Olga CHODACKA, członkini Związku Dziennikarzy Ukrainy
Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan wygłosił przemówienie na cześć jubilatki, podkreślając wielkość jej talentu jako aktorki, wieloletnią bezinteresowną pracę w „Proświcie”, wysokie walory moralne CZŁOWIEKA, UKRAIŃCZYKI, działaczki społecznej, przyjaciółki i doradczyni. Międzynarodowy projekt „Taras Szewczenko łączy narody”, którego autorką jest Halina Hilarywna, nabiera niezwykłego rozmachu, gdyż w zeszłym roku wzięli w nim udział przedstawiciele 47 państw. Pawło Michajłowicz wręczył pani Halinie książki i cenny prezent. Z życzeniami wystąpili: przewodniczący Kijowskiej „Proświty” Kyrylo Stecenko, jego zastępczyni Olha Chodacka, jeden z pierwszych przewodniczących Kijowskiej „Proświty”, pisarz, badacz prastarej historii Ukrainy Wasyl Chytruk, a także działacze i goście: Zoja Hołota, Nadija Jakymenko, Antonija Cwid, Orest Danyłewycz, Bohdan Subućkyj, Wołodymyr Nakonecznyj, Mykoła Nesterczuk, Ołeksij Kliaszthornyj, Julija Pasak, Zoja Fedoruk, Anatolij Hajdamaka i inni.
Talent Jabłońskiej jest wielostronny. Halina Hilarywna to niestrudzona działaczka społeczna. Naprawdę Wszechmocny obdarzył tę Kobietę hojnie talentem, urodą, mądrością, wielkodusznością i wrażliwością na życie, na wiele lat!
Jest energiczna, pełna pasji i wciąż zapala serca wrażliwych ludzi. Od 20 lat kieruje organizacją społeczną „Międzynarodowa Liga «Matki i siostry – młodzi Ukrainy»”. Jak nikt inny występuje przeciwko gwałtownemu działaniu zdegenerowanej sztuki. Jej dysputy, konferencje, seminaria i wysłuchania publiczne na temat kształtowania potencjału duchowego młodzieży również złożą się na ołtarz państwotwórstwa ukraińskiego. Bo właśnie sztuka (prawdziwa, nie fałszywie spospolitowana) potrafi najlepiej kształtować godnego człowieka, obywatela, patriotę, rozwijać estetykę i pragnienie piękna, wychowywać najwyższe i najlepsze ludzkie uczucia. Sztuka udoskonala człowieka, budzi
Maschinelle Übersetzung
Burzliwymi oklaskami powitali kijowscy proświtianie, którzy w dniach Bożego Narodzenia zebrali się na świątecznym poszerzonym posiedzeniu Zarządu, członkinię Rady „Proświty” Halynę Jabłońską, artystkę ludową Ukrainy, Posła Pokoju, pełnego kawalera Orderu Księżnej Olgi, aktorkę Kijowskiego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. I. Franki, przewodniczącą Zarządu organizacji pozarządowej „Międzynarodowa Liga «Matki i siostry — młodzież Ukrainy»”, która 2 stycznia 2018 r. obchodziła swój 90-letni jubileusz.
najskrytsze emocje i porywy. Sztuka jest bronią w rękach geniusza. Dlatego ta kobieta tyle wysiłku, czasu i talentu poświęca pracy społecznej. Jej przeznaczeniem jest Ukraina. Ile czasu poświęca siewowi Dobra! Właśnie Dobra, bo cała jej filozofia brzmi: Dobro uratuje świat, Dobrem odrodzi się Ukraina. „Myśl się materializuje — stale powtarza Hilarywna. — Dlatego to Dobro ma wyrastać z naszych dobrych zamiarów i czynów”. Oto wzór bezinteresownego i tytanicznego oddania Ukrainie — ona, Halina Hilarywna Jabłońska. Główne role pani Haliny: Sofia („Nieszczęśliwa” Iwana Karpenki-Karego); Marusia, Katria („Marusia Bohuslawka”, „Nie było przeznaczone” Michaiła Staryckiego); Halja („Nazar Stodola” Tarasa Szewczenki); Lida („Płaton Krecet” Ołeksandra Korniejczuka); Katarzyna („Faraoni” Ołeksija Kołomijca); Lady Macduff („Makbet” Wiliama Szekspira); Olesia Bohdaniwna („Samotna lady” Ihora Afanasjewa) i inne. Występowała w filmach: „Tęcza” (1960, Olha), „Nieszczęśliwa” (1966), „Nie było przeznaczone” (1967), „Ustąp miejsca” (1970), „Rzym, 17...” (1972), „Precz ze wstydem!” (1994) i inne. …Nagrody, tytuły, odznaczenia, przywileje, dobra — nie dla niej. Stoi ponad nimi (czy bez nich!), bo jest „najnarodowszą artystką!”. Jej osobiste problemy — to tylko jej sprawy… Dla niej ponad wszystko — Ukraina. Jasną ozdobą świątecznego wieczoru był występ dziecięcego zespołu folklorystycznego „Daj Boże” (kierownik Olha Melnyk), który podarował jubilatce nie tylko pachnący korowaj, ale także niezwykłą energię „Bożonarodzeniowych kolęd”. Dla Haliny Jabłońskiej zagrała skrzypce w rękach maestro Kyryła Stecenki, Olha Chodacka odczytała autorskie opowiadanie „Ciekawska Czomuczka i wielka Aktorka”, poświęcone Halinie Hilarywnie. Halina Jabłońska czytała swoje wiersze, opowiadała ciekawe momenty życia, dzieliła się planami na przyszłość, a co najważniejsze — życzyła Ukrainie zwycięstwa w tej bezsensownej wojnie, która niszczy młodzież na wschodzie państwa, pokoju i zgody każdej rodzinie, wielkiej miłości do ojczyzny-Ukrainy.
BARD IHOR ŻUK — PO RAZ PIERWSZY NA ŁAMACH „SP”
AUTORSKA STRONA OLHY SAMOLEWSKIEJ
Z ROSY I WODY — PETRE ANDRIJCZUKU!
Maschinelle Übersetzung
Original auf Ukrainisch · Übersetzung wird aktualisiert
Микола ТИМОШИК, доктор філологічних наук, професор, журналіст
Феномен справді незбагненний: кілька мільйонів українців, які віддавна мешкають на неозорих просторах Росії як її громадяни, нібито добровільно відмовилися від свого національного “я”. Вони давно вже змирилися з тим, що в тій державі немає шкіл чи бодай класів із українською мовою навчання, заникли українознавчі кафедри при університетах. На противагу українським реаліям, де російської більш ніж треба, там не друкуються українською газети, журнали, книги, не мовить мовою їхніх пращурів радіо, телебачення. Упродовж останніх років українці Москви, як і всієї Росії, мовчазно спостерігали за тим, як у їхній столиці конав останній оберіг генетичної пам’яті — Українська бібліотека в Москві. Доля української книги в Росії загалом і української бібліотеки в Москві зокрема — цікаве, хвилююче і, на жаль, не пізнане й не поціноване досі явище в історії української культури, яке не можна розглядати поза контекстом конкретних подій тієї чи тієї історичної доби. Варто згадати хоча б дивовижні за змістом і художнім оформленням видання друкарні Києво-Печерської лаври, які протягом тривалого часу, за висловом Івана Огієнка, буквально “сунули на Москву” могутнім потоком, витісняючи книги тамтешніх друкарень. Саме авторитет київських книг і передусім їхня тогочасна українська мова, яка була, згідно з констатацією Петра І, “несогласна с московскими печатми”, незабаром спонукали уряд Російської імперії вдатися до жорстоких і нечуваних досі в історії цивілізаційного поступу заходів: українську книгу в імперії протягом століть забороняли друкувати й поширювати. Не стала винятком у цій серії антиукраїнських заборонницьких заходів і доба щойно минулого ХХ та початку ХХІ століть.
Українці у Росії у 20
х роках були сміливіші Витоки Української бібліотеки в Москві беруть початок від 1918 року, коли за ініціативою національно свідомої частини української інтелігенції було створено Український клуб імені Тараса Шевченка. Саме довкола цієї громадської організації почало активно об’єднуватися московське українство. Так постали в Москві культурні заклади української громадськості — театр, хорова студія, школа, дитячий садок і бібліотека. Тоді ж були здійснені спроби відновлення видавничої діяльності, адже ще свіжою в пам’яті була результативна робота редакції журналу “Украинская жизнь”, яка під проводом Симона Петлюри протягом 1912—1917 років об’єднала довкола себе провідних українських діячів і готувала до друку насичений за змістом і великий за обсягом щомісячник. Вершиною видавничої діяльності “Украинской жизни” стала книга “Украинский вопрос”, що витримала в Москві два видання (1914 і 1917), а в Україні перевидана в українському перекладі М. Тимошика лише через 80 років. Документи московських архівів, які авторові цих рядків вдалося опрацювати ще до початку російсько-української війни на Донбасі, засвідчують, як непросто давалися українцям спроби ствердження свого духу на московських теренах навіть у найсприятливішу пору реалізації радянською владою головних засад і принципів так званої ленінської національної політики, в основу якої було покладено нібито рівноправність усіх радянських народів та повне задоволення їхніх культурних потреб. Перша загроза вільному існуванню українських організацій та установ у Москві виникла ще 1922 року — за кілька місяців до проголошення СРСР. Тоді за розпорядженням Московського відділу народної освіти було припинене фінансування українського театру, який, до речі, користувався великою популярністю серед глядачів, а приміщення, яке він займав і в якому містилися український клуб та бібліотека (вулиця Тверська №37), передали театру імені Комісаржевської. Щоправда, українцям залишили тимчасово в цьому приміщенні чотири кімнати, в одну з яких заледве вмістилися бібліотечні фонди. Щоб не перетворити бібліотеку, де вже налічувалося 17 тисяч томів українських книг, “на архів для любителів”, керівництво українського клубу зверталося в різноманітні московські установи з проханням виділити для цих потреб інше приміщення. Паперова тяганина з вирішенням питання тривала… шість років. Справа, здавалося б, зійшла з мертвої точки, коли після письмового звернення тодішнього голови Раднаркому УРСР Чубаря до голови Москради 20 квітня 1928 року для українських організацій мало бути виділене приміщення колишнього театру “Семперанте”. Однак, попри позитивну резолюцію на цьому листі заступника Голови Москради товариша Волкова, зазначене приміщення одержав клуб єврейського земляцтва. І ось на тлі таких реалій — відсутність читального залу, тіснота, припинення фінансування з боку державних органів (у штаті залишалася одна одиниця з оплатою лише за три години робочого часу в день) — українська бібліотека в Москві продовжувала працювати. А її ентузіасти й захисники продовжували оббивати пороги високих партійних і радянських установ. 18 травня 1929 року в приміщенні клубу ім. Кухмістерова відбуваються велелюдні збори українських робітників, службовців і студентів Москви (за архівною довідкою, там були присутні 2000 наших земляків). Варто навести короткий витяг з резолюції зборів: “… Добиватися від Москради надання приміщення для клубу, субсидії клубу від ММРПС, прийняття на утримання МОНО (Московського відділу народної освіти — М. Т.) бібліотеки клубу, включення в бюджет НКосвіти Драматичної і Хорової студії та організації в Москві української школи й ди+ тячого садка)”. У травні делегація українських діячів потрапила на прийом із цього питання до голови Москради тов. Уханова, а влітку того ж року, під час роботи з’їзду Рад, зустрілася з Головою ВЦВК і ЦВК УРСР Г. Петровським. Не дочекавшись відповіді, представники української громадськості вже письмово повторно звертаються до Петровського і Чубаря з пропозицією “про якнайшвидше задоволення потреб української громадськості і про притягнення до відповідальності осіб, які винні в тяганині”. Спеціальна нарада в Московському комітеті ВКП(б), яка скликалася незабаром, вселяла українцям певні надії. Вже були складені кошториси на утримання українського клубу, бібліотеки, драматичної студії та хорової капели. Йшлося навіть про виділення приміщення. Але й те рішення залишилося лише на папері. Вершиною кількарічної тяганини стала заява інструктора відділу національних меншин Московської міської профспілки. Цей документ подаю мовою оригіналу: “Все укранцы понимают украинский язык и поэтому нужды в существовании отдельного украинского клуба нет”. Саме на ту пору — кінець 20-х років — фонди бібліотеки поповнилися ліквідованими українськими відділами з бібліотеки Тімірязєвської сільськогосподарської академії, бібліотеки Земляцтва студентів України, а також 13 пересувних українських бібліотек (у середньому по 200 книг у кожній). Попри те, що “бібліотека себе не афішувала через вивіски, оголошення і пресу, вже тепер вона переросла усі норми спеціального й технічного забезпечення”. Про це йдеться зокрема в листі бібліотекаря (підпис нерозбірливий) до московського відділу Комісаріату національних меншин від 1 червня 1929 року. Автори звернення доводили необхідність виділення цій культурній установі трьох штатних одиниць: бібліотекаря з повним робочим навантаженням, його помічника та технічного працівника.
Своїх прав не просили, а вимагали У Центральному державному архіві Московської області Росії (ЦДАМО Росії) віднайдено ще один документ, який засвідчує наполегливість і сміливість української громади в Москві добиватися своїх культурних прав. Це протокол спеціального засідання Центрального українського клубу імені Т. Г. Шевченка, де розглядалося питання про становище з українською бібліотекою. В постанові засідання йшлося про те, щоб “просити
Губполітраду МОНО прислати спеціальну комісію для обстеження бібліотеки і встановлення суми коштів, необхідних на її утримання”. А ось на цьому документі варто зупинитися окремо. Йдеться про лист, надісланий від Українського клубу імені Т. Г. Шевченка, Земляцтва пролетарських студентів України та Товариства друзів українського театру відразу на кілька високих урядових і партійних адрес. Слід перелічити ці адреси, аби переконатися в серйозності намірів авторів листа остаточно з’ясувати суть питання, розв’язання якого свідомо затягувалося упродовж багатьох років. Абревіатури й назви організацій подаю мовою оригіналу: “В рабоче-крестьянскую инспекцию СССР. Копии: РКИ РФСФР — тов. Яковлеву; РКИ УССР — тов. Затонскому, тов. Орджоникидзе; Совнарком СССР — тов. Рикову; Совнарком РСФСР — тов. Сирцову, Совнарком УССР — тов. Чубарю, ВЦИК — Президиуму; ЦИК РСФСР — тов. Калинину; ЦИК УССР — тов. Петровскому; НКпрос РСФСР — тов. Бубнову; НКпрос УССР — тов. Скрипнику; Совет Национальностей ВЦИКа — тов. Смидовичу; Моссовет — тов. Уханову; МособлРКИ; ЦК ВКП(б) — Молотову, Кагановичу; ЦК КП(б)У — тов. Косиору; МК ВКП(б) — тов. Бауману; Постпредство УССР — тов. Круцко; Совнацмен МОНО; Нацмен МК — тов. Иткиной; ВЦСПС — Президиуму; ВЦСПС — тов. Акулову; МГСПС — президиуму МГСПС — Нацмен”. Текст цього рідкісного і малознаного навіть у колі фахівців документа займає п’ять сторінок машинопису, в якому коротко викладена суть звернення (про брак підтримки українських культурних установ, зокрема бібліотеки в РРФСР з боку державних органів), скрупульозно описана хронологія безрезультатних звертань до різноманітних високопосадовців і сподівання якнайшвидшого розв’язання цієї проблеми. Ось окремі витяги з документа: “Вопрос об организации культурных учреждений, обслуживающих украинское население, могущих пронести в гущу украинского населения РФССР те достижения украинской культуры последних лет, которые своим размахом привлекают внимание всех общественных кругов всего Советского Союза — несомненно должен был бы стоять в центре внимания соответствующих организаций РСФСР. В действительности мы имеем следующее: культурные учреждения, созданные и поддерживаемые исключительно силами украинской общественности — стоят вне внимания и поддержки соответствующих организаций РСФСР, встречая к себе не только невнимательное, но зачастую пренебрежительное и даже ликвидаторское отношение… (Тут і далі виділення авторів документа — М. Т.). Нельзя обойти молчанием также следующие факты, свидетельствующие о недопустимом отношении именно к украинской культуре и именно в Москве: …в Москве другие нацменьшинства — поляки, латыши, евреи — имеют вполне подходящие помещения и дотации от МОНО — только для украинцев их не хватает”. Наприкінці цього документа автори ставлять адресатам риторичне запитання: “Добиваться ли далее помощи от советских и профессиональных органов РСФСР в проведении культурной работы среди трудящегося украинского населения РСФСР или свернуть всю работу и установить факт, что работе по проведению украинской культуры в массы робочих украинцев на территории РСФСР нет места “за ненадобностью?” Дата відправлення цього листа за вищезазначеними адресами — 4 листопада 1929 року. Чи знали його автори, що вже тоді в Москві й в Україні дедалі сильніше розкручувався маховик сталінських репресій,
ВУТ “Просвіта” ім. Т. Г. Шевченка щороку відзначає премією Бориса Грінченка громадських і політичних діячів, які зробили значний внесок у розбудову незалежної України, утвердження української ідеї, державної мови, розвиток національної культури, формування національної свідомості. Лауреатом премії імені Бориса Грінченка ВУТ “Просвіта” ім. Т. Г. Шевченка 2017 року став професор Університету ім. Б. Грінченка Микола Тимошик. У день відзначення 149-річчя організації в Києві у Будинку вчителя йому вручили диплом і медаль лауреата. Рішенням Правління ВУТ “Просвіта” відзначено книги Миколи Тимошика — двотомник “Село”, що є унікальним у доробку письменника. Микола Тимошик — член НСПУ і НСЖУ, лауреат премій ім. Івана Огієнка, Івана Франка, Софії Русової, Паїсія Величковського, Якова Гальчевського, міжнародної премії родини Воскобійників (США). Сьогодні, в день народження професора Миколи Тимошика, друкуємо нову в його доробку статтю і бажаємо, аби був дужим і невразимим!
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
wśród których czy nie najdotkliwszy cios otrzymuje ukraińskość? Już wtedy w gabinetach GPU pospiesznie, dziko i cynicznie fabrykowano sprawę „Związku Wyzwolenia Ukrainy”, której materiały złożyły się na ponad 250 tomów. Niestety, na podstawie dostępnych materiałów archiwalnych nie udało się prześledzić dalszych losów sygnatariuszy tego listu. Wśród nieczytelnych podpisów można odczytać kilka — Wakuła, Czobotariow, Nachimow. Najprawdopodobniej oni, jak i setki tysięcy Ukraińców represjonowanych przez bolszewicki system za tak zwany ukraiński nacjonalizm burżuazyjny, zakończyli swoje życie w strasznych katowniach GUŁAG-ów. Podróż książek z Moskwy do Lwowa i z powrotem Nie udało się ustalić także pełnej historii samej Biblioteki Ukraińskiej w Moskwie. Sądząc po licznych pieczątkach, które stawiano na książkach, a które zachowały się do naszych dni, biblioteka ta jednak jakoś przetrwała także lata 30., zmieniając nazwę i podporządkowanie administracyjne. Oto jak zmieniały się oficjalne nazwy tej biblioteki: Ukraińska Biblioteka Centralna w Moskwie; Biblioteka Ukraińska Instytutu Rolniczego w Moskwie; Ukraińska Biblioteka Centralna przy klubie ukraińskim w Moskwie; Biblioteka Ziemstwa studentów proletariackich Ukrainy w Moskwie; Ukraińska Biblioteka Centralna nr 86 w Moskwie. Ostatni dokument archiwalny, który poświadcza oficjalny status tej biblioteki jako ukraińskiej, datowany jest na 1 stycznia 1936 roku. Wtedy mieściła się ona przy ulicy Gorkiego 37/9 i podlegała Radzie Rejonowej Krasnopriesnieńskiej. Zgodnie z rocznym sprawozdaniem, liczono tu 11 630 książek, z nich w języku ukraińskim — 7860. W sprawozdawczym 1935 roku wydano 9194 książki indywidualnym abonentom. W 1937 roku budynek przy ulicy Gorkiego, w którym kilka pokoi wynajmował Klub Ukraiński oraz biblioteka przy nim (a więc innego lokalu tak i nie odnaleziono), został zburzony. Na ten czas przypada także zniszczenie w Moskwie różnorodnych narodowych towarzystw kulturoznawczych. Niegdyś wielka i znana daleko poza granicami Moskwy Biblioteka Ukraińska staje się zwykłym oddziałem biblioteki nr 85 Rejonu Radzieckiego, wykrwawiając się i tracąc swoją zadziwiającą kolekcję, ale wciąż pozostając dumnym i niepokonanym ośrodkiem kultury ukraińskiej. W związku z ewakuacją do Kyzył-Ordy Uniwersytetu Kijowskiego i Charkowskiego oraz stworzeniem na ich bazie Ukraińskiego Uniwersytetu Państwowego, część z tych zbiorów w 1943 roku przesłano z Moskwy na adres tej placówki oświatowej w dalekim Kazachstanie. Ostateczna zaś likwidacja pozostałości Biblioteki Ukraińskiej w Moskwie przypada na 1949 rok. Zgodnie z rozporządzeniem zastępcy Przewodniczącego Rady Ministrów RFSRR ob. Zujewej z dnia 12 grudnia 1949 roku, z biblioteki nr 68 wybrano 6208 książek w języku ukraińskim do wysłania do Lwowa, do tamtejszego Uniwersytetu im. I. Franki. Książka ukraińska w Moskwie została zatem uznana za niepotrzebną. Do Lwowa książki te docierały prawie dziewięć miesięcy. W Funduszu dokumentów archiwalnych Biblioteki Literatury Ukraińskiej w Moskwie udało się odnaleźć ciekawy dokument, który warto zacytować w całości w języku oryginału: Akt 25 września 1950 roku. Miasto Lwów. Sporządzono niniejszy akt na okoliczność tego, że w przybyłych z Moskwy kontenerach z książkami, przysłanymi przez Bibliotekę nr 68 Rejonu Radzieckiego m. Moskwy w darze dla Biblioteki Naukowej Lwowskiego Uniwersytetu Państwowego im. Iwana Franki, okazało się więcej, niż wskazano w dokumentach przewozowych, o 200 egz. o wartości 400 rubli. Dyrektor biblioteki naukowej LUP im. Iwana Franki Cybko A. A. Kierownik wydziału kompletowania Mieszczerkina. Starszy księgowy Mulawa.
