przewidywano budowę w Melitopolu i Chersoniu zakładów ekstrakcji oleju. W Chersoniu taki zakład zdążono wybudować, ale musiał on pracować na przywoźnych surowcach, ponieważ już w 1956 roku, z powodu niskich zbiorów bawełny, zaprzestano jej uprawy w Taurydzie. Zatem „prawdziwym celem”, do którego dążono, wznosząc Kachowską Elektrownię Wodną, było zwiększenie zbiorów bawełny. A bawełna — głównie na potrzeby armii… Tak w naszej hydrotechnicznej epopei zaczął wyrazistszy stawać się ślad, który nazwałbym militarystycznym. Ale czy tylko w miękkich włóknach bawełny on się przejawia? Istnieje wersja, w którą nie bardzo wierzę, jakoby idea stworzenia kaskady elektrowni wodnych na głównej arterii wodnej Ukrainy należała do Stalina. Wychodzi więc na to, że tylko Dnieproges, który oddano do użytku w 1932 roku, w kontekście rzekomo zatwierdzonego przez Lenina planu elektryfikacji gigantycznego kraju (w rzeczywistości plan, można powiedzieć, zapożyczony od cara Mikołaja II, ponieważ hydroelektrownia poniżej progów wraz ze śluzami w ogóle zostały zaprojektowane w przededniu XX wieku), miał wyłącznie gospodarcze przeznaczenie. Stalinowska idea kaskady węzłów wodnych ma militarystyczny — wojenny — charakter. Jej były seminarzysta z gruzińskiego miasta Poti pielęgnował ją od dawna, a proces realizacji przyspieszył przypadek, który wydarzył się na Dnieprogesie 18 sierpnia 1941 roku, kiedy enkawudziści-dywersanci, nafaszerowawszy „legendarną tamę” dwudziestoma tonami materiałów wybuchowych, wysadzili pierworodną inwestycję Leninowskiego planu elektryfikacji Rosji. W rezultacie wybuchu przez wyrwę w tamie z wysokości 38 metrów runęła woda, wzbijając się gigantyczną falą. Od Zaporoża i niemal do Nikopola (wygasając stopniowo, fala dotarła do Kachowki) wał wodny zmiótł na swojej drodze wszystko: statki i łodzie, sprzęt przemysłowy, rolniczy i wojskowy, budynki mieszkalne i gospodarcze, tysiące ludzi. Moja mama, która wtedy mieszkała z trzema moimi siostrzyczkami na Chortycy, opowiadała: kiedy fala, wzburzona wybuchem, opadła, w pławniach na drzewach pozostało wisieć mnóstwo naszych żołnierzy, którzy wycofywali się pod naporem Niemców. Ilu ich tam było — nikt nie liczył. Dokładne skale katastrofy do dziś nie zostały ustalone i raczej nie uda się ich kiedykolwiek ustalić. A póki co badacze, w szczególności A. Rumme, F. Pigido, W. Moroko operują liczbami od 20 tysięcy radzieckich żołnierzy do 450 tysięcy żołnierzy wraz z cywilami. Niemieckie straty wynoszą zaledwie 1500 osób. Oczywiście liczby są prawdopodobne, ale to, że w strefie sztucznej katastrofy ekologicznej przebywało znacznie więcej niż pół miliona osób (wojskowi i cywile) — jest faktem niezaprzeczalnym. Przy okazji warto wyjaśnić, co się stało. Cytuję W. Moroko: „Potężny wybuch, który uniósł w powietrze więcej niż czwartą część tamy (135 ze 600 m), rozległ się po godzinie 20 i okazał się całkowitym zaskoczeniem dla dowództwa frontu. W meldunku bojowym z 19 sierpnia sztabu Frontu Południowego do Naczelnego Dowódcy zaznaczano: „Jak ustalono w śledztwie, wysadzenie tamy i Dnieprzańskiej Elektrowni Wodnej przeprowadzono bez zezwolenia, samowolnie przez podpułkownika Pietrowskiego i przedstawiciela Sztabu Generalnego, naczelnika oddzielnego naukowo-badawczego wojskowo-inżynieryjnego instytutu (m. Moskwa), inżyniera wojskowego 1. rangi Jepowa, który podczas wstępnego śledztwa zeznał, że osobiście wydał polecenie przeprowadzenia wybuchu, tłumacząc to tym, że otrzymał wskazówkę od naczelnika Oddziału wojskowo-inżynieryjnego zarządu sztabu Frontu Południowego, podpułkownika Pietrowskiego. Pietrowski podczas wstępnego przesłuchania oświadczył, że takiego rozkazu nie wydawał. Pietrowski i Jepow zostali aresztowani, prowadzone jest śledztwo. Przedwczesne wysadzenie mostu (który łączył Chortycę z lewym brzegiem. — W. M.) i tamy utrudniło sytuację bojową, wywołało niepotrzebne ofiary (podkreślono przez nas. — W. M.), ułatwiło wrogowi warunki forsowania rzeki Dniepr”. Cóż to za ptaszki tacy — Pietrowski i Jepow — którzy PONAD GŁOWAMI DOWÓDZTWA FRONTU (!) samodzielnie podejmują niewiarygodnie odpowiedzialną (nieodpowiedzialną?) decyzję? Czyj rozkaz wykonywali? Dlaczego po zakończeniu śledztwa podpułkownika i inżyniera wojskowego 1. rangi nie tylko nie rozstrzelano, ale nawet nie ukarano? Wszystko wyjaśnia szyfrogram, podpisany przez Stalina i naczelnika Sztabu Generalnego Szaposznikowa: „W przypadku skrajnej potrzeby, zezwala się na wysadzenie Dnieprogesu”. Poziom zaś skrajnej potrzeby, należy uważać, określało nie dowództwo frontu, a ci sami podpułkownik z inżynierem… Na własne uznanie? Czy oprócz szyfrogramu była jeszcze ustna wskazówka z Kremla? Nie wykluczone, bo wkrótce obaj wysadzili Wołchowską Elektrownię Wodną, a „w ciągu kolejnych lat wojny wykonywali specjalne tajne zadania na różnych frontach”. I nieprzypadkowo, wszak w szczególności B. Jepow, laureat Nagrody Stalinowskiej, swego czasu wyróżnił się przy wysadzaniu w powietrze Soboru Chrystusa Zbawiciela w Moskwie. Na zakończenie tego smutnego epizodu jeszcze raz zacytuję W. Moroko, gdzie uczony zaznacza, „że dramat 18 sierpnia stał się ilustracją stosunku państwa do swoich obywateli. Dla jego przywódców tragiczne losy milionów ludzi były niewartą uwagi pustą abstrakcją. Te miliony, nie szukając „oszczędnych wariantów”, bezmyślnie rzucano w ogień wojny”. Więc, być może, w dnieprogesowskiej fali Stalin dostrzegł potężny środek walki „z prawdopodobnym przeciwnikiem” i z zachodu, i ze wschodu. Jeśli tylko jeden wybuch na czwartej części Dnieprogesu wywołał taką falę, to czym może skończyć się wysadzenie całej tamy! A jeśli tama nie jest jedna… Jeśli do Dnieprzańskiego węzła wodnego dodać jeszcze jeden, powiedzmy, Kachowski, i „w przypadku skrajnej potrzeby” wysadzić i jego? A jeśli do Kachowskiej dodać Krzemieńczucką tamę-zaporę (zbudowana w 1960 roku), „puścić z torbami” Dnieprodzierżyńską (1964), a dalej — Kijowską (1968) i Kaniowską (1975)? O niewiarygodnych rozmiarach i sile sztucznego tsunami nie ma co mówić, wystarczy tylko powiedzieć, że w wyniku planowanej akcji miały zostać zniszczone nie tylko