Oles Honczar: „Tarasową Górę widać całej Ukrainie!” (1982 r.)
Zdjęcie Ołesia Dmytrenki
BYLI MŁODZI I MĘŻNI…
KANIW. DZIEŃ PAMIĘCI
Maschinelle Übersetzung
Anatolij KOWALCZUK, przewodniczący Boryspolskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Wczesnym dzieciństwem, kiedy nie mieliśmy jeszcze telewizora, radioli i magnetofonu, bardzo lubiłem słuchać ukraińskich pieśni ludowych w wykonaniu swoich ziomków. Szczególnie często śpiewała moja matka, która w młodości miała piękny głos i znała mnóstwo pieśni, gdyż przyswoiła je z ust ludu, bo urodziła się i wychowała w duchowym centrum Ukrainy nad brzegami rzeki Roś. Dopiero później dowiedziałem się, że wiele z nich wykonywano do wierszy Tarasa Szewczenki. Od matki po raz pierwszy usłyszałem imię wielkiego Kobziarza i jego utwory poetyckie. Ukraińska pieśń i poezja Szewczenki stały się fundamentem mojego patriotyzmu. Kiedy trochę podrosłem, dowiedziałem się, że ojciec matki, a mój dziadek, Ławrentij Maksymowycz Zorenko, wycierpiał 12 lat w stalinowskich GUŁAG-ach. Razem z wieloma przedstawicielami ukraińskiej inteligencji został skazany rzekomo za „zamiar dokonania zamachu na życie członków rządu radzieckiej Ukrainy”, a w rzeczywistości za ukraiński patriotyzm. Pomimo ciężkich tułaczek, choć jako kaleka, wrócił do domu. Wśród skromnego dobytku, przywiezionego z Syberii na Ojczyznę, był stary „Kobziarz”. Dziadek opowiadał, że przeżył stalinowskie piekło dzięki sile ducha, którą czerpał z modlitw do Boga i czytania utworów Szewczenki. Przypadło mi w udziale poznać wielu ludzi, którzy przez dziesiątki lat byli synami marnotrawnymi Ukrainy, jednak w dojrzałym wieku właśnie pod wpływem głębokiego uświadomienia sobie istoty twórczości naszego wielkiego poety narodowego stali się wreszcie szczerymi patriotami. Wysokoartystyczna patriotyczna twórczość Tarasa Szewczenki, wyjątkowa historia jego krótkiego, pełnego cierpień życia jeszcze w XIX w. sprzyjały nawróceniu na świadome ukraiństwo milionów przedstawicieli wszystkich grup etnograficznych naszego narodu na ogromnych przestrzeniach od Sanu po Kubań. Rola Szewczenki w duchowej i politycznej konsolidacji ukraińskiego narodu jest bezsprzeczna. Uznają to patrioci, a nawet wrogowie Ukrainy. On rzeczywiście jest dla nas wszystkim: twórcą narodu, jego duchowym ojcem, wodzem i prorokiem. Nawet strach przewidywać, co stałoby się z naszym narodem, jaka byłaby jego historia, gdyby Bóg nie zesłał Ukrainie tego genialnego Człowieka. Nietrudno sobie wyobrazić, że ukraińskiego narodu i państwa ukraińskiego mogłoby dziś nie być. Nasze zachodnie ziemie odeszłyby do Polski, Węgier i Rumunii, wschodnie i centralne — do Rosji. Możliwe, że galicyjanie, bukowińczycy i zakarpaccy mieliby jakieś nieznaczne autonomie narodowo-kulturalne w składzie obcych państw. Naddnieprzańcy, podolanie, wołyniacy i słobożanie byliby całkowicie zasymilowani i jako część „ruskiego miru” otrzymaliby od Moskwy jedyne prawo — umierać za jej imperialne interesy. I wtedy sprawdziłoby się groźne ostrzeżenie: „Zginiesz, przepadniesz, Ukraino, nie zostanie śladu na ziemi”. W czym tkwi siła Tarasa Szewczenki? Dał on jednoznacznie twierdzącą odpowiedź na najważniejsze z pytań, ostro postawionych przed nami przez historię: być czy nie być Ukrainie. Wchłonął w swoje serce ducha i siłę ukraińskiej ziemi, melodię ojczystego języka, siłą swojego gigantycznego talentu oszlifował je i zwrócił swojemu narodowi. Szewczenko był opętany ideą wolności Ukrainy. Nigdy od niej nie odstąpił, żadnym czynem nie zdradził Ojczyzny. Dla zwycięstwa ukraińskiej idei świadomie wybrał ciernistą drogę życiową. Pomimo tragicznego osobistego losu, dumnie deklarował: „Karzę się, męczę... ale nie kajam się!”. Szewczenko sam zrobił dla wolności Ukrainy więcej niż 10 zwycięskich armii, więcej niż setki generałów, dyplomatów, deputowanych, liderów partyjnych, ministrów i prezydentów, razem wziętych. On jest naprawdę człowiekiem Bożym, bo nie szukał skarbów na ziemi, nie gromadził w tym życiu ani majątku, ani posiadłości. Jako prawdziwie narodowy poeta, Szewczenko, niczym biblijni prorocy, miał moralne prawo rozmawiać ze wszystkimi pokoleniami Ukraińców — swoimi współczesnymi i przyszłymi generacjami. On przed Bogiem, w którego szczerze wierzył, wziął na siebie odpowiedzialność za los swojego narodu: za jego teraźniejszość i przyszłość. Analizując przyczyny niepowodzeń i porażek Ukraińców w minionych czasach, Szewczenko miał prawo dawać własne oceny polityczne dawnym wodzom. One, nawiasem mówiąc, dotyczą też obecnych rządzących. Wszak i w XXI wieku Ukraina z winy władzy nie rozwiązała wielu problemów, aktualnych dla niej 150 i więcej lat temu. Wnioski, oceny i rekomendacje Szewczenki są uczciwsze, prawdziwsze, dokładniejsze niż pisma wielu służalczych, koniunkturalnych historyków i politologów. Zatem czytajmy i studiujmy twórczość Wielkiego Kobziarza, żyjmy godnie, bądźmy ludźmi na ziemi, bądźmy Ukraińcami. Wieczna sława Tarasowi Szewczence! „JAROSŁAWOWY WAŁ” PREZENTUJE 12–13 MŁODA MUZYKA
Maschinelle Übersetzung
— Panie Mykoło, czy Pan naprawdę wierzy, że można dwa razy wejść do tej samej rzeki? Czy rzeczywiście można powtórzyć ten sam fenomen, jakim był społeczny Ludowy Ruch Ukrainy? — Przynajmniej trzeba spróbować. Dziś nie ma alternatywy dla zjednoczenia. Ukraińska Rada Narodowa właściwie po to została stworzona, aby pojawiła się bezpartyjna platforma porozumienia sił narodowo-patriotycznych: zarówno partii, jak i organizacji społecznych. Międzypartyjne zjednoczenie to coś innego. Obecnie powstało kilka centrów przyciągania: „Front Zmian” Jaceniuka, WS „Swoboda” Tiahnyboka, BJuT Tymoszenko. I każdy z nich przekonuje: wszyscy przechodźcie do mnie. Źródła tkwią w problemie, który nie został rozwiązany na III—IV zjeździe Ruchu. Wtedy trwała dyskusja: czy LRU to partia, czy organizacja społeczna, która jednoczy partie polityczne? Mychajło Horyń, ówczesny przewodniczący sekretariatu Ruchu, i ja, przewodniczący Rady Koordynacyjnej, broniliśmy idei, że Ruch musi być szeroką organizacją społeczną. Ale wewnątrz powinna zostać stworzona partia polityczna, która opiera się na strukturach społecznego Ruchu. Sprzeciwiali się nam zwolennicy Czornowoła, twierdząc, że w Ruchu nie powinno być dwupoziomowego członkostwa. Więc przekształcili Ruch w partię, przez co skurczył się dziesięciokrotnie, bez szerokiej organizacji społecznej, która zapewniłaby szerokie poparcie społeczne. A dalej wszystko potoczyło się drogą, która doprowadziła aż do rozłamu w 1999 roku, z jego strasznym finałem. W rezultacie: organizacja o ogromnych potencjalnych możliwościach zeszła z pierwszoplanowych ról na arenie politycznej. Myślę, że się Pan zgodzi, i nie jest to przesada, — ukraińska sprawa narodowa poniosła klęskę. — Patrząc wstecz, proszę powiedzieć, jaka jest przyczyna niezdolności do zjednoczenia się narodowych demokratów, jak to mówią, nawet przed rozstrzelaniem? — Trochę historii. Swego czasu proponowałem „Naszej Ukrainie” oraz liderom 10 partii wchodzących w skład tego bloku: twórzmy konfederację partii politycznych. Partia Chrześcijańska zajmowałaby się w niej swoim kierunkiem, chłopska — swoim, młodzieżowa — swoim itd. Partie, które wstępują do tej konfederacji, powinny wybrać główny organ zarządzający — radę polityczną, której decyzje byłyby obowiązkowe i rozstrzygające dla wszystkich partii i ich członków. I zostało to przyjęte. Był list „Naszej Ukrainy” do liderów partii z podpisem R. Bezsmertnego, w którym popierano tę ideę, a nawet wyznaczono datę jej realizacji. Ale potem, kiedy radę polityczną „Naszej Ukrainy” objął W. Bałoha, oświadczył, że to nie jest potrzebne. „Wszystkie partie prawicowe muszą się rozwiązać i wtedy wstąpić do „Naszej Ukrainy”, w przeciwnym razie je zniszczymy! Będzie tylko „Nasza Ukraina” — to usłyszałem osobiście od niego. W rezultacie góra urodziła mysz: Bałoha stworzył jeszcze jedną partię i na tym cała konsolidacja się skończyła. W tym właśnie problem, że każda próba zjednoczenia partii kończy się stworzeniem jeszcze jednej partii — „najbardziej prawicowej”. — Dobrze, zatem na jakich podstawowych zasadach możliwe jest nowe zjednoczenie w obecnych warunkach politycznych? — Blokowe zjednoczenia międzypartyjne pokazały swoją nieżywotność. Tak było z blokiem „Nasza Ukraina” (10 partii), tak było z zjednoczeniami partyjnymi „Prawica” (4 partie), potem — „Nasza Ukraina—Ludowa Samoobrona” rozpadły się itd. Przykłady można mnożyć. Uważam, że trzeba wracać do zasady federacyjnej, przy której w procesie wspólnej pracy dojdzie do połączenia lub zjednoczenia partii. Musimy przyznać, że siły narodowo-patriotyczne dziś nie mają takiego lidera, który byłby zdolny zjednoczyć siły narodowo-patriotyczne. Niestety, nie ma. Być może jutro się pojawi, wyłoni się z tego konglomeratu partii, sił, liderów. Dlatego UNR proponuje stworzenie z przedstawicieli partii o orientacji narodowo-patriotycznej stale działającego komitetu organizacyjnego, który przynajmniej zrobiłby pierwszy krok — połączył wysiłki partii przy przeprowadzaniu ważnych wydarzeń społeczno-politycznych, takich jak: obchody ważnych dat historycznych, honorowanie wybitnych Ukraińców, przeciwdziałanie antyukraińskim działaniom władzy, przeprowadzanie działań państwowotwórczych, konsolidujących, jak na przykład „Wschód i Zachód razem” itp. Oto co może posłużyć za fundamenty dla międzypartyjnego porozumienia. Oczywiście, nie można zrobić wszystkiego od razu, ale najpotężniejsza rzeka zaczyna się od małych strumyków i źródełek. Taka jest pozycja Ukraińskiej Rady Narodowej. — I tę pracę już Państwo rozpoczęli… — Kiedy były obchody Dnia Marynarki Wojennej Ukrainy w Sewastopolu, my — jedyna organizacja, która zdołała przywieźć tam przedstawicieli z 14 obwodów. Odbył się rajd samochodowy po Sewastopolu z flagami narodowymi. Delegacje odwiedziły ukraińskie okręty wojenne, wręczyły kapitanom flagi państwowe, załodze — skompletowane biblioteczki książek patriotycznych, marynarzom — prezenty. Odwiedziliśmy ukraińskie liceum w Sewastopolu i ukraińską szkołę — w Bakczysaraju i również podarowaliśmy biblioteczki. Jeszcze jedna akcja, którą przeprowadziliśmy, — to uczczenie pamięci uczestników 2. Zimowego Marszu armii UNR, którzy zostali rozstrzelani we wsi Bazar w obwodzie żytomierskim. Dzięki UNRadzie udało się wyjechać z
Kijowa czterema autobusami przedstawiciele różnych partii i organizacji społecznych, w tym także „Proświty”. Z góry umówiliśmy się, że jedziemy w to święte dla każdego świadomego Ukraińca miejsce, odrzuciwszy precz partyjne ambicje i rywalizację, bez partyjnych sztandarów. Ale ustalenia dotrzymały się równo pół godziny. Najpierw pojawiła się „Swoboda” ze swoimi sztandarami, a za nimi reszta również podniosła partyjne flagi. — Jak przebiega proces negocjacji? Co dzisiaj oferuje potencjalnym uczestnikom Ukraińska Rada Narodowa? — Niedawno rozmawialiśmy z przedstawicielami dziesięciu partii. Ale teraz partie, zwłaszcza liderzy partii parlamentarnych, nie odczuwają potrzeby posiadania takiej platformy do dyskusji, jaką jest URN. Pośrednio deklarują: jesteśmy partią parlamentarną… A wy kim jesteście? Przy tym zapominają, że wszystko płynie, wszystko się zmienia. Wydaje mi się, że to ludzie wczorajszej polityki. Oni mają inną platformę porozumień — kuluary Rady Najwyższej. Oto przykład partyjnego egoizmu. Zatem URN musi przekonać o celowości przeprowadzania wspólnych działań politycznych wszystkich, którzy nie stracili dzisiaj zdrowego rozsądku i widzą nie tylko to, co dzieje się w polityce dzisiaj, ale także tendencje i okoliczności, które będą jutro. — Jakie jest następne wydarzenie społeczne URN? — Do Ukrainy przyjeżdża na zaproszenie URN Vytautas Landsbergis (pierwszy prezydent Litwy, deputowany Parlamentu Europejskiego, jeden z założycieli Sąjūdisu). URN przeprowadzi z nim spotkanie. Będziemy mieli o czym rozmawiać i umówić się na wznowienie tej współpracy, którą mieli kiedyś Ruch i Sąjūdis, już w wykonaniu Rady Narodowej. 5 marca — obchody śmierci głównego dowódcy UPA R. Szuchewycza, dalej rocznica Szewczenki. Listę wydarzeń zatwierdziliśmy. — Czas leci, sytuacja zmienia się niemal codziennie. Stara gwardia — to wspaniale. Ale sprawa stokroć może zyskać, jeśli połączy się doświadczenie z energią. Może trzeba szukać, wychowywać, przygotowywać innych ludzi, nieuprzedzonych, młodych, wykształconych, energicznych, bezdyskusyjnych — liderów spośród młodzieży? — Wychowanie młodzieżowych liderów wymaga znacznych środków, wysiłku i czasu. To nasz dawny dylemat: czemu biedny, bo głupi; czemu głupi, bo biedny. Podam przykład. Republikańska Partia Chrześcijańska, której przewodzę, przez sześć lat, każdego lata, organizowała młodzieżowe obozy w Karpatach. Zapraszaliśmy tam 50—80 młodych ludzi z różnych obwodów Ukrainy na szkolenie młodzieżowych liderów. Przygotowywaliśmy odpowiednie programy nauczania: jak przygotować zebranie, jak występować na wiecu, wygrywać wybory, organizowaliśmy gry biznesowe. Umiem to robić i ten program wyszkoliliśmy idealnie. I wiecie, dlaczego świadomie go zwinęliśmy? Bo jego wynik był taki: nie więcej niż pięć-sześć procent z tych, którzy przechodzili szkolenie, chciało kierować organizacjami partyjnymi, brało udział w wyborach. A liderami zostawało jeszcze mniej. Większość uczestników, po prostu korzystając ze środków partii, przyjeżdżała w Karpaty odpocząć, odwiedzić ciekawe miejsca, jako tako odbyła szkolenie i potem mówiła: dziękujemy! To było fantastyczne! Nigdy tego nie zapomnimy. I te dziewięćdziesiąt pięć na sto osób nigdy nie poszło do polityki. Oczywiście, dla nich osobiście nasze szkolenie nie poszło na marne, wpłynęło na kształtowanie ich światopoglądu. Swoją drogą, nigdy nie zapomnę takiego przypadku. Jedziemy pociągiem z Kijowa z grupą młodzieży na szkolenie. W wagonie przy gitarze śpiewają „Droga moja stolico, droga moja Moskwo”. Okazuje się, że nie znali innych piosenek do śpiewania przy gitarze. Przeprowadziliśmy wtedy konkurs na najlepszą piosenkę powstańczą. Pierwsza nagroda dla zwycięzców — koszyk z truskawkami. Rozdaliśmy śpiewniki, nuty, gitary. I już kiedy wracaliśmy z obozu do domu, z sąsiednich wagonów przychodzili zdziwieni pasażerowie, bo myśleli, że to powstańcza bojówka jedzie. Młodzież już znała i śpiewała patriotyczne piosenki powstańcze, ukraińską estradę. Czyli pozytywny wynik był, ale nie taki, jak zamierzano. Do struktur partyjnych młodzież, niestety, nie spieszy się. Ci zaś, którzy przychodzą, chcą wszystkiego i od razu. Każdemu chce się zostać deputowanym z listy partii. Zajmować się mrówczą pracą nad kształtowaniem świadomości narodowej, utwierdzaniem chrześcijańskich wartości moralnych, rozprowadzać ulotki, gazety, pracować z wyborcami — to uciążliwe. — Czyli obecnie młodzieżowego programu u was nie ma… — Niestety, takiego, jak trzeba, nie ma. Jest niewielki program URN „Wschód i Zachód razem”. Zdołaliśmy dwa razy w roku dzieci z Donbasu, Wuhłedaru wysłać na Święta Bożego Narodzenia oraz na Wielkanoc w obwód tarnopolski do gościnnych tamtejszych rodzin. Ale to kropla w morzu ponad czterdziestomilionowej populacji Ukrainy. W ogóle to powinna robić władza w ramach programu współpracy międzyobwodowej, nawiązywania przyjaznych więzi między szkołami, uczelniami itd. Ale w praktyce widzimy — siły rządzące: regionali, komuniści, litwinowcy mają na myśli zupełnie co innego — jak na sprzecznościach i zderzaniu czołami ludzi z różnych regionów Ukrainy podnieść dzięki temu swój ranking, wizerunek. Od czasu do czasu rzucają ludowi jakąś kość i tym przekupują swoich wyborców. Dlatego zacieranie różnic (ekonomicznych, politycznych, kulturowych, językowych między Wschodem a Zachodem) jest dla nich równoznaczne ze śmiercią. A kto będzie pracował przeciwko sobie? — Ale pracować mimo wszystko trzeba. Jak mawiał kiedyś Jewhen Czykałenko: z psiego obowiązku. Politycy przychodzą i znikają, przeważająca część w niebyt, a narodowi, ukraińskiemu narodowi, trzeba żyć na tej praojcowskiej ziemi. Innej nie mamy… — Zgadzam się. Ponad dwadzieścia lat pracuję w polityce nie z „psiego”, a z patriotycznego obowiązku. Swoją drogę polityczną zaczynałem jeszcze od Towarzystwa Języka Ukraińskiego, którego delegatem na Zjazd Założycielski byłem w 1988 roku. Powiem tylko to, z czego jestem najbardziej dumny — ze swoich książek. W ostatnim czasie wyszły cztery. „Tylko ruchem życie obejmiesz”, „Klucz od szczytu”, „Zapomniany testament bojownikom za Ukrainę”, „Burzą bitwa grzmiała”. Największy sukces ma „Burzą bitwa grzmiała” — o losie krymczanina, Rosjanina, którego jako 16-letniego nastolatka Niemcy wywozili na przymusowe roboty do faszystowskich Niemiec, a w Dubnie uwolnił go oddział UPA. On, dzięki przypadkowi, został bojownikiem UPA, adiutantem bardzo znanego dowódcy Jurka (Jurija Czujkowskiego). Jako upowiec brał udział w walkach przeciwko wojskom niemiecko-faszystowskim, polskiej Armii Krajowej, własowcom, sowieckim partyzantom… W tej historii uderza to, że chłopak pozostał jedynym żywym z półtysięcznego kurenia UPA w Dubnie. Nazywa się Wołodymyr Czeremoszencew, do dziś mieszka w Bakczysaraju. Tę książkę przetłumaczyliśmy na rosyjski, wydaliśmy w pięciotysięcznym nakładzie i rozprowadzaliśmy w szkołach Krymu, Donbasu, Ługańszczyzny. Mimo szalonej propagandy wrogów ukraińskiej niepodległości, ludzie muszą znać prawdziwą historię walki o państwo ukraińskie. I będziemy robić wszystko, aby prawda torowała sobie drogę do każdego Ukraińca. Rozmawiał Mykoła CYMBALIUK
Niedawno w murach Seminarium Duchownego UCP Patriarchatu Kijowskiego, które znajduje się w Monasterze św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach, odbyło się Wielkie Zgromadzenie Ukraińskiej Rady Narodowej. Zgromadzenie pobłogosławił Jego Świątobliwość Patriarcha Kijowski i całej Rusi-Ukrainy Filaret. Przedstawiciele sześciu partii: KUN, WS „Swoboda”, UNP, RChP, UNA, URP „Sobór” oraz największych organizacji społecznych: Związek Oficerów, towarzystwa „Proświta”, „Memoriał”, Towarzystwo Prawnicze, Ukraińska Wspólnota Kijowa, Międzynarodowa Liga „Matki i Siostry” doszli do porozumienia w kwestii konieczności zjednoczenia wysiłków na rzecz przyszłości Ukrainy. W Deklaracji zaznaczyli oni w szczególności, że w warunkach prowadzenia polityki ukrainofobii, ustanowienia dyktatury oligarchicznej, przekształcania Ukrainy w państwo policyjne, prześladowania przez organy władzy ukraińskich organizacji narodowo-patriotycznych, wzmagania nacisku władz na media, rośnie rola partii politycznych i organizacji społecznych w rozwiązywaniu problemów społecznych. W dokumencie końcowym ogłoszono również utworzenie komitetu organizacyjnego w celu przeprowadzenia wspólnych przedsięwzięć społecznych i politycznych w bieżącym roku oraz zatwierdzono ich wykaz. Uczestnicy porozumieli się w sprawie koordynacji działań i wspierania wszelkich kroków w dziedzinie ochrony praw i interesów narodowych Ukraińców. Od podpisania Deklaracji, do czasu podjęcia decyzji przez organy kierownicze, wstrzymały się UNP (I. Zajeć) oraz URP „Sobór” (A. Matwijenko). O niełatwej sytuacji związanej z jednoczeniem ukraińskich sił narodowo-patriotycznych oraz zagrożeniach, które znów na nie czyhają, opowiedział Mykoła POROWSKI, przewodniczący WGO „Ukraińska Rada Narodowa”.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