Maschinelle Übersetzung
Kto wie: czy to ironia losu, czy też naturalny zbieg okoliczności, ale po czterdziestu latach pracownicy biblioteki naukowej Uniwersytetu Lwowskiego sporządzali akt zwrotu do Moskwy tych książek na adres następczyni Centralnej Biblioteki Ukraińskiej w Moskwie — Biblioteki Literatury Ukraińskiej w Moskwie, która wznowiła swoją pracę w grudniu 1989 roku. Co prawda, tym razem z tej liczącej ponad sześć tysięcy kolekcji udało się zebrać we Lwowie jedynie 1200 egzemplarzy — reszta przepadła lub została rozesłana poprzez wymianę książek… Oto jak dramatyczny i poruszający jest los jednego z tysięcy ośrodków ukraińskiego ducha poza granicami naszej Ojczyzny — Biblioteki Ukraińskiej w Moskwie. Nowoczesne represje wobec słowa drukowanego z brzegów Dniepru Wraz z odzyskaniem przez Ukrainę niepodległości tułaczka ukraińskiej książki w Moskwie i jej głównej kolekcji nie zakończyła się. Niestety, szereg stron tej historii pozostaje niewyjaśnionych. Od lipca 1997 roku oficjalnie placówka ta nazywała się Biblioteką Literatury Rosyjskiej i Ukraińskiej. I praktycznie od tego czasu obecni kierownicy ukraińskich organizacji rosyjskiej stolicy przy wsparciu Ambasady Ukrainy w Moskwie zwracali się do rozmaitych wysokich moskiewskich instancji z dwiema kwestiami, które wymagały pilnego rozwiązania: przywrócenia statusu tej placówki jako samodzielnej biblioteki miejskiej oraz zapewnienia odpowiedniego pomieszczenia dla jej pracy. Potrzeba nowego pomieszczenia jest szczególnie aktualna. Przecież już na początku lat 2000. księgozbiory biblioteki liczyły ponad 33 tysiące tytułów ukraińskich książek. Powiększały się one niemal codziennie. Ponieważ na adres Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie wciąż napływały paczki z książkami. I to nie tylko ze wszystkich zakątków Ukrainy, ale także od naszych rodaków z bliskiej i dalekiej diaspory. Za czasów prezydentury Kuczmy i Janukowycza pojawił się w tej sprawie jeszcze jeden niezrozumiały fenomen: ukraińskiej książki w Moskwie nie chcieli widzieć nie tylko moskiewscy politycy i „derżymordy” (tyrani), ale także swoi, rodzimi „twórcy państwowości”. Tak, w archiwum Biblioteki Literatury Ukraińskiej w Moskwie przyszło mi widzieć niemało kopii z obfitej korespondencji biblioteki oraz Ambasady Ukrainy w Moskwie z urzędnikami Państwowego Komitetu Celnego oraz kierownikami urzędów celnych w Konotopie i Głuchowie w sprawie bezpodstawnego konfiskowania na tych przejściach granicznych książek adresowanych do Biblioteki Ukraińskiej w Moskwie. Oto charakterystyczny wyciąg z pisma ambasady do komitetu celnego w Kijowie: „Na stacji Chutir-Mychajliwśkyj pracownicy urzędu celnego w Głuchowie 1 września około godziny 18 skonfiskowali literaturę ukraińską dla Biblioteki Literatury Ukraińskiej, nie zważając na wyjaśnienia, które złożył B. W. Wasylyszyn, oraz na posiadanie przez niego odpowiednich aktów i czeków, których kopie załącza się (oryginały znajdują się w Ambasadzie Ukrainy). Przy tym akt konfiskaty nie został sporządzony, pracownik urzędu celnego nie podał swojego nazwiska”. Wydarzenie, o którym mowa, miało miejsce w 1994 roku. A oto jeszcze jeden przykład. W dniu prezentacji w Moskwie nowego ukraińskojęzycznego kijowskiego czasopisma „Polityka i kultura”, znanego u nas jako „PiK” W. Krywenki, w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie 17 grudnia 1999 roku stało się wiadome, że wydania nie dowieziono do Moskwy. Kilka paczek czasopisma zostało „aresztowanych” na naszej, konotopskiej, granicy. …Smutny finał tej historii. W marcu 2017 roku Bibliotekę Ukraińską w Moskwie, która brała swój początek od lat 20. XX wieku, zamknięto. Książki spakowano i wywieziono. Ostatnią dyrektorkę tej biblioteki, Natalię Szarową, skazano na cztery lata. Za to, że trzymała „ekstremistyczne książki” i za to, że „podsycała nienawiść narodową do Rosjan”. Mówią, że historia się powtarza. Ale za drugim razem staje się już farsą… Heorhij ŁUKJANCZUK Zdjęcie autora Święto na początku lat 90. zapoczątkował filozof, publicysta, dysydent Jewhen Swerstiuk — jako wieczór pamięci wybitnych ukraińskich patriotów Wasyli, którzy urodzili się w te Świąteczne dni. Uczestnicy uroczystego wydarzenia wspominali „świątecznych Wasyli”: Wasyla Czumaka, który zginął w wieku 18 lat, Wasyla Ellana-Błakytnego, który przeżył 34 lata, Wasyla Symonenkę, któremu los dał 28 lat życia, a najwięcej mówiono o Wasylu Stusie, który przeżył wiek Szewczenki — 47 lat. Wspomniano także znanego na Ukrainie i w świecie patriotę, który poszedł na ochotnika na wojnę z moskiewskimi okupantami w Donbasie i oddał swoje życie za Ukrainę, światowej sławy gwiazdę operową — Wasyla Slipaka. W tym roku wieczór Świątecznych Wasyli poświęcono 80. rocznicy urodzin Wasyla Stusa. Za życia Jewhena Swerstiuka w tym dniu odbywało się ogłoszenie laureatów nagrody im. Wasyla Stusa. Słowo Jewhena Ołeksandrowycza również brzmiało podczas wieczoru, gdyż zachowały się nagrania audio głosu założyciela wydarzenia, a obecni usłyszeli wspomnienia Jewhena Swerstiuka o Wasylu Stusie. Jego dzieło obecnie kontynuuje radziecki więzień polityczny i badacz historii ruchu dysydenckiego Wasyl Owsijenko, który w swoim wystąpieniu zaprezentował obecnym strój obozowy, w którym chodzili w więzieniu zarówno on, jak i Wasyl Stus oraz wielu innych ukraińskich dysydentów: Ołeksa Tychyj, Wałerij Marczenko, Jurko Łytwyn, Łewko Łukjanenko, Iwan Sokulśkyj, a także obozowe klucze do cel, w których siedzieli… Przeczytał proroczy wiersz Wasyla Stusa o historycznej śmierci i odpowiedzialności Imperium Moskiewskiego za popełnione przez nie na przestrzeni wielu wieków zbrodnie — „O wrogu, kiedy ci zostanie wybaczone…”. — „Oto wyrok śmierci Wasyli dla Imperium Rosyjskiego. I ten wyrok już się wykonuje. Oni ruszyli na Krym, na Donbas i tam znajdą swój koniec!” — podsumował Wasyl Owsijenko. W wydarzeniu wzięli również udział przewodniczący Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Wołodymyr Wiatrowycz, przewodniczący frakcji „Swoboda” w Radzie Miasta Kijowa Jurij Syrotiuk, bardowie i wykonawcy — Ihor Żuk, Nela Franczuk, Hryhorij Łukjanenko oraz Marjana Łukjanenko, wirtuoz skrzypiec Kyryło Stecenko. Prowadził wydarzenie aktor, bard Kyryło Bulkin. Obecnym przypadło do gustu Świąteczne widowisko w wykonaniu dziecięcego teatru folklorystycznego „Daj Boże” (kierownik Olha Melnyk) oraz dziecięcego zespołu folklorystycznego „Oreli” Muzeum Iwana Honczara. Podczas wieczoru działała wystawa-kiermasz książek historycznych i literackich bestsellerów wydawnictwa „Klio”. Tutaj można było nabyć także utwory Świątecznych Wasyli. W Sali Kolumnowej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej odbył się Wieczór Świątecznych Wasyli, który zorganizowali Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej oraz wydawnictwo „Klio”.
Maschinelle Übersetzung
Chodzi o Mykołę Mykołajowycza Arkasa — historyka, kompozytora, działacza kulturalno-oświatowego. Jako kompozytor pierwszy zwrócił się do twórczego dziedzictwa Tarasa Szewczenki, tworząc na podstawie fabuły jego genialnego poematu operę „Kateryna”. Według słów P. M. Hwozdeckiego we wstępie do „Historii Ukrainy-Rusi”, napisanej przez M. Arkasa, ten ostatni „był uczciwym, pracowitym człowiekiem, wnikliwym badaczem historii i kultury swojego narodu, któremu wiernie służył i dla którego z nadzieją tworzył, kropla po kropli oddając mu swój talent i swoje życie”. Anatolij RYZHENKO Mykoła Arkas (młodszy) urodził się 7 stycznia 1853 roku w Mikołajowie. Ukończył prywatne gimnazjum Starodubcewa w Odessie oraz wydział przyrodniczy wydziału fizyczno-matematycznego Uniwersytetu Noworosyjskiego w Odessie (1875 r.). W latach studenckich był aktorem-amatorem w „Odeskim Nowym Teatrze” M. Kropywnyckiego. Służył w resorcie morskim w Mikołajowie (1875—1908 pp.), był honorowym sędzią pokoju okręgu chersońskiego (1886—1895 pp.); w 1899 roku przeszedł na emeryturę w randze radcy stanu. Otrzymał w spadku majątek we wsi Bohdaniwka i Chrystoforiwka na Mikołajowszczyźnie. Za własne środki otworzył szkołę ludową z ukraińskim językiem nauczania. Ważne jest, aby podkreślić różnorodność dobroczynności całej rodziny Arkasów, uczciwość, pracowitość i szerokość talentu jej przedstawicieli, którzy stali się dla mieszkańców Mikołajowa symbolem ludzkich cnót. Autorytet rodziny był tak wysoki, że nawet wtedy, gdy autora opery „Kateryna” oraz „Historii Ukrainy-Rusi”, założyciela mikołajowskiej „Proświty” Mykołę Mykołajowycza Arkasa carscy urzędnicy jednogłośnie zaczęli oskarżać o „chorobliwe ukrainofilstwo”, w żaden sposób nie odbiło się to na jego oficjalnej służbie. „Aby głębiej i lepiej zrozumieć motywy, którymi kierował się tak różnorodnie i tak hojnie obdarzony Mykoła Arkas przy pisaniu (wspomnianych wyżej) opery „Kateryna” oraz „Historii Ukrainy-Rusi” — zaznacza P. Hwozdecki — aby choć w jakiejś mierze pojąć przyczyny poświęcenia człowieka, który ogólnie nie był pokrzywdzony ani przez służbę, ani przez dostatek materialny, należy, najwyraźniej, zwrócić się do statutu mikołajowskiej „Proświty”, której organizatorem, kierownikiem i, jak dziś mówią, głównym sponsorem Mykoła Mykołajowycz był do końca swojego życia”. I przytacza tekst statutu: § 1. Towarzystwo ma na celu pomoc w rozwoju ukraińskiej kultury, a przede wszystkim — ukraińskiego narodu w jego ojczystym języku, pracując w mieście Mikołajowie. § 2. W tym celu towarzystwo ma: a) wydawać książki, czasopisma, gazety itp. w języku ukraińskim; b) zakładać własne biblioteki, muzea, czytelnie, księgarnie itp.; c) organizować wykłady publiczne i odczyty, ogólnokształcące kursy, spektakle, wieczory literacko-muzyczne, koncerty itp.; d) ustanawiać stypendia, szkoły, biura pracy, placówki oświatowe i dobroczynne; e) ogłaszać konkursy i nagrody za najlepsze dzieła piśmiennictwa, umiejętności itp. Mykoła Arkas
A na dopełnienie tego dokumentu zwróćmy uwagę na fragment przemówienia Mykoły Arkasa, wygłoszonego na uroczystym otwarciu „Proświty” pod koniec lutego 1907 roku: „Wszystkie narody w mniejszym lub większym stopniu miały możliwość zdobywania wykształcenia w swoim ojczystym języku, troszczyły się o rozwój swojej kultury narodowej. Nad nami zaś, Ukraińcami, ciężkim jarzmem przez ponad wiek ciążył zakaz ojczystego słowa. Za to, że stanowimy samodzielny naród, że mamy swoją historię, że przeżywaliśmy swoje odrębne, ciężkie czasy historyczne, nie mieliśmy prawa nie tylko publicznie rozmawiać, ale nawet myśleć, a jeśli trafiali się tacy ludzie, którym nie starczało sił, by ukrywać w sobie uczucia narodowe, i wyrywały się one z nich na powierzchnię prawdziwym słowem, to ich, jak na przykład Szewczenkę i innych, szybko poskramiano i wszystko znów milczało przez długi czas”. Jakże trzeba było kochać Ukrainę, jej sławną przeszłość, być oddanym zamierzonej sprawie i głębokiemu szacunkowi dla Wielkiego Kobziarza, będąc Grekiem z pochodzenia (po linii ojca), Mykole Mykołajowyczowi Arkasowi, aby otwarcie i pełnym głosem ogłosić wzniosły cel — służyć sprawie oświecenia ukraińskiej ludności. „Słowa zaiste wysokiej odwagi obywatelskiej. One — twierdzi P. Hwozdećkyj — aktualnie brzmią i dziś, kiedy po długich dziesięcioleciach bolszewicko-komunistycznej kurateli Ukraina wreszcie przywraca z zapomnienia swój język, kulturę, historię. Mimowolnie nasuwa się myśl, czyż te wydobyte z archiwów dokumenty, które porażają głębią myśli i bezinteresownością poświęcenia ich twórców, nie mogłyby posłużyć za szkic programowy także dla obecnego pokolenia ukraińskich działaczy kulturalno-oświatowych... Przykład do naśladowania jest niezaprzeczalny”. Dla przekonania należy dodać, że tylko w ciągu 1908 roku Arkasowska „Proświta” zorganizowała prawie pół setki wieczorów literacko-muzycznych. Oprócz zwykłych według dzisiejszych pojęć koncertów, z sukcesem wystawiano opery „Zaporożec za Dunajem”, „Natalka Połtawka”, „Kateryna”, sztuki I. Karpenki-Karego, M. Staryckiego, H. Kwitki-Osnowjanenki, B. Hrinczenki, wodewile I. Kotlarewskiego i in. Ze sprawozdania z dwuletniej pracy „Proświty” wiadomo, że na tych wieczorach bywało wielkie grono ludności ukraińskiej i innych narodowości. Zatem główny cel rozwijania „narodowego oddania wśród swojego narodu — osiągano w pełni dzięki wspólnym wysiłkom Mykoły Arkasa i jego oddanych współpracowników-ideowców”. P. Hwozdećkyj zwraca uwagę na te czynniki, które od dziecięcych lat sprzyjały kształtowaniu się ukraińsko-oświatowych poglądów Mykoły Arkasa. Pierwsze pędy patriotycznych uczuć w sercu syna wyhodowała matka, Sofija Petriwna — kobieta z rodu Bohdanowyczów, zapoczątkowanego przez przedstawiciela ukraińskiej starszyzny kozackiej. Właśnie jej, swojemu pierwszemu przyjacielowi i mentorowi, zawdzięczał Mykoła Arkas wczesne przeniknięcie w tajemnicę ukraińskiej przyrody, pieśni ludowych i zwyczajów, bajek i postaci historycznych. A także — nauczycielowi muzyki w gimnazjum w Odessie P. I. Niszczynskiemu. Autor słynnego śpiewu chóralnego „Zakuwała ta sywa zozula” zaszczepił swojemu utalentowanemu uczniowi smak do ukraińskiego folkloru muzycznego, nauczył teorii i kompozycji muzyki, sztuki wykonawczej. Wiele dobrego i pożytecznego wziął dociekliwy młodzieniec także od wykładowców Uniwersytetu Noworosyjskiego (Odeskiego) wybitnych uczonych I. I. Miecznikowa, I. M. Sieczenowa, O. O. Kowalewskiego, z którymi stale się kontaktował, ucząc się na wydziale przyrodniczym wydziału fizyczno-matematycznego. W 1891 roku Mykoła Arkas według własnego libretta na kanwie poematu Szewczenki o tym samym tytule napisał operę „Kateryna”. Jednak jej klawir wydano dopiero w 1897 roku w Moskwie, a orkiestrację wykonał dyrygent F. Wojaczek w 1898 roku. W następnym, 1899 roku, po raz pierwszy wystawiła ją trupa M. Kropywnyckiego. W napisanym przez Arkasa libretcie zachowano główne motywy ideowo-emocjonalne poematu T. Szewczenki, z uwzględnieniem praw sceny wprowadzono dodatkowe linie fabularne i epizody pieśni ludowej („Hej, po synim mori”, „Oj u nedilu”, kołysanka). Fragmenty muzyki wykonała w 1807 roku orkiestra symfoniczna Mikołajowskiego oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego. Premiera zaś opery odbyła się 12 lutego 1899 roku w inscenizacji Towarzystwa Artystów Rusko-Małoruskich pod kierownictwem M. Kropywnyckiego (Moskwa, teatr „Akwarium”, orkiestracja Wojaczka); później wystawiano ją w Odessie (1899 r.), Lwowie (1906, 1908 r.); podczas występów gościnnych w Kijowie (1899 r.). Poszczęściło się Mykole Arkasowi także w życiu rodzinnym. Córka oficera marynarki wojennej Olha Szyszkina była mu nie tylko ukochaną żoną, matką trojga jego dzieci — Oksany, Petra i Mykoły, ale także wiernym przyjacielem, pomocnikiem. Podzielała patriotyczne poglądy męża dotyczące ukraińskiej muzyki, historii narodu. Nie na darmo pierwsze wydanie klawiru opery „Kateryna” (1897 r.) wyszło z napisem na okładce „Dedykacja drogiej, niezapomnianej żonie mojej Olesi”.
P. Hwozdeckyj podkreśla: „I w ogóle, stosunkowo krótkie (przeżył niespełna 57 lat), ale dynamiczne, wypełnione po brzegi wydarzeniami życie Mykoły Arkasa upłynęło w otoczeniu przeważnie dobrych, prawdziwie utalentowanych, duchowo uskrzydlonych ludzi (dusza duszę czuje) — takich, w końcu, jakim był i on. I kto wie, jak potoczyłyby się losy »Kateryny«, gdyby jeden z egzemplarzy wyciągu fortepianowego nie trafił w ręce przyjaciela ze studenckich lat Marka Kropywnyckiego — aktora, reżysera, dramaturga, kompozytora i śpiewaka, w którego »Odeskim nowym teatrze« młody Mykoła Arkas zdobywał doświadczenie zawodowo-teatralne jako aktor. I choć pierwszego wystawienia opery ojcu ukraińskiego teatru, jak nazywają Marka Kropywnyckiego, nie udało się zrealizować w domu z powodu miejscowej samowoli cenzorskiej, za to moskiewska publiczność teatralna przyjęła ją z niezwykłym entuzjazmem. Premiera, która odbyła się 12 lutego 1899 roku, odniosła niesłychany sukces. Moskiewskie gazety prześcigały się w chwaleniu spektaklu. Kropywnycki telegramem pogratulował autorowi, podziękował za zaufanie”. Po pięciu spektaklach w Moskwie »Katerynę« Arkasa oglądano w wielu miastach Imperium Rosyjskiego, a później, kiedy za zgodą autora włączono ją do repertuaru także innych trup teatralnych, »Kateryna« spotkała się z Ukraińcami Galicji Wschodniej, która znajdowała się wówczas pod władzą Austro-Węgier. Teatralny Kijów po raz pierwszy witał twórców nowej opery latem 1899 roku. Wszystkie dziesięć spektakli trupy odbyło się przy wypełnionej sali. A 14 marca 1900 roku ojciec chrzestny »Kateryny« Marko Kropywnycki urządził wreszcie jej spotkanie z rodonym ojcem Mykołą Arkasem w jego rodzinnym mieście. Spotkanie było niezapomniane i zakończyło się uwieńczeniem kompozytora wieńcem laurowym. Koryfeusz ukraińskiej sztuki operowej M. W. Łysenko, z którym M. Arkas później (w 1903 r.) się poznał, w jednym z listów pisał: „Słyszałem o Panu wiele razy ze względu na Pana ukraiński patriotyzm, tak dla każdego z nas cenny i drogi... Z Pana »Kateryną« na kilka lat przed jej wystawieniem zapoznałem się z wyciągu fortepianowego, który przyniósł mi M. Kropywnycki. I już wtedy zainteresowałem się Panem, że pośród ziomków — ku wielkiemu zdziwieniu — podjął się Pan pisać do ukraińskiego tekstu (list do M. M. Arkasa 9.03.1901). A wybitny śpiewak operowy, artysta ludowy I. S. Kozłowski (już w czasach radzieckich) w liście do mikołajowskich amatorów sceny pisał: „Przed autorem opery trzeba zdjąć czapkę i pokłonić się. Myśl (w operze) wyrażona jest wysoko patetycznie i bardzo przystępnie. W tym wielkość i Szewczenki, i Arkasa” (Bojczenko W. Uczcijmy Arkasa! Kultura i życie. 1989, 22 maja). I. S. Kozłowski w operze Arkasa »Kateryna« (według poematu o tym samym tytule T. Szewczenki) nie raz wykonywał partię Andrija, a nawet był reżyserem tego spektaklu w 1939 roku w Moskwie. „Można tylko żałować — wyraża opinię P. Hwozdeckyj — że opera »Kateryna« była Mykoła Arkas wśród aktorów amatorów »Proświty« m. Mikołajowa. Lata 90. XIX w.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
była pierwszym i ostatnim wielkim utworem muzycznym oryginalnego artysty. Nowym zamierzeniom nie było dane się spełnić: wylew krwi do mózgu, a następnie nieuleczalny paraliż prawej ręki na zawsze odebrały mu możliwość pracy przy ulubionym instrumencie”. W 1956 roku poeta Bobyr dokonał nowej redakcji literackiej tekstu opery, kompozytor H. Taranow — redakcji muzycznej i nowej instrumentacji. W takiej postaci opera Arkasa weszła do repertuaru ukraińskich radzieckich teatrów operowych i muzyczno-dramatycznych. M. Arkas jest także autorem dwóch zbiorów opracowań ukraińskich pieśni ludowych (80 tekstów), dwóch romansów („Nie śpiewaj nam teraz, bandurzysto!”, „Nie mogę opowiedzieć ci o miłości”, 1901 r.), patriotycznych wierszy („Możliwe, że wkrótce zginę” — 1875 r., „Na zabójstwo porucznika Schmidta” — 1905 r., poematu „Pyłyp Orłyk” — 1907 r.). Okładka pierwszego wydania (1897 r.) wyciągu fortepianowego opery M. M. Arkasa „Kateryna”. Pozbawiony możliwości tworzenia utworów muzycznych, niestrudzony Mykoła Arkas zabiera się za napisanie książki szkiców z historii Ukrainy, aby z przyjemnością czytał ją nawet nastolatek. Orientował się właściwie na potrzeby swojego ukochanego wnuka Mykoły. Lecz kiedy zaczął dobierać materiały — tekstowe, ilustracyjne, pomyślał: a dlaczego tylko dla wnuka? Dlaczego tylko rękopis w dwóch-trzech egzemplarzach? On, oczywiście, nie pretendował do jakiegoś nowego słowa w historii Ukrainy, do własnych odkryć badawczych. Tym, jego zdaniem, powinni zajmować się historycy-profesjonaliści. Tacy, jak profesor M. M. Hruszewski, na przykład. Jemu zaś zachciało się napisać o dawno już znanym, ale napisać tak, aby czytał tę książkę i wieśniak, i mieszczanin, i piśmienny, i nie bardzo... Można sobie tylko wyobrazić, jak trudno było zrealizować ten zamysł mieszkańcowi prowincjonalnego Mikołajowa z dala od stołecznych bibliotek i księgarni, archiwów i instytucji naukowych! Nie minął rok, a Mykoła Mykołajowycz zdążył już nawiązać najściślejsze kontakty z bibliotekami i księgarniami największych centrów kulturalnych kraju — Kijowa, Petersburga, Lwowa, Odessy. Zawiązała się znajomość z wieloma kompetentnymi ludźmi, entuzjastami odrodzenia ukraińskiej historii, którzy chętnie wsparli twórcze zainteresowanie Mykoły Arkasa, pomagali mu. Bezinteresownymi usługami kijowskich znawców starożytności W. Stepanenki i Je. Czykałenki, na przykład, Mykoła Mykołajowycz korzystał przez cały okres pisania książki. Przez nich nawiązywał kontakty ze znanymi specjalistami, konsultował się z nimi, wysyłał rękopis w poszczególnych częściach do aprobaty. Kiedy praca została zakończona, powstało pytanie: komu powierzyć jej wydanie? Wariantów było kilka. Wybór padł na Wasyla Mykołajowycza Domanickiego (1877—1910), ukraińskiego filologa, historyka i folklorystę, autora prac o Szewczence i innych pisarzach, badacza ukraińskiego folkloru, znanego bibliografa. Sumiennie opracowawszy rękopis Mykoły Arkasa, sprawował on bezpośredni nadzór nad drukiem książki. Właśnie Wasylowi Domanickiemu należy się zasługa naukowo-redakcyjnego przygotowania pierwszego pełnego wydania „Kobziarza” Szewczenki z 1907 roku. Książka „Historia Ukrainy-Rusi” ujrzała światło dzienne w 1908 roku nakładem autora, a jej siedmiotysięczny nakład rozszedł się w ciągu kilku miesięcy. W książce naświetlono wydarzenia przeszłości do 1907 roku. Charakteryzuje ona także główne etapy i postacie w historii literatury ukraińskiej. Książka cieszyła się szeroką popularnością — była pierwszym hojnie ilustrowanym zarysem historycznym, napisanym w języku ukraińskim. Przez długi czas książka pełniła funkcję „ogólnonarodowego podręcznika” i przyniosła Arkasowi znacznie większą sławę niż jego utwory muzyczne (wznawiana w latach 1990, 1991, 1994, 2003).
