Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWissen · Menschen · Zukunft
← Archiv von «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №17 за 2011 рік

16 S. · 32 Einträge · PDF auf Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Maschinelle Übersetzung aus dem Ukrainischen. Zitate, Namen und Zahlen mit der Originalseite abgleichen.

Der Text wurde aus dem PDF gewonnen und automatisch in Beiträge geteilt. Die Grenzen mancher Beiträge sind redaktionell nicht geprüft: Ein Eintrag kann mehrere Beiträge, nur einen Teil eines Beitrags oder einen Serviceblock (zum Beispiel einen Abo-Hinweis) enthalten. Primärquelle ist die Zeitungsseite im PDF.

Seite · S. 1Originalseite ↗

Ogólnoukraiński tygodnik kulturologiczny 17 (602), 28 kwietnia — 4 maja 2011 25. CZARNOBYLSKA WIOSNA KRZYŻEM I ROZBOJEM?..

Iryna OLIJNYK Zdjęcia autorki Czarnobyl–Kijów Memorialny kompleks „Zirka Polyn”, który wyrósł pośrodku 25. Czarnobylskiej wiosny w strefie wykluczenia, przypomina oazę wśród pustyni, jaskrawy wybuch pośród matowych barw, całkowicie burzący utarte stereotypowe rozumienie samego pojęcia „memoriał”. „Zirka Polyn” to nie informacyjno-dydaktyczna, martwa i zastygła płaszczyzna ekspozycyjna, lecz pulsujący, wiecznie żywy świat skojarzeń, refleksji, marzeń, nostalgii. Dlatego nie znajdziecie tu przewodnika, bo będziecie poruszać się za pomocą własnej intuicji, kierując się emocjonalnym kompasem. Zabłądzić tu trudno, ponieważ „Zirka Polyn” to muzeum i park na wodnej płaszczyźnie, autorstwa narodowego artysty Ukrainy, laureata Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki Anatolija Hajdamaki. Lepiej jednak zacząć od metaforycznego bytowania muzeum, obramowanego siłą-siłą bocianów pośród jądrowych błysków. Kolejną cechą muzeum jest to, że nie znajdziecie w nim żadnego materiału informacyjnego o awarii z 1986 roku i jej skutkach. „…urodzeni w wieku Hiroszimy”, i tak wiele o niej wiemy, a każdy z nas ma własny Czarnobyl. Ponadto uświadomiliśmy sobie, za J.-P. Sartre’em, że „przeszłość” i „przyszłość” są iluzją, ponieważ nieustannie powracają do „teraz”. Dlatego, przekroczywszy symboliczną ramę kontroli dozymetrycznej, mamy możliwość w zamkniętej metaforycznej przestrzeni, która materializuje się w konkretnych rzeczach, przekartkować strony własnej pamięci, bo powszechnie wiadomo, że wszystko na świecie istnieje jedynie w takiej mierze, w jakiej ty to postrzegasz. Znalazłszy się w lustrzanie lśniącej przestrzeni, na kruchej przezroczystej estakadzie, zanurzasz się w świat obrazów-symboli, które kumulują się w jedną jaskrawą płaszczyznę „błysków pamięci”, ukształtowaną na poziomie podświadomym. Przestrzeń duchowa materializuje się tu poprzez nakładanie poziomu abstrakcyjnego i emocjonalnego na przedmiotowy. W ekspozycji brak stoisk, gablot i wyraźnych schematów kompozycyjnych, jednak wyraźnie zmysłowe jest przeczucie wybuchu systemu energetycznego w przestrzeni i czasie, do którego się przyłączacie, stając się sami częścią ekspozycji, przejmując zakodowane emocje i oddając własne. Cała przestrzeń zbudowana jest według zasady kolażu, zgodnie z konkretnym programem estetycznym, na gruncie oryginalnej estetyki optymizmu z lekkim zaduchem jasnego smutku. Ta mieszanka umiłowania życia z ukrytym bólem i goryczą po brzegi wypełniona jest plastyką, muzyką, jaskrawymi barwami, wchłonęła w siebie wszystkie rodzaje sztuki. Wlewa się ona w płótna, na których na różnych poziomach splotły się lakoniczność głębokiego podtekstu i konwencjonalność wzorów myślenia abstrakcyjnego, obramowane dekoracyjną symboliką ukraińskości, z głębokim zanurzeniem w system znaków światowych kultur na poziomie podświadomości. Każdy ma tu możliwość otworzenia oka własnej duszy, przepuszczając przez siebie gwiaździsty przestwór, jabłoniowy szał, rušnykowy potok, pokołysać swoje wspomnienia w kolysce, pomarzyć, posmucić się, a nawet popłakać. Ta symbolika nie jest martwym historycznym rekwizytem, lecz żywą prawdą rzeczywistego zdarzenia z efektem pokazu 3D: wirtualno-ręcznie wykonanego i kosmicznie niepojętego, nasyconego nieziemskimi energiami, które stają się źródłem wariacji-refleksji. W tej płaszczyźnie całkowicie brak energii rozpaczy i żałoby, zamiast tego pod ścieżką wideo i audio trwa proces oczyszczania i modelowania świadomości. Właśnie w ten sposób powstaje efekt poczucia ponadczasowych realiów, kształtuje się idea iluzoryczności ziemskiego bytu i czasu. Sam czas w tej przestrzeni przedstawiony jest tak, że rzeczywistość ma w niej nawet różne tempo rytmu: toczą się jabłka — jedna prędkość, lecą kołyski — inna, łopoczą ręczniki, rozsypują się fotografie, lecą ptaki — to już inny rytm. Nie tylko czas, ale i sama przestrzeń symboli nie ma konkretnych współrzędnych i punktów odniesienia: rzeczywistość świata ukazana jest to z najbliższego planu, to z kosmosu, a to odnajdujemy ją pod naszymi stopami. Miejsce zaś samego człowieka w niej również nie jest wyraźnie określone: nie jest on żywy, ale też nie martwy, rzeczy jakby są, lecz są albo w niebie, albo pod ziemią. Jedyną wskazówką do działania są teksty poetyckie, emocjonalne wybuchy, które mają na celu pomóc człowiekowi się zmaterializować, odnaleźć samego siebie, zebrać się do kupy w tej bezmiarze i na nowo przemyśleć własne życie. Na terenie Memorialnego parku nie znajdziecie tradycyjnych patetycznych pomników. Metafora, wychodząc poza granice Muzeum, rozwija się dalej na terenie kompleksu. Dzwony na symbolicznych tvelach z reaktora, jako hołd dla tych, którzy na zawsze pozostali w Czarnobylskiej wiośnie, i dla tych, którzy dziś są tu po 25 latach. Właśnie Trzeci Anioł, który „…zatrąbił, i spadła z nieba wielka gwiazda, płonąca jak pochodnia. I spadła ona na trzecią część rzek i na źródła wód. A imię gwiazdy tej Polyn” (Ap. św. Jana Teologa 8 (10,11), majestatycznie wznosi się nad Memorialnym parkiem. Park — apogeum przestrzeni czarnobylskiej, której pionem jest: ziemia — niebo, a poziomem — droga bez końca, jako związek między przeszłością a teraźniejszością. Na „Drodze Krzyżowej” — 180 drogowskazów miejscowości, z których jedne realnie już nie istnieją, pozostając jedynie na mapach pamięci i we wspomnieniach, inne istnieją jedynie warunkowo. Dalej — Plac Pocztowy, pośrodku którego drzewo, będące ucieleśnieniem Drzewa Świata, czyli pomniejszoną kopią budowy wszechświata, które tradycyjnie kojarzyło się z ogromnym drzewem, którego wierzchołek sięgał nieba, a korzenie piekła. Wierzchołek drzewa — jakby głowa człowieka, bo według innych wyobrażeń mitologicznych wszechświat podobny jest do budowy ludzkiego ciała. Głowa — wierzchołek, nogi — korzenie, ciało — pień. Właśnie tutaj, na gałęziach tego Drzewa Życia, każdy, kto w 1986 roku stracił rodzinne domy, może zostawić od nich swoje klucze. Jest tu możliwość wrzucenia listu w przeszłość do skrzynki pocztowej pod drzewem albo otrzymania tam wiadomości od kogoś z dawnego życia. To symboliczne miejsce spotkań i wspomnień. Od Placu Pocztowego droga prowadzi do kompozycji „W jednej łodzi”. Przed nami staje kuter — rzeczywisty uczestnik likwidacji skutków awarii. Teraz przemienił się w świecznik, gdzie można postawić świecę i pomodlić się przy nim za tych, którzy odpłynęli już do innych światów. Różnymi językami z żagli rozbrzmiewa przestroga: „Wszyscy jesteśmy w jednej łodzi!” Dowodem tego są wydarzenia w Japonii. Pamiątkowy znak Hiroszima-Fukushima, będący świadectwem jedności w przeciwstawianiu się niebezpieczeństwu całej ziemskiej cywilizacji. Właśnie tego dnia rozpoczyna swoje życie Czarnobylski Ogród. Świeżo zasadzone na otwartej przestrzeni kwiaty i drzewa budzą nadzieję, że będzie tu brzmieć muzyka gałęzi, rozwiną swe białe żagle wiśnie i sakury, wszystko utonie w kwiatach. Symboliczne jest to, że kompleks memorialny otwiera się w Jasny Tydzień, w czasie, gdy światło Chrystusowego Zmartwychwstania oświetla Ziemię, w czasie jedności żywych i umarłych. Wyłania się on w bezmiernie tragicznej przestrzeni jak wielkanocna pisanka w jaskrawym wybuchu bocianów pośród jądrowych błysków. ŻYJĘ W MOSKWIE, ALE JESTEM UKRAIŃCEM! UŚMIECHNIĘTY SATYRYK OLEH CZORNOHUZ NIEZAPOMNIANY WIKTOR ZARECKI ANIOŁY WRACAJĄ

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 2Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

— To, co się dzieje, co czyni kler Patriarchatu Moskiewskiego, podlega zakazom zapisanym w Europejskiej konwencji o ochronie dziedzictwa architektonicznego. Moskwa niszczyła ukraińską kulturę, język, naszą duchowość we wszystkich czasach — od Piotra po bolszewików, a o Putinie nie ma co nawet wspominać. Ale istnieją już międzynarodowe normy prawne, a pod nimi widnieje podpis Ukrainy. Nasze państwo, ktokolwiek by nie był u władzy, musi ich przestrzegać. Znieważenie cerkwi św. Michała to także rażące naruszenie artykułów 22, 23, 24, 25, 26, 29 Ustawy Ukrainy „O ochronie dziedzictwa kulturowego”. Warto porównać wygląd cerkwi z 1845 r. (którą uwiecznił wtedy

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 2Originalseite ↗

JAK ŚWIĘCI I BOŻY LUDZIE PRZEJMUJĄ WŁADZĘ

Mykoła CYMBALUK Z KRZYŻEM I CHYTROŚCIĄ Rok 2009. Kijowszczyzna. Perejasław Chmielnicki. W czasach Rusi Kijowskiej — główny południowo-wschodni forpoczt państwa. Obecnie — centrum rejonowe, miasto-muzeum. Latem, na terenie Narodowego Historyczno-Etnograficznego Rezerwatu „Perejasław”, w samym „sercu” książęcego grodu, przy zbiegu rzek Alty i Trubeża, obok cerkwi św. Michała (dawny sobór), niespodziewanie wyrósł namiot (czy też wielki pawilon). Jacyś ludzie od czasu do czasu zaczęli odprawiać tam nabożeństwa. Zgody, nie mówiąc już o pisemnej, — ustnej, ze strony administracji rezerwatu nikt im na to nie dawał. W 2010 roku, po długim oblężeniu, święci i boży ludzie bez walki przenoszą swój obóz do cerkwi św. Michała. Żeby choć trochę zalegalizować samowolę, zabezpieczają się pozwoleniem Ministerstwa Kultury. Dobrze, że mają swoich ludzi u władzy. Po pewnym czasie, ostatecznie opanowawszy sytuację, wierni Patriarchatu Moskiewskiego na czele z hieromnachem Anatolijem (jak później się wyjaśniło), nie napotkawszy godnego oporu ani ze strony władz miejskich, ani ze strony administracji muzeum, ani ze strony społeczności perejasławskiej — potomków sławnych przodków, poprowadzili dalej zwycięską ofensywę. Z cerkwi wyrzucili precz muzeum ukraińskiego stroju ludowego Środkowego Naddnieprza. A to — ponad tysiąc eksponatów! Dalej — więcej. Okupowali pomieszczenia nadbramnej dzwonnicy i refektarza z celą. Wybili zamek w drzwiach podziemi, które znajdują się pod zakonserwowanym fundamentem budowli z XI wieku, i zawiesili swój. Tym samym ostatecznie wyparli pracowników muzeum, odcinając im jakikolwiek dostęp do miejsca pracy. Ośmieleni sukcesem i za milczącą zgodą „ojców” miasta, ogłosili utworzenie tam swojego klasztoru. Zaczęli od zagospodarowania otaczającego terenu, przebudowy i dobudowy istniejącej od 1743 r. budowli kultowej — soboru św. Michała. NIENASYCENIE Ale apetyt, jak mówią Francuzi, rośnie w miarę jedzenia. Czy też pochłaniania kogoś lub czegoś. Dla kleru Patriarchatu Moskiewskiego stała się nim początkowo cerkiew św. Michała, ale na celowniku stoi już także sobór Wniebowstąpienia Pańskiego. Z tym ostatnim jest jednak pewien „niewielki” problem: od 1996 roku, zgodnie z istniejącymi dokumentami, w szczególności umową najmu, należy on do Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego. Już piętnasty rok w dzwonnicy regularnie, jak należy, odbywają się nabożeństwa wspólnoty religijnej. W samym soborze na razie nie odprawia się nabożeństw — wierni cierpliwie czekają na rozstrzygnięcie dalszych losów mieszczącego się tam muzeum-dioramy „Bitwa o Dniepr w rejonie Perejasławia i utworzenie przyczółka bukryńskiego jesienią 1943 r.”. Jednak moskiewscy ojcowie, czy też raczej UCP Patriarchatu Moskiewskiego, niedawno przeprowadzili oględziny budowli — soboru Wniebowstąpienia Pańskiego, jego dzwonnicy i przyległego do niego kolegium, gdzie obecnie znajduje się muzeum Grzegorza Skoworody. Przyglądali się i naradzali. A 2 kwietnia br. na stronie UCP PM zamieszczono zapisy z posiedzenia Świętego Synodu Cerkwi. W dzienniku nr 8 i nr 9 zaznaczono, że wysłuchano informacji „Jego Błogosławieństwa, Błogosławionego Włodzimierza, Metropolity Kijowskiego i całej Ukrainy” i postanowiono „pobłogosławić otwarcie męskiego klasztoru Wniebowstąpienia Pańskiego w m. Perejasław Chmielnicki w obwodzie kijowskim”. I to samo „…męskiego klasztoru Archanioła Michała”. SPOŁECZNOŚĆ I WŁADZA Zaniepokojeni parafianie uderzyli w dzwony, podejrzewając złe zamiary świętych ojców. Od jednego z parafian do deputowanego Rady Miejskiej Perejasławia Chmielnickiego, Mykoły Korpaniuka, wpłynęło oświadczenie. Niezwłocznie wniósł on tę kwestię pod obrady najbliższej sesji. Jednak z pewnych przyczyn nie została ona nawet wprowadzona do porządku obrad — spośród 38 deputowanych „za” zagłosowało tylko 10 (przedstawiciele prawicy są w mniejszości). Dla sprawiedliwości należy zaznaczyć, że świadoma część ukraińskiej społeczności i wcześniej nie była obojętna na życie w mieście. Tak, jeszcze w zeszłym roku perejasławianie, oburzeni zajęciem i niszczeniem przez czarnoryźników cerkwi św. Michała jako zabytku historyczno-architektonicznego, zasypali listami protestacyjnymi i oświadczeniami różne instancje władzy. Komórki partyjne, organizacje społeczne, kolektyw pracowniczy NIER „Perejasław” zwracali się do mera miasta Ołeksandra Szkiry, Rady Obwodowej w Kijowie, Ministerstwa Kultury itp. 25 maja 2010 roku odbył się liczny wiec miejski. W odpowiedzi — cisza, jakby wszystkim wysokim urzędnikom odebrało mowę. Niedawno deputowani wraz z aktywem społecznym zorganizowali „okrągły stół” i konferencję prasową. Jaka przyszłość czeka rezerwat? Jak działać społeczności? Jakie straty kulturowe i społeczno-ekonomiczne poniesie miasto? O tym wszystkim radzili perejasławianie. Mimo choroby, wziął w nim udział także były dyrektor generalny rezerwatu narodowego, znany naukowiec, Bohater Ukrainy Mychajło Sikorski. STANOWISKO NIEBOJĘTNYCH Oto tylko kilka fragmentów z licznych wystąpień: Mykoła Korpaniuk, doktor nauk filologicznych, profesor, deputowany rady miejskiej: — To, co dzieje się w Perejasławiu, nie jest przypadkiem. Za tą samowolą majaczy obraz moskiewskiego patriarchy Cyryla. Moskwa za wszelką cenę pragnie reanimować ideę „Trzeciego Rzymu”, czyli przejąć zbutwiałą wielkość dawnego Imperium Rzymskiego. I utwierdzić oraz rozszerzyć swoje — rosyjskie. To nie są tylko urojenia dotyczące światowego panowania, to konkretna polityka. Jak to się robi, widzimy na własne oczy w naszym mieście. I na swoją cerkiew pokładają niemałe nadzieje duchowego ujarzmienia narodów, przede wszystkim — ukraińskiego. Bo bez Ukrainy, jak mówią, nie może być wielkiego „russkiego mira”. Stąd i próby wskrzeszenia mitu rosyjsko-ukraińskiej przyjaźni. Ale środki — krzyżem i rozbojem — zdradzają ich z głową… O. Mychajło Truskawiecki, proboszcz parafii Wniebowstąpienia Pańskiego UCP PK: — Dziedzictwo muzealne miasta to bezcenna kultura materialna i duchowa. Cerkiew jest duszą narodu. Czym duszę jego napełnią — miłością, dążeniem do piękna, szacunkiem do swojego narodu, państwa — takim będzie nasza przyszłość. Absurdem byłoby oczekiwać, że ukraińska dusza, zorientowana na dzisiejsze rosyjskie wartości, zachowa się jako niepowtarzalne Boże stworzenie. UCP Patriarchatu Kijowskiego jest przeciwko wrogości między braćmi-Ukraińcami, bo rozumiemy — wydarzenia z cerkwią św. Michała i nie tylko, to nie od Boga. Przejrzyjmy, drodzy bracia i siostry!.. Wałentyna Nikitina, młodszy pracownik naukowy muzeum pamięci G. Skoworody: — Ponad czterdzieści lat swojego życia oddałam pracy muzealnej. Dzisiaj boli mnie patrzenie na to, co się dzieje, jak nasza wieloletnia praca idzie na marne. Proszę mi wierzyć — nasze artefakty, ekspozycje są naprawdę bezcenne. A co będzie z muzeum Skoworody, jeśli dobiorą się i do soboru Wniebowstąpienia Pańskiego, trudno mi nawet sobie wyobrazić. A tam przecież jest unikalny (do tysiąca tomów) zbiór starodruków… — Mykoła Towkajło, kandydat nauk historycznych, starszy pracownik naukowy Instytutu Archeologii NAN Ukrainy: Tarasa Szewczenki), i jakie budy pobudowali ci, którzy ją zagarnęli, a wszystko stanie się jasne. Tak mogą czynić tylko okupanci… Taras Nahajko, kandydat nauk historycznych, przewodniczący organizacji społecznej „Skarb Perejasławski”: — Jakoś weszliśmy ze studentami, aby obejrzeć staroruski fundament przy cerkwi. Podwijając sutannę, pospiesznie wyskakuje proboszcz i zaczyna nas łajać i wyganiać. Zaraz zadzwonił przez komórkę, po kilku minutach podjechał samochód zagranicznej marki, wyskoczyli krępi, ostrzyżeni chłopcy… Dobrze, że jednego z nich znałem. A tak byłoby krucho i mnie, i dzieciom. I wszystko. Sobór Wniebowstąpienia w Perejasławiu znajduje się na terenie państwowego rezerwatu, a nie prywatnej firmy. W ciągu jakiegoś roku straciliśmy już dwa muzea. W kolejce są jeszcze trzy. Kto za to odpowie?.. Natalia Zajika, przewodnicząca Perejasławsko-Chmielnickiej organizacji miejsko-rejonowej „Proświta”: — Odnosi się wrażenie, że nie mamy państwa ukraińskiego, że kalifom u władzy nasza kultura jest obca i nienawistna. To, co z nami wyrabiają, czy to na wsi, czy w mieście, można nazwać jednym słowem — barbarzyństwo. Ale niech wiedzą: głowy nie schylimy. Zabraknie własnych sił, zwrócimy się do sił demokratycznych Ukrainy. Dziedzictwo historyczno-kulturowe Perejasławia to wartość całego narodu… BÓG DA TO, CO SAMI ZROBIMY Dzisiaj coraz mocniej i wyraźniej prześwituje owa agresywna istota i cel politykierów od religii na tle „ruskiego miru”. Widzi to każdy, kto ma nieprzesłonięte oczy. Komentując pierwszą wizytę Patriarchy Cyryla na Ukrainie, znana rosyjska polityk i obrończyni praw człowieka Walerija Nowodworska otwarcie powiedziała, że była to próba politycznego rozłamu na tle religijnym. „To był czysto polityczny gest, inspirowany wcale nie przez chrześcijan, a przez Łubiankę i Kreml”. Oczywiście, przeważająca większość zwykłych wiernych sceptycznie odnosi się do podobnych oświadczeń. Ale oto najświeższe fakty. Niedawno zwolennicy Patriarchatu Moskiewskiego, którzy zebrali się w Kijowie, zwrócili się do W. Janukowycza, Gabinetu Ministrów i Rady Najwyższej z prośbą o nadanie ich (moskiewskiej) cerkwi statusu głównej. A także — o rezygnację z integracji z „obcą i wrogą strukturą” — Unią Europejską. To nie pierwszy przykład otwartej ingerencji Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego w sprawy świeckie. W Kijowie, na przykład, twierdzą, że mają teraz dwie władze — miejską administrację państwową i moskiewską cerkiew. Ta ostatnia nawet wywyższa się, dominuje. Inaczej jak wyjaśnić samowolę i niepodległość świętych i bożych, którzy dokonują rozboju w stolicy? Tylko w ostatnim czasie, z naruszeniem wszystkich norm i zasad urbanistycznych, postawili cerkiew w parku „Junist” na Borszczahiwce, przy moście Patona itd. Już wystawiono namioty przy fundamencie Cerkwi Dziesięcinnej (w centrum „książęcego” grodu) i w Parku Maryjskim przy ukraińskim parlamencie. Krąg zaraz się zamknie, a wyników oblężenia nie trudno przewidzieć. Ukołysani ideologiczną kołyską „ruskiego miru”, uśpieni mantrami „jedinoj i niedielimoj”, rozłączeni i skłóceni Ukraińcy po raz kolejny stoją na progu… Znaku krzyża i modlitwy „Niech mnie ominie ten kielich” jest zdecydowanie za mało. Bezsprzecznie, według słów wielkiego ukraińskiego patrioty Jewhena Czykałenki: „Będzie to, co Bóg da. Ale Bóg da to, co my sami zrobimy!”. P. S. W noc na 26 kwietnia Patriarcha UKP PM Cyryl i Błogosławiony Metropolita tego samego kościoła Wołodymyr odprawili panichidę za zmarłych likwidatorów skutków awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. Tego samego dnia wieczorem w Perejasławiu Chmielnickim zebrał się ukraiński wiec ludowy „Nie dopuścimy do duchowego Czarnobyla!”. Uczestnicy — przedstawiciele partii demokratycznych, radni miejscy, pracownicy Narodowego Rezerwatu protestowali przeciwko niszczeniu Narodowego Rezerwatu „Perejasław” i przekazywaniu zabytków historyczno-kulturowych — starożytnych cerkwi i soborów w ręce UKP Patriarchatu Moskiewskiego. Uczestnicy wiecu żądają zwrotu zagarniętego mienia narodowi ukraińskiemu i potępili szefów władz obwodu kijowskiego oraz miasta Perejasław Chmielnicki, którzy nie tylko umyli ręce, ale na wszelkie sposoby sprzyjają antypaństwowym, bezprawnym działaniom świętych i bożych. Cerkiew św. Michała w Perejasławiu. 1845 r. Akwarela T. Szewczenki

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 3Originalseite ↗

TAK OKRUTNY „POKOJOWY ATOM”