nacierające armie „prawdopodobnego przeciwnika”, ale i wszystkie przybrzeżne wsie, osady, miasteczka i miasta, a całkowita liczba ludzkich ofiar miała sięgnąć 8—10 mln osób. Wyjaśniwszy okoliczności wybuchu na Dnieprogesie 18 sierpnia 1941 roku, ważne jest, by wskazać i na jego przyczyny: jaka była konieczność wysadzania w powietrze znacznej części tamy? Oto wniosek W. Moroko: „W ten sposób rekonstrukcja wydarzeń 18 sierpnia pozwala stwierdzić jednoznacznie — wersja o tym, że wysadzenie Dnieprogesu nie miało alternatywy i było dyktowane brutalnymi realiami wojny, nie ma podstaw”. I dalej coś bliskiego przyczynie katastrofy: „Nadmierna nerwowość, strach, u którego, jak wiadomo, „oczy są wielkie”, a nie wojskowa konieczność, określiły los Dnieprogesu”. Słusznie i niemal wyczerpująco, ale nasuwa się jeszcze jedna myśl: a czy nie był to czysto stalinowski eksperyment? Czy nie pragnął kremlowski badacz poprzez dnieprogesowski wybuch naocznie przekonać się o sile sztucznego tsunami na Dnieprze? Zatem militarystyczny charakter? Ależ tyran spoczął w Bogu w marcu 1953 roku, w tym czasie, kiedy proces realizacji idei osławionej kaskady znalazł swoją kontynuację, począwszy od 1959 roku… Wobec tego, dlaczego nie zatrzymali się? Po co było dalej budować tamy w najbardziej dosłownym rozumieniu tego terminu? Wszystko poprawnie, ale — z jednej strony. A z drugiej — realizacja idei budowy Kachowskiej Elektrowni Wodnej rozpoczęła się jeszcze we wrześniu 1950 roku, więc czy Stalin umarłby dwa i pół roku później, czy żyłby do stu lat, nic by się nie zmieniło. Bo oprócz paranoicznej woli wodza, miała niebagatelny wpływ na rozwój wydarzeń jeszcze osławiona inercja logiki technokratów, którym byle tylko coś „zwiększać”, „wzmacniać”, słowem — budować. Oni, ci technokraci, i dzisiaj opowiadają się za rozszerzeniem sieci, jak się okazało, absolutnie NIE POKOJOWYCH elektrowni atomowych.
Kto odpowie za niesłychany zbrodnię przeciwko naturze, kulturze, duchowości, przeciwko naszemu zdrowiu, wreszcie przeciwko ludzkości? Długo szukałem choćby wzmianki o usankcjonowanym wymiarze odpowiedzialności za coś takiego i nie znajdowałem. Aż oto niedawno w ręce wpadła mi niezwykle ciekawa książeczka, w której wyczytałem: „Znaczącym krokiem w kierunku ustanowienia odpowiedzialności za zbrodnie przeciwko naturze jest artykuł 441 Kodeksu karnego (z 2001 r.) — „Ekobójstwo”. Wskazano w nim: „Ekobójstwo — masowe niszczenie świata roślinnego i zwierzęcego, zatrucie atmosfery lub zasobów wodnych, a także popełnienie innych czynów, które mogą spowodować katastrofę ekologiczną — podlega karze pozbawienia wolności na okres od 8 do 15 lat”. Zatem, wychodząc od deliktu współczesnego prawa ekologicznego, niszczenie krajobrazów naturalnych, gruntów ornych, miejscowości, zabytków historycznych i miejsc rekreacyjnych…, wyrządzanie szkód moralnemu i fizycznemu zdrowiu narodu, przewaga wyrządzonej szkody nad korzyścią, naruszenie przepływów geochemicznych w dorzeczu Dniepru — budowa zbiorników wodnych kaskady dnieprzańskiej — należy rozpatrywać jako znamiona zbrodni przeciwko środowisku z artykułu 441 „Ekobójstwo” Kodeksu karnego Ukrainy. Czy ktoś z wielkoskalowych złoczyńców został ukarany na podstawie tego artykułu? Nie mam faktów, aby odpowiedzieć na to pytanie twierdząco. Być może właśnie dlatego, zamiast radykalnie zmieniać nasz stosunek do Natury, w szczególności poprzez poszukiwania i wdrażanie alternatywnych wariantów zwiększania potencjału energetycznego, nasi naukowcy uparcie kontynuują podążanie zgubną, tradycyjną ścieżką, ciągnąc za sobą na sznurku nas wszystkich. W szczególności coraz głośniej słychać głosy o konieczności stworzenia dodatkowych bloków w Zaporoskiej Elektrowni Jądrowej, a nawet o budowie nowej elektrowni atomowej w rejonie Hornostajiwki na Chersońszczyźnie! Powyższym nie tyle występuję przeciwko elektrowniom jądrowym (to temat na osobną rozmowę), co kategorycznie nalegam na niedopuszczalność dalszego obciążenia technogennego na Minęło 50 lat od czasu stworzenia Kachowskiego „morza”, jednego z kaskady sztucznych mórz na Dnieprze, które oszpeciły prawdziwe, prastare, piękne oblicze największej arterii wodnej naszej Ojczyzny.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
przydnieprzowski północno-tawryjski region. Ten biedny kraj i tak jest już dawno przeciążony, a po skutkach katastrofy czarnobylskiej w żałobnej liście ofiar katastrof ekologicznych figuruje pod numerem „dwa”. Brak odpowiedzialności za popełnione globalne zbrodnie przeciwko przyrodzie — niczym innym nie da się wytłumaczyć naszego nieustannego znęcania się nad środowiskiem. Można ponieść karę za osobno wycięte, nielegalnie ścięte drzewo, a za zniszczony las — nie. Bo w pierwszym przypadku w sprawie występuje osobny, naprawdę przez nikogo nieobroniony tak zwany przeciętny obywatel, który kierował się osobistą korzyścią (zimą we wsi nie ma czym palić), a w drugim — cała grupa (kolektyw!) wysoko wykwalifikowanych specjalistów, którzy wysunęli ideę niszczycielskiego projektu… w interesie państwowym. Do bezkarności mimochodem dochodzi jeszcze przyzwolenie na wszystko. My, naiwni, sądzimy, że nasi uczeni, zgłaszając jakiś pomysł do realizacji, przemyślają każdy jego zakręt, projektanci uwzględniają i ważą każdy szczegół, żeby, nie daj Boże, nie narobić bigosu… A tymczasem zaporoski dziennikarz Wiktor Żarow w „Informacyjnym biuletynie Dniprostroju” z 1956 roku natknął się na taki oto fragment: „Niestety, nadal w wielu kwestiach projektowania, przygotowania i eksploatacji zbiorników wodnych, a zwłaszcza w kwestiach zmian pasa brzegowego, brak metodologii. Badanie doświadczeń w zakresie tworzenia zbiorników wodnych nie jest uogólniane, a materiały faktograficzne nikt nie analizuje”. Przypomnieliście sobie, drodzy czytelnicy, że rok 1956 to czas intensywnego i nieustannego napełniania wodą „misy” sztucznego morza? Uświadomiliście sobie, że po Kachowskiej „przekształcacze przyrody” już zamierzali wznieść Krzemieńczucką, Dniprodzierżyńską, potem — Kijowską i Kanewską zapory? Zatem, przygotowując budowę szeregu hydromonstrów, nikt nie zamierzał ani naprawiać