podpisują projekty, dokonują inwestycji. A ponieważ rządy na Ukrainie radykalnie się zmieniają, jest to normalna reakcja Zachodu na naszą sytuację. — Czy Wiktor Janukowycz postąpił słusznie, oddając Obamie w kwietniu na szczycie w sprawie bezpieczeństwa jądrowego nasz „wzbogacony uran”? — Ale o czym mowa? Czy rząd obecnie dba o Ukrainę? W naszym państwie działają dwie ideologie i dwie potężne konfrontacyjne siły: są siły nacjonalistyczne, w dobrym tego słowa znaczeniu, które dbają i pracują na rzecz państwa ukraińskiego, i są wrogie. Ideologia okupacyjna. Ukraina przecież była okupowana przez Rosję prawie 350 lat, była okupowana i przez władzę radziecką. I było ogromne osiedlanie Rosjan na wymorzonych głodem terytoriach. A rosyjski lumpen uciekał do kopalń Donbasu… Więc obecny rząd odzwierciedla ich program. — Kiedy był Pan deputowanym ludowym, znajdował Pan czas i na teatry, i na koncerty, i muzea, wyrażając tezę: „Bo przecież za plecami było tylko 60”. Teraz obchodził Pan 80-lecie. I jaki nastrój? Dlaczego wtedy — tylko 60? — Przestałem liczyć lata. Jeszcze trochę jest zdrowia i sił do pracy. Dopiero po siedemdziesiątce zacząłem uświadamiać sobie, że jestem już w starszym wieku. To znaczy, do tego czasu uważałem się za młodego. Tym bardziej, że w moje 60 lat zaczęła się nowa epoka na Ukrainie, w ukraińskiej historii, a i w moim życiu. Poszedłem do Ludowego Ruchu. To była nowa polityczna młodość. Byłem już doktorem nauk, członkiem korespondentem, wybrano mnie na współprzewodniczącego Ruchu. To był zapał, proces walki o swoją sprawę, swoje państwo, swój naród. I wtedy moje 60 lat nie grało żadnej roli. — Wielu studentów deklaruje: uczymy się języka obcego (języków), żeby wyjechać z kraju. Jak Pan do tego podchodzi? — Absolutnie negatywnie. — Co robić, żeby zmienić sytuację? — Trzeba wspierać duchowość, świadomość, kulturę Ukraińców, gospodarkę kraju. Trzeba, żeby na Ukrainie wytworzyło się demokratyczne środowisko, komfortowe dla każdego. — To przede wszystkim powinna robić inteligencja — propagować ducha narodowego, wychowywać… — Na Ukrainie inteligencja nie wykazała się jako mózg, intelektualna siła narodu. W partiach, których mamy aż 185, jest bardzo mało inteligentów. A jest wielu tych, którzy służą liderowi, a liderzy między sobą się kłócą. Dlatego ważnym czynnikiem jest praca, wyjście z niewoli naszej inteligencji. — Václav Havel, prezydent Czechosłowacji, wyznał kiedyś: „Przyjąłem za credo Masaryka: Główna rzecz — nie bać się i nie kraść”. — U nas hasło Masaryka jest zdeformowane: „Nie bać się kraść”. — Czy łatwo udaje się formować na Ukrainie społeczeństwo wiedzy? — Bez społeczeństwa wiedzy nic dobrego na planecie nie wyjdzie. Wszystkie systemy naturalne są samoregulujące, mają swoją wewnętrzną pamięć cybernetyczną i swój regulator. W systemach społecznych (geosocjosystemach) istnieje pamięć intelektualna. Poprzez ten intelekt realizowane są wszystkie rodzaje działalności. Niestety, niektórzy ekonomiści uważają, że tworzenie pamięci intelektualnej jest zbyt kosztowne. Ale innej drogi nie ma, i dla Ukrainy też, poza nauką wiedzy i rozsądnym zarządzaniem. Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK
Maschinelle Übersetzung
— W rozmowie z pisarzem Bohdanem Smolakiem przyznał Pan, że przez całe życie służył trzem kategoriom Słowa: słowo komunikacji w ukraińskim środowisku; słowo w życiu społeczno-politycznym; słowo nauki. Która z tych kategorii Słowa jest dla Pana najważniejsza? — Wszystkie trzy kategorie są niezwykle aktualne. Jednak teraz najważniejsza jest sytuacja polityczna w państwie. Bo od niej zależy i stan, i funkcjonowanie ojczystego słowa oraz nauki. Tym bardziej, że nauka jest wybitną siłą napędową produkcji na świecie. — Czy w uporządkowaniu sytuacji na Ukrainie pomogłoby rozsądne narodowe słowo naszych naukowców, wygłoszone przed deputowanymi ludowymi obecnej Rady Najwyższej? — Tej Radzie Najwyższej już nic nie pomoże. Nawet odpowiednich słów nie znajdziesz, aby scharakteryzować działalność większości tak zwanych deputowanych ludowych. Najhaniebniejsze zjawisko to tych 50 czy 100 robotów, które biegają wzdłuż rzędów pod dyktando Czeczetowa i podejmują ważne decyzje we wszystkich sferach działalności życiowej kraju. Nasz skład narodowo-demokratyczny sprymitywizował się, stał się zdradziecki w kwestii narodowej. I nie ma co im czytać wykładów. Potrzebna jest nowa Rada Najwyższa. Przede wszystkim — inna ustawa o jej wyborze. To problem: uratować Radę Najwyższą od strasznej przewlekłej choroby. — Niedawno w wywiadzie Leonid Krawczuk powiedział, że ta Rada Najwyższa jest szkodliwa dla Ukrainy. — Bardzo rozsądnie powiedział. Ale, niestety, nie był on tą osobą, którą powinien być prezydent Ukrainy. Już sam jeden fakt jest wiele wart: jego wypowiedź, że gdyby wiedział, iż w niepodległej Ukrainie tak potoczą się sprawy, dałby sobie rękę odrąbać przy podpisywaniu porozumień białowieskich. Zaufana osoba Surkisa. Jego charakter — bolszewicki, ideologiczny — nie zmienił się. — A kto powinien być tym prezydentem, którego potrzebuje Ukraina? — Wtedy mógł być tylko Krawczuk. Nie powiedziałem, że wybrano niepotrzebnego. Ale jest coś innego. Od tamtego czasu i do dzisiaj naród ukraiński jest zaniedbany, zrujnowany, bez doświadczenia patriotów-twórców państwa, którzy mieliby umiejętności, wiedzieliby, jak realizować jakiekolwiek kwestie budowania państwa. — Skąd miały się wziąć te umiejętności? — W sercu i mózgu tego działacza, który podejmuje się kierować państwem. Przed wyborami prezydenta Ukrainy w 1991 roku zebraliśmy się w siedzibie Związku Pisarzy. Zdecydowano: wysuwamy tylko jedną kandydaturę. Na drugi dzień dowiadujemy się, że zgłoszenia złożyli i Łewko Łukjanenko, i Wiaczesław Czornowił, i Ihor Juchnowski… I nie było żadnej siły, żeby ich przekonać: tylko jeden kandydat musiał być od sił narodowo-patriotycznych. Bardzo aktywnym liderem był W. Czornowił — polityk, trybun. Ale kierować krajem nie jest tak łatwo. No i, wreszcie, ambicjonalność… Ja, będąc zastępcą przewodniczącego Rady Narodowej, kierowałem jednym z jej posiedzeń. Otóż jeden z kandydatów na prezydenta mówi: “Nie będę więcej zajmował stanowisk w Radzie Narodowej”. Jakoś udało się powstrzymać, żeby to oświadczenie nie trafiło do prasy. Inny kandydat poszedł dalej: jutro wyrzuci z trybuny swój mandat i usiądzie pisać wspomnienia. Ledwo namówili go, żeby nie robił tego z trybuny. A co do Czornowiła, to też zadziałała ambicjonalność. Kiedy Krawczuk oświadczył, że chce współpracować z Ruchem Narodowym, Czornowił powiedział: idziemy do opozycji. — Co powiedziałby Iwan Franko o obecnej sytuacji na Ukrainie? — Gdyby Franko zobaczył, co zrobiliśmy z Ukrainą, nie wytrzymałby. Głęboka ruina. Jak można nie rozumieć swojej idei narodowej, nie umieć jej zrealizować? Czyż można tak siebie nienawidzić? My dzisiaj jesteśmy tak nieudolni, bezradni, sprzedajni, że nie możemy, nie umiemy niszczyć planów naszych wrogów. Trzeba było wesprzeć prezydenta Juszczenkę. A nie pod wpływem naszych “życzliwych” doprowadzić go do znieważenia. Przypominam sobie, jak w swoim czasie zachowali się Moroz i Tymoszenko. Całą pracę prowadzili na własną korzyść, a nie na korzyść Ukrainy. Aż Juszczenko musiał się zgodzić: ona — Premier, Ołeksandr Moroz — Przewodniczący RN. To było bardzo szkodliwe dla kraju. — Arystoteles wzywał: “Żyj prosto — myśl wzniośle!”. Panu tak wychodzi? — Nie mogę żyć prosto. Mnie wszystko martwi — i w sferze politycznej, i w sferze funkcjonowania języka ukraińskiego, i w sferze naukowej. Nigdy niczego nie robię spokojnie. Jest zapał, jest uniesienie — musi być efekt. Bez uniesienia nie ma efektu z działalności. Jako dyrektor Instytutu zawsze kierowałem się zasadą: energia musi być wykorzystana, nie trzeba jej ukrywać. — W 2004 roku Oksana Pachlowska mówiła: “Ukraina jako państwo praktycznie nie dba o szerzenie obiektywnej wiedzy o sobie w Europie Zachodniej”. A jak jest obecnie? — Trzeba byłoby zdefiniować, co oznacza pojęcie “obiektywna wiedza”. Jeśli to ta Ukraina, o którą się troszczymy, to pewnie, że nie jest ona na świecie tak przedstawiona. A w ogóle ludzie, którzy interesują się Ukrainą i tym, co się w niej dzieje, wiedzą o tym, o tej Ukrainie. Jest wiele centrów informacji. A jak coś pozytywnego dzieje się na Ukrainie, od razu zaczyna pracować moskiewska agentura… — I jak długo to będzie trwało? Jak długo będą nas oddawać pod opiekę Moskwy? — Dopóki nie nauczymy się sami sobie radzić. Zresztą, dlaczego ktoś w Europie miałby myśleć o nas? Dokładniej — dbać. Europa jest przerażona Moskwą od czasów Napoleona. Moskwa to straszny terytorialny, przestrzenny, intelektualny potwór, który ma ideologizowany naród, chmarą sunący w tę stronę, w którą wskazują mu bagnetem. Potwór z bronią jądrową. I zasady moralne są mu obojętne. — Mówił Pan o “powolnej polonizacji”. Czy to, co robili z ludnością ukraińską Polacy w Galicji w okresie międzywojennym, można nazwać “powolną polonizacją”? Europejczycy niby zakazywali ukraińskiego uniwersytetu, nie dawali miejsca pracy, dopóki “nie zapisał się na polskie”, na etnicznym ukraińskim terytorium spalili ponad 200 cerkwi prawosławnych, w których modlili się Ukraińcy. A tak zwana sanacja? — Musimy brać pod uwagę, że to jest umownie europejski kraj. Formował się w reżimach kolonialnych — niemieckim, rosyjskim, austro-węgierskim. Największy wpływ na Polskę miała Rosja. Naród, który był pod wpływem Rosji, wziął sobie ją za przykład. Ale jak by nie było, takiego dzikiego niszczenia, na jakie pozwalało sobie bolszewickie imperium, nie było. Chyba może anglicyzacja Ameryki Północnej czy Irlandii. — Czym dla Pana jest współczesne dziennikarstwo? — Dziennikarstwo nasze, niestety, jeszcze nie spełnia tej funkcji, którą powinno spełniać w demokratycznym świecie. U nas potrafią kupować, potrafią, odpowiednio, i sprzedawać się. I nie tylko w tej sferze. Dlaczego? Bo wielu ludzi żyje biednie. A zatem nie są niezależni i wolni. Tak jak prasa. Dziennikarz powinien być zabezpieczony, tak jak jest to w zachodnim świecie. — Jak Pan odbiera inicjatywę D. Miedwiediewa o stworzeniu Traktatu o bezpieczeństwie zbiorowym w Europie? Przecież my, jeśli Europa posłucha Rosji, znajdziemy się, to znaczy już znaleźliśmy się, w szarej strefie. — To jeszcze jeden krok, żeby odrodzić imperialny autorytet Rosji. I drugie: wbić się w UE czy NATO, żeby uciekać się tam do destrukcyjnej działalności. — A co, Zachód nie rozumie, co robi? — Wszyscy oni to dorobkiewicze. Każdy dba o swoje. A jeszcze Francja i Niemcy mają swoje specyficzne związki z Rosją. I strach. Ja ich rozumiem. Ale przykro mi, że oni tak szybko “przeładowują się” w swoich stosunkach z Rosją. Zresztą, boją się Ukrainy — jest dla nich za duża. Oprócz tego Ukraina jest zaniedbana, nie może bronić swoich interesów. Z nami zawierają umowy,
Mychajło Andrijowycz Hołubec — doktor nauk biologicznych, profesor, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy, honorowy dyrektor Instytutu Ekologii Karpat NAN Ukrainy, którym kierował przez 16 lat. Po ukończeniu Lwowskiego Instytutu Rolniczego pracował w Naukowo-Badawczym Instytucie Rolnictwa i Hodowli Zwierząt zachodnich rejonów Ukrainy, Państwowym Muzeum Przyrodniczym NAN Ukrainy, jako kierownik Lwowskiego Oddziału Instytutu Botaniki im. M. G. Chołodnego NAN Ukrainy, dyrektor Instytutu Ekologii Karpat NAN Ukrainy. Mychajło Hołubec — członek rzeczywisty Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki. Deputowany ludowy Ukrainy (1990—1994), uczestnik spotkania w Białowieży głów państw Republiki Białoruś, RFSRR oraz Ukrainy (1991). Jeden z twórców Lwowskiej organizacji krajowej Ludowego Ruchu Ukrainy (1989—1990), zastępca przewodniczącego Rady Ludowej w Radzie Najwyższej Ukrainy (1990—1994). Zatem o tym, co dzieje się obecnie na Ukrainie, rozmawiamy z akademikiem, który wiele czasu poświęcił pracy społeczno-politycznej i może spojrzeć na realia polityczne oczami doświadczonego naukowca z wysokości swoich 80 lat.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
na Donie. Ledwo żywa przekroczyła granicę Gruzji. Szła jak najdalej od zamordowanej głodem Ukrainy, dopóki starczyło sił. Oczamczyra, Samtredia… We wszystkich miejscowościach — sklepy spożywcze. Ludzie przyjmowali różnie, przeważnie gościnnie. Zwłaszcza gdy dowiadywali się, że z Ukrainy. Zatrzymała się w prastarej stolicy Imeretii — Kutaisi (Zachodnia Gruzja). Za nią krok w krok podążał ojcowski koniuszy Jakow Makarow, z dziada pradziada pijak. Kochał Katerynę od młodych lat i teraz liczył na wzajemność… To długa historia życia Kateryny Dmytriwny Wołkowej, córki admirała Floty Czarnomorskiej Dmytra Apolinarijowycza Wołkowa. Życia pełnego goryczy. Rozmawiałam z babcią Katią i łapałam się na myśli: przez 50 lat mieszkania w Gruzji głęboko w duszy zachowała ojczysty język. Tak jak ja, cieszyła się każdym usłyszanym ojczystym słowem. Mówiła — jej czoło się rozjaśniało, a oczy promieniały odeskim morzem, ukraińskim niebem, miłym stepem. Och te piwne oczy. Świeciły takim szczęściem! Następne duchowe spotkanie miało miejsce w Kutaisi. Jechałam na rynek. W przejściu podziemnym, w centrum miasta, przede mną szli młodzieniec i kobieta, rozmawiali połtawską gwarą. Żywo o czymś dyskutowali. A ja wsłuchiwałam się nie w treść, a w melodyjność języka i, jak przyklejona, szłam za tą dwójką. Nic nie zauważałam, tylko słuchałam. Nagle wpadłam na pierś chłopaka: „Czego pani chce?” — zapytał. Okazuje się, że oboje dawno zauważyli „prześladowczynię”, wzięli mnie za oszustkę. W pierwszych minutach patrzyli na mnie cierpko i nieufnie. — Jestem z połtawszczyzny, z Kobielaków — mówię. A po policzkach płyną łzy. Kobieta uśmiechnęła się mamusinym uśmiechem: „I po co tu płakać? My z Reszetyliwki, kuracjusze…” Rzeczywiście, czemu miałam puszczać łzy na wolność. Cchaltubianie otoczyli mnie miłością i uwagą, chronili w razie potrzeby, we wszystkim pomagali. Już utworzyło się swoiste swańsko-ukraińskie ziemiaństwo. A jednak wycieńczała mnie tęsknota za ojczystą Ukrainą.
Maschinelle Übersetzung
Tetiana BONDAREWSKA, członkini NSŻU, wieś Sucha w obwodzie połtawskim. Czyżby, aby poczuć dumę z przynależności do określonego narodu, ból i smutek z powodu cierpień swojej Ojczyzny, radość z usłyszanego ojczystego słowa, pieśni, dotyku ojczystej ziemi, koniecznie trzeba jechać na obczyznę? Mieszkając w mieście Ckaltubo, w zachodniej Gruzji, w pełni zrozumiałam głębię swojej miłości do Ukrainy. Każda komórka mojego ciała, każdy nerw pulsowały po ukraińsku. Jeszcze przejęłam się sympatią do Gruzinów, którzy, jak mogli, protestowali przeciwko rusyfikacji. Wezmę osobny przypadek. Wchodzę do sklepu warzywnego na ulicy Zuraba Cereteliego. W przestronnej sali marchew, ziemniaki, buraki, kapusta — górami. Jakaś Rosjanka grzebie w górze kapusty. — Ile to będzie kosztować? — A czego ryjesz? Tak bardzo zmieszało mnie grubiańskie zwrócenie się rosłego Gruzina do kobiety, że wtrąciłam się do rozmowy. Rozpaliłam się tak, że broniłam ową blondynkę po ukraińsku, wtrącając znane mi gruzińskie słowa. Sprzedawca pod moją tyradę rozpływał się w uśmiechu. — Chochłuszka — podsumował dla siebie. A potem już — do mnie: „Czego pani chciała?”. Było to powiedziane przyjaźnie. Zamilkłam. Dobierałam zestaw warzyw na barszcz długo i obserwowałam sprzedawcę. Nawet cienia irytacji nie zauważyłam. Odprowadzał mnie gospodarz ze sklepu życzliwie i zapytał: — Dawno w Ckaltubo? — Trzy miesiące. — I już tyle naszych słów znasz! A niektórzy Rosjanie rodzą się, żyją na naszej ziemi i nie uważają za stosowne znać naszego języka! Oto w czym przyczyna niechęci do ludzi, którzy znieważają język narodu, z którego gościnności korzystają. A do tego jeszcze siłą narzucają swoją kulturę. Przez osiem miesięcy udało mi się całkiem nieźle, jak na komunikację na poziomie codziennym, nauczyć gruzińskiego. Moimi dobrowolnymi nauczycielami byli czteroletni chłopcy Gija Dżugelia i Serhijko Tymoszenko. Ja, dzięki nim, poznawałam Gruzję. Oni z zachwytem słuchali moich opowieści o Ukrainie. Gija przedstawił mnie swoim dziadkowi i babci. Dziadek Dawid Zurabowicz — najstarszy z ckaltubskich Swanów, opowiedział mi, że w zamierzchłych czasach jedna rodzina Ukrów, którą prześladowali koczownicy, przyszła na Zakaukazie i schroniła się wysoko w górach. I osiedli tam. Nazwali się z czasem Swanami. Zdarzały się w moim życiu i przykrości, chwile rozpaczy i zwątpienia. Wtedy szłam do rzeki i rozmawiałam z NIĄ po ukraińsku, śpiewałam JEJ swoje ojczyste, słyszane od mamy, babci, wujka pieśni. A pewnego razu w kłótni między sąsiadami stanęłam w obronie starej babci. I znowu, w zapale nie zauważyłam, że mówię po ojczystemu. Kobieta, która atakowała, zaniemówiła. A potem: „To ty jesteś Ukrainką?”. I to powiedziane czystym językiem mojego kraju. Z bólem i radością. Kolaż Olesia Dmytrenki. Okazuje się, że ona jest rodowitą odesianką. W 1929 roku rodzice babci Katii, rodzina admirała Wołkowa, próbowali emigrować drogą morską do Anglii. Statek zatonął. Jekatierina Wołkowa w tamtym czasie miała już swoją rodzinę. I dlatego została w Odessie. W 1932 roku urodziła syna. 20 grudnia tego samego roku jej męża — inżyniera stoczni okrętowej, za nierozważne słowo zabito na ulicy, jak wroga. Potem głodowała z niemowlęciem. Przypadkowo spotkała kolegę zabitego męża, który opowiedział, że wielu z ich otoczenia wyruszyło do Gruzji. Tam — nie ma głodu. Przyszła do domu, zebrała ukryte złoto: monety, kieliszki, ozdoby. Wzięła jakieś dobytek i wyruszyła z maluchem w nieznane kraje. Za kosztowności po drodze wymieniała żywność, przeważnie zgniłe buraki. Jadła surowe. A siedmiomiesięcznego synka pochowała na poboczu drogi niedaleko Rosto-
Maschinelle Übersetzung
Witalij BERIUK, członek Ilicziwskiej „Proświty”, obwód doniecki.
Mankurt, według powieści Czyngiza Ajtmatowa „I dłużej niż wiek trwa dzień”, to człowiek wzięty do niewoli, przerobiony w bezduszną niewolniczą istotę, która całkowicie oddana jest swojemu władcy i nie pamięta niczego ze swojego poprzedniego życia. Takiemu człowiekowi golono do czysta głowę i naciągano na nią szerść — kawał skóry świeżo zabitego wielbłąda. Następnie wiązano mu ręce i nogi, na szyję zakładano kołek, żeby nie mógł dotknąć głową ziemi, i zostawiano go na kilka dób na pustyni pod palącym słońcem. Szerść kurczyła się od upału, ściskała głowę, wywołując nieznośne katusze, które potęgowało pragnienie. Większość jeńców nie wytrzymywała tortur i ginęła. A ci, którzy przeżywali, stawali się mankurtami, którzy całkowicie tracili pamięć i stawali się idealnymi niewolnikami, pozbawionymi własnej woli. Tacy niewolnicy kosztowali bardzo drogo. W powieści opowiada się, jak młodego kipczaka Donenbaja, którego pojmali żuanżuanie, zamieniono w mankurta. Jego matka Najman Ana długo szukała syna, lecz gdy go znalazła, on jej nie rozpoznał i na rozkaz władcy ją zabił. Żuanżuanie musieli zdobyć takich niewolników pilnie, dlatego stosowali tak okrutne metody. A imperia rosyjskie i radzieckie miały czasu w bród. I niewolników potrzebowały wielu. Dlatego imperialna władza tworzyła mankurtów w inny sposób. Od najmłodszych lat wychowywała dzieci z podległych jej ziem, wkładając do ich głów pojęcia, które pozbawiały ich wiedzy o własnej ojczyźnie. A wpajano „wiedzę”, zniekształconą w swojej istocie. Kiedy w wieku 16 lat odbierałem paszport, poradzono mi, żebym zapisał się jako Rosjanin, bo tak łatwiej zrobić karierę. W młodości ludzie myślą i działają tak, jak im każą ich władcy. I dopiero z życiowym doświadczeniem ludzie, i to nie wszyscy, rozumieją, że zostali oszukani. Więc w czym tkwi źródło mankurtyzacji w Rosji? Imperium potrzebowało ujednoliconej ludności przede wszystkim do wykorzystania w wojnach. Oficjalna narodowa identyfikacja — rosyjska — zaczęła się w połowie XVIII wieku. Cała „russkaja” kultura (w oficjalnym sensie) przez ostatnie 300 lat to rozwój tej oficjalnej identyfikacji. Kluczowe jest to, że jest ona całkowicie sztuczna, wymyślona od początku do końca. Pisarze XIX wieku zamazywali przepaść między inteligencją a prostym ludem w kulturze i języku. Jeszcze w połowie XIX wieku mieszkańcy różnych guberni Rosji rażąco różnili się kulturą, strojem i językiem, a na początku XX wieku wszystko zlało się w jednakową szarą masę. Samoidentyfikacja przedstawiciela każdego narodu opiera się na konkretnych zjawiskach: języku rodziców, rodzimym krajobrazie, grobach przodków, opowieściach starych ludzi. W identyfikacji imperialnej podstawa jest inna: abstrakcyjne symbole, terytorium, stolica. A także mitologia, w większości o charakterze wojenno-patriotycznym. Władza radziecka, dysponując znacznymi zasobami i ogromnym aparatem represji, prawie zakończyła ujednolicenie ludności i zaszczepienie sztucznej oficjalnej identyfikacji (naród radziecki). Różnica między oficjalnym „russkim” Imperium Rosyjskiego a „sowieckim” w ZSRR tkwi tylko w ideologii politycznej, a nie w istocie zjawiska. Z kształtowaniem się identyfikacji imperialnej ściśle wiąże się takie pojęcie, jak „terror kulturowy”. Jest to niszczenie w kulturze i języku poddanych wszystkiego, co różni się od oficjalnej ideologii. To polityka pozbawiania ojczyzny, mankurtyzacja. Uporczywa rusyfikacja narodów nieslowiańskich to tylko część sprawy. Z nie mniejszą uporczywością i okrucieństwem wykorzeniano kulturę i język samych Słowian. Niemal zupełnie zniszczono język pomorski, szeroko rozpowszechniony na początku XX wieku. Dobrze znana nam jest walka przeciwko językowi ukraińskiemu. Przykładów jest bez liku. Zainteresowanie władzy taką polityką jest zrozumiałe, bo produkty mankurtyzacji to idealni poddani, których można wrzucić do maszynki do mięsa w imię imperialnych interesów.
Maschinelle Übersetzung
Wasyl KLAPIJ, pisarz, obwód winnicki
Jechałem kiedyś z Winnicy autobusem „Diemijiwskim”. Jak to bywa w drodze, słowo po słowie – i tak zagadaliśmy się z moją towarzyszką podróży, „sąsiadką”. Ola jechała do Czeczelnyka i okazała się zaskakująco szczerą i interesującą rozmówczynią. Dowiedziałem się, że wiele podróżowała po świecie, przez pewien czas mieszkała w Rosji, potem we Francji, a kiedy wydarzył się tragiczny wypadek i jej mąż – Francuz z narodowości – zginął, postanowiła wrócić na Ukrainę. Obecnie kobieta mieszka i pracuje w Czeczelniku jako lekarz.
— Dlaczego nie została we Francji, skoro wielu Ukraińców marzy o tym, żeby tam trafić, nie tyle na stałe, ile choćby do jakiejkolwiek pracy? — zapytałam. Swoim uśmiechem mnie rozbroiła i odpowiedziała. — Dużo podróżowałam po świecie i wiele widziałam. Pewnie już coś w tym życiu rozumiem, mam doświadczenie i wiem: Ukraina jest po prostu skazana na sukces! — A dlaczego zapomniany przez Boga prowincjonalny Czeczelnik? — Pani nie zna Czeczelnika! Tam piękna przyroda, a jakie owoce, jagody i warzywa, nalane delikatnym słońcem! I wszystko to wyhodowane i pielęgnowane troskliwymi rękami, na przydomowej działce, z miłością i czułością wypielęgnowane. A rzeki i jeziora, a czyste źródła? A woda, a grzyby, a poranne rosy? Jaki sprzyjający klimat, jaka bogata historia, a jacy ludzie… A jeszcze w miasteczku cicha i spokojna rzeka Sawranka, pomnik założyciela — kozackiego atamana Czeczela, sobór Świętego Michała, starożytny kościół… Czeczelnicki rejon — najbardziej południowy w obwodzie winnickim. Okazuje się, że to wszystko wciąż realnie istnieje: białe chatki, malowane kwiatami i czerwonymi kogutkami, wsie wzdłuż rzeki — po pięć-sześć kilometrów, głośne gospodynie w wielokolorowych chustkach. Pewnego razu trzeba było iść jakieś sześć–siedem kilometrów prawdziwą kamienną drogą, wybrukowaną granitem. Takie drogi brukowali jeszcze Rzymianie. Wyobrażacie sobie, ile ma lat? A jej nic! Jak nowa, wciąż może służyć i służyć… A obok, w Ol'hopolu, niedawno odsłonięto piękny pomnik Puszkina. Wiecie, że w Ol'hopolu był Puszkin? …A jeszcze Ola przekonywała mnie, że szczęście nie zależy od pieniędzy — i na próżno dzisiaj Ukraińcy wyruszają w wędrówki w poszukiwaniu lepszego losu po świecie… Potem Ola jeszcze długo opowiadała mi o pięknym, starożytnym Czeczelniku, aż do chwili, gdy wysiadłem na przystanku w Kyrnasiwce, a ona pojechała dalej.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
wrócić do swojej parafii do Kamionki. W 1918 r. dwukrotnie jeździł do Kijowa jako wikariusz generalny Ukrainy. Wojna z Polską, która rozpoczęła się już w pierwszych dniach listopada 1918 r., zmieniła Kamionkę Strumiłową w miasto przyfrontowe. Dlatego Powiatowa Ukraińska Rada Narodowa i jej przewodniczący ks. Mychajło Cehelski zmuszeni byli rozwiązywać problemy opieki nad rannymi i chorymi żołnierzami Ukraińskiej Armii Halickiej, zaopatrywania frontu w żywność, walki z polskim sabotażem i inne. Warto tu przypomnieć, że swego czasu cesarz Franciszek Józef mianował metropolitę Andrzeja Szeptyckiego członkiem Izby Panów, zwanej „Herrenhaus”, a jednocześnie jego zastępcą mianowano ks. Mychajła Cehelskiego. Jako zastępca A. Szeptyckiego, który przebywał w okupowanym przez Polaków Lwowie, ks. Cehelski brał udział w posiedzeniach rządu Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej w Stanisławowie na początku 1919 roku. 19 maja 1919 r. Kamionka Strumiłowa przeszła w polskie ręce i natychmiast rozpoczęły się aresztowania ukraińskich działaczy na podstawie donosów Polaków. Pod koniec maja aresztowano ojca Mychajła i wywieziono do lwowskich „Brygidek”. Jednak po kilku tygodniach udało się go zwolnić z aresztu dzięki staraniom wpływowych znajomych. Za pełną poświęcenia działalność na rzecz Ukraińskiego Kościoła Katolickiego nadano mu tytuł rzeczywistego szambelana papieskiego i hrabiego rzymskiego. Przez lata 20. i 30. ubiegłego wieku ks. Mychajło Cehelski pozostawał jednym z najbardziej wpływowych ludzi w Kamionce Strumiłowej. W jego domu za zaszczyt uważali wizytę wysokiej rangi urzędnicy, ludzie znani daleko poza granicami Kamionki. Pod koniec lat 30. ks. Mychajło, mając już ponad 90 lat, nie mógł intensywnie wypełniać wszystkich obowiązków kapłańskich, aktywnie pomagali mu początkowo ks. Jewhen Dmytruk, a od 1942 do 1944 r. — syn, ks. Ihnatij Cehelski. Jednak nawet w tak podeszłym wieku ks. Mychajło zachował jasny umysł i był na bieżąco ze wszystkimi ważnymi sprawami. W szczególności w historii Kamionki odnotowano taki fakt: Niemcy, oburzeni antyniemieckimi akcjami ukraińskich partyzantów, aresztowali jako zakładników wielu kamionczan, w tym kościelnego „starszego brata” Riznyka. Robili to na podstawie donosów miejscowych Polaków, którzy pod rządami Niemców stali się „volksdeutschami”. Rozeszła się wieść, że aresztowanych wywiozą do Oświęcimia, aby tam ich zgładzić. I oto 96-letni ks. Mychajło Cehelski udaje się do niemieckiego starosty (kreishauptmanna) i przekonuje go, że aresztowanie tych niewinnych ludzi może tylko sprowokować rajd żołnierzy UPA na Kamionkę, w której Niemcy nie mieli wystarczającej siły militarnej. W rezultacie tej audiencji niemiecki zwierzchnik zarządził zwolnienie aresztowanych, postawił jedynie warunek, aby na jakiś czas zniknęli z terenu ziemi kamioneckiej; prawda jest taka, że akcje UPA nie ustały, a wręcz się nasiliły. Przy tym UPA ogłosiła apel do wszystkich polskich, mazurskich kolonistów, aby wynosili się z ukraińskich ziem. Ale ten odważny krok, prawdopodobnie, kosztował starego ks. Mychajła Cehelskiego ostatki sił, bo niedługo po tej wizycie odszedł do Pana. 5 kwietnia 1944 roku, w 96. roku życia, przestało bić serce wybitnego duszpasterza, który całe ziemskie życie gorliwie służył Bogu i Ukrainie, a w życiu pozaziemskim świeci jasnym drogowskazem dla następnych pokoleń księży.
Maschinelle Übersetzung
Lidija KUPCZYK, przewodnicząca Lwowskiej Miejskiej Ligi Kobiet Ukraińskich Mychajło Cehelśkyj był synem, wnukiem i prawnukiem księży. O wielu Cehelśkych można napisać osobne traktaty. W końcu znana jest monumentalna praca Jurija Cehelśkiego „Zarys rodu Cehelśkych i opowieść o Kamionce Strumiłowej”, która ukazała się w 1992 roku w wydawnictwie diaspory „Smołoskyp”. Opisano w niej szczegółowo działalność wielu księży Cehelśkych. My zatrzymamy się na postaci ks. Mychajła Cehelśkiego, który urodził się 6 listopada 1848 roku we wsi Wysocko koło Brodów w obwodzie lwowskim w rodzinie proboszcza ks. Lwa Cehelśkiego i Marii z domu Welychowśkich. Uczył się w brodzkim gimnazjum, potem w lwowskim gimnazjum akademickim z niemieckim językiem nauczania. Następnie wstąpił na wydział prawa Uniwersytetu Lwowskiego im. Józefa. A po ukończeniu studiów rozpoczął naukę w lwowskim seminarium duchownym. Możemy więc sobie wyobrazić, jak wykształconym człowiekiem był. W 1874 roku Mychajło Cehelśkyj ożenił się z Anizją z domu Dzerowyczów, również z dawnego rodu księży. 26 grudnia 1875 r. w soborze św. Jura we Lwowie metropolita Josyf Sembratowycz wyświęcił Mychajła Cehelśkiego na księdza i mianował go w miasteczku Kamionka Strumiłowa. I tutaj już możemy mówić o unikalności biografii ks. Mychajła Cehelśkiego. Kamionka stała się jego pierwszym i jedynym miejscem duszpasterzowania. Przeżył w niej 70 lat! I tylko raz, i to nie z własnej woli, opuszczał to miasteczko. Przez pierwsze dwa lata ks. Mychajło był pomocnikiem starego proboszcza ks. Ignatija Morawećkiego, a po jego śmierci i aż do końca życia — proboszczem Kamionki Strumiłowej, mając pod swoją opieką dwie cerkwie — św. Mikołaja oraz Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Ks. M. Cehelśkyj mieszkał wraz z rodziną w domu parafialnym przy cerkwi św. Mikołaja. Obok domu posadził i pielęgnował ogród. Od początku działalności ujawniły się wybitne cechy jego charakteru. Są to: gorliwość i obowiązkowość w pracy duszpasterskiej oraz czynny ukraiński patriotyzm, który determinował pełną poświęcenia działalność społeczną. Jego córka Maria Cehelśka-Karmazyn w swoich ciekawych i cennych wspomnieniach tak opisuje ojca: „Nie jest wielki wzrostem, ale wielka osobowość. W wyrazie jego twarzy i postawie jest coś tak władczego, co zmusza każdego, kto się z nim spotka, do posłuszeństwa. Wielki arystokrata ducha, znakomity mówca, gładki w zachowaniu, twardy w miłości do wszystkiego, co ukraińskie, prowadzi powierzoną mu wspólnotę do jednego celu, a mianowicie do Boga i Ukrainy. To jego dewiza i hasło, i tym hasłem formuje dusze swoich parafian”. Jakże lakoniczna i wyczerpująca charakterystyka! Całe jego życie i działalność potwierdziły ją… Najpierw, co musiał zrobić jako ksiądz, to dokończyć sprawę budowy nowej cerkwi na miejscu starej, rozebranej w 1862 roku, drewnianej cerkwi Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Fundusze na budowę zaczął zbierać jeszcze ks. Morawećkyj, a sprawę dokończył ks. Cehelśkyj z pomocą kamioneckiego bractwa cerkiewnego. Siłami parafian pod energicznym kierownictwem ojca Cehelśkiego cerkiew została dość szybko zbudowana i 21 września 1882 r. w uroczystej oprawie poświęcił ją metropolita Sylwestr Sembratowycz. Do nowej cerkwi przewieziono przedmioty kultu, które tymczasowo przechowywano w cerkwi św. Mikołaja. Wśród nich także starodawną cudowną kamionecko-strumiłowską ikonę Matki Bożej. A dalej — energiczna praca duszpasterska… W krótkim artykule niemożliwe jest opisanie wszystkiego, co zrobił ks. M. Cehelśkyj, dlatego ograniczymy się do wyliczenia jego tytułów kościelnych. Są to: proboszcz Kamionki Strumiłowej, dziekan dekanatu strumiłowsko-kamioneckiego, protoprezbiter złoczowski, wizytator nauczania religii w szkołach w imieniu Metropolitalnego Ordynariatu greckokatolickiego, kanonik Lwowskiej Konsystorii Metropolitalnej, wikariusz generalny całej Ukrainy, szambelan Jego Świątobliwości Papieża Rzymskiego i hrabia rzymski. Oprócz działalności kapłańskiej ojciec Mychajło Cehelśkyj od razu włączył się we wszystkie sfery życia miasta i okolicy. Działalność społeczną ks. Mychajło prowadził w samej Kamionce i w całej okolicy strumiłowsko-kamioneckiej ówczesnej gminy Bużany. W końcu jego działanie i wpływ wykraczały poza granice tego okręgu. Przewodniczącym kamioneckiej „Proświty” ks. Cehelśkyj pozostawał niemal niezmiennie do 1927 r., kiedy to, mając prawie 80 lat, przekazał obowiązki przewodniczącego adwokatowi Romanowi Petrusewyczowi. Jednak podczas obchodów 60-lecia „Proświty” odprawił we Lwowie uroczystą Mszę Świętą, przyjmował liczne gratulacje jako jeden z niewielu żyjących uczestników zgromadzenia założycielskiego Towarzystwa. Oprócz „Proświty” ks. Cehelśkyj był członkiem-założycielem jeszcze wielu towarzystw i organizacji. W szczególności Spółki Akcyjnej Kolei Lwów-Stojanów, gdzie należał do Rady Nadzorczej, Powiatowej Rady Szkolnej, należał do dyrekcji Kasy Zaliczkowej itp. Przy tym był członkiem Wydziału Powiatowego w Kamionce oraz Rady Miejskiej. Za Austrii ks. Mychajło Cehelśkyj zwyciężył w wyborach do Sejmu Krajowego, jednak oddał mandat swojemu zastępcy w wyborach Wołodymyrowi Sinhałewyczowi, uważając, że jako proboszcz będzie mógł zrobić dla Kamionki Strumiłowej więcej niż jako poseł do Sejmu. A kandydował dlatego, że w wyborach miał wyraźnie większe szanse (niestety, obecnie jakoś nie widać takich podejść do bycia deputowanym). Do rezultatów jego działalności, które i dziś mogą widzieć mieszkańcy miasta, oprócz nowej cerkwi, należy zaliczyć także Dom Ludowy filii towarzystwa „Proświta”. Swój dawny zamysł budowy Domu Ludowego ks. M. Cehelśkyj zdołał wcielić w życie w 1911 roku. Wspaniały budynek Domu Ludowego został wzniesiony według projektu znanego architekta Iwana Łewynśkiego. Latem 1914 r. spokojne życie Kamionki Strumiłowej zostało przerwane przez I wojnę światową. I ten okres cierpień i wielkich ofiar narodu ukraińskiego istotnie odbił się na losie ks. Mychajła Cehelśkiego. Wojska rosyjskie na wszelkie sposoby utrudniały mu wykonywanie obowiązków greckokatolickiego księdza, przywiozły ze sobą popów, którzy wrogo odnosili się do wszystkiego, co ukraińskie. A podczas odwrotu w lipcu 1915 roku rosyjscy wojskowi zabrali ks. Mychajła Cehelśkiego ze sobą na wschód jako zakładnika. Tak po raz pierwszy pozbawiono wolności kamioneckiego proboszcza. Wywieziono go do Kijowa. Wychodząc z tej przymusowej sytuacji, metropolita A. Szeptyćkyj, który również przebywał na zesłaniu, upoważnił ks. Mychajła Cehelśkiego do przejęcia opieki nad wszystkimi tzw. placówkami obsługi duchowej dla grekokatolików we Wschodniej Ukrainie i nadał mu tytuł wikariusza generalnego Ukrainy. Wykonując te pełnomocnictwa, ks. Cehelśkyj zbudował w Kijowie greckokatolicką cerkiew Chrystusa Zbawiciela, którą bolszewicy zburzyli w latach 30. I w zrusyfikowanym Kijowie przymusowo wywieziony ks. Cehelśkyj podnosił ducha Ukraińców! Dopiero w 1917 r., kiedy we Wschodniej Ukrainie władzę przejęła Ukraińska Centralna Rada, ks. Mychajło Cehelśkyj zdołał powrócić.
Kiedy obchodzimy rocznicę powstania sławnego ukraińskiego towarzystwa „Proświta”, które odegrało niezwykle ważną rolę w utwierdzeniu ukraińskiego narodu, wspominamy jednego z jego czołowych działaczy — księdza Mychajła Cehelskiego. Mychajło Cehelski jeszcze jako student był na zebraniu założycielskim towarzystwa „Proświta” 8 grudnia 1868 roku, a w 1892 roku wystąpił z inicjatywą utworzenia filii tego Towarzystwa w Kamionce Strumiłowej (obecnie Kamionka Bużańska). Już na pierwszym zebraniu filii w lipcu 1892 r. został wybrany przewodniczącym i wystąpił z inicjatywą budowy pomnika na grobie Markijana Szaszkewycza we wsi Podlisie w powiecie kamioneckim. W podpisanej przez niego odezwie wzywano, „…aby postawić na grobie pomnik i tym pokazać, że u nas nie zginęła wdzięczna pamięć o tym, który obudził Rusinów-Galicjan do pracy na rodzimej ruskiej niwie”. („Diło”, 11 lipca 1892 r., nr 155). Rok później ks. Cehelski był wśród inicjatorów przeniesienia doczesnych szczątków Markijana Szaszkewycza na Cmentarz Łyczakowski we Lwowie. Wspomnijmy więc i my ks. Cehelskiego, który wiele pracował na niwie „Proświty”!
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
na, a potem chwyciła wiadro i sypnęła pomidorami na kolumnę, komu się poszczęściło, ten złapał, ale większość spadła na ziemię i była wdeptywana w błoto przez ludzi, którym władza sowiecka odmówiła prawa bycia ludźmi. To tylko jeden z epizodów, które jako dziecko słyszałem od sióstr w latach 60., kiedy przyjeżdżały do nas z Dżezkazganu (Orysia Bezpałko), Nalczyka (Natalia Szuchewycz), Nowej Kachowki (Lida Switłyk), Zboisk (Hala Stawarska-Bobko). Jak przeszły stalinowskie piekło, i to w najstraszniejszym czasie, kiedy na froncie żołnierze nie mieli co jeść, kiedy życie człowieka nie było dla stalinowskiej władzy warte nic — co je uchroniło? Przede wszystkim — wiara w Boga, szczera i czysta. Jeszcze jeden zasłyszany epizod. Ogromny obozowy barak w bezkresnej tajdze za Uralem. Krzyki, przekleństwa, hałas, zgiełk i nagle: “Cicho, szlauchy, zapadniczki się modlą”, i w ciszy wszyscy, nawet niewierzący, wsłuchiwali się w modlitwę dziewcząt i tak było przez wszystkie straszne lata. Bezgraniczna miłość do Ukrainy oraz ludzka godność. Właśnie to skłoniło Lidę Komar i Halę Stawarską, mimo wilczych biletów, z którymi zabraniano mieszkać w Zachodniej Ukrainie i wprowadzano cały szereg ograniczeń, do powrotu do Lwowa, znalezienia możliwości otrzymania innego, czystego paszportu i jeszcze (o tym dowiedziałem się dopiero wtedy, gdy mama była śmiertelnie chora i przyszła do nas pani Lesia Wujcyk) do brania aktywnego udziału w walce UPA. Ponieważ Lida Komar w obozach nauczyła się pracy pielęgniarki, poproszono ją o opiekę nad rannymi i chorymi bojownikami UPA w kryjówce gdzieś pod Glinianami. I w ten sposób uratowała dwóch braci pani Lesi Wujcyk. Zatem, przechodząc przez piekło obozów, te młode dziewczęta nadal pozostawały nieustraszonymi bojowniczkami. I ogromne pragnienie wiedzy. Większość skazanych, którzy przeżyli walkę lat 40.—50., zdobyła wyższe wykształcenie, mimo przeszkód ówczesnego państwa, i nauczyła swoje dzieci cenić wiedzę oraz edukację. W szczególności wszystkie dzieci Lidy Komar (Słobodian) zdobyły wyższe wykształcenie, obroniły prace kandydackie z różnych dziedzin: Petro — fizyka teoretyczna, Wasyl — historia, Hala — biologia, Iwan — nauki techniczne. I jeszcze jedno — uczestnicy procesu wychowywali swoje dzieci na świadomych patriotów i godnych obywateli. Znaliśmy wszystkie niebezpieczeństwa i ryzyka oraz swoich wrogów i wychowywaliśmy się, między innymi, na takich słowach: “Nie kołysz nienawiści siły… Wtedy życzliwość weźmiesz za dewizę, Gdy wpadnie w rozwartą mogiłę Ostatni na planecie szowinista”. Wasyl Symonenko “Do kurdyjskiego brata” P. S. Do dzisiaj nieznane jest miejsce pochówku straconych bojowników o wolność Ukrainy. Wieczna chwała bohaterom! I dzisiaj znowu aresztują w niepodległej Ukrainie uczestników organizacji patriotycznych i wszystkich inaczej myślących, wszystkich, którzy są w opozycji do obecnej władzy, wszak przez 70 lat jakakolwiek przynależność do świadomego ukraiństwa była okrutnie prześladowana, a ich kaci otrzymywali nagrody od obcego państwa. I dzisiaj dają sławę i przywileje tym, którzy niszczyli ukraiński ruch wyzwoleńczy. Nikt nie okazał skruchy i dalej sławią Lenina—Stalina oraz ich komuno-szowinistyczną ideologię. I to w niepodległej Ukrainie! Historia Ukrainy, jej bohaterowie, pamiętne daty są obce dla większości kadry kierowniczej ukraińskiego rządu. A niechęć i nienawiść do Ukrainy potwierdziło charakterystyczne powiedzenie sierżanta “o cielęcym języku” — to typowe dla wszystkich, którzy czują się okupantami na naszej ziemi (a są to dzieci i wnuki 500-tysięcznej armii zbieraczy ziarna od chłopów oraz budowniczych władzy sowieckiej na Ukrainie). Stawianie pomników katom Ukrainy, Stalinowi i Katarzynie II, nie jest przestępstwem i nikogo za to nie prześladują, a patriotyczne czyny i udział w organizacjach społecznych stały się przestępstwem.
Maschinelle Übersetzung
Iwan SŁOBODIAN, zastępca przewodniczącego Lwowskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Każdy myśl, że na Tobie milionów stan stoi
Że za los milionów musisz dać Ty odpowiedź.
I. Franko
Po raz pierwszy od 70 lat na oficjalnym szczeblu na Ukrainie uhonorowano lwowskich Ukraińców, skazanych przez reżim komunistyczny w Procesie 59. Uroczystość odbyła się w muzeum „Więzienie na Łąckiego”, gdzie przeprowadzono ekumeniczne nabożeństwo i wystąpili: przewodniczący Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej M. Cymbaluk, przewodniczący rady obwodowej O. Pankewycz, znany działacz społeczny, były więzień polityczny tego więzienia I. Kałyneć, jedyna żyjąca uczestniczka Procesu 59, Ola Popadyn, historycy, studenci. Proces 59 (inna nazwa — „Proces drugiej egzekutywy OUN”) — proces polityczny, który odbył się 15—18 stycznia 1941 roku we Lwowie w budynku obwodowego zarządu NKWD (ul. Pełczyńskiego—Dzierżyńskiego, a obecnie Witowskiego). Wtedy przed radzieckim sądem stanęło 59 młodych Ukraińców, przeważnie studentów lwowskich wyższych uczelni (wśród nich 13 studentów Uniwersytetu Lwowskiego, 8 — instytutu medycznego, 4 — instytutu politechnicznego, 3 — instytutu pedagogicznego oraz 11 uczniów lwowskich szkół klas 8—10). Oskarżano ich o przynależność do Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) oraz o działalność antyradziecką. Proces 59 był zamknięty. Nikogo z opinii publicznej ani krewnych podsądnych nie dopuszczono do sali sądowej. Jednak sam sąd był pokazowy. Sąd odbywał się po tym, jak we wrześniu 1939 roku Armia Czerwona zajęła Zachodnią Ukrainę. W tym stosunkowo krótkim okresie władza radziecka przeprowadziła pogrom całego dotychczasowego zorganizowanego ukraińskiego życia społecznego i politycznego obwodów zachodnich. Legalne partie polityczne uległy samolikwidacji. W wyniku zakazu władz zaprzestały swojej działalności organizacje naukowe, kulturalne, kobiece, młodzieżowe, zniknęły dziesiątki wydawnictw prasowych, ukraińskich spółdzielni, a działaczy tych instytucji w większości aresztowano lub zesłano. Jedyną zorganizowaną siłą polityczną pozostawała wtedy na Zachodniej Ukrainie formacja polityczna OUN. Działała ona już w warunkach polskiej okupacji nielegalnie, zatem i w nowej bolszewickiej rzeczywistości działała dalej w podziemiu. Zrozumiałe, że rozprawiwszy się z legalnymi organizacjami ukraińskimi, bolszewicy postanowili skoncentrować swoje uderzenia na OUN. Bolszewicy postawili sobie za cel pokazanie bezperspektywiczności jakiegokolwiek oporu wobec nowej władzy. Sąd nad młodzieżą władza radziecka uczyniła pokazowym. Śledztwo trwało cztery miesiące, a był to czas tortur, terroru, zastraszania i ciągłego poniżania ludzkiej godności (o tym prawdziwie i strasznie opisała w książce „Proces 59” (wydawnictwo „Suczasnist”, 1970 rok, USA) uczestniczka tego procesu Luba Komar-Prokop). Charakterystyczną cechą sądu była niwelacja praw i wolności obywateli, podporządkowanie organów sądowych władzy oraz procedury sprawowania sądownictwa organom NKWD. Otwarty sąd miał za zadanie zastraszyć i zdemoralizować mieszkańców Galicji, którzy wrogo odnosili się do władzy radzieckiej. Dlatego kierownictwo NKWD zrezygnowało ze zwykłej praktyki wydawania wyroków przez pozasądowe organy administracji państwowej (OSO — osoboje sowieszczanije (trójka). Ale podsądni trzymali się godnie, nie przyznali się do winy, nie okazali skruchy, a oświadczali w sali sądowej, że są nieprzejednanymi wrogami władzy radzieckiej i bojownikami o niepodległą Ukrainę. Świadczą o tym zarówno dokumenty archiwalne, jak i opowieści samych uczestników procesu.