Petro ANTONENKO Zdjęcia autora Wołodymyr UDOWYCZENKO, mer Sławutycza, doktor nauk technicznych: — Sławutycz zaczęto budować dlatego, że ówczesne miasto budowniczych i pracowników elektrowni atomowej — Prypeć — na zawsze stało się martwym miastem. I po decyzji władz ZSRR o kontynuowaniu eksploatacji Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej i jednoczesnej likwidacji skutków awarii, specjalnie dla obsługi stacji stworzono nowe miasto. Na terytorium obwodu czernihowskiego, który okazał się mniej skażony w wyniku awarii. A administracyjnie Sławutycz został włączony do obwodu kijowskiego. Już jesienią 1986 roku rozpoczęła się jego budowa, a w 1988 roku wręczono pierwsze przydziały nowym mieszkańcom. Jeśli chodzi o Prypeć, niegdyś wspaniałe, kwitnące, obecnie martwe miasto, należy traktować je jako symbol klęski, i to nie tylko Ukrainy, ale i ludzkości w ogóle. I Fukushima w Japonii to potwierdza. A Sławutycz miał stać się i stał się symbolem odrodzenia: jako wzorzec samorządu lokalnego, przykład udanego modelu gospodarczego samego miasta i powiązanego z nim dość biednego regionu — Czernihowszczyzny. Rozwój miasta pomaga odradzać naszą zaniedbaną ukraińską wieś. Jest ona w trudnej sytuacji, zwłaszcza rejony, które ucierpiały w wyniku awarii. A to, przypomnę, 100 tysięcy kilometrów kwadratowych, głównie na Ukrainie, Białorusi, w Rosji, 5 tysięcy miejscowości, 5 milionów mieszkańców. Wybraliśmy dla Sławutycza model miasta z wysokimi standardami socjalnymi, rozwiniętą infrastrukturą. Na przykładzie tego technopolis staraliśmy się pokazać, jak właśnie powinno odradzać się poszkodowany region. Dość efektywnie zrealizowaliśmy projekt wolnej strefy ekonomicznej, stworzyliśmy atrakcyjne warunki dla przedsiębiorczości. I jeśli w wielu podobnych niewielkich miastach czekają tylko na dotacje, preferencje od państwa, to u nas własne dochody z działalności gospodarczej już dwukrotnie przewyższyły takie preferencje. Mamy nadzieję, że za 10—20 lat ten biedny kraj będzie zupełnie inny. Oczywiście, przy wsparciu państwa. Udany przykład jest: właśnie zakończono rekonstrukcję autostrady z Czernihowa do Czarnobyla, z wjazdem do Sławutycza, co jest bardzo ważne dla naszych miejsc. Przy czym jest to trasa międzynarodowa, jadą nią z Białorusi, krajów nadbałtyckich. A filozofię podejścia do energetyki trzeba radykalnie zmienić. Tak, bardzo potrzebujemy energii elektrycznej. Ale na pierwszym miejscu jest bezpieczeństwo. Jeśli póki co nie możemy go zagwarantować, trzeba, oprócz jądrowej, angażować inne rodzaje energii. Jeszcze jeden istotny moment: im bardziej energooszczędna będzie produkcja, tym mniejsza będzie potrzeba energii elektrycznej. Sławutycz stał się jednym z czterech miast kraju, które założyły Stowarzyszenie Miast Energooszczędnych, dołączyliśmy też do takiej europejskiej organizacji. A zamknięcie Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej skłoniło nas właśnie do efektywnego wykorzystania energii. Dla przykładu tylko dwie cyfry: przed zamknięciem stacji miasto zużywało 41 milionów metrów sześciennych gazu, w minionym roku tylko 22 miliony. Świat jest mały. Musimy łączyć wysiłki. Ale dlaczegoś zniknęło Międzynarodowe Centrum Czarnobylskie. Czyżby zniknęło zainteresowanie nadzwyczaj ważnymi badaniami? Dlatego teraz, może razem z Japonią, warto wznowić pracę centrum. Po Czarnobylu, a teraz Fukushimie, czas porzucić iluzje o „pokojowym atomie”. A wydatki na bezpieczeństwo elektrowni atomowych, a zwłaszcza na likwidację skutków awarii, są całkowicie współmierne z inwestycjami, które pozwoliłyby całkowicie przejść na niejądrową energetykę. Oleg IZIUMENKO (Szwecja), koordynator międzynarodowego ruchu ekologicznego 350.org.: — Kilka tygodni temu uważnie śledziłem kolejne międzynarodowe negocjacje dotyczące klimatu Ziemi, które odbywały się w Bangkoku. I, niestety, wyciągnąłem niepocieszający wniosek: sytuacja z emisjami do atmosfery nadal zagraża ludzkości. Niedawno opublikowano prognozę zmian klimatu również na Ukrainie, ona też jest niepokojąca. Zagrażają waszemu krajowi i nowe potoki uchodźców z krajów, gdzie w wyniku zmian klimatu ludzie nie będą w stanie się wyżywić. A rządy wielu takich krajów wykazują niezdolność do zapewnienia normalnego życia obywatelom. Gdzie więc nadzieja na lepsze? Uważamy, że jest to angażowanie najszerszych warstw społeczeństwa do ruchu na rzecz ochrony klimatu, nacisk na swoich liderów politycznych z żądaniem realnego zadbania o ochronę klimatu. Nasz ruch ekologiczny powiększył się w ostatnich dwóch latach i na Ukrainie dzięki entuzjastom, obywatelom, którzy rozumieją: tak dalej rozwijać gospodarkę nie można! A żeby zjednoczyć ludzi w obronie klimatu planety, przeprowadzamy Światowe Dni Działań. Następny zaplanowany jest na 24 września. W tym dniu pod nazwą „Planeta w ruchu” na Ukrainie i w świecie odbędą się marsze, wiece, przejazdy na rolkach, deskorolkach, ruch na różnych rodzajach transportu, który nie wymaga paliw organicznych. Mykoła SIABER, doradca OAO „Centrenergo” wskazał na bardzo poważny problem — szkodliwe emisje nie tylko atomowych, ale wydawałoby się, jeszcze bardziej „pokojowych” cieplnych elektrowni, które, właściwie, stanowią podstawę energetyki Ukrainy. Coś tutaj robi się w kwestii modernizacji produkcji, kontroli jakości paliwa dla stacji, przede wszystkim węgla. Ale pracy jest mnóstwo. Inny problem — gromadzenie ogromnej ilości odpadów elektrociepłowni w postaci żużla, popiołu. Teraz to tylko nowe zanieczyszczenie środowiska, choć na świecie te odpady już wykorzystują do robót drogowych, produkcji materiałów budowlanych. Czas by to aktywniej robić i nam. Ihor CZERKASZYN, honorowy prezes Stowarzyszenia „Fundusz Inwestycji Energooszczędnych”: — Wszyscy mają na ustach dwa słowa — „Ekologia, efektywność energetyczna”, a mało kto cokolwiek robi. Oto w państwie przyjęto strategię ekologiczną. Co my tam widzimy? Że do 2025 roku powinniśmy w kraju zwiększyć udział energetyki odnawialnej o 50 procent do poziomu bazowego. Ładnie brzmi? Wspaniale, jeśli nie wiedzieć, że nasz obecny poziom bazowy… jest mniejszy niż jeden procent. Zatem, przez ponad 10 lat osiągniemy udział energetyki odnawialnej „aż” półtora procenta, podczas gdy w Europie już teraz wychodzą na poziom 7—10 i więcej procent. Więc o jakiej zamianie energetyki atomowej innymi rodzajami możemy mówić? Albo drugi postulat: poprawić efektywność energetyczną ukraińskiej gospodarki o 25 procent. Znowuż do poziomu bazowego. To przy tym, że ten poziom (w odniesieniu do poziomu PKB) mamy trzykrotnie niższy niż w Europie. Dlatego trzeba opracować jasny plan zarówno zamiany energetyki jądrowej, jak i wysokiej efektywności energetycznej i wymagać od władz jego wykonania. Trzeba pod ten plan czynić odpowiednie inwestycje. Zamiast tego u nas rozpraszane są środki państwowe. Przyjmuje się doktrynę ekologiczną, według której ekologicznej przyszłości kraj nie ma, alternatywy dla tradycyjnych spalanych nośników energii nie ma, realnej efektywności energetycznej nie ma. Jednak, jak mantry, będziemy powtarzać hasła o alternatywnej energetyce, wykorzystaniu zagranicznych doświadczeń. Zastanówmy się najpierw, dokąd i jak mamy iść? Ołeksandr NIKYTENKO, zastępca naczelnika zarządu Akademii Nauk Medycznych Ukrainy: — Po Czarnobylu mamy jeszcze jeden alarmujący sygnał z Japonii, który świadczy o zagrożeniu, jakie niesie atom. I mamy absolutnie jasne dane naukowe w tej kwestii. Ale trzeba stawiać pytanie szerzej: cios w zdrowie ludzi zadaje wiele czynników, w szczególności emisje z elektrowni cieplnych, przedsiębiorstw przemysłowych, potoków transportowych, zwłaszcza w miastach. Albo stan wody pitnej, która dawno nie mieści się w normach. Mamy cały kompleks niekorzystnych czynników, właściwych dla Ukrainy i całej planety. I właśnie na nie trzeba zwrócić poważną uwagę. I, oczywiście, trzeba jednoczyć wysiłki wszystkich, którzy mają związek z ekologią, zdrowiem człowieka. W pojedynkę nic nie zrobimy. Talat Musalib oglu ALIJEW, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador, były Ambasador Azerbejdżanu na Ukrainie, doktor filozofii, kandydat nauk politycznych: — Kiedy w 1986 roku wydarzyła się katastrofa czarnobylska, ludzie nie rozumieli, na ile niebezpieczny jest ten niewidzialny wróg, „pokojowy atom”, na ile z tym atomem trzeba jasno, ostrożnie pracować. I oto po tragedii w Fukushimie w Japonii ludzie jednak zobaczyli, że niezależnie od tego, w jakim zakątku kuli ziemskiej to się dzieje, może to wyrządzić ogromną szkodę całemu światu. Dlatego światowa wspólnota dzisiaj powinna absolutnie przemyśleć swoją politykę i zrobić wszystko, aby więcej nie zdarzył się ani Czarnobyl, ani Fukushima. A naukowcom i politykom Ukrainy też warto przemyśleć podejście do swoich elektrowni atomowych, biorąc pod uwagę, że zostały one zbudowane w okresie radzieckim, a to najstarsze projekty, które pokazały swoją zawodność. Jednocześnie warto spojrzeć w ogóle, czy tak już ważne jest rozwijanie tych stacji teraz, budowanie nowych reaktorów? Na świecie, w szczególności w Europie, szerzy się ruch protestu ludzi nie tylko przeciwko budowie nowych stacji, ale i przeciwko kontynuowaniu pracy istniejących. I mając inne rodzaje energetyki, można zatrzymać te stacje. Dragomir DŻAMBARZKI, radca Ambasady Republiki Bułgarii na Ukrainie: — Ekologia — to ten priorytet, który nie podlega wątpliwości. Jestem z zawodu fizykiem, zanim przeszedłem do służby dyplomatycznej, pracowałem w przemyśle. Byłem zwolennikiem pokojowego atomu. Ale po tym, co niedawno wydarzyło się w Japonii, mam bardzo duże wątpliwości co do energetyki jądrowej. A w naszym kraju też są plany budowy elektrowni atomowej. Niestety, alternatywna energetyka, za którą stoi przyszłość, póki co jest droga, kupujemy taką energię elektryczną po dość wysokiej cenie. Energia jądrowa póki co jest tańsza. Jednak w pełni popieram myśl, że właśnie alternatywna energetyka — to nasza przyszłość. I trzeba, nie żałując środków, kierować tutaj inwestycje. Właśnie za tym stoi przyszłość. W stołecznej agencji „Ukrinform” Ukraińska Konfederacja Dziennikarzy przeprowadziła „okrągły stół”, poświęcony 25-leciu katastrofy czarnobylskiej. W wydarzeniu pod nazwą „Problemy ekologii — trwoga świata” wzięli udział naukowcy, przedstawiciele społecznych organizacji ekologicznych, struktur państwowych. Mówiono i o tragicznych skutkach awarii, i o tym, czy stało się to, jak i wydarzenia w Japonii, lekcją dla ludzkości, czy skłoniło do absolutnie nowego myślenia ekologicznego? Czy nie zbyt pochopnie ludzkość zabiera się za opanowywanie najnowszych technologii, nie zbadawszy należycie możliwych ryzyk dla planety? Czym i jak szybko będziemy mogli zastąpić energetykę jądrową? Oto główne momenty dyskusji.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 3Originalseite ↗

ZABEZPIECZYLI ŚWIAT. TERAZ ŚWIAT MA POMÓC UKRAINIE

Prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz zapewnia, że państwo dołoży wszelkich starań, aby poprawić życie likwidatorów awarii w Elektrowni Jądrowej w Czarnobylu. O tym Głowa Państwa oświadczyła w orędziu z okazji Dnia Tragedii Czarnobylskiej. „Wspomnijmy strażaków, milicjantów, wojskowych, lotników, energetyków… Uratowali oni świat przed znacznie bardziej masową katastrofą i jesteśmy im za to wdzięczni”. „Do 26 kwietnia 1986 roku świat miał iluzję własnego bezpieczeństwa. Po tej dacie nikt i nigdzie nie może być pewny bezpiecznego jutra. A wydarzenia w japońskiej elektrowni jądrowej „Fukushima-1” jedynie potwierdziły tę gorzką prawdę życia”, — przypomniał Prezydent. „Zapłaciliśmy za spokój planety życiem i zdrowiem tysięcy rodaków. Na likwidację skutków katastrofy wydaliśmy dziesiątki miliardów budżetowych hrywien. Wyłączyliśmy z eksploatacji działające moce Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej i tym samym okazaliśmy światu dobrą wolę”. Prezydent zauważył, że Czarnobyl stał się wyzwaniem o skali planetarnej, a godną odpowiedź na to wyzwanie może dać jedynie zjednoczona wspólnota światowa. Przypomniał także, że niedawno w Kijowie odbyła się międzynarodowa konferencja donatorska, której uczestnicy utworzyli Fundusz Czarnobylski o wielkości około 550 mln euro, który przeznaczony będzie przede wszystkim na budowę nowego sarkofagu nad zniszczonym blokiem energetycznym ChAES. „Ponadto mamy porozumienia z partnerami dotyczące dodatkowego finansowania wszystkich zaplanowanych działań. Gwarancje udzielone Ukrainie pozwalają zbudować bezpieczne osłony nad czwartym reaktorem do 2015 roku”. 26 kwietnia na Ukrainie odbyły się uroczystości upamiętniające, przypadające na 25. rocznicę awarii w Elektrowni Jądrowej w Czarnobylu. W uroczystościach wzięli udział Prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz oraz Prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew. Głowy państw położyły pierwszy kamień w fundament przyszłego pomnika likwidatorów skutków awarii w Elektrowni Jądrowej w Czarnobylu, a także obejrzały ekspozycję kompleksu muzealnego memoriału. Autor ekspozycji muzeum, artysta Anatolij Hajdamaka, opowiedział Głowom Państw o zamyśle jej stworzenia i przebiegu praktycznej realizacji.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 4Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

Fotokolaż Olesia Dmytrenki wymagającą pracę” zarówno organów kierowniczych Federalnej Narodowo-Kulturalnej Autonomii Ukraińców Rosji, jak i o rażącym lekceważeniu w Federacji Rosyjskiej praw Ukraińców — edukacyjnych, kulturalnych, a w konsekwencji także o lekceważeniu praw politycznych. Szczególnie wyraźna i oczywista staje się dyskryminacja Ukraińców w Federacji Rosyjskiej w porównaniu z tym, co zawsze mieli i mają Rosjanie na Ukrainie. W normalnym europejskim kraju tego powoda, którego wniosek rozpatrywał aż sam (!!!) Sąd Najwyższy Federacji Rosyjskiej, prawdopodobnie zaproszono by tam, gdzie trzeba, i rozsądnie wyjaśniono by prawdziwą sytuację z realizacją praw Ukraińców w Federacji Rosyjskiej oraz Rosjan na Ukrainie. Aby człowiek w pełni uświadomił sobie swoją ksenofobiczną chorobę. Nie stało się tak. Co więcej, MSZ i ambasada Ukrainy w Federacji Rosyjskiej „rozczuliły się” nad tą sprawą wprost z pietyzmem bohatera Żwanieckiego: „Byle nie było wojny!”. Uważam za niepotrzebne przypominanie całego wykazu problemów Ukraińców w Federacji Rosyjskiej. Wszystko to dobrze wiedzą i tu, i tam. Jedni snują insynuacje, drudzy się rozczulają. Świadczy to jedynie o niskiej kulturze cywilizacyjnej tzw. elity, niezrozumieniu sił napędowych rozwoju społeczeństwa i sił wytwórczych, a w konsekwencji o skazaniu narodów Rosji i Ukrainy na przestarzałe wady: „chcieli jak najlepiej, a wyszło jak zawsze” — niski poziom życia. Kultura pozostała w tyle. Wspominam słowa dyrektor niemieckiej szkoły z Turyngii, frau von Berg, w odpowiedzi na słowa kanclerz RFN Angeli Merkel o upadku w Niemczech polityki wielokulturowości: „Nie jestem przeciwna temu, aby dzieci migrantów uczyły się swojego języka. Ale w kraju musi dominować jeden język państwowy, ponieważ spoiwem państwa służy rozum i język społeczeństwa”. Ukraińcy w Rosji znają i rozumieją ten dawny postulat. Niestety, nie rozumieją tego Rosjanie na Ukrainie, ludzie dalecy od europejskiej kultury. Dwie diaspory — dwa różne światopoglądy. I rzecz tu nie w przeciwnych kursach: „pomarańczowych” — na zachód, a „niebieskich” — na wschód. Trzeba myśleć o tym, że milionom ludzi zarówno na Ukrainie, jak i w Rosji nie są znane standardy Europy — wolność słowa, sprawiedliwy sąd, terminowe i wysokiej jakości leczenie, wysokie standardy socjalne. Pewien Rosjanin, który przeprowadził się wraz z żoną Niemką do Niemiec, do czarnego miasta Görlitz, był już chory na raka. Przed hospitalizacją prosił swoją żonę i dzieci, aby przewieźli jego ciało do ojczyzny i tam pochowali. Jednak w szpitalu Rosjanin przeżył jeszcze długi czas i będąc pod wrażeniem stosunku do niego personelu i wszystkich ludzi oraz poziomu leczenia, poprosił swoją rodzinę: „Zostawcie mnie w ziemi tych dobrych ludzi!”. „Nigdzie nie ma tylu świętych, co na Rusi”, — twierdzi Rosjanka w podeszłym wieku w radiu „Swoboda”. Przepraszam Rosjankę za niezrozumienie tej statystyki, ale chciałbym wiedzieć: czyżby wskaźnik liczby świętych w Federacji Rosyjskiej świadczył o szczególnych prawach wszystkich Rosjan w Rosji i poza jej granicami przebywających? Takie prawa nie istnieją. Moim zdaniem, wielka liczba świętych w tej „Świętej Rusi” może świadczyć jedynie o wielkiej liczbie grzeszników i wielkiej potrzebie pokuty, skruchy reszty obywateli tej wirtualnej „Świętej Rusi”. Takie jest prawo polarności.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 4Originalseite ↗

PAMIĘĆ PODSZYTA LISIM FUTREM

Oksentij ONOPIENKO, m. Moskwa Szlachetny cierpi z powodu swoich wad, a nie z powodu wady uznania. Konfucjusz. Patriota pragnie, aby cel rodzaju ludzkiego najpierw został osiągnięty przez ten naród, do którego sam należy. Naród ukraiński jest szczęśliwy imionami sprawiedliwych: świętych ojców Ławry Pieczerskiej i księcia Jarosława Mądrego, Jana Wysiatycza i Nestora Kronikarza, Jurija Kotermaka-Drohobycza i Piotra Mohyły, Tarasa Szewczenki i Mykoły Hohola, Iwana Franki i Łesi Ukrainki, Mykoły Kulisza i Ahatanhela Krymskiego, Ołeksandra Dowżenki i Olesia Honczara, Wasyla Symonenki i Wasyla Stusa… Ukraińcy używają chyba najlepszego określenia swojego patriotyzmu: „szczery Ukrainiec” — prawdziwy, nieszczery, otwarty, wierny, czysty, serdeczny, przyjazny, gościnny. O Ukrainie i szczerości Ukraińców w historii jest bardzo wiele wyrazistych świadectw. Jakieś dwadzieścia lat temu sam miałem okazję usłyszeć w programie telewizyjnym niemieckiej ARD słowa jednego z niemieckich komentatorów politycznych o Ukrainie: „Kiedy przyjeżdżam z Moskwy do Kijowa, czuję się tutaj jak w Europie”. Zgodził się z nim jego rozmówca. „Oni są gospodarni i cechuje ich szczerość. Jak ich język, są prości i otwarci. Czasami są łagodnie prostoduszni. Prawdopodobnie swoją szczerość okazują dlatego, że pragną takiego samego traktowania w odpowiedzi. Taka cecha tych ludzi charakteryzuje się pięknym słowem „łagodność”, za którą, wydaje się, ukrywa się chytrość lub cwaniactwo. Są dumni sami w sobie, ale ich duma jest ziemska. Nie wypierają się w sobie czegoś prowincjonalnego. I nie zapominają: aby mieć przyszłość, trzeba znać przeszłość. Dla nich wszystko to jest zrozumiałe, tak samo jak dla innych, jak tylko zaczynają rozmawiać”. Czytelnik od razu powie: „To o Ukraińcach napisano!”. I tak, i nie. To zostało powiedziane o mieszkańcach Saksonii. Lubię bywać wśród ludzi tej ziemi. Oto i latem ubiegłego roku mieszkałem w Oberlausitz, które zajmuje część zachodniego Śląska i wschodniej Saksonii między granicami Polski i Czech. Tutaj, gdzie biorą początek strumienie Sprewy, znajduje się miasteczko Ebersbach. W całych Niemczech od kraju związkowego Badenia-Wirtembergia do kraju związkowego Śląsk istnieje ponad dwadzieścia miasteczek i osad o takiej nazwie, z nich — do dziesięciu w Saksonii. Ebersbach koło Löbau, w którym wcześniej mieszkało 13 tysięcy, a obecnie mieszka 8 tysięcy mieszkańców (wielu z nich przeprowadziło się do pracy w zachodnich krajach związkowych), rozłożył się na zboczach i w dolinach między czterema górami, pokrytymi lasami cisowymi — Hainberg, Hutberg, Schlechteberg oraz Kottmar. Sprewa wypływa z gęstego lasu na zboczach Kottmaru. Gdzieś tutaj oraz w rozpadlinach Sudetów, wydaje się, jeszcze i dzisiaj żyje duch legendarnego Rübezahla. A w święta nad wszystkimi budynkami miasteczka powiewają żółto-niebieskie historyczne flagi tej ziemi. Miasteczko Ebersbach leży tuż przy granicy z Czechami. Od czeskiej strony graniczy z nim miasteczko Jiříkov, mniej zamożne i dlatego mniej schludne. Niemcy chodzą do Jiříkova, żeby tam posmakować czeskich potraw, piwa lub kupić papierosy, bo tam wszystko to jest tańsze. W swoich przyjazdach do Ebersbach mieszkam w historycznej posiadłości frau Hensel i pana Hensela, przy Georgswalderstraße. Frau Hensel ponad czterdzieści lat pracowała jako nauczycielka młodszych klas i już dawno jest na emeryturze. Ale pozostaje niestrudzoną aktywistką lokalnej społeczności, śpiewa w chórze i nie opuszcza żadnej próby. Pan Hensel utrzymuje w dobrym stanie duże gospodarstwo. Lubię spędzać wieczory w gronie tych szczerych ludzi oraz ich sąsiadów. Bywało, że nasze rozmowy, czasami z pieśniami, trwały do późna. Dla mieszkańców Oberlausitz charakterystyczne jest delikatne podejście do innych narodów. Tak się złożyło, że te ziemie wiekami były areną wojen: feudalnych, religijnych, międzypaństwowych. Przeszłość dla miejscowej ludności to nie tylko podręczniki historii, ale i czynnik codzienności. I dlatego pan Hensel jakoś powiedział: „Uważam, że na czeskiej ziemi, do Czechów jestem zobowiązany zwracać się w języku czeskim. Wiem, że im jest to miłe i mnie — też. Takie zachowanie służy jako gwarancja dobrych relacji”. Jego zachowanie i słowa zostały powiedziane szczerze. Pewnego razu w popołudniowej porze siedziałem na otwartym tarasie domu gościnnego, który znajduje się na górze Hainberg. Dwupiętrowy budynek z restauracją oraz z pokojami dla gości na pierwszym piętrze — to ulubione miejsce do przeprowadzania tutaj rodzinnych, służbowych uroczystości nie tylko mieszkańców Ebersbach, ale i całej okolicy, sąsiednich Czechów, a nawet Polaków. Każdemu zyskowi, prywatnemu czy wspólnotowemu, tutaj sprzyjają wszyscy mieszkańcy. Dlatego że wszystko idzie na korzyść miasteczka — ładnego, czystego, przytulnego. I może jeszcze dlatego ludzie tutaj zawsze są przyjaźni i chętni pomóc każdemu. Słońce już opadało nad górą Schlechteberg, kiedy do mojego stolika podszedł stateczny mężczyzna w starszym wieku i, zapytawszy o pozwolenie, usiadł naprzeciwko. Okazało się, że wspólnota religijna z sąsiedniego Neugersdorfu zebrała się w restauracji, aby wyprawić na odpoczynek swojego starostę. Słowo do słowa, nasza rozmowa od pogody przeniosła się na ówczesną politykę. — Spójrzcie — powiedział, ruchem ręki wskazując na niskie słupki wzdłuż granicy, która przebiegła zboczem góry, na którym w tamte dni leżały pękate wałki siana, a pod jedną ze starych lip leniwie machały ogonami cztery rasowe konie — sto lat temu tutaj była granica z Austrią. A obecnie — z Czechami. Wszystko byłoby dobrze, gdyby po otwarciu granic nie było kłopotu z Cyganami. — Wiem, opowiadano mi — powiedziałem, na co od razu zareagował mój rozmówca. — Dlaczego opowiadano? Pan co, nie jest stąd? — Nie. Jestem z Moskwy. — Pan? Z Moskwy? To nie może być prawda! — zaniepokoił się mężczyzna również dlatego, że minuty wcześniej krytycznie scharakteryzował rozpasanie rozrzutności Rosjan. — Mieszkam obecnie w Moskwie, ale sam jestem Ukraińcem. — O, Ukraina, Białoruś — kraje europejskie. I narody też — europejskie. — A jak Pan to określa? — zapytałem. — Wiecie, po prostocie komunikacji. Pan jest całkowicie wolnym w sądach człowiekiem i jednocześnie pozostaje pan wrażliwy i szanuje godność oraz wolność drugiego człowieka. Czuję szczerość rozmowy i niedemonstracyjny szacunek do rozmówcy. Dla Europejczyków wszystko to jest naturalne. Słońce już schowało się za górą i ja, podziękowawszy mojemu rozmówcy za rozmowę, pożegnałem się. Nie chciało się niepokoić długą nieobecnością moich troskliwych gospodarzy. Co do Moskwy. W Moskwie mieszkam już ponad czterdzieści lat. W radzieckich latach Moskwa, wydaje się, była bardziej europejskim miastem. Poczucie europejskości wynika... wtedy dzięki obecności tutaj, choćby na ekranach telewizorów, przedstawicieli krajów bałtyckich, Białorusi, Mołdawii, Ukrainy, krajów tzw. demokracji socjalistycznej. W tamtych latach trudno było sobie wyobrazić ten poziom ksenofobii, który obecnie panuje w Moskwie. I to nie tylko w życiu codziennym, ale także w prasie, w telewizji, nawet w urzędach państwowych (obcych, w szczególności Ukraińców, na stanowiska w urzędach państwowych nie przyjmują, a do służby państwowej tym bardziej). Pomimo głośnych międzynarodowych wydarzeń, obecności tutaj przedstawicielstw zagranicznych firm oraz oznak luksusu w reklamie, w sklepach czy u ludzi, Moskwa nie stała się bardziej europejskim miastem, o czym, wznosząc toasty i schlebiając gospodarzom, mówią goście miasta, jakoby: „Jak wypiękniało miasto!”. Gdzie tam? Obecnie Moskwa to miasto marnotrawstwa i czczych słów. A poza tym dzisiaj Moskwa staje się miastem ludów wschodnich: sprzątacze na podwórkach i w kompleksach handlowych, na budowach, w transporcie, na ulicach w ogóle — to przybysze stamtąd. Na Ukrainie słyszano o ostatnich wydarzeniach wokół Biblioteki Literatury Ukraińskiej oraz o sprawach sądowych dotyczących likwidacji ukraińskich organizacji amatorskich — Federalnej Narodowo-Kulturalnej Autonomii Ukraińców Rosji oraz Zjednoczenia Ukraińców Rosji. Sądzono za uczciwą konstatację sytuacji Ukraińców w Federacji Rosyjskiej w radiu „Swoboda”, a także za upamiętnienie ofiar Hołodomoru w ramach działań, które były prowadzone między innymi z inicjatywy Ambasady Ukrainy w Federacji Rosyjskiej. Nic niezgodnego z prawem. Szczerze mówiąc, działalność organów kierowniczych Ukraińców Rosji zasługuje na krytykę raczej za bezczynność, a nie za „polityczne odchylenie” w ich słowach czy działaniach. Nie posiadając choćby jakiejkolwiek bazy materialnej, gazet, radia, telewizji lub możliwości finansowych, organy zarządzające, oddolne wspólnoty ZUR czy FNKAUR nie miały możliwości realizacji swoich statutowych praw i obowiązków, nie mówiąc już o pozastatutowych. Dlatego można było mówić o „nieofensywnej, nie