zbrodniczo dopuszczonych jawnych braków, ani uwzględniać właśnie zdobytych gorzkich lekcji. Temat kachowskiej klęski wśród ukraińskich pisarzy, niestety, nie jest popularny. A skoro już tak się literacko ułożyło, to na tym swoistym braku ryb ostatnio gdzieniegdzie zaczęto przedstawiać dowżenkowski „Poemat o morzu” jako głęboko protestacyjne dzieło, co, niestety, nie odpowiada rzeczywistości. Ołeksandr Pietrowycz Dowżenko — nasz genialny reżyser filmowy, wybitny pisarz, ale tak wszedł do historii ukraińskiej sztuki filmowej i literatury wcale nie dzięki wspomnianemu dziełu. Jego „Poemat…” to niemal ciągła apologetyka tego, co działo się w pierwszej połowie lat 50. ubiegłego stulecia pod Kachowką i wyżej w górę Dniepru, aż do Chortycy, i nie jest to wina, lecz nieszczęście Ołeksandra Pietrowycza. Wtedy nie mógł się ukazać w tej sprawie utwór innego gatunku, takie były czasy. Nawet w dzienniku pisarzowi nie udało się uniknąć rozdwojenia. W jednym miejscu czytamy: „W Nikopolu, wszedłszy na tamę, zobaczyłem morze nowe, nasze, radzieckie, bezkresne, jaskrawo błękitne. Wrażenie ogromne. To było prawdziwe morze. Coś uderzającego, niespodziewanego, dramatycznego i coś naprawdę wzniosłego… Od dalekiego błękitnego horyzontu aż po same stopy rozciągało się morze, szerokie, czyste, nowe… Morze wymaga nowej estetyki. Ono samo jest już nową estetyką. Nie przyjmuje słomianej starej strzechy, nędzy, szarości”7. A oto taki zapis: „…Naprawdę, nikt w Pokrowskim (wieś niedaleko Nikopola. — K. S.) nie ogłaszał ludziom, że trzeba przenosić pół wsi. Żadnej pracy wyjaśniającej nie prowadzono. Po prostu wchodzono na podwórka, mierzono, zapisywano i każdemu indywidualnie informowano o zalaniu i konieczności przeprowadzki na górę. Co więcej, wszystkim, którzy nie zdążyli się przenieść w wyznaczonym terminie, oznajmiano: — Jeśli do tego a tego dnia nie wyprowadzisz się, uprzedzamy — będziemy burzyć dom buldożerem, niezależnie od tego, czy w nim mieszkasz, czy nie”8. Nieco dysonują właśnie te publicystyczne wiersze z tonacją „Poematu…”, ale nie mamy prawa wymagać, tym bardziej z perspektywy czasu, od zaszczutego przez władzę, zniechęconego człowieka tego, czego wtedy nie mógł stworzyć, nie z powodu braku talentu, lecz z braku możliwości politycznych. Natomiast niezmiernie ważne jest zobaczyć powieść filmową (scenariusz filmowy) „Poemat o morzu” taką, jaka wyszła spod pióra genialnego artysty. Mówi się, że rzekomo apogeum protestu w „Poemacie…” jest wystąpienie przewodniczącego kołchozu Sawy Zarudnego przed krajanami… Cytuję najwyraźniejsze miejsca z tego wystąpienia: „Będzie, towarzysze, morze! Tak! Będzie morze, a nasza wieś pójdzie na wieki pod wodę. Tutaj, gdzie urodzili się nasi przodkowie i my z wami, gdzie dorastaliśmy, kochaliśmy, płakaliśmy i weselili się, będzie dno morskie. Gdzie nasze matki jeszcze jako dziewczęta bawiły się, układały pieśni… tak… będzie dno morskie. Artyści, oczywiście, mogliby dla muzeów namalować dziś choćby sto obrazów — stare wsie, stare tamy… Tak, nie ma artystów… nie ma… Żeby ludzie kiedyś, za komunizmu, mogli oglądać na obrazach dno morskie”.9 Wszystko jasne? A oto, zapewne, i to, co można uznać za dodatek do apogeum… Czy protestacyjny? „Że to (dno. — K. S.) powstało nie w jakiejś tam epoce sylurskiej, lecz jest to nasze robotniczo-chłopskie ludzkie morze”. (Podkreślenie moje. — K. S.). „Ludzkie morze”… Lepiej nie powiesz. Gdzież więc protesty wobec bluźnierskiej idei i jej barbarzyńskiej realizacji? Może to: „Ani dumy, ani szacunku… Aj-aj-aj! Stałaby na brzegu morza (podkreślenie moje. — K. S.), minęłoby jeszcze trzysta lat, my wszyscy byśmy pomarli, zgnili do diabła, a nowi ludzie podziwialiby naszą starożytność i starożytność naszych przodków nad nowym morzem…” (Znów podkreślenie moje. — K. S.). Tak, stary dziad oburza się, ale nie morzem, nie, z jego pojawieniem się się zgadza. Zdenerwował się dziad nie z powodu zniszczonych plawni, lecz dlatego, że cerkwi nie uchroniono…
Nieudane cytaty? To niech będą inne. Oto jeden: „Wetrzemy jej gliniane ściany w ziemię wesołym buldożerem (podkreślenie moje. — K. S.), i nagle zrobi się tak, jakby jej nigdy na ziemi nie było i nikt w niej się nie rodził, nie radował, nie umierał”. To już coś bliższego celowi naszych poszukiwań, a jednak do szerokiego protestu jeszcze nie dorasta. Oto kolejny cytat: „Nie mówię, że morze nie jest potrzebne! Ja też dla niego pracuję. Tylko jestem rozdwojony, słyszysz? Zważ moje cierpienie”! Całkiem naturalne emocje człowieka, na jego oczach niszczy się jego dom, ale jakże politycznie wyważone jest ich przedstawienie: jakkolwiek by było, człowiek przyznaje, że „morze jest potrzebne”, bo tak potrzebuje władza, kierująca i prowadząca siła… A oto już otwarta apoteoza „budowy stulecia”, nieopanowana hosanna: „Niezwykłe dzieła dzieją się dziś na wielkich rzekach!” I nieco dalej: „Spójrzcie na ludzi — jak wyrośli! Jaką tamę wznieśli!” „Huczy muzyka na Dniprowskim Dolnym Biegu, po stepach Ukrainy, nad Wołgą, na wielkich syberyjskich rzekach, po całym świecie niesłychanym dzwonem”.
A na zakończenie, zarówno mojego cytowania, jak i samej „Poematu…”, przytaczam bez komentarza: „Narodziło się morze, bezkresne, z nieogarnionym morskim horyzontem. Geologiczny cud!.. Wrażenie wieczności, jak od ziemi i nieba. Ale ono pojawiło się nowe, a jego natchnienie, dumna nowość, porusza, wymaga i woła, jak rewolucja!” Zapewne z gorzkiego wrażenia takiej rozdwojenia śmiertelnie zmęczonego człowieka, znany uczony i pisarz z Zaporoża Wiktor Antonowicz Czabanenko 26 sierpnia 1970 roku wyrwał się z takim oto:
Zniszczyć kozacką femę
Zamierzył nieludzki tyran,
A ty pośpiesznie uciąłeś Poemat,
Przyłożywszy sól do świeżych ran.
Nie ma Hileji, raju — Łęgu,
Jest plakacik na paradę.
Całuje tamę niezgrabną
Pomyje zielonych fal-smrodu.
Kwitnie ujarzmiona przyroda
Kwieciem śmierci i chorób,
„Poemat wolnego ludu”
Czyta Wania-rolnik.
Po naszym złocie — gorzkie morze, Po naszej chwale rozlał się brud…
O genialny cudotwórco,
Genialnie się pomyliłeś!
(Niech wybaczy wielce szanowny Wiktor Antonowicz, ale powiedziałbym: „Ty przeciętnie się pomyliłeś”.)