„Prokurator Charitonow, charakteryzując podsądnych i ich działalność, przeważnie krzyczał, przeklinał, wymachiwał rękami, wskazywał na nas jak na przestępców, pienił się z wściekłości. Przestałam słuchać jego wykrzykników, jego nieprzyzwoitych wyzwisk pod naszym adresem. To bardzo raziło w tej eleganckiej, jasno oświetlonej sali oraz w obecności dziesiątek młodych i wyczerpanych, ale opanowanych w swojej godności podsądnych. Wreszcie prokurator przestał. Spojrzał zwycięsko na salę i żądał dla 42 wymienionych uczestników kary śmierci, a dla 17 — 10 lat więzienia. Po przemówieniu prokuratora przewodniczący sądu udzielił głosu obrońcom. Pierwszy przemawiał galicyjski adwokat Roman Krysztalski. W ferworze swojej mowy dotyczącej charakterystyki warunków, w jakich dorastała młodzież, która wychowywała się w patriotycznym duchu i gotowości służenia swojemu narodowi, zaszedł tak daleko, że w pewnym momencie, wskazując ręką na nas, wykrzyknął: „Przecież to kwiat ukraińskiej młodzieży”. Chyba zapomniał, że ten proces ukraińskich patriotów odbywa się nie w Polsce”. (Luba Komar, Proces 59, „Suczasnist”, 1990 rok). Sąd skazał na podstawie art. 54-2 oraz 54-11 Iwana Maksymiwa, Mykołę Wowka, Mykołę Matwijczuka, Mychajła Dumańskiego, Kosti-Arpada Berezowskiego, Semena Sorokowskiego, Bohdana-Lwa Jedynoroha, Jurija Kostyszyna, Tarasa Kociubę, Bohdana Kunyckiego, Ołeha Łewyckiego, Stanisława Nyrkę, Stepana Teslaka, Dmytra Sluzara, Ołhę Wołoszyn, Wołodymyrę Kowalyk, Martę Hrycaj, Darię Kowerko, Irynę Pik, Natalkę Wynnykiw, Mychajła Pakulaka, Romana Horbala, Romana Diakiwa, Bohdana Honczaruka, Romana-Mariana Beresta, Mykołę Hoszka, Andrija Matwijczuka, Petra Dumańskiego, Stepana Dumańskiego, Ludwihę Małaszczak, Petra Klaka, Teodozija Krupę, Bohdana Hrycaluka (17 lat), Mychajła Pecucha, Wołodymyra Komara, Lubę Komar, Irynę Zubacz, Ołenę Stolar, Mychajła Danylewycza, Dmytra Klaczkiwskiego, Hannę Bondar oraz Petra Szenera na karę śmierci, łącznie 42 osoby (31 mężczyzn i 11 dziewcząt). Sofija Klak, Marija Nakoneczna (15 lat), Orest Bułka, Stepan Onuferko, Myrosław Hawryłyszyn, Bohdan Starka, Mychajło Czarkowski (16 lat), Hryhorij Żydyk, Hala Stawarska, Hanna Kochman, Ołena Matła, Stefanija Prytuliak, Iryna Bezpałko, Ołha Popadyn, Lida-Oksana Switłyk, Natalka Szuchewycz, Marija-Anhelina Matkiwska otrzymały po 10 lat łagrów oraz po 5 lat ograniczenia w prawach (17 osób). Z 42 skazanych na śmierć ułaskawiono 10 dziewcząt i 11 chłopców (starania w sprawie ułaskawienia w Moskwie czynili wybitni uk
obywatele ukraińscy, w szczególności akademik Kyryło Studynśkyj). Tych, którym karę śmierci zamieniono na 10 lat więzienia, wywieziono z więzienia we Lwowie w pierwszym dniu wojny, 22 czerwca 1941 roku, do więzienia w Berdyczowie (11 chłopców i 5 dziewcząt). W pierwszych dniach lipca, gdy do Berdyczowa zbliżał się front, enkawudziści podpalili więzienie i obrzucili je granatami. Aby wydostać się z płonącego więzienia, chłopcy wyważyli drzwi cel i wybiegli na korytarz, a potem na więzienne podwórze. Enkawudziści, którzy tam zajęli pozycje, ostrzelali ich z broni maszynowej, w wyniku czego zginęli Ołeh Łewyćkyj oraz Mychajło Pecuch. Innym udało się uciec. Z czasem z tej „grupy berdyczowskiej” podczas II wojny światowej zginęły cztery osoby: w 1942 roku gestapowcy zamordowali w więzieniu w Berlinie Halkę Stolar, a jesienią tego samego roku Niemcy rozstrzelali w Babim Jarze pod Kijowem Talkę Wynnykiw — obie za członkostwo w OUN. Dmytro Kłaczkiwśkyj, jeden z organizatorów UPA i jej pierwszy główny dowódca, zginął w walce z bolszewikami 12 listopada 1945 roku. Zginął w walce z bolszewikami także starszyna UPA Bohdan Kunyćkyj. — Jak zdołała ta młodzież, która wychowywała się w zupełnie innym świecie, przejść godnie przez niewyobrażalnie okrutne tortury śledztwa oraz sam proces sądowy, podczas którego 42 razy padło słowo „rozstrzelanie”, co dotyczyło w szczególności 11 dziewcząt, z których najmłodsza miała zaledwie 17 lat? Co trzymało ich przy życiu przez długie lata przetrwania w łagrach GUŁAG-u? — Moja mama, Lida Słobodian, wtedy Komar, nie przechodziła oficjalnie przez Proces 59, ponieważ żaden z uczestników procesu nie wydał jej przynależności do młodzieżowej siatki OUN. Jednak z uwagi na to, że w procesie jako uczestnicy występowali jej starsza siostra Luba Komar oraz brat Wołodymyr Komar, którzy 18 stycznia zostali skazani na karę śmierci, a Lida mieszkała razem z nimi w wynajętym mieszkaniu, to i ją „trójka” OSO skazała na 5 lat więzienia i 5 lat zsyłki. Lidę Komar wraz z siostrami w niedoli Halą Stawarską, Natalią Szuchewycz, Lidą Switłyk oraz Orysią Bezpałko jeszcze przed rozpoczęciem ataku Hitlera na ZSRR wysłano do więzienia przejściowego w Charkowie, skąd pieszo w kolumnie szły do Kupiańska. Po bokach — na koniach uzbrojeni sowieccy strażnicy: „Krok w lewo, krok w prawo uważany jest za ucieczkę, strzelamy bez ostrzeżenia”. Naprzeciw kolumny szła kobieta z wiadrem pomidorów. Jedna z więźniarek poprosiła o pomidora. Kobieta podała. Krótka seria i więźniarka, jak podcięta, padła na ziemię. Kobieta stanęła jak wryta
Maschinelle Übersetzung
I musiało się tak zdarzyć — przyjechali do nas w gości krewni z dalekiej Rosji. Kilka lat nie byli w Ojczyźnie. I zachciało im się przejść i przejechać po Kijowie śladami Szewczenki. Jak się okazało, w Kijowie spośród 1200 firm turystycznych nie znalazła się żadna, która przeprowadziłaby nam taką wycieczkę. Musiałem sam zostać przewodnikiem i uczestnikiem wycieczki. Mykoła CYMBALIUK — Chyba nie ma na świecie narodu, który z taką czcią i pobożnością odnosiłby się do swojego poety. Kiedyś w ukraińskich rodzinach jego „Kobziarz” zawsze leżał na pokuciu pod obrazami obok Biblii czy Ewangelii. Tę książkę rodzice nierzadko dodawali do posagu narzeczonej, synowi, który się żenił — w spadku jako najcenniejszy skarb. Od dnia wydania pierwszego „Kobziarza” w 1840 roku i do dziś nakłady jego utworów sięgają kilkudziesięciu milionów. Nie pomylę się, jeśli powiem: po kilka egzemplarzy na rodzinę. W ciągu historii każda władza czy siła polityczna nie mogła pominąć jego Słowa, próbowała wykorzystać je we własnych interesach. Kochano go i nienawidzono we wszystkich czasach. Kochało wszystko, co uczciwe, rozumne, szlachetne, niezależnie od narodowości. Nienawidzili moralni zwyrodnialcy. Tych ostatnich, dzięki Bogu, są jednostki. Niestety, Mikołaj I i Dubeltowie dzisiaj nie wyginęli. Oni są nie tylko za murami Kremla, ale i u nas, w Kijowie. Oni znowu są u władzy: siedzą w parlamencie, ministerialnych fotelach. Dzisiaj oni jak złodzieje, złapani na gorącym uczynku, histerycznie wrzeszczą o „nacjonalizmie”, „ukraińskim faszyzmie”, próbują odwrócić uwagę od siebie — nie powstrzymałem się, wyrażając gościom to, co leżało mi na sercu. Wyślizgnąwszy się z ciągłego potoku samochodów zagranicznych, za mostem Patona skręcamy w równoległy do Szosy Stołecznej wjazd do Monasteru Wydubickiego. Na poboczu zdążam rzucić okiem na billboard z reklamą restauracji „Monastyrśka trapezna”. Wydaje się, że właśnie tutaj, z tego miejsca, Szewczenko rysował swój akwafortę „Monaster Wydubicki”. Wtedy dnieprowa woda dochodziła do samej góry. Było to w 1844 roku, podczas jego pierwszego powrotu na Ukrainę po trzynastoletniej rozłące. — Wiecie — opowiadam dalej swoim towarzyszom — zrozumiałe i bliskie jest mi jego uczucie powrotu do ojczyzny. Za młodu zaledwie dwa lata przyszło mi być poza granicami Ukrainy. Pamiętam, już wracając, jak tylko pociąg przekroczył granicę — było to w Czopie — w duszy działo się coś niewiarygodnego: chciało się paść na kolana na rodzimą ziemię i całować ją. Jak tu nie wspomnieć słów poety z jego „Hajdamaków”: Synowie moi! orły moje! Lećcie na Ukrainę — Choć i nieszczęście spotka się, Tak nie na obczyźnie. Niedługo przed wyjazdem w liście do H. Tarnowskiego pisał: „Ja… diabli wiedzą co! Nie to robię, nie to spaceruję, snuję się po tym diabelskim błocie i wspominam naszą Ukrainę. Och, gdyby to można było mi przyjechać do słowika… (czyli pod koniec maja)”. Już wtedy powstała u niego idea wydawania „Malowniczej Ukrainy” — serii rysunków z tekstami. Obrazy sławnej przeszłości, ludowego bytu, czarującej ukraińskiej przyrody miały zmusić ludzi do myślenia, obudzić ich pamięć narodową, godność. O, ileż tych sławnych stron! I zmartwychwstawały w jego wyobraźni oblężenie Buszy, i zniszczenie przez Mienszykowa Baturyna, pobicie przez Wyhowskiego Moskali pod Konotopem, i zwycięstwa „za wolność i wiarę” Chmielnickiego… A to głupiec opowiada Martwymi słowami I jakiegoś tam Jaremę Prowadzi przed nami W kierpcach. Głupiec! głupiec! Trakt moskiewski, który przebiegał przez Czernihów, Browary, opierał się o Dniepr. Na ukos od Wydubycz, w pobliżu dzisiejszego mostu Patona, była przeprawa. W losie Tarasa ona jest jak słup graniczny — daleko z tyłu, za chutorami Mychajliwśkymy, Moskiewszczyzna, z przodu, bardziej w prawo, przez Bramę Newodnycką, wjazd do serca Ukrainy, a bardziej w lewo — jeden z najstarszych ośrodków duchowych. Monaster Wydubicki powstał w drugiej połowie XI wieku na miejscu „wypłynięcia” drewnianego idola — boga Peruna. Nasi przodkowie uważali go za władcę błyskawic i gromu, patrona wojowników. Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa książę kazał zrzucić go do Dniepru. Ale on wypłynął u podnóża góry, gdzie teraz zlewa się z niebem błękitna kopuła soboru Jerzego Zwycięzcy — Archanioła Michała. Przez bramę klasztorną idziemy dalej. Pod murami świątyni groby. Przy jednym zatrzymujemy się. Tutaj pochowano wielkiego Ukraińca-pedagoga Kostiantyna Uszynskiego, który dziesięć lat później od Szewczenki urodził się i zmarł (1824—1871). Jak i poeta, nie lubił tego „błota” z jego duchem — Petersburga, i dopiero pod koniec życia udało mu się wyrwać stamtąd i osiedlić w Kijowie, na ulicy Tarasowskiej. I ten — wczorajszy chłop pańszczyźniany, i ten — szlachcic, występowali za jednym — za prawem swojego narodu do nauki w ojczystym języku. Wchodzimy do cerkwi. — Chcecie kupić świece? — służalczo i pokornie pyta handlarka. Stawiamy świece, modlimy się. „Tarasie, Tarasie…”. — Chodźmy do restauracji, obiadujmy — proponują goście, wychodząc na zewnątrz. — Ciekawe, na tablicy reklamowej napisano, że w „Monastyrśkiej trapeznej” wszystkie potrawy są poświęcone. W sieniach ciasno. W witrynach, pod szkłem, ekspozycja archeologiczna, pewnie wykopane podczas tutejszych wykopalisk fajki, panagie, krzyżyki, wyszczerbione amfory. Na ścianach proste olejne pejzażyki. Akwaforty Szewczenki (kopii, oczywiście) wśród nich nie ma. — Czy to u was kopie, czy oryginały — pytam tęgich chłopaków za ladą szatni. — Oryginały… Co jeszcze chcecie? — niecierpliwie i nieprzyjaźnie rzuca jeden z nich. Przeprosiwszy, w grupie z żałobnym nastrojem wychodzimy. Jakoś wszystkim od razu odechciało się jeść. Następną w naszej trasie jest Mogiła Askolda. Według kroniki, w tym miejscu w 882 r. książę Oleg podstępnie zabił pierwszych znanych ruskich książąt Askolda i Dira. Jeden z nich rzekomo został tutaj pochowany. Na miejscu drewnianej w 1810 r. zbudowano ceglaną cerkiew-rotundę. Za czasów sowieckich przekształcono ją w pawilon parkowy. Teraz trwają tu prace remontowo-wykończeniowe. W świątyni św. Mikołaja, która została przekazana wspólnocie greckokatolickiej, odprawia ksiądz o. Ihor. — Wieczorem odprawimy panichidę za naszego proroka — Tarasa Szewczenkę — opowiedział ojciec Ihor. — Potem całą noc, z 9 na 10 marca, w domu parafialnym (sto metrów stąd) będziemy czytać „Kobziarza”… „Jak akatyst”, — przemknęła myśl. — A jeszcze chcemy postawić krzyż w tym miejscu — kontynuował — gdzie Szewczenko stał i rysował „Mogiłę Askolda”. I w ogóle, w tym miejscu każda piędź ziemi jest święta. Powiedział czystą prawdę. Od dawna był tu cmentarz miejski, potem wojskowy. W tej ziemi znalazły swój spoczynek prochy młodych obrońców Ukraińskiej Republiki Ludowej — bohaterów spod Krut. Tutaj pochowano potomka starego kozackiego rodu Wasyla Tarnowskiego, mecenasa, kolekcjonera, założyciela Muzeum Ukraińskich Starożytności w Czernihowie. Dzięki niemu zachowało się wiele materiałów szewczenkowskich. Na tych urwiskach Dnieprowych, jak i na całej Ukrainie, wolność nasza Krwią ona się obmywała! A spała na kupach, Na kozackich wolnych trupach, Okradzionych trupach! Popatrzcie tylko dobrze, Przeczytajcie znowu Tę sławę. Parkową Drogą schodzimy do Chreszczatyka, wchodzimy po Triochswiatytelśkiej do kościoła św. Aleksandra, zbudowanego
Zdjęcie Olesia Dmytrenka utrzymanego w stylu klasycyzmu. Jest niemal rówieśnikiem poety — jego budowę rozpoczęto w 1817 r. Takie wrażenie, jakby Szewczenko malował go całkiem niedawno — na tyle czas nie starł charakterystycznych cech klasycyzmu tej katolickiej świątyni. Czego nie można powiedzieć teraz o duchu w tych murach. Kiedyś nieciści księża, magnaci nas poróżnili, rozdzielili… Szewczenko niejednokrotnie zwracał się do tematu ukraińsko-polskiego rozbratu. W „Heretyku” ostro potępił niemoralność rzymskiego papiestwa, które zniekształciło chrześcijańską miłość do bliźniego. W „Hajdamakach”, innych wierszach, przypisuje winę za rozniecanie wrogości katolikom-jezuitom. Chociaż i prawosławia nie oszczędza: moskiewskich popów nie kochał nie mniej niż księży. Dusza jego nie przyjmowała ponurego niewolniczego ducha „bizantyjszczyzny”, wzmocnionego azjatyckim fanatyzmem. To była nie ta religia wolnomyślnych kozackich przodków — po podporządkowaniu (po śmierci Bohdana Chmielnickiego) Kijowskiej metropolii Patriarchatowi Moskiewskiemu. Żywy duch wiary zaczął znikać, demokratyzm Cerkwi pochłania biurokratyczna centralizacja. Moskiewska cerkiew wyradza się w wojowniczy dodatek carskiej korony Imperium Rosyjskiego. I carowie sami sobie zbudowali świątynie, bożnice, ołtarze, niewolnicy niemi pokłonili się. Obejrzawszy odnowiony Monaster Michajłowski, obok odlanego w brązie symbolu „chachłackiej” niższości — pomnika Proni Prokopowny i Gołochwastowa, schodzimy na Podół. Tutaj, na rogu ulic Konstantynowskiej i Chorywej, w budynku Szkoły Szlacheckiej Szewczenko, wtedy już „wolny artysta”, po raz drugi spotkał się z P. Kuliszem. Według twierdzenia O. Konyskiego, właśnie wtedy w przyjacielskich, szczerych rozmowach powstała idea stworzenia Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego. Poezja poety zadziałała jak detonator. Według słów Kulisza, nowe utwory Szewczenki „wydały mu się jakimś odkryciem z nieba”. Przed nim był już „nie kobziarz, a narodowy prorok”. Takie samo oszałamiające wrażenie wywarła poezja i na M. Kostomarowie, który był nieprzeciętną, wysoce intelektualną osobowością… Według materiałów śledztwa Taras Szewczenko rzekomo nie należał do członków bractwa. Ale dziwi to, że został ukarany najsurowiej. Sądzę, że rzecz tu nie tylko w osobistej obrazie wieńczonych koronami…. A potem u nas był Wyszogród. Przyjechaliśmy, popatrzyliśmy… Wspomnieliśmy jego akwarelę, odmalowaną z tutejszych ruin niegdyś wspaniałego Monasteru Meżyhirskiego, gdzie ostatni koszowy ataman Siczy Zaporoskiej Kałnyszewski zbudował cerkiew Piotropawłowską. Wspomnieliśmy słowa Szewczenki z listu do Kucharenki, że był on „i u Meżyhirskiego Spasa, i na Chortycy, i wszędzie był i wszystko płakał, widząc, jak splądrowała naszą Ukrainę katowskiej wiary niemota z moskalami; oby oni oszaleli”. Wracając z powrotem do miasta, zatrzymujemy się na Placu Pocztowym przed odbudowaną cerkwią Narodzenia Pańskiego. Iglica dzwonnicy czymś przypomniała nam petersburską Twierdzę Pietropawłowską, gdzie karali się, męczyli, ale nie kajali ukraińscy kozacy i ich hetmani, nie jeden Połubotok, nie jeden Kałnyszewski. Podczas przeniesienia zwłok nawet tutaj, na ojczystej ziemi, trzeba było zwracać się o pozwolenie do generał-gubernatora, a potem do metropolity, aby odśpiewać Tarasowe prochy. Roku Pańskiego 1861, 7 maja, kijowska młodzież, studenci, zaprzęgnąwszy się w karawan, samodzielnie wieźli trumnę swojego apostoła-proroka do parowca. Za nimi — prawie cały uniwersytet, profesura i mnóstwo publiczności. Byli tu wszyscy — i Ukraińcy, i Polacy, i Rosjanie, i Serbowie. Całe nabrzeże było zapchane ludem. Szli kilometrów z pięć, do tego przewozu koło Wydubycz – …do Charona — Przez Letę bezdenną i mętną, żeby „przepłynąć, przenieść i sławę świętą — młodą, wieczną”. Dzisiaj nawet stamtąd do nas dolatuje jego namiętne: Modlę się, panie, natchnij im ust moich słowa…
Maschinelle Übersetzung
Łiubow HOŁOTA
150 lat temu, 28 lutego 1861 roku (według starego stylu) ukraińska społeczność Petersburga, rosyjscy pisarze, przedstawiciele polskiej i greckiej społeczności odprowadzili Tarasa Szewczenkę w ostatnią drogę. Akademika Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych pochowano na Wasylowskiej Wyspie. Tego samego dnia jego przyjaciele przysięgli, że sprowadzą Tarasa na Ukrainę, wypełniając jego testament. Stało się to 22 maja 1861 roku — 150 lat temu. Od tego dnia Czernecza Hora w Kaniowie stała się Szewczenkowską. Wraz z „Kobzarzem” wzięła na swoje barki duchowe niebo Ukrainy. Do Szewczenki przychodzono na pielgrzymkę, na spowiedź, powierzano mu to, co najbardziej bolesne i najskrytsze, przysięgano na to, co najdroższe, prosiono o błogosławieństwo i oświecenie serca, duszy, ducha. W przeddzień tegorocznych pamiętnych dat na Szewczenkowskiej mogile była także nasza delegacja Proświty: szewczenkolog Ihor Lichowyj, młody naukowiec Dmytro Drozdowski, redaktor „Słowa Proświty” Łiubow Hołota oraz fotoreporter Oleś Dmytrenko, dzięki którego zdjęciom także Państwo,
Maschinelle Übersetzung
Maska pośmiertna i kitajka, którą przykryta była trumna T. H. Szewczenki. Tarasowa świetlica drodzy czytelnicy, będziecie mogli poczuć wielkość i naturalność nurtu Dniepru, zobaczyć aureolę marcowego słońca wokół pomnika Tarasa Szewczenki, światło i przestrzeń Świątyni. Tak się złożyło, że właśnie w tym roku mija 120 lat od utworzenia Bractwa Tarasowców na Czerniczej Górze. 70 lat od dnia śmierci Przewodniczącego Ogólnoukraińskich „Proświt” Wasyla Koroliwa-Starego, który wraz z Symonem Petlurą zapoczątkowali państwową opiekę nad grobem Szewczenki w Kaniowie. Dwudziestego pierwszego marca minie 175 lat od dnia urodzin Wasyla Stepanowycza Hnyłosyrowa, wieloletniego strażnika grobu Szewczenki. W marcu zaś, dwadzieścia lat temu, otwarto Tarasową świetlicę. Pięćdziesiąt lat temu pojawiła się na Ukrainie najwyższa, Szewczenkowska nagroda, obecnie — Narodowa nagroda imienia T. H. Szewczenki. Pierwsze wpisy w księdze odwiedzających grób Tarasa pojawiły się wiosną 114 lat temu (niektóre z nich są tutaj dzisiaj przytaczane). Proświcianie spotkali się z Dyrektorem Generalnym Wasylem Wasylowyczem Kołomijcem, podarowali książki, obejrzeli nową ekspozycję Muzeum — do własnych wrażeń jeszcze powrócimy, a dzisiaj, w dniu pamięci Kobziarza, kłaniamy się jego nieśmiertelnej Duszy, Słowu, i chcemy, aby wszyscy, którzy trzymają w rękach obecny numer naszego tygodnika, poczuli w swoim sercu uderzenia jego prawdziwego kochającego serca. „Bóg — Ukraina — Szewczenko — oto nasze wiekowe zasady budowania państwa” (Uczestnicy 1. Światowego Kongresu Prawników. 23.10.1992 r.). „Drogi Tarasie… Wasze życie i praca stały się tym Fundamentem, na podstawie którego nasz ukraiński naród zbuduje wspaniały dom wolnej, sobornej i niepodległej matki — Ukrainy” (Dykyj. 23.10.1992 r.). „Bardzo chcielibyśmy, aby pod filozofią poezji Kobziarza połączyli się i porozumieli wszyscy Ukraińcy na Ukrainie i poza jej granicami… połączmy się dla wielkiego celu: niepodległości Ukrainy”. (Danyłenko. 22.05.1991 r.). „Pierwsza myśl, która pojawia się, kiedy przychodzi się do Szewczenki,.. o tym, że Ukraina była, jest i będzie wiecznie! Ale trzeba też robić wiele nam wszystkim dla tego” (Wpis z 18.09.1993 r.). „Daj, Boże, aby nasza Ukraina stała się Ukraińską i Twoje testamenty, Tarasie, spełniły się!” (Natalia i Wasyl Konował. Chicago, USA. 25.06.2000 r.). „… My znowu i znowu poczuliśmy, że Ukraina i Taras Szewczenko — to jedna całość. Duch Wielkiego Tarasa żyje na Ukrainie tak samo, jak Ukraina nie umiera w Szewczence” (Grupa wielbicieli z Umania i Kijowa. 13.07.2000 roku).
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
zbierają się przy pomniku Wielkiego Kobziarza oddzielnie od oficjalnych ceremonii. Taras Hryhorowycz Szewczenko był, jest i pozostanie pisarzem ludowym, malarzem, etnografem, filozofem… Stosunek ludzi do niego jest w rzeczywistości serdeczny. Przykładem tego jest popiersie pisarza na terenie gimnazjum nr 109 na Peczersku, ustawione kosztem rodziców, uczniów i wykładowców gimnazjum w 1964 roku. (Ile podobnych ludzkich inicjatyw zrealizowano w roku 150-lecia od dnia jego urodzin!) Tysiące ludzi w tym roku, w dzień 150. rocznicy śmierci Kobziarza, znów przejdą szewczenkowskimi ścieżkami stolicy. Samodzielnie, bez przewodników. Będą podziwiać budowle, które artysta uwiecznił na swoich rysunkach, odwiedzać muzea, miejsca, gdzie pracował i mieszkał, składać kwiaty pod pomnikami. Ktoś może mówić, że współczesnym Ukraińcom, wychowanym w połowie w bezdusznym „sowku”, a w połowie w bezideowej niepodległej Ukrainie, nie zależy na Szewczence. Ja takim nie wierzę, gdyż właśnie oni nigdy nie zrozumieją jego geniuszu. Taras Hryhorowycz nadal żyje wśród ludzi. Każdy Ukrainiec znajdzie w jego utworach coś niezwykle bliskiego sobie osobiście i pocieszy się, uspokoi, wzniesie. Przecież to właśnie on, Taras Szewczenko, jest uosobieniem tego, czego nasi „sternicy” już od 20 lat szukają i nijak nie mogą znaleźć — ukraińskiej idei narodowej. babcię, która opowiedziała, że jej mama rozmawiała z Tarasem, że była obecna na „dziecięcej uczcie”, którą urządził Szewczenko dla priorskich dzieci. „…podeszła do garbatej skrzyni, — pisał w szkicu „Jak odnaleziono szewczenkowski dom na Wyszhorodzkiej, 5” Kuźma Hryb, — otworzyła ją, a ja zobaczyłem, że całe dno jest oblepione papierkami od cukierków, którymi Taras częstował dzieciaki. Mama przykleiła papierki w skrzyni… A on bardzo kochał dzieci, a on, mówiła mama, ich nie miał. Więc one z całej Priorki przychodziły do niego, a on na bazarze kupował im cukierki. I dużo — zawsze pełne sito, żeby dla wszystkich wystarczyło…” Pytam Nadię Naumową o szewczenkowski dąb na Bilickiej Górze, pod którym Taras odpoczywał… „Ten dąb został wpisany do katastru, jest przez nas leczony i zaplombowany, — kontynuowała pani Nadia. — U nas odbywa się bardzo wiele akcji przy tym dębie razem z Dziecięcym Centrum Ekologicznym oraz Instytutem Turystyki, który jest tutaj, obok, i ta ścieżka ekologiczna od szewczenkowskiego dębu do chaty na Priorce jest częścią pieszej wycieczki…”
Maschinelle Übersetzung
W centralnej dzielnicy miasta Kijowa — szewczenkowskiej — znajduje się najwięcej miejsc związanych z pobytem w Kijowie Tarasa Szewczenki. Tutaj znajduje się pomnik Wielkiego Kobziarza w parku o tej samej nazwie, założonym jeszcze w 1939 roku, naprzeciwko niego — główny gmach Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, obok — Narodowe Muzeum jego imienia, także jego literacko-pamiątkowy dom-muzeum, położony w zaułku Szewczenki. A główną arterią komunikacyjną dzielnicy szewczenkowskiej jest bez wątpienia bulwar Tarasa Szewczenki… Fot. Ołesia Dmytrenka. Jewhen BUKET. Jako kijowianin i absolwent Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu twierdzę, że moi rodacy wiedzą o pobycie Szewczenki w Kijowie i szanują Tarasa Hryhorowycza oraz jego wielostronną twórczość. Wielotysięczna społeczność studencka wiodącej uczelni kraju szczyci się tym, że w latach 1845—1847 w murach głównego gmachu ich uniwersytetu pracował człowiek, którego imię obecnie utożsamia się z Ukrainą na całym świecie. Kijów pamięta Szewczenkę. W stolicy jest stacja metra „Tarasa Szewczenki”, plac Tarasa Szewczenki, siedem ulic i zaułków jego imienia na przedmieściach, sześć pomników i, zdaje się, przez nikogo jeszcze niepoliczona liczba popiersi i portretów w instytucjach i organizacjach miasta, tablice pamiątkowe, kino imienia Tarasa Szewczenki. Wszystkiego nie sposób zliczyć. Przecież pisarz mieszkał w Kijowie z przerwami od lata 1843 roku do wiosny 1847 roku. Tutaj tworzył, brał aktywny udział w działalności Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, tutaj go aresztowano i tutaj, na Szczekawicy, chciano go nawet pochować. Ale z jakiegoś powodu firmy turystyczne, zajmujące się wycieczkami po mieście, nie mają ani jednej trasy śladami Szewczenki. Z ogromnego billboardu, który zdobi miejsce obok Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki, zamiast Tarasa Hryhorowycza do kijowian i gości miasta uśmiecha się Nikołaj Baskow. Wygląda na to, że postać Szewczenki nie tylko w Kijowie, ale i na całej Ukrainie władza stopniowo podnosi do poziomu Lenina. Żadnego kontaktu z narodem. Jest godzien jedynie mauzoleów, granitowych form i oficjalnych uroczystości. Jednego idola władni mężowie w protokołach zamienili na innego, w końcu jaka dla nich różnica — pod który pomnik składać kwiaty? O tym, jak ludzie naprawdę odnoszą się do Tarasa, mówią liczne wiece, które gromadzą
Maschinelle Übersetzung
Uliana WOLIKOWSKA
“Kiedy Szewczenko wrócił z Siedniowa, spotkaliśmy jego dawnego przyjaciela, malarza Mychajła Sażyna, i wkrótce zamieszkaliśmy wszyscy razem na Chreszczatyku, na ulicy, która nazywała się „Kozie Błoto” – pisał w swoich wspomnieniach ukraiński poeta O. Afanasjew-Czużbyński. Właśnie tutaj, niedaleko od gwarnego Majdanu, na miejscu domu Iwana Żytnyckiego, obecnie znajduje się Literacko-Memoriałowy Dom-Muzeum Tarasa Szewczenki, w którym z czcią pielęgnuje się ducha Tarasa… Każdy szczegół opowiada o kijowskim okresie życia i twórczości poety. Tutaj przykuwają uwagę cenne eksponaty – biały kostium, w którym chodził latem 1859 roku, akwaforty z autografami, wydania dzieł Szewczenki z jego osobistymi podpisami z czasów jego życia, płócienna żołnierska koszula, w której przebywał na zesłaniu… Największe zainteresowanie wzbudził pokój, w którym mieszkał Taras Szewczenko. Biurko, na którym panuje artystyczny nieład – sprawia wrażenie, jakby Taras niedawno przy nim pracował… Chaotycznie rozrzucone rzeczy osobiste poety – pióro z żelazną stalówką, pióro krucze, monety, papiery z notatkami, fajka ze słoniowej kości, ozdobiona srebrem, którą na Boże Narodzenie podarował Szewczence M. Kostomarow. Kierownik muzeum Ołena Siomka opowiada, że przez długi czas uważano, iż Taras Szewczenko mieszkał na mansardzie, gdzie była pracownia. Ale potem odnaleziono wspomnienia rosyjskiego dziennikarza Wiktora Skoczyńskiego. „W letni dzień przyszedł do Tarasa i usiadł, żeby odpocząć od upału. Szewczenko również odpoczywał na kanapie. W tym czasie przez otwarte okno zobaczyli, jak przechodził staruszek żebrak z przewodnikiem, prosząc o jałmużnę. Skoczyński wziął ze stołu drobną monetę i chciał ją już podać, ale Szewczenko zerwał się, wziął półimperiał (5 rubli) i podał żebrakowi. Pomacawszy monetę, tamten zrozumiał, że to bardzo duże pieniądze, których nie mógł przyjąć, więc zwrócił je… Ale Szewczenko wziął wtedy drobniejszą monetę i podał…”. Dzięki tym wspomnieniom stało się jasne, że pokój, którego okna wychodzą na zaułek, należał do Szewczenki. Obecność Tarasa Szewczenki wyczuwa się również na mansardzie w jego pracowni, gdzie panuje twórcza atmosfera: pędzle, farby, sztaluga, małe składane krzesełko, z którymi artysta chodził malować kijowskie pejzaże…
Właśnie tutaj Szewczenko kończył te prace, które rozpoczynał na świeżym powietrzu. Artysta wraz z malarzem Mychajłem Sażynem, codziennie wyruszając malować kijowskie pejzaże, wzgórza, cerkwie, marzyli o stworzeniu albumu „Widoki Kijowa”. A na ulicy, w pobliżu muzeum, pochyliła się stara-prastara morwa, która rosła jeszcze za czasów Tarasa Szewczenki – tutaj to jedyne drzewo, które zachowało się od tamtej pory. Ołena Siomka opowiedziała, że w zeszłym roku była akcja ratowania tego unikalnego drzewa, które poddano renowacji. Wyruszam do memoriałowego domu-muzeum „Chata na Priorce”, gdzie Szewczenko przeżył wśród obcych ludzi i obcych rzeczy swoje ostatnie dni w Kijowie. Obecnie chatka z drewnianymi okiennicami w otoczeniu współczesnej zabudowy, a w latach 50. XIX wieku taki budynek był typowy dla kijowskiego przedmieścia. „Nasze muzeum trzyma się na duchowej aurze, a główny nasz eksponat to sama chata, która się zachowała i w niej trwa życie. Muzeum nie jest źródłem wiedzy, jest momentem ekologii duszy, momentem wrażeń…” – wita mnie opiekunka tego jasnego domu Nadija Naumowa. W sieni cep, sierpy, strug, drewniane ławy, drabina, drewniane wiadro z nosidłami… Przed oczami wyłania się obraz Tarasa Szewczenki, który lubił myć się przy studni, własnoręcznie wyciągając wiadro lodowatej wody… Wchodzę do memoriałowego pokoju, gdzie ze zdjęcia jakoś smutno patrzy 45-letni Taras Szewczenko. „Ta chata to nie tylko memoriałowy dom, gdzie mieszkał Szewczenko, ale i niespełnione marzenie poety, ponieważ właśnie taką chatę (nawet sporządził plan) marzył wznieść tam, na Kaniowskich Górach, żeby wreszcie przeprowadzić się tam i zamieszkać. I tam dożyć starości” – kontynuowała opowieść Nadija Naumowa. „Szedłem, szedłem – widzę chatka stoi, nie to pańska, nie to chłopska, biała-biała, jak śmietana, a jeszcze ogródkiem obrosła, a na podwórku dziecięce koszulki suszą się – rękawami machają – mnie wołają: ja i wszedłem!” – tak wyjaśnił wizytę w domu jego gospodyni Warwarze Paszkowskiej, która całe życie szczyciła się, że u niej kwaterował Taras. I tutaj ludzie przyjęli go jako prostego „wujka Tarasa”, którego częstowała smacznym barszczem kucharka Fedirka. Nadija Naumowa opowiedziała bardzo ciekawe wspomnienia miejscowych mieszkańców, w szczególności o przekazach pisarza dla dzieci Kuźmy Hryba, który w 1959 roku, szukając starych ludzi, którzy mogli słyszeć o pobycie Tarasa Szewczenki, natrafił na starą chatę, a w niej
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
uwolnienie z zesłania. Dopłynąwszy z Astrachania parowcem „Kniaź Pożarski” do Niżnego Nowogrodu, zgodnie z zarządzeniem policyjnym zmuszony był się tam zatrzymać. W tym mieście po raz pierwszy wpadł w jego ręce czasopismo Hercena „Polarnaja zwiezda” (znaczek z 1962 r.). Okładkę czasopisma zdobił wizerunek portretów profilowych straconych w 1825 roku dekabrystów: P. Pestela, K. Rylejewa, T. Bestużewa-Riumina, S. Murawjowa i P. Kachowskiego. Ta ilustracja (rycina W. J. Lintona) została wykorzystana do zaprojektowania jednego z trzech znaczków w wariancie ząbkowanym i nieząbkowanym, poświęconych 100-leciu powstania dekabrystów (1925). Pod wrażeniem treści czasopisma i jego oprawy graficznej T. Szewczenko zapisał w „Dzienniku”: „Okładka, czyli portrety naszych pierwszych apostołów-męczenników, tak ciężko, smutno mnie poraziły, że do tej pory nie mogę odpocząć od tego ponurego wrażenia. Jakże dobrze byłoby wybić medal na pamiątkę tego wstrętnego wydarzenia. Z jednej strony — portrety tych wielkich męczenników z napisem „Pierwsi rosyjscy zwiastunowie wolności”, a z drugiej strony medalu — portret „niezapomnianego hamulca” z napisem „Nie pierwszy rosyjski koronowany kat”. Ukraiński poeta wielokrotnie wspomina A. Hercena (1812—1870) w „Dzienniku”. W Niżnym Nowogrodzie skopiował dla siebie portret tego „świętego człowieka” i „apostoła”. W 1860 roku Szewczenko przekazał Hercenowi do Londynu „z pełnym czci pokłonem” egzemplarz „Kobziarza”. W 1866 roku, jak wspomina malarz M. Ge (portret A. Hercena na dwóch znaczkach z 1945 r., na znaczkach z 1957 i 1962 r. — reprodukcja portretu jego autorstwa), A. Hercen tak wypowiedział się o „Kobziarzu” w rosyjskim przekładzie M. Gerbela: „Boże, co za piękno, aż powiało czystym, nietkniętym stepem; to — przestrzeń, to — wolność! A to przecież przekład…”. Gazetę „Kołokoł” (znaczek z 1957 r.), którą redagowali A. Hercen i M. Ogariow (1813—1877), T. Szewczenko po raz pierwszy zobaczył 6 lutego 1858 roku w Petersburgu: „Ja pierwszy raz dzisiaj zobaczyłem gazetę i z szacunkiem pocałowałem” (zapis w „Dzienniku”). W 1860 roku gazeta „Kołokoł” pod nagłówkiem „Uzupełnienie do biografii T. G. Szewczenki” z oburzeniem pisała o jego aresztowaniu, które miało miejsce w lipcu 1859 roku. 1 kwietnia w „Kołokole” wydrukowano nekrolog poświęcony „małorosyjskiemu śpiewakowi T. Szewczence, który zgasł w Petersburgu”. Niestety, T. Szewczenko nie mógł już przeczytać w „Kołokole” (1862. 15.10) wypowiedzi A. Hercena, które współbrzmiały z przekonaniami Poety: „Byłoby nam bardzo szkoda, gdyby Małorosja, na przykład, wezwana do swobodnego wyrażenia swojej myśli, nie zdołała pozostać przy całkowitej niezależności. Pamięć tego, co wycierpiała po Bohdanie Chmielnickim przez przyłączenie do Moskwy, i pamięć tego, co zmusiło Chmielnickiego do pójścia w carską niewolę, mogłyby być dla niej bardzo pouczające” (Arch. M. Drahomanowa. T. 1. Warszawa, 1937). Portret M. Ogariowa, który uważał, że „Ukraina obudziła się w Szewczence”, na znaczkach pocztowych z 1952, 1957 i 1963 roku. Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
Lubomyr PYRIH. Ciąg dalszy. Początek w nr 9 z 2011 r. Poeta, choć długo się nie odważał, w końcu zgodził się na propozycję przyjaciół, by opublikować zbiór swoich poezji. Na początku 1840 roku oddaje do druku swojego „Kobzarza”, który w kwietniu tego samego roku ukazuje się światu. Reprodukcję strony tytułowej pierwszego wydania „Kobzarza” widzimy na znaczku pocztowym z 1961 roku. W związku z tą pocztową miniaturą wywiązała się zresztą dyskusja. W. Karpinski w swojej książce „Marka zowiet w put” twierdzi, że artysta W. Zawjałow, projektując znaczek, popełnił błąd, pomijając na końcu słowa „Kobzar” znak miękczenia. Odpowiedzi W. Karpinskiemu udzielili L. Bojko („Lit. Ukrajina”, 24.10.1967), B. Brasławski („Fiłatielija SSSR”, 1968, nr 7), wskazując, że „Kobzar” został wydrukowany w języku ukraińskim, zgodnie z którym to słowo nie ma na końcu znaku miękczenia. Jednym z pierwszych odzewów na „Kobzarza” była recenzja (bez podpisu) w 5. numerze „Otieczestwiennych zapisok” z 1840 r., której autorem, jak uważają niektórzy literaturoznawcy, był W. Bielinski (1811—1848), z którym Szewczenko spotkał się w tamtym roku na jednym z wieczorów. Recenzja była pozytywna. Więcej można ufać negatywnemu stosunkowi W. Bielinskiego do twórczości T. Szewczenki: „Ten chochłacki radykał napisał dwa paszkwile: jeden na gosudara imperatora, a drugi na gosudarynię imperatorową…”. Skrajnie negatywny odzew na poemat „Hajdamacy”: „Nowa próba śpiewów T. Szewczenki… przekonuje nas jeszcze bardziej, że tego rodzaju utwory wydawane są tylko dla przyjemności i nauczki samych autorów: innej publiczności u nich, zdaje się, nie ma. Jeśli ci panowie Kobzarze myślą swoimi utworami przynieść korzyść klasie swoich ziomków, to bardzo się mylą: ich poematy, nie zważając na obfitość najwulgarniejszych i nieprzyzwoitych słów i wyrażeń, pozbawione są prostoty pomysłu i opowiadania, napełnione są dziwactwami i wybrykami, właściwymi wszystkim złym poetom…”. Wstrętnie wypowiedział się Bielinski o T. Szewczence w swoim liście do P. Annenkowa, co oburzyło szwedzkiego uczonego slawistę A. Jensena, który zacytował Bielinskiego w swojej monografii o Szewczence (Wiedeń, 1916). Pozytywna była recenzja W. Bielinskiego na temat ilustracji Szewczenki do opowiadania „Znachor” H. Kwitki-Osnowjanenki, pochwalił on wykonanie przez Szewczenkę 12 portretów w wydaniu M. Polewoja „Russkije połkowodcy”. Portret W. Bielinskiego na znaczkach pocztowych z 1957, 1961 roku. Szewczenko miał okazję spotykać się na wieczorach literackich z pisarzem N. Kukolnikiem (1809—1868), który po ukazaniu się „Kobzarza” nazwał go szkodliwym i niebezpiecznym. Jego portret na kartce pocztowej Rosji z 2009 roku. Wybitną osobą, z którą mógł spotkać się T. Szewczenko w Petersburgu, był M. Gogol. Temat „T. Szewczenko i M. Gogol” jest szeroko dyskutowany przez historyków i literaturoznawców, w tym także możliwość ich osobistej znajomości. W liście do W. Repninej (07.03.1850) T. Szewczenko wyraża żal, że nie udało mu się poznać M. Gogola. M. Gasko w swoich artykułach (Lit. Ukrajina, 14.09.1971; Kyjiw, 1987, nr 2) dowodzi, że ci dwaj geniusze literatury byli znajomymi. Czy miał podstawy tworzyć obraz M. Kulikow (Leningrad), na którym Honoriusz de Balzac obserwuje przeprawę zakutego w kajdany T. Szewczenki z Kijowa na zesłanie? Bezpośredniego potwierdzenia nie ma, ale w 1847 roku H. de Balzac rzeczywiście przebywał w Kijowie i ten fakt mógł mieć miejsce. Portret jego na jednym ze znaczków Francji, na znaczku Ukrainy z 1999 roku (stempel — m. Berdyczów obwodu żytomierskiego, 20.05.1999). „Zaoczna znajomość” T. Szewczenki miała miejsce z imperatorem Mikołajem I (znaczek carskiej Rosji), który własnoręcznie na wyroku o zesłaniu Poety dopisał: „Pod surowym nadzorem, z zakazem pisania i rysowania”. Rosyjski imperator zemścił się za satyrę na siebie w poemacie „Sen”. Z czasem, zwłaszcza w „Dzienniku” Poety, Mikołaj I „nagradzany” jest epitetami „hamulec”, „niezapomniany hamulec”, „niezapomniany feldfebel”. 24 lutego 1858 roku Szewczenko z zadowoleniem przepisuje do „Dziennika” jakiś satyryczny wiersz na zmarłego już Mikołaja I. Zresztą i w poezjach Poeta nie oszczędza imienia tego, który „uśpił wolę”. Minie niespełna 100 lat i w Kijowie na miejscu pomnika „Koronowanego kata” wzniesie się brązowa postać surowo ukaranego przez niego poety i artysty Tarasa Szewczenki, którego wizerunek znajduje się na licznych kopertach i znaczkach. Ciągnęły się ciężkie, wyczerpujące lata zesłania. W marcu 1848 roku do Orenburga, gdzie wtedy przebywał szeregowy służby żołnierskiej Szewczenko, przybywa porucznik marynarki wojennej O. Butakow (1816—1869) z zadaniem zorganizowania ekspedycji w celu zbadania i naukowego opisu Morza Aralskiego oraz jego brzegów. W maju szeregowy Szewczenko został włączony w skład ekspedycji, która trwała do września 1849 roku. Do stycznia 1850 roku T. Szewczenko przebywał w Orenburgu, biorąc udział w opracowywaniu materiałów ekspedycji. Przez cały ten czas T. Szewczenko, zarówno jako poeta, jak i artysta, korzystał ze względnej wolności, stykał się z ciekawymi ludźmi i sam czuł się człowiekiem. Wielka w tym zasługa kierownika ekspedycji. Za udzieloną zesłanemu żołnierzowi swobodę zachowania w grudniu 1850 r. O. Butakowowi, już kapitanowi-lejtnantowi, ogłoszono surową naganę. W tym czasie szeregowy 4. roty 1. batalionu Szewczenko odbywał służbę żołnierską w umocnieniu Nowopietrowskim na półwyspie Mangyszłak. W liście do W. Repninej z Orenburga (14.11.1849) T. Szewczenko, nazywając Butakowa swoim dowódcą, przyjacielem i druhem, prosi o podziękowanie mu za braterskie traktowanie zesłańca. Prawie 10 lat później, w marcu 1858 roku, T. Szewczenko, będąc już wolnym, przypadkowo spotkał się z O. Butakowem na stacji pocztowej we Włodzimierzu. Postać oficera-żeglarza i geografa, który dosłużył się stopnia kontradmirała, został członkiem Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, figuruje na niektórych rysunkach Szewczenki wykonanych podczas ekspedycji, jego portret znajduje się na kopercie z 1966 roku. Mimo zakazu Szewczenko nie mógł odmówić sobie najmniejszej okazji, by wziąć ołówek i zostawić twórczy ślad na papierze. Świadczy o tym także blok pocztowy wydany w 2010 roku, na którym odtworzono jego autoportret (1847) i niektóre szkice z 1848, 1856 roku, włącznie z rysunkiem sepią „Kazaszka”. W październiku 1854 roku w umocnieniu Nowopietrowskim T. Szewczenko poznał wybitnego rosyjskiego uczonego-geografa, przyszłego (1873 r.) honorowego członka Petersburskiej Akademii Nauk P. Siemionowa (od 1906 r. — Siemionowa-Tian-Szanskiego; 1827—1914), przekazał przez niego list do Petersburga. P. Siemionow-Tian-Szanski wspomniał o Szewczence w swoich opisach Raimu, Kosarału, Nowopietrowskiego. T. Szewczenko wspomniał o nim w liście do O. Bodianskiego (03.11.1854). Portret uczonego na znaczku z 1952 r., kopercie z 1976 r., kartce z 1977 roku (st. do 150-)
rocznica urodzin — Lipieck, Leningrad, 14.01.1977). Znaczek carskiej Rosji z portretem Aleksandra II przypomina o jeszcze jednej „zaocznej znajomości” Poety. Po śmierci „feldfebla cara” przyjaciele i znajomi Szewczenki zaczęli zabiegać u Aleksandra II o amnestię, ale koronowany możnowładca w marcu 1855 roku odrzucił prośbę, podpisaną przez malarza F. Tołstoja (1783—1873; portret płaskorzeźbiony na znaczku z 1983 r.), który znał T. Szewczenkę jeszcze od 1835 roku, kiedy ten złożył w Towarzystwie Zachęty Artystów swoje rysunki. Po uwolnieniu Szewczenki rodzina F. Tołstoja przyjęła go bardzo ciepło. Na zesłaniu T. Szewczenko zapoznaje się z utworami rosyjskich pisarzy. Z którymi po uwolnieniu w Petersburgu nawiązują się przyjazne stosunki. Są to — M. Sałtykow-Szczedrin (1826—1889), A. Ostrowski (1823—1886). M. Sałtykowa-Szczedrina T. Szewczenko uważał za ucznia M. Gogola i później (05.09.1857) wypowiedział się w swoim „Dzienniku” — „Ja chylę czoła przed Sałtykowem”. Portrety wybitnego rosyjskiego pisarza na czterech znaczkach z 1939 roku (jeden — według obrazu I. Kramskiego), znaczkach z 1958 r. oraz 1976 r. (I. Kramskoj). Utwór A. Ostrowskiego „Swoi ludzie — dogadamy się” T. Szewczenko uważał za wzór „rozumnej i szlachetnej satyry” na równi z „Narzeczonym” P. Fiedotowa i „Rewizorem” M. Gogola. Już po uwolnieniu sceniczne wcielenia sztuk A. Ostrowskiego „Przedpołudniowy sen”, „Dochodowe miejsce” T. Szewczenko nie przyjął „pomimo doskonałego wykonania”, z powodu „Wiele zbędnego, co niczego nie wyraża. I w ogóle niezdarnie, a zwłaszcza nienaturalne kobiety”. Znaczki pocztowe z portretem A. Ostrowskiego na trzech znaczkach z 1948 roku (jeden — według portretu stworzonego przez W. Pierowa), z 1959 roku, 1973 roku (W. Pierow). Pod koniec lipca 1857 roku T. Szewczenko dowiedział się o swoim
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
nowa inkarnacja ducha wolnomyślicielstwa i demokracji. Grecki Agon albo rzymskie Forum — place antyczne, na których człowiek w dyskusji musiał dojść do godnej myśli, aby wcielić ją dla dobra polis, państwa. Roman Łubkiwski zaprasza czytelnika na własne poetyckie Forum — “Forum Romana”. To jego dialog z samym sobą, z czasem, z czytelnikiem. Ponieważ obecny czas jest antyhistoryczny, bo antyetyczny wobec historii narodowej, to najlepszym sposobem na przerwanie tego błędnego koła jest stworzenie własnego Forum. Zbrzydło słowo “wiec”; Gdzie tam wiece — kpiny z wieców! Ale trzeba, człowiecze, Gdzieś z kimś prowadzić rzecz… Jeśli wyjść poza granice tego zbioru i spojrzeć na teksty, które m.in. tłumaczył Roman Marianowycz (dramat “Srebrny sen Salomei” Juliusza Słowackiego, tragedia “Iwan Mazepa” Josefa-Václava Friča, poemat historyczny “Wojnarowski” Kondratija Rylejewa), to staje się zrozumiała centralna intencja autorska: stworzyć historyczny mit narodowy Ukrainy, jednolity model światopoglądowy nadhistorycznego bytu. Oczywiście, w czasie obecnej bachanalii, kiedy wartości artystyczne zostały zmienione, a czytelnik pragnie odejść od historii, ta próba wydaje się zadaniem nadludzkim. Zatem nowy zbiór poetycki Romana Łubkiwskiego jest próbą wpisania ukraińskiej mentalności historycznej w krąg cywilizacji światowej. Jednocześnie w tę przestrzeń zintegrowano mit chrześcijański, który daje nadzieję na ratunek, daje możliwość przerwania błędnego koła bezpaństwowości. Na to, że “Forum Romanum” jest całościowym tekstem rytualno-mitologicznym, wskazują wspaniałe ilustracje Wasyla Semeniuka. To na pierwszy rzut oka mistyczny, zagadkowy kalejdoskop, jednak wszystkie fragmenty w nim zostały zbudowane w określonym porządku, aby przed czytelnikiem stanęła symboliczna droga do odrodzenia, a co za tym idzie — do ratunku duszy. Ciekawe, że każdy cykl rozpoczyna się jednym z rysunków, w ten sposób ilustracje w tym wydaniu to nie tylko ornament, ale i bezpośredni składnik mitu eucharystycznego, który na swoim Forum tworzy poeta. serce. Jednak reszta nowel — “Portfelowna”, “A nad ranem — zabiła…”, “U patomorfologa — wesele” — od razu rozwiewają takie myśli. Kiedy czytasz te nowele, na myśl przychodzi pisarska formuła Saint-Exupéry’ego — “trzeba uczyć się nie pisać, a widzieć”. Tak, Lilija Maksymenko ma bardzo ważną zdolność wrastania w cudzy los, umiejętność dokopywania się do cudzej podświadomości, odczucia najsubtelniejszych poruszeń innej duszy. Po stefanykowsku “krótko, mocno i strasznie” opisuje ona współczesną (jakże nieadekwatne w tym kontekście znaczeniowym słowo) ukraińską wieś — wyludnioną, “bólem ochrzczoną”, zanurzoną w ciągnącej się beznadziei, jednak jakimś cudem ocalałą — i tylko krzyże i krzyże przy drogach, tyle ich postawiono, że i wjechać ciężarówką sprawa nietrudna. (“Krzyże te w przededniu wyborów prezydenckich ustawiano na Ukrainie, czcząc liczne hołodomory, które do korzeni ścinały, ale tak i nie wykarczowały chłopskiego, niby chrzan żywotnego, ludu”.) A na tle tej surowej ukraińskiej “pastorałki”, podanej jednym skąpym i jednocześnie filigranowym pociągnięciem — “w przeczuciu śniegu sierociały zaniedbane pola”, — rozgrywa się tragedia ojca: spieszy się on do kostnicy w centrum rejonowym po ciało syna, który tułając się w poszukiwaniu pracy, znalazł swoją śmierć w fabryce dioksyn; jednak nie było mu dane dowieźć Ihorka do Kamianki — nie wytrzymało po drodze ojcowskie serce. I znowu — żadnych emocjonalnych autorskich wybuchów, sama konstatacja, niewiarygodnie straszna w swojej prawdzie. Jak zresztą w opowiadaniu “Portfelowna” — przejmującej historii ludzkiej duszy, nikomu niepotrzebnej, przez nikogo nieusłyszanej. Choć główną bohaterkę, prostą, spracowaną za życia wieśniaczkę, nazywają Symą (po sąsiedzku — Portfelowną), jednak wydaje się, że to już obraz nie kobiety, a Samotności, która oparła się na lasce nad samą przepaścią niebytu. To filozofia ludzkiego gaśnięcia, prościej — starości, która, zdaje się, pogodziła się ze wszystkim, nawet z własną niepotrzebnością, i w obrazie odwróciła się od świata, jak od obrzydłej ściany. “Pióro Maat” — pierwsza książka Liliji Maksymenko, jednak można z pełnym prawem stwierdzić: literatura ukraińska wzbogaciła się o prawdziwy talent. To nie tylko książka o ukraińskim bycie — to wzrok zwrócony w przestrzeń ludzkiej duszy, szczerej w swoich olśnieniach. I szczerość ta — jak wyzwanie rzucone własnej bezradności wobec życia.
Maschinelle Übersetzung
Dmytro DROZDOWSKI
Możliwe, że w tym zbiorze czytelnik nie znajdzie nowych modulacji na poziomie formy materii poetyckiej, możliwe, że zbiór ten wyda się nieco patetyczny i politycznie zaangażowany, i ktoś nawet zarzuci, że znów mamy polityczne proklamacje, a nie sztukę. Przypominam sobie, jak niegdyś Mykoła Winhranowski na rok czy dwa przed śmiercią mówił, przeglądając w szufladzie swoje wiersze: „I to nie poezja, i to niedobre”. Bo wszystko to jest zakorzenione w przeżyciach politycznych. Z drugiej strony, powstaje paradoks, który najdobitniej został ujawniony w literaturze polskiej początku XX wieku, w szczególności jeszcze w Młodej Polsce. Zarówno Stanisław Przybyszewski w „Confiteor”, jak i Stanisław Wyspiański w utworach dramatycznych zgadzali się w jednym: jeśli duszę artysty niepokoją problemy jego narodu i on w płaszczyźnie artystycznej ukazuje je czytelnikowi, to w takim przypadku utwór, który rozbrzmiewa tym bólem, w żadnym razie nie może być drugorzędny, niewartosciowy, czysto ideologiczny. Dusza — to nie tylko świat iluzji, wymysłu, to także egzystencjalne cierpienia, pytania o własne istnienie. I jeśli to pytanie ma podłoże nacjozoficzne, to nie jest to niszczenie estetyki, a przejaw tejże poetyckiej duszy. Nowy zbiór Romana Łubkiwskiego „Forum Romanum” zbudowano według szczególnej logiki: od starożytności do współczesności, od historycznej wielkości do obecnej politycznej mizerii, od czasów rycerstwa i księstwa, od parytetowego dialogu z Europą do mankurtstwa, cynizmu dzisiejszych realiów. Noc masek płynnie przeszła w epokę. W rozdziale „Grono ballad” wizja historyczna została zaprojektowana na czasy Daniela Halickiego, Bohdana Chmielnickiego, na płaszczyznę historyczno-wyzwoleńczych zmagań z dzielnością i godnością tych, dzięki którym Ukraina jest obecnie samodzielnym państwem. Na przestrzeni między Zachodem i Wschodem, — Od Czarnomorza do grzbietów Karpat, — Niedobre wieści błądzą brodem, Trwogi cień zawisł nad narodem: Poszedł na Ruś najeźdźca-supostat. („Korona Daniela Halickiego”) Poezja Romana Łubkiwskiego wyrasta ze światowej i ukraińskiej kultury. W tym zbiorze
Maria KUCZERENKO
„Pióro Maat” — całkiem maleńka pod względem formatu książeczka z egzotycznym tytułem (Maat — egipska bogini prawdy i harmonii) i wyzywającą okładką (szczery obraz kobiecej nagiej duszy pędzla Salvadora Dalí), którą, jak wyjaśniła sama autorka Lilija Maksymenko, wygodnie czytać w transporcie — szalony rytm życia skłania właśnie do takiego sposobu czytania. Czyżby przez swój „niepozorny” format ta książka tak i nie weszła do krótkiej listy pretendentów do „Książki roku BBC”, zagubiwszy się pomiędzy poważnymi, obszernymi utworami. Nie mogę zgodzić się z pisarką: „Pióro Maat” — to nie „lektura do pociągu”, można ją czytać tylko w samotności, tylko całkowicie abstrahując od otaczającego świata. Dziwne odczucia pozostawia ta książka po sobie: jakiejś bolesnej bezbronności, duchowej nagości, która chwilami graniczy z sado-maso. Taki sobie otwarty masaż serca… Twarda, nie po kobiecemu surowa proza, chwilami straszna w swojej prawdzie życia, wykuta-lakoniczna, zdolna jednak naprawdę dotknąć do żywego… Sama pisarka przyznaje: „Pisarz ratuje i siebie czasami, możliwe, że nawet od szaleństwa, bo gromadzi się bardzo dużo dramatyzmu. A jeśli nie zgromadziło się, wtedy pisać nie trzeba”. Jednak masa krytyczna ludzkiego cierpienia tak i nie wywołuje wybuchu. Nawet najostrzejsze męki wylewają się w życiowe konstatacje, i właśnie owa niezgłębiona miara, ten pozorny spokój zaganiają w duszę dreszcze, jak od ostrego mrozu. „Nie ma na świecie nic bardziej niehigienicznego niż samo życie”, — twierdził Thomas Mann. Jednak postacie Liliji Maksymenko nie przywykły narzekać — życie jest takie, jakie jest, i chcesz tego czy nie — musisz szamotać się w jego nieczystościach. Bo każdy na swój sposób, jeśli nie zrozumiał, to odczuł okrutną prawdę: świat dla samotnej duszy jest hermetyczny. Czasami życiowe kolizje bohaterów „Pióro Maat” — to przeżyte przez samą pisarkę osobiście. Widocznie dlatego jej proza jest tak artystycznie przekonująca, że chwilami dziwisz się — Panie, czyżby to nie o mnie… Jedna z takich historii — historia walki bezimiennej bohaterki z opowiadania „Pióro Maat” o swoją niełatwą miłość, w której odgaduje się los samej pisarki. Kalejdoskopowość kompozycji. Kalejdoskopowość losów, gdzie
Łubkiwski R. Forum Romanum. Poezje. — Lwów: SPOLOM, 2009. — 316 s.
obecny jest intertekstualny dialog z Franką, Bohdanem-Ihorem Antonyczem, Łesią Ukrainką, Wasylem Stusem, Todosiem Ośmaczką, Dmytrem Pawłyczką… Ciekawy wiersz „Boże Narodzenie przesiedleńcze” Łubkiwskiego, który współbrzmi z wierszami „Boże Narodzenie” i „Kolęda” Antonycza. Łemkowskiemu poecie udało się artystycznie przekonująco oddać ból matki, która straciła Syna: Jasna Pani (Jasna — czyli czysta, niepokalana) nie może uchronić od ciężkiego losu swojego Syna. Ona może jedynie opłakiwać Go, jak opłakują według ludowych zwyczajów nieboszczyka. U Romana Łubkiwskiego ta apokryficzna historia zostaje przemyślana na nowo: tragiczny finał daje nadzieję na Zmartwychwstanie… Teologia książki znajduje się w przestrzeni sakralnych tekstów (Biblii), ludowego upoetyzowanego mitu, folkloru. Mnie zaś wydało się, że wiersz „Modlitwa o kielich” ostatniego poetyckiego cyklu „Forum Romanum” współbrzmi z wierszem „Ukraina” T. Ośmaczki, który powstaje na przemyśleniu „Słowa o wyprawie Igora”. O światło światła i pięknie przyozdobiona ziemio Ruska! I wieloma pięknościami dziwisz ty: jeziorami licznymi dziwisz ty, rzekami i studniami uświęconymi… I u Todosia Ośmaczki:
Szlaki moje nie mierzone, góry moje nie ważone, zwierzęta moje nie nagonione, wody moje nie noszone… W poezji Romana Łubkiwskiego często obecna jest nieprzytłumiona nadzieja lirycznego bohatera, że „stracony czas” można odnaleźć. Stracony czas — jedna z głównych koncepcji tego poetyckiego zbioru. Na godzinę przed północą Zatrzymał się czas Przez jakąś bateryjkę Co z tym straconym czasem?
Potoczył się jak rtęć Zasiadł w szparach Podłogi Utraconego nie wrócisz („Na godzinę przed północą”) Właściwie, czas po Majdanie — to dla poety stracony czas. Stracili go ci, którzy przyszli do władzy z woli ludu. Majdan — to by nauczyć się żyć”. I tylko Miłość zdolna jest na fantastyczny przełom z tego fatalizmu, z tej duchowej hermetyczności. Pisarka akcentuje uwagę na codziennych detalach, które jednak dla głównej bohaterki nie są detalami, a codziennym życiem z jego desperackim szamotaniem się, walką o prawo do życia i miłość w społeczeństwie, gdzie nie ma czym oddychać, jak dinozaurom w erze mezozoicznej. I mimo zwycięstwa nad śmiercią nie ma w tej historii klasycznego „happy endu”, sama pisarka wkłada w to okaleczone słowo sporą garść ironii: „A teraz można by było o happy endzie, który rozciągnął się na kilka lat. W nim było niemało horrorów (czytaj pierwszy rozdział tego opusu, w którym o tym, że emerytura z tytułu opieki nad ciężko chorym, który wymaga stałej opieki, w państwie naszym nie dociąga i do pięciu hrywien miesięcznie). Jednak… czy nie dość?” I rzeczywiście, duszy, skrajnie wyczerpanej walką o przetrwanie, w y s t a r c z y
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
każdy los osobno — jak te kolorowe szkiełka w prostym zabawkowym kalejdoskopie: jeden wstrząs i powstaje zupełnie przypadkowy wzór. I rzeczywiście, dlaczego taki okrutny splot okoliczności: przypadkowy postój we wsi przy drodze, przypadkowy napad miejscowego pijaczka, ciężkie postrzelenie męża i długie miesiące, lata walki o życie… Na wszystkim leży piętno przypadku — los z garści szkiełek układa się w przypadkowy wzór. Bardzo oszczędnymi, a zarazem zdumiewająco precyzyjnymi pociągnięciami — urywanymi, krótkimi, pulsującymi zdaniami — pisarka oddaje stan duszy swojej bohaterki, bezdenność jej rozpaczy: „Opadła na kolana. Ujęła jego głowę. Poczuła, jak ręce przylepiają się do włosów. Nie było uczuć. Żadnych. I nic nie było”. A dalej — „nie ma na świecie nic bardziej niehigienicznego niż samo życie”… Dalej — życie, straszne w swojej nagości, w swoim skrajnym naturalizmie, aż dziwne się staje — jak znalazła w nim schronienie miłość? Życie — „smród nieszczęścia… jak od kloszarda zalatujący brudną bielizną”. Życie — duchowy trędowaty szpital — od twojej biedy trzymają się na dystans, jak od zarazy przenoszonej powietrzem, a ty powtarzasz z dnia na dzień jak mantrę: „Z tym trzeba żyć”. Ona tak mało, jak się okazuje, potrzebowała. Finał tej okrutnej historii wstrząsa do głębi duszy: człowiek, straszliwie okaleczony w pojedynku ze śmiercią, mimo bólu kuśtyka do morza, przerażając wypoczywających swoimi okropnymi bliznami po odleżynach; jeden cudzoziemiec, który z boku obserwuje to godne podziwu pragnienie życia, podejdzie do śmiałka i na znak szacunku w milczeniu uściśnie mu dłoń… „Kto to?” — zapytają dzieci. „Los — odpowiem…”. Więc jaki jest udział przypadku w ludzkim losie i dlaczego ten wzór w kalejdoskopie wieczności układa się właśnie tak, a nie inaczej? I czy to aż takie prawidłowość, fatalna dana, jak się wydaje na pierwszy rzut oka? Nie przypominam sobie bardziej uderzającej historii miłości spośród wszystkich przeczytanych przeze mnie w ostatnich dziesięciu latach. Być może tylko prawdziwe, przejmujące historie miłości na tle kołymskiej wiecznej zmarzliny w powieści Jewgienii Ginzburg „Stromy szlak” mogłyby stanąć w jednym szeregu z tą ludzką tragedią, tak wzruszająco i prawdziwie opowiedzianą przez Lilię Maksymenko. Wydaje się, że pisarka osiąga taką siłę artystyczną tylko dlatego, że nic nie musiała tu wymyślać — wszystko to przeżyła sama, wycierpiała, przepuszczone przez jej własne
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
polityce. Mnie, jako jego czytelnikowi, było bardzo przykro, że Szczerbak nie pisze. Wyrosło całe pokolenie, które nie znało prozaika Szczerbaka. Nadzwyczajny i pełnomocny ambasador Ukrainy w Izraelu, potem w USA, dalej w Kanadzie całkowicie zastąpił pisarza, któremu należą się powieści, które stały się autorytatywnymi zjawiskami literatury: „Bariera niekompatybilności”, „Kronika miasta Jaropola”, „Przyczyny i skutki”. Teraz z radością informujemy: tą powieścią Jurij Szczerbak powraca do literatury. Wielkie nadzieje pokładamy w naszej serii „Czerwone i czarne”. Jej architektem i producentem jest znany pisarz i mecenas Serhij Hrabar. Właśnie pojawiła się pierwsza książka serii — powieść Stepana Procuka „Zniszczenie lalki”. Dalej będą powieści Wołodymyra Jeszkilewa, Petra Kraluka, Uliany Hlibczuk, Serhija Pantiuka, samego Serhija Hrabara, Iwana Korsaka. Już w pracy — i myślę, że do początku lata pojawią się drukiem — nowe powieści Hałyny Pahuciak, Petra Jacenki, książki poetyckie „Zamurowana muzyka” Dmytra Kreminia, Pawła Wolwacza i Stanisława Bondarenki „Cyrylica kijowskich ulic”. Fantastyka u nas będzie reprezentowana przez ciekawą powieść Ołeha Romanczuka „Gwiezdny kryształ”. Zbiór „Tragicznych tematów twoich upór…” zapoczątkował serię „Profil literacki”, w której mowa o postaciach twórczych naszych współczesnych. W tej książce grupa kolegów laureata Nagrody Narodowej Dmytra Iwanowa przemyśliwuje miejsce i znaczenie tego poety we współczesnym procesie literackim. Rozpoczynamy serię wspomnień o naszych wybitnych pisarzach. Otworzy ją uporządkowany przez Pawła Wolwacza tom o Mykole Winhranowskim. Dalej będą książki o Hryhorze Tiutiunnyku i Pawle Zahrebelnym. Mamy jeszcze niemało zamysłów, które, mam nadzieję, staną się przyjemnymi niespodziankami dla czytelnika. „Jarosławiw Wał” wszedł na nowy jakościowy poziom. Wywiad przeprowadziła Iryna JAKOWLEWA ją!”. Wcale nie musicie być wędkarzem i myśliwym, co więcej, możecie nie lubić wędkarstwa i polowania i nie znać się na nich. Przecież niezwyciężona czwórka „jerzowych muszkieterów” swoimi działaniami (a i zamiarami) wlewa pozytyw w czytelniczą duszę. Ten utwór jest o ludzkim w człowieku, o tym, jak wszyscy my dziwnie żyjemy: to smutno się śmiejąc, to śmiesznie smucąc, to płacząc nad zabitym kaczątkiem, to z hazardem celując w pięknego łosia. Jeśli patrzeć na życie pod pewnym kątem, to ono, bez żadnej wątpliwości, jest tylko łańcuchem karkołomnych przygód. W tym sensie książka „Jerze atakują!” jest obliczona na czytelników w każdym wieku, bez względu na płeć.
Maschinelle Übersetzung
— „Jarosławiw Wał” może się obecnie pochwalić: mamy poważny aktyw autorski. Nasza współpraca z autorami nabiera systemowego charakteru. Dlatego jeśli już wydajemy książkę pisarza, to staje się to początkiem długotrwałej współpracy z nim — i „Jarosławiw Wał” publikuje szereg jego utworów. Powiedzmy, po „Czarnym Woronie”, z którym Wasyl Szklar został zwycięzcą naszego konkursu literackiego „Jarosławiw Wał”, wznowiliśmy jego powieści „Elemental” oraz „Ni-kub. Krew nietoperza”. Także, myślę, ostatecznie „naszym” autorem jest Wałerij Hużwa — u nas ujrzały światło dzienne dwie książki jego poezji („Wertohrad” i „Weża”) oraz dwie prozy („Stygma. Widmo Szekspira” oraz „Próba życia”). A niedługo wyjdzie jego nowy tomik poetycki „Porcelanowy anioł”. Naszym odkryciem jest historyczna powieściopisarstwo Iwana Korsaka („Cicha prawda Modesta Łewyckiego”, „Kapelan armii UNR”, „Tajemnica świętego Arseniusza”, „Ataman Czajka”, „Dzieci Jafeta”) — jesteśmy dumni z tego, że te utwory zdobyły ogólnoukraiński rozgłos… — Nie ostatnie znaczenie miało tutaj to, że „Jarosławiw Wał”, jak chyba żadne inne wydawnictwo, poświęca wiele wysiłku właśnie na promocję swoich książek. — Oczywiście. Te utwory, które uważamy za szczególnie ważne we współczesnym procesie literackim, reklamujemy i propagujemy. Książkę mało jest wydrukować — trzeba ją jeszcze pokazać, trzeba o niej opowiedzieć, trzeba za nią agitować. Takie jest obecnie życie. Nasze społeczeństwo nie ceni należycie książki. Wszystkie siły ludzie wydają na przetrwanie i, jak to się mówi, nie w głowie im książka. Dopiero w ostatnich pięciu-sześciu latach zaczęło odradzać się zainteresowanie książką. — Wymienił Pan kilku pisarzy, z którymi współpracuje „Jarosławiw Wał”, ale w rzeczywistości jest ich znacznie więcej… — Tak. Tutaj i Wołodymyr Bazylewski z dwiema książkami krytyki literackiej i publicystyki literackiej „Łuk Odyseusza” oraz „Zimny prysznic historii”. Tutaj i Hałyna Pahu- Jewhen BUKET Demaskują i sprawiedliwie załatwiają prawie wszystkie incydenty opisane w książce — czworo przyjaciół, szczerych miłośników przyrody: muzyk, wykładowca, milicjant na emeryturze i młody hydraulik. Szczerze mówiąc, nie bardzo chciałbym trafić do ich towarzystwa — za każdym razem, gdy zbierają się razem, przydarzają im się przeróżne przygody. To, jak dla mnie, za dużo nawet dla miłośników sprawiedliwości. Ale po przeczytaniu powieści pozostają tylko pozytywne emocje, duma z czynów tych zdesperowanych mężczyzn. Pewnie autorowi udało się przekazać to, co najważniejsze: poczucie człowieczeństwa, szczerej przyjaźni między ludźmi i z przyrodą. Tego wszystkiego nam dzisiaj brakuje w codziennym życiu. Zamiast tego codziennie widzimy rezultaty działalności „kłusowników” wszystkich szczebli — od polityków po niektórych sąsiadów, którzy już dawno stracili ludzkie oblicze… Karzą zatrzymanych kłusowników niezwykle rzadko: powiedzmy, z 11 tysięcy kłusowników myśliwskich mogą pociągnąć do odpowiedzialności karnej tylko pięciu-sześciu, a suma grzywien na jednego takiego „szkodnika” jest śmieszna. Średnio od kłusowników ściąga się około 0,1% wyrządzonej przez nich szkody. Corocznie na Ukrainie konfiskuje się około 100 tysięcy narzędzi kłusowniczych, chociaż, według przybliżonych obliczeń, w rękach tylko kłusowników rybnych jest z jej zadziwiającą powieścią „Zaczarowani muzycy”. A obecnie przygotowujemy do druku nową jej powieść. Tutaj i Petro Kraluk, którego powieść „Sześciodniowiec, albo Korona domu Ostrogskich” miała niemały rozgłos. A teraz mamy w pracy jego nowy utwór „Silni i samotni”. Mam nadzieję, że za kilka miesięcy ten utwór będzie można kupić. Niedawno wydaliśmy zbiór esejów „Anabasis” ciekawej poetki Nadiji Stepuły. Niedługo wyjdzie jej powieść, w której Stepuła odkrywa się jako twórcza osobowość o naprawdę szerokim zakresie. Ta powieść — to nie tradycyjna, „linearna” proza, dla charakterystyki takiej prozy jest niemało określeń w rodzaju „autorska”, „eksperymentalna”, „strumień świadomości” — i wszystko to prawda, ale nie w pełni odzwierciedla osobliwości takiego pisarstwa; to coś podobnego do techniki kombinowanej, kultywowanej w malarstwie. Jestem przekonany, że powieść Nadiji Stepuły — to powód do dyskusji o możliwych drogach rozwoju prozy w przyszłości. — „Jarosławiw Wał” wydał książkę Ołeksandra Kłymenki „Korostyszewski Płatonow”, która również wyróżnia się nietradycyjnością autorskiego pisarstwa… — Tak, Kłymenko również pisze w stylu nietradycyjnej prozy. Próbuje syntetyzować kilka manier stylowych (i dobrze mu to wychodzi). Utwór jest otwarty na różne odczytania — zdaje się zawierać kilka „szyfrów”, które czytelnik musi odgadnąć. Mniej więcej taką samą osobliwość ma powieść Stepuły, choć napisana jest w zupełnie innej manierze stylowej. Stepuła — metaforyczna i dynamiczna w stylu. Kłymenko, można by rzec, introwertyczny i emocjonalnie powściągliwy. — Szeroki rozgłos zyskała wydana w „Jarosławiwym Wale” powieść Myrosława Docyncia „Lis w winnicy”. Dlaczego zainteresował się Pan właśnie tym autorem? — Powieść Docyncia — to utwór dla wszystkich. To — prawie kryminał; jest tam zawrotna, oryginalnie zbudowana fabuła. Jest tam wielka tajemnica i wielkie namiętności. Docyncia jest wybrednym stylistą. Dlatego ja, przeczytawszy powieść, od razu zdecydowałem: wydajemy — „Lis w winnicy” stanie się jedną ze swoistych wizytówek „Jarosławiwego Wału”. — Co Pan obecnie ma, jak to się mówi, w redakcyjnej teczce? — Po pierwsze, wydajemy powieść Jurija Szczerbaka. Prawie ćwierć wieku milczał ten prozaik, który był w Wydawnictwo „Jarosławiw Wał” pojawiło się ponad dziesięć lat temu. Liczba książek, które ujrzały w nim światło dzienne, zbliża się do dwustu. Wśród tak rezonansowych wydań, jak, powiedzmy, „Ukraina — ziemia kozaków” Pawła Chalebskiego, „Prawda o Rosji” Astolphe’a de Custine’a, „Słowo i dzieło carskie” Mykoły Horbania czy „Encyklopedia rosyjskiej duszy” Wiktora Jerofiejewa, jest też wiele książek współczesnych ukraińskich pisarzy (oczywiście, tyle ich dzisiaj nie wydaje żadne wydawnictwo). Od tego też zaczyna się nasza rozmowa z dyrektorem „Jarosławiwego Wału”, znanym pisarzem Mychajłem SŁABOSZPYCKYM. „JAROSŁAWIW WAŁ” SPOTYKA SIĘ ZE SWOIMI CZYTELNIKAMI 15 marca br., we wtorek, o 17.00 w Domu Nauczyciela (ul. Wołodymyrska 57, metro „Teatralna”) — wieczór wydawnictwa „Jarosławiw Wał”. W wieczorze biorą udział autorzy wydawnictwa, którzy będą prowadzić dialog z czytelnikami. Wieczór prowadzi M. Słaboszpycki.
Maschinelle Übersetzung
Główni bohaterowie nowej powieści Wołodymyra Koskina „Jerzyki atakują!” to czwórka zielonych mścicieli, miejskich jerzyków, zatwardziałych wędkarzy i myśliwych, którzy stają na drodze kłusownikom wszelkiej maści. „Jerzyki atakują!” to opowieść-podróż, detektyw, komiczna ekscentriada, awanturniczo-przygodowa powieść. Wydarzenia rozgrywają się zarówno na wiejskiej prowincji, jak i w metropolii. W orbitę historii wciągnięci zostają, oprócz kłusowników, złodzieje i bandyci, wojskowi, szefowie straży pożarnej, urzędnicy, wróżki, handlarki narkotyków, a nawet porywacze domów…
do 10 milionów zakazanych narzędzi. Corocznie na Ukrainie kłusownicy nielegalnie strzelają do około 400 tysięcy dzikich zwierząt, a w ciągu ostatnich 15 lat liczebność jeleni, łosi, saren, gęsi i kaczek zmniejszyła się miejscami o 30—70 %. Ryb kłusownicy łowią mniej więcej tyle, ile pozyskują przemysłowe przedsiębiorstwa rybackie: około 200 tysięcy ton. A co wiosnę kwiatowi kłusownicy zrywają na sprzedaż około 20 milionów przylaszczek i innych rzadkich wiosnówek, wpisanych do Czerwonej księgi… W wielu miastach Ukrainy na targowiskach swobodnie sprzedaje się różne kłusownicze narzędzia połowu. Gwałtownie wzrosło techniczne uzbrojenie kłusowników. Niektórzy uważają, że wydobywanie ryb materiałami wybuchowymi to już przeszłość, teraz używa się prądu elektrycznego. Urządzenia do elektrołowu dosłownie „sterylizują” zbiorniki wodne, zabijając i uszkadzając wszystko, co żyje w promieniu działania prądu. Pod względem wielkości szkód użycie prądu niekiedy przewyższa inne czynniki negatywnego wpływu, takie jak zanieczyszczenie ściekami, uszkodzenie i zanieczyszczenie brzegów. Te fakty autor zręcznie „wmontował” w satyrę, farsę, humor, anegdotyczność i lirykę. W istocie „Jorży atakują!” to ostrzeżenie: „przyrody nie wolno wyczerpywać jak zupy z kotła”. Kolejnym interesującym eksperymentem autora jest próba stworzenia współczesnego ukraińskojęzycznego łowiecko-wędkarskiego slangu. Wołodymyr Koskin urodził się w Krzemieńczuku, dorastał i kształcił się w Umaniu, pracuje i doskonali się w Kijowie. Surżyk, który, ku wielkiemu żalowi, dziś funkcjonuje w tych miastach, w powieści „Jorży atakują!” został zręcznie przerobiony „na literacki ład”. Sprzyjali temu członkowie rady wydawniczej wydawnictwa „Jarosławiw Wał”, które dało życie tej powieści. Tematyka łowiecka i wędkarska istnieje w literaturze od wieków. Nowa powieść pisarza organicznie wpisuje się w tę tematykę z pozycji już XXI wieku, choć nie jest wąskotematyczna. W tym właśnie specyfika autora, który od wielu lat występuje w dwóch ipostasiach: jako dziennikarz i pisarz. Wołodymyr Koskin zaczynał jako poeta („Księga wierszy o miłości”, „Ziemskie i niebiańskie”). Później wydał książki prozy sensacyjnej: „Piekielnym kręgiem”, „Pozbawieni losu”, „Królowie afer”, „Mistyfikator”. Gotowe do druku są jego dwie powieści fantasy. W utworach W. Koskina prześwitują wątki, które autor bez wątpienia podpatrzył jako dziennikarz. Wszystkim polecam przeczytanie nowej powieści pisarza „Jorży atakują-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
zaczęła szukać nowego domu i znalazła mieszkanie obok szkoły. Tutaj uwagę jej syna przykuło zachowanie uczniów, których uczono uprzejmości i dobrych manier. Przyszły filozof wreszcie zaczął kopiować godny wzorzec. Pani Zhang uspokoiła się i ucieszyła. Zatem pojedyncze cytaty z dzieł filozofów oraz apokryficzne biografie ich rodzin nie mogły radykalnie zmienić opinii publicznej co do miejsca kobiety w hierarchii społecznej. Centralizacja władzy na początku nowej ery wymagała surowych doktryn społecznych. Tworzono nową hierarchię społeczną, która dotyczyła wszystkich i każdego z osobna i nie mogła pominąć uwagi tego, co obecnie nazywamy „kwestią genderową”. W tym okresie historii Chin kobiecie wyznaczono nie najkorzystniejsze miejsce. Oczywiście każdy punkt widzenia brzmi bardziej przekonująco wraz z odwołaniem się do autorytetu dawnych mędrców. W ten sposób imię Konfucjusza wiązano z konserwatywnym, surowym systemem podporządkowania nawet wewnątrz rodziny. Jednak wpływ kobiet na społeczeństwo, a nawet na bieg historii, okazuje się znacznie większy i ważniejszy, niż pragnęli tego ich współcześni mężczyźni. Faworyty władców nie tylko wprowadzają modę na egzotyczne praktyki mistyczne, ale także biorą udział w intrygach na dworze nie gorzej od mężczyzn. Historia Chin znała kobiety, które zasłynęły nie wpływem na politykę: żyją one w myślach i sercach potomnych dzięki swoim talentom artystycznym, literackim i muzycznym. Jest to również odzwierciedlone w rozwoju chińskiej sztuki, jej gatunków. Od początku kształtowania się chińskiego malarstwa (od IV wieku naszej ery) wyobraźnię artystów opanowały kobiety, które osiągnęły doskonałość w muzyce i sztukach. Utalentowani, wykształceni ludzie nawet w ramach konserwatywnego społeczeństwa myślą globalnie i wolnie. Poeta, autor wielu dowcipnych spostrzeżeń Li Shangyin, który żył w Chinach ponad tysiąc lat temu, za czasów epoki Tang, daje rady współczesnym dotyczące wychowania i nauczania dzieci: „Naucz syna pamiętać o sprawach przodków; dotrzymywać słowa; być pełnym szacunku i odpowiedzialnym, bezinteresownym i skromnym; mieć szerokie horyzonty; zabrawszy się za sprawę, studiować ją; doskonalić się w sześciu sztukach: etykiecie, muzyce, łucznictwie, powożeniu końmi, kaligrafii oraz matematyce. Naucz córkę wykonywać kobiecą pracę; łagodności i pełnego szacunku stosunku do starszych; czytać i liczyć; ostrożności i miękkości w rozmowach; nie przekazywać plotek; szanować podwładnych”. Jak widzimy, rzeczywiście nauczaniu synów poświęca się więcej uwagi, jednak dziewczynka również musi się uczyć. Mężczyzna to nosiciel pamięci pokoleń, kobieta to ta, która właśnie tutaj i teraz urządza świat, aby stał się bardziej harmonijny. Zresztą wobec moralnej, duchowej strony męskiej osobowości stawia się nie mniej surowe wymagania niż wobec kobiety.
Maschinelle Übersetzung
W Narodowym Muzeum Sztuki imienia Bohdana i Warwary Chanenków otwarto wystawę chińskiego malarstwa klasycznego ze zbiorów muzeum. Tytułem czasowej ekspozycji — „Są kobiety podobne do chmur” — stał się wers z antologii poetyckiej „Księga pieśni”, która ma co najmniej trzy i pół tysiąca lat. Temat kobiety i kobiecości w sztuce starożytnych Chin odkrywają zarówno prace sławnych artystek dawnych czasów, jak i galeria portretów kobiecych pędzla innych twórców. Przed naszymi oczami stają oblicza zwykłych kobiet i pięknych dwórek, wizerunki postaci historycznych oraz tak niezwykłych istot, jak wróżka i bodhisattwa. Wraz z dziełami sztuki dekoracyjno-użytkowej odkrywają one przed nami niezwykle interesujący zasób kultury i historii Chin. Marta ŁOHWYN, pracownik naukowy Narodowego Muzeum Sztuki imienia Bohdana i Warwary Chanenków. Pracownicy muzeum zawsze chętnie obdarowują zwiedzających przyjemnością i dobrym nastrojem płynącym ze spotkań z Pięknem. Ta wystawa nie jest wyjątkiem i obecnie w sali wystawowej muzeum można zobaczyć ludzi w różnym wieku, którzy siadają naprzeciwko zwoju z portretem piękności i długo wpatrują się w symetryczne rysy jej spokojnej, życzliwej twarzy. Widzów zachwyca szczególna atmosfera, którą stworzyli dawni chińscy artyści. U podstaw tradycyjnego malarstwa chińskiego leży linia, co czyni je podobnym do europejskiej grafiki. Być może nie każdy z tych, którzy przyszli na wystawę, zastanawia się nad tymi znawczymi subtelnościami. Ale wszyscy bez wyjątku odczuwają unikalnego ducha dawnych mistrzów, poddają się ich sugestii, zachwycają się lakonicznymi zarysami ludzkich postaci i harmonijną kompozycją na zwojach w całości, gdzie elementy krajobrazu rozdzielają przestrzeń na wiele planów-fragmentów, zaludnionych doskonałymi, pełnymi gracji ludzkimi istotami. Autorka pomysłu wystawy, kierownik działu sztuki Wschodu, Hałyna Biłenko podkreśla, że w chińskim malarstwie zewnętrzna powłoka fizyczna jest odzwierciedleniem piękna i równowagi duchowej, wewnętrznej. Zamyślone piękności są uosobieniem głównych cnót, które dawne chińskie społeczeństwo przede wszystkim ceniło w kobiecie: skromności, delikatności, rozważności. W naszych czasach zarówno chińscy, jak i zachodni badacze wiele (a może nawet zbyt wiele) uwagi poświęcają niekorzystnemu położeniu kobiety w starochińskim społeczeństwie. Rozważając to, za „winowajcę wszystkich nieszczęść” często uważa się filozofa Konfucjusza (551—479 r. p.n.e.), który rzekomo postawił kobietę na najniższym stopniu hierarchii społecznej, przypisując jej jedynie funkcję uległej żony, gospodyni, matki. Rzeczywiście, w Chinach przez tysiąclecia cnotami kobiet uważano powściągliwość, skromność i poświęcenie dla dobra bliskich, zwłaszcza męża i rodziców. Społeczeństwo szanowało kobietę głównie w roli matki, zwłaszcza matki synów, i wsłuchiwało się jedynie w opinię starszych, wiekowych kobiet. Podobne założenia są charakterystyczne dla wielu wczesnofeudalnych społeczeństw, więc idee poszczególnych myślicieli, nawet takich jak Konfucjusz, nie mogły spowodować gwałtownych zmian w psychologii i obyczajach całych narodów. Rozważając relacje w rodzinie, Konfucjusz koncentrował się na pionie „ojciec—syn”. Traktat „Dialogi konfucjańskie”, zapisany po Konfucjuszu, zawiera jedno niepoprawne, z punktu widzenia współczesności, stwierdzenie: „Z kobietami i prostymi ludźmi trudno się porozumieć. Wymykają się spod kontroli, jeśli się z nimi zaprzyjaźnić, i są zazdrośni, jeśli trzymać z nimi dystans”. Jednak to krótkie rozważanie nie zawęża treści, nie zmienia ogólnego wydźwięku całego niezwykle interesującego i cennego dzieła filozoficznego. Wielką uwagę Konfucjusz poświęca samodoskonaleniu każdej jednostki, nalega na to, by wszyscy ludzie musieli rozwijać się duchowo i intelektualnie, być konsekwentni i sprawiedliwi. Jego wybitny następca, filozof Mencjusz (372—289 r. p.n.e.) w swoich rozważaniach wspomina już istniejące w tamtym czasie wskazówki dla kobiet. Choć nie czyni wymagań wobec kobiet surowszymi, jednak swoim cytowaniem dodaje im większej wagi w społeczeństwie. We współczesnych Chinach rozpowszechnione są podania o matce Mencjusza — pani Zhang. Biedna wdowa podejmuje stanowcze decyzje dla dobra małego syna i dla niego samego — już dorosłego — ustępuje ze swoich interesów. Jednak ani razu nie robi czegoś takiego, co poniżałoby jej własną godność. W tych opowieściach matka Mencjusza jawi się nam jako stanowcza, sprawiedliwa i konsekwentna osobowość. Po śmierci męża matka przyszłego filozofa żyła bardzo biednie. Znalazła tanie mieszkanie obok cmentarza. Jednak wkrótce zaniepokoiło ją, że syn bawi się, udając nieszczerych najemnych płaczków. „To nie miejsce dla mojego syna” — powiedziała sobie pani Zhang i przeprowadziła się do domu obok bazaru. Jednak zmiana nie pomogła: w zabawach chłopiec udawał sprzedawcę, który uprzejmie żartuje z kupującym i zachwala swój towar, a jednocześnie dosypuje do ziarna plewy. Matka znów
Ogromnym polem twórczości dla kobiety staje się nie tylko poezja i malarstwo, w historii których kobiety zajmują miejsca na równi z mężczyznami, ale i różnorodne rzemiosła, sztuka użytkowa. W epoce Song (X—XIII w. n.e.) gwałtownie rozwija się gospodarka miejska, a kobiety wnoszą znaczący wkład w doskonalenie rzemiosł i intensywność handlu. Po takich przemianach społecznych trudno odsunąć kobietę od rozstrzygania kwestii zawodowych i finansowych, pozbawić ją prawa głosu w rodzinie. Ten ekskurs stanowi historyczne i filozoficzne tło dla lepszego zrozumienia eksponatów wystawy ze zbiorów Muzeum Chanenków. Zaprezentowano tu również elementy kobiecego stroju z XIX wieku, gdzie przedstawienia na haftowanej taśmie naśladują złożoną kompozycję zwojów klasycznego malarstwa: tak samo przestrzeń dzielona jest różnorodnymi elementami architektonicznymi, drzewami i kwiatami, wśród których dostrzegamy pełne gracji kobiece postacie. Bez wątpienia to właśnie kobieta jest autorką tego pozornie drugorzędnego, lecz pełnego kulturowych reminiscencji detalu. Takie przewartościowanie tego, co wzniosłe, ucieleśnione w przedmiotach użytkowych, świadczy o głębokim poczuciu piękna i pragnieniu dodania barw oraz żywotności do codziennego życia. Sceny rodzajowe, które stanowią znaczną część muzealnej kolekcji malarstwa, zwracają naszą uwagę właśnie na tę mądrość i piękno, ukryte w bieżącej chwili. Symbole-życzenia dobrobytu, płodności, rodzinnej harmonii, przedstawione na malarskich zwojach oraz na przedmiotach codziennego użytku i ozdobach, odkrywają przed nami ogólnoludzkie dążenie do piękna i zgody. Przemawiają one do nas uniwersalnym ludzkim językiem — językiem sztuki, pełnym pozytywizmu i piękna. Jak każda prawdziwa sztuka, te starodawne przedstawienia poruszają nas nie mniej, niż poruszały współczesnych, i wywołują u każdego widza unikalne skojarzenia, związane z jego własnym doświadczeniem i upodobaniami. Z biegiem czasu malarstwo zaczyna żyć własnym, odrębnym życiem: ciekawym efektem może stać się nawet pociemnienie jedwabiu od agresywnych metod konserwacji, rozpowszechnionych w Chinach w połowie ubiegłego wieku. Na ciemnym jedwabiu, który wcześniej był pomarańczowo-różowy, coraz wyraźniej wyłaniają się wykonane złotym proszkiem na bazie klejowej jubilerskie ozdoby dawnych flecistki i kobiety z książką. Podobne przekształcenia nasuwają myśl o tym, że każdy jasny moment naszego życia może być jeszcze jaśniejszy i bardziej znaczący z punktu widzenia przyszłych pokoleń. Nieco zdystansowane spojrzenia nieśmiałych piękności z dawnych zwojów zmuszają nas do zastanowienia się nad tym, co i jak robimy my, współcześni. Zatem wystawa „Są kobiety podobne do chmur” ze zbiorów Narodowego Muzeum Sztuki imienia Bohdana i Warwary Chanenków skłania widzów do rozmyślań, odczuwania, tworzenia!
Maschinelle Übersetzung
Właśnie pod takim hasłem odbyła się akcja protestacyjna dla deputowanych pod budynkiem Komitetów Rady Najwyższej Ukrainy. Poeci, muzycy i zatroskani Ukraińcy wyrazili swoje stanowcze „nie” dla próby uchwalenia ustawy, która znosi obowiązkową kwotę dla ukraińskiej muzyki w telewizyjnych i radiowych audycjach. Pod murami parlamentu odbył się improwizowany koncert młodych ukraińskich wykonawców: muzycy przemawiali pieśnią, aby zmusić władzę do refleksji. Swoje stanowisko wyrazili: Hala Telniuk (zespół „Siostry Telniuk”), Wowa ze Lwowa, poeci Artem Połeżak, Serhij Pantiuk, zespoły „Sami swoi”, „Del Tora”, „Hulajhorod”, reżyser Serhij Archypczuk i inni. Zdaniem przewodniczącego stowarzyszenia artystycznego „Ostatnia barykada” Olesia Donija, obecnie wiele zależy od takiego społecznego oporu: „U władzy są rosyjscy nacjonaliści, znaczna część których chce nie tylko deukrainizować Ukrainę, chce, aby nie istniał język ukraiński. Próbują do tego wykorzystywać różne środki — przez Radę Najwyższą, przez Ministerstwo Oświaty, przez Patriarchat Moskiewski, i bardzo wiele zależy od zwykłych obywateli, którzy chcą śpiewać w języku ukraińskim, chcą słuchać języka ukraińskiego i o to walczyć. Nasza akcja to jeden z przejawów takiej walki”. Serhij Pantiuk: „Jestem Ukraińcem i jestem z tego dumny, i nikomu nie pozwolę na poziomie codziennym i państwowym tłumić mojego języka, mojej pieśni, mojej kultury. Jesteście zbyt nędzni, zbyt mali i zbyt nieudolni!” Wowa ze Lwowa: „Gubiąc język, zgubimy kulturę, a gubiąc kulturę, zgubimy siebie!” Siostry Telniuk: „W rzeczywistości to wielka zniewaga rzucona wszystkim. Wyrażona myśl, że od wszystkiego, co ukraińskie, »mdli« — jeszcze raz nas upokorzono, jeszcze raz nazwano nas niewolnikami! Wszystkie zawody twórcze będą niszczone, podkreślają jeszcze raz, że Ukraińcy nie mają prawa tworzyć, po 20 latach niepodległości mówią, że jesteśmy bydłem, że nie potrafimy tworzyć, że jesteśmy wstrętni. Gdyby wiedzieli, że za to będzie kara, że za to podniesie się cała Ukraina, to nikt nie odważyłby się tak mówić… Ale nie boją się! Chcą pokazać, że nie ma perspektyw w ukraińskiej poezji, muzyce, w ogóle — nie ma perspektyw dla twórczej inteligencji!” — Serhiju, jak powstał zamysł stworzenia projektu Mlada? Kiedy po raz pierwszy odkrył Pan dla siebie oryginalność tej piosenkarki? — Dziś nie ma tak wielu dobrych muzyków jazzowych. Kiedyś koledzy opowiedzieli mi, że jest taka oryginalna piosenkarka, która wykonuje wszystko bardzo profesjonalnie, z którą ciekawie się pracuje. Oczywiście przyszedłem na koncert, poznałem się i byłem pod wrażeniem. Wyróżnia się swoją głębią, muzykalnością, twórczym podejściem. Długo nie zwlekam: podchodzę i proponuję. Tak rozpoczęła się nasza współpraca. Światło dzienne ujrzały projekty „Marzenia Koziorożców” (2002), „Projekt dziecięcy” (2004), „Projekt akustyczny piosenek Björk” (2005), oprócz tego były jeszcze niewielkie programy. Potem owocnie rozmawialiśmy i z czasem postanowiliśmy pomyśleć na większą skalę. A dlaczego by nie zrobić czegoś własnego, niepowtarzalnego? Do tego wystarczy tylko spojrzeć na takie bogactwo ukraińskiej pieśni ludowej! Tak narodził się projekt Mlada. Rozumiem jej duszę, za każdym razem przekonuję się, że jest oryginalną wokalistką, uosobieniem kobiecej liryki i delikatności. — Marina nieprzypadkowo wybrała taki pseudonim sceniczny? — Pseudonim to mój pomysł. To starosłowiańskie słowo oznacza młodą dziewczynę, wiosnę, odzwierciedlając wizerunek piosenkarki. A spotkałem je w pieśni „Sydyt Młada za stolyczkom”, która weszła do pierwszego albumu „Oj wesna, wesna” (2005). — Dla twórczości Mlady charakterystyczna jest synteza folkloru i różnych współczesnych stylów muzycznych, jednak ukraińska pieśń ludowa pozostaje centralna. Czym dla Pana jest autentyka? Zdjęcie Olesia Dmytrenka. Serhij Archypczuk: „9 lat temu narodził się »Mazepa-fest« w Połtawie — z taką bojową nazwą tylko dlatego, że nie mogliśmy usłyszeć zespołów, które uosabiały, wyprzedzały, kształtowały czas, kształtowały gusta młodzieży. Mazepa-fest walczy tak samo jak Taras Bulba, jak festiwale rockowe… Chcę, żebyście się nie rozluźniali. To prześladowania języka ukraińskiego, Bondarenko i spółka chcą nas zniszczyć, ale nie wyjdzie!” Jak wiadomo, przeciwko temu antyukraińskiemu projektowi wystąpił także naukowo-ekspercki zarząd Rady Najwyższej. Za projektem ustawy Ołeny Bondarenko już zagłosowano w pierwszym czytaniu, poparło go 240 deputowanych ludowych Partii Regionów, komunistów i litwynowców.
Maschinelle Übersetzung
Znajomość z twórczością zespołu „AtmAsfera” była dla mnie niespodzianką, jaką sprawił przypadek. Kilka lat temu przechadzałam się pewnego razu po Majdanie Niepodległości. Zwróciła moją uwagę melodia, która przelewała się jak spektrum odcieni nastroju: od dziecięcej bezpośredniości po zamyślone, pogłębione skupienie. Była to niezwykła muzyka, oddychająca harmonią. Gdy podeszłam bliżej, byłam zdumiona: młody zespół zgromadził wokół siebie, zdawałoby się, niemal pół Majdanu. Ludzi ciągle przybywało i przybywało. Od tamtej pory „AtmAsfera” stała się dla mnie jednym z ulubionych ukraińskich zespołów.
„W naszej muzyce nie ma żadnych ograniczeń stylistycznych — podzieliła się swoimi myślami Julia Jaremczuk. — Każdy z nas jest otwarty na eksperymenty. Celem nie jest muzyka dla muzyki, lecz wypełnienie, uczucia, emocje, które wkładamy w nasze dzieła, wewnętrzny świat osoby, która potrafi kochać naprawdę, bez końca”. Obecnie „atmy” w składzie: flet (Anastasija Jaremczuk), perkusja (Tymur Gogitidze), instrumenty klawiszowe (Julia Jaremczuk), gitara (Miesza Pizjurin), mandolina (Andrij Szadij) i gitara basowa (Andrij Czerkasow) mocno stoją na nogach, ostatnio pracując w stylu world music, choć swoją twórczą działalność rozpoczynali od art-rocka. Zespół jest niezwykle poszukiwany za granicą i ma na swoim koncie wiele zwycięstw na prestiżowych festiwalach. W ciągu pięciu lat kolektyw dał około 500 koncertów, brał udział w ponad 30 festiwalach na Ukrainie, w Polsce, Rosji, Norwegii, Rumunii, Wielkiej Brytanii. Na scenie folkowej festiwalu „Woodstock” „AtmAsfera” otrzymała nagrodę sympatii publiczności — „Złotą Dzygę”.
„Na festiwalach zawsze jest ciekawie, dużo ludzi, dużo muzyków. Nigdy nie zapomnę „Woodstocku” i „Trypilskiego Koła” — moich ulubionych, niepowtarzalnych festiwali, gdzie panuje wspaniały nastrój i wspaniała publiczność. Na festiwalu „Molde Jazz” bardzo zapadła mi w pamięć rozmowa z sławnymi muzykami oraz ich twórczość, szczególnie przypadł mi do gustu Ketil Bjørnstad”, — podzieliła się wrażeniami Anastasija Jaremczuk.
Ostatni album „Integro”, którego prezentacja odbywała się w formacie międzynarodowym, syntetyzował nie tylko ukraińską etnikę, ale także folk różnych narodów, elementy klasyki i jazzu. „Integro” łączy pracę tego zespołu. To poszukiwanie tego wspólnego, co łączy różnych ludzi, różne narody. Kimkolwiek byśmy nie byli — jest coś, co nas łączy. A tym „czymś” jest dążenie do wewnętrznej harmonii, do szczęścia…” — opowiedział Andrij Szadij.
W albumie „atmy” ofiarowują słuchaczom symboliczny kwiat swojej miłości, jednak, jak mi się wydaje, jest to zdumiewający bukiet, w którym można poczuć tak rodzinny aromat polnych rumianków i chabrów, zerwać kwiat lotosu, zobaczyć górski edelweiss, który szybko przebija się przez kamienie. Jakoś przyszło mi na myśl, że w kolejnym albumie natrafię na kwiat paproci…
„AtmAsfera” wplata w swój wieniec utworów dawne teksty w sanskrycie, które mają cudowną moc. Według słów Tymura Gogitidze mantry są językiem, który przenika skamieniałe serca i budzi to, co najbardziej naturalne — miłość. Nie mogę pominąć uwagą również wielkiego solowego koncertu w ramach wsparcia nowego albumu w Centrum Kultury i Sztuki „NAU”. To było prawdziwe wydarzenie. Wydawało się, że między wykonawcami a widzami nie było granic — na jednej fali wszyscy tańczyli, serca biły w kosmicznym rytmie. I ja jakby zagubiłam się w tym tańcu, gdzie każdy był sobą, pogrążając się w tym czarownym świecie, którego tak nam brakuje na co dzień… Pomyślałam, że nieprzypadkowo „atma” w tłumaczeniu z sanskrytu oznacza osobowość, a „sfera” — to, co ją otacza. „AtmAsfera” tworzy poprzez aspekt osobowy atmosferę, która porusza każdą prawdziwą osobowość, dążącą do harmonii…
Materiały przygotowała Uliana WOŁIKOWSKA
Maschinelle Übersetzung
Gwiazda MLADY (Maryny Jurasowej) rozbłysła na „Czerwonej Rucie”. Piosenkarka wykonuje utwory w stylu etno-jazz-pop, mistrzowsko balansując między śpiewem ludowym, wykonaniem jazzowym a manierą estradową… Producentem Mlady jest znany kompozytor i muzyk Serhij TABUNSZCZYK, z którym spotkaliśmy się w klubie artystycznym „44”. — Ukraińska pieśń to główne źródło, to ta nić, która łączy nas z przodkami. Znalazłszy dawną ukraińską pieśń, Mlada zawsze z zachwytem mówi: „Spójrz, jakie słowa, jaka melodia!..” Zachwyca ją melodyjność, liryczność utworu. Mlada po prostu gra melodię na fortepianie, a ja czuję, jak niesamowita lekkość i spokój otulają duszę. Inna sprawa — możemy zrobić jazzową aranżację, poeksperymentować, po swojemu przemyśleć… Naszym celem jest podkreślenie oryginalności piosenkarki, a folklor jest najbliższy, najgłębszy, to, czego nie można pominąć. Nie akcentujemy klasyki, jazzu, my akcentujemy indywidualność, niepowtarzalność. — Czy poszukiwaniem pieśni zajmuje się Mlada? Skąd czerpiecie materiał? — W zasadzie ona. Utwory autorskie piszę ja. Piosenkarka bardzo poważnie podchodzi do poszukiwania pieśni, rozumiejąc ich ważność, ich piękno, interpretuje każdy utwór po swojemu. Mówi: „Jeśli są głębokie, piękne słowa, to i melodia zawsze jest przenikliwa”. Mlada wybiera te utwory, w których jest jakaś tajemnica, gdzie obecna jest tylko sugestia, gdzie czuje się wzruszenie, głębię, o której się nie mówi. — Czy Mlada pisze własne autorskie pieśni? — Pisała utwory, z którymi trafiła na „Czerwoną Rutę — 97”. Teraz bardziej zanurzyliśmy się w folklor i jakoś nie ma do tego głowy. Być może w przyszłości znów zechce pisać. — Zazwyczaj dwóm twórczym osobowościom trudno jest się dotrzeć. Zdarzają się spory, konflikty? Nie boi się pan, że w przyszłości współpraca może przerodzić się w konkurencję? — Nawet cienia tego nie ma. Przede wszystkim jest wzajemne zrozumienie, w naszych relacjach panuje pełna harmonia. Choć zawsze mogą pojawić się pewne momenty, zderzenie różnych stanowisk, to każdy ma prawo do własnego zdania… Ale kiedy jest jednomyślność i harmonia, rozumiemy się i wzrastamy razem. — Świat ujrzał tylko jeden album „Oj wiosno, wiosno…” w 2005 roku. Od tamtej pory nie wydaliście nic nowego… — Mladę trzeba bardziej przedstawiać ludziom. Chcemy puścić jej pieśni w radiu. Oprócz albumu „Oj wiosno, wiosno” jest jeszcze jeden — „Gołubka”, który się nie ukazał. Pół albumu „Gołubka” składa się z pieśni ludowych, reszta to utwory autorskie, stworzone na bazie folkloru. Dlaczego nie wydaliśmy drugiego albumu? Bo brakowało pomocy finansowej. Ale najważniejsze — jest twórczość i warto szukać sposobów, by docierać z nią do ludzi. Ja mimo wszystko nie jestem tyle producentem, co muzykiem. Słucham Bacha, Mozarta, Chopina, Czajkowskiego i ta muzyka ciągnie mnie w górę, tak samo twórczość Mlady może inspirować. Dla nas najlepszą nagrodą jest to, gdy ludzie przejmują się naszymi pieśniami, gdy w ich oczach pojawiają się łzy. — Można zaobserwować, jak pieśni z pierwszego albumu są udoskonalane, prezentujecie je w różnych interpretacjach… A do jakich eksperymentów będziecie się uciekać w przyszłości? — Teraz pojawiło się bardzo dużo muzyki elektronicznej, która dodaje pewnych odcieni… Ta muzyka nas zainteresowała. Choć tworzymy swój niepowtarzalny styl, można zapożyczać pewne momenty — to zależy od twórczego lotu, od naszego szerokiego spojrzenia. Zrobiłem już kilka utworów z elektronicznym brzmieniem, a nowy dźwięk to nowe widzenie, nowe emocje, tutaj jest więcej elektroniczno-niebiańskiej oprawy. Ale Mlada w tej oprawie i tak występuje z pieśnią ludową. I to wszystko może być tak szerokie, barwne… Przed nami jeszcze mnóstwo ciekawych pieśni i chcielibyśmy podzielić się tą muzyką z ludźmi. Jeśli będzie więcej takiej muzyki, świat stanie się lepszy.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
czatu w Kijowie przed wojną. Potem były tułaczki w obozach koncentracyjnych w Niemczech, po wojnie — obozy dla osób przemieszczonych, a dla Kateryny — studia na Uniwersytecie w Heidelbergu. W tych trudnych okolicznościach Wasyl Wasylowycz tworzył kartki bożonarodzeniowe i wielkanocne, zajmował się malarstwem cerkiewnym, a Ołena Jewheniwna mistrzowsko wytwarzała lalki w ukraińskich strojach — z tego, co było pod ręką. Wszak prawdziwe osobowości twórcze nie potrafią żyć inaczej. W 1949 roku Kryczewscy przeprowadzili się do słonecznej Kalifornii, gdzie minęło jeszcze prawie trzydzieści lat życia Wasyla Wasylowycza, pełnych walki o przetrwanie i, mimo wszystko, pracy twórczej. Tam do dziś mieszka jego córka Kateryna Kryczewska-Rosandich, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy. Odziedziczywszy talent artystyczny po dwóch poprzednich pokoleniach Kryczewskich, pani Kateryna wiele się nauczyła nie tylko od rodziców, ale także od stryja Mykoły podczas pobytu u niego w Paryżu i we Włoszech. Razem z ojcem brała udział w licznych wystawach artystycznych w Ameryce, a w 1993 roku odwiedziła rodzinny Kijów i Połtawę, gdzie również eksponowano dzieła rodziny Kryczewskich. Pani Kateryna przekazała hojne dary wielu muzeom sztuki na Ukrainie i w Stanach Zjednoczonych Ameryki. W 2006 roku w kijowskim wydawnictwie „Rodowid” ujrzały światło dzienne „Moje wspomnienia” Kateryny Kryczewskiej-Rosandich, wznowione w 2010 roku w języku angielskim w USA pod tytułem „Recollections of a Life” (Wspomnienia życia). Na stronach tych wydań córka poświęciła wiele uwagi życiu i twórczości swojego ojca, którego obecnie z należnym szacunkiem wspomina się na Ukrainie — z okazji 110. rocznicy urodzin. Dzieła mistrza — przedstawiciela potężnego grona artystycznego Kryczewskich — przechowywane są w wielu muzeach i prywatnych kolekcjach na świecie. A my jesteśmy dumni z tego, że zebraliśmy pełniejsze informacje o Kryczewskich.
Maschinelle Übersetzung
Dmytro MALAKOW, starszy pracownik naukowy Muzeum Historii Kijowa Przed nami — karteczka z “Ukraińskiego kalendarza ludowego” na piątek 18 marca 2011 roku: “110 lat od dnia urodzin W. W. Kryczewskiego (1901—1978), ukraińskiego malarza w USA”. Wydawnictwo “Presa Ukrainy”. Nakład 72 000 egzemplarzy. Oczywiście, nie da się wiedzieć wszystkiego. Ale kto tak pewnie i krótko — trzema słowami wyraził definicję mistrza? Prawdopodobnie po prostu otwarto słownik biograficzny “Sztuka Ukrainy”, wydany pod redakcją A. W. Kudryckiego przez “Ukraińską encyklopedię” imienia M. P. Bażana w 1997 roku, gdzie na stronie 337 w artykule o Wasylu Wasylowyczu Kryczewskim (11 wierszy) pierwsze słowo to “malarz”, a ostatnie — “w USA”. Aby szanowni czytelnicy mieli pełniejsze wyobrażenie o tegorocznym jubilacie, przytoczymy pełny tekst encyklopedyczny: “Wasyl Wasylowycz Kryczewski. (18.III.1901, Charków — 16.VI.1978, Mountain View, Kalifornia) — malarz. Syn W. H. Kryczewskiego. Ukończył w 1923 r. Kijowski Instytut Artystyczny, gdzie uczył się u ojca. Pracował w Odeskiej i Kijowskiej wytwórni filmowej (opracował 16 filmów, w tym “Ziemię” O. Dowżenki). Z czasem zajął się malarstwem sztalugowym (malował portrety i krajobrazy) oraz grafiką (opracowywał książki i wydania nutowe). Od 1949 r. — w USA” (podkreślenia nasze — aut.). Niech na sumieniu wydawców “Kalendarza” pozostanie również taki szczegół: znany ukraiński śpiewak operowy Mychajło Iwanowycz Doneć, artysta ludowy USRR od 1930 roku (!) urodził się w 1883 roku, a zmarł, według “Kalendarza”, dwukrotnie: 24 stycznia i 10 września tego samego 1941 roku! Ale wróćmy do W. W. Kryczewskiego. Formalnie wszystko niby się zgadza, ale malarzem Wasyl Wasylowycz był nie tylko w USA. Ojciec Wasyl Hryhorowycz Kryczewski (1872—1952), u którego się uczył, był uznanym mistrzem malarstwa, architektury, grafiki, artystą teatru i kina, mistrzem sztuki dekoracyjno-użytkowej, pedagogiem, profesorem. Swoją drogą, jest on autorem projektu współczesnego herbu Ukrainy — Tryzuba, stworzonego w 1918 roku. Uczył się Wasyl-młodszy również u profesora Fedora Hryhorowycza Kryczewskiego (1879—1947), swojego stryja, również wybitnego ukraińskiego malarza i pedagoga. Na studiach poznał Ołenę z domu Kołomijec, również artystkę i przyszłą żonę. Ślub brali w cerkwi św. Aleksandra Newskiego na Lipkach. 2 września 1926 roku urodziła im się córka — Katrusia, obecnie również znana ukraińska artystka. Starszy brat Wasyla Wasylowycza — Mykoła Wasylowycz Kryczewski (1898—1961) w 1919 roku wyjechał z teatrem Mykoły Sadowskiego na występy do Czechosłowacji i na Ukrainę już nie powrócił. Po ukończeniu Szkoły Przemysłu Artystycznego w Pradze, w 1928 roku wyjechał do Paryża, gdzie pozostał na zawsze. Jeśli chodzi o pracę w kinie, w szczególności współpracę z Ołeksandrem Dowżenką i operatorem filmowym Danyłem Demuckim, warto przypomnieć, że w tamtych czasach każdy epizod inscenizowany tworzył artysta: dekoracje, kostiumy, oświetlenie itd. Tak kręcono w 1930 roku uznane obecnie na świecie arcydzieło sztuki filmowej — film “Ziemia” oraz pozostałe 15 obrazów, których pełnoprawnym współautorem był Wasyl Kryczewski. Ciekawe, że sceny plenerowe kręcono wtedy na Połtawszczyźnie, na tle prawdziwych chat, stodół, wiatraków i młynów, a uczestnicy scen masowych występowali we własnych ukraińskich strojach, a nie wypożyczonych z kostiumerni wytwórni filmowych. Przy okazji Wasyl Kryczewski malował czarujące połtawskie krajobrazy, a potem nie raz wracał do tych szkiców, powtarzając je dzięki wspaniałej pamięci wzrokowej. Jego talent artystyczny rozwinął się i ukształtował pod wpływem ojca i stryja, ale każdy z członków artystycznego i rodzinnego klanu Kryczewskich pozostał wyjątkowo samodzielny i oryginalny. Wszechstronnie utalentowani Kryczewscy wcielili nieprzeciętne zdolności w różnych gatunkach sztuki. Dotyczy to nie tylko starszego pokolenia, linii męskiej, ale także kobiet z rodziny Kryczewskich — żony Wasyla Wasylowycza, Ołeny Jewheniwny, oraz ich córki, Kateryny. W latach 30. Wasyl Wasylowycz wykładał w Kijowskiej Szkole Przemysłu Artystycznego, współpracował z wydawnictwami książkowymi. Wśród dzieł sztalugowych z tego okresu są portrety, krajobrazy Połtawszczyzny, Kaniowa, Krymu, Kijowa. Wasyl Wasylowycz szczególnie mistrzowsko przedstawiał niebo i chmury, doskonale komponując fabułę, w której tak wyczuwalne jest właśnie jego, W. W. Kryczewskiego, widzenie i odczuwanie stanu przyrody, delikatność i soczystość kolorów, ogólny podniosły, radosny nastrój — wszystko to, co tak odpowiadało naturze artysty. Na zawsze w sercu artysty pozostało swoiste, rozmarzone piękno Połtawszczyzny: Lebedyn, Worozba, Szyszaky — nawet nazwy tych miejsc oczarowują! Kiedy wybuchła wojna, Wasyl Wasylowycz jako osoba powyżej wieku poborowego nie podlegał mobilizacji. Ale z nich, “podstarzałych” żołnierzy, sformowano jakiś oddział i wysłano pieszym marszem do Połtawy. Tak znalazł się w okrążeniu i musiał wrócić do domu, do Kijowa. Środków do życia nie było, więc aby przetrwać, malował razem z żoną szkice tej samej Słobożanszczyzny, Krymu i Kijowa — na sprzedaż oraz portrety na zamówienie. Wszyscy troje — Wasyl Wasylowycz, Ołena Jewheniwna i młoda Katrusia brali udział w dwóch kijowskich wystawach artystycznych, które eksponowano w “muzeum z lwami” latem 1942 i 1943 roku. Odnieśli sukces. Przypomnijmy: ukraińską sztukę plastyczną na drugiej wystawie reprezentowało 216 kijowskich artystów — od młodzieży po takie “gwiazdy”, jak bracia Wasyl i Fedir Kryczewscy, Hryhorij Switłycki, Anna Kruger-Prachowa, Iwan Chworostecki, Borys Kriukow, Ludmyła Morozowa, Fedir Konowaluk, rzeźbiarze Wołodymyr Kłymow, Iwan Kawaleridze i inni. 23 września 1943 roku nieubłagany bieg wydarzeń historycznych zmusił Kryczewskich do opuszczenia przytulnego kijowskiego mieszkania przy ulicy Obserwatornej 10 i przeniesienia się do Lwowa, a potem do Pragi. Tam Wasyl Wasylowycz spotkał się z Wratislavem — przyjacielem z kijowskiego 4. gimnazjum, a Katrusia otrzymała możliwość kontynuowania edukacji artystycznej, rozpoczętej
Maschinelle Übersetzung
1 1 0 1 0
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
(z dostawą i kosztami pocztowymi): na 1 miesiąc 4 hrn 77 kop. na 3 miesiące 13 hrn 71 kop. na pół roku 25 hrn 77 kop.
Maschinelle Übersetzung
Text bei der Erkennung beschädigt — lesen Sie die Originalseite
Redaktor naczelny
Liubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne
Liubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Zastępcy redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych
Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Maschinelle Übersetzung
Dział pracy oświatowej Nadija KYRIAN Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279#49#47 Dział literatury Marija KUCZERENKO 270#55#57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK 278#63#69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278#63#69 Korespondenci Natalija ANTONIUK, Ulana WOLYKOWSKA Redaktor dyżurny Petro ANTONENKO Księgowość 279#41#46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301210 Nakład w marcu — 26 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Maschinelle Übersetzung