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 5Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

funkcjonowało jedynie 204 szkoły, w których liczba uczniów wynosiła 34,6 tys., a to 5,7% ogólnej liczby uczniów. Pod koniec lat 80. XX wieku szkoły z ukraińskim językiem nauczania były tylko na obszarach wiejskich. Praca przeprowadzona w celu rozszerzenia sfer stosowania języka ukraińskiego jako państwowego w wielonarodowym regionie po przyjęciu w 1989 roku „Ustawy o językach w Ukraińskiej SRR” pozwala prześledzić osiągnięcie pozytywnych rezultatów, zwłaszcza w systemie edukacji. Przytoczmy ostatnie wyniki: według danych zarządu edukacji obwodu donieckiego, w roku szkolnym 2008—2009 na terenie obwodu działało 1106 placówek oświatowych średniego szczebla z ogólną liczbą uczniów 344 191. Z ukraińskim językiem nauczania — 741 placówek oświatowych (67%), gdzie uczyło się 138 802 uczniów (40,3% ogólnej liczby uczniów obwodu donieckiego). W roku szkolnym 2009—2010 na terenie obwodu działa 1099 placówek oświatowych średniego szczebla z ogólną liczbą uczniów — 340 667 osób. Z ukraińskim językiem nauczania — 750 placówek oświatowych (68,2%), w których uczy się 147 570 osób (43,3% ogólnej liczby dzieci w wieku szkolnym, co jest o 3 punkty procentowe więcej niż w roku szkolnym 2008—2009). Wykorzystanie języków w edukacji to niezawodny wskaźnik realnego statusu społecznego języków oraz ich perspektyw w przyszłości. Warto podkreślić, że język ukraiński wśród ludności ukraińskojęzycznej i rosyjskojęzycznej z czasem staje się bardziej prestiżowy. W świadomości społecznej stopniowo podnosi się wskaźnik jego jakości komunikacyjnych i wartości estetycznej, zatrzymał się proces obniżania „lojalności” wobec języka ukraińskiego — wzmacnia się świadomość językowo-narodowa Ukraińców, a także przedstawicieli innych etnosów. Ciekawe, na ile wzmocnią się pozycje języka ukraińskiego, jeśli zgodnie z projektem ustawy „we wszystkich ogólnokształcących placówkach oświatowych średniego szczebla zapewniona będzie nauka języka państwowego i rosyjskiego”. Czy zakres nauki języka rosyjskiego będzie określany przez rady lokalne, zgodnie z ustawodawstwem o edukacji i z uwzględnieniem rozpowszechnienia tego języka „na odpowiednim terytorium”, tym bardziej, że „znajomość języka rosyjskiego zapewnia obywatelom Ukrainy szeroki dostęp do osiągnięć światowej nauki i kultury” (art. 7 projektu ustawy)? Tutaj warto byłoby, aby autorzy projektu ustawy, choćby pobieżnie, spojrzeli na ogólnosłowiańską mapę i zwrócili uwagę na pytanie — jak przejście na język ojczysty wpłynęło w wymiarze informacyjno-siłowym na Słoweńców (język słoweński — Republika Słowenii), Słowaków (język słowacki — Republika Słowacji) i in. Przecież współczesny świat, opanowywanie jego przestrzeni jest niemożliwe bez znajomości innych języków. Dlatego mówienie o tym, że język ukraiński nie może w pełni zaspokoić potrzeb informacyjno-naukowych, jest całkowicie niepoprawne. Niepoprawne jest również dzielenie Ukraińców według jakichś cech i mówienie o „czystych Ukraińcach”, „pół-Ukraińcach” czy „nie do końca Ukraińcach”. Ukraińcem jest ten, kto kocha swoją Ojczyznę. I jest język państwowy dla pełnokrwistego życia, a zatem trzeba go znać. Nadanie językowi rosyjskiemu na Ukrainie statusu oficjalnego w praktyce oznaczać będzie wprowadzenie jeszcze jednego języka państwowego. A to spowoduje znaczne zawężenie sfer funkcjonowania języka ukraińskiego, zastąpienie go w wielu sferach komunikacji rosyjskim. Oznaczać to będzie usankcjonowanie na szczeblu państwowym totalnej rusyfikacji. Wszystko to nie odpowiada ideom ustanowienia i rozwoju państwa ukraińskiego. Właśnie dlatego nie można przyjmować dokumentów państwowych, które zniszczą to, co pozytywne, a co jest zawarte w Ustawie o językach. Społeczeństwo Ukrainy broni praw języka ukraińskiego i prawa narodu do własnego statusu w wymiarze światowej cywilizacji.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 5Originalseite ↗

W IMIĘ ZACHOWANIA PAŃSTWA I PAŃSTWOWOŚCI

Anatol ZAHNITKO, profesor Donieckiego Uniwersytetu Narodowego, Iryna KUDREJKO, doktorantka, m. Donieck. We współczesnej Ukrainie pojawiła się tendencja do przewartościowywania wielu utrwalonych rzeczy, nadawania im innego wymiaru. Do takich należy również dążenie wielu osób do zrewidowania zasadniczo-prawnych pryncypiów budownictwa językowego, statusu języka ukraińskiego i innych. Potwierdzeniem tego może być projekt ustawy Ukrainy „O językach na Ukrainie”, który przygotowali deputowani ludowi Ołeksandr Jefremow, Petro Symonenko i Serhij Hrynewećkyj i zarejestrowali w Radzie Najwyższej Ukrainy 7 września 2010 roku. Dotyczy on wielu sfer życia ukraińskiego społeczeństwa, swoimi zasadniczymi pryncypiami ingeruje w sferę polityki państwowej i tym samym narusza podstawy ustroju konstytucyjnego państwa. Projekt ustawy nie przeszedł bez echa wśród opinii publicznej i naukowców. Najgruntowniejszą ekspertyzę przeprowadzili profesor, doktor nauk filologicznych Wołodymyr Panczenko oraz profesor, doktor nauk prawnych, jeden z autorów Deklaracji o suwerenności państwowej Wołodymyr Wasyłenko; stanowi ona podstawę uchwały Rady Naukowej Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” w sprawie projektu ustawy „O językach na Ukrainie” (zob.: „Ukrajinskyj tyżdeń”. — nr 40. — 2010 r., „Słowo Proświty”, nr 16, 2011 r.). Swego czasu Martin Heidegger sformułował sakramentalną tezę o języku jako domu ducha. Język jest najistotniejszą i decydującą częścią osobowości, narodu, ludu. Jawi się on jako rozstrzygający i główny czynnik identyfikacji osobowości. Język ukraiński to duch narodu, jego sumienie, czynnik jego postępu. Między językiem a społeczeństwem istnieje wzajemny związek: nie tylko zagłada społeczeństwa prowadzi do zagłady języka, ale i zagłada języka prowadzi do zniknięcia społeczeństwa, które nie uchroniło swojego języka. Przestając być środkiem komunikacji, myślenia, język ginie. Utrwalenie państwowego statusu języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia Ukrainy, rozszerzenie jego obciążenia funkcjonalnego w różnych przejawach społeczeństwa obywatelskiego — to jedno z głównych zadań teraźniejszości. Stopniowo zaczęło ono nabierać wyraźnych granic i przejawów, pomimo hamowania tego procesu przez pewne siły. Na obecnym etapie rozwoju niepodległej Ukrainy językiem państwowym, zgodnie z art. 10 Konstytucji Ukrainy, jest język ukraiński. Państwo zapewnia wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego; wspiera rozwój narodu ukraińskiego, jego tradycji i kultury. Język ten jest składnikiem ustroju konstytucyjnego Ukrainy, słowem — jego państwowość gwarantuje integralność państwa ukraińskiego, neutralizację tendencji odśrodkowych. Zgodnie z rozdziałem XIII Ustawy Zasadniczej, zmiany statusu języka państwowego lub nadanie innym językom statusu wyższego niż ten, który został im nadany rozdziałem I Konstytucji, przewidują, ze swojej strony, wniesienie zmian do Konstytucji Ukrainy. Rozdział I należy do tych rozdziałów Konstytucji, wniesienie zmian do których musi być rozpatrywane na ogólnoukraińskim referendum po przejściu odpowiedniej procedury w Radzie Najwyższej. Decyzja Sądu Konstytucyjnego z 14 grudnia 1999 roku nr 10-rp/99 zawiera postanowienie, zgodnie z którym podaje się definicję języka państwowego. Utożsamia się go z językiem urzędowym i na tym położono szczególny akcent. W rozdziale II projektu ustawy „O językach na Ukrainie”, wniesionego 7 września 2010 roku pod rozpatrzenie Rady Najwyższej, językowi rosyjskiemu nadaje się status urzędowego. Zgodnie ze wspomnianą decyzją Sądu Konstytucyjnego oznacza to, że nadaje się mu status państwowego. Rozstrzygająca w tej kwestii jest część 3 art. 8 projektu ustawy, w której zaznaczono, że „środki skierowane na używanie języków regionalnych lub języków mniejszości” mogą być stosowane pod warunkiem, jeśli liczba użytkowników języka regionalnego, zamieszkujących na terytorium jego rozpowszechnienia, stanowi 10% i więcej liczebności jego populacji. Określona liczba użytkowników języka regionalnego — 10% i więcej — jest dowolna (takiego kryterium nie ma w międzynarodowych aktach prawnych) i ma na celu zapewnienie statusu równoważnego statusowi języka państwowego jedynie dla języka rosyjskiego, ponieważ za „użytkowników języka regionalnego”, zgodnie z częścią 5 art. 8, należy uważać nie tych, dla których jest on ojczystym, lecz tych, którzy go „przeważnie używają”. Prawda, to ostatnie dość trudno ustalić, bo w żadnym ze spisów ludności tego pytania nie było, a przeprowadzenie ankiety w obecnych warunkach nie jest przewidziane, zresztą taka ankieta nie zawsze jest zorientowana na poprawę sytuacji językowej. Nie sądzę, aby w budowaniu któregokolwiek z języków narodowych (hiszpańskiego, francuskiego i innych, nie mówiąc o hebrajskim we współczesnym Izraelu) kierowano się zasadą ankiety — decydujące było stworzenie własnego państwa, u podstaw którego leży język, jego duch, jego użytkownicy. Z uwagi na cały szereg przyczyn na Ukrainie uformowała się warstwa ludzi pochodzenia ukraińskiego, którzy nie tylko posługują się językiem rosyjskim we wszystkich sferach życia społecznego, ale i uważają język rosyjski za ojczysty. Przyczyniło się do tego dawne zezwolenie na nieuczenie się w szkole języka ukraińskiego, dominacja w szeregu regionów rosyjskojęzycznego nauczania w szkole wyższej, używanie języka rosyjskiego w strukturze komunistyczno-partyjnego i administracyjno-gospodarczego aparatu zarządzania, co zostało odziedziczone także w państwie ukraińskim. Nie można powiedzieć, że wszyscy ci kierownicy różnych szczebli stali się obojętni na swoje ojczyste, narodowe, ale tradycja istotnie kształtowała ich stereotypy — nie wyróżniać się spośród swoich. Na dzień dzisiejszy ci rosyjskojęzyczni Ukraińcy stanowią niejednorodną masę. Jedni z nich przychylnie odnoszą się do języka ukraińskiego i są gotowi powrócić na jego łono, chociaż odczuwają dyskomfort, bo nie władają biegle językiem ukraińskim. Inni stali się obojętni na problemy językowe pod naciskiem okoliczności społecznie dyskomfortowych i nie zastanawiają się nad tą kwestią. Jeszcze inni postrzegają wszystko, co ukraińskie, agresywnie i motywują to tym, że sami przebywają w innym polu językowym, nie odczuwając żadnych potrzeb powrotu do ukraińskiego. Ta grupa jawi się jako najaktywniejsza w propagowaniu własnych idei i wymiarów współżycia językowego, głosząc tezę dwujęzyczności zarówno w poszczególnych regionach, jak i na całej Ukrainie w ogóle. Wyznawanie przez nich tezy dwujęzyczności przewiduje zachowanie obecnego statusu aktywnego funkcjonowania języka rosyjskiego oraz pasywnie lokalne używanie ukraińskiego jako przejawu etnografizmu lub daniny dla kultury narodu ukraińskiego. Dwujęzyczność, którą tak wspierają niektórzy mieszkańcy Ukrainy, nie sprzyja rozwojowi języka ukraińskiego jako języka pełnego terytorialnego rozpowszechnienia. Co więcej, jakiekolwiek rozszerzenie ukraińskiego bywa niekiedy traktowane jako zamach na to, co „historycznie się ułożyło”. To w sąsiedniej Rosji i prezydent, i premier nie wstydzą się pełnym głosem deklarować, że są rosyjskimi nacjonalistami, a na Ukrainie — broń Boże! Tymczasem państwo jest niemożliwe bez patriotyzmu, bez uświadomienia sobie integralności językowo-terytorialnej, którą zapewni właśnie język ukraiński. W art. 7 projektu ustawy „Język rosyjski na Ukrainie. Dwujęzyczność ukraińsko-rosyjska” o dwujęzyczności ukraińsko-rosyjskiej powiedziano jako o „ważnym dorobku narodu ukraińskiego”. Jednocześnie nie zaw- Zdjęcie Olesia Dmytrenki ważnych dramatycznych okoliczności XVII—XX w., kiedy użytkownicy języka ukraińskiego doświadczali okrutnych represji zarówno za caratu, jak i za imperium sowieckiego, które właściwie i spowodowały taki rozwój dwujęzyczności. Nie pytając narodu, czyniono go dwujęzycznym, bo innego sposobu zdobycia wykształcenia, awansu zawodowego po prostu nie było. W tym artykule podkreśla się również: „Język rosyjski jest ojczystym lub takim, z którego na co dzień korzysta większość obywateli Ukrainy”. Tak, rzeczywiście, na Ukrainie jest odsetek mówców, którzy uważają język rosyjski za ojczysty, ale stanowi on 29,6% całej populacji Ukrainy. Według danych Wszechukraińskiego spisu ludności z 2001 roku, to w żadnym wypadku nie jest większość obywateli Ukrainy. Jeśli chodzi o liczbę tych, którzy „na co dzień korzystają” z rosyjskiego, to spis nie odnotował takich danych, ponieważ pytanie o język, którego obywatel „przeważnie używa”, nie było zadawane. Art. 21 projektu ustawy „Edukacja językowa” całkowicie niszczy praktykę edukacyjną, która ustaliła się na Ukrainie po przyjęciu w 1989 roku „Ustawy o językach w Ukraińskiej SRR”. Wprowadzenie zasady wolnego wyboru języka nauczania prowokuje konflikty na tle językowym, poważnie utrudnia organizację procesu nauczania, wymaga środków budżetowych na zwiększenie liczby kadr pedagogicznych i bazy materialnej oraz, co najgorsze, nadaje językowi ukraińskiemu status drugorzędnego. Co więcej, nieokreślona pozostaje teza o wystarczającej liczbie studentów do nauki w tym języku. Najwyraźniej chodzi o naukę w języku rosyjskim, a nie w językach mniejszości narodowych, w obronie których skierowana jest Europejska Karta. 1. Art. 21 współczesnego projektu ustawy „Edukacja językowa” cofa nas do niedalekiej przeszłości: 1958 roku, kiedy wydano „Ustawę o wzmocnieniu związku szkoły z życiem”, która nadała rodzicom prawo wyboru języka nauczania dla swoich dzieci. Ustawa ta nabrała przerysowanego wyrazu właśnie na Ukrainie, gdzie zaproponowano dobrowolne uczenie się lub nieuczenie się języka ojczystego. Chociaż inne przedmioty były obowiązkowe. Tak też szkoły były przekształcane w rosyjskojęzyczne — do tego wystarczyło kilka wniosków rodziców. Porównajmy: jeśli w roku szkolnym 1960—1961 na terytorium obwodu donieckiego funkcjonowało 877 szkół z ukraińskim językiem nauczania z liczbą uczniów 124,5 tys., co równało się 20,4% ogólnej liczby uczniów, to w roku szkolnym 1978—1979 funkcjonowało

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 6Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

sioła. Poza ich granicami grunty zostały przekazane do dyspozycji władz rejonowych. Jakich dokładnie, bo u nas zgodnie z Konstytucją są dwie władze lokalne: przedstawicielska, czyli rady, organy samorządu terytorialnego, oraz wykonawcza, miejscowe administracje państwowe. Prawo zarządzania gruntami wiejskimi przyznano administracjom rejonowym, jednak do niedawna te kwestie, przede wszystkim dotyczące przydziału gruntów, musiały być uzgadniane z radami rejonowymi. I oto we wrześniu 2008 roku, czyli za poprzedniej „ludowej” władzy, parlament, bez żadnego hałasu, przy milczeniu społeczeństwa i partii demokratycznych, wprowadza bardzo ważną poprawkę do ustawodawstwa — wykreśla odpowiedni punkt z Kodeksu ziemskiego Ukrainy. W konsekwencji rady rejonowe, organy samorządu terytorialnego, podobnie jak rady wiejskie, zostały odsunięte od spraw ziemskich. Był to kolejny krok do grabieży ziem państwowych. Jakkolwiek byśmy nie krytykowali rad i korpusu deputowanych, to jednak do tej pory sprawy ziemskie musiały być rozstrzygane mniej więcej jawnie, przynajmniej w radach; na sesjach można było postawić pytanie: co to knuje administracja rejonowa? Teraz zaś wszystko odbywa się po kkątach, w cichych gabinetach, za łapówki. Jak mogło dojść do czegoś takiego w „demokratycznym, prawnym państwie”, jak to się ma do gadaniny o europejskim modelu państwa z silnym samorządem? Jeśli zaś chodzi o pasy leśne, to te bezpańskie grunty, z wyjątkiem tych należących do drogowców, również zostały przejęte przez rejonowe administracje państwowe. A konkretnie o naszym pasie leśnym, o tych 18 hektarach lasu między Kulikiwką a Kowczynem. Wąski pas wzdłuż asfaltu rzeczywiście należy do drogowców, przy czym nie do rejonowego ani obwodowego „Awtodoru”, które jedynie obsługują drogi, lecz do Służby Drogi Samochodowych Ukrainy. Wszystko inne w tych pasach leśnych pozostaje w dyspozycji rejonowej administracji państwowej. Mamy więc nadzieję, że wkrótce wyjdzie na jaw, kto i co chce tu wyciąć? …Na ten temat rozmawiałem z wieloma rodakami. Ludzie oburzeni są bezczelnym wycinaniem pasów leśnych. Niektórzy stawiają pytanie radykalnie: jak to, skoro i co… ми czy ta pasmo, podobnie jak ogólnie ziemie wiejskie, zostało odebrane chłopom, gminom wiejskim? Ziemie, które przez setki lat podlewali swoim potem ludzie tych wsi. Naprawdę, czy nie czas zwrócić te ziemie chłopom? I przede wszystkim pasy leśne. Przecież to już nie goła ziemia, to dziesiątki hektarów lasu. Ludzie słusznie pytają: dlaczego nie przekazać te nasadzenia radom wiejskim, gminom wiejskim? Przecież mieszkańcy właśnie tych wsi sadzili drzewa, dziesiątki lat je pielęgnowali. We wsiach kiedyś istniały nawet drogowe brygady. A jeśli część lasu dojrzała do wyrębu, dlaczego mają go wycinać przybysze z zewnątrz? Dlaczego nie zaopatrywać się w to drewno samej gminie wiejskiej? Wójt wsi Kowczyna opowiedział mi, że we wsi jest ogromna potrzeba drewna. Ogrodzić cmentarze, wyremontować szkołę, przedszkole, przydzielić na opał weterana czy żołnierskiej wdowie. A mój kolega z klasy Piotr z Awdiejewki opowiada, że kiedy rzucił się kupić desek na jakiś remont, to zażądano od niego po 700 hrywien za metr sześcienny osiki i po 1200 hrywien za metr sześcienny sosny. „I to za drzewa, które my z tobą kiedyś sami sadziliśmy!”, — słusznie oburza się mój towarzysz. My z Piotrem, podobnie jak inni uczniowie kowczyńskiej szkoły, ponad 40 lat temu także sadziliśmy te drzewa przy drodze na Kulikiwkę. Tak samo, jak inne na szlaku między Kowczynem a moją wsią Awdiejewką. Mój ojciec swego czasu był brygadzistą drogowej brygady w Awdiejewce. Razem z kołchoźnikami obsadzał on drogę na Kowczyn, i na tę samą wieś Horbowe. A tu krewni przekazali, że pod wycinkę wyznaczono już 7 kilometrów właśnie tej drogi między Awdiejewką a Horbowem. Czyżby pod piłami żarłoków mieli paść drzewa mojego ojca, moje i moich współwieśniaków, kolegów z klasy, za przyzwoleniem tak zwanej naszej ludowej władzy? A nieopodal, na stacji kolejowej Murawejka, dzień i noc hałasują tartaki. W niektórych rejonach jest ich już dziesiątki. Wkrótce, mówią, obwód wytną tak, że z Czernihowa będzie widać Nowogród Siwierski. Może po to, by z gabinetu gubernatorów łatwiej było kierować podległymi „organami samorządności ludowej”?

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 6Originalseite ↗

SIEKIERĄ PO «BEZPAŃSKICH» LASACH Grabież ziemi — «na podstawie prawnej»

Prokuratura obwodu czernihowskiego zajmuje się obecnie skandaliczną historią wycięcia przez czernihowskiego przedsiębiorcę ponad 200 drzew w pobliżu wsi Horbowe w rejonie kulikiwskim. Obwodowy zarząd ekologii, który przekazał materiały do prokuratury, ustalił fakt nielegalnego wycinania i określił, że szkoda wyrządzona państwu wynosi ponad 600 tysięcy hrywien. Ale ta historia to drobiazg w porównaniu z tym, co nadal szykuje się w tym samym rejonie (tak samo jak w wielu innych rejonach i obwodach). Tym razem na zniszczenie wyznaczono już około 10 tysięcy (!) drzew pasa leśnego, przylegającego do sąsiedniej z Horbowem wsi Kowczyn. Piotr ANTONENKO Zdjęcia autora Od centrum rejonowego Kulikiwka do Kowczyna, jednej z największych starożytnych wsi rejonu, jest 8 kilometrów. W tym około 6 kilometrów polnej drogi między miejscowościami. Granica przebiega bliżej centrum rejonowego, a prawie 5 kilometrów drogi leży na terytorium rady wiejskiej Kowczyna. Niedawno mieszkańcy Kowczyna zaalarmowali. Wzdłuż całej drogi praktycznie każde drzewo pasa ochronnego zostało oznaczone nacięciami na korze — tak znaczy się drzewa przeznaczone do wycinki. Co dzieje się na kowczyńskich ziemiach, nie wie nikt, łącznie z radą wiejską. Na ostatniej sesji rady rejonowej wójt wsi Michaił Morozi oraz jeden z deputowanych oficjalnie zwrócili się z zapytaniem do przewodniczącego rejonowej administracji państwowej — żeby wyjaśnił, o co chodzi? Ten obiecał odpowiedzieć. Najwyraźniej to właśnie rejonowa administracja wie, o co chodzi. W niewiedzy pozostaje rejonowy ekolog, który nie wydawał zezwolenia na wycinkę pasa ochronnego. Przy okazji, pas ten właśnie został w ogóle zredukowany: najwyraźniej z okazji 25. rocznicy katastrofy czarnobylskiej i żeby łatwiej było grabić przyrodę. Nic nie wiadomo w rejonowym oddziale drogowym, który mógłby legalnie prowadzić wycinkę wzdłuż drogi. Totalna mgła. Jeśli to nie jest prawdziwe bezczelne pozyskiwanie drewna z pasów ochronnych, to istnieją jeszcze dwie legalne przyczyny wycinek. Pierwsza — tak zwane wycinki pielęgnacyjne sanitarne. To coś, co trzeba stale przeprowadzać w pasach ochronnych i lasach, a co od dawna nie jest robione z przyczyn finansowych. Niektóre nasze lasy i pasy ochronne aż strach oglądać: bezładnie zarosły, zapchane starymi, suchymi, zgniłymi drzewami, które zaśmiecają las, przewracają się, a w pasach przydrożnych są dodatkowo niebezpieczne dla ruchu, linii energetycznych i łączności. Jednak do sanitarnego oczyszczania wzdłuż tej właśnie drogi ręce wcale nie doszły. A ponieważ pod wycinkę oznaczono WSZYSTKIE drzewa, i na jedno stare, suche przypada po 10—20 młodych, mocnych, jest oczywiste, że to nie jest wycinka pielęgnacyjna sanitarna. Druga przyczyna wiąże się z bezpieczeństwem ruchu. Drogowcy mają normę: trzeba wycinać drzewa, które rosną bliżej określonej odległości od drogi. Dla wiejskich dróg wynosi ona 12 metrów od osi jezdni, dla tras samochodowych nieco więcej. Zasada została wprowadzona z powodu gwałtownego wzrostu liczby transportu, aby w razie wypadku samochody nie wpadały na drzewa. 30—40 lat temu, kiedy sadzono pasy przydrożne, transportu było znacznie mniej i drzewa sadzono często dosłownie dwa–trzy metry od asfaltu. Służby drogowe obecnie stopniowo zwalniają pobocza z tych drzew. Na drodze do Kowczyna rzeczywiście są drzewa tuż przy samym asfalcie. Ale tutaj oznaczono do wycinki wszystkie drzewa, choć wiele z nich rośnie 15—20, a nawet więcej metrów od osi drogi? Pas ochronny jest tu bardzo szeroki. Zatem nie chodzi też o przyczyny bezpieczeństwa ruchu. To bezczelne pozyskiwanie drewna. Co więc chcą wytępić? Rośnie tu kilkanaście gatunków drzew, w tym także tak cenne, jak dąb, sosna, brzoza, lipa. Drzewa nie mają więcej niż 40—50 lat. Dla takich gatunków, jak dąb czy sosna, to w ogóle młody wiek. Tymczasem mowa o ich całkowitym wycięciu, po czym droga stanie się łysa na długie dziesięciolecia. Jak może być możliwe takie barbarzyństwo? Pierwsza przyczyna jest ogólna. Ukraina, rzekomo wyrwawszy się z komunistyczno-radzieckiego imperium, wciąż w wielu sprawach żyje według jego praw. Zwłaszcza według barbarzyńskiej zasady „Po nas choćby potop”. Rozkradłszy wszystko, co udało się rozkraść, łapownicy dobrali się też do głównego bogactwa Ukrainy — naszych ziem, tego, co na nich rośnie, przede wszystkim lasów. Ta pożerająca wszystko „filozofia” rozpowszechniła się ostatnio aż nadto. Są też całkiem konkretne przyczyny totalnego wyrębu lasów. Tkwią w naszym dziwacznym ustawodawstwie. Mnoży się ono w parlamencie, uzupełnia dekretami prezydenta, uchwałami rządu. Panuje całkowity bezład, przy czym komuś bardzo na rękę, także w kwestiach ziemi. Dotyczy to w pełni także pasów ochronnych. Potrzebne są pewne wyjaśnienia. Pasy ochronne zaczęto masowo sadzić w pierwszych powojennych dziesięcioleciach. Dla ochrony pól, zatrzymywania śniegu, rozmnażania zwierząt i ptaków. Polne pasy ochronne są trzech typów: przydrożne, wzdłuż granic terytoriów rad wiejskich (ziem dawnych kołchozów) oraz te, które rozgraniczały pola kołchozu. W 1999 roku na Ukrainie rozpoczęto szeroko zakrojoną reformę ziemi, przezwyciężanie skutków dawnej barbarzyńskiej kolektywizacji. Trwało przekształcanie kołchozów, rozparcelowywanie własności zbiorowej, przede wszystkim ziemi. Chłopi otrzymywali najpierw udział ziemi, który następnie prywatyzowano. Proces ten został praktycznie zakończony. Otóż wtedy w dziwny sposób pasy ochronne nie trafiły do parcelacji. Jedną z przyczyn jest to, że wzdłuż pasów, a czasem pośrodku nich, zazwyczaj przebiegają polne drogi. Pasów i dróg nie włączano do działek ziemi, które przeznaczano chłopom do rozparcelowania. A pasy przydrożne dróg między wsiami pozostały w gestii służb drogowych. Na niektórych drogach, jak i tutaj, na kowczyńskiej, równolegle do pasa drogowców sadzili też drzewa kołchozy. Minęło kilka dziesięcioleci i to już nie jest po prostu gołe pobocze, lecz prawdziwy las. I to niemały. Jeśli 6 kilometrów pomnożyć średnio nawet przez 15 metrów, wychodzi 9 hektarów lasu tylko po jednej stronie drogi. Tyle samo po drugiej. Czyli między Kulikiwką a Kowczynem rośnie 18 hektarów lasu! Niczyje! Dlaczego właśnie tak? Podczas przeprowadzania reformy ziemi, uchwalania Kodeksu ziemi i Kodeksu leśnego Ukrainy postanowiono te bezpańskie pasy zarejestrować jako ziemie Funduszu Leśnego Państwa. Ale potem okazało się, że wiele tych pasów nie interesuje leśników jako źródło pozyskiwania drewna. A dbanie o nie to tylko kłopot. Dlatego obecnie leśnicy bardzo niechętnie biorą na siebie te pasy. Co więcej, do dziś (a minęły lata!) nie opracowano mechanizmu prawnego przekazania tej ziemi od dawnych kołchozów leśnikom. Przy okazji, co do tej wycinki pasa ochronnego we wsi Horbowe, tam w ogóle panuje pełna kazuistyka. Prokuratura oświadczyła, że nie jest tak łatwo wszcząć przeciwko łapownikom sprawę karną, bo, rzekomo, zniszczony pas ochronny nie figurował i nie figuruje w żadnych dokumentach dotyczących ziemi. I to rzeczywiście jest możliwe: przez 30—40 lat wyrosło tu ci- ...lny las, a wony nigdzie nie są zarejestrowane, nie figurują w ewidencji. Czyżby zatem w naszym państwie wiele jeszcze rzeczy nie figurowało? Swego czasu ustawą pozbawiono z tych ziem także rady wiejskie. To wręcz hańba naszych ukraińskich realiów i naszego ustawodawstwa. Istnieje wyraźnie określona podstawowa jednostka administracyjna państwowego ustroju administracyjno-terytorialnego — rada wiejska. Jest jasno wyznaczone jej terytorium, do którego wchodzą zarówno wieś (lub wsie), jak i wszystkie jej ziemie, w tym również pasy leśne. Lecz obecnie rady wiejskie dysponują ziemiami jedynie w granicach