Nawiasem mówiąc, pierwszym na Ukrainie, który przerwał „ciszę literacką wokół Kachowki”, był właśnie W. A. Czabanenko. Jeżeli jego historyczno-toponimiczny słownik „Wielki Ług Zaporoski” (1999 rok) stał się swego rodzaju głęboką rozprawą w obszarze bolesnego tematu i jest adresowany przede wszystkim do naukowców-humanistów, krajoznawców, pisarzy, nauczycieli, studentów i uczniów starszych klas szkoły ogólnokształcącej, to fundamentalne dzieło „Ukraińska Atlantyda”10 jest przeznaczone dla szerokiego kręgu czytelników. Oczywiście, podobnie jak w słowniku, podstawę tego wydania stanowi materiał naukowy, lecz rozcieńczony wtrąceniami publicystycznego charakteru, odbierany jest ostrzej i bardziej obrazowo: „Jak zaczynali, tak kontynuowali przez ponad dwa stulecia »urządzanie« odwiecznie ukraińskiego kraju moskiewscy kolonizatorzy. I »urządzili« do tego stopnia, że z kwitnącego, rajskiego Wielkiego Ługu pozostała teraz tylko kałuża, a wokół niej przycupnęły dziesiątki półgłodnych, półzimnych, na wpół zmoskwiczonych, pokrytych radioaktywnym pyłem wsi, osiedli i nędznych miast”.
Jeszcze jeden cytat: „Im dalej w przeszłość odchodzi czas tragedii Wielkiego Ługu, tym więcej pojawia się problemów ekologicznych i społecznych przed społeczeństwem ukraińskim i tym mniej pozostaje szans na odrodzenie (czy choćby częściową odbudowę) narodowej świętości”.
Organicznie łącząc własne doświadczenie naukowca i pisarza, Wiktor Czabanenko wydał książkę o niezwykle wysokim, zarówno społecznym, jak i obywatelskim brzmieniu, której analogu we współczesnej literaturze ukraińskiej nie ma. Pracując nad tymi notatkami, zacząłem szukać czegoś podobnego w postsowieckiej i sowieckiej przestrzeni literackiej, jednak i tam nie znalazłem niczego równorzędnego. „Pożegnanie z Matjorą” Walentina Rasputina (1976 rok) jest oczywiście przenikliwym, utalentowanym utworem, lecz ogranicza się do kameralnego brzmienia, podczas gdy „Ukraińska Atlantyda” Wiktora Czabanenki wyróżnia się niepohamowaną społeczną polifonicznością. Można też powiedzieć tak: podczas gdy „Matjora” Rasputina jest zjawiskiem czysto rosyjskim i niczym więcej, „Atlantyda” Czabanenki jest również zjawiskiem, ale czysto ukraińskim, do tego wychodzącym na szeroki świat. Dowodem na to są rozdziały „Jak powstał Wielki Ług”, „Zaporożcy w Wielkim Ługu”, „Zaczarowani niewysłowionym pięknem”, „Wielka ruina”.
__________________ 1 Ludowe przysłowie. 2 Uchwały partii i rządu w sprawach gospodarczych (1917–1967)/ M.: Politizdat, 1968. — 752 s. 3 Właśnie na artykuł kandydata nauk historycznych, docenta Katedry Ukrainoznawstwa Zaporoskiej Akademii Inżynierskiej W. Moroko „Dnieproges: czarny sierpień 1941 roku” ze zbioru „Prace naukowe Wydziału Historycznego Zaporoskiego Uniwersytetu Narodowego” opieram się obecnie. 4 Dehadiuk E.H., Dehadiuk J.E. Ekologiczno-technogenne bezpieczeństwo Ukrainy. — K: EKMO, 2006. — 306 s. 5 Delikt — nielegalne działanie, naruszenie, przestępstwo. 6 W 1959 roku za scenariusz filmowy „Poemat o morzu” Ołeksandr Dowżenko pośmiertnie otrzymał Nagrodę Leninowską (10000 rubli). 7 Dowżenko Ołeksandr. Notatniki. Dziennik. Listy // Dowżenko Ołeksandr. Dzieła w 5 tomach. — T. 5. — K.: Dnipro, 1985. 8 Tamże. 9 Ołeksandr Dowżenko. Zaczarowana Desna. Powieść filmowa. Opowiadania. — Kijów: Wydawnictwo Dnipro, 1969. — 584 s. 10 Wiktor Czabanenko. Ukraińska Atlantyda. Wydawnictwo popularnonaukowe. — Z.: Dniprowskyj metalurh, 2006. — 408 s.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
nam obiecano wielką renowację skweru przy pomniku, a wszystko zakończyło się nieteatralizowanym złożeniem kwiatów i wystąpieniem byłego pracownika naukowego muzeum, a obecnie dyrektora biblioteki uczelni im. Gogola, proświcianina Ołeksandra Morozowa, o drodze życiowej wybitnego żeglarza. Zważywszy na taką sytuację, 28 listopada 2013 roku Mykoła Szkurko zwrócił się do sekretarza rady miejskiej Ołeha Kirsanowa z propozycją zwołania posiedzenia komitetu organizacyjnego i rozpatrzenia kwestii włączenia do jego składu przedstawicieli Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego oraz środowiska biznesowego Niżyna. A także wystąpienia z wnioskiem do Czernihowskiej Obwodowej Administracji Państwowej o włączenie do regionalnego planu działań finansowania prac remontowych i konserwatorskich obiektu — cerkwi Przemienienia Pańskiego i placu przy niej. Geniusz chodził naszymi ulicami. Niełatwo stąpać w jego ślady, ale trzeba. Jeśli naprawdę uważamy się za Ukraińców… dla poważnej rozmowy o przyszłości miasta. Wzięli w niej udział sekretarz rady miejskiej Ołeh Kirsanow oraz naczelnik wydziału kultury i turystyki komitetu wykonawczego rady miejskiej Wałerij Prymaczenko. Rozpatrzono dokumentację naukowo-projektową „Uzasadnienie utworzenia w m. Niżyn historyczno-architektonicznego rezerwatu”. Opracowanie wykonał Instytut Badawczy Teorii i Historii Architektury oraz Urbanistyki Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury na zlecenie wydziału gospodarki komunalnej Niżyna. Przedstawione opracowanie przewiduje wyznaczenie terytorium i obiektów rezerwatu, odpowiednie strefowanie funkcjonalne terytorium miasta, renowację zabytków, a także odtworzenie cennych utraconych obiektów historyczno-architektonicznych. Stronę przygotowała Nadija ONYSZCZENKO
Maschinelle Übersetzung