Maschinelle Übersetzung
1 stycznia 2018 roku, podczas uroczystej akademii z okazji 109. rocznicy urodzin przywódcy Prowidu OUN Stepana Bandery, na wniosek przewodniczącego Lwowskiego Obwodowego Towarzystwa Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Jarosława Pitki, rok 2018 został ogłoszony „ROKIEM «PROŚWIATY»” w związku z 150. rocznicą powstania tej historycznej organizacji. Jarosław Pitko zaznaczył: „Rok «Proświty» powinien stać się rokiem utrwalenia podstaw ukraińskiej państwowości, przełomem w rozwiązaniu kwestii językowej jako podstawy konsolidacji narodu, w szczególności uchwalenia nowej ustawy o zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego, początkiem kształtowania narodowo dojrzałego społeczeństwa obywatelskiego – gwarancji demokratycznego państwa prawnego.”
Maschinelle Übersetzung
Jewhen Buket, przewodniczący Kijowskiej Obwodowej „Proświty”
W tym roku mija 150 lat od chwili założenia Towarzystwa „Proświta” we Lwowie. Do opracowania statutu Towarzystwa w marcu 1868 roku powołano komitet z przedstawicieli młodzieży akademickiej. Wynikiem ich aktywnej pracy było to, że 2 września 1868 roku Ministerstwo Oświaty zezwoliło na założenie Towarzystwa „Proświta”. Ta zgoda stała się podstawą do zwołania we Lwowie pierwszego walnego zebrania. Pracami organizacyjnymi powierzono komitetowi konstytucyjnemu, na czele którego stanął profesor Gimnazjum Akademickiego Anatol Wachnianyn. Walne zebranie zwołano 8 grudnia 1868 roku w sali Miejskiej Strzelnicy, znajdującej się na ulicy Kurkowej (obecnie ul. Łysenki). Przybyło na nie 65 osób, z których tylko jedna, ojciec Josyp Zajaczkiwski, nie była mieszkańcem Lwowa. Towarzystwo powstało jako przeciwwaga dla antyukraińskich i moskwofilskich nurtów w ówczesnym życiu kulturalnym Galicji. Na jego czele stali narodowcy, którzy starali się pokojowo współistnieć z oficjalną austro-węgierską władzą, jednocześnie rozwijając ukraińską społeczność. Dlatego też w Zachodniej Ukrainie towarzystwo spokojnie istniało przez 70 lat. Zupełnie inaczej ułożyły się losy „Proświt” na Naddnieprzu. Zezwolono na nie jedynie w niektórych miastach: w Jekaterynosławiu (1905–1916), Odessie (1906–1909), Kamieńcu Podolskim (1906–1916), Kijowie (1906–1910), Czernihowie (1906–1911), Żytomierzu (1907–1912), Mikołajowie (1907–1924). Na Donie powstała nowoczerkaska „Proświta” (1907–1913). Jak widzimy, od razu zajęły one pozycję opozycyjną wobec rządu carskiego i prawie wszystkie zostały zakazane w ciągu kilku lat. Prawdziwy wybuch ruchu proświtiańskiego nastąpił wraz z początkiem rewolucyjnego 1917 roku. Ukraińska Centralna Rada powierzyła Towarzystwu obowiązki, które obecnie wypełnia zarząd kultury.
Zasadnicza różnica polegała jedynie na tym, że sieć „Proświt” w UNR docierała nie tylko do centrów wołosnych, jak obecnie do centrów rejonowych docierają wydziały kultury, ale także do każdej większej wsi. Ukraińska Republika Ludowa była państwem stworzonym przez inteligencję, dlatego można śmiało twierdzić, że do 1921 roku w tych miastach, miasteczkach i wsiach, gdzie działały „Proświty”, istniała rzeczywista władza UNR. Co ciekawe, własne czytelnie „Proświty” mieli także przesiedleńcy nawet na dalekowschodnim Zielonym Klinie (1917–1922) i w Mandżurii (1923–1945). „Proświtę” założyli emigranci w USA i Kanadzie, w Argentynie (Ukraińskie Towarzystwo Kulturalne „Proświta”, Buenos Aires, istnieje od 1924 r. do dziś), w Paragwaju i Urugwaju. W 1968 roku, gdy obchodzono 100-lecie Towarzystwa, istniały cztery „Proświty” jako oddziały Związku Ukraińskiego w USA, dawniej samodzielne towarzystwa: „Młoda Proświta” w Filadelfii, „Instytut „Proświty” i Czytelnia „Proświty” w Winnipegu oraz w innych miastach Kanady. Stan na czerwiec 1921 roku, po okupacji przez „sowietów”, w USRR przeszło rerejestrację 4227 „Proświt” — według najskromniejszych szacunków ponad milion rzeczywistych członków! Nigdy już w XX wieku ruch prosvitiański nie osiągnął takiej skali, nawet w pierwszych latach niepodległości Ukrainy. Ale już do 1925 roku działalność Towarzystwa w Związku Radzieckim została zakazana, a w 1939 roku, po przyłączeniu do ZSRR zachodnich obwodów Ukrainy, „Proświty” zwinięto także tam. Współczesna „Proświta” w pierwszych latach swojego odrodzenia pod nazwą „Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki” nie najmniej przyczyniła się do proklamowania Niepodległości. Zwłaszcza pierwsze Towarzystwo Języka Ukraińskiego zostało utworzone we Lwowie pod kierownictwem Romana Iwanyczuka już w 1987 roku. W 1988 roku utworzono Towarzystwo Języka Ukraińskiego w Kijowie przy Związku Pisarzy. W obwodzie kijowskim, w rejonie wasylkowskim 30 grudnia 1988 roku utworzono Hrebinkowskie Towarzystwo Języka Ojczystego, które już 6 stycznia 1989 roku zmieniło nazwę na „Towarzystwo Języka Ukraińskiego”. W styczniu 1989 roku ogniwa TUM pojawiły się w Wyszhorodzie, Browarach, Białej Cerkwi, Hnidyni w rejonie borysławskim. W roku 150-lecia „Proświta” otrzymała drugi oddech. Bo właśnie w czasach, gdy walka o ukraińską tożsamość, ukraińską państwowość wysuwa się na pierwszy plan, społeczne znaczenie Towarzystwa „Proświta” wzrasta wielokrotnie. Wychowanie świadomości narodowej Ukraińca było główną przyczyną tworzenia „Proświt” i w 1868, i w 1906, 1917, 1941, 1988 latach, i przez wszystkie lata pozostaje głównym celem działalności Towarzystwa. Obecnie, moim zdaniem, bardzo ważne jest przyciąganie do szeregów prosvitian młodzieży. I nie do zwyrodniałej czasem „Młodej Proświty”, lecz do Towarzystwa, które przez 150 lat jednoczyło najlepszych synów i córki Ukrainy pod pochodnią wolności. Z triumfem odbyły się niedawno pierwsze posiedzenia wędrownego klubu dyskusyjnego „Kijowskie Koło”. Zainicjował je przewodniczący Kijowskiej „Proświty” Kyryło Stecenko — potomek wybitnego ukraińskiego kompozytora, jednego z pierwszych prosvitian stolicy. Obecnie on, w trudnym czasie walki o ukraińską państwowość i integralność terytorialną, moim zdaniem, bardzo trafnie zainicjował przewartościowanie wartości współczesnej „Proświty” poprzez dyskusję o przyszłości Towarzystwa. Oczywiste jest, że prosvitiańskie formy i metody pracy, zahartowane pokoleniami patriotów, muszą rozwijać się w nogę z czasem, adaptować się i modernizować dzięki najnowszym technologiom. Jestem przekonany, że w najbliższych latach do szeregów prosvitian, którzy w minionych czasach, powinni dołączyć najlepsi przedstawiciele ukraińskich elit, aby swoim przykładem i inicjatywami zarazić jak najwięcej obywateli naszego państwa. Bo „Proświta” to więcej niż organizacja społeczna. To sposób życia i myślenia każdego świadomego Ukraińca.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
nie tylko proukraińskim duchownym, którzy w tej wojnie są amuletami dla naszych chłopców w okopach. W 2015 r. przedstawiciele UPC MP odmówili uczczenia poległych żołnierzy ATO w Radzie Najwyższej, siedzieli demonstracyjnie, podczas gdy wszyscy inni wyznawcy — katolicy, muzułmanie, protestanci itd. stali, nisko schyliwszy głowy. A biskup bańczański Longin (Żar) otwarcie wzywał do sabotowania mobilizacji i obwiniał Zachodnią Ukrainę o działania wojenne. Tak, „Proświta” może przełknąć i obelgi, i nieprawdę. Ale wtedy to już nie będzie organizacja ukraińska, patriotyczna, lecz jakaś kameleonowa. Organizacja nacjocentryczna zaś nadal będzie stać na tym, że Ukrainie potrzebny jest jeden Pomiestny Kościół, i to koniecznie z sformułowaniem ukraińskiej idei narodowej, które genialnie podaje nasz prorok Szewczenko: „W swojej chacie swoja prawda i siła, i wola”. Bo to naturalna tendencja. Czy można uważać państwo za niepodległe, gdy jego centrum duchowe znajduje się w Moskwie, która prowadzi wojnę przeciwko Ukrainie? I państwo nie może stać z boku procesu tworzenia jednego Pomiestnego Kościoła, bo chodzi o jego przyszłość. A proces już się rozpoczął. Badacze przewidują: jeśli konstytuowanie Ukraińskiego Pomiestnego Prawosławnego Kościoła odbywałoby się przy wsparciu Patriarchatu Konstantynopolitańskiego, jeden Kościół na Ukrainie zostanie uznany. Zjednoczy on wszystkich ukraińskich prawosławnych. Tymczasem wspólnoty, które nie uznają takiego zjednoczenia, pozostaną podporządkowane Patriarchatowi Moskiewskiemu, jednak oficjalnie będą nosić nazwę Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Czy to dumne dla prawdziwego Ukraińca?.. Na razie Moskwa grozi rozłamem prawosławia, jeśli Konstantynopol uzna Ukraiński Pomiestny Kościół, a pod koniec 2017 roku doszło już do poważnych prowokacji. Zatem jedynym najbardziej prawdopodobnym wariantem utworzenia jednego Kościoła jest stopniowe przejście parafii UPC MP do Patriarchatu Kijowskiego na podstawie woli wspólnot, dzięki ich oświeceniu i świadomości, że na Ukrainie, jak w innych państwach, w tym w Rosji, wszystko powinno być ukraińskie — język, kultura, Kościół. To nie jest łatwe, trudne, bolesne. Ale z czegoś rodzi się albo wzlot, albo upadek. Dzisiejsza Bukowińska „Proświta” i dalej będzie podążać drogą prawdy, szczerego słowa, otwartych czynów, a w tym niech nam pomoże Bóg.
Maschinelle Übersetzung
Switłana FESZCZENKO, sekretarz odpowiedzialny KOO Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. W Wepryku w rejonie fastowskim, w Muzeum Kyryła Hryhorowycza Stecenki, odbyła się V sprawozdawczo-wyborcza konferencja Kijowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, zainicjowana uchwałą Zarządu Centralnego. Konferencja odbywała się w ramach V jubileuszowej Fastowskiej konferencji naukowo-praktycznej z okazji Dnia zawarcia Przedwstępnego Aktu Zjednoczenia między Ukraińską Republiką Ludową a Zachodnioukraińską Republiką Ludową w Fastowie 1 grudnia 1918 roku. Do rejonu fastowskiego przyjechali działacze „Proświty” z obwodu: 35 osób z Białej Cerkwi, rejonów browarskiego, wasylkowskiego, kijowsko-swiatoszyńskiego, makarowskiego, stawiszczeńskiego, jagotyńskiego oraz miasta Kijowa. Na konferencji wybrano nowy zarząd zjednoczenia obwodowego: Jewhen Buket — przewodniczący zarządu, Eduard Mondzelewski, Kostiantyn Kłymczuk — zastępcy przewodniczącego, Switłana Feszczenko — sekretarz odpowiedzialny, Ołeksandr Jurczenko — członek zarządu. Do rady zjednoczenia, zgodnie ze Statutem „Proświty”, weszli wszyscy członkowie zarządu, przewodniczący rejonowych i miejskich organizacji „Proświty”, a także byli szefowie — Wasyl Kliczak i Anatolij Kowalczuk. Na miejsce przeprowadzenia obu wydarzeń nieprzypadkowo wybrano muzeum K. H. Stecenki — wybitnego działacza „Proświty” i postaci okresu ukraińskiej rewolucji. Niepowtarzalna aura domu, w którym w ostatnich latach żył i tworzył Kyryło Stecenko, zainspirowała wielu do wielkich czynów. Po raz pierwszy zebranie działaczy „Proświty” z obwodu odbywało się nie w Kijowie, a nowe kierownictwo planuje nadal łączyć zebrania organizacyjne działaczy „Proświty” z wydarzeniami naukowymi, krajoznawczymi oraz literacko-artystycznymi w różnych zakątkach stołecznego regionu.
Maschinelle Übersetzung
Switłana MASŁOWSKA, zastępczyni przewodniczącego Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
„I prawda was wyzwoli” (Ewangelia wg św. Jana 8:31, 32)
PROŚWITA nie pretenduje do bycia Prawdą, ale stara się do niej zbliżyć. Ponieważ również daje wiedzę, ale nie z uczniowskich podręczników, lecz językiem przekonania: człowiek, który się szanuje, musi znać także inne życiowe księgi czy zapomniane wydarzenia historyczne oraz wielkich ludzi, którzy te wydarzenia tworzyli. Podążając wybraną drogą, zostawiać za sobą światło, na każdym ostrym zakręcie zapalić latarnię, aby świeciła innym — oto przykazanie prośwician. Zatem i teraz nie ma ważniejszego zadania niż przekazanie ludziom prawdziwej wiedzy o historii swojego narodu, ale koniecznie z uwzględnieniem tych strasznych błędów i porażek, które wynikały z braku jedności — zdrady, spustoszenia językowego, kulturowego, duchowego, aby nie dopuścić do ich przerażającego powtórzenia. Właśnie na tym zawsze akcentuje uwagę ukraińska „Proświta”. W szczególności podczas swoich wydarzeń, czcząc pamięć orędowników-patriotów, których czyny i słowa są dobrą nauką dla każdego z nas. Warto jedynie wziąć ich za wzór i żyć w zgodzie z sumieniem. A tacy byli zawsze w naszej historii. Jednym z nich jest duchowy i społeczny działacz, pierwszy Metropolita Bukowiny i Dalmacji Eugeniusz Hakman, z inicjatywy i błogosławieństwa którego 149 lat temu również w naszym kraju pojawiła się potężna oświatowo-duchowa organizacja społeczna „Ruska Besida”. Nowe wydania drukowane, otwieranie czytelni, parytet (w tamtym czasie) w nauczaniu języka rumuńskiego i ukraińskiego, przeciwstawianie się moskalofilstwu, a także status języka ruskiego (ukraińskiego) w cerkwiach prawosławnych na Bukowinie — to zasługa władyki Eugeniusza, naszego sławnego rodaka, pochodzącego ze wsi Wasłowiwci w rejonie zastawniwskim. Jak twierdzą historycy-badacze, tamten czas zaznaczył się wzrostem świadomości narodowej, czyli wynik pracy organizacji społecznej był dość odczuwalny. Takie uniesienie poczuliśmy i my po Rewolucji Godności, tracąc bohaterów Niebiańskiej Sotni. Przykro, ale tego zrywu wystarczyło na niedługo, bo nowa władza, która przyszła na krwi, nie usprawiedliwiła zaufania narodu. I Ukraina znów jest w kryzysie. Zapewne nie tylko gospodarczym czy politycznym, ale i informacyjnym, humanitarnym, duchowym. Gdy tylko wypada jeden z tych segmentów — kraj jest w niebezpieczeństwie. Jak temu zaradzić? — to główne pytanie, które obecnie stawia sobie współczesna „Proświta”. Bez wątpienia łatwiej i prościej rozwiązywalibyśmy ten problem, gdyby właśnie nasza patriotyczna, najbardziej autorytatywna pod względem wieku i doświadczenia organizacja społeczna była finansowana, wszak my propagujemy IDEĘ NARODOWĄ! Przypomnijmy tylko, jakie kolosalne wydatki ponosiła radziecczyzna w imię wprowadzania komunizmu — rajkomy, obkomy, KC z setkami tysięcy politpracowników. A ostatecznie w Rosji do dziś działa ta „maszyna”. A kto na Ukrainie zajmuje się narodowo-patriotycznym wychowaniem młodej i dojrzałej populacji? Dzieci — szkoła, dorosłych — „Proświta”! Jak pracujemy? Na czystym entuzjazmie. Zapewne nie jest na rękę państwu nas finansować, bo wtedy proświcianie mieliby z czym iść do ludzi, budziliby ich świadomość oświatowymi gazetami i książkami. A świadomy człowiek nie będzie tolerował kłamstwa, nędzy, przepychu urzędników-deputowanych i będzie wybierał do władzy uczciwych, aktywnych, młodych i inicjatywnych… Ktoś z polityków powiedział prawdziwe zdanie: gdyby na Donbasie był język ukraiński, pieśń, cerkiew, Putin nie postawiłby nawet nogi na wschodniej części naszej ziemi. Czy wyciągamy z tego jakiś wniosek? Raczej nie niż tak. Narzekamy na władzę, którą sami wybieramy, ale jacy my — tacy nasi atamani. Dlaczego? Bo z ludźmi prawie nie spotykają się proświcianie-orędownicy, których kiedyś nazywano narodowcami (bo mieli ścisły związek z narodem), aby oświecać i wyjaśniać, że za kilogram kaszy czy cukru, albo za 200 hrywien nie kupi się sobie uczciwej władzy. Wyszywanki na święto — to daleko nie patriotyzm, a milczenie w cerkwi Patriarchatu Moskiewskiego, kiedy ksiądz czyta odę do patriarchy moskiewskiego Cyryla i nazywa wojnę domową — to obojętność, najstraszniejsza ludzka cecha. Kwestie wychowania duchowego nie są obce „Proświcie”. Czerniowieckie Obwodowe Zjednoczenie organizuje niemało pouczających wydarzeń w centrum obwodowym. W poszczególnych rejonach również prowadzona jest praca oświatowa, powiedzmy, na mniej więcej należytym poziomie. Ale są rejony, o których prawie nic nie wiemy. Czyli jak i czym żyje tamtejsza „Proświta” — nie wiadomo.