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 7Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

w mieście-twierdzy reprezentacyjną międzynarodową konferencję, na której zostaną wysunięte historyczne inicjatywy pokojowe. — Kolumbia w geście protestu przeciwko wrogiej polityce Wenezueli wystąpiła z sojuszu obronnego Ameryki Południowej i zamierza przyłączyć się do wspólnoty Państwa Środka. Wiadomości z Waszyngtonu: — Prezydent Konfederacji Andrew Van Lee w związku z zaostrzeniem sytuacji międzynarodowej rano wyleciał na Zachodnie Wybrzeże, okręg Santa Barbara, baza kosmiczna Vandenberg, w celu sprawdzenia stanu gotowości bojowej systemu obrony przeciwrakietowej… Kronika kryminalna. I od razu pośród migotliwej i nieskończonej listy zbrodni i zbrodniarzy, wzrok Hajduka magnetycznie zahaczył o komunikat policji okręgu Kolumbia: — Dzisiaj o pierwszej godzinie po południu w mieszkaniu przy Springfield znaleziono zwłoki ukraińskiego biznesmena Wiktora Bezpałego… Jak w strasznym śnie automatycznie nacisnął przycisk obrazu TV: zobaczył, jak koronerzy wywożą na wózku ze znajomej klatki schodowej zwłoki w czarnym plastikowym worku, zobaczył maskę przerażenia na twarzy Niny — żony Bezpałego, jego przerażone dzieci — Marianę i George’a — trwało to tylko jedną chwilę — i na ekranie pojawiła się lalkowata reporterka z rybimi oczami, która wyraźnie czytała tekst z elektronicznego suflera: — Zabity Bez…Bez…pały, — z akcentem na ostatniej sylabie (reporterka ledwo pokonała nieznane nazwisko), — być może był zamieszany w handel bronią. Policja podejrzewa o zabójstwo pana Hajduka — szefa ukraińsko-amerykańskiej firmy. Pan Hajduk — na ekranie statycznie zawisł jego oficjalny portret fotograficzny, wzięty ze strony Biura — czarne włosy z pierwszymi oznakami siwizny na skroniach, krótka fryzura, ciemne, głęboko osadzone oczy, spłaszczony bokserski nos, mocno zaciśnięte usta i ciężkie, podejrzliwe spojrzenie: typowy włoski mafioso, — pomyślał Hajduk. — Albo starorzymski centurion. — Pan Hajduk, — kontynuowała wszechwiedząca reporterka, — zniknął dzisiaj ze swojego mieszkania przy Canal Road. Sąsiedzi widzieli, jak odjeżdżał taksówką należącą do pakistańskiej firmy, którą podejrzewa się o związki z ekstremistycznym ruchem muzułmańskim „Al-Karim”… Oto dokąd mnie zaniosło, pomyślał Hajduk. Może rzeczywiście wybrać się do Islamabadu? Reporterka terkotała, nie przestając: — Policji stało się wiadome, że między Hajdukiem a zabitym istniał dawny konflikt. W firmie panowała atmosfera wrogości i wzajemnych oskarżeń… Jasnowłosy chłopak, który im towarzyszył, delikatnie dotknął jego ramienia. — Trzeba jechać. Nie zwracajcie na to uwagi. My was ochronimy. To sprawa Ognistej Sary i jej ludzi. Hajduk powoli, jak po ciężkim nokaucie, posuwał się w kierunku limuzyny. Poczuł mdłą słabość. Tylko żeby nie zacząć wymiotować. Wiedział: to wszechogarniający strach. Jeśli go nie pokonasz, zginiesz. Spojrzał na Bożenę: ani czarne duże okulary, ani czarna, jak u szyitów chusta, która zasłaniała połowę twarzy, nie mogły ukryć tego smutnego faktu, że bratanica Marty Jefferson została brutalnie pobita: na opuchniętym nosie — biały plaster z gazowymi wałeczkami do stabilizacji delikatnych kości, spod okularów wyłaniały się sińce, na dolnej wardze — pęknięcie posmarowane maścią, na szyi — niebieskie ślady duszenia. Mimo że Bożena była ubrana w długi chałat z ciemnoszarej tkaniny dżinsowej, który bardzo przypominał strój więzienny i ukrywał wszystkie cechy jej figury i ruchów, nietrudno było zauważyć, że dziewczyna ledwo się porusza, po starczemu powoli wsiadając do limuzyny. Hajduk zaproponował jej, żeby usiadła z tyłu, ale ona odmówiła. Samochód ruszył w kierunku granicy kanadyjskiej, którą mieli przekroczyć w rejonie Ogdensburga, gdzieś w połowie drogi między Kingston a Ottawą.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 7Originalseite ↗

Jurij SZCZERBAK „CZAS ŚMIERTOCHRZYSTÓW” (MIRAŻE 2077 ROKU) Fragment powieści

Zakończenie. Początek w nr 13, 14 z 2011 r. 6. Na lewo od Hajduka migotały wskaźniki pulpitu sterowniczego. Wymacał słabo podświetlony przycisk urządzenia GPS i spojrzał na ekran, próbując zrozumieć trasę ich ucieczki. Zamiast jechać do Baltimore i wyskoczyć na 95. autostradę, która prowadziła do Nowego Jorku, limuzyna, przebiwszy się przez „beltway”, zatłoczony starymi śmierdzącymi chińskimi autami, które używały mieszanki spirytusu i oleju i wlekły się z prędkością do 20 mil na godzinę, posuwała się na północny zachód w kierunku Pittsburgha. Hajduk początkowo pomyślał, że przez Cleveland pojadą do Detroit, zniszczonego przez wojnę i powstania, aby podwodnym tunelem, poprowadzonym pod rzeką Detroit, dostać się do Kanady, do czyściutkiego, jakby z innej — szczęśliwej planety — spokojnego miasteczka Windsor. Z jakiegoś powodu był przekonany, że tunel nie ucierpiał podczas wojny, bo most przez Detroit został zniszczony przez brazylijską rakietę manewrującą trzy lata temu i do tej pory nie został odbudowany. Informacja o tunelu była utajniona. Jednak po dwóch godzinach powolnego posuwania się na północny zachód gwałtownie skręcili w prawo, na północny wschód: mapa ich hipotetycznej trasy, która pojawiła się na ekranie, świadczyła: nie wykluczone, że mogą dojechać do Huntington, „wziąć” 81. autostradę i dostać się do Syracuse, a dalej — Kanada była blisko. Ale to była tylko hipoteza. Jechali wiejskimi, rozbitymi drogami, na których nawet ich komfortowa limuzyna, poruszająca się za pomocą supernowoczesnych silników wodno-wodorowych, podskakiwała na wybojach szosy i kołysała się. Przyciemnione szyby limuzyny nie dawały wyobrażenia o świecie, który ich otaczał — bo przez pancerne szyby szmaragdowe wiosenne pola Pensylwanii, czerwone domki farmerskie i spichlerze, podobne do baterii obrony przeciwrakietowej, białe kościoły protestanckie, wystrojone na Easter — święto Zmartwychwstania Pańskiego, które obchodzili niedawno — 11 kwietnia, — wszystko to było pozbawione barw — tylko cienie, jak podczas zaćmienia słońca. Bożena, która nie wypowiedziała ani słowa od początku podróży, położyła się na przednim siedzeniu plecami do Hajduka i zasnęła. W ciemności Hajduk tak i nie zobaczył jej twarzy, zauważywszy tylko, że owinęła głowę chustą, jak to robią muzułmanki. Podróż do Kijowa z tą ponurą istotą, która różniła się od komunikatywnych Amerykanek swoją małomównością i nieprzyjaznością, wydała się Hajdukowi jeszcze jednym znakiem — nie najstraszniejszym, co prawda, ale mało przyjemnym — tej katastrofy, która go spotkała. Katastrofy, której przeczucie prześladowało go ostatnimi czasy. Coś zepsuło się w wyregulowanym mechanizmie Biura i WIRU. Cicho wyjął z minibaru kryształową karafkę, która zaświeciła się jak mała choinka bożonarodzeniowa, nalał do szklanki ciemny płyn, spróbował. To był bourbon „Jim Beam” — jeden z najlepszych gatunków amerykańskiej whisky. Nie znalazłszy lodu, wypił jednym haustem ten wypalający duszę płyn. Cichy głos (kierowcy czy tego, kto odpowiadał za jego bezpieczeństwo) dobiegł z góry: — Sir, jeśli chce pan lód, proszę otworzyć drzwiczki lodówki, poniżej minibaru. Tam jest soda i kanapki z szynką i serem. Proszę brać bez wahania… — Wszystko w porządku — żwawo odpowiedział Hajduk, chociaż rozpacz powoli ogarniała go. Nie wpadaj w panikę, zwiadowco, rozkazał sobie Hajduk. Dron mógł spopielić cię, ale ty pozostałeś wśród żywych. Co się stało? Dlaczego? Kto jest twoim wrogiem? Wrogów jest wielu, ale kto jest głównym? Śmiertelnym? …Biuro Hajduka, całkowicie legalna, solidna instytucja, mieściło się w jednym z najbardziej prestiżowych miejsc Waszyngtonu — na Dupont Circle, tam, gdzie Connecticut Avenue, zlewając się z Massachusetts Avenue, swoim ostrzem — niczym dobrze zaostrzony ołówek — wbijała się w Dupont Circle. Budynek Nr 1369, pomalowany na jaskrawożółty kolor, przez co otrzymał nazwę „chicken”, swoją architekturą przypominał kijowskie domy kupieckie z ceramicznymi zdobieniami i był bardzo wygodny: posiadał przestronny podziemny garaż, co bardzo odpowiadało klientom Hajduka: mimo prestiżu, Dupont Circle był jednym z najbardziej koszmarnych miejsc dla waszyngtońskich kierowców — prawdziwym zakrzepem w sercu amerykańskiej stolicy. Hajduk lubił to miejsce, bo w każdy upał w centrum placu zawsze można było poczuć chłód: fontanna, zbudowana na cześć nieznanego nikomu kontradmirała Duponta, odświeżała powietrze, a drzewa tworzyły przytulność i dawały błogi cień. Fontanna niczym nie przypominała wojskowo-morskiej profesji Duponta — bo podpierali ją nadzy marmurowi chłopcy i dziewczęta z końca XIX wieku — chyba że tylko woda, która szczodrze lała się z góry na pożółkłe posągi, symbolizowała oceaniczną potęgę Ameryki. Właśnie tutaj, na ławeczce przy fontannie, Hajduk poznał Lindę Kenworthy. Wzdychając, Hajduk przeniósł myśli z lirycznego na inny, bardziej surowy tor: w Biurze pracowało z nim pięciu współpracowników: on, jego pierwszy zastępca i dawny przyjaciel Wiktor Bezpały, podpułkownik WIRU, Kostiantyn Slisarenko, ekspert, doktor nauk fizyczno-matematycznych i technicznych, który rzekomo nie należał do żadnej struktury wywiadowczej Ukrainy — bo był wyjątkowo niezorganizowanym, zapominalskim człowiekiem z oznakami geniuszu, kiedy trzeźwiał po kolejnym ciągu alkoholowym; i jeszcze dwoje Amerykanów — Karl Tomson, ekspert techniczny, flegmatyczny znawca najnowszych systemów broni Konfederacji oraz sympatyczna grubaska Nicole Cohen — tłumaczka, sekretarka, menedżerka techniczna i organizatorka wesołych „grilli”, podczas których w serdecznej atmosferze dobrego picia można było dowiedzieć się od partnerów wielu ciekawych rzeczy i umówić na wzajemnie zyskowny interes. Hajduk podejrzewał, że wszyscy chłopcy z jego biura spali z Nicole, ale patrzył na to pobłażliwie. Działalność firmy Hajduka prowadzona była zgodnie z ustawą Konfederacji „O bezpieczeństwie narodowym”, częścią trzecią — „Ochrona wrażliwych technologii i technologii podwójnego zastosowania”. Podzielił przyczyny swojej porażki (a że była to upokarzająca porażka, co do tego Hajduk nie miał wątpliwości) na kilka kategorii: ekonomiczna — jakaś (jaka?) firma traciła zysk i rynki zbytu (które zapewniali partnerzy Hajduka w Japonii, Singapurze czy Afryce) lub osobisto-pieniężna — ktoś (kto?) nie doliczył się pieniędzy na koncie offshore, jak obiecano (albo zapłacili w pełni, ale chciwość złapała kogoś (kogo?) za gardło); polityczna — Hajduk i jego biuro zaczęli przeszkadzać komuś (komu?) w hazardowej grze politycznej, kiedy przerysowywano mapę świata, kiedy powoli nabierała tempa nowa, czwarta wojna globalna, a stawki życia i śmierci państw były jak nigdy wysokie. I ostatnia przyczyna — osobisto-zazdrosna: jakaś (jaka?) istota na wysokim szczeblu (jakim? — politycznym, wojskowym, wywiadowczym?) — postanowiła podciąć mu gardło dla… Dla czego? Żeby zająć jego miejsce? — które w końcu nie było w ogólnopaństwowej hierarchii zbyt prestiżowe, a wręcz przeciwnie — wymagało specjalnej wiedzy, zręczności, rezygnacji z wielu uroków normalnego życia i uważane było w społeczności wywiadowczej za jedno z najniebezpieczniejszych. Każdy nieostrożny krok mógł tu stać się śmiertelnym. Hajduk zaczął kolejno rozważać możliwe warianty dalszego rozwoju wydarzeń. Wiadomość o nadaniu mu stopnia generała, która w innych okolicznościach być może połechtałaby jego próżność, w żaden sposób nie poprawiła mu nastroju, a obietnica nowego stanowiska wręcz przeciwnie — pogłębiła depresję, wobec której bezsilne były łyki „Jima Beama”. Serie z karabinu maszynowego, które rozległy się z wieżyczki strzelca zainstalowanej z tyłu limuzyny, wyrwały go z czarnych myśli. Po dźwięku strzałów Hajduk domyślił się, że był to najnowszy kompleks przeciwlotniczy, który z szalonym hukiem wystrzeliwał wachlarzem niewielkie samonaprowadzające miny, mogące zniszczyć w promieniu 10 mil każdy latający cel. Bożena zerwała się przestraszona, ale nie powiedziała ani słowa, jedynie z rezygnacją osłoniła głowę rękami — naiwny gest bezbronnego dziecka podczas strzelaniny. — Sir, ma'am — rozległ się głos z góry — nie martwcie się. Wydawało nam się, że ktoś nas atakuje. Ale wszystko „OK”. — To oni na mnie polują — ledwo słyszalnie powiedziała Bożena i przeżegnała się. Hajduk odnotował, że żegnała się z prawej do lewej strony. Nie skomentował w żaden sposób jej słów, wiedząc, kto naprawdę był głównym celem w limuzynie. Bożena również milczała, tylko kołysała się na swoim siedzeniu w takt ruchu samochodu, jakby się modliła. Pół godziny po strzelaninie zatrzymali się. — Postój na dwadzieścia minut. Toaleta w końcu hangaru. Kawa na stole pod ścianą. Jesteśmy w bazie wojskowej „Mansfield”, w bezpiecznym schronieniu. Nic nam nie zagraża. Proszę wysiadać. Ktoś otworzył ciężkie opancerzone drzwi i Hajduk, a za nim Bożena, wysiedli z limuzyny, rozprostowując nogi. W hangarze pełną mocą świeciło oświetlenie, bo na dworze już się ściemniało. Dwóch osiłków w czarnym mundurze specnazu — jeden ciemnoskóry w czarnych rękawicach, — zapewne kierowca, drugi — biały — przyjaźnie uśmiechali się do uciekinierów. To była ich eskorta. Samolotów w hangarze nie było, tylko kilka rozpoznawczych „żółwi”, które swoim kształtem przypominały latające talerze, przy których krzątały się ekipy obsługi. Strzelec, który tak dziarsko się ostrzeliwał (od kogo? od drona?), siedział na dachu limuzyny, zwiesiwszy nogi w otwór wieżyczki. Mechanik w szarym kombinezonie, ozdobionym emblematem Gwardii Narodowej stanu Nowy Jork, pomagał uzupełniać zapas amunicji zestawu przeciwlotniczego. Na szerokim stole pod ścianą hangaru, gdzie walały się narzędzia naprawcze, zatłuszczone instrukcje techniczne z rysunkami i schematami, brudne szmaty oraz zapasowe bloki elektroniki do „żółwi”, zwolniono miejsce, wyłożono papierowymi serwetkami i postawiono dużą szklaną kolbę z kawą, mleko, puszki „China-Coli” oraz obrzydliwe amerykańskie ciasteczka, naszpikowane kawałkami czekolady, jak tania kiełbasa słoniną. Łykając kawę, która wydała mu się nie taka zła, Hajduk podszedł do laptopa, który stał otwarty na stole i pracował w trybie automatycznym. Kliknął klawisze, przejrzał wiadomości ze świata. Wszystko codzienne i nudne do mdłości: — Unia Państw Czarnej Ordy (UPCO) ogłosiła zamiar przeprowadzenia w grudniu w Ba-

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 8Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

i gniazd nie niszczył. Może właśnie dlatego urodziłem się szczęśliwy. Chociaż swego czasu moje nazwisko w URE napisali małą literą, a jeszcze łaciną wyjaśnili: “buduje chatkę, z rodziny żurawiowatych”. Przy okazji powiedziałem o tym Bażanowi. “Wiedziałem, że jesteś wielkim humorystą — powiedział Mykoła Płatonowycz — ale nie wiedziałem, że takim cierpkim. Nie może być tak, żeby w URE nie było takiego humorysty”. I rzeczywiście, w następnym wydaniu zobaczyłem swoje nazwisko z wielkiej litery”. Nie, co byście nie mówili, niemożliwe jest wyobrażenie sobie współczesnej literatury ukraińskiej bez Ołeha Czornohuza… Bez jego dziwnego, życiotwórczego humoru, który uderza ostrą zdolnością do obserwacji, który przywraca coś ciepłego, bliskiego, dawno zapomnianego… podobnie jak głos ptaka “z czarnym znakiem”, tak miły od wieków ukraińskiej duszy, wlewa w ciebie wraz z pierwszym wiosennym ciepłem strumień dobroci. Jego powieści już dawno rozeszły się na skrzydlate frazy. Ot choćby słynny epitet “arystokrata z Wapniarki”, który nierzadko (ze względu na miejsce urodzenia) kojarzą z imieniem Wołodymyra Jaworiwskiego, czy “pretendent do papachy” — wyrażenie, które dawno już funkcjonuje poza powieścią. Albo też “hrabia Sidałkowski”, w rzeczywistości zaś Sidałko, który na nagrobku swojej matki wykuwa nocą końcówkę “ska”, wstydząc się, dokładnie tak samo jak “fryzjer” Hołochwastow (onże Hołochwastyj), czy ukraiński chłop Martyn Borula (onże szlachcic Berula), swojego ukraińskiego pochodzenia. Trafniejszej “metryki” trudno wymyślić, niż tę, którą wymyślił pisarz swojemu bohaterowi-tułaczowi: “wnuk Martyna Boruli i syn Hołochwastowa”. Jednak, jak powiedziała Lina Kostenko w wierszu o Gogolu: “Dusza przeszła wszystkie stadia smutku, // te+