Dyrektor Fundacji Charytatywnej „Niżyn”, zastępca przewodniczącego Nieżyńskiego Miejskiego Związku Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Mykoła Szkurko o tym, że jest członkiem komitetu organizacyjnego ds. przygotowania i obchodów uroczystości z okazji 200-lecia urodzin T. H. Szewczenki, dowiedział się, przeglądając w listopadzie stronę internetową rady miejskiej. Zarządzenie w tej sprawie nr 92 sekretarz rady miejskiej Ołeh Kirsanow podpisał 17 czerwca 2013 roku. Spośród 18 członków komitetu organizacyjnego 10 to urzędnicy. Reszta — kierownicy placówek kulturalnych i oświatowych. W dokumencie tym zatwierdzono również plan działań dotyczących przygotowania i obchodów jubileuszu. 12 głównych punktów przewiduje organizację masowych koncertów, zawodów sportowych, wystaw, godzin wychowawczych i wieczorów tematycznych, które w jednym podpunkcie nazywane są „okrągłymi stołami”, w innym — wyjazdowymi wykładami, dysputami czy wycieczkami tematycznymi. Ta lista jest najwyraźniej wystarczająca dla urzędniczego raportu przed wyższymi władzami, ale zbyt skromna dla mieszkańców Nieżyna, którzy przestrzeń tego miasta postrzegają nie w wymiarze geograficznym, a jako pojęcie własnego losu, a poczucie jego duchowego środowiska jest u nich niezwykle silne. Obecność tutaj Tarasa Szewczenki, w którego wykupie z poddaństwa brali udział absolwenci Nieżyńskiego Gimnazjum Nauk Wyższych księcia Bezborodki, jest odzwierciedlona nie tylko we wspomnieniach współczesnych, ale także w jego utworach prozatorskich. Aktywnie badał je jeden z pierwszych biografów Kobziarza, urodzony we wsi Perechiwka wychowanek Nieżyńskiej Szkoły Powiatowej Ołeksandr Konyski. Spuściznę epistolarną Tarasa Szewczenki badał znany szewczenkolog, dyrektor Nieżyńskiego Liceum Prawnego Mychajło Czałyj. Wkład w szewczenkologię i stworzenie Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie wniósł nieżynianin Mychajło Nowycki. Rozprawę naukową „Taras Szewczenko i Czernihowszczyzna” pozostawił nam docent Nieżyńskiego Uniwersytetu Państwowego imienia Mykoły Hohola Heorhij Nediłko. Jej wersję elektroniczną przygotowało już Centrum Badań nad Hoholem przy uniwersytecie. Zostanie ona opublikowana w czasopiśmie popularnonaukowym „Nasza ukraińska ojczyzna” dla nauczycieli Ukrainy i diaspory, wydawanym przez Centrum Współpracy Humanitarnej z ukraińską diasporą. Dział historyczny Nieżyńskiego Muzeum Krajoznawczego imienia Iwana Spaskiego bada nieżyńskie szlaki Tarasa Szewczenki, które planuje wydać w formie osobnego przewodnika. Opracowano również odpowiednią wycieczkę tematyczną. Czy wiedzą o tym autorzy Planu działań? Nie tylko ja zwróciłam uwagę na punkt 10: „Przeprowadzić prace remontowe i renowacyjne w zakresie zagospodarowania i uporządkowania obiektów związanych z imieniem T. H. Szewczenki w latach 2013—2014”. Najwyraźniej za takie uważają teren przy pomniku Kobziarza w parku kultury i wypoczynku jego imienia oraz plac przy cerkwi Przemienienia Pańskiego na ulicy Moskiewskiej, gdzie odprawiano nabożeństwo żałobne nad ciałem Tarasa Szewczenki podczas przewożenia go z Petersburga do Kaniowa, gdzie w punkcie 1.2 zaplanowano teatralne złożenie kwiatów. Wymienię jeszcze jedno miejsce pamięci, które powinno być oznaczone nie tylko w gazecie. Na ulicy Hohola, tam, gdzie obecnie stoi pomnik Jurija Łysyńskiego, wznosił się budynek Zgromadzenia Szlacheckiego. O pobycie tutaj Tarasa Szewczenki w 1846 roku napisał Ołeksandr Konyski. „Kiedy Szewczenko i Czubynski (ten ostatni był zresztą wychowankiem Liceum Nieżyńskiego) przyjechali do Nieżyna, wieść o ich przyjeździe natychmiast rozeszła się po mieście, a drzwi naszego mieszkania — opowiada Czubynski — nie zamykały się, zwłaszcza od studentów: wśród nich był wtedy jeszcze znany później tłumacz dzieł Szekspira, Schillera, Goethego i Szewczenki — Mykoła Herbel. W czwartek na zapusty w nieżyńskim klubie (kasynie) był bal. Taras i Czubynski poszli na bal. Jeden ze starszyzny klubowej, widząc, że Szewczenko ma na głowie czapkę, i nie wiedząc, kim on jest, czyją głowę ta czapka okrywa, nie chciał wpuścić go na bal. Ale surowemu starszemu wyjaśniono, że czapka okrywa głowę geniusza Ukrainy i w jakimkolwiek stroju byłby Szewczenko, on, wchodząc do klubu, oddaje temu ostatniemu cześć i szacunek”. W tym samym pomieszczeniu, jak informuje afisz muzealny, w piątek 24 lutego 1912 roku przez Nieżyńskie Ukraińskie Kółko Dramatyczne wystawiona zostanie „Najmyczka”, dramat w pięciu aktach Karpenki-Karego, z udziałem Marii Kostiantyniwny Zańkoweckiej — przyszłej pierwszej artystki ludowej Ukrainy, której 160-lecie urodzin również przypada na 2014 rok. Recenzenci jej twórczości zauważali, że na scenie wyraziła ona ból narodu ukraińskiego tak samo genialnie, jak Szewczenko w słowie. I to daje nam prawo umieścić te wybitne ukraińskie nazwiska na jednym znaku pamięci w skwerze Łysyńskiego. Zarówno wydawnictwa, jak i renowacja oraz ustawianie znaków pamięci wymagają środków, których brak w budżecie miejskim urzędnicy w ostatnich latach wykorzystują jako wymówkę od pracy. Dlatego poseł na Sejm Ukrainy Rusłan Marcinkiw, przypisany do okręgu wyborczego Czernihowszczyzny z ramienia frakcji Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia „Swoboda”, 6 września 2013 roku zwrócił się z zapytaniem poselskim do premiera Ukrainy Mykoły Azarowa. Prosi on o włączenie cerkwi Przemienienia Pańskiego do planu zamówień państwowych w zakresie renowacji zabytków architektury na 2014 rok oraz objęcie osobistym nadzorem odbudowy świątyni w Nieżynie. Uważam za stosowne przypomnieć jeszcze jedną nieżyńską historię związaną z imieniem Tarasa. Ciało Szewczenki z Petersburga na Ukrainę przewożono przez Nieżyn 17 maja 1861 roku. Powitanie było szczególnie uroczyste. Przy rogatkach na ulicy Moskiewskiej zebrali się przedstawiciele nieżyńskiej inteligencji: rzemieślnicy z rozwiniętymi chorągwiami i znakami cechowymi, studenci liceum oraz gimnazjaliści. Karawan z trumną wielkiego poety przewieziono ulicą Moskiewską na teren cerkwi Przemienienia Pańskiego. Po panichidzie, którą odprawili na placu cerkiewnym nieżyńscy księża,