nie ma środków na delegacje. Dlatego też delegacja pięciu członków zarządu, której przewodniczył szef oddziału obwodowego Ostap Sawczuk, zgodziła się odwiedzić rejon kelmieniecki, nazywany Besarabskim. Na spotkaniu z tamtejszymi kolegami przewodniczący (wówczas) I. Diedow złożył sprawozdanie z pracy oświatowej za ubiegły rok. My natomiast dzieliliśmy się własnym doświadczeniem zawodowym w zakresie tego, jak prowadzimy działania oświatowe nie tylko z uczniami, ale także ze społecznością wsi i miast, popularyzując nazwiska znanych postaci twórczych, jak organizujemy okrągłe stoły na temat problemów w przestrzeni językowej, ponieważ żyjemy w wielonarodowym kraju, a także duchowo-kulturalne — pod hasłem „Jedna Cerkiew — Jedno Państwo”, podkreślając, że utworzenie w Ukrainie jednej Pomieścianej Cerkwi Prawosławnej jest procesem nieodwracalnym, jednak znaczna część naszych obywateli jest parafianami cerkwi Patriarchatu Moskiewskiego. I tutaj swoje niezadowolenie wyraził uczestnik zebrania, pierwszy zastępca przewodniczącego Kelmienieckiej Rejonowej Administracji Państwowej I. Ursulak, twierdząc, że oświeceniowcy, zanim wyjdą do mas z takimi myślami, muszą dobrze przemyśleć, bo przyniesie to niezgodę między ludźmi. Oświadczył to jako parafianin cerkwi PM. Ale jaka może być niezgoda z powodu Ukraińskiej Cerkwi, która wzywa ludzi do miłości do Chrystusa, do swojej rodziny, do Ukrainy i jej prawdziwej historii? Swoje myśli wyrażali też młodzi oświeceniowcy, byli aktywni w dyskusji nad wszystkimi kwestiami, ale wiele z nich pozostało bez odpowiedzi, dlatego uważamy, że rozmowa nie jest zakończona i istnieje niemałe pragnienie porozmawiania właśnie z młodymi, inicjatywnymi i zainteresowanymi rozwiązywaniem problemów Ukrainy. Stanowisko pana Ursulaka jest niezrozumiałe. W takim przypadku urzędnicy państwowi starają się być neutralni, powołując się na oddzielenie cerkwi od państwa. Zamiast tego oświadczył, że nie widzi prorosyjskich przejawów w PM. Ale dlaczego? Czyż nie jest Ukraińcem, czyż nie pracuje na rzecz dobra materialnego i duchowego swojego narodu? Jednak zajmując wysokie stanowisko, urzędnik państwowy jawnie bronił cerkwi Patriarchatu Moskiewskiego. Nie wszyscy uczestnicy zebrania go popierali, chociaż na Kelmieniecczyźnie nie ma ani jednej Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego. Czerniowiecką „Proświtę” boli, że w tej części Bukowiny w cerkwiach modlą się nie za Ukrainę, nie za ukraińskie wojsko, a za Ojczyznę, za zdrowie patriarchy Rosji Cyryla. A człowiek wierzący dobrze rozumie siłę modlitwy… Więc jak rozumieć tę sytuację? Modlą się za Cyryla, aby miał zdrowie błogosławić na wojnę rosyjskich wojskowych i technikę, aby zabijać naszych obrońców… Gorzki paradoks. Niestety, póki co opór jest dość odczuwalny. Pewnie, że „modlitwą możemy zmienić oblicze ziemi”, jeśli skierujemy ją na właściwe, czyli ukraińskie, tory. Bez wątpienia, tylko przez wzajemny szacunek, tolerancję i dobrowolnie. Tym bardziej, że na nabożeństwo dorośli zabierają swoje dzieci — najbardziej wrażliwą część ukraińskiego społeczeństwa, która jednak chłonie każdą informację jak gąbka i im dalej, tym trudniej będzie wyjaśnić naszym potomnym, co tak naprawdę się dzieje. Czego mogą się tam nauczyć? Jaką przyszłość sobie przygotowujemy?.. Nasza wizyta oświatowa dotyczyła różnych problemów, najbardziej bolesną, jak się okazało, była kwestia cerkwi. Na tym skoncentrował uwagę również tamtejszy dziennikarz B. Hrubyj w swojej publikacji na łamach kelmienieckiej gazety rejonowej, który zaznacza, że „nikt z oświeceniowców nie zwrócił uwagi na to, co się działo, kiedy państwo i cerkiew się łączyły,.. cerkiew — to nie środek propagandy… i pierwotna Cerkiew apostolska nie nazywała się prawosławną, katolicką czy protestancką… Nie wspierała ona powstania przeciwko władzy,.. dzisiaj widzimy rażącą różnicę w naszych cerkwiach”. Po przeczytaniu ścisnęło serce… Przypomniała się Rewolucja Godności, kiedy księża UCP Patriarchatu Kijowskiego i Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej razem z nami marzli na Majdanie, modlili się, wspierali i chronili nas, a moskiewscy obserwowali z ukrycia, bez sutann, w świeckim ubraniu. Kiedy przelała się krew z winy ówczesnej władzy, namiestnik Ławry Peczerskiej UCP PM metropolita Paweł (Łebid) wyraził Janukowyczowi poparcie, oświadczając: „Cerkiew jest z wami dzisiaj i do końca…”. Bez wątpienia, także wojny z Rosją ci ostatni nie nazywają taką, a wroga — w żadnym wypadku agresorem, nie mówiąc już o kapelanstwie, które jest właściwe
Maschinelle Übersetzung
„Nowa radość nastała, która nie bywała…”, — rozbrzmiewało w Wigilię i później w całej Ukrainie — od Chutoru Mychajliwśkiego do okupowanego Krymu, od Lwowa do Frontu Wschodniego. Świąteczne pieśni, kolędy i szczedriwki można było usłyszeć także na ulicach Siewierodoniecka. A także w jednostkach wojskowych, wchodzących w skład operacyjno-taktycznego zgrupowania „Ługańsk”, które obecnie stoi w obronie ojczystej ziemi. Stworzyć prawdziwe rodzinne święto dla naszych obrońców przyjechali członkowie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki przy wsparciu Centrum Zabezpieczenia Moralno-Psychologicznego Sił Zbrojnych Ukrainy. Wśród nich proświcianie — zasłużona artystka Ukrainy Inesa Bratuszczyk, znany bard i poeta Wiktor Tkaczenko. Mykoła CYMBALUK Zdjęcie autora „Dzwońcie do mnie…” Pierwszy występ grupy mobilnej odbył się, jak to mówią, prosto z marszu w 59. wojskowym szpitalu mobilnym. Starannie dobrany repertuar, szczerość i duchowość kolęd w wykonaniu Inesy Bratuszczyk, jej talent artystyczny, umiejętność zawładnięcia audytorium oraz żartobliwe piosenki („Doktoryk”, „Ty do mene ne chody”, „Czorni oczi jak teren” i inne), humoreski Wiktora Tkaczenki tworzyły niepowtarzalną atmosferę prawdziwego rodzinnego święta. Odrobinę minorowego nastroju dodała piosenka Inesy „Mój tato”, którą zadedykowała swojemu ojcu, oficerowi-podwodniakowi, który zginął podczas wykonywania obowiązku wojskowego. U każdego z obecnych wywołała burzę uczuć. Mężczyźni, którym nie raz przychodziło patrzeć śmierci w oczy, ukradkiem ocierali skąpą łzę, a niektórzy, nie będąc w stanie wytrzymać, wychodzili. Jeszcze silniejsza energia dobra, miłości i jedności dusz jednej wielkiej ukraińskiej rodziny zapanowała tego samego wieczoru w jednym z pododdziałów 12. brygady lotnictwa wojskowego. Przeważająca większość jej personelu pochodzi ze Lwowa — to ziomkowie Inesy Bratuszczyk. Nic więc dziwnego, że z jej twórczością są zaznajomieni i cenią ją jak nikt inny. A kiedy zaczęła kolędować, cała przepełniona sala (stołówka) wielogłosowo podchwyciła ten śpiew. Żołnierze później przyznawali, że kolędy w tamtych niepowtarzalnych chwilach tworzyły świąteczny cud, przenosząc każdego do kręgu własnej rodziny. — Jeśli nasi wojownicy nie mogą pojechać do domu na Boże Narodzenie — mówiła Inesa Bratuszczyk — to święto Bożego Narodzenia musi przyjść do nich. Do tworzenia wspaniałego święta Narodzenia Pańskiego dla wojskowych dołączyli nie tylko proświcianie, ale także dzieci z dwóch kijowskich szkół specjalnych z pogłębionym nauczaniem języka angielskiego — 159. i 324. Zebrały one smakołyki, herbatę, kawę, ciepłe skarpetki, rękawice, a wszystko to zapakowały w kartonowe pudełka, ozdobiły rysunkami i świątecznymi życzeniami dla naszych wojowników. One, w odróżnieniu od części naszych możnowładców, uświadamiając sobie, co dzieje się na wschodzie Ukrainy, nie pozostają Kolędnikom od kolędników — dziecięce prezenty obojętnymi. Jeden z 8-letnich uczniów w liście dołączonym do prezentu napisał: „Wiem, że wam tam nie jest łatwo. Jeśli będzie potrzebna moja pomoc — dzwońcie do mnie…”. I napisał swój numer telefonu komórkowego… Oddani przyjaciele Jedziemy do zwiadowców. Po obu stronach drogi łysieją piaszczyste zaspy z pozostałościami wypalonego lasu sosnowego. Po jakichś pół godzinie samochód eskortujący zwiadu, a za nim nasz, zatrzymują się przed niepozornym nawet wśród nagich krzewów tarniny szlabanem. Masywny młody wartownik, który niczym spod ziemi wyrasta przed nami, po krótkiej rozmowie przez radiostację przepuszcza na teren. Pod drzewami, w siatkach maskujących, sprzęt wojskowy. Nieopodal widać ledwo zauważalne pagórki, przyprószone zeszłorocznymi liśćmi. I tylko niskie kominy demaskują ziemianki. Ale naszą grupę prowadzą do jedynego ocalałego tutaj, choć sfatygowanego, pomieszczenia. Po drodze Inesa wspominała, jak trzy lata temu ona z mężem, Orestem Chomą, też występowali przed zwiadowcami. Było to zimą, padał gęsty, płatowy śnieg. Większość słuchaczy w sali siedziała w białych kombinezonach maskujących. Pamięta, że z boku, w stosunkowo niewielkiej sali, stała koza. Podczas tamtego koncertu w pewnym momencie poczuła, że ktoś liże ją po ręce. Spojrzała, a to pies, labrador! Od niespodziewanej psiej galanterii o mało nie zapomniała słów piosenki… I oto rozpoczyna się koncert. Do sali wbiega dwoje spóźnialskich — rudy staff i jego właściciel. Siada na wolnym miejscu w pierwszym rzędzie. Obok niego rzeczowo wskakuje na krzesło pies, odwraca się i też siada. Uważnie, przechyliwszy głowę na bok, nastawiwszy uszy, wpatruje się w Inesę. To spotkanie z elitą Sił Zbrojnych, jak i poprzednie, minęło błyskotliwie. Chłopcy podchwytywali kolędy. Ale w powściągliwej reakcji sali mimo wszystko wyczuwało się napięcie. Wpatruję się w twarze chłopców: lekki uśmiech, uważne spojrzenie, wewnętrzne skupienie i, pod zewnętrznym rozluźnieniem — ściśnięta sprężyna, gotowa w każdej chwili wyprostować się. Słychać krótką komendę i kilku wojowników bezszelestnie, jeden po drugim, wyskakuje z sali. Niestety, w tej okrutnej, podłej, bezbożnej wojnie, z którą przyszedł na naszą ziemię moskiewski okupant, nawet najlepsze wyszkolenie nie zawsze chroni naszych obrońców. Tak stało się i w tym pododdziale. W noc wigilijną na „pierwszej linii” na wrogiej minie pułapkowej podirwał się młody bojownik. Z ciężkimi obrażeniami helikopterem wysłano go do Charkowa. Już kiedy wracaliśmy od zwiadowców, nad nami przełomotał helikopter. Teraz los jeszcze jednego naszego obrońcy był w Bożych rękach. I lekarzy-chirurgów, Jego sług. Przez Pobiedę — do Szczęścia O świcie znowu w drogę. Tym razem — do bardziej oddalonych pododdzia- Po zakończeniu koncertu — wspólne zdjęcie łów. Po godzinie pojawia się to, czego nam trzeba — Pobieda. Właśnie tak widnieje na drogowskazie na zakręcie z trasy, to kilka kilometrów przed tą wsią. A przed wjazdem jeszcze jeden, tylko dwujęzyczny, jak przystało być w europejskim państwie: Pobieda, a niżej po angielsku — Pobeda. Nawiasem mówiąc, nazwy przystanków autobusowych tutaj też są dwujęzyczne. Wieś jest ukraińskojęzyczna, ale jak wszędzie w tak zwanej strefie ATO —
miało kilka tysięcy mieszkańców. Obecnie nieco ponad siedmiuset. Przedsiębiorstwo rolnicze, które było kiedyś milionerem, rozpadło się. Szkołę podstawową zamknięto i teraz dzieci wozi się kilka kilometrów do Nowoajdaru. Wieś wyludnia się i podupada, jak wszędzie. Mieszkańcy wsi mówią, że kuczmowskie niszczenie Ukrainy z powodzeniem kontynuuje obecne kierownictwo państwa. Jeszcze głębsze rany zadała wojna. Szczególnie widać to na wschodnich obrzeżach: doszczętnie zniszczone budynki gospodarcze, najbliższe domy, ziemia zaorana potężnymi wybuchami i okopami. A pod nogami — żałobny dywan miękkiej, wypalonej gleby. Z oddali widać kapliczkę, przy której znajduje się pomnik naszych żołnierzy. Polegli tutaj we wrześniu 2014 roku od „bratnich” rosyjskich „Smierczy”. Wieś Pobieda leży stosunkowo niedaleko granicy ukraińsko-rosyjskiej i 50 km od Ługańska. Na jej obrzeżach znajdował się wówczas sztab dowództwa operacyjnego „Północ”. Przed rozpoczęciem ostrzału skoncentrowano tu wiele sprzętu wojskowego i prawie sześć tysięcy naszych żołnierzy. Jednak część z nich przed ostrzałem wyprowadzono w inne miejsce. Wojska rosyjskie użyły wyrzutni rakietowych „Smiercz”. Ostrzał ukraińskich pozycji trwał cztery dni i metodycznie, celnym ogniem z terytorium Federacji Rosyjskiej… Przy kapliczce i drewnianym krzyżu, które wznieśli wolontariusze, na granitowej płycie pomnika wyryto słowa z Biblii: „Nie ma większej miłości, powiadam wam, nad tę, gdy życie oddam za przyjaciół moich! Amen! Amen!”. Tutaj przyjechaliśmy z Tymofijem Neczyporukiem, zastępcą dowódcy dywizjonu, oraz ojcem Ołehem, kapelanem wojskowym. Odprawił on panichidę za naszych poległych bohaterów i wszyscy razem pomodliliśmy się za ich dusze. A nad nami świeciło jasne słońce. Chociaż jeszcze rano, kiedy wyruszaliśmy z jednostki, na dworze było pochmurno i zimno. W pomieszczeniu opuszczonej szkoły, która ziała wybitymi oknami, podczas kolędowania z ust unosiła się para. Tak samo było u desantowców w Szczęściu. Koncert dawaliśmy w opuszczonej przez dawnych właścicieli kawiarni-saunie. Na pierwszym piętrze było tak samo zimno, a słuchacze nie mieli nawet gdzie usiąść. Zgodnie kolędowaliśmy, a pod koniec ruszyliśmy do tańca przy wesołych, żartobliwo-żywiołowych piosenkach Inesy. I piosenki Wiktora Tkaczenki, jego humoreski, prezenty od kijowskich uczniów i działaczy Proświty stworzyły prawdziwe rodzinne święto dla naszych żołnierzy. Ostatecznie od nas wszystkich zależało, czy zdołamy poczuć szczęście z bożonarodzeniowej radości i miłości w tym, dalekim od rodzinnych domów, ale bliskim i drogim dla każdego Ukraińca Szczęściu. Na wjeździe do Szczęścia nie brakuje moskalofilów. Niektórzy twierdzą, że obecność tutaj ukraińskich wojskowych wpłynęła na nastroje ludzi. Przynajmniej z nimi wszyscy starają się rozmawiać po ukraińsku. Miejscowi wspominają, że trzydzieści lat temu ich wieś
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
najaktywniejszymi lokalnymi wolontariuszami, którzy dobrze znają wszystkie bolące punkty w swoim mieście. Koncert — w dużej i pełnej sali koncertowej, gdzie do orkiestry dołączyliśmy już także my z Iren. A przy pociągu na wszystkich czekała smaczna kasza w wielkim kotle, ugotowana przez wprawnych kucharzy „Siczy”... 18 grudnia, Mariupol—Wołnowacha. W Mariupolu o siódmej rano mieliśmy miłą niespodziankę: do przedziału zapukał dawny towarzysz z kijowskiego życia bardowskiego, Ołeksandr Szulman, obecnie znany „kronikarz” frontowej codzienności, którego notatki na Facebooku od dawna i regularnie czytamy. Jeszcze w budynku dworca rozpoczęła się druga część misji pociągu — rozdawanie prezentów od Świętego Mikołaja. Przedstawiciele jednostek, Cywilno-Wojskowej Współpracy (CIMIC) otrzymywali paczki — listy i rysunki od dzieci z całej Ukrainy, słodycze, książki, zabawki dla dzieci ze strefy przyfrontowej oraz specyficzne dla frontu podarunki: siatki maskujące, leki i medykamenty, generatory prądu oraz inny sprzęt. Jeszcze jeden koncert, i nagrody, i rozdawanie podarunków. I następna stacja — Wołnowacha. Jeszcze
Maschinelle Übersetzung
Ihor ŻUK Zdjęcia autora Grupie wolontariuszy, zmęczonych wiecznymi problemami z niewystarczającą pojemnością własnych samochodów i strasznymi bezdrożami w tych miejscach, gdzie najbardziej potrzebna jest ich pomoc, przyszła do głowy genialna myśl. Poparły ją „Ukrzaliznycia” i w kwietniu 2016 roku udostępniły specjalny pociąg z dziewięciu wagonów dla zjednoczonego zespołu wolontariuszy różnych organizacji, przedstawicieli oświaty, artystów, kozaków, wojskowych, a także dla tego ładunku, który może przydać się zarówno na froncie, jak i w przyfrontowych wsiach i miastach. Rejs był udany i oto po niespełna dwóch latach odbyło się już dziewięć takich podróży, a projekt otrzymał najwyższe wsparcie państwowe. Nazwę pociągowi nadał obóz skautowski dla dzieci ze wschodu Ukrainy na Truchanowej Wyspie w Kijowie, przy organizacji którego wolontariusze i kozacy wcześniej się poznali. Pasażerami rejsu nr 10 jeszcze w Kijowie stało się około stu dzieci i nastolatków — uczniów i studentów z różnych zakątków Ukrainy, w tym znaczna część z obwodów donieckiego i ługańskiego. Na Zachodzie wolontariusze stopniowo załadowywali wagony świątecznymi prezentami dla frontu i przyfrontowych rejonów, a także aktywnie rozmawiali z miejscowymi mieszkańcami. O świcie 15 grudnia na dworcu w Odessie dołączyliśmy do tego wielkiego i zgranego kolektywu. Pierwsze, co od razu uderza i zachwyca, to dzieci. Zorganizowane w samorządne dziesiątki, ze swoimi dziesiętnikami i kilkoma dorosłymi atamanami, ustawiają się w kolumnę, dumnie noszą flagi i wyraźnie krzyczą „Bohaterom sława!”, starannie przestrzegając surowych zasad Siczy i nie gubiąc się na ulicach miast. Są wesołe, rozluźnione, śmiesznie wiercą się w wagonach, swobodnie ruszają do tańca w salach podczas koncertów, komunikują się z miejscowymi dziećmi i młodzieżą przez cały czas trwania trasy. Bez żadnych kompleksów maluchy zwracają się do dorosłych z najróżniejszymi pytaniami. A podczas podróży zbierają się w wagonie restauracyjnym, który służy za „kabinę-kompanię”, na ciekawe szkolenia i wykłady. My z Iren też mieliśmy z nimi takie twórcze spotkania, z których czerpaliśmy wielką przyjemność. Teraz o dorosłych. Mają oni u dzieci zasłużony autorytet. Główni założyciele pociągu — Ołena Iwanowa i Mykoła Bondar; dowcipny i ciekawy narrator „wieczornych bajek” z historii pan Andrij; wolontariusze, twórcy batalionu „Siatka” zajmującego się wyplataniem siatek maskujących (obecnie grupa wolontariacka „Marmolada”) i jednocześnie niestrudzeni „maniakalni terapeuci”, którzy podczas podróży leczyli przeziębione dziecięce nosy i gardła — Ania i Ołeksandr Kwitnyccy… A teraz o naszych wrażeniach z podróży. 15 grudnia, Odessa. W przestronnym holu dworca powitali nas przedstawiciele władz lokalnych, wolontariusze i wielki chór, który wspaniale śpiewał pieśni ludowe. A nasz połączony chór dziecięcy pociągu wykonał „Sławień OUN” z 1932 roku, który obecnie stopniowo staje się nowym hymnem Sił Zbrojnych Ukrainy: „Zrodziliśmy się w wielkiej godzinie, Z pożarów wojny i z płomienia ogni...” Potem — marsz ulicami Odessy z niebiesko-żółtymi, czerwono-czarnymi flagami i sztandarem „Truchanowskiej Siczy”, z niezmiennymi hasłami: „Sława Ukrainie! — Bohaterom sława!..” Napotkani przechodnie przyjaźnie się uśmiechali. Obok niesławnego domu związków zawodowych zatrzymaliśmy się, Mykoła Bondar przeprowadził błyskawiczny wykład o tragicznych wydarzeniach z 2 maja 2014 roku. Odwiedziliśmy kamień pamiątkowy, w miejscu którego zostanie wzniesiony pomnik poległych za Ukrainę. Duchowny pociągu, kapelan wojskowy ojciec Dmytro odprawił krótkie nabożeństwo. Zagrała wirtuozowska orkiestra wojskowa 101. brygady Sił Zbrojnych Ukrainy — kolejny aktywny uczestnik naszej podróży. A potem zostaliśmy gośćmi flagowca marynarki wojennej, fregaty „Hetman Sahajdaczny”, z ciekawą wycieczką po całym okręcie. 16 grudnia, Mikołajów—Chersoń. W Mikołajowie — wielki oryginalny pomnik Niebiańskiej Sotni w skwerze Rady Europy i pomnik ATO „Struny pamięci”. Spotkanie z młodzieżą i wolontariuszami w dużej, pełnej sali. W Chersoniu — niespodziewanie dużo znajomych twarzy wydawców i księgarzy — wszak odbywał się tam jarmark książki. Błyskawiczny koncert orkiestry dętej. Tradycyjnie — spotkanie i nagrodzenie wolontariuszy. Ponieważ nasza orkiestra należy do Sztabu Generalnego SZU, wręczenie wojskowych dyplomów i nagród najlepszym wolontariuszom odbywało się z rąk przedstawiciela Sztabu Generalnego — kierownika orkiestry. Ciekawa wycieczka do unikalnego muzeum przyrody, które świętuje swoje 110-lecie, oraz na wystawę poświęconą ATO w muzeum krajoznawczym. Nabożeństwo przy pomniku poległych bohaterów. 17 grudnia, Krzywy Róg—Zaporoże. Krzywy Róg przywitał nas o siódmej rano uroczyście i wspaniale, choć z deszczem. Część z nas jechała przez miasto ciekawym hybrydowym trolejbusem-autobusem, część — tramwajem, specjalnie przydzielonym do naszej wycieczki. Odwiedziliśmy pomnik bohaterów wszystkich czasów, pomnik kozaka Roha, największy zegar kwiatowy. W pałacu kultury wręczono nagrody lokalnym wolontariuszom. Prezentem był żywiołowy koncert wojskowej orkiestry dętej, z którą chór dzieci pociągu wspólnie z miejscowymi uczestnikami poprzednich rejsów wspaniale wykonał swój tradycyjny „Sławień”. Do Zaporoża przyjechaliśmy już o zmierzchu i również w deszczu, ale to nie zaszkodziło spotkaniu. Tutaj, jak we wszystkich miastach, witali nas przedstawiciele władz miejskich. Rozmawialiśmy jednocześnie z nimi, jak i ze świeżymi w pamięci wspomnieniami, jak wychodziliśmy w Kijowie na Majdan z tabliczkami „Je suis Volnovakha” w dniu tragedii, kiedy miasto ostrzelali bojownicy. Tradycyjnie ciepłe spotkanie na dworcu. Wspaniała dziecięca szkoła sztuk pięknych z entuzjastycznym dyrektorem i jego utalentowanym zespołem. Miasto — całkowicie europejskie, czyste, nowoczesne, ogromna sala koncertowa, wypełniona wspaniałą publicznością. Koncert, rozdawanie prezentów, rozmowy. 19 grudnia, Pokrowsk. Ciepłe spotkanie, wyładunek prezentów. Wsiadamy do autobusów i jedziemy w stronę Doniecka. Karliwka, 13 km od lotniska w Doniecku. Tutaj znajduje się unikalna frontowa klinika stomatologiczna „Tryzub” — wcielone w życie bohaterki książki Iren Rozdobudko „Tu i teraz”. Dwa lata temu wymyśliła ona postać — wolontariuszkę, lekarkę-stomatologa, która zorganizowała mobilny gabinet stomatologiczny dla frontu ATO. I, jak się okazało, właśnie w tym czasie na froncie zorganizowano prawdziwą mobilną pomoc stomatologiczną dla żołnierzy, która obecnie posiada już kilka mobilnych klinik i jedną stacjonarną. Od redakcji. Znana pisarka Iren Rozdobudko i znany bard Ihor Żuk od pierwszych dni wojny na wschodzie włączyli się w działalność wolontariacką. Proponowany uwadze czytelników „SP” — reportaż o unikalnym czynie dzieci, nastolatków i dorosłych ze wszystkich zakątków Ukrainy, którzy zgranym kolektywem wyruszyli Świątecznym pociągiem agitacyjnym „Truchanowska Sicz” na wschód jako posłańcy Świętego Mikołaja. Ihor ŻUK: Wolontariacki pociąg agitacyjny „Truchanowska Sicz” odbył swój jubileuszowy (dziesiąty) rejs od 8 do 23 grudnia. Właściwie rzecz biorąc, zrealizowanych podróży było tylko dziewięć, rejs nr 6 jest zarezerwowany na przyszłość: przejdzie przez Donieck, Ługańsk i Krym, i na niego my z Iren z pewnością mamy nadzieję trafić. A póki co udało nam się oderwać od spraw i okoliczności tylko na połowę rejsu nr 10, nazwanego Świątecznym Pociągiem Świętego Mikołaja. Zachodnia połowa trasy wystartowała w Kijowie i wiodła przez osiedle typu miejskiego Szewczenkowe, Połonne, Zasław, Lwów, Czerniowce, Tarnopol, Chmielnicki, Winnicę. Dołączyliśmy 15 grudnia w Odessie. Zatem reportaż z podróży.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
terytorium i obecnie znajduje się w nowym przestronnym budynku. Kadeci ustawili się na placu, witając nas zwartymi szeregami, błyskotliwym musztrą i dźwięcznymi pieśniami marszowymi. Śpiewali nam w przepełnionej auli, gdzie odbył się koncert naszej orkiestry dętej. Dziecięco-młodzieżowy skład pociągu zwyczajowo poprowadził żywiołowy taniec, do którego od razu dołączyli kadeci — właściwie ich rówieśnicy, tak samo weseli i rozluźnieni mimo doskonałego wyszkolenia. Po kilku godzinach kolejny koncert odbywał się w Siewierodoniecku. Ale wcześniej — wycieczka po mieście, w tym z tradycyjnym wykładem przy ogromnym kompleksie sportowym, gdzie odbywał się niesławny separatystyczny zjazd regionalów. W centrum, naprzeciwko pięknej choinki z bożonarodzeniową szopką, przy radzie miejskiej, wraz z Iren udzieliliśmy ekspresowego wywiadu dla radia „Haliczyna”, które właśnie rozpoczynało swoją pracę w mieście. I — nowy koncert przed jeszcze jedną wspaniałą publicznością. mógłby być i Paryż, a potem jeszcze wszyscy razem dokonali wejścia na stary hałd, na szczycie którego uczestnicy poprzednich pociągów ustawili znak pamięci. Zakończeniem programu podróży stał się wspaniały koncert, który zaczął się baśniowo barwną bajką miejscowego teatru o Królowej Śniegu, był kontynuowany naszym tradycyjnym programem (orkiestra dęta + Rozdobudko + Żuk) i zakończył się rozdawaniem podarków dzieciom ze Swatowego. Wieczorem pociąg opuścił gościnne Swatowe, a nad ranem byliśmy już w Kijowie. W podsumowaniu zaznaczę, że Donbas to z pewnością Ukraina, w żadnym wypadku nie „odcięta kromka”. Ci, którzy podróżowali jeszcze pierwszymi pociągami, zauważają, jak powoli, ale nieustannie zmieniają się nastroje przeważającej masy miejscowych mieszkańców. A ci, którzy od samego początku byli tu strażnikami i nosicielami ukraińskiej idei (a takich jest tu niemało) — to prawdziwi społecznicy, których porzucenie w ich sprawie byłoby po prostu zdradą. Pro-ukraińskie graffiti na ścianach i płotach, flagi państwowe — nie tylko na urzędach, ale i na samochodach, balkonach, prywatnych domach. Mimo linii frontu, która dzieli dwie części Donbasu, mieszkańcy obu części mimo wszystko komunikują się i widzą różnicę w życiu. Wszystkie miasta i miasteczka, w których byliśmy, są całkowicie europejskie. Supermarkety i sklepy niczym nie różnią się od kijowskich, pałace i domy kultury żyją aktywnym życiem, szkoły cieszą poziomem wyposażenia i wysokiej klasy pedagogami. Tak, są tu też ukryci, i nie tylko, zwolennicy „ruskiego miru”, ale i oni już, zdaje się, woleliby go raczej obserwować z boku. Najważniejsza zmiana, którą zauważają ci, którzy mogą porównywać, to wzrost życzliwości u ludności. Mykoła Bondar opowiadał, że w Pokrowsku — wtedy jeszcze Krasnoarmijsku — tylko za sam jego kozacki wygląd przed dwoma laty do niego strzelano. A teraz ulicami Pokrowska maszerowała młoda „Truchanowska Sicz” pod czerwono-czarną flagą, skandując „Sława narodowi — śmierć wrogom!” — i takie coś odbierano całkowicie normalnie, bez żadnych ekscesów, tak jak we wszystkich innych miejscach, w których byliśmy. Wierzymy, że nadejdzie czas — i owo „śmierć wrogom!” nie będzie już miało żadnego innego znaczenia, niż po prostu wspomnienie o trudnych stronach historii. Chce się wierzyć, że nie tylko tym dzieciom, ale i nam uda się dożyć do tego czasu.