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 8Originalseite ↗

WRÓCIŁ UŚMIECH SATYRZE. Oleg Czornohuz ma 75 lat

Maria KUCZERENKO Zdjęcia Olesia DMYTRENKI Zawsze mimowolnie przy okazji takich wydarzeń przypominają się ironiczne wersy Liny Kostenko: „Nużąca sprawa jubileusz — wszystkie pióra umoczone w oleju”. Jednak wieczór z okazji 75-lecia jubilata, który odbył się 15 kwietnia w bibliotece Muzeum Literatury, nie był zbyt olejny (choć jak tu bez dobrych słów?) — raczej ciepły, towarzyski, trochę nawet chaotyczny. A on siedział skromnie za stołem, wyraźnie wyróżniając się na tle paradnych garniturów składających życzenia prostym, codziennym swetrem. I ani śladu uroczystości, wydawał się nawet nieco zdystansowany od działań, które toczyły się wokół niego. Kiedy składano życzenia, Oleg Iwanowycz, na znak szacunku, wstawał z miejsca i przyjmował gratulacje na stojąco, jak prawdziwy inteligent, prowokując składających życzenia do proszenia go, jak ucznia-prymusa, by usiadł na miejscu. Było to zabawne i niezwykle wzruszające. A 17 kwietnia, kiedy aula Uniwersytetu Kijowskiego imienia Tarasa Szewczenki zgromadziła szerszą publiczność, jubilat zadziwił swoją miłą bezpośredniością — spóźnił się na własny wieczór jubileuszowy… o jakieś… 35 minut… Jednak nikomu nie przyszło do głowy wyjść, sala przyjęła tę okazję z ciepłym humorem. Kiedy wreszcie na scenę wyszedł zabłąkany w korkach samochodowych jubilat, publiczność powitała go szalonymi oklaskami, podgrzanymi czekaniem i głębokim przekonaniem: tak czynią tylko prawdziwi humoryści, szczerzy, jak najszczersze złoto. „Cóż, jako humorysta zawsze się wykręcę — powiedział po „stu tysiącach” przeprosin zasapany bohater święta. — Kto winien mojemu spóźnieniu na własny jubileusz? Merostwo. Zatem, jeśli powiem dzisiaj coś mądrego — zaliczcie to do mojego intelektu, jeśli powiem coś odwrotnego — zrzućcie na humor”. Na dziś w dorobku Olega Fedorowycza jest ponad 30 książek, z nich 15 powieści (a to siedem grubych tomów). Sam zaś, jak przystało na prawdziwego humorystę, ironizuje: „Czy dużo napisałem? Jeśli patrzeć oczami Iwana Franki, który nie znał telewizora i internetu, a napisał rzekomo 200 foliantów, to mój dorobek jest prawie niczym”. Jednak zaraz zaznacza: „Mówca ze mnie żaden — cały czas spędzam przy biurku”. Utwory Olega Czornohuza przetłumaczono na 20 języków świata, w tym esperanto. Książki wychodziły w stutysięcznych nakładach — któż jeszcze ze współczesnych ukraińskich pisarzy mógłby się tym pochwalić! Lubi żartować ze swojego nazwiska: „Urodziłem się, jak już się domyśliliście, w gnieździe bociana (czornohuza), a ponieważ bociany, które siedziały w gnieździe na naszej chacie, przynosiły gospodarzom tylko szczęście, to nikt z moich dziadków, babć, rodziców ich ze strzechy nie przeganiał, pora już się śmiać”. Sam Bóg wie, z otchłani jakiego smutku, a może bólu, rozbrzmiewa ten śmiech… „Nigdzie Ukraińcy nie czują się gośćmi tak, jak na Ukrainie — mówi z goryczą Oleg Czornohuz”. Na wieczorze jubileuszowym w uniwersyteckiej auli pisarze, podzielając niepokój Olega Fedorowycza w związku z obecnymi zagrożeniami dla niepodległości Ukrainy, na chwilę odeszli od świątecznego nastroju jubileuszu i zaczęli mówić o tym, co boli: o czystce ukraińskich organizacji w Moskwie i tygodniu solidarności z ukraińską diasporą Rosji (Dmytro Pawłyczko); o antyukraińskiej polityce obecnej władzy (Iwan Dracz); o tym, że „były czasy i straszniejsze, ale haniebniejszych nie było” (Petro Osadczuk) — jednak jakiekolwiek bolesne pytania by poruszano, wszystkie one przełamywały się w najświeższych artykułach publicystycznych jubilata. „Jego publicystyka to krzyk zranionego ukraińskiego serca. On jest politykiem, który pozostaje na drodze walki o ukraińską niepodległość” — dokładniej i nie da się powiedzieć, niż powiedział o jubilacie Dmytro Pawłyczko. O, jak bardzo chce wierzyć w przyszłość narodu: „Ktoś dzisiaj mówił o moim proroctwie. Tak, Ukraina to potężny kraj. I nasz los teraz rozstrzyga się w budynkach, które oknami wychodzą na Atlantyk, a ścianami — do ludzi. Świat czeka kryzys żywnościowy, i nasze państwo w tym czasie musi odegrać kluczową rolę. Nie mamy prawa zapominać, że jesteśmy gospodarzami tego domu. Jeśli zapomnimy — znaczy, że jesteśmy nic niewarci, zginie naród. Spójrzcie dzisiaj na Japonię, gdzie wydarzyła się tak wielka tragedia. Grubasy nie myślą o wzbogaceniu. Tam nie ma czegoś takiego — jeśli w kieszeni, czy w worku, 995 mln dol., to trzeba stanąć w jednym rzędzie z Poroszenką czy Rinatem. Tam milionerzy rozdają za darmo wodę, produkty, nie myśląc o własnym zysku. To naród wielkiego honoru. Musimy uczyć się od takiego narodu zdolności do jednoczenia”. Mówcy zgadzali się co do opinii, że książki i artykuły Olega Czornohuza trzeba czytać tylko z ołówkiem pisakiem czy markerem, tak trafnie, celnie, śmiało pisarz mówi o tym, co boli w naszym ukraińskim bycie. Satyryczne powieści Ołeha Czornohuza często odbierane są już jako powieści-przestrogi, pełne wezwania, by się zatrzymać, opamiętać o krok od przepaści. To prawo głosu szestdziesiatnyka, który spogląda na ten haniebny dla Ukrainy czas z wysokości swojego wielkiego życiowego doświadczenia… „W dni okrutne i smutne, // W dni gilotyny i siekiery // Ścięto głowę mi // Zabito uśmiech w satyrze”, — przeczytał Ołeh Fedorowycz na jubileuszowym wieczorze swój improwizowany wiersz, jakby podsumowując swoje życie i twórczość. Prześladowania w stylu Małanczuka w latach 70. z „miażdżącymi artykułami” w prasie, zdejmowanie z planów wydawniczych, wpisywanie na „czarne listy” za powieści „Błękitny wyrostek” oraz „Chcę do morza”, śmierć przyjaciela — redaktora charkowskiego czasopisma „Prapor” (teraz — „Berezil”), który nie przeżył nagonki za publikację powieści „Błękitny wyrostek”… Dziś wszyscy się zgadzają: Ołeh Czornohuz to jeden z najbardziej produktywnych pisarzy na Ukrainie. Z czasem pióro mistrza słowa, który swego czasu przeszedł, jak sam mówi, „najlepsze życiowe uniwersytety w redakcji słynnego »Percia«” (a to góry listów czytelników z całej Ukrainy), nie tylko się nie stępiło, ale stało się ostrzejsze. Wydaje się, że Ołeh Fedorowycz ma niewyczerpany zapas różnych dowcipnych historii, aż czasem dziwisz się — jak tak wiele zabawnych rzeczy mogło przydarzyć się jednemu człowiekowi. Oto i na swoim jubileuszu, aby całkiem nie skostniała ukraińska dusza w nie najlepszych dla niej czasach, tak naelektryzował publiczność zabawnymi historiami z czasów breżniewowskiego zastoju, że nie sposób opisać. Nie powstrzymam się, by nie przedstawić waszej uwadze choć jednej, opowiedzianej przez jubilata: „Jakoś grupę pisarzy wysłano do Kirowohradu. Ołeś Honczar pojechał »Wołgą«, Kornijczuk — też »Wołgą«. A »mniejsi« pisarze, jak i ci, którym 72, mieli jechać autobusem. »O, oni pojechali »Wołgami««, — zaczął złościć się mój przyjaciel Iwan Nemyrowycz, — »a my…«. A ja mu na to: »W Kirowohradzie jest szkoła lotnicza. Zadzwoń do komitetu obwodowego partii, niech wyślą nam samolot szkoleniowy«. A on wziął i zadzwonił. Sekretarz komitetu obwodowego partii, zdaje się, o nazwisku Sywołap, odpowiedział: »Nie ma problemu«. Tak właśnie polecieliśmy. Już przed samym Kirowohradem samolot wypuścił podwozie, żeby wylądować… Aż tu nagle… Niespodziewanie gwałtownie się wznosi i robi koło nad miastem. Za nim — drugie koło. W samolocie oczywiście rośnie napięcie. Wygląda na to, że samolot nie może wylądować. »To trzeba mieć pecha«, — mówi Łahoda, — »do Berlina doszedłem własnymi nogami. Na Reichstagu się podpisałem, a tutaj tak głupio zginąć«. I oto, kiedy już wszyscy przygotowali się na taki nieszczęśliwy koniec, wychodzi z kabiny jeden z pilotów. »Towarzysze pisarze«, — mówi, — »zadzwonili z komitetu obwodowego, żebym pokazał wam Kirowohrad z lotu ptaka«. »A żebyś tak kalesony zmieniał!..« — z sercem wykrzyknął Łahoda”. Ołeh Fedorowycz zna cenę swojego słowa namacalnie. Oto choćby metalowe kopie jego tak popularnych wśród ludu książek „Arystokrata z Wapniarki” oraz „Wesołe rady”, a w nich, jak w manierkach, ukraińskie z pieprzem — prezent od wdzięcznych czytelników, przysłany pisarzowi-humoryście z więzienia. Pisali, że tam, w więzieniu, kiedy czytasz takie książki, rok mija za dwa lata. A ile tych wdzięcznych listów — nie sposób zliczyć! Za najlepszą recenzję w całym życiu pisarz uważa list od córki czytelnika, którego nie ma już wśród żywych. Lekarze nie dawali nadziei. Miał umrzeć osiem lat temu, przygotował już nawet trumnę. A tu poprosił żonę, żeby poczytała „coś śmiesznego”. Żona czytała, siedząc przy łóżku dzień w dzień, i on zaczął się uśmiechać. I kto wie, jakim cudem człowiek wyzdrowiał, wyszedł ze szpitala i porąbał trumnę. Przeżył jeszcze osiem lat po tym. Oto taka siła śmiechoterapii od Ołeha Czornohuza. Chociaż on, laureat całego szeregu nagród — Ostapa Wyszni, Iwana Bahrianeja, rodziny Woskobijnyków, Mychajła Stelmaha, Olesia Honczara, Nagrody Nobla za satyrę i humor, — o, dziwo nad dziwy! — tak i nie został laureatem Nagrody Szewczenki. Ołeh Czornohuz dawno już mieszka i pracuje w Konczy-Zaspie, na daczy, którą zbudował swego czasu z niemałych honorariów. Kiedyś mieszkali tam tylko ukraińscy pisarze. Sąsiadami byli Ołeś Honczar, Andrij Malyszko, jednak po śmierci pisarzy oligarchowie kupili te domy od wdów. Publiczność zmieniła się wraz z czasami… Ołeh Fedorowycz żartuje: nie ma nic innego do roboty na emeryturze, jak tylko uzupełniać własną bibliotekę własnymi utworami. I sam Bóg wie, jak na taką pracę mu starcza. „Ja nie wiem, kiedy on zdąża pisać, a jeszcze tak dużo, — dziwił się na wieczorze jubilata Jurij Muszketyk, — jeśli u niego ciągle tłoczą się przyjaciele, znajomi. Drzwi nigdy się nie zamykają”. A sam Ołeh Fedorowycz gorzko zauważa odnośnie przemijalności życia: „Wrażenie jest takie, że przejechałeś przez ziemię pociągiem pospiesznym, jeden raz tylko otworzyłeś okno — złapałeś przewlekłe zapalenie oskrzeli i do tej pory je odkasłujesz”. Na uroczystym wieczorze w auli Uniwersytetu Kijowskiego jubilata pozdrowił w imieniu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki zastępca przewodniczącego towarzystwa Mykoła Trochymowycz Nesterczuk

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 9Originalseite ↗

MAREK PAWŁOWSKI: „WŚRÓD NAS SĄ JESZCZE LUDZIE, KTÓRZY PAMIĘTAJĄ DOŚWIADCZENIE BRAKU WOLNOŚCI”

Przy wsparciu Instytutu Polskiego w Kijowie oraz na zaproszenie czasopisma „Wseswit” odbył się pokaz filmu „Uciekinier” polskiego reżysera Marka Tomasza Pawłowskiego. „Uciekinier” („Uciekinier”) to historia tragicznej codzienności; obraz opowiada o czterech uciekinierach, przebranych w mundury żołnierzy SS, którzy próbowali uciec 20 czerwca 1942 roku z obozu koncentracyjnego „Auschwitz-Birkenau” samochodem zastępcy komendanta obozu. Krajowe ukraińskie kanały telewizyjne bez wątpienia powinny zwrócić uwagę na ten film, który zdobył liczne nagrody na świecie (w sumie film otrzymał 13 nagród). „Uciekinier” ucieleśnia ideę zdumiewającego pragnienia życia. Pragnienia poznania siebie w czasie. Człowiek, który przeszedł tortury nazistowskiego terroru, spędziwszy lata w panoptikonie, zdołał zachować w sobie niezrealizowany ładunek młodości. „Nie wiedziałem, kiedy dokładnie miałem młodość. Dopiero gdy uciekłem, gdy skończyła się wojna, zrozumiałem, że moja młodość już minęła” — zaznacza główny bohater. Człowiek, który był „uciekinierem” od tortur, od nazistowskiego terroru i despotyzmu swoich, polskich „rodzonych Czerwonych”, zmienia się w „uciekiniera” do całej planety. Dziś Kazimierz Piechowski to człowiek, który nie boi się swojej przeszłości. Marek Pawłowski przyznał, że dość trudno było utrzymać głównego bohatera w obiektywie kamery: Kazimierz cały czas był w ruchu. Koszmary przeszłości „dokumentują” czas bez upiększeń. Tylko ucieczka może być ratunkiem. Wolny jest ten, kto może się śmiać i cieszyć życiem. Proponujemy czytelnikom „Słowa Proświty” wywiad z polskim reżyserem Markiem Pawłowskim. Hanna TREGUB, Dmytro DROZDOWSKI — Panie Marku, proszę opowiedzieć o pracy nad filmem „Uciekinier”, który przywiózł Pan na pokaz do Kijowa. Jaka jest historia powstania tego obrazu? — „Uciekinier” to film, który powstał z mojej współpracy z historykami z Muzeum Auschwitz. I właśnie od nich dowiedziałem się o tym, że jest taki Kazimierz Piechowski, który wciąż żyje, jeden z członków najsłynniejszej ucieczki z obozu koncentracyjnego „Auschwitz-Birkenau”. O fakcie ucieczki wiadomo już od dawna, jednak nie w szczegółach. Zresztą większość polskich historyków mówiła o tym, że czwórka uciekinierów już nie żyje na tym świecie. Sam Piechowski przez długi czas przeżywał tak zwaną „traumę Auschwitz” i długo nie mógł przyjechać, aby jeszcze raz odwiedzić obóz. Pewnego razu nawet próbował to zrobić, przyjechał do Auschwitz razem z żoną, ale poczuł się bardzo źle i żona szybko wyprowadziła go poza bramę obozową. Pojawienie się Piechowskiego w obozie wywołało szok u historyków, tak jakby w obozie pojawił się duch przeszłości, bo wszyscy myśleli, że dawno nie żyje. I właśnie wtedy dowiedziałem się od znajomych numeru telefonu pana Kazimierza i postanowiłem się z nim spotkać, aby przekonać go, że trzeba opowiedzieć o jego ucieczce z obozu koncentracyjnego, bo to unikalny i ważny fakt historyczny. Opowiadając o takich faktach młodemu pokoleniu, łatwiej jest dotrzeć, dać zrozumieć to, czym był Auschwitz. Suche fakty w tym przypadku nie działają, pozostawiają widzów obojętnymi na to, że w tym obozie zginęła ogromna liczba ludzi i że starszy mężczyzna po prostu chodzi, pokazuje miejsca, gdzie go bito i poniżano. To nie jest ta forma wypowiedzi, którą kino powinno przemawiać do widzów. Doszedłem do wniosku, że o tym zjawisku historycznym trzeba opowiedzieć żywo, dodać trochę sensacyjnych faktów. Jednak ta informacja musi zawierać ładunek emocjonalny. Okazało się, że po tym, jak Kazimierz Piechowski uciekł z Auschwitz, jego życie za reżimu komunistycznego było jeszcze tragiczniejsze, bo ówczesna władza skazała go na 10 lat więzienia. Proszę zauważyć — dwa lata obozu koncentracyjnego, 10 lat więzienia, na które skazali go swoi, Polacy. Po wyjściu z więzienia zaczyna realizować swoje marzenia. Mnie właśnie ten wątek zainteresował. Niezależnie od tego, gdzie geograficznie wyświetlany jest ten obraz — w USA, Niemczech, w krajach skandynawskich czy na Ukrainie — wszystkich uderza to, że 80-letni człowiek zdołał się samorealizować, mimo strasznej przeszłości. To zmusza wielu do przewartościowania własnego stosunku do codziennych problemów, daje pozytywny bodziec i nadzieję. Nie jest ważne, gdzie mieszkają ludzie, ale wszyscy oni potrzebują nadziei każdego dnia w naszym bardzo niełatwym czasie. — Historia Kazimierza Piechowskiego, odtworzona w „Uciekinierze”, to swoista opowieść o utraconej młodości i ludzkim dążeniu do wolności, oporze człowieka wobec reżimów totalitarnych. Jak odniósł się do Pana pomysłu zrobienia filmu dokumentalnego, w którym mowa byłaby o jego osobistym doświadczeniu? — Kiedy zaproponowałem Kazimierzowi Piechowskiemu nakręcenie filmu o jego ucieczce z Auschwitz, nie uważał on, że to wydarzenie jest aż tak ważne. Ucieczka, i tyle. Ja również uważałem, że opowieść o samej ucieczce to za mało. Ale kiedy poznałem tego człowieka bliżej, zrozumiałem jego pragnienie bycia wolnym, uwięzienie towarzyszyło mu przez cały czas. Ani Polakom, ani Ukraińcom nie trzeba tego specjalnie tłumaczyć — wśród nas są jeszcze ci ludzie, którzy pamiętają doświadczenie braku wolności. Zamknięte granice, brak paszportów, aby wyjechać za granicę, prowadziły do tego, że większość z nas mogła podróżować tak, jak pokazano w filmie „Uciekinier” — przesuwając palcem po mapie. Być może widzowi z Europy Zachodniej ten moment może wydać się groteskowy i śmieszny, ale to rzeczywistość naszych terenów geograficznych. Co więcej, mój główny bohater pokazuje, że każdy może przeżyć trzecią młodość i po 70. roku życia, odnaleźć nowy sens swojego życia. Nie ma takiego momentu w życiu człowieka, który jest stracony na zawsze. To jedna z najważniejszych idei tego filmu. W tej historii nie ma sztuczności — wszystko, co jest na ekranie, wzięto z życia Kazimierza Piechowskiego. Kazimierz Piechowski to zdumiewający człowiek. W wieku 91 lat czyta bez okularów i jest bardzo samodzielny. Inni moi świadkowie, którzy są nieco młodsi od Piechowskiego, znajdują się obecnie w takim stanie, że mogą mówić i udzielać wywiadów tylko siedząc. Ludzie w tym wieku i z tamtej generacji już, niestety, w większości nie są zdrowi fizycznie, a niekiedy i psychicznie. Na tym tle Kazimierz Piechowski się wyróżnia. Rok temu, kiedy miał już 90 lat, wybrał się z żoną do Peru i podróżował do wysokogórskiego miasta Machu Picchu. Bardzo bym chciał, żeby los podarował mi takie możliwości w takim wieku, jak temu człowiekowi. Z czwórki uciekinierów dwoje — Jaster i Bendera — zginęło tragicznie. Szczęście przeżycia miał tylko Kazimierz Piechowski. — Obóz koncentracyjny Auschwitz, jedną ze stron historii którego odkrywa Pan w filmie „Uciekinier”, w świadomości przeciętnego Ukraińca słabo kojarzy się z historią jego własnego narodu. Być może podczas pracy nad „Uciekinierem” stały się Panu znane informacje o losie Ukraińców, którzy tam przebywali? — Oczywiście w Auschwitz przebywali także Ukraińcy. W szczególności warto podkreślić, że inicjatorem tej ucieczki, którą pokazuję w filmie „Uciekinier”, był Ukrainiec o nazwisku Jewhen Bendera, który mieszkał na terytorium ówczesnej Polski. Do obozu koncentracyjnego przywieziono go, najwyraźniej tak samo jak większość polskich więźniów, po prostu chwytając go na ulicy. Nie wiem na pewno, czy był członkiem UPA, ale udowodnionym faktem pozostaje, że do Oświęcimia z Ukrainy wysłano wielu tak zwanych „banderowców”. Byli to ci z Ukraińców, którzy aktywnie próbowali wcielać w życie ideę niepodległej Ukrainy, co niemieckiemu nazistowskiemu kierownictwu bardzo się nie podobało. Bardzo wielu z tych Ukraińców, którzy przeżyli Auschwitz, po wojnie wyjechało na Zachód, do krajów Europy lub USA, ponieważ bardzo dobrze rozumieli, że z oskarżeniem o udział w ruchu nacjonalistycznym nie dadzą im spokojnie żyć w krajach obozu socjalistycznego. Jest jeszcze jeden ciekawy epizod z historii obozu koncentracyjnego „Auschwitz-Birkenau”, w którym figurują Ukraińcy. W 1943 roku, kiedy sytuacja na froncie wschodnim radykalnie się zmieniła, większość niemieckich żołnierzy z załogi obozowej została wysłana na front. Zamiast nich pojawił się oddział ukraińskich żołnierzy, tak zwanych własowców, którzy mieli pilnować obozu koncentracyjnego. Pewnego dnia ukraiński strażnik, pilnując oddziału kobiet podczas pracy, zobaczył w tej grupie swoją matkę. Przeżył szok i zaczął tłumaczyć swojemu niemieckiemu przełożonemu… Że zaszła jakaś pomyłka, bo w obozie wśród więźniów jest jego matka, a to nie może być prawdą, bo przecież on współpracuje z Niemcami. W rezultacie Niemcy zlikwidowali i matkę, i syna. Świadkiem tego był inny Ukrainiec, tak dowiedziała się o tym reszta i stało się jasne, że Niemcy w każdej chwili, tak samo jak tego człowieka i jego matkę, mogą zabić ich. Około 19 członków ukraińskiego oddziału zabrało broń i zaczęło uciekać z Oświęcimia. Kiedy Niemcy zobaczyli, że Ukraińcy uciekają, zaczęli ich gonić i w pewnym momencie między nimi wywiązała się walka. Niemcy zastrzelili około 14 osób, a resztę wzięli do niewoli i potem powiesili. Taka jest ta trudna i skomplikowana historia. Auschwitz kryje w sobie wiele jeszcze nieznanych faktów historycznych. To taka kopalnia, do której człowiek wchodzi i odkrywa miriady nieznanego. Podczas prezentacji „Uciekiniera” w Kijowie długo myślałem, jak opowiedzieć publiczności o tym epizodzie. Zrozumiałe, że nie wszystkim podoba się, gdy mówi się, że przedstawiciele jego narodu byli strażnikami nazistowskiego obozu koncentracyjnego. Taka informacja drażni. Ale widzowie nie byli zdziwieni, przyjęli to, o czym mówiłem, bez żadnego protestu, bo historia to przeszłość, a przyszłość leży przed nami otwarta. Musimy tworzyć w niej jak najlepsze relacje między naszymi narodami, aby wspólnie odkrywać naszą przeszłość. — Przy okazji chcemy Pana zapytać, dlaczego mimo wszystko ogromną uwagę poświęca Pan w swojej twórczości tematowi Auschwitz-Birkenau? Czy jest ku temu jakiś szczególny powód? — O doświadczeniu europejskich obozów koncentracyjnych, w szczególności o Oświęcimiu, trzeba pamiętać. To symbol przestrogi dla wszystkich Europejczyków, który pokazuje, do czego prowadzi nienawiść i brak szacunku. Rok temu w marcu byłem z pokazem filmu „Uciekinier” w Belfaście. Był to pokaz w takim samym formacie, co ten, który tym razem odbył się w Kijowie w Mohylance. Wiadomo mi, że podczas demonstracji filmu byli obecni incognito członkowie IRA. Po tym zwróciła się do mnie Fundacja przeciwko nienawiści, która pracuje z młodymi Irlandczykami wychowywanymi w duchu nietolerancji, nienawiści. W zasadzie chodzi o dzieci członków IRA. To ogromny problem dla współczesnego Belfastu, bo tylko gdziekolwiek zaczyna tlić się konflikt, ta młodzież próbuje go rozpalić, nie rozumiejąc konsekwencji swoich działań. Wspomniana fundacja zbiera przedstawicieli takiej młodzieży, opowiada i daje im zrozumieć, czym jest nienawiść i do czego ona prowadzi. Jeden z przedstawicieli fundacji poprosił mnie o pokazanie filmu „Uciekinier”, aby każdy z jego podopiecznych mógł go obejrzeć, a potem zebrał ich razem i przywiózł do Auschwitz. Nie jest ważne, kim jest człowiek — Irlandczykiem, Ukraińcem, Polakiem, Anglikiem czy Amerykaninem. Dla nas wszystkich Auschwitz jest symbolem, który pokazuje, co się stanie, jeśli stracimy zdrowy rozsądek, kiedy Europejczyk nie szanuje Europejczyka. Myśli o tym, że któryś z narodów jest najważniejszy i on jeden ma prawo budować swój i cudzy los tak, jak mu się podoba, bez uwzględniania opinii innych narodów. Jestem za tym, aby w otwartej Europie została zachowana tradycja każdego narodu, jego język i zwyczaje. Bo inaczej nasza rzeczywistość zmakdonaldyzuje się. Dzisiejsi Polacy lepiej znają i rozumieją Niemców niż Ukraińców, bo z pierwszymi mają więcej kontaktów. Ukraina pozostaje czymś niezrozumiałym i nieznanym. W Polsce nie możemy zrozumieć, jakimiż wy jesteście teraz — bardziej prorosyjskimi czy jednak proeuropejskimi. Jednak na ulicach Kijowa widzę ludzi, którzy myślą i zachowują się całkiem nowocześnie. Dlatego szkoda mi, że nie ma aktywnej polsko-ukraińskiej współpracy kulturalnej. — Jaka, Pana zdaniem, jest rola kina, w szczególności dokumentalistyki dzisiaj? Jakimi powinny być, co odkrywać przed widzem? — Kino przede wszystkim powinno skłaniać widza do zobaczenia jakiegoś momentu rzeczywistości nieco inaczej. Szczególnie dotyczy to dokumentalistyki, która utrwala i odkrywa przed publicznością pewne momenty otaczającej rzeczywistości. Czasy się zmieniają, więc przynajmniej mamy możliwość zobaczyć, jak naprawdę ludzie żyli wcześniej. W swoich obrazach staram się realizować ponadczasowe idee, taką przeszłość, z której można by wziąć coś dla przyszłości.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 10Originalseite ↗