przymocowano do wieka trumny wieńce i kwiaty. Procesja kościelna odprowadzała trumnę przez całe miasto ulicą Kijowską, która od 1917 roku nosi imię Tarasa Szewczenki. W 1991 roku na pamiątkę tego smutnego wydarzenia przy cerkwi Przemienienia Pańskiego ustawiono znak pamięci. A w parku wypoczynkowym imienia Tarasa Szewczenki — pomnik wielkiego Ukraińca autorstwa rzeźbiarza Ołeksandra Skobłykowa. Zostało to zrobione z inicjatywy społeczności, a mianowicie Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. H. Szewczenki, któremu wtedy w Nieżynie przewodniczył Mykoła Szkurko. Poparła go rada miejska i osobiście przewodniczący komitetu wykonawczego Anatolij Romanenko. Kolektywy pracownicze przekazywały jednodniowy zarobek na budowę pomnika, a organizatorami prac byli właśnie urzędnicy. A czy mają dzisiaj pracownicy komitetu wykonawczego kosztorys na wykonanie zaplanowanych prac? Jesteśmy zmuszeni zadawać takie pytania przez gazetę, ponieważ nic nie wiemy o działalności tego komitetu organizacyjnego. Niepokoi także nieodbyty 240-letni jubileusz Jurija Lisianskiego. Ponad rok to-wyglądzie. Władza radziecka specjalnymi tabliczkami deklarowała ochronę zabytków historycznych, a przy tym bezkarnie je niszczyła. I w czasach nowożytnej ukraińskiej niepodległości władze miejskie rozdawały tereny chronione pod zabudowę handlową, dbając o własny zysk, a nie o pamięć pokoleń. Dlatego, najwyraźniej, tak przeciągnął się proces tworzenia rezerwatu. Punktem oparcia, wokół którego będzie formował się rezerwat, musi stać się już istniejące muzeum krajoznawcze imienia Iwana Spaskiego. Los muzealnictwa w Nieżynie był i pozostaje niełatwy. Napisała o tym kierowniczka działu historycznego muzeum, kandydat nauk historycznych Natalija Dmytrenko. Jej zdaniem ekspozycja wymaga zarówno merytorycznego, jak i artystycznego odnowienia. Prezentacja czasopisma „Pamjatky Ukrajiny” stała się powodem. Cerkiew Przemienienia Pańskiego w Nieżynie
Maschinelle Übersetzung
Tak nazwała Nieżyn redakcja naukowo-popularnego ilustrowanego czasopisma Ministerstwa Kultury Ukrainy „Pamiatky Ukrainy”. W ten sposób znani naukowcy poparli utworzenie w Nieżynie historyczno-kulturowego rezerwatu. Pomysł utworzenia w Nieżynie rezerwatu dojrzewa już od ponad 20 lat. Miasto liczy 117 zabytków architektury (czyli półtora raza więcej niż obwodowe centrum Czernihów), 72 zabytki historii oraz 12 zabytków sztuki monumentalnej; w szczególności zachowało się 17 świątyń i kilkadziesiąt kamienic (murowanych domów) z XVIII wieku, co jest wielką rzadkością na Lewobrzeżu. Profesor Nieżyńskiego Państwowego Uniwersytetu im. Mykoły Gogola, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy Hryhorij Samojłenko, opisując dawny i współczesny Nieżyn, argumentowanie dowodzi jego przynależności do naszej wielkiej historii, do dorobku edukacyjnego i artystycznego. I dlatego boli go architektoniczne zniekształcenie Nieżyna. Podobnie jak Ołeksandrowi Morozowowi — autorowi artykułów „Sobór Mikołajowski — unikatowy zabytek epoki «baroku kozackiego»” oraz „Greckie świątynie w Nieżynie”. Zebrał on kolekcję fotografii, cudzych i własnych, na których nasze miasto zachowało się w pierwotnym
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
świat książka legend, podań, bajek, wspomnień „Tam, gdzie płynie Dniestr”. Znaczne miejsce w dorobku Iwana Hryhorowycza zajmują szkice przyrody, a szczególnie opowiadania-wspomnienia o spotkaniach z pisarzami: duńskim – Martinem Andersenem-Nexø, niemieckim – Willym Bredelem, ukraińskimi – Wadymem Sobką, Andrijem Patrusem-Karpackim, Dmytrem Łucenką, Wołodymyrem Babliakiem, Wiktorem Kuszniром, Wiktorem Zubarem, Michajłem Krylatym. Czworo z nich to nasi zemacy-podolanie, którzy pracowali na Bukowinie. Cenne są ich książki, rękopisy i inne materiały, które Iwan Hryhorowycz przekazał Chmielnickiemu Obwodowemu Muzeum Literackiemu około dziesięciu lat temu. A teraz podarował muzeum najcenniejszą relikwię rodziny Bezruczków – portret Tarasa Szewczenki. Nabył go w swoim czasie Antin Antonowycz Biłous – batshyly: jedna przeszła drogę z pełnymi wiadrami hetmanowi, który jechał do Perejasławia, druga napoiła konia szalonemu carowi, trzecia uśmiechnęła się do carycy, która płynęła Dnieprem. Trzy kruki… Trzej lirnicy… Metaforyka „Wielkiego lochu” jest złożona, doświadczonemu nie wszystko od razu się odsłania, dlatego nie stanowi szczególnego zagrożenia dla tych, którzy zmieniają programy. Narody Kaukazu walczą o wolność. Niech obcy im współczują, a przy okazji przekonają się o wielkości orła, który dziobie żebra. Czy poecie przyśnił się car? Przecież go już dawno nie ma. Bliska poecie Ukraina, to przecież jego osobiste, intymne. Matka – Maria, kobieta, która w najcięższej chwili nie straciła wiary, nie pozwoliła zatrzymać dobra, umożliwiła przyszłe wybawienie ludzkości, która zabiła jej dziecko… Można też poety skrytykować, nie zgodzić się z jego interpretacją historii chrześcijaństwa… Tylko nie dopuścić, by Prorok rozmawiał z młodym pokoleniem o palących problemach bytu narodu, bytu Ukrainy.
...żony Iwana Hryhorowycza, Haliny Antonivny. A. A. Biłous w latach dwudziestych uczyła w Rohiźnie i Zielonych Kuryliwcach ówczesnego rejonu Starouszyckiego. To właśnie o nim pisze ukraiński pisarz Mykoła Tarnowski w swojej książce „Złote wierzby”. O życiu i twórczości F. S. Krasyckiego oraz jego portrecie Tarasa Szewczenki, a także o losach rodzinnej relikwii Biezruczków, uczniom Chmielnickiego Liceum nr 17 opowiadali na otwarciu wystawy pracownicy muzeum literackiego: Tamara Micińska, Ludmiła Daniluk i Jana Janczyszyna. W wykonaniu studentki Chmielnickiego Konserwatorium im. Władysława Zaremby Diany Jurejko zabrzmiała pieśń „Zaszczebiotał słowiczek” na słowa Tarasa Szewczenki, muzyka podolskiego kompozytora Mykoły Balemy. Obecni obejrzeli również wystawę wydań dzieł Tarasa Szewczenki ze zbiorów muzeum, w tym „Kobzarzy”.
Nie umniejszam znaczenia utworów Tarasa Szewczenki, które zostały włączone do programu ZNO. Wszystkie utwory Kobzarza są szczytowe i niebezpieczne dla władców. Taki jest nasz Szewczenko, który o Ukrainie powiedział: „Za nią duszę swą oddam”. Cóż więc teraz? Pogodzić się? Czy jeszcze w tej sprawie zwoływać Majdan, śpiewać „Testament”, czytać „I umarłym, i żywym…” przed urzędami urzędników i zmusić do przywrócenia wycofanych utworów do programu niezależnego egzaminowania? Przecież to hańba! W roku jubileuszu taki „prezent”! Najlepiej byłoby cicho przywrócić wycofane utwory do programu, napisać list z wyjaśnieniem, może nawet ukarać jakiegoś „zwrotniczego”. Jednak w taki sposób rozwiązania problemu trudno uwierzyć. Zatem znów słowa Szewczenki: „Walczcie — zwyciężycie, Wam Bóg pomaga! Za wami prawda, za wami chwała I wolność święta!” I dokąd my, Ukraińcy, mamy walczyć o Ukrainę w Ukrainie?