Maschinelle Übersetzung
Tutaj działa również „podziemne” amatorskie radio „Tryzub”, które pokrywa znaczną część okupowanego terytorium — lekarz stomatolog jest jednocześnie radiowcem, a my również na całą godzinę weszliśmy na antenę przez samorobną antenę „Tryzuba”. Warto było zobaczyć, jak w maleńkim pokoju-studiu i przyległym pomieszczeniu zmieściła się orkiestra dęta złożona z 15 muzyków i „bombardowała” wrogie terytorium ukraińskim jazzem! Myślę, że zarówno dla Iren, jak i dla mnie był to najbardziej emocjonujący występ w radiu. Tutaj też, do „Tryzuba”, przybyli przedstawiciele jednostek wojskowych po przywiezione przez nas prezenty. Spotkaliśmy się z legendarnym Mikołajem; Iren w autokarze-gabinecie stomatologicznym udawała lekarza, a za pacjenta w nowoczesnym fotelu robił sam doktor-radiowiec Jaszczenko. Podczas gdy my z muzykami „rozrabialiśmy” na antenie, niestrudzeni Kwitnyccy z Mykołą Bondarem, panem Andrijem, ojcem Dmytrem i kilkorgiem starszych dzieci skoczyli do „Republiki Most”, skąd widać już ruiny donieckiego lotniska. Tutaj zabrali zwierzęta, które pojechały z nami do Kijowa do swoich przyszłych właścicieli: kotka Promka (nazwanego na cześć strefy przemysłowej lotniska, gdzie się urodził) i szczeniaka, który dopiero musi otrzymać swoje imię. Zjadłszy z kuchni polowej przepyszną kaszę, ruszyliśmy w gości do Donieckiego Narodowego Uniwersytetu Technicznego, gdzie młodzież rozmawiała, a orkiestra cieszyła studentów muzyką. Wieczorny Pokrowsk oczarował świąteczną iluminacją i przytulnymi kawiarniami. 20 grudnia, Bachmut—Czasiw Jar. Zimno, przyprószony śniegiem peron. O ósmej godzinie, kiedy wysiedliśmy z wagonu, obok niego nasi kucharze krzątali się przy „ognisku w beczce” z już gotowym aromatycznym kociołkiem zupy. W tym czasie na peronie zebrało się tradycyjnie ciepłe powitanie. Nawet sam Święty Mikołaj wyszedł do nas z drzwi dworca, z jakiegoś powodu w towarzystwie Śnieżynki, która jednak miała na głowie kwiecisty ukraiński wianek. W Bachmucie mieszka niemało uczestników poprzednich pociągów, którzy przyszli powitać przyjaciół. Autobusy w eskorcie policyjnych aut z „kogutami” rozwiozły nas grupami po kilku lokalizacjach; nam przypadła szkoła ogólnokształcąca nr 12, gdzie przywitano nas własnym koncertem i z entuzjazmem przyjmowano nasze występy. Wśród nauczycieli było niemało aktywnych czytelników Iren Rozdobudko, jej przyjazd stał się dla nich radosną niespodzianką. Po południu przyjechaliśmy do Czasiw Jaru; tutaj w wielkim pałacu kultury odbył się kolejny koncert. 21 grudnia, Lisiczańsk—Kreminna—Siewierodonieck. Tradycyjny chleb i sól od lokalnych władz i wolontariuszy. Wyładowaliśmy kolejną stertę darów. Słodycze, ciastka, papierosy, siatki maskujące, listy i rysunki od dzieci, które służą jako amulety na froncie. Biblioteka w Lisiczańsku otrzymała paczkę książek od wydawnictwa „Nora-Druk”, którą przywieźliśmy ze sobą. Autobusami dotarliśmy do Kreminnej, gdzie bazuje obecnie korpus kadetów Ługańskiego Obwodowego Liceum Wojskowego. Liceum w pełnym składzie opuściło okupowane 22 grudnia, ostatni dzień podróży. Swatowe. Siódma rano. Na pustym zaśnieżonym peronie przed pociągiem defiluje brodaty ponury wierzący z wyglądem jurodiwego, płonącymi oczami i plakatami na plecach i piersiach, gdzie twierdzi, że „chrześcijan nie ma w okopach, w blokadzie, we wrogości...”. Przy pomniku poległych za Ukrainę, gdzie zebraliśmy się, aby oddać im hołd, on również się pojawił, wzywając do pokuty i przyjścia do Chrystusa. Dość delikatnie i bez obrażania go odprawiono. Swatowe zachwyciło luksusową biblioteką z pięknym wnętrzem, salą komputerową, komfortowym pokojem do relaksu, gdzie można nie tylko wypić kawę, ale i zważyć się na elektronicznej wadze. Książki Iren Rozdobudko znajdują się na półce z podpisem: „Najlepsza książka współczesności” — i oto bibliotekarze niespodziewanie spotkali się z autorką, otrzymując świeże książki z autografem. Iren musiała podpisać dla swatowskich czytelników również wszystkie pozostałe jej książki z księgozbioru bibliotecznego. Na placu przed Domem Ludowym „Swatowa-Łuczka” zebrał się tłum witających — wolontariusze, aktywiści, oficjalne osoby miasta. Lokalny proboszcz Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego usłyszał kilka pochlebnych słów od pana Andrija z „Prawego Sektora” za to, że razem ze wszystkimi śpiewał Hymn Ukrainy. Co prawda, nie przeszkodziło mu to usłyszeć też kilku ostrych wyrzutów pod adresem Patriarchatu Moskiewskiego z prośbą o przekazanie ich kolegom aż do samej góry. Dostało się też urzędnikom władz miejskich, którzy występowali z przemówieniami powitalnymi — za niedociągnięcia i niespełnione obietnice; pretensje do nich zgłosili lokalni aktywiści i uczestnik naszej wyprawy, rodowity mieszkaniec Swatowego, bojownik „Ajdaru” Mykoła Matwijewski. No, ale było też za co im dziękować, więc święto spotkania nie zostało zbytnio przyćmione. Do wieczornego koncertu pozostawało jeszcze trochę czasu, udało się pospacerować ulicami Swatowego, posiedzieć w przytulnej art-kawiarni, której nie powstydziłby się
Maschinelle Übersetzung
Ołena LEONTOWYCZ, pisarka, członkini NSPU
Tak się złożyło, że wśród moich krewnych czworo ma bezpośredni związek z tymi, którym poświęcone są kijowskie muzea Mykoły Łysenki, Mychajła Staryckiego, Łesi Ukrainki. Dlatego pragnę przedstawić ich lub dodać nowe informacje na ich temat. A zatem, o przyjaciółce Ludmyły Mychajliwny Staryckiej-Czerniachiwskiej, Lubow Mykołajiwnie Szulhinej, mojej ciotecznej babce. Urodziła się 1 (13) marca 1865 roku we wsi Burbyne w powiecie horolskim na Połtawszczyźnie w rodzinie potomka hetmanów Pawła Połubotka i Danyła Apostoła, Mykoły Ustymowycza oraz Jefrosynii Czerkaskiej, przedstawicielki kozactwa, poddanej poddaństwu przez Katarzynę II. Jefrosynia Illiwna była nietuzinkową osobowością i nie bez powodu w powiecie nazywano ją „kobietą-ministrem”. Luba dorastała wśród szerokich łanów, pieśniarskiego żywiołu ludu, od młodości przyglądała się jego życiu, przejmowała się jego troskami. Uczyła się w jednym z najlepszych gimnazjów w Moskwie, tęskniła za Ukrainą, która jawiła jej się jako czarowne marzenie. Na początku lat 80., po ukończeniu gimnazjum, przez dwa lata uczęszczała w Kijowie na Wyższe Kursy Żeńskie, które zamknięto z powodu rewolucyjnych nastrojów kursantek. W tych samych latach zorganizowała we wsi Sochwyno pod Horolem zajęcia rano dla dzieci chłopskich, w dzień dla młodzieży, wieczorem dla dorosłych, które prowadziła zarówno na łonie natury, jak i w pomieszczeniu, które ojciec udostępnił Lubow. Zapoznawała chłopów z utworami ukraińskich pisarzy, czytała im Szewczenkę, a czytała wspaniale, bardzo przenikliwie i wyraziście. Była nauczycielką z łaski Bożej. Nie bez powodu chłopi z miłością nazywali ją Luboczka. „W rezultacie rzadko która wieś — pisał Ołeksandr Szulhyn — miała tylu inteligentnych i narodowo świadomych chłopów, jak tam”. W połowie lat 80. w redakcji „Kijowskiej Stariny”, dokąd Luba przyszła z ojcem, jej stałym prenumeratorem, poznaje swojego przyszłego męża Jakiwa Mykołajowycza Szulhyna (nie mylić z moskalofilami Witalijem i Wasylem Szulginami!), historyka, działacza społecznego, który przeszedł przez zesłanie na Syberii. Po narodzinach dzieci Nadijki, Ołeksandra, Wołodymyra, Dmytra, Mykoły Lubow Mykołajiwna nie mogła już tak poświęcać się szkole jak wcześniej, ale dobierała zdolnych chłopców i dziewczęta ze wsi, przygotowywała ich do egzaminów na zdobycie zawodu nauczyciela. I wszyscy oni stawali się ideowymi pedagogami. Kiedy w latach 90. rodzina Szulhynów znalazła się w Jelizawetgradzie, urzędniczym mieście, Lubow Mykołajiwna bardzo cierpiała z powodu braku działalności społecznej. I kiedy w rodzinie zrodził się pomysł publicznego powitania ukraińskich aktorów trupy Saksahanskiego, aby wszyscy zobaczyli, że Ukraińcy mają i potrafią szanować swoje wybitne talenty, zaangażowała się w tę sprawę. Razem z młodszą siostrą Mariją, moją babcią, zebrały pieniądze, kupiły prezenty i na benefisie jednego z aktorów wręczyły Iwanowi Karpence-Karemu, pisarzowi, kałamarz na marmurowej podstawie z dwoma srebrnymi niedźwiadkami, Panasowi Saksahanskiemu — wielki srebrny kielich, a Lubow Łynyćkiej, utalentowanej lirycznej aktorce — kosz kwiatów. Bracia Tobilewycze byli pożądanymi gośćmi w domu Szulhynów. Niejednokrotnie Karpenko-Karyj powierzał
Wołodymyr Szulhyn Lubow Mykołajiwnie swoje twórcze zamysły. Mając wielki wpływ na młodzież miasta, Lubow Szulhyna budziła w niej uczucia narodowe. Po powrocie do Kijowa Lubow Mykołajiwna znów zanurzyła się w pracę społeczną. Bez wątpienia podchwyciła ideę stworzenia klubu literacko-artystycznego „Rodyna”, którym żyła Ludmyła Mychajliwna Starycka. Tak samo, zapewne, razem w 1901 roku organizowały pierwszą w Kijowie Hromadę Kobiecą. Nie sądzę, by dopiero wtedy się poznały, bo krąg Ukraińców, uczestników odrodzenia Ukrainy, był ciasny. Ale zapewne wtedy bardziej się zaprzyjaźniły i pracowały dla Ukrainy ramię w ramię, bo łączyły je i miłość do rodzinnego kraju, i oddanie sprawie ukraińskiej, i jedność myśli, i, bez wątpienia, podziw Lubow Mykołajiwny dla talentu Ludmyły Mychajliwny. Nadszedł rok 1914 z I wojną światową, Galicję zajęły wojska rosyjskie, ukraińską inteligencję deportowano, m.in. na Syberię. I kiedy przywieziono do Kijowa galicyjskich zakładników, Lubow Szulhyna rzuciła się, by ich wyzwolić. W tym celu, pisze jej córka Nadija Szulhyna-Iszczuk, stworzyła komitet, chodziła do urzędów państwowych negocjować, dołożyła niewiarygodnych starań, by zwolnić galiczan za kaucją, zebrała potrzebne pieniądze, dodając znaczną część własnych, nosiła więźniom jedzenie. Jestem pewna, że Ludmyła Mychajliwna była obok, inaczej być nie mogło. Kiedy metropolita Andrej Szeptycki wracał z zesłania do Lwowa, zajechał do Kijowa i podziękował za „ratowanie naszych ludzi”. Ludmyła Mychajliwna i Lubow Mykołajiwna razem pracowały w Komitecie Frontu Południowo-Zachodniego Wszechrosyjskiego Związku Miast, który zajmował się pomocą uchodźcom. W 1915 roku przyjaciółki znów wspólnie czynią cuda. Organizują otwarcie dwóch sierocińców (dla dziewcząt i chłopców). Razem z osobami o podobnych poglądach zorganizowały nielegalną, pierwszą na Ukrainie szkołę, gdzie uczono w języku ojczystym i czytano ukraińskie książki. Szkoła ta, według świadectwa Nadiji Szulhinej-Iszczuk (nawiasem mówiąc, jej mąż był właśnie jednym z tych zakładników, których wyzwalały przyjaciółki), istniała nie mniej niż cztery lata. Przyjaciółki doprowadziły do stworzenia przy klubie „Rodyna” szpitala dla żołnierzy-Ukraińców, w którym podczas leczenia rannych uczono ukraińskiej gramatyki, czytano ukraińskie książki, najbardziej
Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Borysa Hrinczenki. Przychodziła czytać aktorka Natalia Doroszenko, żona Dmytra Doroszenki, studenci Ołeksandr Popowycz i Wołodymyr Szulhyn, przyszli bohaterowie spod Krut. I to w czasie, gdy język ukraiński znów był zakazany. Trzeba było mieć odwagę, by sprzeciwić się werdyktowi. W 1917 roku Lubow Mykołajiwna pracowała z grupą przygotowawczą w nowo otwartym Pierwszym Ukraińskim Gimnazjum imienia Tarasa Szewczenki, a później stanęła na czele sierocińca, który mieścił się w wspaniałym budynku w stylu modern na Wielkiej Żytomierskiej 34 (który obecnie jest skazany na cichą ruinę, podobnie jak stojący obok dom Czałego, w którym bywał Szewczenko), a Ludmyła Mychajliwna — w Centralnej Radzie. I latem, wspominała moja mama, która była w tym sierocińcu, na daczę, gdzie kiedyś spędzał lato Ołeksandr Ołeś, do swojej drogiej przyjaciółki Lubow Mykołajiwny Szulhynowej przyjeżdżała Ludmyła Mychajliwna Staryćka-Czerniachiwska. Lubow Mykołajiwna była matką ukraińskich braci Grakchów i przeżyła rozpacz po stracie trzech synów: Dmytryka (zmarł jako bardzo małe dziecko), Wołodymyra, Mykoły. Pod Krutami zginął Wołodymyr. Ludmyła Mychajliwna podzieliła rozpacz przyjaciółki, wypowiedziała swoje płomienne, pełne żalu słowo na pogrzebie krutianców 19 marca 1918 r., a 24-go gazeta „Nowa Rada” wydrukowała jej „Pamięci młodzieńców-bohaterów, zamordowanych pod Krutami”. To wycierpiane słowo świadczy o bliskości Ludmyły Mychajliwny z rodziną Lubow Mykołajiwny, o tym, że dobrze znała i kochała Wołodię. Dlatego też napisała tak przenikliwie: „Czy jest ktoś z Ukraińców w Kijowie, kto by nie znał Wołodi Szulhyna? Nikt nie nazywał go Wołodymyrem Jakowyczem, mimo że już skończył uniwersytet, tak bardzo chciało się każdemu powiedzieć coś ciepłego, czułego temu wszystkim drogiej, wszystkim miłej, wszystkim bliskiej osobie. Odkąd skończył gimnazjum, stał się duszą młodzieży i ciepłym łącznikiem między nią a starszym pokoleniem, bo on był cały — miłością do Ukrainy. Gorący organizator, gorący mówca, ciepły orędownik wszystkich tych, którzy ucierpieli za Ukrainę, drogi, kochany, niezapomniany Wołodia Szulhyn. Gromadził, jednoczył młodzież i jednocześnie całą swoją istotą budził w ludziach starszego pokolenia wiarę w los Ukrainy”2. Jeszcze kilka lat spotykali się, rozmawiali, a potem ich życiowe drogi się rozeszły, lecz przyjaźń pozostała w pamięci, w duszach na zawsze… Tragiczny los Ludmyły Staryćkiej-Czerniachiwskiej jest znany i rani nasze dusze nieutulonym bólem… A jaki los był pisany Lubow Szulhynowej? W 1923 roku wyjeżdża na Galicję z rodziną córki Nadiji dzięki polskiemu obywatelstwu jej męża Romana Iszczuka, później mieszka w Równem. O korespondencji nie można było nawet marzyć w terrorze lat 30. I dopiero zimą 1942 roku Nadija Jakiwna z córką Marusią nagle zobaczyły na ulicy Równego Izydorę Petriwną z córką Ołhą. Niesamowity przypadek je połączył. I dopiero wtedy Lubow Mykołajiwna dowiedziała się o strasznym losie Ludmyły Mychajliwny i Weroniki. (Dopiero w tym roku dowiedziałam się od dyrektora generalnego rezerwatu „Bykowniańskie Mogiły” Bohdana Biljasziwskiego, że zarówno Weronika Czerniachiwska, jak i Lidija Szulhyna, żona Wołodi, zostały rozstrzelane w Kijowie, a ich prochy spoczywają w Bykowni). A w 1944 roku Lubow Mykołajiwna w wieku 79 lat wraz z bliskimi wychodzi z domu na cztery strony świata, ratując się przed Smierszem i NKWD „wyzwolicieli”, bo na Ojczyźnie czeka ich zagłada, o czym jeszcze przed wojną otwarcie powiedział Nadiji Jakiwnej enkawudzista, dyrektor szkoły na miejscu dawnego ukraińskiego gimnazjum, gdzie pracowała. Lubow Mykołajiwna czasem jedzie, a czasem idzie drogami wojny pod ostrzałem, w śniegach, w ciągłym śmiertelnym zagrożeniu. Był przypadek, gdy natknęli się na kolumnę Armii Czerwonej. Roman Awgustynowycz nie stracił głowy i rozkazał wszystkim udawać głuchoniemych. Potem Lubow Mykołajiwna wreszcie przebywa w obozach dla dipisów, mieszka w jednym pokoju ze śmiertelnie chorą Ołhą Kosacz-Krywyniuk, która umiera na jej oczach, spotyka się z Todosiem Osmaczką i innymi znanymi Ukraińcami i umiera na obcej ziemi 9 maja 1945 roku daleko od Ukrainy… Ona „całe życie żyła Ukrainą i dla Ukrainy”, jak krótko i wyczerpująco powiedział o matce Ołeksandr Szulhyn. Te słowa tak samo trzeba poświęcić jej zdumiewającej Lubow Szulhynowej z dziećmi Ołeksandrem i Nadiją przyjaciółce-cierpiętnicy — Ludmyle Mychajliwnie Staryćkiej-Czerniachiwskiej. Wieczna im pamięć! W swoich wspomnieniach Ołeksandr Szulhyn pisze: „Ostatni syn (Mykoły Łysenki — O. L.) Tarasyk był chrześniakiem mojej mamy, która serdecznie dbała o niego i pomagała Łysence urządzić życie dziecka. Żona Łysenki, Ołha Antoniwna, urodziwszy syna, od razu zmarła na paraliż serca — O. L.). Kiedy Tarasyk podrósł, matka stale brała go do siebie. Niestety, jeszcze młody zmarł. Mykoła Witalijowycz często zaglądał do swojej kumy, i mama, jak i ojciec, bardzo go lubili”.3 O spędzaniu lata przez Tarasa we wsi pod Chorolem w rodzinie Szulhynów wspomina moja ciocia Ołha Łeontowycz-Perwowa. Widziała przez okno, że trzech jeźdźców przyjechało powinszować Jefrosyni Illiwnie imienin. Jednym z nich był Taras Łysenko. Jego zdjęcie na koniu jeszcze w połowie lat 90. przekazałam muzeum Mykoły Łysenki, niestety nie robiąc kopii. Dlatego w kompozycji zdjęcia mogę się pomylić, ale koń na zdjęciu jest obecny. A teraz o szwagrze Mychajła Staryćkiego. Był nim mój stryjeczny dziadek Wołodymyr Łeontowycz (1866—1933) — ukraiński pisarz, działacz kulturalno-społeczny i państwowy, mecenas-patriota, postać renesansowa, jeden z kohorty twórców ukraińskiego odrodzenia końca XIX — pierwszej ćwierci XX w. W okresie bolszewickiego totalitaryzmu został napiętnowany jako ukraiński burżuazyjny nacjonalista, jego imię usunięto z literatury ukraińskiej, a książki wysłano do specjalnych zbiorów, imię zaś poddano zapomnieniu. Urodził się Wołodymyr Łeontowycz na Łubieńszczyźnie, na chutorze Orichiwszczyna guberni połtawskiej 5 sierpnia 1866 roku w rodzinie należącej do starego rodu kozacko-starszyńskiego. Uczył się w gimnazjach w Łubniach i Pryłukach. W 1888 roku ukończył wydział prawny Uniwersytetu Moskiewskiego i jednocześnie uczęszczał na wykłady w akademii, bo ciągnęło go do ziemi i chciał wiedzieć o niej oraz o tym, jak się z nią obchodzić, znacznie więcej niż przeciętny człowiek. Chcieli go zatrzymać na uniwersytecie, ale starzy rodzice wezwali go do domu. I stał się znanym gospodarzem. Ponad 20 lat wybierano go na deputowanego ziemstw powiatu łubieńskiego i guberni połtawskiej, wpływając na decyzje w sprawach gospodarczych, kulturalnych i edukacyjnych Połtawszczyzny. Należał do kijowskiej „Starej Hromady”, później do Towarzystwa Ukraińskich Postępowców (TUP). Był przewodniczącym „Towarzystwa Pomocy Ukraińskiej Literaturze, Nauce i Sztuce” (1911—1919). W 1905 r. wraz z Je. Czykałenką i F. Symyrenką został założycielem pierwszej ogólnoukraińskiej gazety codziennej „Hromadska Dumka”, jej pierwszym redaktorem. Do zamknięcia w 1914 roku pomagał materialnie i współpracował z gazetą „Rada”, następczynią „Hromadskiej Dumki”, czasopisma „Nowa hromada”, „Literaturno-naukowyj wisnyk”. W. Łeontowycz został wybrany z ramienia TUP do Centralnej Rady, w 1917 r. odradzał gazetę „Rada” już pod nazwą „Nowa Rada”. Podczas hetmanatu w 1918 r. w składzie gabinetu Łyzohuba pracował jako minister spraw ziemskich.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
każdej chwili, aby poczuć całą siłę jego natchnienia. Był jakby ponad ziemią, gdzieś w jakichś nadziemskich przestrzeniach, zahipnotyzowany tym swoim nastrojem. …nie można było tego nie poczuć”.5 “Wyjątkowa była i jego moralna rycerskość. Do każdego wydarzenia, do każdej kwestii nie mógł odnosić się inaczej, jak z punktu widzenia uczciwości, prawdy — wszystko inne go nie interesowało. Ostrożności, strachu on nigdy, chyba, nie znał i w każdej sprawie nie mógł zachowywać się inaczej, jak tylko tak, jak tego wymagał honor”6. “Do tych pięknych artystycznych i moralnych cech Mykoły Witalijowycza dodajmy jeszcze bardzo piękny jego wygląd zewnętrzny: młodzieńcze oczy, świeża cera pod obfitymi białymi i błyszczącymi, niczym srebro, włosami, wychowanie, dobre maniery, życzliwość oraz prawie zawsze dobry humor”.7 Wołodymyr Łeontowycz Wołodymyr Łeontowycz pisze o stworzeniu szkoły muzyczno-artystycznej i podkreśla, “że ta szkoła po śmierci Mykoły Witalijowycza pozostała jako jego pomnik”.8 Przyjaźni przez całe życie między Izydorą Petriwną Kosacz-Borysową a Nadią Jakiwną Szulhyną-Iszczuk nie poruszę, bo o niej można przeczytać w “Słowie Proświty” (2016, nr 49, s. 12—13.). A w “Zbiorze ku czci Ołeksandra Szulhyna”, starszego syna Lubow Szulhynoj, historyka, dyplomaty, polityka, męża stanu, pierwszego ministra spraw zagranicznych Ukrainy, też są wspomnienia o Mykole Łysence (s. 301—303). “Jakoś, gdzieś w 1910 r., zorganizowano ogromną wycieczkę na grób Szewczenki. Cały parowiec został wyczarterowany i było tam wielu ukraińskich działaczy oraz nacjonalistycznej młodzieży. …Wyszedłem na pokład… Noc… Promienie księżyca kąpią się w szerokich falach Dniepru. Cisza, tylko słychać, jak pluszcze woda pod naszym parowcem. Wokół żywej duszy… Tylko jedna postać: Mykoła Łysenko. Wpatruje się w ciemność nocy, był głęboko, głęboko zamyślony… jakie marzenia, jakie dźwiękowe obrazy nosiły się wtedy w jego głowie?”9. —————————— 1 Zbiór ku czci Ołeksandra Szulhyna (1889—1960) — Paryż-Monachium, 1969. — S. 219. 2 Ludmyła Staryćka-Czerniachiwska. Wybrane utwory — Kijów, 2000. — S. 604. 3 Zbiór ku czci Ołeksandra Szulhyna (1889—1960). Prace sekcji historyczno-filozoficznej// Paryż—Monachium, 1969. — S. 302. 4 Wołodymyr Łeontowycz. Zbiór utworów. Kijów, 2004. — Tom 3. — S. 327. 5 Tamże. — S. 329—330. 6 Tamże. — S. 330. 7 Tamże. — S. 330—331. 8 Tamże. — S. 331. 9 Zbiór ku czci Ołeksandra Szulhyna (1889—1960.) — Paryż-Monachium, 1969. — S. 302.
Maschinelle Übersetzung
Z jego imieniem wiąże się projekt Ustawy Ziemskiej, jednej z najbardziej demokratycznych na świecie, która zapewniała bezrolnym chłopom ziemię, ograniczała wielkie posiadłości i której nie zdążono wcielić w życie, bo gdyby zaczęła działać, Ukraina miałaby inną drogę. Od 1919 roku mieszkał w Bułgarii, Niemczech, Czechach. Zmarł 10 grudnia 1933 roku, unikając śmierci w 1945 roku w kijowskim areszcie śledczym na wzór śmierci Maksyma Sławinśkiego, który został aresztowany w Czechach, gdyż obaj byli wybierani do Centralnej Rady, obaj pracowali za czasów hetmanatu. Wołodymyr Leontowycz został pochowany na cmentarzu Olszańskim w Pradze. Pióru Leontowycza należą powieści „Pany i lude” (1893), „Per pedes apostolorum” („Śladami apostołów”) (1896), „Stare i nowe” (1898), wschodnia legenda „Abdul-Gazis” (1902), „Kronika Hreczków” (1922), „Dziecięce i młodzieńcze lata Wołodii Hankewycza”, „Worochobnia” (1930), „Biada pokonanym” (1931), opowiadania, nowele i bajki, artykuły literacko-krytyczne i publicystyczne oraz wspomnienia historyczno-kulturowe, a także „Wspomnienie uciekiniera”, które stoi na granicy wspomnień i powieści. W połowie lat 80. XIX wieku, podczas studiów Leontowycza, do Moskwy przyjechał ukraiński teatr Mychajła Staryckiego. Wizyty na spektaklach stały się dla niego, który czuł się tam jak na obczyźnie, łykiem żywej wody, podarowały kontakt z rodakami. Aktorzy trupy zapoznali Wołodymyra z Mychajłem Staryckim. (Na Ukrainie się nie poznali, bo Wołodymyr był jeszcze za mały.) „Mychajło Petrowycz — pisze Leontowycz — przyjął mnie bardzo życzliwie, od razu zaczynając nazywać bratankiem”4. Wołodymyr miał możliwość bliżej poznać Mychajła Petrowycza, prowadzić z nim długie rozmowy na ukraińskie tematy. Już na wygnaniu, bo jego emigracji inaczej nazwać nie można, napisał wspomnienia o Mychajle Petrowyczu, po raz pierwszy opublikowane na Ukrainie w trzecim tomie „Zbioru utworów” Leontowycza, którego autorka tego szkicu została redaktorem (lata 2004—2006). (Tom III. S. 325—329) O spotkaniu ze Staryckim w Moskwie opowiadał Leontowycz także Ołeksandrowi Szapowałowi (nie mylić z Mykytą Szapowałem!) na początku lat 1930., o czym ten ostatni napisał w swoim artykule „Wołodymyr Leontowycz” w gazecie „Sicz”, Chicago, 1934. Wołodymyr Leontowycz był wielkim wielbicielem światła ukraińskiej muzyki Mykoły Łysenki, razem z nim zakładał Ukraiński Klub, współpracował przez lata na niwie społecznej, bywał w jego domu i również na wygnaniu napisał wspomnienia. Znajdują się one także w trzecim tomie „Zbioru utworów” W. Leontowycza, niewielkie, ale napisane z duszą i przepełnione wielkim uczuciem szacunku. Oto tylko kilka wersów z nich. „...twórczość muzyczna, natchnienie muzyczne były, doprawdy, główną i podstawową właściwością jego (M. W. Łysenki — O. L.) duchowego „ja”, całej jego natury, i warto było śledzić niepostrzeżenie za Mykołą Witalijowyczem w takich chwilach, kiedy okoliczności pozwalały mu oderwać od całodziennej pracy trochę czasu oraz resztę sił dla twórczości. Jakoś mi się poszczęściło, będąc w jego domu, obserwować go z sąsiedniego pokoju niepostrzeżenie dla niego w chwili natchnienia i twórczej pracy. Wystarczyło widzieć Mykołę Witalijowycza ta- Heorhij ŁUKJANCZUK „Łatwo kochać Ukrainę do głębi duszy, a wy spróbujcie kochać ją do głębi kieszeni”. Jewhen Czykałenko Występując przed zebranymi, dyrektor Muzeum Ukraińskiej Rewolucji 1917—1921 lat Ołeksandr Kuczeruk opowiedział o popularyzacji przez muzeum imienia i działalności największego ukraińskiego mecenasa spraw narodotwórczych oraz wezwał obecnych do stworzenia Klubu wielbicieli J. Czykałenki. Doktor nauk historycznych Wałentyna Piskun podzieliła się wrażeniami z przemyślenia tej nieocenionej do tej pory przez ukraińskie społeczeństwo roli, którą odegrał w powstaniu na początku XX wieku ruchu narodotwórczego na Ukrainie i stworzeniu Centralnej Rady UNR. Przewodniczący Centrum Oświeceniowego Odrodzenia Narodowego im. Jewhena Czykałenki Jurij Hnatkewycz opowiedział o działalności i inicjatywach centrum w sprawie przywrócenia sprawiedliwości historycznej wobec wielkiego syna Ukrainy. Swoimi wrażeniami z „Dzienników” Czykałenki podzielił się profesor Wołodymyr Panczenko, zauważając, że nikt z ówczesnych działaczy tak politologicznie dokładnie nie opisał i nie ocenił wydarzeń Ukraińskiej Rewolucji 1917—21 lat, jak zrobił to Czykałenko. W szczególności podkreślił jasne widzenie przez niego problemów ukraińskości przez długotrwałe przebywanie w kolonialnej zależności od sąsiednich państw, ale jednocześnie i nieodwracalny bieg historii, który obowiązkowo przyniesie ukraińskiemu narodowi odzyskanie utraconej państwowości już po II Wojnie Światowej!!! Zwrócił uwagę obecnych na tę rolę, którą przypisywał mecenas ukraińskich spraw kulturze jako bazie budowania narodu! A kandydat nauk historycznych — prawdziwa orędowniczka sprawy Czykałenki (wydano już ponad 8 fundamentalnych tomów prac J. Czykałenki) Inna Starowojtenko przeprowadziła historyczne paralele 100-letnich wydarzeń, opisanych przez Czykałenkę, z aktualnymi wydarzeniami współczesności w polityce, kulturze i budowaniu państwa. W szczególności zwróciła uwagę obecnych na tę rolę, którą przypisywał Jewhen Charłampijowycz znaczeniu języka ojczystego w edukacji i w ówczesnych mediach, czemu służyła jego jedyna codzienna(!) gazeta w języku ukraińskim „Rada”, która nieprzerwanie wychodziła przez 9 lat! Przeżywał z powodu utraty „narodowego paszportu” pod moskiewskim panowaniem oraz kradzieżą przez Moskwę historycznej nazwy ukraińskiego państwa — Rusi... Głosił ukraińskiej elicie ideę, że Ruś — to Ukraina, a nie Rosja! Orędownicza praca dwóch dziesięcioleci na początku XX wieku, którą oddał budowaniu narodu Jewhen Czykałenko, Mychajło Hruszewski i inni wybitni ukraińscy patrioci tamtych czasów, dały swój rezultat: z niebytu historii na mapie świata pojawiło się ukraińskie państwo! Doktor nauk historycznych Ihor Hyrycz podzielił się wrażeniami o osobowości, która wyznaczała ukraińską politykę na początku ubiegłego wieku. Wszak to właśnie Czykałenko, nie szczędząc środków i czasu, przygotował do budowania państwa zarówno Mychajła Hruszewskiego, jak i Symona
Petlurę, i Serhija Jefremowa, i wielu innych działaczy stworzonej przez niego Centralnej Rady, która ogłosiła niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej swoim IV uniwersałem 22 stycznia 1918 roku. Dlatego też był pierwszym kandydatem zarówno na stanowisko Przewodniczącego Centralnej Rady, będąc jej założycielem (ustąpił M. Hruszewskiemu), jak i na stanowisko, później, Hetmana Państwa Ukraińskiego (ustąpił P. Skoropadzkiemu)… Kierownik Historyczno-Memoriałowego Muzeum Mychajła Hruszewskiego Switłana Pańkowa opowiedziała o fantastycznym mecenacie Jewhena Czykałenki na rzecz podniesienia świadomości narodowej Ukraińców na początku XX wieku oraz o współpracy na niwie oświecenia narodowego wybitnego mecenasa z Mychajłem Hruszewskim i innymi wybitnymi działaczami. A doktor nauk historycznych Olha Kowalewska opowiedziała o tradycjach mecenatu epoki kozacko-hetmańskiej, zwłaszcza w czasach Iwana Mazepy, co pozwoliło w przyszłości stawiać pytania o swoją odrębność narodowo-kulturową oraz o swoje historyczne prawo do własnej państwowości już w XX wieku. Pisarka Ołena Łeontowycz podzieliła się historią mecenatu rodziny Symyrenków oraz Wołodymyra Łeontowycza, a naukowiec Tetiana Kotenko opowiedziała o dobroczynności w imię sprawy ukraińskiej Pyłypa Moraczewskiego. Uczestnicy okrągłego stołu „Jewhen Czykałenko i mecenat w ukraińskim budowaniu narodu” przyjęli apel do ogólnokrajowych organów oraz władz lokalnych stolicy: ustanowić w centrum Kijowa pomnik wybitnego syna Ukrainy Jewhena Czykałenki, wprowadzić uzupełnienia do projektu „O świętach państwowych i innych, datach pamiętnych i dniach żałoby”: włączyć jako święto społeczne Dzień Mecenasa, wyznaczając go na 21 grudnia — dzień urodzin J. Czykałenki, ustanowić medal Rady Najwyższej „Mecenas Ukrainy” i nagradzać corocznie 3—5 obywateli Ukrainy za najlepsze czyny dobroczynne w Dniu Mecenasa 21 grudnia, wyemitować monetę jubileuszową (srebrną i zwykłą) na cześć wybitnego Ukraińca XX wieku, nadać jego imię obecnemu placowi Lwa Tołstoja w stolicy, ustanowić na cześć 100-lecia utworzenia Centralnej Rady tablicę pamiątkową z nazwiskami jej założycieli: Jewhena Czykałenki, Serhija Jefremowa, Dmytra Doroszenki na budynku nr 42 przy ulicy Wołodymyrskiej, w którym została założona i pracowała do czasu przeniesienia do obecnego Domu Nauczyciela Centralna Rada, corocznie przygotowywać do 21 grudnia audycje tematyczno-oświatowe o J. Czykałence, wysunąć 8-tomowy dorobek twórczy „Dzienniki” i „Wspomnienia” wybitnego Ukraińca XX wieku Jewhena Czykałenki autorstwa kandydat nauk historycznych Inny Starowojtenko do zdobycia Nagrody im. Szewczenki za 2017 rok. W wykonaniu Dekretu Prezydenta „O środkach upamiętnienia wydarzeń Rewolucji Ukraińskiej 1917—1921 lat” oraz czcząc pamięć jednego z najwybitniejszych Ukraińców początku XX wieku Jewhena Czykałenki, Instytut Archeografii Ukraińskiej i Źródłoznawstwa im. M. Hruszewskiego wspólnie z Muzeum Rewolucji Ukraińskiej 1917—1921 lat oraz Oświatowym Centrum Odrodzenia Narodowego im. Jewhena Czykałenki przeprowadzili okrągły stół na temat „Jewhen Czykałenko i mecenat w ukraińskim budowaniu narodu”. Wydarzenie przyуроczone do dnia urodzin (21 grudnia) wybitnego Ukraińca, który bardzo wiele zrobił dla przebudzenia narodu ukraińskiego na początku XX wieku.
Maschinelle Übersetzung
Original auf Ukrainisch · Übersetzung wird aktualisiert
4 січня ми поминали видатного українського археолога, мистецтвознавця Миколу
Нещодавно моє серце зачепила невеличка заміточка про ремонт школи. ...В одній із хутірських шкіл на Кубані робили ремонт. Ну, і що тут такого зворушливого? А те, що коли переставляли меблі, то у дальньому кутку шафи знайшли лист піонерів 1960-х, адресований школярам XXI століття. Півстоліття це послання пролежало законсервованим у літровій банці. Акуратним дитячим почерком на пожовклому листочку зі шкільного зошита виведено: “Ми, учні 1967—68 року, посилаємо Вам гарячий піонерський привіт! Шлемо Вам великі побажання у навчанні та праці! Ми хотіли би бачити Вас гідними будівниками комунізму, захисниками своєї країни. Вступаючи до лав піонерів, пам’ятайте і свято зберігайте в пам’яті цей день. Багато років ми вчилися у старій школі, і тепер у день, коли ми переступили поріг нової школи, ми пишемо Вам листа. Нам дуже хочеться зазирнути у майбутнє, побувати у Вас на вечорі та подивитися, як Ви вчитеся і живете, як йдуть у Вас піонерські справи. Дайте хороший приклад своїм молодшим товаришам”, — читаємо у листі. Крім листа у банці й фотографія ще недобудованої на тоді школи. Дирекція школи довго шукала школярів, які писали листа… Знайшли п’ятьох... Наївні, трепетні дитячі послання… У Новоросійську цієї осені з глибини моря добули капсулу з листами школярів та студентів у ХХІ століття. Звісно, ніхто з тих дописувачів не передбачав війни Росії з Україною… Ось пише моя тезка, піонерка Оля Швидкова: “Я не знаю, яким ти будеш: може, будеш, як ми, може, будеш зовсім іншим, але ти, як всі діти, любитимеш морозиво і ненавидітимеш риб’ячий жир. І ще я знаю, нехай мине 50 років, але все одно на твоїх грудях буде червоніти піонерський галстук, і ти будеш його носити з такою ж гордістю, як носимо його зараз ми, піонери 1967 року”. Ось лист студентів індустріального технікуму: “Ми говоримо з вами крізь роки... Що вам розповісти про нас? Студенти 60-х років — народ ве-
Омеляновича Макаренка, єдиного, хто не поставив свій підпис під актом руйнації Михай -
лівського Золотоверхого со - бору. 4 січня були 80-ті роковини його розстрілу. Мого дідуся Антона Івановича Рихальського сталінські холуї розстріляли на 10 днів пізніше — 14 січня 1938 року. Він був молодшим за мене, нинішню, і спокійно міг би дожити до мого народження і пожити ще, і передати духовний досвід, так і не переданий... У серпні 1937 року манкурти руйнували Михайлівський Золотоверхий собор на очах дідуся і мами. Дідусь сприймав це як абсурд, як хворобу, як злочин проти свого народу і світової культури. Він сказав тоді фразу, яку мамочка повторила 1987 року у моєму фільмі “Пам’яті загиблих споруд”: “Ти мене згадаєш — пройде час, років 40, і все відбудують”.
Він не сумнівався, що собор відбудують, але він вважав, що це відбудеться скоріше. Його фраза збагатила наш фільм ідеєю відбудови собору. Фільм виявився борцем — його розтиражували в ООН і розіслали по фондах і меценатах діаспори. Тепер, коли я стою перед собором і читаю на його мармуровій дошці список фондів та меценатів діаспори, я відчуваю, що енергія дідуся спрацювала, зрезонувала навіть через 5 десятиліть. Люди з такими переконаннями не могли вижити в тих умовах і гинули від лап спотвореної влади. Вічна пам’ять дідусеві Антону Івановичу Рихальському, героїчному Миколі Омеляновичу Макаренку та мільйонам найвеликодушніших синів і доньок України, які були розстріляні за служіння своїй українській культурі.
Меморіальна дошка М. О. Макаренку на стіні Михайлівського Золотоверхого собору в Києві
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
ciekawy, niespokojny, spragniony odkryć. Jeszcze jak! Przecież na świecie tyle ciekawego! Zachwyt i zdumienie komunikatem Lewitana: „Człowiek w kosmosie!” — już minęły. Teraz chcemy: „Człowiek na Księżycu!”. I wierzymy — to będzie, bo inaczej być nie może!” A oto list jeszcze jednej Oli, Pupko, uczennicy z lat sześćdziesiątych: „Drogi przyjacielu, cześć! Piszę do ciebie, bo zazdroszczę twojego losu. Nie, nie uważam, że żyję w nieciekawych czasach, wprost przeciwnie, byłam świadkiem wystrzelenia pierwszego sztucznego satelity Ziemi. W czasach, w których żyję, człowiek po raz pierwszy na świecie wzniósł się w kosmos i okrążył Ziemię... A mimo to zazdroszczę ci, bo będziesz żyć w czasach, gdy nasze wielkie państwo będzie obchodzić stulecie jubileuszu. Będziesz już świadkiem międzyplanetarnych masowych lotów kosmicznych, będziesz żyć na jakiejś innej planecie, ale zawsze będziesz pamiętać o swojej rodzinnej planecie. Być może w czasach twojego życia zostanie rozstrzygnięta kwestia nieśmiertelności, ludzie nauczą się przekształcać człowieka w istotę, która żyje wiecznie. Kiedy będziecie czytać ten list, mnie zapewne już nie będzie wśród żywych, choć w mojej głowie to się nie do końca mieści (jak to, mnie nie będzie?). Wy zapewne żyjecie za komunizmu. Chociaż kątem oka chciałabym na niego spojrzeć”. Przez fale czasu do jasnej przyszłości wysyłała zapalona radziecka młodzież swoje serdeczne kapsuły. W Kijowie robotnicy zakładu „Arsenał” niedawno otworzyli kapsułę od arsenalczyków z 1967 roku. W Pierwomajsku w obwodzie mikołajowskim latem tego roku ze ściany Pałacu Kultury wydobyto znaczki komsomolskie, teksty piosenek i obszerne przesłanie, w którym znajdują się takie wersy: „Wy pokolenie szczęśliwych: nad wami czyste niebo, a wojny na świecie dla wszystkich, którzy żyją w 2017 roku, stały się historią. Wy nie skandowaliście: »Hańba agresorom Izraela«, nie musieliście brać udziału w mitingach protestu przeciwko zbrodniczej wojnie w Wietnamie, czytać w gazetach o prowokacjach przeciwko rewolucyjnej Kubie. Jak daleko od was te wydarzenia, które są nam współczesne. ...»Szumi złota pszenica na bezkresnych polach, kwitnie zbudowany przez ciebie Komsomolsk nie tylko na Ziemi, ale i na Wenus, i na Marsie«… Gdyby ludzkość nie traciła tyle wysiłku na kulturę śmierci, ile czystej energii uwolniłoby się na kulturę życia! ...Bardzo chciałoby się rzeczy niemożliwej — zajrzeć w przyszłość naszej wielostradalnej Ukrainy. Jaka będzie za 50… 70… 100 lat? Niepodległa. Kwitnąca. Kraj oparty na praworządności i szacunku dla człowieka pracy. Kraj, w którym najważniejsze dla jednostki — to służyć pięknu, prawdzie i sprawiedliwości… Za to ginęli giną twoi najszlachetniejsi synowie i córki, Ukraino! Dorastając w Kijowie, przez wiele lat czekałam na dzień stulecia rewolucji, by dowiedzieć się, jakie przesłanie wmurowali w fasadę starej kijowskiej szkoły entuzjaści dawnych lat. W wyobraźni stawała uroczysta linijka... A może wcale nie uroczysta... Może przed szkołą zbiorą uczniów (najpewniej starszoklasistów, którzy uczą się najnowszej historii). Dla dzisiejszych dzieci to jest dreszczyk: wydobyć ze ściany rodnej szkoły list, który od złowrogiego rozkwitu minionego stulecia czekał na ten drżący moment. Dzieciom epoki dzikiego kapitalizmu mądrzy pedagodzy wyjaśnią, że dawni absolwenci ich szkoły byli prostodusznymi nastolatkami, którzy wierzyli i walczyli, cierpieli i ginęli... Tak bardzo chcieli dosięgnąć jasnej teraźniejszości choćby listkiem tego papieru... Oszukano ich TAM, a TU ich nie przyjęto. Lękliwa dyrektorka, nie wiedząc, jak obecnie odnieść się do tego przesłania, udała, że przesłania nie ma — nie chciała dłubać w ścianie, otwierać kapsuły z napisem „Otworzyć w 100-lecie rewolucji” — list w jasną przyszłość zastał tu obcych sobie potomków, których nie obchodzą emocje tych zmarłych ludzi. Do tego marmurową tablicę, która zakrywała niszę z kapsułą, wandale rozbili jeszcze w latach 90. Nie ma tablicy — nie ma i listu?.. Takie mankurtyzm — to ten sam rodzaj bezduchowości, co zalanie cementem Wiecznego Ognia w Kijowie przy obelisku Nieznanemu Żołnierzowi. A w Czarnobylu sytuacja jest zupełnie apokaliptyczna — przedwojenną kapsułę „KOMSOMOLCOM 2017 ROKU” nie ma kto otworzyć, bo żadnych komsomolców już w przyrodzie nie ma... A w ogóle martwe miasto bywa ożywiane tylko przez wachtowiczów… I czyje serce pęknie z tęsknoty, kiedy na Ziemi nie będzie już serc? Romantyczni i oszukani „niszczyciele starego świata”, „budowniczowie komunizmu” z zamierającym sercem myśleli o tym dalekim i beznadziejnie nieosiągalnym dniu jasnej przyszłości — stuleciu rewolucji. Ale ich nadzieja na jasną przyszłość była niezłomna! Dla niej oni (i moi rodzice także) nie dosypiali, nie dojadali, znosili straszliwy byt, totalny deficyt wszystkiego, — łącznie z elementarnym deficytem dobra… Wspaniali ludzie ginęli od tyfusu (jak moja babcia Anastazja), od donosów (jak mój dziadek Antoni), pod kulami (jak brat mamy Iwan)…
Życie całych pokoleń składało się z cierpienia, udręki, ofiarności… Przecież to tak wspaniałe i pociągające – budowanie jasnej przyszłości! Zapaleni komsomolcy lat dwudziestych–siedemdziesiątych uznaliby za wroga ludu każdego, kto by się ośmielił powiedzieć, że w XXI wieku nie będą czcić z uwielbieniem imienia wodza proletariatu! Lecz moralne wypaczenia nie zostają wodzami na zawsze. Przypomina mi się anegdota: babcia pyta na ulicy uczniaka: „Chłopcze, jak znaleźć plac Lenina?” – „Żeby znaleźć plac Lenina, trzeba pomnożyć szerokość Lenina przez długość Lenina”. „Wielcy wodzowie” robili gwoździe z ludzi i wbijali je w ściany swoich mauzoleów… Pamiętam ogromne wyobrażenie „Aurory” na placu Sewastopolskim w Kijowie – i napis: WIELKA PAŹDZIERNIKOWA SOCJALISTYCZNA REWOLUCJA – GŁÓWNE WYDARZENIE XX WIEKU! Czy dzisiejszy uczeń powie, co tu robi Aurora, bogini porannego świtu? Dokonali tego rewolucjoniści – opiewali prozaicy i poeci, którzy za to zostali totalnie zniszczeni. Jedną z milionów ofiar była moja prababcia Melania, którą zabito na oczach córki, by z domu „ekspropriować” wszystko, co się spodobało. Z prawa hegemona. A pierścionków nie dało się zdjąć z palców – wpadli więc na pomysł, by odciąć palce… Ale czy trzeba było zabić miliony i osierocić resztę, żeby dowieść, że przez zbrodnie do światła nie dojdzie… I światło rodzi się nie w odległej przyszłości, lecz tu i teraz, pod warunkiem uszlachetniania przez każdego przestrzeni i relacji wokół samego siebie. …Młodzież z ulicy Pierwomajskiej wysłała list do potomnych z roku 2067. Przesłanie z opisem dzisiejszych wydarzeń włożono do tej samej kapsuły w 1967 roku i wmurowano w tę samą niszę na fasadzie Pałacu Kultury… Z nadzieją, wiarą i miłością.
Autorka strony Olha Samolewska, reżyserka filmowa, członkini NSKU, NSPU, laureatka międzynarodowych festiwali filmowych i międzynarodowych nagród
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
...skiej literatury, przenieść się do rosyjskiej, albo, jeśli posłucha głosu swojego serca i napisze prawdziwe dzieło artystyczne, zostanie wtrącony do więzienia. W związku z tym w literaturze na Ukrainie pozostali wyłącznie miernoty, kłamcy i nieudacznicy. W sowieckiej Ukrainie literatura skazana jest na wegetację, na prowincjonalizm; nigdy nie osiągnie poziomu wielkiej literatury światowej. Ogólnozwiązkowy zjazd pisarzy był, według określenia Kulisza, w istocie fałszem i oszustwem. Pisarze na trybunach mówili jedno, a w kuluarach twierdzili co innego. Pisarze nie mogą tworzyć wielkich dzieł, ponieważ omijają najważniejsze problemy, a omijają je dlatego, że boją się pisać prawdę…”
Drugą wystawę poświęcono 80. rocznicy urodzin zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Mychajła Frenkla. Swoją twórczą drogę artysta rozpoczął w 1957 roku w Kijowskim Teatrze Komedii Muzycznej. W latach 1964–1976 pracował jako główny plastyk Kijowskiego Akademickiego Teatru Młodego Widza na Łypkach. W 1972 roku ukończył Szkołę-Studio MChAT. W latach 1987–1995 był głównym plastykiem Kijowskiego Teatru Dramatu Rosyjskiego im. Łesi Ukrainki. W latach 1973–1995 wykładał kurs scenografii w Kijowskim Instytucie Sztuki Teatralnej im. I. Karpenki-Karego. Mychajło Frenkel stworzył scenografię do ponad 200 spektakli w różnych miastach i krajach. Laureat Nagrody Gabinetu Ministrów Ukrainy im. Łesi Ukrainki za scenografię do spektaklu „Leśna pieśń” na podstawie dramatu-feerii Łesi Ukrainki na scenie Kijowskiego Akademickiego Teatru Młodego Widza na Łypkach (2008). Właśnie na scenie tego teatru zrobił swoją ostatnią scenografię do spektaklu „Bez winy winni” A. Ostrowskiego (2016).
Na wystawie zaprezentowano szkice dekoracji do spektakli „Pippi Długa Pończocha” (Kijowski Teatr Młodego Widza, 1970), „Podarowane słońcem i morzem” (Mały Teatr Dramatyczny, Leningrad, 1982), „Duma o Brytyjce” (Teatr im. W. Majakowskiego, Moskwa, 1972); makiety do spektakli: „Odwróć się w gniewie” (Kijowski Akademicki Teatr Dramatu Rosyjskiego im. Łesi Ukrainki, 1968), „Rewizor” (teatr „Schauspillhaus”, Lipsk, Niemcy, 1992), „Bieg” (Rosyjski Teatr Dramatyczny, Tallinn, 1977), „Sen nocy letniej” (Kijowski Akademicki Teatr Młodego Widza na Łypkach, 2012), „Lis Mykita” (Kijowski Teatr Dramatyczny im. I. Franki, 1967), „Zajączek-zarozumiałek” (Kijowski Teatr Młodego Widza, 1974), „Mistrz i Małgorzata” (Rosyjski Teatr Dramatyczny im. A. Puszkina, Charków, 1988), „Cichy Don” (Teatr Dramatyczny, Saratów, 1977), a także szkice kostiumów.
Maschinelle Übersetzung
W Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Filmowej Ukrainy trwają wystawy „97. Proroctwa Mykoły Kulisza” oraz „Scenografia Mychajła Frenkla”.
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora
Wystawa „97” poświęcona jest 125. rocznicy urodzin Mykoły Kulisza, który wdarł się do literatury ukraińskiej już swoją pierwszą sztuką. Tragedia „97” została napisana pod wrażeniem podróży zimą 1921 i wiosną 1922 roku po Chersońszczyźnie. Wędrując od wsi do wsi, Kulisz próbował ratować szkoły ludowe i internaty przed upadkiem, a dzieci — przed śmiercią głodową. Często — bezskutecznie… Wydarzenia strasznej zimy 1921—1922 roku obracały się przeciwko najbiedniejszym — ginęli całymi rodzinami, ucieleśniając klasową statystykę. „Nigdy nie miałem na myśli, że wystąpię na niwie literackiej ze sztuką. Krótkie opowiadanie, nowela musiały być na początek. A stało się tak, że sztuka się wykluła… W sztuce nie ma wybitnej, monumentalnej akcji. To porządek obrazków w szarych ramkach wiejskiego życia, nędznego, ubogiego i jeszcze zrujnowanego głodem… Nie ma tu patosu, nie ma błyszczących bojowych haseł. Rewolucyjna codzienność, drobna, ale ostra i nieustanna walka. Biedota krzesze ogień w nocy, żeby zapalić Czerwony ogień. Wroga siła — kułacy i głód — miażdży ich i powala na śmierć”, — pisał Mykoła Kulisz w listach do Iwana Dniprowskiego. Teatr „Berezil” dwukrotnie zwracał się do tego materiału dramaturgicznego. Po raz pierwszy — w Kijowie, latem 1925 roku. Młody reżyser Januarij Bortnyk proponuje oryginalną interpretację sztuki. Spektakl się nie odbył. Łeś Kurbas sprzeciwiał się przeróbce „97” na „zaostrzoną agitkę”. W pewnym sensie „to doskonała, nadzwyczajna sztuka. Byłoby dobrze, gdybyśmy umówili się, że tym większe osiągnięcie reżysera, im mniej dopisano…” Po raz drugi — w Charkowie, w ciągu 1930 roku. Spektakl „97”, którego premiera odbyła się 24 listopada 1930 roku, został wystawiony przez Łesia Dubowyka i scenografa Wadyma Mellera środkami umownymi przy zachowaniu realizmu autorskiej gry. Sztuka również przeszła znaczącą autorską przeróbkę w stronę pogłębienia obrazów i „oczyszczenia” fabuły. „Nowy finał „97” wyznacza się rozwojem dramaturga. Kulisz był już zdolny osiągnąć należyty efekt dramatyczny, nie balansując na granicy realizmu i naturalizmu. Nie potrzebował już torby z ludzkimi kośćmi jako naocznego dowodu ludożerstwa, rzuconej pośrodku sceny — surowy oddech prawdy zachowywał się i bez tego”, — pisała Natalia Kuziakina w książce „Sztuki Mykoły Kulisza”. Kilka lat po premierze spektaklu „97” Ukrainę przykryje straszny Hołodomor, który doprowadzi do wielomilionowych ofiar w ludziach, głównie na obszarach wiejskich. Proroctwa Mykoły Kulisza nie usłyszano… Wśród prezentowanych eksponatów: fotografie ze spektaklu „97” — inscenizacja Państwowego Teatru Dramatycznego „Berezil” (Charków, 1930 r.), szkice kostiumów do tej inscenizacji Wadyma Mellera, a także dokumenty M. Kulisza — kierownika Dnieprowskiego Powiatowego Wydziału Oświaty (1921—22 rr.): autobiografia, karta osobista, zaświadczenie o delegacji na peryferie powiatu dnieprowskiego, mandat o delegacji do powiatu dnieprowskiego w celu organizacji pomocy głodującym, fragment protokołu konferencji związkowej miasta Oleszki z referatem M. Kulisza „Głód i walka z nim” (kwiecień 1922 r.), biuletyn 2. Zjazdu Powiatowego Wszechrosyjskiej Sztuki i Oświaty z tekstami referatów M. Kulisza (1922 r.). Wielu zwiedzających wystawę zwraca uwagę na oświadczenie E. Sztejnberga dotyczące M. Kulisza z 1935 roku. Podajemy w języku oryginału fragmenty tego historycznego dokumentu: „Moskwę Kulisz porównuje ze starym Rzymem. Dokładnie tak samo, twierdzi on, jak stary Rzym żył kosztem swoich prowincji, wysysał z nich wszystkie soki, koncentrował u siebie wszystkie bogactwa, wartości i dzieła sztuki, dokładnie tak samo Moskwa żyje kosztem republik narodowych. Przy czym nie uważa za potrzebne nawet udowadniać, że sytuacja ekonomiczna Ukrainy jest kolonialna w stosunku do Rosji Radzieckiej — uważa to za rzecz oczywistą. Kulisz stawia sprawę jeszcze szerzej — mówi, że oprócz chleba, węgla, żelaza, produktów przemysłu itd., Moskwa zabiera także wszystko, co cenne w ludziach, wszystko, co utalentowane w dziedzinie literatury, sztuki, malarstwa i nauki — jednym słowem — we wszystkich dziedzinach Moskwa żyje jako pasożyt… …Wielkomocarstwowy szowinizm, — mówił Kulisz, — kwitnie w Moskwie we wszystkich dziedzinach i nikt z nim nie prowadzi żadnej walki — przeciwnie, jest jeszcze zachęcany. Przejawem tego w dziedzinie teatru Kulisz uważa sztukę „Dni Turbinów”, w literaturze utwory Chlebnikowa itd. Ale to nie wszystko. Kulisz wysuwa teorię istnienia radzieckiego faszyzmu. Przejawem tego w literaturze uważa powieść Al. Tołstoja „Piotr I”. O polityce nie mówi w swoim imieniu, ale donosi, że Kurbas uważał za przedstawiciela faszyzmu w radzieckiej polityce P. P. Postyszewa. Tołstoj, powiada, rysuje Piotra jako silnego, pełnego woli człowieka, bezlitośnie rozprawiającego się ze wszystkimi, którzy przeszkadzali w stworzeniu wielkiej Rosji. Czymże to jest, jak nie wezwaniem, pyta Kulisz, że trzeba skończyć raz na zawsze z rosyjską miękkością, rozlazłością, inteligenckim miękoserceństwem, że trzeba być silnym w tłumieniu innych narodów i umacnianiu wielkiej Rosji? Spróbowałby, mówi Kulisz, ktoś z ukraińskich pisarzy napisać taką powieść o hetmanie Mazepie, od razu by go wsadzili do GPU. Sytuację literatury ukraińskiej uważa za najbardziej smutną. Utalentowany pisarz musi albo zrezygnować z ukraiń...
Maschinelle Übersetzung
Żanna NEWKRYTA, wieś Opiszne. 12 stycznia 2018 roku minęło 145 lat od dnia urodzin sławnego Wasyla Hryhorowycza Kryczewskiego (1873—1952). Jego wkład w rozwój kultury narodowej wykracza daleko poza granice osobistej działalności twórczej. Założyciel stylu architektonicznego ukraińskiego modernizmu, artysta teatru i rodzimego kina, oryginalny malarz, grafik-nowator, mistrz sztuki dekoracyjno-użytkowej, autor godła narodowego Ukrainy „Tryzub”, historyk sztuki, kolekcjoner i pedagog, nestor potężnej rodziny artystycznej, Wasyl Kryczewski stał się najbardziej charyzmatyczną postacią ukraińskiej sztuki pierwszej połowy XX wieku. W latach 1902—1919 wielokrotnie bywał i mieszkał w Opisznem, angażował mistrzów do zdobienia projektowanych przez siebie budynków. W 1914 roku, mieszkając przez dłuższy czas w stolicy garncarstwa, uczył się garncarstwa. Ostatni raz był w Opisznem w 1938 roku. W miasteczku zachowała się najwybitniejsza budowla garncarska Ukrainy — „Dom Kryczewskiego-Lebiszczaka”. Został on wzniesiony według projektu Wasyla Kryczewskiego pod kierunkiem budowniczego Jurija Lebiszczaka w latach 1914—1916. Działalność w budynku szkół garncarskich, a później — artelu, zakładu „Artystyczna Ceramika” wyznaczyła go jako centrum ponadstuletniego rozwoju rodzimego szkolnictwa garncarskiego. Odnawiać i utwierdzać wagę dziedzictwa genialnego artysty poważył się Narodowy Muzeum-Rezerwat Ukraińskiego Garncarstwa. W 2012 roku w budynku Kryczewskiego, zaniedbanym od końca lat 90. XX wieku i odrestaurowanym wysiłkiem zespołu muzealnego, otwarto Muzeum Rodziny Artystycznej Kryczewskich. Obecnie jest to jedyne na Ukrainie muzeum poświęcone dorobkowi twórczemu wybitnej dynastii artystycznej. Posiada ono unikalną kolekcję prac graficznych i malarskich Wasyla Kryczewskiego, prezentuje dzieła oraz dokumenty archiwalne, rękopisy, fotografie członków rodziny, które przekazali do zbiorów potomkowie Wasyla Kryczewskiego — wnuki i prawnuki. Osobna sala poświęcona jest głównej pasji artysty — sztuce ludowej. Zabytek Kryczewskiego-architekta i dziś pełni ważną misję — wywyższa wybitne postacie ukraińskiej kultury, których losy krzyżowały się z Opisznem, przyczyniając się do rozwoju i utwierdzenia opiszniańskiego garncarstwa. To właśnie ich tablice pamiątkowe brązowieją na Ścianie Garncarskiej Sławy Ukrainy.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
istniał w zrusyfikowanym Kijowie i to śpiewacze zgromadzenie Ukraińców było swoistym wyzwaniem, protestem przeciwko denarodowieniu. Moskalom wiele się udało w kwestii niszczenia języka ukraińskiego — niemal wszystkie ukraińskie miasta zostały zrusyfikowane. Pozostała pieśń. Często zrusyfikowani Ukraińcy z nostalgią i zadowoleniem śpiewają ukraińskie pieśni. Na Kubaniu istnieje takie określenie — „ukrainopojuszczije stanicy”, czyli takie, które utraciły język, lecz zachowały ukraińską pieśń. Ukraińska pieśń to nasza ostatnia barykada. Niestety, dobrze rozumie to także Imperium Zła: kiedy kompozytor Mykoła Łeontowycz zaczął aranżować ukraińskie pieśni i zaczęły one stawać się arcydziełami światowej klasyki chóralnej, imperialnej policji politycznej nie pozostawało nic innego, jak go zabić; kiedy pieśni młodego bukowińskiego kompozytora „Czerwona ruta”, „Wodohraj” i inne zaczęto śpiewać po ukraińsku w całym Związku Sowieckim, to KGB nie pozostawało nic innego, jak zabić Wołodymyra Iwasjuka; w latach dwudziestych ubiegłego wieku, po zjeździe kobzarzy w Charkowie, po prostu wszystkich ich rozstrzelano; chórowi Ołeksandra Koszycia, który zadziwiał swoją biegłością wykonawczą całą Europę, udało się przeżyć tylko dlatego, że nie powrócił do zajętej przez bolszewicką Moskwę Ukrainy. Od dawna wiedziałem o istnieniu w Kijowie (oprócz chóru „Homin”) amatorskiego zespołu twórczego „Darnyczanka”, wiedziałem, że kieruje nim obecnie zasłużony pracownik kultury Ukrainy, nasz krajan Petro Andrijczuk, ale dopiero 11 marca 2017 roku po raz pierwszy miałem możliwość oglądać i słuchać tego zespołu w pełnym składzie. Był to ich jubileuszowy koncert z okazji 55-lecia „Darnyczanki”. Takiej estetycznej przyjemności z koncertu dawno nie otrzymywałem. Niespodziewanie usłyszałem nie amatorski zespół (jak sądziłem), a zespół o wysokoprofesjonalnym wykonaniu chóralnym. Ledwie doczekałem się rana, by zadzwonić do Petra Andrijczuka i podziękować za wielką duchową uciechę. Jestem przekonany, że Petro Andrijczuk w 1992 roku zgodził się stanąć na czele kijowskiego zespołu chóralnego „Darnyczanka” wyłącznie z pobudek patriotycznych, z głębokiego uświadomienia sobie ważności ukraińskiej pieśni w życiu naszego narodu. Po koncercie odczytywano dziesiątki telegramów gratulacyjnych z całego świata („Darnyczanka” koncertowała w Austrii, Bułgarii, Hiszpanii, Włoszech, na Litwie, w Niemczech, Polsce, Rosji, Rumunii, na Słowacji, Węgrzech, w Finlandii, Francji, Czechach). Gratulowali Andrijczukowi także znani działacze kultury ukraińskiej. Zacytuję tutaj tylko jedno zdanie z gratulacji dyrygenta Opery Narodowej Ukrainy, ludowego artysty Ukrainy, profesora, członka korespondenta Narodowej Akademii Sztuki Iwana Dmytrowycza Hamkała: „Znam ten zespół od dnia jego założenia, znam wszystkich jego poprzednich kierowników, ale dopiero za czasów Andrijczuka zespół ten osiągnął tak wysoki kunszt artystyczny”. Całkowicie zgadzam się z mistrzem. Zakończę pokrzepiająco: „Nasza duma, nasza pieśń nie umrze, nie zginie!”
Maschinelle Übersetzung
Wśród szanownych osób, które składają życzenia Petrowi Andrijczukowi z okazji jego sześćdziesiątych urodzin, przypadających 17 stycznia 2018 r., jestem chyba jedynym, który pamięta go jeszcze jako małego Piotrusia. Kiedy mnie (Mykołę Horbala) w 1963 roku, po ukończeniu szkoły, skierowano do pracy jako nauczyciela muzyki w mieście Borszczów na Tarnopolszczyźnie, Petro Ołeksandrowycz miał zaledwie 5 lat. Mykoła HORBAL, pisarz, działacz społeczny i polityczny, obrońca praw człowieka, członek ruchu szestdesiatnykiw, członek Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, wieloletni więzień polityczny, radny Kijowskiej Rady Miejskiej (1990—1994), deputowany ludowy Ukrainy II kadencji. Ówczesny Borszczów niczym nie różnił się od setek innych miasteczek „kraju zwycięskiego socjalizmu”: z budynkiem komitetu rejonowego partii w centrum miasta, pomnikiem Lenina przed nim oraz hasłami „Sława KPZR” na wszystkich instytucjach. Naprzeciwko komitetu rejonowego znajdowała się redakcja gazety „Nadzbruczanśka prawda”. (Jak pamiętamy, centralnym organem prasowym KPZR była gazeta „Prawda”, zatem „Nadzbruczanśka” to taka sama „prawda”, tylko lokalnego wyrobu). Obok redakcji mieściła się duma miasta — trzypiętrowy „Uniwermag”. Co w tym domu towarowym można było kupić, to inna sprawa, ale taki symbol sowieckiego dobrobytu musiał być w każdym centrum rejonowym. Punkty gastronomiczne w całym Związku Sowieckim z reguły nosiły wtedy jedną i tę samą nazwę — „Czajna” (herbaciarnia), była też własna „Czajna” w Borszczowie, bo niby czym jesteśmy gorsi… Każdego lata przed „Uniwermagiem” kobieta w białym fartuchu sprzedawała wodę gazowaną. Był to specjalny stolik z dwiema kolbami, gdzie w jednej była woda, a w drugiej słodki syrop. Szklanka wody z syropem kosztowała, zdaje się, 4 kopiejki, a bez niego — 1. Charakterystyczne, że w jakichkolwiek miastach „nieobjętej” bym nie bywał, te stoliki z wodą gazowaną były identycznego kształtu, nawet ten metalowy balon, który miał zmieniać zwykłą wodę w wodę z bąbelkami, zawsze był pomalowany na ciemnoniebieski kolor. Zatem, poza tym, że Gagarin już latał w kosmos, mieliśmy jednak pewne osiągnięcia także w przemyśle konsumpcyjnym. Na podwórzu za domem towarowym stał niewielki budynek, w którym mieściła się policja polityczna — KGB. Nikt dokładnie nie wiedział, kto tam pracuje i ilu ich jest, bo wszystko tam było owiane jakąś mistyczną tajemnicą, jak zamek z duchami. Ale ludzie szeptali, że te „duchy” wiedzą wszystko o wszystkich. Jakieś sto metrów stąd, uliczką w dół, była szkoła muzyczna. Był to stary, podłużny, dwupiętrowy budynek. Prawda, nauczyciel z klasy bajanu Iwan Kuczer jakoś z tego powodu żartobliwie wyrzucił, że nie warto poniżać naszej szkoły, w rzeczywistości jest ona bardziej majestatyczna, po prostu ja źle liczę piętra, bo trzeba liczyć okna nie w pionie, a w poziomie. Jeśli trzymać się logiki Iwana, to ten budynek musiałby mieć aż siedem pięter. Właśnie w tym „wielopiętrowym” budynku, który rozciągał się przy drodze, zrobił swoje pierwsze kroki w wielką muzykę profesor muzyki Petro Andrijczuk. A zaczynał w klasie nauczyciela bajanu Iwana Kuczera. Zawsze imponują mi ludzie z dobrym poczuciem humoru, Iwan Kuczer jest właśnie taki, a ponadto jest muzykiem z bożej łaski. Kiedyś ten nauczyciel wziął do rąk bałałajkę (dość sceptycznie odnoszę się do tego narodowego instrumentu Moskali, na którym są tylko trzy struny, i to dwie z nich nastrojone w unisono), ale Kuczer zaczął na nim grać takie rzeczy, że z zaskoczenia otworzyłem usta: „Gdzie wy, Iwanie, tego się nauczyliście?” — pytam. „Na Syberii, kozaku, na Syberii”. Okazuje się, że jeszcze jako nastolatka Iwana wraz z rodziną wywieziono na Syberię i tam ten zdolny młodzieniec samodzielnie opanowywał bajan i zapis nutowy. I dopiero tutaj, w dojrzałym wieku (dla porządku), zaocznie ukończył szkołę kulturalno-oświatową, żeby mieć prawo nauczać w szkole muzycznej (bo jak bez dyplomu). Celowo tak szczegółowo opowiadam o losie tego nauczyciela, bo uważam, że to właśnie on dał dobry start w życie Petrowi Andrijczukowi. Potem Andrijczuk będzie miał jeszcze nauczycieli w szkole muzycznej, w konserwatorium, ale… Ja w tej szkole miałem kilka lekcji z klasy skrzypiec, bo oprócz tego miałem jeszcze mnóstwo innych zajęć: w szkole ogólnokształcącej, w Domu Pionierów, w szpitalu rejonowym, dlatego nie zawsze dobrze pamiętałem uczniów ze szkoły muzycznej. Ale Piotruś Andrijczuk z klasy Iwana Kuczera jednak zapadł w pamięć. Ponieważ ten bajan w futerale sięgał Piotrusiowi niemal do pasa, to do szkoły i ze szkoły instrument niosła jego mamusia. Widziałem ich zawsze razem, a zapamiętałem tego chłopca z tego, że zawsze był przy swojej troskliwej mamusi. Już niedawno dowiedziałem się, że ona w swoim czasie była represjonowana przez bolszewików i również mierzyła etapami przestrzenie Syberii. Nie wiem, czy wiedziała o losie nauczyciela swojego syna i czy Iwan Kuczer wiedział o niewolniczych drogach matki swojego ucznia, ale mam podstawy sądzić, że właśnie tych dwoje ludzi ukształtowało w Petrze Andrijczuku trwałą twórczą wytrwałość (żeby nie powiedzieć upór) do nauki oraz poczucie godności narodowej. Nie miało mi być dane ocenić muzycznych zdolności Piotra w czasie jego nauki, bo już wkrótce aresztowało mnie KGB za tak zwaną „antyradziecką agitację i propagandę”. I teraz przyszła moja kolej iść tymi drogami, którymi w swoim czasie szła mama Petra Andrijczuka oraz nauczyciel Borszczowskiej szkoły muzycznej Iwan Kuczer. A w Borszczowie przed domem towarowym nadal sprzedawali wodę gazowaną; pionierzy w czerwonych krawatach zbierali złom na czołg, żeby postawić go przy wjeździe do miasta jako pomnik wyzwolenia nas przez bolszewików; w gazecie „Nadzbruczanśka prawda” niejaki Trofimow (po zwycięstwie Stalina nad Hitlerem galicyjskie miasteczka zapełniły się Trofimowami, Iwanowami, Zajcewami, Tumanowami) pisał o wrogach ludu, którzy przyczaili się wśród nas, i że trzeba być czujnym, bo, jak się okazuje, mogą oni być także wśród muzyków (aluzja do aresztowania Horbala); sowiecka Borszczowszczyzna, jak i cały sowiecki naród, dzięki czujności organów bezpieczeństwa, wytrwale pozbywała się pozostałości „burżuazyjnego nacjonalizmu”, żeby stać się „jedną wspólnotą — narodem sowieckim”; miejscowy Borszczowski „proletariat” na swojej serowni (od której zawsze czymś śmierdziało) wywiesił ogromne hasło — „Naprzód do zwycięstwa komunizmu!”. Marazm gęstniał, chętnych do przeciwstawienia się temu okazało się niewielu. I w tym dusznym komunistycznym czadzie, najwyraźniej nie bez Bożej łaski, uczeń Iwana Kuczera Petro Andrijczuk zdołał jednak zachować swoją ludzką godność. I bardzo chciałoby się wierzyć, że niewielki, choćby jakikolwiek wkład w to ma także były Borszczowski nauczyciel muzyki Mykoła Horbal. Kiedy po wieloletnich męczarniach w mordowiach, na uralach, syberiach wróciłem do Kijowa, to często na różnych akcjach społecznych słuchałem występów amatorskiego chóru „Homin”, którego stałym kierownikiem był wielki miłośnik ukraińskiej pieśni Leopold Jaszczenko. O jakiejś wysokiej biegłości chóralnej nie było tutaj mowy, największą zasługą tego kolektywu jest to, że powstał on i Petro Andrijczuk oraz Mykoła Horbal w Borszczowie. Dmytro Łomaczuk od Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” wita chór „Kniaża Wolnycia” i kierownika artystycznego Petra Andrijczuka.
Maschinelle Übersetzung
* * * Terakotowa jesień wzięła się rdzą, a jeszcze Niby tak niedaleko puściła się od słońca nasza łódź, Lecz ziemia napełniła się ołowianym deszczem i piecze Mnie lato gorczyczne ciepłem twojego czułego słowa. Niech kudłaci się niebo na wełnę głębokich śniegów, Niech skośne wiatry rozgłaszają zgęstniałą ciszę, Lecz z twoich brzegów, nieosiągalnych dla mnie brzegów, Berberysowe lato potajemnie zrodzi się inne. Ono puści w koło nieśmiertelnik, i kminek, i piołun, I pójdzie korowodzić pamięć po splocie krzywdy... Do twoich brzegów z moich nieprzejrzanych głębin Będzie przypływać ryba na wspomnienia, niby na okruchy. Nasze lato zostawiło zielnik olśnionych dni I zgorzkniały wyrzut, i przenikliwy chłód milczenia, I coś tak bezmiernego, na co nie przewidziano słów, Jak na każde rozstanie i spotkanie, to, które jest ostatnie...
* * * Do kraju, do końca przejdę, wezmę, oddam ja Od szyszek na sośnie do tafli na szczycie. Rozwiązane miejsca, wrastając w pamięć, Teraz żyją we mnie malinowo-jeżynowo.
Na zgięciu sierpnia dni osrebrzone i narożne, Załamuje się czas, nastawiony na ziołach, I na jednej strunie, dźwięcząc czułością, Sączy się górska woda chłodna i łaskawa.
To tajemnica jodeł, to miododajna łaska, To luksus do woli upajać się ciszą, Dopóki ze szczelin przesiąkną dojrzałe Deszcze, które spłyną i wszystko to przepiszą.
* * * Jeśli wiesz, jak trafić w przestrzeń poza, Gdzie sny ściekają w podziemne pełnowodzie, Gdzie gęstnieje z oddali w wierzchołkach wczesna jesień, I mchem, i bluszczem zaciągnięta otchłań.
Jeśli wiesz, jak zatrzymać i zatrzymać się, Dopóki jeszcze nie deszcz, dopóki jeszcze nie zbrodnia,
Dopóki ty mi i przyjaciel, i brat, i rycerz, Powiedz mi o tym, jeśli wiesz, w oczy.
Na wszystko swój dzień i znak, i swój ostatni oddech, Jeśli wiesz, jak przejść po linie czasu, Nie pomylić się i nie zbić ani kroku, ani rytmu, ani odliczania, Powiedz mi, powiedz, dopóki my tu razem.
Dopóki nie spełniły się trwogi i rozstania, Dopóki wszystko, jak jest, i więcej nie zostanie dane, Dopóki my jeszcze nie wymyśliliśmy powtórnie Ani bólu, ani pokus złudnego szczęścia.
* * * Sierpniowy niedzielny poranek. Śniadanie w ogrodzie, Co w promieniach, pszczołach i rosach, W mięcie, melisie... Gdzieś jesień swoje pajączki, przyczaiwszy się, przędą, I miód esparcetowy skapuje w ciepłym lesie.
I — dzwony! I — dzwony! Nad nami wszerz i w górę! Wydaje się, powietrze narodzone dźwiękiem od światła! I jaskółki nasze tak wysoko się podniosły, Gdzie srebrzyście i czysto odbija się modlitwa.
Niech będzie ten ogród młody, Rozrośnie się w lata, Ten świat obżyje, Przejdzie od dzieci do wnuków, Bo co by nie mówili, a ogród — On wszystko pamięta, — I nastrój wody, I skrzydła, I ręce, I dźwięki,
I to, że — niedziela, I sierpień, I śmiech w pogoni Za szczęśliwym słowem, Kiedy wszyscy razem przy stole jesteśmy. I dopóki jest on, I jesteśmy my, I nad nami ten dzwon — Trwa życie I trzymamy się my w nim.
* * * Stój przy drzewie, patrz i śledź, Jak dojrzewa dzień nad brzoskwiniami tymi. Nigdzie ich stąd nie zabierzesz, Jak lato — nieważkie i niewidzialne,
Jak to powietrze — parzone i cierpkie, W motylach, trzmielach i pajęczynkach, Jak wieczorów jeżynowy likier Nad opustoszałym przy dworcowym rynkiem,
Jak ciepłą ulewę w całkowitej mgle Na żar dróg i na owocostany głogu, Co otrząsając rozsypie po ziemi Dojrzałą słodycz wczesnej renklody;
Czy oddech ciszy w przyprawach trawy, W garściach wieczornego bukszpanu, Gdzie gwiazdy nisko — wybierz i zerwij — Niech będą na wybrance gwiazdorzyć.
Więc stój i pij gęsty miodowy owoc, Dopóki sierpień sokami ścieka, Dopóki tak luksusowo na ziemi, Jak gdyby zimy tutaj wcale nie było.
* * * Z czasem przychodzi pokora godzić się Nie z kaprysami, które też moimi pieszczonymi dziećmi, Nie ze zrostami pragnień, rozbrykanymi i podskórnymi, A z tym, co, może, na świecie tym będzie.
Bo tak się stało w tajemnym wnętrzu, — Ratują i ból, ale bardziej — miłosierdzie. Bo ile trosk — jak spłoszone zmarszczki... Pomoc zaś od tego nadejdzie, kto przeżył,
Komu uszczknąłeś swojego serca i chleba, Kto czyste i życiodajne z rąk twoich wypił, Kto tak, jak i ty — rozpoznał w płynnym I skąd przyszedł, i dlaczego, i po Kom...
* * * Weź moje morze sobie na pamiątkę, Na drugie dno tajemnej skrzyni Ukradkiem wyściel. Ono gładko I cicho położy się — słono-sine.
Ono będzie oddychać powtórzeniami, Świtem wiatrem, nocną bezkresnością, I między odpływami i przypływami Piaszczyste wyprzędzie wybrzeże.
Ono narostuje swoje korale, Zarybi tęcznikiem i mątwą, I do najpierwszych swoich roztopów Zaciągnie wspomnienia, rany, tęsknotę.
Ono tobie będzie grać masą perłową I zachowywać gwiazdy blade, Spokojnie, wyważenie i mądrze Podzieli z niebem horyzonty.
Weź moje morze sobie, ze sobą Tam, gdzie będziesz — nie wiem, gdzie to... Na drugim dnie, w głębi, pod wodą Zamarło moje, przyczaiwszy się, serce.
* * * To noc. Wiatry drzewa gną, Sieką i krzeszą, A kobieta cicho rozkłada Siebie, przyszłą.
Ogień, jak oddech nietrwożny, — Czerwony łabędź, Tobie dzisiaj pomoże Ją dostrzec.
Ty wszystko na pewno domyślisz się W światłocieniu... Patrz, jak ciepło opromienia Bogactwo linii.
Zwinął się czas w kłębek i przestrzeń, Co poza wami. Bezgłośnie kobieta ścieli pościel Pod obrazami.
I przygasa ognia pokornie Taniec zmienny, Kiedy wdychasz to, co skryte W oprawie cudu.
* * * Na próżno wśród marnego... Skąd Bierze się słabość wyrosnąć w nic? Słowa mijają, i mija ból, Niepokój, spokój, radość i trwoga.
W przemijającym — nieprzemijające. Jak święte W grzesznym. Ja galaktyki w Słowie. Wszystko przejdzie, Ostygnie, przekwitnie, Schowa życie w swojej praprzyczynie.
Tak oddycha snami, tęsknotą, piersiowym Mlecznym latem jesień w czarnoziemach. Słowa mijają, jak zgorzkniały dym, Jak słońce na ostatnich chryzantemach,
Jak posmak zeszłorocznej wiosny I przeczucie, że — szron, że wkrótce... Słowa mijają, jak nieprorocze sny, I o niczym naprawdę nie mówią.
* * * No cóż ty robisz? Ja przecież nie kamienna! To scytyjska baba — ta nie odpowie! A ja chodzę, jak po strunie, pijana… Brzmi struna, aż kipi serce.
Ja tyle słów w sobie nie utaję. One przecież takie — do oparzeń gorące. Idę i widzę uśmiech twój, Szczęśliwe oczy — i nie chcę — widzę!
Nie wołaj, nie wołaj! Nie pewna, czy przyjdę! Moje drogi — na innych równoleżnikach. To po prostu wiatr słoneczny powiał, Powiał morzem, kadzidłem i chmielem…
To po prostu jesień rzuciła od niechcenia Cierpkiej tęsknoty, jak suchych liści. Ogień dotknął, i już płonie Między nami słowo, myśl, czas i odległość.
No cóż ty robisz? Sprowadzasz na deszcze? Na przykry wiatr, nie przykryty nocą Skrzydłem gorącym rodzimej duszy, Pocałunkiem czułym, drogim do rozpaczy?!
W metrze On nie umiał niczego. Tylko dźwięk Wydobywać sprężysty spod struny. I cały świat szedł mu do rąk — Cały świat na końcówce smyczka brzmiał!
On zaplatał i gwiazdy, i wiatry, I promień słońca, i deszczów rozpacz. Z nim samotny wieczór rozmawiał, Także uczestniczący w żywym dźwięku.
On brał na dotyk wszystkie moje myśli, On Brahmsa grał, a przejawiał niewidzialne, I otulały się ciche i strome Lata — w wieczność, i słowa — w rymy.
On był za ostrze ostrzonych kosturów, On był za rzekę w wylewie szczodrym, I w płomieniu igraszkowych uwertur Dzień dogasał, nie wiedząc śmierci.
I ten, kto słyszał — znajdował, bo szukał Wysokie niebo w chłodzie bezdennym… On napawał z końcówki smyczka Ekstraktami wyostrzonych harmonii.
On grał, jak Bóg na siódmy dzień. Pijaną Zatrzymywał tłuszczę, bez plemienia i rodu, W tej dobie — trąbę przechodnią Na ciemnym dnie głuchego przejścia.
Zmobilizowanemu Ta noc jak noc, a poranek już nie twój, I ile ich — wyobcowanych, napiętych, Kiedy zlecą się wszystkie wiatry po dusze I krukami nad łąkami zawieją?
Wszystkie myśli spłynęły w noc-kanion, Wszystkie nadzieje ścisnęły się o świcie, I stoisz między nami a między Panem, I pod tobą cała ziemia stygnie. Ta noc pulsuje bólem i gęstym Pradawnym smutkiem, cichą modlitwą, Sączy się czas strumieniami niezauważalnymi, Podtapiając rozpaczą swoją. Ta noc jak nóż, jak pierwszy rubikon, Jak czarny płaszcz niemego fakira, I ty tej nocy wierzysz i nie wierzysz, — Odda ona ranek w ognistą niewolę. Ta noc jak sen — przyśniło się życie, I my, i ty — i młody, i uśmiechnięty, Lecz póki to, co w ciemności za oknami, Wydaje się pozaziemskim niebytem. Niech ranek pokój niesie, niech zwycięstw Brzmią kotły na szerokich ulicach… Modlę się, aby ta noc minęła, Na dnie której wciąż jeszcze żyjemy.
Maschinelle Übersetzung
W sumskim wydawnictwie „Mrija” ukazał się zbiór najlepszych utworów literackich sumskich uczniów, uczestników konkursu literacko-artystycznego młodych poetów i prozaików „Kalinowy cud” im. Dmytra Biłousa.
Ludmiła ROMEN, redaktorka i redaktorka naukowa zbioru, członkini zarządu SOT „Proświta”
Szósty zbiór prezentuje najlepsze utwory laureatów i wyróżnionych uczestników konkursu literackiego „Kalinowy cud” im. Dmytra Biłousa z lat 2016–2017, który odbywa się już od 12 lat z rzędu. Jego organizatorami są Sumskie Obwodowe Towarzystwo „Proświta” oraz Centrum Informacyjno-Metodyczne Zarządu Oświaty i Nauki Sumskiej Rady Miejskiej. Utwory zostały przedstawione w trzech kategoriach wiekowych, różnorodnych pod względem gatunków i nastrojów dzieci. Pod piękną okładką zebrano 80 autorów, zarówno już znanych z innych konkursów, jak i publikujących po raz pierwszy. Czym żyją dzisiejsze dzieci? Co je porusza? Miłość nie tylko do rodziny i przyjaciół, szkoły i zwierząt, pejzaży rodzimej przyrody, ale też miłość do Ukrainy, do tych, którzy bronią ich pokojowego życia. Dziecięcej duszy niespokojno, dopóki trwa wojna… Poezje, szkice, nowele, eseje, bajki, humor, opowiadania — kierowane do uwagi zainteresowanego grona czytelników.
Ołeksandr TKACZENKO, uczeń klasy 6-A Sumskiej ZOSz nr 26
Modlitwa
Ojcze nasz, zachowaj Ukrainę,
Daj zdrowie i pokój nam wszystkim,
By już żaden żołnierz nie zginął,
By żywy wrócił do swojego domu.
Dom, gdzie kochają go i czekają,
Gdzie żona czy matka nie śpi,
Gdzie Ciebie, Święty Boże, błagają,
By Twoich rodzinnych żołnierzy ochronić.
Ustrzeż od wrogiej miny,
Ocal, gdy pocisk nadleci,
A zimą, w mroźny dzień,
Naszych chłopców zdołaj ogrzać.
Ojcze nasz, obroń Ukrainę!
Uwaga, nie o bogactwa proszę.
Niech pokój przyjdzie do każdej rodziny
I na moją ojczyznę świętą.
Dziękuję Wam, żołnierze Ukrainy!
Obrońcy, dziś u Was święto,
U wszystkich, którzy bronili Ojczyzny.
Kto wiedział, że wrogów okrutnych jest wielu,
A głowy pod kołdrę nie schował.
Nie chował się, nie skarżył na los,
Lecz zacisnął zęby, chwycił za automat.
I nie uważał się za to bohaterem —
Ten ukraiński patriota — żołnierz.
A tam wojna, którą nazwano ATO,
I giną chłopcy, najlepsi spośród nas.
Oni za to życie tam oddawali,
Żeby dzieci tutaj poszły do pierwszej klasy.
Żeby rozbrzmiewał śmiech, a nie wybuchy pocisków,
Żeby świeciło słońce, a nie ogień pożarów.
I pola pszenicy dojrzałe, rade słońcu,
Rozciągały się za horyzont bez granic.
Dziękujemy Wam, żołnierze Ukrainy!
Zasłużyliście na lepsze życie.
I wieczna pamięć wszystkim, którzy tam zginęli,
Za naszą pokojną i jasną przyszłość!
Maschinelle Übersetzung
Heorhij ŁUKIANCZUK 10 stycznia w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy ustanowiono nowy rekord naszego kraju — wykonano największą liczbę wianków-opasek w ukraińskim stylu. Inicjatorką wydarzenia była dziennikarka, piosenkarka i wolontariuszka Rusłana Danyliw z obwodu iwanofrankiwskiego. W ciągu trzech godzin uplotła 200 wianków-opasek, które zostały podarowane dzieciom ze specjalnymi potrzebami podczas II Międzynarodowego Zimowego Balu w ukraińskim stylu w strefie ATO 12 stycznia. W ten sposób, w obecności dyrektor generalnej „Księgi Rekordów Ukrainy” Hanny Krysiuk, wolontariuszka ustanowiła nowy oficjalny rekord naszego kraju! Te wianki są wyrafinowanymi ozdobami, które z pewnością spodobają się dzieciom. Wyplatając wianki, Rusłana zaprezentowała również swój talent wokalny, wykonując czarującą „Cichą noc…”. Wyrafinowane i piękne ozdoby-amulety Rusłany Według Tetiany Sosnowskiej ustanowienie takiego rekordu w Narodowym Muzeum Historii odbyło się po raz pierwszy, dlatego ma nadzieję, że kiedyś Rusłana przekaże swój dyplom Narodowemu Muzeum jako eksponat historyczny. Rusłana Danyliw podziękowała za wsparcie Narodowemu Muzeum Historii Ukrainy, MFO „Współpraca: Ukraina-diaspora” oraz deputowanemu ludowemu Dmytrowi Łubincowi. Tym rekordem zwróciła uwagę ludzi na zachowanie ukraińskich tradycji oraz miłosierdzie wobec bliźnich, którzy znaleźli się w potrzebie. Od prawej do lewej: wolontariuszka Rusłana Danyliw, dyrektor generalna „Księgi Rekordów Ukrainy” Hanna Krysiuk oraz dyrektor generalna Narodowego Muzeum Historii Ukrainy Tetiana Sosnowska na ceremonii wręczenia Dyplomu o ustanowieniu Rekordu Ukrainy Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Maschinelle Übersetzung
Redaktor dyżurny Olha ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Nakład ogólny w styczniu — 15 800 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. “Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninych, 3.
Maschinelle Übersetzung
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 14 hrywien 56 kopiejek na pół roku na pół roku 80 hrywien 90 kopiejek.
Maschinelle Übersetzung
Odpowiedzialny sekretarz Iryna SZEWCZUK
Dział pracy proświtiańskiej Olha ŻMUDOWSKA
Dział kultury Eduard OWCZARENKO
Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH
Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy 279-39-55
Maschinelle Übersetzung
Za rzetelność informacji odpowiadają autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji obowiązkowe jest powołanie się na „Słowo Proświty”. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Maschinelle Übersetzung