ŹRÓDŁO SZCZĘŚCIA CZŁOWIEKA I NARODU

Ołeksander SZOKAŁO CZYM JEST SZCZĘŚCIE? „Szczęśliwy, kto połączył swoją sprawę prywatną z ogólną. To jest prawdziwe życie” — obwieszcza z wieczności Nauczyciel Skoworoda. Dążenie człowieka do szczęścia jest główną treścią światopoglądowego punktu odniesienia Hryhorija Skoworody. Według Skoworody człowiek może osiągnąć szczęście poprzez samopoznanie i pracę zgodnie z powołaniem. Głównym źródłem osobistego i społecznego dobrobytu jest „praca pokrewna”. Człowiek jest szczęśliwy w swojej pracy, gdy nie on jest dla pracy jako środka gromadzenia bogactwa czy wyzysku jego siły przez innych, lecz praca jest dla niego w celu realizacji jego duchowego powołania, zapisanego w indywidualnym programie duszy. Miarą ludzkiego szczęścia jest radość. Radość jest zarówno wynikiem pracy, jak i odnowieniem, powrotem siły włożonej w pracę. Człowiek jest pełen szczęścia i radości, gdy praca odpowiada naturalnym zdolnościom i głębokiej istocie człowieka. Taka praca zapewnia rozwój jednostki i społeczeństwa, gwarantuje radość społecznej twórczości przy całej różnorodności indywidualnych ludzkich zdolności oraz cech etnicznych. W idei szczęścia Skoworoda połączył osobisty cel ludzkiego życia i święte przeznaczenie człowieka, których jedność jest istotą poświęcenia, realizacji idei narodowej (programu samodzielnego życia narodu) i osiągnięcia sprawiedliwego ładu społecznego. Zdradza wspólną sprawę ten, kto nie wypełnia nałożonego na niego świętego obowiązku. Ludzie osiągają szczęście wspólnymi siłami, bo pełnia szczęścia składa się z cząstek ludzkich wysiłków. A niszczą integralność ludzkiego szczęścia niedoludzie i nieludzie — wyzyskiwacze, zdziercy, chciwcy, pasożyty. Ludzie we wzajemnej pomocy i miłości jednoczą się w zbiorową osobę narodu. Niedoludzie i nieludzie w grabieżczej rywalizacji i nienawiści do siebie nawzajem gromadzą się w pasożytnicze klany. H. Skoworoda uosobił głębokie wartości moralne narodu ukraińskiego, zakorzenionego w szlachetności wspólnej pracy kultury rolniczej, i z góry na wieki wyznaczył rozwój ukraińskiej duchowości. Stąd skoworodyński duchowy typ ukraińskiego człowieka — moralnie dojrzałego twórcy wartości duchowo-gospodarczych. H. Skoworoda słusznie jest duchowym ojcem ukraińskiej idei narodowej i odrodzenia narodowego. Zgodnie z jego nauką perspektywę życia narodu wyznacza uświadomienie sobie przez niego swojej świętej duchowej jedności, a oświecony duch przebudzonego narodu jest źródłem jego prawa naturalnego i przesłanką odrodzenia państwowego Ukrainy na podstawie kultury narodowej. CZYM JEST KULTURA? Kultura to substancja, istota ludzkiego życia. Powołaniem człowieka w Białym świecie jest stworzyć siebie w swoim duchowym samostworzeniu, stworzyć świat rodzimej kultury w swojej właściwej naturze. Powołaniem kultury jest rozwijać duchową istotę w człowieku i narodzie, zapewniać zrozumienie wartości duchowych i realizację przez człowieka życiowego programu swojej duszy. Według H. Skoworody „kultura to drugie, duchowe, narodzenie człowieka”. Zbiorowa osoba narodu, tak jak ludzka osobowość, rodzi się „po raz drugi, duchowo” dzięki swojej samodzielnej sile i woli oraz wyższemu celowi swojego kulturowego samorozwoju, zorientowanemu na ideał duchowy. W tym kontekście stosowna jest teza wybitnego ukraińskiego ekonomisty i działacza państwowego Mychajła Tuhan-Baranowskiego: „Polityka nigdy nie może być wyższa od poziomu kultury”. Kultura jako system działa dzięki przejawowi duchowej istoty w każdym działaniu człowieka i wspólnoty etnicznej. Istotną cechą kultury jest światopogląd moralny — stosunek ludzkiej osobowości i zbiorowej osoby narodu do świata oraz do innych ludzi i narodów, jak do samych siebie. Ukraińska kultura narodowa jako system samoorganizacji społeczeństwa ukraińskiego opiera się na tradycyjnej podstawie agrokulturowej rdzennego narodu ukraińskiego, wytworzonej przez niego na swojej właściwej ziemi, oraz na lokalnych tradycjach i twórczości kulturowej grup subetnicznych i mniejszości narodowych, które od dawna zakorzeniły się w środowisku agrokulturowym Ukrainy. Regionalna i subetniczna różnorodność ukraińskiej kultury narodowej jest unikalnym narodowym dziedzictwem kulturowym, które zbliża ją do innych kultur. Każdy naród zdobył wielkie dziedzictwo kulturowe w swoim doświadczeniu historycznym, które kształtuje i wspiera uznanie narodowe oraz szacunek do samego siebie. Posiadając cechy etniczne, światopoglądowe, historyczne i inne, kultura ze swej istoty zachowuje i generuje wspólne dla całej ludzkości wartości duchowe. Właśnie dzięki temu kultura zapewnia porozumienie między osobami i narodami, niezależnie od różnic religijnych, ideologicznych, politycznych i innych. DUCHOWI DZIAŁACZE Wysokie powołanie społeczne w postępowym rozwoju każdego narodu i ludzkości realizują duchowi działacze, którzy najpełniej uosabiają narodowe ruchy światopoglądowe. Duchowi działacze to nie elita społeczna. Poświęcenie to praca z miłości do ludzi dla wspólnego dobra, elitarność to istnienie kosztem dobra innych dla zaspokojenia osobistych, klanowych, partyjnych interesów. Nie będę zatrzymywał się na niedoskonałości zewnętrznych sposobów zarządzania procesami etnicznymi, a skoncentruję się na wewnętrznej sile etnicznej samoorganizacji — na duchowej woli ludzkiego serca, która przejawia się w sile miłości. Właśnie wzajemna miłość, a nie tolerancja wobec siebie nawzajem, wyznacza prawdziwość stosunków ludzi i narodów. A jeśli chodzi o istotę życia, to człowiek pragnie szczęścia, niezależnie od jego narodowości. W ukraińskim światopoglądzie narodowym, w szczególności w poświęcającej się praktyce duchowo-światopoglądowej H. Skoworody, wiodącą zasadą jest to, że najważniejsze w ludzkim życiu jest serce i wola miłości w czystym sercu. Miarą prawdziwości ludzkiego życia jest wola serca — duchowo-poznawczego centrum ludzkiej istoty. W tym tkwi istota i wiodąca siła właściwie ukraińskiego kordocentrycznego światopoglądu, który u Hryhorija Skoworody odkrywa się w filozofii mądrego serca, u Pamfiła Jurkewycza — w filozofii utajnionego serca człowieka i sakralnej pedagogice serca, u Mykoły Hohola — w duchowej praktyce chrześcijańskiego personalizmu, u Pantełejmona Kulisza — w filozofii chutorowej lub filozofii przyrody, filozofii serca, u Tarasa Szewczenki — w życiowej zasadzie szczerego serca, u Kostiantyna Uszynskiego — w nauce o osobistej woli człowieka, zakorzenionej w sercu. U Ukraińców, podobnie jak u narodów Wschodu, wiodącą zasadą światopoglądową życia jest prymat serca, a nie rozumu, jak na Zachodzie. Prymat i duchowa wola serca zbliżają po dwóch i pół wieku Ukraińca Hryhorija Skoworodę (1722—1794) i Turka Fethullaha Gülena (1941) — unikalnych duchowych działaczy, przedstawicieli różnych epok, kultur narodowych i systemów religijnych. A do nas przybliża ich aktualność idei ich ruchów światopoglądowych. Bo poprzez działaczy otwierają się osiągnięcia doświadczenia duchowo-światopoglądowego narodów, objawione w tradycjach ich kultur. Fethullah Gülen jako uczony, filozof, teozof obdarzony jest najgłębszym spojrzeniem na życie spośród wszystkich przedstawicieli myśli filozoficznej i religijnej Turcji. Dzięki swojemu duchowemu poświęceniu myśliciel stał się jednym z liderów ruchów światopoglądowych i intelektualnych ostatnich stuleci. Humanistyczna nauka F. Gülena jest szczególnie aktualna dla przełamania zamkniętości systemów kultur narodowych i zagrożeń niwelacji globalistycznej. Gülen rozpoczął swój światopoglądowy ruch od rodzinnego społeczeństwa tureckiego, podzielonego partyjnymi dogmatami na lewicę i prawicę. I w krótkim czasie ruch Gülena przezwyciężył tę niszczycielską konfrontację — obecnie ponad 80% Turków jest jednomyślnych w swoich wspólnych interesach narodowych. DIALOG KULTUR Dla zapewnienia wzajemnego zrozumienia i wzajemnej pomocy grup społecznych i etnicznych społeczeństwa narodowego niezbędny jest dialog, w którym strony szanują podstawowe wartości drugiej strony. Taki sam dialog dyplomacji publicznej jest niezbędny również dla obopólnie korzystnej współpracy kulturalnej i gospodarczej między krajami. Niedawno w Doniecku odbył się „okrągły stół” pod hasłem „Zgoda narodowa w kontekście dialogu władzy i społeczeństwa”. Organizatorzy: Międzynarodowa organizacja społeczna Platforma „Dialog Eurazji” oraz Regionalny oddział Narodowego Instytutu Badań Strategicznych w Doniecku. Uczestnicy: naukowcy z Kijowa, Doniecka, Stambułu, przedstawiciele władz lokalnych oraz organizacji społecznych mniejszości narodowych obwodu. W szczerej rozmowie omawiano problemy szczebla regionalnego, ogólnonarodowego i globalnego. Dlaczego właśnie Ukraina i Turcja inicjują takie dialogi? Ponieważ oba kraje położone są na cywilizacyjnej granicy między Wschodem a Zachodem i są najbardziej zainteresowane zabezpieczeniem swoich światów życia z tradycyjnymi fundamentami przed zagrożeniami konfliktów międzycywilizacyjnych oraz tendencjami niwelacyjnymi globalizacji. Według głębokiego przekonania F. Gülena, całościowy rozwój człowieka i narodu w nowoczesnych warunkach jest możliwy tylko w oparciu o tradycyjne wartości kultury. Jakiekolwiek radykalne zerwanie z przeszłością, z duchowym doświadczeniem poprzednich pokoleń oraz bezkrytyczne zachłyśnięcie się modernizacją niesie w sobie ryzyko utraty tożsamości kulturowej. Współczesna młodzież, pozbawiona światopoglądowego punktu odniesienia opartego na tradycyjnych wartościach duchowych, wyrasta w ogóle bez jakichkolwiek dążeń duchowych i ideałów, a stara się osiągnąć tylko sukces materialny. Dzisiejsze placówki edukacyjne ignorują niematerialne wartości tradycji kulturowej i wypuszczają wykonawców dla globalnego systemu rynkowego. Takie „wytrenowane, ale niewykształcone” kadry pracownicze, w których nie uformowano wewnętrznego duchowego rdzenia i samodzielnego myślenia, łatwo poddają się kontroli z zewnątrz. F. Gülen twierdzi, że ludzi pozbawia się wychowania i prawdziwej wiedzy, aby trzymać ich pod kontrolą. Przezwyciężyć ucisk tyranii globalnego zarządzania finansowego i osiągnąć sprawiedliwość społeczną oraz wzajemne zrozumienie między narodami można tylko poprzez duchowe oświecenie i wszechstronną edukację na podstawie tradycji kultur narodowych. Głównymi przyczynami obecnego kryzysu społecznego na świecie stała się utrata przez ludzi wartościowych punktów odniesienia moralnych i światopoglądowych, duchowego celu życia oraz samego wolicjonalnego pragnienia duszy, by żyć, a zamiast tego zawładnęła nimi masowa zależność od potrzeb organizmu, by przetrwać. Do tak haniebnego stanu doprowadzili ludzi wyzyskiwacze, którym pobłażają sami ludzie. „FILTRY” DUCHA NARODOWEGO Odsunięcie zdezorientowanego społeczeństwa od moralności i duchowości prowadzi do jego denacjonalizacji i ostatecznego upadku. Denacjonalizacja zaczyna się od ograniczenia społecznego funkcjonowania świadomości narodowej: przede wszystkim w sferze języka narodowego, edukacji i nauki, w sferze informacyjnej, w sferze prawa i budowania państwa. Wszystko to niszczy ideę narodową — życiowy program narodu oraz światopogląd narodowy — uniwersalny system wartościowych punktów odniesienia życiowych. Najbardziej do denacjonalizacji, wynarodowienia, degradacji społeczeństwa przyczynia się oderwanie wychowania i edukacji jako podstawy kultury od narodowej tradycji duchowej. Terminowe ostrzeżenie Fethullaha Gülena: „Kultura pojawia się i rozwija w kolebce charakteru narodu czy społeczeństwa… Społeczeństwa, które myślą, że łącząc się z kulturą i cywilizacją innego narodu, będą mogły zagwarantować sobie dobrą przyszłość, przypominają drzewa, do gałęzi których poprzywiązywano owoce z innych drzew, a to śmieszne i zupełnie nieprawdopodobne”. Przestrzegając zasady dialogu kultur, myśliciel przypisuje wiodącą rolę w tym procesie duchowi narodowemu: „Kultura, podobnie jak cywilizacja, dzięki swoim dwustronnym relacjom może przechodzić od jednego narodu do drugiego, od jednego społeczeństwa do drugiego. Lecz kiedy w tym procesie przejścia „filtry” ducha narodowego nie będą działać wystarczająco dobrze, nie zostanie dokonany wybór i oczyszczenie z niedopuszczalnych i obcych elementów, to kryzys kultury i cywilizacji stanie się nieunikniony”. Właśnie „filtry” ducha narodowego zapewniają przejrzystość funkcjonowania światopoglądowych punktów odniesienia kultur narodowych. Jak przenikliwie określił Mikołaj Gogol: „Prawdziwa narodowość znajduje się… w samym duchu narodu”. Według Gülena, wielkość narodu, samodzielna siła jego w dużej mierze zależy od wspólnoty i wysokości celu całego społeczeństwa: „…dopóki pozostaje ono rozdzielone, nie może być mowy o jakimkolwiek pozytywnym wyniku”. Tę prawdę głosił również założyciel ukraińskiej filozofii prawa, głęboki pedagog Pamfił Jurkewycz: „…Tam, gdzie nie ma wzajemności i sprawiedliwości, tam nie może być i społeczeństwa… …Bez wzajemności naród dzieli się (według różnych opinii o sprawiedliwości) na wiele partii, z których każda uważa swoje tendencje za legalne, sprawiedliwe. Między tymi partiami toczy się ciągła okrutna walka, która w ostatecznym rozrachunku prowadzi do upadku państwa. Zatem wzajemność, jak i sprawiedliwość, stanowią podstawę państwa. …Kiedy organizacją osiągamy jedność, to państwo tworzy naród (republika rzymska), kiedy miłością tworzymy organizację (politeja grecka), to duch narodu tworzy państwo. … Państwo ma istotę moralną, jak i człowiek… Pewna narodowość daje o sobie znać jako potężna władza… — wszystkie te cechy geniuszu narodowego dyktują narodowi kodeks prawa pozytywnego i nadają ustawodawstwu szczególny charakter narodowy. Zatem duch narodowy jest wyższym ustawodawcą, który ustanawia, co należy uznać za prawo i co trzeba odrzucić. Prawo — zjawisko ducha narodowego. …Każde prawo tylko wtedy ma siłę, gdy jest narodowe, bo narodowość jest naturalnym zjednoczeniem przez wzajemność”. Wzajemność — źródło szczęścia człowieka i narodu.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 11Originalseite ↗

TROSKI NASZYCH PRZYJACIÓŁ I WSPÓŁMYŚLNIKÓW

Listy czytelników przegląda Nadija KYR'JAN Na adres „Słowa Proświty” napływa wiele listów, a to świadczy o tym, że nasza praca nie idzie na marne. Czytelnicy dzielą się swoimi radościami i zmartwieniami, piszą odpowiedzi na nasze publikacje, uwagi, propozycje itd. Staramy się je uwzględniać, chociaż nie zawsze się to udaje, bo ludzie mają różne gusty: czasem to, co jednemu się podoba, innego irytuje. Bardzo miło czytać wiersze napisane przez Olgę PROTASEWICZ z Berdyczowa w obwodzie żytomierskim: „Szanowne »Słowo Proświty«! Trzeci rok prenumeruję cię, czytam, szanuję. Zawsze przychodzisz do mnie z ciekawą, treściwą, aktualną informacją. Zawsze z tobą rozmawiam jak z dobrym przyjacielem-współmyślącym, czuję twoją dobrą energię, twoją prawdę”. Z zawodu pani Olga jest lekarzem sanitarnym, to osoba twórcza, pisze wiersze, muzykę, śpiewa w chórze. Przekazuje wierszowane życzenia naszym czytelnikom: Strzeż swej duszy jak tęczy na niebie, Co między słońcem a deszczami toruje swą drogę. Nasze dusze bocianie, jak amulety życia, Trzymają nas i lśnią w promiennych sercach. Życzymy Pani, droga Olgo Mykołajiwno, abyś pozostała taką samą optymistką, czystą i jasną, mimo wszelkich trudności naszego niełatwego życia. A oto starszy pracownik naukowy jednej z odeskich uczelni wyższych (nazwisko nie zostało podane), pochodzący z rejonu bałtskiego obwodu odeskiego, podzielił się historią swojego kształtowania się jako świadomego Ukraińca, dla którego w latach 90. XX wieku dziwnością była nawet żółto-niebieska flaga, a językiem codziennej komunikacji – rosyjski. Stopniowo odkrywał dla siebie prawdziwe karty historii Ukrainy, z czasem sam trafił do odeskiej Proświty, od ostatnich dziesięciu lat mówi wyłącznie po ukraińsku, marzy o odrodzeniu ukraińskiej wsi, wyraża życzenie, by proświtianie bardziej się jednoczyli, bo pracy jest bez liku. „Dziękuję, szanowna redakcjo, za waszą gazetę, za tak potrzebną pracę, ukierunkowaną na przebudzenie nieświadomych i przemianę ich w prawdziwych patriotów swojej chwalebnej i nieugiętej Ukrainy”. Bardzo wielu korespondentów przysyła swoje rozważania na temat dnia dzisiejszego, zastanawiają się, jak to się stało, że przez 20 lat niepodległości nie udało nam się zbudować wolnego, niezależnego i sprawiedliwego kraju, proponują drogi wyjścia z tej sytuacji. Charakterystyczne, że nasi korespondenci rozumieją, iż ci, którzy wymieniają wolność na chleb, nie będą mieć ani chleba, ani wolności. Tak Halina SAHATIUK z Iliczowska w obwodzie odeskim uważa wolność za główne dobro niepodległej Ukrainy. Słusznie pisze: „Ludzkość nie zna przypadku, by podbity naród był zamożny i szczęśliwy. Takim może być tylko naród wolny. Finlandia zdobyła niepodległość na początku XX wieku i dziś jest rozwiniętym, zamożnym, cywilizowanym krajem europejskim. Uczestnicy kampanii fińskiej 1939–1940 r. świadczyli, jak zaciekle Finowie odpierali Armię Czerwoną, bo już wiedzieli, co znaczy »to słodkie słowo – wolność«. Dlaczego zatem nasi współcześni nie cenią zdobytej wolności? Dlaczego spotyka się ludzi, którzy żałują Związku Radzieckiego? A czego żałować? Sołowek? GUŁAGU? Czy poddaństwa, które tak zwana robotniczo-chłopska władza radziecka wprowadziła dla chłopstwa? W samym sercu Europy! W połowie XX wieku! Dniepr, przegrodzony kilkoma zaporami, przemienił się w cuchnące bagno, w którym ginie ryba. A Czarnobyl! Tak dbała o nas i o naszą ziemię obca władza”. Temat rozwija Ołeksandr KOLOS z Kijowa: „Jeśli wewnątrz tego czy innego państwa nie tworzy się warunków wolnego rozwoju dla każdego człowieka albo w taki czy inny sposób łamie się jego prawa, to takie państwo staje się agresorem albo obiektem agresji i traci swoją niepodległość lub zupełnie znika. To właśnie jest formuła rozwoju społecznego”. Jednak wolność nie może być nieograniczona – człowiek powinien rozumieć, że istnieją nie tylko prawa, ale i obowiązki, i sam musisz ograniczyć własne pragnienia, jeśli są szkodliwe dla innych. O tym pisze kijowianin A. M. MATWIJENKO: „Wolność słowa – jedna z podstawowych zasad demokracji – mimo wszystko nie powinna być absolutna. Tam, gdzie jest ona skierowana przeciwko powszechnym prawom moralności, przeciwko państwowości kraju, przeciwko wartościom narodowym, nie ma prawa do istnienia. Bo taka wolność słowa niszczy duchowość ludzi, zniekształca ich światopogląd, nie może sprzyjać kształtowaniu zdrowego społeczeństwa obywatelskiego. Zdumiewające, niewiarygodne, ale »wolnomyślicielstwo« w takim wymiarze jest właściwe samemu ministrowi oświaty. Jego ideologemy żyją na stronach internetowych, »zdobią« strony prac naukowych, których nakłady gorliwie drukuje charkowskie wydawnictwo »Folio«, w rodzaju: »Ukraina – kraj papuasów«, »Ukraińcy – to sztucznie wyhodowana przez Polaków i Austro-Węgrów sfora przestępców i zdrajców…« itd. Czegoś takiego nie mogłoby być w żadnym demokratycznym państwie, tam język ojczysty i naród są w poszanowaniu, a władza stoi na straży suwerenności”. Podobnych listów jest wiele. Wołodymyr MAKSYMIUK z Równego jest przykro zaskoczony tym, że ukraińscy piosenkarze, nawet zasłużeni artyści (w liście mowa zwłaszcza o Marynie Lipińskiej), nie uważają za potrzebne posługiwać się językiem ukraińskim. Proświtianie słowiańszczyzny, czyli okolic Słowiańska na Donbasie, są głęboko zaniepokojeni antyukraińską polityką humanitarną obecnego rządu: „Chcemy powiedzieć całej Ukrainie: wiedzcie, ludzie, że bardzo wielu naszych rodaków nie popiera »donieckich« w ich dążeniu do złamania Ukraińców przez kolano. Niestety, nasz naród w dużej mierze został odnarodowiony, lecz nie wszędzie. Ludzi, którzy rozumieją konsekwencje ukrainofobii dzisiejszego rządu, jest coraz więcej, zwłaszcza wśród młodzieży”, — piszą aktywiści „Proświty” z wsi Bilbasiwka w rejonie słowiańskim, Ludmyła WEŁYCZKO i jej koleżanki i koledzy (łącznie 30 podpisów). W swoim rejonie prowadzą pracę oświatową, wzywają do jednoczenia się, by zmusić władzę do wysłuchania narodu. Ihora KICZAKA z Kołomyi, więźnia politycznego w latach 1951–1970, niepokoją nieprawdziwe fakty o Stepanie Banderze w przewodniku o wybitnych ludziach „Oni zmienili świat”, który niedawno ukazał się w donieckim wydawnictwie „Glorija-Trejd” (redaktor Irma Lewaszowa). Prosi czytelników publikacji, by porównywali tę informację z naukowymi źródłami. Wielu naszych korespondentów niepokoi sytuacja z muzeum Tarasa Szewczenki w Kanowie, wyjałowienie ducha ukraińskiego w odbudowywanym projekcie, planowana budowa w pobliżu lądowisk dla helikopterów itd. „Oburzamy się i protestujemy — piszą przedstawiciele inteligencji z Krolewca w obwodzie sumskim. — Uważamy, że gdyby odbyła się publiczna dyskusja na ten temat, wszyscy Ukraińcy stanęliby w obronie projektu wybitnych specjalistów szewczenkoznawców W. Krychewskiego i P. Kostyrki. Ich projekt najlepiej oddaje ducha wolnej, demokratycznej, DUCHOWEJ Ukrainy”. Dużo listów otrzymujemy na tematy językowe. Bardzo miło było przeczytać, że grupa studentów kursów podnoszenia kwalifikacji NKK DPAU wyraża wdzięczność ulubionemu pedagogowi — „utalentowanemu językoznawcy, jasnemu, niezwykłemu specjaliście, urzędnikowi państwowemu 8. rangi Natalii Melnyczenko, autorce projektu »Język państwowy w kontekście urzędowym dla placówek kształcenia podyplomowego systemu DPS Ukrainy«”: „Od ponad dziesięciu lat projekt działa i tysiące słuchaczy już znają mistrzowskie nauczanie Natalii Iwanowny. Pięć lat temu po raz pierwszy usłyszeliśmy wykłady tej wykładowczyni i za każdym razem niecierpliwie czekamy właśnie na jej utalentowane wykłady. Pedagog w trzecim pokoleniu, Natalia Iwanowna potrafi tak sprawić, byśmy my, studenci, nie tylko oddawali hołd językowi ojczystemu, ale byli nim zachwyceni, zakochani w nim”. Redakcja dziękuje wszystkim naszym korespondentom. Kochamy Was za Waszą aktywność, patriotyzm, człowieczeństwo, dobroć. Jesteśmy przekonani, że dzięki takim ludziom, a jest ich bardzo wielu, zbudujemy wolną i zamożną Ukrainę, w której dobrze będzie żyć wszystkim.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 11Originalseite ↗

„NAM NA DWOJE — 168!”

Tak mówią o sobie Wira i Anatolij Dromareccy. Na emeryturę przeszli ćwierć wieku temu. Choć całe życie pracowali na odpowiedzialnych stanowiskach (Wira jako państwowy inspektor do spraw chleba, Anatolij jako kierownik produkcji pieczywa w „Kijów-Młynie”), dziś mają razem 2000 hrywien emerytury. Aby się utrzymać, rodzina opuściła Kijów i przeprowadziła się do Łutiża, skąd pochodzi pani Wira, do rodzinnego domu jej rodziców. Dwoje starszych ludzi zdołało przekształcić swoje podwórko w czarowny ogród, gdzie na sześciu arach rosną magnolie, dereń jadalny, zioła lecznicze, kwiaty, zielona trawka… Występują w radiu, biorą udział w amatorskim teatrze i zespołach artystycznych. Młodzi ludzie uczą się od nich cenić przyjaźń, miłość, kochać przyrodę. A do tego małżeństwo Dromareckich to prenumeratorzy „Słowa Proświty”. Korespondent własny.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 11Originalseite ↗

Miasto jak tekst

Nadija ONYSZCZENKO, m. Niżyn Zarządzeniem Prezydium Wyższej Komisji Atestacyjnej Ukrainy nr 1–05/1 z 26.01.2011 roku zbiór prac naukowych „Ніжинська старовина” (Niżyńska Starowyna) został wpisany do wykazu specjalistycznych wydawnictw z zakresu nauk historycznych. To wydarzenie ucieszyło nie tylko wydawców — Centrum Zabytkoznawstwa NAN Ukrainy oraz Ukraińskie Towarzystwo Ochrony Zabytków Historii i Kultury, lecz także autorów i czytelników, którzy interesują się historią rodzinnego kraju. Pismo „Ніжинознавчі студії” (Studia niżynoznawcze) dotyczące regionalnej historii i zabytkoznawstwa zainicjowali niżyńscy historycy Ołeksandr Morozow i Serhij Zozula. To oni do dziś są odpowiedzialnymi sekretarzami wydawnictwa. Przez sześć lat opublikowano ciekawe badania z problematyki niżynoznawstwa, a także zabytkoznawstwa Północnego regionu etnohistorycznego Ukrainy (Północnego Dniepru i Lewobrzeża w ogóle). Jak zauważyli uczestnicy prezentacji jedenastego numeru, właśnie wydrukowanego w Kijowie przy finansowym wsparciu Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury oraz Rady Miejskiej Niżyna, Niżyn jest jedynym miastem na Ukrainie podporządkowanym obwodowi, które może poszczycić się takim wydawnictwem. Ma ono do tego potencjał historyczny, źródłoznawczy i naukowy. W zbiorze największy dział poświęcono niżyńskiej rodzinie Spaskich. Imieniem Iwana Georgijowicza Spaskiego, założyciela Niżyńskiego Muzeum Okręgowego oraz głównego opiekuna zbiorów Wydziału Numizmatyki Państwowego Ermitażu w ostatnich latach życia, nazwano Niżyński Muzeum Krajoznawcze. O jego działalności naukowej i muzealnej, o drodze życiowej opowiadają dawni koledzy, krewni, uczniowie i kontynuatorzy z Petersburga, Kijowa, Moskwy, Czernihowa i Niżyna. Interesujące są rubryki „Retrospektywne przeglądy”, „Niżyn archeologiczny i kronikarski”, „Historia Ziemi Niżyńskiej w epoce imperialnej i postimperialnej”, „Zabytki”, „Wybitni niżyńczycy”, „Znaleziska archiwalne”, „Recenzje, dyskusje, komunikaty”, „Mozaika krajoznawcza”. Wśród autorów są doktor nauk historycznych, profesor, członek-korespondent NAN Ukrainy Mykoła Kotlar, doktor nauk historycznych, profesor Maryna Skrżyńska, docenci Niżyńskiego Państwowego Uniwersytetu im. Mykoły Gogola Jewhenija Straszko i Piotr Mociiaka, doktor sztuk pięknych (historii sztuki), główny pracownik naukowy Wydziału Numizmatyki Państwowego Ermitażu Jewhenija Szczukina, pracownicy naukowi muzeów Niżyna, Czernihowa, Konotopu. Kolegium redakcyjnym kieruje doktor nauk historycznych, profesor, kierownik regionu wschodnioukraińskiego UTOPIK Serhij Posochow.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 12Originalseite ↗