Maschinelle Übersetzung
W Chmielnickim Obwodowym Muzeum Literackim otwarto wystawę jednego portretu Tarasa Szewczenki. Wydarzenie poświęcone jest 200. rocznicy urodzin Wielkiego Kobziarza. Jest to papierowy plakat z portretem Tarasa Hryhorowycza autorstwa ukraińskiego malarza Fotija Krasyckiego — wnuka siostry poety, wnuka jego rodzonej siostry Kateryny. Plakat ujrzał światło dzienne, jak zaznaczono w danych wydawniczych, „3 maja 1906 roku”, ponad 100 lat temu. Wydała go „Typo-Chromo-Litografia I. I. Czokołowa”, która mieściła się w budynku pod nr 22 przy ulicy Funduklejewskiej w Kijowie. Obecnie jest to już prawdziwy rarytas. Zatem egzemplarz wystawiony w Chmielnickim Obwodowym Muzeum Literackim jest cennym eksponatem muzealnym. Miesiąc temu podarował go placówce kultury Iwan Hryhorowycz Bezruczko, znany folklorysta, który obecnie mieszka w Czerniowcach. Wasyl HORBATJUK, dyrektor Chmielnickiego Obwodowego Muzeum Literackiego. Iwan Bezruczko urodził się w 1922 roku we wsi Patryńce w rejonie kamieniecko-podolskim. W latach 80. XX wieku z powodu budowy Dniestrowskiej Elektrowni Wodnej Patryńce przesiedlono „na górę”, ale wiele z jego historii, z jego duchowych, kulturowych skarbów pozostało żywych, takich jak w dawnych czasach, dzięki Iwanowi Hryhorowyczowi. Powiedzmy, 1 grudnia 1992 roku opublikował on w chmielnickiej gazecie obwodowej „Podilśki wisti” przejmujące wspomnienie-szkic „Moja łza — Patryńce”. W tej gazecie ujrzały światło dzienne także „Legendy Sowiego Jaru”. Z czasem Iwan Hryhorowycz opublikował opowiadanie naszego rodaka — pisarza Wołodymyra Bablaka „Łan”, które nie zostało wydrukowane za jego życia. Jeszcze jako uczeń niepełnej szkoły średniej w Kałaczkiwcach Iwan Bezruczko dokonał swoich pierwszych zapisów pieśni ludowych z ust współmieszkańców: Wasyla Hnatowycza Czornego i Pawła Iwanowycza Ostafijczuka. — A do pracy na niwie folklorystycznej — wspomina Iwan Hryhorowycz — zachęcił mnie nauczyciel literatury Borys Jehorowycz Jesypow. Jako drogą relikwię przechowuję książkę „Puszkin, Szewczenko, Gorki w podaniach ludowych” w zapisach Dmytra Kosaryka, którą nauczyciel podarował mi w 1937 roku, abym na takich wzorach uczył się zapisywać słowo ludowe. Sam Borys Jehorowycz zginął w walkach z hitlerowskimi najeźdźcami. Iwanowi Bezruczce również przyszło walczyć. Szkołę ukończył tuż przed 22 czerwca 1941 roku, ale do armii nie zdążyli go zabrać. Przeżył okupację, na froncie był od 1944 roku. Po demobilizacji, w 1948 roku, został nauczycielem młodszych klas w dziesięciolatce w Kytajhorodzie. Uczył się tutaj, więc dobrze go znano zarówno jako wzorowego ucznia, jak i aktywnego autora zewnętrznego różnych czasopism. Ukończył Czerniowiecki Instytut Medyczny, w 1956 roku zaczął pracować w bukowińskim centrum rejonowym Kelmieńce. Jeszcze w latach przedwojennych kilka podań o czarującym i tajemniczym Sowim Jarze, zapisanych przez Iwana Bezruczkę, trafiło do Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii (IMFE). W 1953 roku student medycyny ponownie zaczął zapisywać twórczość ludowo-poetycką. Uderzało go bogactwo przysłów, powiedzeń, ludowych sposobów leczenia, którymi władali ludzie. Symboliczny był dla niego pierwszy dzień pracy, kiedy wezwano go do starszego mieszkańca Kelmieniec, który niespodziewanie zachorował. — Z bólu, a zwłaszcza z nadmiernego wzburzenia — wspomina Iwan Hryhorowycz — chory nie znajdował sobie miejsca. Co robić? Można by zrobić mu zastrzyk, dać tabletkę, ale… W mojej torbie lekarskiej niczego takiego nie było. I wtedy przypomniałem sobie: „Jeśli choremu po rozmowie z lekarzem nie stanie się lżej, to to nie jest lekarz”. I uciekłem się do słowa, aby uspokoić chorego. I — cud! — ból jak ręką odjął. Z radości żona chorego powiedziała: „Podaruję Panu tajstrę, którą sama wyhaftowałam. Będzie Pan w niej nosił ludziom szybką pomoc”. Cudowna tajstra niedługo nosiła leki, za to przydała się I. H. Bezruczce jako skarbnica, w której zbierał twórczość ludową. Z czasem uporządkował kartotekę, nazwał ją „Tajstra ludowej mądrości” i wysłał do Kijowa. „Najlepszemu zbieraczowi twórczości ludowej — z szacunkiem i życzeniami sukcesów w pracy zbierackiej” — taki napis zdobił książkę „Ukraińskie przysłowia i powiedzenia ludowe”, którą Iwan Hryhorowycz wkrótce otrzymał w prezencie od poety i znawcy ludowości Maksyma Rylskiego. „Dziękuję. Proszę przyjąć moje najlepsze życzenia” — taką depeszę wysłał do Iwana Hryhorowycza pisarz Mychajło Stelmach, wielki znawca i miłośnik twórczości ludowej. W 1957 roku w Kijowie odbyła się Republikańska narada zbieraczy twórczości ludowo-poetyckiej, zwołana przez IMFE Akademii Nauk USRR. Jednym ze 150 uczestników narady był I. H. Bezruczko. Wtedy poznał znanych zbieraczy folkloru: pisarza Dmytra Kosaryka, Hnata Tanciurę, M. Riaboho, a podczas Republikańskiej konferencji w 1961 roku — Nastię Prysiażniuk, Mariję Rudenko, Mychajła Rewuckiego i innych. W dorobku I. Bezruczki znajduje się ponad 6 tysięcy przysłów i powiedzeń, około tysiąca pieśni, trzysta legend, bajek, opowiadań ludowych, prawdziwych historii, anegdot, podań o pochodzeniu nazwisk i przydomków, niemało lokalnych znaków ludowych, przepisów potraw ludowych i medycyny ludowej, materiałów toponimicznych. Większość zebranych materiałów przekazał do zbiorów rękopiśmiennych IMFE imienia M. T. Rylskiego oraz Instytutu Językoznawstwa imienia O. Potebni Akademii Nauk Ukrainy. Niemało wzorów weszło do trzytomowego zbioru przysłów i powiedzeń oraz do innych wydawnictw. A ile z nich opublikowano na łamach ogólnoukraińskich, obwodowych i rejonowych wydawnictw periodycznych! W 1996 roku ukazał się drukiem niewielki zbiór „Dnistriana dziadka Iwana. Legendy i podania Kelmienczyzny w zapisach I. H. Bezruczki”, a w 2010 roku ujrzała
Maschinelle Übersetzung
Ołeksandr DICHTIARENKO, wieś Wasylkiw, rejon szpoliański, obwód czerkaski. Na 200-lecie T. Szewczenki w Centrum Zewnętrznej Niezależnej Oceny (ZNO) przygotowano swoisty „prezent”. Z programu literatury ukraińskiej do ZNO zniknął „Testament” Tarasa („Jak umrę, to pochowajcie...”) oraz przesłanie „I umarłym, i żywym, i nienarodzonym rodakom moim...”. W zamian dodano „Wielki loch” i poemat „Maria”. Sprytna arytmetyka — dwa utwory usunięto, dwa dodano. Ale jakie utwory usunięto! Czym przy tym się kierowano? To pytanie do tych, którzy własną ręką wykreślili te dzieła, a także do tych, którzy zatwierdzali takie zmiany. Wydaje się, że ludzie ci kierowali się strachem. Przecież przygotowując się do ZNO, te utwory Tarasa Szewczenki przeczytają już nie dzieci-dziewięcioklasiści, mający po 14—15 lat, a młodzieńcy i dziewczęta, mający po 17, 18 i więcej. A to cała epoka w duchowym wzroście człowieka. Naczytają się „kajdany zerwijcie”, „wolność skropcie”, zaczną wołać „Bandę — precz!”, a czy urzędnikom jest to potrzebne? Bez „Testamentu” Szewczenki jest im jakoś bardziej komfortowo. Byłoby jeszcze lepiej w ogóle bez Szewczenki, ale nie można tak otwarcie demonstrować swojej podłości. Można się domyślić, jak rozumowali urzędnicy, usuwając to, co najważniejsze. Niech dzieci wiedzą o tym, że „nasza duma, nasza pieśń nie umrze, nie zginie” z wiersza „Do Osnowjanenki”. We wszystkich czasach folklor nie stanowił wielkiego zagrożenia. To przecież nie polityka. Kateryna pokochała moskala, a on okazał się kłamcą? Nawet przyjemnie — „oj, nasi, kogo nie oszukają”. Popłaczą — ulży im. Hajdamacy-rzeźnicy tną lachów-katolików? Niech tam, może do Europy nie zechce się iść. Trzy dusze zgrze-
Maschinelle Übersetzung
Switłana CZORNA Zdjęcia Maryny CZORNOJI, Ołeksandra CYBULSKOHO Jak zauważył podczas otwarcia ekspozycji przewodniczący Narodowego Związku Artystów Ukrainy, rzeźbiarz Wołodymyr Czepełyk, Kobziarz był tyle razy opiewany przez twórców, że wydaje się, iż nic nowego nie da się już o nim powiedzieć. “A okazuje się, że można, gdyż z płócien wyłania się Taras w kontekście całej naszej historii”. Na wystawie niemal w pełnym wymiarze zaprezentowano szewczenkianę Anatolija Kuszcza — obrazy “Kozaczek Engelhardta”, “Mnie trzynaście lat mijało”, “Szewczenko w Ogrodzie Letnim”, “Szewczenko i Warwara Riepnina. Wielka miłość”, “T. Szewczenko i M. Czernyszewski”, “Prorok”. Wiele razy można do nich wracać, tak jak do pracy charkowskiego artysty Ołeha Omelczenki “Tarasowe proroctwo”, w której za pomocą alegorycznych obrazów przekazuje on swoją interpretację psalmów poety. Czy do innych — Wiktora Poławca “Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”, Iwana Zadorożnego “Poeta i caryca. Skoworoda”. Same tytuły płócien “I umarłym, i żywym” (artysta W. Kabaczenko), “Nie choruję, odpukać” (M. Szewczuk), “I będzie syn, i będzie matka” (W. Pohorełow), “Dawidowe psalmy” (W. Krasnoszczokowa), “Kateryna” (K. Tkaczenko), “Ukraino, wielkomęczennico święta” (I. Kowtoniuk), “Tarasowe proroctwo” (O. Omelczenko) przemawiają do widza. Na ceremonii otwarcia wystawy poeta Petro Zasenko wspominał swoje spotkania w Kazachstanie, gdzie przez wiele lat na zesłaniu przebywał nasz Geniusz. Na brzegach Aralu mówiono mu, że Taras Szewczenko należy nie tylko do Ukraińców, ale i do innych narodów, w szczególności do Kazachów. Bo on pierwszy sportretował ich typy, gdyż muzułmańskie prawa zabraniały robić to swoim artystom, stał się protoplastą kazachskiej szkoły malarstwa. Ale bywało i tak, gdy mówiono, że wy, powiedzmy, nosicie się ze swoim Szewczenką. A Petro Zasenko kiedyś na to odpowiedział: “To nie my nosimy się z Tarasem, a on nas prowadzi przez świat…”. Do 200-lecia Poety-Proroka na szczeblu państwowym zaplanowano różnorodne wydarzenia, lecz wystawa “Ukraina od Trypola do współczesności w obrazach współczesnych artystów” odbywa się za środki pozabudżetowe. Jej kurator, artysta Ołeksandr Melnyk, podkreśla, że twórcy zwozili swoje prace z Doniecka, Charkowa, Symferopola, Lwowa za własne pieniądze. Związek udostępnił sale wystawowe bezpłatnie, z entuzjazmem pracowali dekoratorzy i wszyscy zaangażowani w organizację wydarzenia artystycznego roku, jak już nazwali wystawę specjaliści. Pieniędzy nie ma nawet na wydanie katalogu, chociaż Ministerstwo Kultury obiecywało pomóc. Taka sytuacja zaistniała po raz pierwszy od czasu, gdy zainicjowano projekt, w którym wzięły już udział setki współczesnych artystów ze wszystkich regionów kraju. — Martwię się o wystawę — mówi Ołeksandr Melnyk. — Rozumiem, że po jej zakończeniu powinna ona pozostać nie tylko na poziomie emocji. Katalogi z poprzednich wystaw “Ukraina od Trypola do współczesności” przekazywaliśmy do bibliotek, centrów kulturalnych, diaspory. Za prezydenta Juszczenki ekspozycję wożono do Doniecka, do Lwowa i na Zakarpacie. Kupił on sześć wielkich płócien, które przekazał do muzeów. Jeszcze dwanaście obrazów dla muzeów zakupiło Ministerstwo Kultury. Obecnie państwowe rezerwaty historyczno-kulturowe, w szczególności w Baturynie, złożyły wnioski do Ministerstwa Kultury o płótna historycznego gatunku, którymi chciałyby uzupełnić swoje ekspozycje. Ale bezskutecznie. My, organizatorzy projektu i artyści, zwracamy się do urzędników z prośbą o znalezienie środków, aby wystawę można było pokazać w innych miastach, aby mogli ją zobaczyć ludzie w różnych regionach, a nie tylko w stolicy. Na wystawie eksponowanych jest 196 dzieł 121 mistrzów ze wszystkich regionów Ukrainy. Dmytro Stepowyk, obejrzawszy ekspozycję, zauważył: “Tutaj zaprezentowano prace bardzo wysokiego poziomu. Często bywam w galeriach Paryża, Londynu, Nowego Jorku, mogę porównywać dzieła różnych szkół. Nasza współczesna ukraińska sztuka jest być może najbardziej zaawansowana na świecie. Lepsza niż wszystkie na świecie. Nie na darmo Japończycy, Chińczycy przyjeżdżają do nas się uczyć, a prace ukraińskich mistrzów kupują w wielu krajach”. W Kijowie, w Centralnym Domu Artysty otwarto VI Ogólnoukraińską wystawę “Ukraina od Trypola do współczesności w obrazach współczesnych artystów”, poświęconą 200-leciu od dnia urodzin Tarasa Szewczenki. Artystycznym i znaczeniowym centrum wystawy jest mozaikowa praca Mykoły Storożenki “Światło z ciemności”, z której wyłania się Kobziarz-Prometeusz, zwiastun wolności, buntownik-rewolucjonista, który energią ducha, swoimi wierszami rwał najmocniejsze kajdany i genetyczny opór wobec samowoli, pragnienie wolności i swobody zapisał nam, swoim praprawnukom. Pozdrowienia przyjmuje Ołeksandr Melnyk (z lewej) Mykoła Storożenko przy swoim obrazie PRENUMERATA—2014 PRENUMERATA—2014 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział tematyki społecznej Petro ANTONENKO 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Redaktor internetowy Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279-39-55 Redaktor dyżurny Mykoła CYMBALIUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę. Nakład ogólny w styczniu — 16 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Maschinelle Übersetzung