POZOSTAĆ WOLNYM…

Marija KUCZERENKO Z każdym rokiem coraz krótsza staje się lista przyjaciół, znajomych, kolegów artystów, którzy mogliby powiedzieć swoje słowo o pamięci świętej pamięci artysty Wiktora Zareckiego. Jakby jakaś czarna siła wyrywa z niej imiona tych, którzy uosabiają ukraińską autentyczność, tych, którzy na zawsze pozostawili w ukraińskim bycie swój głęboki ślad. Tak, 7 stycznia tego roku odeszła w wieczność Mychajłyna Kociubynśka — znana literaturoznawczyni, filolog, aktywna uczestniczka ruchu szestdesiatnykiw, kobieta głęboko przekonana o elementarnej prawdzie: „…wewnętrzna wolność pomaga wyrobić chodzenie z podniesioną głową i stanie z podniesioną głową”. Łączyły ją z artystyczną rodziną Wiktora Zareckiego i Ałły Horskiej najjaśniejsze myśli i najcieplejsze uczucia, a straszliwe morderstwo przyjaciółki pozostawiło w duszy niezabliźnioną ranę do końca życia. Jednak, dzięki Bogu, w sali muzeum można było jeszcze zobaczyć artystów starszego pokolenia, którzy tak czy inaczej swoje życie wiązali z tą artystyczną rodziną; byli szczerze radzi ze spotkania ze sobą nawzajem. Na wieczorze pamięci ciepłym słowem o Wiktorze Zareckim wystąpili artysta Iwan Hryhoriew, architekt Stepan Slipeć, działacze społeczni — Ołeś Serhijenko, Lubomyr Pyrih, jeden z pierwszych historyków sztuki i biografów Wiktora Zareckiego, Ołesia Awramenko. Ołeksij Zarecki, naukowiec-filolog, jeden z założycieli Centrum Studiów Ukraińsko-Polskich, otworzył wieczór pamięci prezentacją książki o ojcu. Jest ona hojnie ilustrowana dziełami artysty, które stanowią osobny, bardzo wyrazisty rozdział w historii ukraińskiego malarstwa. „Poszukiwania korzeni” — wydaje się, że bardziej pojemnego tytułu książki, która stanowiłaby duchową dominantę Wiktora Zareckiego, nie sposób znaleźć. W niej, z licznych artykułów, szkiców — z całej tej różnorodności głosów — wyłania się tragiczny los człowieka, artysty, według trafnego określenia Jewhena Swerstiuka, postawionego „twarzą do pustki”. Niemożność twórczej samorealizacji, samowyrażenia, oficjalne odrzucenie, atmosfera całodobowej inwigilacji przez KGB, systematyczne zastraszanie… A ponad tym wszystkim — przerażające, „z wieloma niewiadomymi”, morderstwo żony Ałły Horskiej, które tak podstępnie przekwalifikowano na konflikt rodzinny. Nie, ona nie była po prostu żoną — była przyjaciółką, koleżanką, bratnią duszą, osobą, która wypełniała całą duchową przestrzeń, wypierając swoją jasną energią rozpacz i zwątpienie. Do końca życia Wiktor Zarecki tak i nie poradził sobie z tą stratą… Ta tragedia przebiegła głębokim tektonicznym uskokiem przez cały jego los. Długo chorował po śmierci żony, uczył się żyć b e z n i e j — stawiać na nogi syna, szukać w twórczości swoich dróg, swojego porozumienia, jednak ta nauka życia wymagała zbyt wielkich, nadludzkich wysiłków. Początkowo zupełnie bezskutecznych. „Psychologicznie ojciec jakby rozpadał się na części — opowiada Ołeksij Zarecki w swoich wspomnieniach o śmierci matki. — Powtarzał: „Przypięli mi do płaszcza kalinę, zjadłem ją, Ałła żyje”. Ojciec doszedł do względnej normy dopiero po kilku miesiącach. Spokojnie mówić na ten temat nie mógł aż do samej swojej śmierci w 1990 roku”. I mimo wszystko Wiktor Zarecki nie żył jak biblijny Hiob na pogorzelisku — jego pracowitość była godna podziwu. Prawie całodobowo święcie działał nad płótnami, dużo eksperymentując, wytrwale szukając dróg artystycznego samowyrażenia. Wydawało się, że oficjalna opinia była mu już zupełnie obojętna, i tak przebywał w stanie całkowitego odrzucenia. Sam Bóg wie, za co wtedy żył, bo na zamówienie prawie nie pisał. Jako człowiek zbyt hojny, rozdawał swoje obrazy przyjaciołom, znajomym. Jednak niektórzy z nich po tajemniczej śmierci Ałły Horskiej bali się brać je nawet w prezencie. Wszyscy, którzy znali ten niezwykły twórczy tandem Wiktora Zareckiego i Ałły Horskiej, podkreślali, że byli to różni pod względem temperamentu, lecz bliscy pod względem postrzegania świata ludzie. Ałła była wiecznym silnikiem, który wprawiał w ruch wszystko wokół niej, Wiktor Zarecki odznaczał się spokojnym charakterem, powściągliwością — wspominali na wieczorze pamięci znajomi, przyjaciele. Jednak oprzeć się Ałle było niemożliwe. Zafascynowawszy się monumentalizmem, szybko złamała opór męża, który daremnie próbował udowodnić: jego niszą w sztuce jest malarstwo. Wydawało się, że jej zapał, jej szalona, buntownicza energia mogły znaleźć swój wyraz tylko w monumentalizmie. Mimo niezwykle długiej, pracochłonnej drogi tworzenia monumentalnego arcydzieła (uzyskanie zamówienia poprzez załatwianie mnóstwa dokumentów, chodzenie po różnych instancjach, zdobywanie materiałów, tworzenie artystycznej brygady ludzi o podobnych poglądach, budowa solidnego rusztowania…), Horska nie odstępowała ani na krok od swojego zamysłu, bo zawsze widziała końcowy rezultat, a ten wymarzony obraz czynił ją natchnioną i szaloną. Wiktor Zarecki w swoich wspomnieniach opowiadał, że ponieważ Hryhorij Synycia utykał, a Ałła była kobietą, więc musiał podczas tworzenia panneau „Ptak” samodzielnie wynieść na poziom trzeciego piętra 3 tony cementu. Nawet wszystkim znany akt wandalizmu — zniszczenie przez rektora uniwersytetu Szwecia witrażu z wizerunkiem Szewczenki i Ukrainy-Matki, co dla całej grupy twórczej — Wiktora Zareckiego, Panasa Załywachy, Ludmyły Semykiny — stało się straszliwą próbą wytrzymałości, nie złamało ducha Ałły Horskiej, nie zgasiło jej fascynacji monumentalizmem. Wiktor Zarecki za życia żony zawsze był w centrum życia społecznego. Przez pewien czas, po Lesiu Taniuku, kierował Klubem Twórczej Młodzieży. Był jednym z sygnatariuszy, teraz już historycznego, listu 139-ciu (1968 r.). Lecz z czasem porzucił działalność obrońcy praw człowieka i resztę życia poświęcił wyłącznie malarstwu, ponieważ nie na żarty przejmował się, że za wolnomyślicielstwo zostanie pozbawiony luksusu całkowitego należenia do sztuki. Więc przymierzył rolę dziwacznego artysty, „któremu prawa nie są pisane”. Właśnie taki „status twórczy” dał artyście możliwość zanurzenia się z głową w nonkonformizm, aby przekazać czasem w bardzo dziwacznych obrazach, w szczególności poprzez świat lalek, swoje zaszyfrowane postrzeganie radzieckiego stylu życia. Przeszedł niełatwą drogę szukania siebie w sztuce — od narodowej semantyki do ornamentalnej symboliki, od karnawałowej estetyki do epatowania. Jednak chyba najciekawsze są tak zwane dzieła klimtowskie. Przez nie Wiktorowi Zareckiemu czasem zarzucano wtórność, jakby na chwilę zapominając: dekoracyjność, dążenie do symbolicznej ornamentyki, soczystej jasności kolorów, tego niezwykłego święta duszy zawsze było właściwe ukraińskiej duszy, zapatrzonej w piękno świata. „Sztuka powinna być świętem duszy i powinna pocieszać — podsumował swoje twórcze poszukiwania Wiktor Zarecki. — Sobory, witraże, malowidła, ikony, blask złotych opraw, kosztowna mozaika — wszystko to tworzy wrażenie światła. Dusza przebywa w aurze piękna. W soborze brano śluby, chrzczono, odpuszczano grzechy, odprawiano pogrzeby. Wszystko to zamieniało się w Soborze w pewne misterium. Był jakiś element baśni. Jak bez tego żyć? A obecnie rodzi się dziecko, zawinięto je w kocyk i przyniesiono ze szpitala. I wszystko. Śluby zastępują szarym rytuałem w urzędzie stanu cywilnego. Zmarł człowiek — wsunęli trumnę do autobusu, zawieźli na cmentarz i zakopali. A gdzie ukoić smutek, gdzie wypłakać żal?” …Nie zdołał przez resztę swojego życia wypłakać swojego żalu. W żadnym ze stworzonych przez jego zdumiewającą wyobraźnię światów nie spoczęła jego samotna dusza (czy nie dlatego tak uporczywie szukał do nich dróg?). Tak, jakby nie starczyło mu sił, by rozpuścić swój niewypłakany żal w jasnych barwach świata, choćby nie wiem jak przelewał je na swoje zdumiewające obrazy. Jego epikureizm zawsze był gorzki… Kiedy pod koniec lat 80. powiało wolnym wiatrem, konformizm Wiktora Zareckiego poważnie zainteresował zagranicznych znawców sztuki. Przyjechali i na aukcję Christie’s wybrali kilka obrazów. Prace artysty zaczęły aktywnie wykupywać galerie sztuki i prywatni kolekcjonerzy. Tak za granicę wywieziono około tysiąca prac. Jednak światowe uznanie nie przyniosło zbyt wielkiej popularności na Ukrainie. Co więcej, stworzoną wraz z drugą żoną, artystką Mają Hryhorjewą, pracownię artystyczną, w której pod koniec uczyło się około 200 osób, w 1985 roku „zamknięto”. Była to niemała porażka jego życia. Całe życie będąc osobą z zakazem wyjazdu, Wiktor Zarecki wreszcie otrzymał prawo wyjazdu za granicę, jednak choroba stała się przeszkodą. Pierwsza wystawa indywidualna artysty odbyła się dopiero w 1989 roku, kiedy już walił się system totalitarny. A rok później Wiktora Zareckiego zabrakło. Druga wystawa, zaprezentowana w 1992 roku w Muzeum Narodowym, odniosła oszałamiający sukces… Dzień pamięci Wiktora Zareckiego był nie tyle wieczorem wspomnień, co rzeczową rozmową — jak zachować to, co jeszcze można zachować? Poruszające było wystąpienie artystki, przewodniczącej Donieckiej Obwodowej Organizacji Związku Ukrainek Ludmyły Ohniewej. Pani Ludmyła już nie pierwszy rok walczy o zachowanie mozaikowych paneli, wykonanych przez grupę twórczą szestdesiatnykiw — Ałłę Horską, Wiktora Zareckiego, Hryhorija Synycię, Hałynę Zubczenko, Borysa Płaksija — w Doniecku i Mariupolu, domaga się wpisania ich do Państwowego rejestru nieruchomych zabytków — obiektów dziedzictwa kulturowego. Ludmyła Ohniewa zorganizowała list ukraińskiej inteligencji do prezydenta, w którym między innymi mówiono: struktury komercyjne niszczą arcydzieła kultury narodowej; zrujnowano panel „Kobieta-Ptak”; nie odbezpieczono zamurowanego panelu „Drzewo życia”; pod groźbą zniszczenia znalazł się kompleks mozaikowy „Szkoła”. „Wiedząc, jak „uratowano” w Doniecku w 2002 roku mozaikę „Kobieta-Ptak”, przewidzieć los kompleksu mozaikowego „Szkoła” nie jest trudno” — oburza się pani Ludmyła. Tak, bez wątpienia, walka o zachowanie pamiętnych paneli mozaikowych, które są dziedzictwem kulturowym Ukrainy, za rządów „donieckich” — to nic innego, jak walka z wiatrakami. Ale jak bez takich don Kichotów? Na wieczorze pamięci zaprezentowano również portal informacyjny muzeum on-line Wiktora Zareckiego, stworzony przez Ołeksandra Bucana. Do stworzenia muzeum wykorzystano jeden z najbardziej autorytatywnych na świecie formatów raisonne. Jest to jednocześnie monografia i muzeum z wyczerpującym wykazem dzieł artysty. Dzieła sklasyfikowano według okresów twórczości, kierunków, techniki itp. Raisonne jest udostępnione w kilku językach, przede wszystkim po angielsku, aby miał do niego dostęp cały świat. Dotychczas w raisonne tradycyjnie przedstawiano pierwszorzędnych klasyków. Proponowany projekt, oczywiście, będzie się rozszerzał, zaprezentują go nazwiska artystów, którzy wnieśli swój wkład nie tylko w ukraińską, ale i w światową kulturę. A pierwszym z nich jest Wiktor Zarecki — artysta o nieprzeciętnym talencie, który mimo wszystkich perypetii losu pozostał wolnym artystą i wolnym człowiekiem. 6 kwietnia Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki w ramach projektu „Terytorium słowa” przeprowadziło wieczór pamięci Wiktora ZARECKIEGO. Ten wieczór pozostawił po sobie uczucie jasnej nostalgii za tą duchową autentycznością, która na zawsze odeszła wraz z całym pokoleniem — bezbronnym w swojej szczerości, pełnym potężnego potencjału twórczego, nagromadzonego przez długi czas duchowego podziemia. Wraz z tymi, którzy w warunkach ideologicznej duchoty interesy społeczne stawiali ponad osobistymi, którzy bez wahania przekrawając własne losy, wpływali na życie narodu, na jego duchowe kształtowanie — jak zresztą i przystoi prawdziwej elicie narodowej. To pokolenie, przebudzone „wielkim dzwonem” XX zjazdu, zawczasu nazwano renesansowym. Jednak wkrótce w tej nazwie zaabsorbowała się cała gorycz utraconych iluzji wraz ze świadomością własnego skazania — jeśli nie fizycznego, to duchowego.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 13Originalseite ↗

Ołeksij DOWHYJ: „JEŚLI KOCHASZ — UMIEJ WYBACZAĆ”

„Każdej wiosny rodzę się na świat I zaczynam żyć jak dziecko I woła mnie ojcowski dom na błękit, na rosy, na wiśniowy kwiat…” — Ołeksiju Prokopowyczu, co w Pana życiu znaczy Słowo? — Całe swoje życie jestem związany z taką wysoką kategorią duchową, jaką jest słowo. W słowie żyję i słowem żyję. Od wszystkiego, co dzieje się wokół, staram się dystansować, bo wszystko jest tymczasowe. W politykę nigdy się nie mieszałem i nie chciałem się mieszać. Żadnych stanowisk nigdy nie zajmowałem, bo najważniejsza dla mnie jest nie administracja, a twórczość. Jeśli Bóg dotknął palcem głowy, to trzeba już Bogu służyć. Życie miałem ciężkie, ale ułożyło się tak, że jestem szczęśliwy. Zacząłem pisać późno, potem musiałem samodzielnie opanowywać filologię. Moja pierwsza książka ujrzała światło dzienne w 1965 roku. Nigdy nie byłem początkującym pisarzem, zacząłem od razu pisać książki. Dokładnie nie powiem, ile stworzyłem w życiu. Miałem wielkie szczęście, bo pracowałem w Derżliti, a było to wydawnictwo, które wydawało klasykę minionych wieków i współczesną klasykę, gdzie wśród autorów byli Maksym Rylski, Pawło Tyczyna, Wołodymyr Sosiura, Mykoła Bażan, Andrij Malyszko, Iwan Dracz, Dmytro Pawłyczko, Borys Olijnyk i inni. Dorastałem dzięki temu, że trafiłem do wysokiego kręgu intelektualistów, wybitnych talentów. — Czy uważa Pan, że w literaturze powinna istnieć jedność pokoleń? — Literaci powinni dorastać i wychowywać się w wysokim otoczeniu literackim. A teraz, niestety, młodsi pisarze są sami sobie, starsi też — sami sobie. To wieczny konflikt między pokoleniami — ojcowie i dzieci. Ale takiego w literaturze być nie może. W duchowości w ogóle takiego być nie może. Znane są przypadki, kiedy starsi pomagali młodszym: Mychajło Kociubynski — Łesia Ukrainka, Mychajło Stelmach — Tamara Kołomijec. Ja całe swoje życie pomagam młodym. Przychodzą do mnie studenci, ja wprowadzam ich w świat. Z Mariją Matios poznałem się, kiedy była jeszcze uczennicą starszych klas. Przechowuję jej pierwszy zbiór, gdzie napisała: „Ołeksijowi Dowhemu — chrzestnemu ojcu literatury”. Takich książek ze słowami podziękowania mam całą bibliotekę. Wszyscy chwalą się, że teraz wśród młodszych pisarzy jest bardzo wielu klasyków. Oni sami sobie stworzyli idoli. Teraz widzę, jak młodsi odnoszą się do starszych: nie było normalnego wieczoru z okazji 120-lecia urodzin Pawła Tyczyny, urządziła go dyrektor muzeum P. Tyczyny w Kijowie Tetiana Sosnowska. Trzeba, żeby ciągłość pokoleń nie przerywała się nigdy, bo to wpływa na twórczość. Swego czasu pracowałem w „Muzycznej Ukrainie”. Układałem program dla wydawnictwa i zobaczyłem, że wielu pisarzy przeszłości zapisywało ukraińskie pieśni ludowe. Wydałem serię „Ukraińskie pieśni ludowe w zapisach pisarzy”. I kiedy dotarłem do współczesnych pisarzy, okazało się, że nikt niczego nie zapisuje, nikogo nie interesuje twórczość ludowa. — Jak Pan uważa, czy styl współczesnych pisarzy różni się od stylu klasyków? — Kiedy czytamy klasykę, na przykład Kociubynskiego, to widzimy w konkretnych detalach nie tylko fabułę utworu, ale i to, jak ludzie żyli, jak myśleli, jak komunikowali się między sobą. Pisarz wnosi elementy obyczajowości, historyczności. U współczesnych literatów tych detali nie ma — tylko fabuła. — Znowu o bolesnym: język ukraiński. Właśnie pisarzowi przypada w udziale rozwijać i pielęgnować go… — Jakże bogaty język ma Mychajło Stelmach, Hryhir Tiutiunnyk! U naszych klasyków starszego pokolenia język jest ludowy, a teraz jaki? Tylko temu, kto czyta współczesne utwory, nie znając głębokiej wewnętrznej struktury języka ukraińskiego, mogą się one podobać — słowa są ukraińskie, a wewnętrznej istoty językowej nie ma. Na ukraińskich uczelniach na wydziałach filologicznych wykładają język ukraiński, a na korytarzach studenci i wykładowcy rozmawiają surżykiem. A jaka sytuacja jest w szkołach? Nauczyciele są teraz w takim stanie finansowym, że nie w głowie im czytanie współczesnej literatury ukraińskiej. W „Muzycznej Ukrainie” pracowałem z literaturoznawcą i folklorystą Ołeksijem Dejem. Kiedy niedawno pojechałem na obchody jego 90-lecia do wsi Syniawka w obwodzie czernihowskim, byłem mile zaskoczony. Zobaczyłem, że tam głęboko żyje język ukraiński, zobaczyłem dzieci, które śpiewały ukraińskie pieśni. Te dzieci wlały wiarę w to, że genetycznie język i kultura nie zginą. Trzeba tylko pobudzać do tego młodzież. Teraz wychodzą zbiory młodych początkujących literatów. Wkrótce wyjdzie zbiorek najmłodszych poetów Czernihowszczyzny. I cieszy mnie to, że dzieci na poziomie podświadomości zachowują tradycje językowe i językowo-stylistyczne, budują naturalne frazy. Niektórzy krytykują te zbiorki małych poetów, ale ja jestem jak najbardziej za, bo w nich zachowuje się źródło języka ukraińskiego. Czasami przeglądam utwory, które przesyłają dzieci do Małej Akademii Nauk. Co ciekawe, dzieci z Charkowszczyzny i Ługańszczyzny piszą tak patriotyczne, proukraińskie wiersze. — Mówiąc o gatunku miniatury w literaturze, przypominam sobie Mykołę Siadrystego — autora ultracienkich prac — mikrominiatur. Mówił, że tworzy między uderzeniami serca. Dlatego jego prace są filigranowe. W Pana utworach jest taka sama nasyconość, obrazowość. Na ile trudno jest pracować w gatunku miniatury? — Kiedy poeta potrafi napisać krótki wiersz bardzo pięknie, z talentem, to potrafi też napisać utwór większy z talentem. Krótka forma to podstawa. Swoją twórczością pokazałem naszym współczesnym i przyszłym literatom, że krótka forma jest coś warta. Krótka forma to forma zarówno wierszy rymowanych, jak i prozatorskich. Mój zbiór „Oddech wieczności” to forma rymowana, a niedawno wyszła książka „Kielich róż” — to poezja w prozie. Nie tak łatwo jest napisać krótki wiersz prozą, żeby go przeczytano. Wkrótce wyjdzie zbiór „Wieczorny spad gwiazd”, gdzie będą zarówno utwory rymowane, jak i prozatorskie. Kiedy piszesz krótki wiersz, w którym jest tylko dwa tuziny słów, to każde trzeba nawlekać jak paciorki naszyjnika. Bywa tak, że kilka lat szukasz odpowiedniego słowa. Kiedyś, na początku mojej twórczości, Mykoła Bażan, pisząc o mnie, powiedział: „Bardzo miło, że pracujesz w dziedzinie krótkiej formy. Najtrudniejszego gatunku w literaturze”. Kiedyś płacono honorarium za wersy, wtedy wśród pisarzy zaczęło się „wierszopisarstwo na akord”. Ale ja nawet wtedy pracowałem tylko w gatunku krótkiej formy, nie goniłem za honorarium. Do prostoty trzeba dojść. Czasami czytam miniatury w naszej periodyce, gdzie nie ma gatunku, jest tylko forma. Dla miniatury potrzebne jest takie ziarenko, wokół którego żyje cały tekst — ta kobieta jest święta i święta jest ta melodia rąk. Ja też wybieram miniatury innych poetów innych narodów: jeśli zobaczę ciekawe, to obowiązkowo tłumaczę je na język ukraiński. — „Nie ma silniejszego od trzęsienia ziemi, jak wstrząsać sercami ludzi”, — mówił Pawło Tyczyna. Jak Pan uważa, czy literatura porusza serca współczesnych, czy ledwo-ledwo dotyka ich? — Przeżyłem taki czas, kiedy po książki było pielgrzymowanie, stały po nie ogromne kolejki. Teraz ludzie odeszli od literatury, a od poezji w szczególności. Teraz jest odpływ, poczekajcie — będzie przypływ. To wszystko jest zjawiskiem tymczasowym. Od najmłodszych lat wiedziałem, że melodia słowa jest najwyższym, co może być na świecie, w duchowości człowieka. — Kim marzył Pan zostać w dzieciństwie? — W dzieciństwie bardzo kochałem maszyny. I teraz kocham. A zostałem poetą. Nigdy człowiek nie może „wypisać się” na literata, tylko jeśli tego chce. Poezji nie tworzy się i nie pisze — poezję, jako siłę, się oddaje! Trzeba, żeby wszystko było bardzo naturalne, żeby nie pisarz chciał, a wyższa siła chciała nim pisać. Moje książki jakby nie ja napisałem, jakby ktoś tworzył moją ręką. Wśród sztuczności nie ma nic prawdziwego. Prawdy nie ma sztucznej. Prawda żyje tam, gdzie jest żywa natura. — Jak Pan uważa, era romantyków minęła, nastała era pragmatyków? — Niestety, dzisiaj ludzie odchodzą od natury: cywilizacja, komputeryzacja. Bywałem bardzo często w mieszkaniu P. Tyczyny. Pamiętam, że w jego pokoju na stole, na niepomalowanej drewnianej desce, leżała kartka papieru i niepomalowany ołówek. Pisał niepomalowanym ołówkiem. Dopiero po pewnym czasie zrozumiałem dlaczego — dusza poety może przekazywać się tylko przez rękę. Teraz zaś piszą za pomocą komputera. Już samo pośrednictwo z nim jest sztucznym zjawiskiem. Jestem absolutnie przekonany, że dusza nigdy nie może przekazywać się przez komputer, dlatego kategorycznie na nim nie pracuję. Moja dusza płynie przez czubek pióra, a nie przez klawiaturę i monitor. Poezja — to dusza. I nie napisze / Jej życie komputerowo nowe / W stworzonych przez roboty wierszach / Poezja nigdy nie żyje. — Wiele Pana wierszy można wykorzystywać jako wyznania miłosne. Oto na przykład: „Dziękuję, że zawsze jesteś przy mnie, i jeszcze za to, że zawsze przy mnie będziesz”. Tylko serce, które kocha, może tworzyć taką zmysłową poezję… — Jestem człowiekiem, który teraz nie jest modny — monogamistą. Mam jedną kobietę, którą kocham. Innej nie trzeba. Dlatego na nasze złote wesele z Marią Iwaniwną Biłą wydałem tomik poetycki „Róże dla żony”. Kiedy „roztrwonione” jest podstawowe uczucie, potem trudno się pozbierać. Zwłaszcza poecie. Organiczność powinna być we wszystkim. Piszesz o miłości — trzeba ją czuć, o naturze — tam trzeba żyć i pisać, kiedy o chlebie — trzeba żyć tam, gdzie go pieką. Aby napisać coś własnego, trzeba głęboko znać to, co zostało napisane przed tobą. Znać chociaż elementarne rzeczy. Są książki, które można czytać, które można i nie czytać, ale są i takie, których nie można nie czytać. „Nowe życie” Dantego Alighieri — to unikatowa rzecz, która stała się wzorcem liryki intymnej. Sonety Francesca Petrarki nie zostały dotąd przez nikogo przewyższone, to prawdziwa miłość. W wydawnictwie „Dnipro” wraz z Hryhorijem Koczurem, Mykołą Łukaszem, Borysem Tenem założyliśmy serię „Perły światowej liryki”. Z oryginału tłumaczyliśmy najlepsze osiągnięcia światowej poezji. Zaplanowaliśmy ją na wiele lat, ale niestety to wydawnictwo zostało przerwane. Kiedy kochasz, nie warto zamykać się na drobnostkach. Czasem młodzi ludzie, którzy kochają się nawzajem, rozstają się przez błahy przypadek. Potem myślą o sobie całe życie, żyjąc z innymi. Trzeba kochać sercem — wiele wybaczać. Rozmawiała Natalia ANTONIUK. Poezja — to aromat: to zanurzasz się w słodki kwiatowy świat, to delektujesz się rześką poranną feerią, to czujesz ostrą symfonię zapachów. W poezji Ołeksija Dowhoho każdy trafnie dobrany komponent odkrywa się w prostym i jednocześnie trwałym połączeniu. Życiowa zasada poety: nieśmiertelna jest tylko prostota, wszystko inne — jest tymczasowe. Dlatego jego zbiory, w szczególności „Oddech wieczności”, „Ze studni słowa”, „Zielony kronikarz” radują czytelników prostym i mądrym słowem. Jego książki wydają dzisiaj nie tylko na Ukrainie, ale i we Francji, Gruzji, Czarnogórze, Macedonii. Wiele wierszy Ołeksija Dowhoho zostało ułożonych do muzyki, stały się pieśniami ludowymi. Wykonują je profesjonalne i amatorskie zespoły. Przekroczywszy próg 80-lecia, pisarz cieszy się życiem, ma niewyczerpany zapas energii i zapału. Poezja Ołeksija Dowhoho ma uzdrawiający efekt: zwraca nas do źródeł, do ojcowskiego domu, do dziecięcej bezpośredniości. Przypomina się bose dzieciństwo i rodzinne zacisze: „Pływaliśmy z ojcem w łodzi. / Zrywały się gęsi. Biła ryba / I zachód cały płonął w ogniu, / Jak arbuza gorąca skiba. / Ścieliła się mgła nad błękitem toni, / I cicho osiadała na ramiona. / A ojciec był taki cały, / Jak ten pogodny, ciepły wieczór”. W ten wiosenny pogodny dzień Ołeksij DOWHIJ opowiada czytelnikom „Słowa Proświty” o ważności jedności pokoleń, o krótkiej formie wierszowanej w literaturze, o Miłości i Słowie, o sztuczności i naturalności w tajemnicy tworzenia poezji i tak dalej.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 14Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

prowadziło mnie do stworzenia konkursu. I jeszcze przez całe życie stale odwiedzałam wystawy artystyczne, ojciec dobrze zaznajomił mnie ze sztuką projektowania książki, jest projektantem. — Zatem przeprowadzenie konkursu stało się dla Pani sprawą honoru, jako dla wykładowczyni i artystki z rodu? — Kiedy zobaczyłam, ile utalentowanych dzieci w centrum Ukrainy nie ma możliwości pokazania siebie, zademonstrowania zdolności, zrozumiałam — czas działać. Wcześniej takie konkursy były na zachodzie, na wschodzie Ukrainy, w Kijowie, a w centralnej — nie było. Szukamy dzieci w szkołach sztuk pięknych i w szkołach artystycznych, gdzie jest taki wydział. Jest ich na Czerkaszyźnie około 20. My o wszystkich tych szko-

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 14Originalseite ↗

BIEL I SIECI. ŻYWY ŚWIAT PAPIEROWEJ MAGII

Z Asią Honcą, znaną autorką papierowych figurek, modeli strojów historycznych, masek weneckich itp., artystką, o której pisano, że potrafi zarobić 2 tysiące hrywien za noc, tworząc jedną swoją pracę, poznaliśmy się na Szóstych Wiosennych Kijowskich Międzynarodowych Targach „MEDWIN-2011”, gdzie prowadziła warsztaty z tworzenia papierowej czcionki. Zaskoczyło mnie, jak wszystko jest proste. Biały arkusz i wąskie wstążki z kolorowego papieru, które klei się „na sztorc” wzdłuż konturów liter i towarzyszących rysunków. A wychodzi zadziwiająco świeży i jaskrawy wielobarwny wyrób, przestrzenny i oryginalny, można powiedzieć, bardzo paschalny. Oto jak ludzka wyobraźnia potrafi dosłownie z niczego stworzyć coś pięknego. Właśnie unikalność technologii, które artystka wykorzystuje w swoich pracach, uczyniła ją znaną i utrwaliła jej autorską metodologię tworzenia papierowej rzeźby i papierowego reliefu. W świecie sztuki Asia kojarzy się z trójwymiarową plastyką papierową. Asia Honca, z domu Czupryna, urodziła się w rodzinie artystów, więc, jak żartuje, wyboru nie miała — tylko sztuka. W 1999 roku Asia ukończyła Czerkaską Dziecięcą Szkołę Sztuk. Od 1994 roku bierze aktywny udział w wystawach obwodowych i szkolnych, później w studenckich. W 2001 roku odwiedziła międzynarodowe sympozjum twórczej młodzieży we Francji. W 2004 roku ukończyła Kaniowską Szkołę Kultury i Sztuk, w 2010 roku — Czerkaski Narodowy Uniwersytet imienia Bohdana Chmielnickiego. Od 2007 roku aktywnie wystawia swoje prace. W codziennym życiu poświęca się nauczaniu w Dziecięcej Szkole Sztuk „Wesełka” oraz prywatnym studiu artystycznym „Gloria”. Jako osoba aktywna, celowa, altruistyczna, od zeszłego roku zajmuje się prowadzeniem obwodowego konkursu dla utalentowanych dzieci i młodzieży „Talenty twoje, Czerkaszczyzno” i kieruje obwodową organizacją społeczną „Switowyd”. Fizycznie „rozrywa się” między Czerkasami a Kijowem, ale zdążyć zrobić jak najwięcej — to jej credo. Dzisiaj Asia HONCA jest gościem naszej gazety. — Jak ukształtował się Pani światopogląd artystyczny i jak udało się wypracować w twórczej naturze tak niezwykłą sprawczość? — Uczyłam się w Czerkaskiej Szkole Sztuk Pięknych, gdzie pracowała moja mama. Wychowałam się więc w środowisku, w którym ludzie przejmują się wyłącznie sztuką. W tej placówce oświatowej kompleksowo podchodzi się do wychowania twórczej osobowości. Zajmowałam się tam choreografią, sztuką teatralną, muzyką, grą na fortepianie. Uczyłam się też języków obcych. Przez około 8 lat kształciłam się na wydziale chóralnym, a potem postanowiłam zdawać do szkoły choreograficznej, którą z powodu kontuzji ukończyłam tylko warunkowo. I chyba dobrze się stało, że los tak zdecydował, bo zostałam tym, kim zostałam. — Teraz rozumiem, dlaczego wszystkie Pani statuetki są tak wyrafinowane, jakby były tancerzami. — W mojej duszy taniec jest nieustannie. Moje pragnienie tańca obecnie odzwierciedla się w tworzeniu odzieży. Jeśli szyję coś dla siebie, to są to albo spódniczki przypominające baletowe paczki, albo koniecznie coś koncertowego. Moja mama w szkole była kierownikiem wydziału sztuk plastycznych. Jako artystka wykładała rysunek, malarstwo, kompozycję, rzeźbę, sztukę dekoracyjno-użytkową, dzieci pracowały zarówno z papier-mâché, jak i szyły lalki. A ja właściwie mieszkałam w klasie mamy. I już wtedy zdziwiłam się taką myślą, że prace dzieci, które widzę tuż przed sobą, czasem podobają mi się bardziej niż dzieła wybitnych i znanych artystów. Chyba to w przyszłości i przyznam, znamy się, rozmawiamy z nimi, a wcześniej wszyscy, którzy spotykali się na wystawach obwodowych, od czasu do czasu żalili się sobie nawzajem, że nie ma takiego konkursu, na który chciałoby się jechać, na którym chciałoby się pokazać utalentowane dzieci, poczuć dumę ze zwycięstwa uczniów. Na wystawie, w odróżnieniu od konkursu, nie można zobaczyć właściwie dziecka, a jedynie gotową pracę. A dziecięca praca bez autora jakby traci na barwach. Także plenery i konkursy otwierają przed dziećmi możliwość porozmawiania z zasłużonymi artystami Ukrainy, co jest bardzo ważne dla początkujących, oraz między sobą. Usłyszeć uzasadnioną krytykę mistrza, ciekawe uwagi, opowieści z własnego doświadczenia, co jeszcze kształtuje artystę? Zaczęło się wszystko od tego, że zwyciężyłam w konkursie „Młodzieżowy lider Czerkaszyzny w dziedzinie kultury i sztuki”. Był tam taki trening — tworzono grupy inicjatywne, które opracowywały pomysły, nowe projekty. I oto my na tym treningu opracowaliśmy projekt konkursu. Przyszła myśl, że jest to niezwykle potrzebne i że to właśnie ja powinnam zająć się tą sprawą. — A liderem organizacji społecznej kiedy Pani została? — Właśnie wtedy. Zarejestrowaliśmy organizację, opracowaliśmy statut i pokonaliśmy mnóstwo biurokratycznych przeszkód. Po spisaniu i zatwierdzeniu projektu konkursu zaprezentowaliśmy go przewodniczącym obwodowym, ale nie znaleźliśmy żadnego odzewu. Potem przyszliśmy do naczelnika Zarządu ds. rodziny, młodzieży i sportu. Przyjęto nas tam życzliwie. Wcześniej były tylko projekty sportowe i projekty wspierania biednych rodzin. A o wsparciu utalentowanych dzieci nikt nie pomyślał. Dlatego to ich zainteresowało. Zwracaliśmy się też do Ministerstwa Kultury. Ale jego pomoc okazała się bardzo wątpliwa. Obecnie trwa u nas pierwszy etap kwalifikacyjny, dzieci przesyłają swoje prace. Przeprowadzenie konkursu to trudna, ale bardzo ciekawa sprawa, właściwie to sprawa mojej rodziny. — A Pani własna twórczość? Nie jest Pani tylko artystką, ale także metodykiem, napisała Pani podręcznik metodyczny do przedmiotu do wyboru „Plastyka papierowa” oraz program do tego przedmiotu, pracuje Pani nad książką. Proszę powiedzieć, skąd w człowieku bierze się taki zapał — z prostej białej kartki zrobić coś pięknego? Co Panią tak nęci w papierze — jego czystość? — Zachwyt nad bielą, jak powiedział mój ojciec. Tak nazywała się (z jego lekkiej ręki) moja pierwsza wystawa indywidualna. Często pytają mnie, jaki wpływ na moją twórczość miała sztuka origami, i kiedyś nawet obrażałam się na to. W rzeczywistości nigdy nie fascynowałam się kulturą japońską. Raczej można tu mówić o naszej, ukraińskiej sztuce wycinanki. Ja, choć jestem twórcą metodologii, nie mogę powiedzieć, że to know-how światowego poziomu. Wielu artystów na świecie pracuje w tej technice. Ale na Ukrainie mało kto się tym zajmuje, bo tutaj potrzebna jest i cierpliwość, i wytrwałość, i bezsenne noce, i profesjonalne narzędzia. Noże, żeby robić papierową koronkę. Zaczynałam pracować bardzo niewygodnymi nożami, które łamały się, kruszyły… Z czasem zaopatrzyłam się w narzędzia, nawiasem mówiąc, japońskie. Mają specyficzne ostrzenie, szerokość ostrza, jednym słowem, wiele niuansów. Im dłużej pracujesz, tym bardziej wymagający wobec narzędzi się stajesz. W ogóle zaczynałam bawić się wycinaniem w wieku 9 lat. Stworzyliśmy rodzinny album wycinanych postaci. Ucząc się w szkole choreograficznej, również, wracając do domu, coś wycinałam nożyczkami do manicure, kleiłam. Nigdy nie porzuciłam ulubionego zajęcia. Rozumiecie, bycie po prostu córką Hanny Jurijiwny Czupryny, wykładowczyni, której absolwenci to znani artyści, którzy wystawiają swoje prace, w życiu mnie nie interesowało. Musiałam stać się godną swojego nazwiska. Kostium historyczny również przyszedł do mnie z dzieciństwa. W domu zawsze mieliśmy dużo kostiumów, które mama szyła na wystawę do szkoły sztuk pięknych. A sam przedmiot „plastyka papierowa” pojawił się na drugim roku uniwersytetu, wtedy zrozumiałam, że można robić i trudniejsze rzeczy niż tylko wycinanka. Przyszłam wtedy do domu i zaczęłam ten papier ciąć, męczyć, a on stopniowo przede mną się otwierał, dawał zrozumieć, że można robić wiele niezwykłych rzeczy. Byłam bardzo zafascynowana tymi możliwościami i starałam się w pełni je wykorzystać. — Czytałam, że jest Pani komercyjnie odnoszącą sukcesy mistrzynią. Jak sprzedają się Pani prace? — Ostatnio niezbyt. W ogóle słyszałam, że moje prace są nietrwałe, że nie „zwracają” włożonej pracy i tym podobne. Ale pracuje się nie dla sprzedaży. Z własnymi pracami trudno mi się rozstawać. Artysta zawsze tworzy dla siebie i kocha każde swoje dzieło jak dziecko… Rozmawiała Ludmyła ILJENKO

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 15Originalseite ↗

PERFORMANCE PRZY DŹWIĘKACH DUD

W wirze wiosennego „Medvinu” — prezentacje, spotkania, warsztaty… Jednak w tym pełnym wrażeń dniu tak bardzo chciało się zaczerpnąć górskiego powietrza, znaleźć się pośrodku bajkowego zamku lub zagubić w niezwykłym tańcu. Cóż, marzenia się spełniają! Ruszamy na fantastyczny performance! Tutaj natrafiam na grupę entuzjastów w kiltach (element narodowego stroju szkockiego), którzy zapraszają wszystkich chętnych do tańca celtyckiego. A czemu by nie spróbować?! Najważniejsze — poczuć się jak w Szkocji… A oto i wspaniałe dopełnienie fantastycznej atmosfery — przejmująco-przenikliwy głos dud… Nie mogłam powstrzymać się, by nie porozmawiać z Jewhenem o tajemnicach tego unikalnego instrumentu… — Dudy przybyły do nas 200 lat wcześniej niż do Szkocji. Jednak obecnie mało kto popularyzuje ich ukraiński wariant — karpacką dudę… — Szkoda, że nie ma inicjatywy ze strony państwa, aby zachować i popularyzować ten ukraiński archaiczny instrument, który przybył do nas na długo przed pojawieniem się kobzy i bandury. Wszyscy znają trembitę, a huculską dudę — nie. Rozmawiałem z mistrzem Mychajłem Tafijczukiem, który mieszka na Iwano-Frankiwszczyźnie. Ma już ponad siedemdziesiąt lat. W ogóle nie zna nut, ale wytwarza różnorodne instrumenty, w szczególności dudy (huculskie dudy), liry korbowe, trembity, skrzypce. Między innymi dla Rusłany wykonał 8 trembit. Bardzo ważne jest, aby ta sprawa miała kontynuację, bo jeśli ludzie tracą swoje korzenie, następuje chaos, pustka, rozkwita nienasycona chciwość. I jakkolwiek paradoksalnie by to nie brzmiało, popularyzując szkockie dudy, stawiam sobie za cel — popularyzację karpackiej dudy. — Nie jest Pan Szkotem. Skąd pomysł, by nauczyć się grać na szkockich dudach? — Jeśli wierzyć w teorię o reinkarnacji dusz, to mogę przypuścić, że w przeszłości byłem Szkotem. Po raz pierwszy usłyszałem instrument w nagraniu. Mój znajomy artysta przywiózł płytę kompaktową pewnego szkockiego dudziarza. Ta muzyka niezwykle mnie zachwyciła. I zacząłem samodzielnie się uczyć. Gram na dudach dopiero od dwóch lat. W Kijowie jest tylko 8 dudziarzy, grają oni głównie na dudach galicyjskich. A ogólnie odmian tego instrumentu jest bardzo wiele, na przykład wielkie dudy szkockie, niemiecki Dudelsack, litewska, białoruska duda… — Na czym polega swoistość brzmienia wielkich dud szkockich? Czy zakres nut jest szeroki? — Trzeba powiedzieć, że to bardzo żmudna praca z dostrajaniem instrumentu. Ważne, aby dźwięk „nie pływał”. Brzmienie zależy także od temperatury, wilgotności, ustawienia stroika, zużycia trzciny. Ogólnie części często trzeba wymieniać. Sam dźwięk na odległość 2—3 kilometrów ludzie odbierają jako dźwięk telefonu komórkowego. A w górach można usłyszeć dudy z 3—5 kilometrów — oto taka specyfika. Zakres to zaledwie dziewięć nut. Dudy szkockie są prezentowane w określonej tonacji — istnieją interwały między nutami, w które nie wszystkie kompozycje mogą się wpisać. Dlatego nie wszystko można zagrać na tym instrumencie. Co dziwne, wykonuję niektóre białoruskie, rosyjskie utwory, kompozycje światowej estrady, niewielkie fragmenty utworów klasycznych. Wśród ukraińskich pieśni — „Oj na hori dwa żenci żnut”, „Hopak”, „Jak tebe ne lubyty, Kyjewe mij”, „Nicz jaka misiaczna, zoriana”. Interesują mnie także motywy średniowieczne, które można wcisnąć w ten zakres. — Gra Pan także na małych dudach. Czy czymś różnią się od wielkich? — Wielkie dudy szkockie to najgłośniejszy wariant dud. A małe brzmią ciszej. Pod względem aplikatury nie różnią się od wielkich, liczba nut jest taka sama. Ale ten instrument jest przystosowany do sesji muzycznych. — Czy dudy harmonijnie łączą się z innymi instrumentami? — Bardzo często zapraszają mnie muzycy. Jednak nierzadko uważają, że dudy mają szeroki zakres nut, ale rzecz w tym, że to muzycy muszą dostrajać się do dud, same dudy do zespołu nigdy się nie dostroją. W tym tkwi cała trudność. Choć jest niemało grup, które z powodzeniem grają z dudami. Wszystko zależy od ambicji muzyków. Czy widzą muzykę w sobie, czy siebie w muzyce?! Osobiście marzę o zebraniu pipe-bandu: połączenie dud i bębnów daje po prostu zdumiewający efekt. — Słyszałam, że dudy są bardzo wymagające i kapryśne. To prawda? — Tak. Bardzo ważne jest przewidywanie i kontrolowanie tego instrumentu, bo czasami naprawdę kaprysi. Bywa, że wyjdę na scenę i czuję, że trudno mi wdmuchiwać powietrze, trzcina zaczyna nieprzewidywalnie się zachowywać. W Szkocji nawet żartują, że z kobietami jest o wiele łatwiej niż z dudami. Dlatego można się domyślić, co to za instrument. — Czy kiedykolwiek marzył Pan o wyjeździe do ojczyzny Roberta Burnsa? — Tak, to moja duchowa potrzeba. Chcę założyć swoją szkołę. Potrzeba czasu, aby pojechać do Szkocji, zdać tam egzaminy, by w przyszłości móc nauczać. — Słuchacze zapewne reagują na dudy różnie… — Zapraszają mnie na różne wydarzenia, seminaria, wesela. Chciałbym powiedzieć, że ten instrument nadaje się na pogrzeby, bo tworzy uspokajającą atmosferę, prowadzi do filozoficznego przemyślenia śmierci bliskiej osoby. Dudy pomagają przezwyciężyć strach przed śmiercią i spojrzeć na nią jak na naturalne zjawisko. Bać się śmierci — to bać się samego życia. Bywa tak, że ludzie mogą przytupywać, próbują wystukiwać niby irlandzkie motywy taneczne, są ludzie, którzy mogą zamyśleni przystanąć. Była jedna kobieta, która wczesną jesienią stanęła obok mnie, podniosła głowę w górę i zaczęła patrzeć na gwiazdy przez dziesięć minut. Inna kobieta przyniosła ze sobą matę, usiadła na niej w pozycji lotosu i medytowała. Często dzięki dudom staję się przymusowym psychoanalitykiem. Ludzie podchodzą do mnie i zaczynają wylewać swoją duszę. To jakaś swoista terapia. Ten instrument jakoś w szczególny sposób wpływa na psychikę. A najbardziej wdzięczna publiczność to dzieci i zwierzęta. Potrafią stać godzinami. Kiedy ćwiczę w lesie na obrzeżach Kijowa, gromadzą się wokół psy, przylatują ptaki. Była taka ciekawa historia. Kiedyś grałem w lesie, aż nagle z krzaków przywlókł się stary ślepy kot (skąd się tam wziął, nie wiem), usiadł, posłuchał trochę i poszedł. — A jakie uczucia przepełniają Pana podczas gry? — Jestem częścią tego instrumentu, moje płuca włączają się w wytwarzanie tych drgań dźwiękowych, które przechodzą przeze mnie. Jakbym wpadał w jakiś stan transu, medytacji. Nawiasem mówiąc, traktuję ten instrument jako środek dla astmatyków, dla tych, którzy przeszli choroby płuc. — Wydaje mi się, że aby dotknąć tego sakralnego instrumentu, trzeba nastroić duchowy kamerton… — Tak, to pewna filozofia. Aby zwrócić się do tego instrumentu, trzeba przewartościować swoje życie. Dudy zmieniły moje życie, stałem się innym człowiekiem. Swoje życie dzielę na dwa okresy — przed dudami i po. Wielu moich znajomych chciało nauczyć się grać, jednak nikt tak bezinteresownie nie zajmuje się tym instrumentem. To jakaś obsesja, myśli tylko o tym, jak udoskonalić swoją technikę. Uczy cię bycia systematycznym, organizuje cię, uczy znajdować czas tam, gdzie wcześniej go nie znajdowałeś. z Wiktorem Kryśkiem. Skrzypce i altówka dodały tej kompozycji nowego brzmienia”. U podstaw utworu „Nieznajoma z chryzantemami” też leży ciekawa historia. Roman Kolada często gra w centrum handlowym „Karawan”. Pewna dama, zachwycona jego melodiami, od czasu do czasu wręczała mu bukiety wspaniałych chryzantem. Historia „Ciszy” jest nie mniej ciekawa. W studiu, usiadłszy do fortepianu, zaczął się modlić. Mikrofony były włączone… I trwał zapis. Co z tego wyszło, każdy może usłyszeć na swój sposób. „Łapaliśmy oddech ciszy, szukając głębi nawet w tym…” Album solowy został nagrany na zasadach charytatywnych w Domu Nagrań Narodowej Kompanii Radiowej Ukrainy. W nagraniu brali udział Wołodymyr Kurylenko (bajan), Wiktor Kryśko (altówka, skrzypce). Producent wykonawczy — Wasyl Doroszuk, reżyserzy Ihor Pryjma i Arkadij Wicharew, projektant Jurij Marusij, fotograf Ołeksandr Zubko. Materiały przygotowała Ulana WOLIROWSKA

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 15Originalseite ↗

ANIOŁOWIE POWRACAJĄ

„Ty po prostu ożywiłeś mnie”. I zaproponował tytuł „Aniołowie powracają”. Roman Kolada nie zapisuje nut. Każdy jego utwór to emocjonalna improwizacja. Właśnie dlatego twórczość Romana dla słuchacza jest niewidzialnym trzepotaniem skrzydeł anioła we własnej duszy… Prawie wszystkie melodie nagrywano „na żywo”, czyli bez dubli i montażu. Dlatego „Aniołowie powracają” poruszają do żywego każdą kompozycją. Każda z nich to osobna, niepowtarzalna historia. Tak, „Krople spóźnionego deszczu” pojawiły się po obejrzeniu filmu o Juriju Bogatyriowie „Swój wśród obcych, obcy wśród swoich”. Osobista historia aktora zainspirowała muzyka i przelała się w melodię. Kompozycja „Shattle” poświęcona jest pamięci poległych astronautów, w szczególności tych, którzy zginęli na promie „Columbia” w 2003 roku. „Szkic powstał wtedy, a po sześciu latach wróciliśmy do tego tematu z Zdjęcie Olesia Dmytrenki „Aniołowie odstępują od tych miejsc, gdzie grzech rządzi balem, i powracają wtedy, gdy rozkwita czystość”. Te słowa należą do pianisty-improwizatora Romana Kolady, z którym spotkaliśmy się podczas koncertu-prezentacji jego trzeciego albumu „Aniołowie powracają”. Wydarzenie odbywało się w stołecznym Domu Aktora. Jak się okazało, nazwę albumu zaproponował Serhij Archypczuk. Podczas jednego z ostatnich koncertów Romana powiedział: „Dziękuję za to, że zwróciłeś mi mnie”.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 16Originalseite ↗

Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt

ornamentalista, naczelnik obwodowego wydziału kultury Iwan Petrusiak, zastępca dyrektora wykonawczego fundacji charytatywnej imienia Heorhija Harasa Nazar Sywuliak, kierowniczka wydziału metodycznego obwodowego muzeum krajoznawczego Jewdokija Antoniuk-Hawryszczuk, dziennikarz i historyk sztuki Mykoła Szkryblak, mistrz twórczości ludowej Mykoła Pokydanec oraz inni. Wspomniano Heorhija Ołeksijowycza Harasa w rocznicę jego urodzin także w jego rodzinnym miasteczku Waszkowce w rejonie wyżnickim. O upamiętnienie artysty dbają nie tylko obecni kustosze zagrody-muzeum mistrza ludowego i spadkobiercy jego dorobku twórczego Natalia Marjanczuk oraz jej syn Wołodymyr. Zoria-na Sywuliak — wydawca albumu „Świat ukraińskiego haftu. Fenomen Heorhija Harasa”. Chronić cenne skarby samorodnego geniusza pomaga krewnym rada osiedlowa na czele z przewodniczącym Mykołą Perczem oraz władze rejonowe, wspierają także organizacje społeczne, zwłaszcza wyżnicka „Proświta” pod kierownictwem wielkiego i aktywnego patrioty Dmytra Nykyforuka.

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 16Originalseite ↗

ŚWIĘTO SAMORODNEGO GENIUSZA

Halyna ANDROSZCZUK Zdjęcia Nazara SYWULIAKA Heorhij Haras, artysta-amator ze wsi Waszkiwci, położonej na przedgórzu bukowińskich Karpat, obudził pod koniec lat 60. i na początku 70. w Ukraińcach genetyczne przyciąganie do jednego z najbardziej narodowych rodzajów sztuki ludowej — haftu. Ale czy tylko w Ukraińcach?! W tamtych latach jego wyrafinowane, oryginalne, niezwykle harmonijne wzory, które cieszyły oko na wystawach i w ekspozycjach najbardziej prestiżowych wystaw i muzeów, zdaje się, wyszywał cały świat. Szczególnie popularne dzieła Harasa były w diasporze Europy i Ameryki. Sam zaś artysta marzył o wielkim i luksusowym albumie, w którym zebrane byłyby wszystkie jego dzieła. Ale jego marzeniom nie było dane się spełnić. Dokładniej, było dane dopiero po ponad 40 latach od jego odejścia w zaświaty — album „Świat ukraińskiego haftu. Fenomen Heorhija Harasa”, który wydali Bohdan i Zoriana Sywuliakowie. Niestety, udało im się zebrać tylko 1,5 tysiąca wzorów, a ile ich utracono, rozproszono po świecie? Możliwe, że trzy razy więcej, wszak nikt dokładnie nie wie, ile arcydzieł stworzył Mistrz… A jednak jego marzenie się spełniło. I jak tu nie uwierzyć, że rękopisy nie płoną! Bo czyż nie Boża opatrzność przywiodła do wsi Waszkiwci, w rodzinne strony Harasa, małżeństwo ze Lwowa Bohdana i Zorianę Sywuliaków i podprowadziła do furtki schludnego, białego domu w ogródku, porośniętego winogronem i żywymi kwiatami z zewnątrz oraz ukwieconego wyhaftowanymi ręcznikami wewnątrz? Zraziła ich nie tylko piękność artystycznych wytworów Mistrza, ale i wyczyn jego żony — Jewdokii Petriwny, która ku pamięci męża po jego śmierci w 1971 roku przekształciła rodzinny dom w muzeum, a sama mieszkała w stajni, którą urządziła jako mieszkanie. Sama zaś gospodyni, zauważywszy szczere zainteresowanie gości i usłyszawszy, że są poligrafami, wyznała im swoje skryte marzenie — wydać pełny zbiór dzieł Heorhija Ołeksijowycza. Po tym spotkaniu zawiązała się przyjaźń i rozpoczęła się praca. W ostatnim liście do Sywuliaków Jewdokia Petriwna na krótko przed śmiercią prosiła, „aby nie pozwolić przepaść pracy jej męża”. Zoriana i Bohdan chcieli jak najszybciej wypełnić ten testament. Ale dopiero przechodząc na emeryturę, mogli poświęcić się tej świętej sprawie. Jeszcze i swoich synów z synowymi zaangażowali. Jako fachowcy-poligrafowie postanowili wydać album jego dzieł. Aby ułatwić zadanie, stworzyli Fundację imienia Heorhija Harasa i rozpoczęła się ciężka, żmudna praca. A wraz z nią i poszukiwania środków. I oto, wreszcie, marzenie Harasów i Sywuliaków się spełniło. Wydawnictwo „MS” wydało album „Świat ukraińskiego haftu. Fenomen Heorhija Harasa”, do którego weszło ponad 1500 wzorów. Oprócz tego to akademickie wydanie jest opatrzone artykułem uczonego sekretarza Lwowskiego Uniwersytetu Państwowego Hryhorija Czopyka o życiowej i twórczej drodze samorodnego geniusza ornamentu Heorhija Harasa, opiniami o jego dorobku znanych ludzi, przedstawicieli różnych państw, którym udało się zapoznać ze światem wzorów H. Harasa w językach ukraińskim i angielskim. Nie zapominają o swoim słynnym rodaku także w jego rodzinnych stronach. Potwierdziły to szerokie imprezy masowe z okazji obchodów 110. rocznicy urodzin Heorhija Harasa na całej Bukowinie. W szczególności w Czerniowieckim Muzeum Krajoznawczym odbyły się uroczystości, w których wzięli udział przedstawiciele władz, społeczeństwa i twórczej inteligencji regionu. Obecni obejrzeli wystawę ekspozycyjną, na której zaprezentowano oryginalne wzory H. Harasa z różnych lat, przechowywane w zbiorach muzeum, wyhaftowane przez niego i jego żonę Jewdokię Petriwnę ręczniki, koszule, materiały i dokumenty fotograficzne o twórczości ornamentalisty, jego korespondencję z wielbicielami, w szczególności czerniowieckim krajoznawcą Mirczą Mintenkiem, wspomniany już album „Świat ukraińskiego haftu. Fenomen Heorhija Harasa”, a także wspaniałe hafty współczesnych czerniowieckich mistrzyń, w szczególności wielkiej wielbicielki Mistrza — dziennikarki Ołeny Czajki. Dobrym słowem wspomniano niezapomnianego

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 16Originalseite ↗

Text bei der Erkennung beschädigt — lesen Sie die Originalseite

ZAPOWIEDŹ

Redaktor naczelny: Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępcy redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji: Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK

Maschinelle Übersetzung

Seite · S. 16Originalseite ↗

Kod pocztowy — 30617, strona 63 w „Katalogu”

Dział pracy oświatowej Nadija KYRIAN Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279$49$47 Dział literatury Marija KUCZERENKO 270$55$57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK 278$63$69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278$63$69 Korespondenci Natalija ANTONIUK, Ulana WOLYKOWSKA Dyżurny redaktor Petro ANTONENKO Księgowość 279$41$46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301217 Nakład w kwietniu — 20 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN 4 820095 780016

Maschinelle Übersetzung

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn