DO 140. ROCZNICY „PROŚWITY”
brzmiały dźwięki orkiestry i na scenę wypłynęły w ukraińskich strojach narodowych smukłe dziewczęta, wykonując korowód „Maryna”. Zawsze były mi bliskie nasze pieśni ludowe, z których większości, nawet żartobliwym, przypisane są odcienie smutku. Nuciła je mama, rówieśniczki. Zresztą Ukraina bez pieśni jest nie do pomyślenia. Ale tego wieczoru „Maryna” na tyle oczarowała mnie nieziemską melodią, która jasno promieniała romantyką ukraińskiej przeszłości, że poczułam się w innym świecie. Może to odezwał się głos krwi moich zaporoskich przodków, a może motywy poezji Szewczenki o sławnej kozaczyźnie, które wypłynęły w pamięci w tych chwilach, nasunęły taką wizję. Nie wiem. Lecz widziałam nie scenę, a kwitnącą polanę w zielonych objęciach gaju, na której dziewczęta prowadziły taniec, przeniosłam się w te czasy, kiedy jeszcze cieszyły się kozacką wolą, pierwotnymi powabami rodzimej przyrody i wysokomoralnymi obyczajami. Zamyślony gaj, malownicza polana i dziewczęcy korowód — wszystko tworzyło niezapomnianą symfonię piękna. Choć jestem powściągliwa, mimo woli wyrwały się słowa: — Czy jest coś na ziemi lepszego od ukraińskiej pieśni, od naszych dziewcząt, od mojej Ukrainy? Jestem szczęśliwa, że urodziłam się Ukrainką! Moje ostatnie słowo zbiegło się z głośnymi oklaskami, którymi sala witała artystów. Oklaskiwałam szczerze i ja. Lecz kiedy się obejrzałam, to zobaczyłam, że obok mnie nikogo nie ma. Widocznie studentki moje słowa przyjęły jako kramolę i postanowiły zniknąć, żeby nie być świadkami „nieprawomyślnych” wypowiedzi. Przecież nie wypadało w tamtym czasie okazywać więcej miłości do rodzimej Ojczyzny, niż do wspólnej Rodiny. To już pachniało nacjonalizmem. Pomimo estetycznych upodobań, ja jeszcze uważałam się za wskroś sowiecką i zapewne zapomniałabym o tym przypadku. Lecz wkrótce zdarzył się drugi. W weekend pojechałam do rodziców na wieś. Odwiedziłam byłą koleżankę z klasy, która kierowała miejscową biblioteką i uczyła się zaocznie. A w bibliotece był remont. Książki stosami stały na podłodze. Jeden z tomów Lenina upadł i leżał rozłożonymi stronami do podłogi. Podniosłam, zmiotłam kurz i zaczęłam czytać. „Telegram. Saratów. Pajkesowi …Tymczasowo radzę wyznaczyć swoich naczelników i rozstrzeliwać spiskowców i wahających się, nikogo nie pytając i nie dopuszczając idiotycznej biurokracji… Lenin, 22. 08. 1918” Jakoś nie od razu zrozumiałam treść, lecz w duszę przeniknęła gorycz. Przeczytałam znowu i poczułam się okradziona. Czyżby ten, o którym od małych lat nasłuchałam się, że to najuczciwszy, najsprawiedliwszy i najbardziej humanitarny człowiek, mógł dawać „rady” zabijać bez „biurokracji” niewinnych ludzi? Może to jakaś pomyłka, pomyślałam. Czytam inne telegramy. A tam — „powiesić”, „wziąć zakładników”, „zamknąć w obozie koncentracyjnym” itd. W jednym zaleca się w przyfrontowej
Zakończenie na s. 6
Bohdan Tkaczuk. „Koryfeusze ziemi podolskiej — Salomea Kruszelnicka, Mychajło Bojczuk, Łeś Kurbas, Bohdan Łepkyj”. 1992
ROZMYŚLANIA O UKRAIŃSKIM WOJSKU
Maschinelle Übersetzung
W historii ruchu prosvitiańskiego zapisała się plejada imion utalentowanych Ukraińców, którzy budzili świadomość narodową, wspierali język i kulturę ukraińską, propagowali duchowe dziedzictwo narodu. „Proświta” we wszystkich czasach była ośrodkiem życia narodowego, a jej działalność w różnych dziedzinach — naukowej, kulturalno-oświatowej, popularyzatorskiej — przyciągała wielu, którzy uświadomili sobie, że są prawdziwymi Ukraińcami. Do nich należy także kremenczucka prosvitianka Tamara Hupało.
Tamara HUPAŁO, członkini „Proświty”, m. Kremenczuk, obwód połtawski
Pochodzę z ziemi Szewczenki. Urodziłam się w Smili w obwodzie czerkaskim. Podczas wojny moi rodzice przeprowadzili się z dziećmi do Wesołego Kąta w obwodzie kirowohradzkim. Tu, wśród wspaniałej przyrody, w pobliżu Czarnego Lasu, minęły moje lata dziecięce i młodzieńcze. Miłość do przyrody i do ojczystej ziemi przekazali mi dalecy przodkowie, rolnicy-Ariowie. Mój dziadek, dzierżawiąc ziemię od pana, zamienił ją w rajski zakątek. Posadził z dziećmi duży sad. Na jednym drzewie rosło kilka odmian jabłek lub gruszek. Szczepienia wykonywał własnoręcznie. Od ojca odziedziczył skrzynię książek o uprawie roli i sadownictwie. Korespondował z Iwanem Miczurinem. A ile kwiatów rosło w ogrodzie! Szczególnie wiele było odmian róż. Mama opowiadała, jak chronili dzikie zwierzęta, dokarmiając je w miesiącach zimowych. Zwierzęta, nie odczuwając strachu przed życzliwymi ludźmi, podchodziły pod ich siedlisko. Wspominała, jak cały miot lisków schodził do nich z pagórka, jak psotne dzieci. O stosunku Hupałów do przyrody można pisać poematy. Więc być może nieprzypadkowo, po ukończeniu siedmioklasowej szkoły w Wesołym Kącie, wstąpiłam do Znamiańskiego technikum agrolęśno-melioracyjnego. Po ukończeniu przez trzy lata pracowałam jako brygadzistka agrolęśno-melioratorka. Mówią, że człowiek, który zasadził choć jedno drzewo, nie przeżył na świecie na próżno. Ja zaś pozostawiłam na ziemi nie jeden pas leśny. Wkrótce zostałam studentką Czerkaskiego Instytutu Pedagogicznego, który ukończyłam z wyróżnieniem. Niektóre wydarzenia mojego studenckiego życia stały się znaczące, przyczyniły się do mojego ukształtowania jako świadomej Ukrainki. Pamiętam, że w obwodowym teatrze odbywał się koncert najlepszych zespołów Czerkaszczyzny. Życzliwy kontroler wpuścił mnie na balkon bez krzeseł, gdzie było już kilka znajomych studentek z naszego akademika, które, podobnie jak ja, przybyły z kołchozu. Stojąc, słuchaliśmy pieśni i wierszy o Leninie, partii, komsomole, o szczęśliwym życiu, które dała nam władza radziecka. Świąteczna muzyka oczarowała przepełnioną salę. A oto uroczystą, oficjalną część koncertu zmieniła pieśń ludowa. Rozbrzmiały melodie–
MOWA JEDYNA
TAJEMNICZY BUNKIER STALINA
PEREGUK SERDEĆ PO 63 LATACH
Dobrowolne ofiary „Na Kobzarewą Cerkiew”: MBF „Ukraińska Rodzina” R/r nr 26045200145101 w Podilskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401 ZKPO 21709106
Maschinelle Übersetzung
Jewhen BUKET Na drodze integracji Ukrainy ze wspólnotą europejską i światową gospodarką istotnego znaczenia nabiera stała wymiana informacji między kręgami biznesowymi naszego kraju, bliskiej i dalekiej zagranicy. Pilną staje się potrzeba nawiązania takiej wymiany informacji oraz zapewnienia pozytywnej obecności Ukrainy w światowej przestrzeni informacyjnej. W Ukraińskim Domu odbyła się uroczysta prezentacja almanachu z płytą kompaktową „Biznesowy wizerunek Ukrainy. Osiągnięcia. Doświadczenie. Uznanie”, a także ceremonia wręczenia uczestnikom Halina ŁEWYCKA, Kijów, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Oni o tym zadeklarują, uzasadniając wszystkie wymiany „komplementami”, które w ostatnich dniach zaczęły aktywnie lać się na głowy spragnionych stabilności Ukraińców. A gdzież jest prawda? — pytają ludzie, oczekując, że my, dziennikarze, pomożemy ją znaleźć. „Gdzie swary, prawdy nie szukaj”, — twierdzi ludowa mądrość. Właśnie to przychodzi na myśl, gdy próbuję wyjaśnić, kto ma rację w obecnej szarpaninie, która już nie pierwszy rok trwa na szczytach władzy. Odpowiedź na to pytanie z każdym dniem staje się coraz bardziej skomplikowana, ponieważ każda ze stron przeciągania politycznej liny uzasadnia swoje racje ogromną bazą prawną. Przez nią wyraźnie przebija się konfrontacja dwóch w istocie przeciwstawnych (w sferze organizacji władzy) koncepcji znowelizowanej Konstytucji Ukrainy, których zwolennikami są główne postacie na ukraińskiej szachownicy politycznej — Wiktor Juszczenko i Julia Tymoszenko. Jednak coraz częściej politolodzy twierdzą, że obecną wokółkonstytucyjną polemikę należy rozpatrywać przede wszystkim jako jeden z elementów strategii przedwyborczej z myślą o przyszłych wyborach prezydenckich. Najgorsze w tym procesie jest to, że na ukraińskiej wewnętrznej walce pragną ogrzać ręce niektórzy z naszych sąsiadów. „Na Ukrainie trwa walka między elitami władzy, czyli między Prezydentem a premierem. A jak wtedy w sposób skonsolidowany odpowiadać na roszczenia terytorialne, na które już napomknęły Federacja Rosyjska i Rumunia”? Z takim pytaniem zwróciłam się do Prezydenta Ukrainy podczas jego tradycyjnej kwartalnej konferencji prasowej 24 kwietnia. = Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki głęboko smuci się z powodu śmierci wybitnego Ukraińca, dyrektora wykonawczego Zjednoczonego Ukraińsko-Amerykańskiego Komitetu Pomocy w USA Stepana HAWRYSZA, który odszedł do wieczności 4 kwietnia 2008 roku w 87. roku życia. Śmierć patrioty Ukrainy, działacza społecznego, który owocnie współpracował z Towarzystwem „Proświta” przez wiele lat, — to wielka strata dla światowego ukraiństwa. Wyrażamy współczucie rodzinie i bliskim zmarłego. Jasna pamięć o Stepanie Hawryszu na zawsze pozostanie w sercach Ukraińców na ziemi ojczystej i na obczyźnie. Od Zarządu Głównego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Przewodniczący Towarzystwa, deputowany ludowy Ukrainy Pawło MOWCZAN honorowych dyplomów i prestiżowych nagród „Uznanie roku—2007”. W ramach programu państwowego „Propaganda Ukrainy za granicą” w tym roku ujrzała światło dzienne już czwarta książka z serii „Biznesowy wizerunek Ukrainy”, która będzie prezentować nasze państwo w 120 krajach świata. W almanachu oraz na płycie kompaktowej przedstawiono potężne kolektywy branży rolno-przemysłowej, przemysłowej, paliwowo-energetycznej, oświatowej, transportowej, budowlanej, działaczy kultury i sztuki, nauki, ochrony zdrowia, środków masowego przekazu, sfery usług, którzy w niełatwych warunkach teraźniejszości wnoszą znaczący wkład w rozwój Ukrainy i kształtowanie jej atrakcyjnego międzynarodowego wizerunku. Oddzielne rozdziały w almanachu poświęcono regionom, miastom i społecznościom. Projekt realizowany jest dzięki wsparciu Prezydenta Ukrainy, premiera Ukrainy, ministerstw i urzędów, Kijowskiej miejskiej i obwodowej administracji państwowej, związków, stowarzyszeń i kręgów biznesowych państwa. Współorganizatorzy projektu — Ministerstwo Spraw Zagranicznych Ukrainy, Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy, Izba Handlowo-Przemysłowa, Stowarzyszenie Miast Ukrainy i społeczności. Ministerstwo Spraw Zagranicznych i Izba Handlowo-Przemysłowa Ukrainy będą rozpowszechniać wydanie na międzynarodowych forach biznesowych, konferencjach, kongresach, podczas spotkań z delegacjami zagranicznymi, wizyt przedstawicieli kręgów biznesowych Ukrainy w państwach zagranicznych, na wystawach, co da możliwość godnego reprezentowania naszego kraju we wszystkich państwach świata. KOMENTARZ NA TEMATY DNIA
Maschinelle Übersetzung
Petro ANTONENKO
W przeddzień Wielkanocy odbywały się prawdziwe politycznie widowiska. Chodzi o Państwowy Fundusz Majątku Ukrainy. Niemal co godzinę rozgrywało się kolejne przedstawienie, za którym prezenterzy wieczornych wiadomości ledwie nadążali. Szef rządu Julia Tymoszenko wydaje kolejną decyzję o odsunięciu od stanowiska przewodniczącej FDMU Walentyny Semeniuk i o powołaniu na to stanowisko deputowanego z BJuT Andrija Portnowa. Prezydent swoim dekretem uchyla tę decyzję, czyli przywraca przewodniczącą FDMU W. Semeniuk na stanowisko. Gabinet zwraca się do sądu i przedświątecznemu społeczeństwu ogłasza kolejną nowinę: sąd stanął po stronie rządu — Fundusz kieruje nie Semeniuk, lecz Portnow. Wreszcie premier oświadczyła, że ona i rząd po prostu nie będą wykonywać dekretów Prezydenta dotyczących Funduszu Majątku Państwowego. Podczas gdy zdezorientowani obywatele dziwią się, jak można nie wykonywać dekretów głowy państwa, a do tego wzywa szef rządu, prezenterzy przechodzą na unikatowe słownictwo. W wiadomościach słyszymy zwroty: „Przewodnicząca Funduszu Majątku Państwowego z ramienia Prezydenta Walentyna Semeniuk” i „p.o. przewodniczącego Funduszu Majątku Państwowego z ramienia rządu Andrij Portnow”. Najpewniej w przyszłości należy oczekiwać określeń w rodzaju „prokurator z ramienia…”, „minister, gubernator, ambasador — z ramienia…”. Dalej było Święto świąt. Noc wielkanocna. Zwykli wierni i sznury „wip-wiernych” odgrodzonych od nich. W narodzie niektórych z tych dawniej gorliwych ateistów, a obecnie gorliwych wiernych trafnie nazywa się „świecznikami”, czyli trzymaczami świec na miejscach VIP. Choć przed Bogiem, jak i przed Konstytucją, wszyscy są równi, to jednak są równiejsi. Pozwala im się nawet święcić po kilka koszyczków w kilku cerkwiach, a to rzekomo zabraniają kanony cerkiewne. Oznacza to, że jeśli stopa wiernego przekroczy próg, na przykład, cerkwi Patriarchatu Kijowskiego, aby odprawić jakiś obrzęd, do cerkwi moskiewskiej go nie wpuszczą. Jednak można zrozumieć także Prezydenta: trzeba coś robić dla zjednoczenia ukraińskich Kościołów, których tylko w prawosławiu jest aż trzy — oprócz Patriarchatu Kijowskiego i Moskiewskiego — jest jeszcze UAPC, która w swoim czasie rzekomo połączyła się z Patriarchatem Kijowskim. Istnieje też dość potężny Kościół Greckokatolicki, Rzymskokatolicki i liczne protestanckie organizacje. Następnie był Pierwszy Maja — kolejne święto, które podzieliło Ukraińców na tych, którzy wrzeszczą pod czerwonymi i różowymi sztandarami, oraz na tych, którzy nie mogą zrozumieć, czy to święto komuno-socjalistów, czy obrony pracujących, i gdzie jest ta obrona. Na progu 9 Maja, Dnia Zwycięstwa. Dnia, który znów podzieli nasze społeczeństwo, naszą pamięć historyczną, na tych, którzy są „za” „wielki” Związek Radziecki, który wyzwolił ludzkość od faszyzmu, „za” natchnienie wszystkich zwycięstw — partię komunistyczną ZSRR, i na tych, którzy chcieliby wreszcie poznać prawdę o krwawej rzezi, o tym, jak i kto ją rozpoczął, kto i o co walczył. Podzieli na tych, którzy szli pod czerwonymi sztandarami wyzwalać Ukrainę od faszyzmu, aby okupować ją komunizmem, i na tych, którzy pod żółto-niebieskimi strzelali do tych wyzwolicieli w imię niepodległej Ukrainy. W rzeczywistości za polityczną zawieruchę, niezgodę i waśnie społeczeństwo zakonnie płaci najdroższą cenę — ludzkie życie. W te dni przypadła cała seria tragedii. W drugi dzień Wielkanocy na platformie wiertniczej rozbił się helikopter, zginęło 19 osób — piloci i pracownicy przemysłu wydobywczego. W państwie ogłoszono ogólnonarodową żałobę. Tego samego czasu podniesiono z dna morza u wybrzeży Chin ukraińskie statek, który zatonął jeszcze w marcu, i do trzech wcześniej znalezionych ciał zmarłych dołączyło jeszcze piętnaście. Oczywiście ekspertyza i śledztwo ustalą, ile dni jeszcze żyli ludzie na dnie morza i czy można było kogoś uratować. Lecz czy ktoś powie społeczeństwu prawdę o tym, dlaczego akcja ratunkowa trwała ponad miesiąc? Była jeszcze tragedia w Charkowie, gdy prowadzony przez pijanego kierowcę „dżip” tuż na przystanku tramwajowym stratował na śmierć sześć osób, w tym pięcioletnie dziecko. Pociąg relacji do Iwano-Frankiwska miażdży na przejeździe samochód z ludźmi, przy okazji ten sam, który niedawno zabił sześciu młodych mężczyzn. Początek naszych wiadomości telewizyjnych często przypomina komunikaty wojskowe. …Przeminą w białej pianie kwitnienia sadów kolejne wiosenne święta. Pozostaną nasze niekończące się problemy, polityczne widowiska i waśnie. Ileż jeszcze trzeba niezgody wśród Ukraińców, wśród politycznej elity, by wreszcie powiedzieć: dość! Czas zebrać rozrzucone kamienie.
Maschinelle Übersetzung
Prezydent powiedział, że nie stawia sobie za cel konfrontacji z premierem ani z przewodniczącym Rady Najwyższej. „Moim celem – podkreślił Wiktor Juszczenko – w tej sytuacji jest przywrócenie normalnego dialogu”. Jego zdaniem normalny dialog najlepiej budować wtedy, gdy udaje się znaleźć koalicyjny model kształtowania podstaw polityki państwowej. „Kiedy ta polityka opiera się na polityce jednej osoby (jakiej dokładnie – nieistotne), wtedy staje się coraz trudniej. Dlatego mówimy o tym, że nie ma zobowiązań jednego wobec całej wspólnoty, poza oczywiście Prezydentem. Postarajmy się skonsolidować odpowiedzialność Prezydenta, demokratycznie wybranego rządu oraz tej większości, która zwyciężyła i dziś reprezentuje parlament” – wezwał W. Juszczenko. Podkreślił: „Nie należy stawiać krytykanctwa zamiast funkcji, które powinny istnieć w trybie roboczym między Prezydentem, Gabinetem Ministrów a parlamentem. Idę tą drogą i proszę mi wierzyć, że kiedy z moich ust pada krytyka, nie ma ona na celu obcinania skrzydeł. Chcę, aby tę krytykę przyjmowano tak, by dodawała skrzydeł instytucjom, o których mowa”. Według słów Wiktora Juszczenki chce on dla Ukrainy wyłącznie dobra i nie ma innych zadań. „Dziś wszyscy dochodzimy do wniosku, że każda figura polityczna, która działa na rzecz destabilizacji, jest figurą działającą przeciwko Ukrainie” – próbował przekonać ukraińskie społeczeństwo Prezydent. Analitycy twierdzą, że fala konfrontacji Prezydenta i premiera, związana z przygotowaniami do wyborów prezydenckich 2009 roku, sprawi, że układ władzy na Ukrainie będzie po stronie Rady Najwyższej. Dominujące siły polityczne – BJuT i PR – są bowiem zainteresowane koncentracją władzy w parlamencie. Jednak premier w wywiadzie dla kanału „Inter” 27 kwietnia powiedziała, że demokratyczna koalicja działa, ponieważ Prezydent ma swoje uprawnienia, a premier – swoje. Jak powiedziała, wszystko będzie zmierzać drogą poszukiwania porozumienia, gdyż innego wyjścia nie ma. Ukraińcy, jak pokazują badania socjologiczne, nie popierają tych, którzy się kłócą. Przewodniczący parlamentarnej Komisji ds. Bezpieczeństwa i Obrony Anatolij Hrycenko twierdzi, że Wiktor Juszczenko ma bardzo niewielkie szanse na zwycięstwo w wyborach prezydenckich 2009 roku. Ostatnio z inicjatywy Sekretariatu Prezydenta Wiktor Juszczenko wykonał kilka przegranych ruchów. Do nich należy nieprzyjęte przez parlament wniesienie „pakietu prezydenckiego” ustaw. Przekreślona została także możliwość rozszerzenia uprawnień Prezydenta poprzez uchwalenie nowej redakcji Konstytucji w referendum. Ten ruch zablokował Trybunał Konstytucyjny, który orzekł, że w tej kwestii głównym pozostaje parlament. Przewodniczący parlamentarnej Komisji A. Hrycenko przypuszcza, że w takiej sytuacji Prezydent spróbuje przeformatować koalicję. I choć Prezydent oraz premier zaprzeczają takiej możliwości, to jednak życie czasami wprowadza swoje korekty. Przyczyną ewentualnego przeformatowania koalicji może być szef Sekretariatu Prezydenta Wiktor Bałoha, którego działania wielu polityków uważa za konfrontacyjne. Kiedyś Wiktor Juszczenko powiedział, że Sekretariat Prezydenta jest organem doradczym. Dlaczego więc Wiktor Bałoha, który nim kieruje, sprzyja budowie pomnika Węgrom na granicy obwodów zakarpackiego i lwowskiego, a także pobłażliwie traktuje to, że na Zakarpaciu umacnia się rusińskość? Odpowiedź Prezydenta na to pytanie zszokowała: „O pomniku rozmawiałem z Prezydentem Węgier już kilka razy i jestem przekonany, że mój naród go zbuduje, i będzie to przykładem tego, że jest on europejski, a nie dziki. Mówimy o historii, którą komuniści zalecali nam regularnie przepisywać co roku. Dlatego byliśmy nieprzewidywalni w historii. Mówimy o tym, że są nasi sąsiedzi, jest nasza wieczna historia, jest nasz szacunek dla naszych suwerennych praw, dla naszych granic”. Co do odpowiedzi na temat miejsca i roli Sekretariatu Prezydenta pod parasolem Wiktora Juszczenki, to określił je następująco: „Kiedy mówimy o Sekretariacie Prezydenta, miejcie na uwadze, że to aparat techniczny. Zapytajcie, proszę, kto kieruje aparatem technicznym przewodniczącego Rady Najwyższej? Myślę, że nie wiecie, i nie jest wam to interesujące. Kto kieruje aparatem technicznym premiera? Myślę, że nie powiecie. Chciałoby się więc, żebyście nie wiedzieli, kto kieruje moim aparatem technicznym”. Na moje uściślenie, że nie było odpowiedzi w sprawie rusińskości, Prezydent Ukrainy zauważył: „Szczerze powiem, że nie jestem przygotowany do tej odpowiedzi, ale kwestia wymaga zbadania. Bez zbadania nie pozwolę na poruszanie się w tę lub w drugą stronę, na rozchwianie integralności i spójności narodu”. Zatem, jeśli temat nie został jeszcze zbadany, to czy Wiktor Bałoha sam to robi? – zapytałam Prezydenta Ukrainy. Zamiast odpowiedzi od głowy państwa ukraińskiego usłyszałam swoisty wyrzut: „Myślałem, że jest Pani moim partnerem w tej sprawie, a Pani na mnie krzyczy”…
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
zwracaniem się z przyzwyczajenia „towarzyszu kapitanie”, a nie „panie sotniku”. Najwyraźniej poruszam trudny problem i nie jestem pierwszym, którego on boli. Nie tylko mnie kłuje w oczy generalissimus Suworow przed Liceum Wojskowym imienia Bohuna, bo wiemy z historii, że Suworow nie tylko zdobywał dla „mateczki carycy” nowe terytoria, ale też z całym okrucieństwem tłumił wszelkie dążenia do wolności różnych narodów na wcześniej podbitych ziemiach. W patriotycznym wychowaniu wojskowym jakoś nieproporcjonalnie skłaniamy się ku upamiętnianiu głównie tragicznych wydarzeń z naszej historii (Kruty, Beresteczko, Bazar, Połtawa itd.). Jednak nie warto zapominać o sławnych zwycięstwach naszych poprzedników w obronie godności narodowej: Konotop i Żółte Wody, Makówka i Syniucha, Chocim i wyprawy morskie Sahajdacznego, jego operacje wojskowe na Północy. Bohdan Chmielnicki otrzymał złotą szablę z rąk polskiego króla Władysława IV właśnie za wyprawę wojskową na Północ. Od dawna stało się niemal tradycją opisywanie w utworach literackich tragicznych kart naszej historii: „Czarna rada”, „Ruina”, „Zmierzch” itd. Zbyt mało jest utworów, które mogłyby przyciągnąć czytelnika tak, jak robi to Wasyl Kożelanko w przygodowych historycznych fantasy „Defilada” czy „Konotop”. Ale nasi (czy nasi?) telewizyjni twórcy zalali ukraińskie kanały telewizyjne rosyjskimi serialami o tematyce patriotycznej jedynie z punktu widzenia wielkości Imperium Rosyjskiego — zarówno dawnego, jak i współczesnego. A jakże pasjonujący mógłby być serial na motywach „Kozaka Mamaja” Ołeksandra Ilczenki! Jest niemało zapomnianych utworów literatury ukraińskiej — klasycznej i współczesnej — o naszej obecności na zachodnich terenach: dlaczego by nie wspomnieć o europejskich przygodach pułków kozackich (Dunkierka, Wiedeń itd.)? Prawie nic nie słychać też o późniejszych zmaganiach wyzwoleńczych, bo „przyszli nowi władcy — wojownicy i krezusi, i napływowy lud z obcych krajów” (L. Kostenko). Wzywam nie do wojowniczego starcia między oponentami, a jedynie do tolerancyjnego dialogu w sprawie nie tylko budownictwa wojskowego, ale do problemu pokrewnego — wychowania patriotycznego nie tylko w szkolnej ławie, ale w całej przestrzeni medialnej. Do budowy doktryny wojskowej niepodległego państwa ukraińskiego powinni skłaniać przywódców narodu specjaliści bardziej doświadczeni w tej kwestii. I nie tylko przywódców, bo do sprawy może dołączyć każdy, kto nie tylko martwi się o los swojej Ojczyzny, ale też wierzy w jej przyszłość, aby nas — narodu — stawało się coraz więcej, a bezrodnego „nasielenia” — coraz mniej (w procentach, oczywiście). Bo problem spadku dzietności wraz ze wzrostem strumieni migracyjnych też stanowi zagrożenie dla przyszłości Ukrainy. Póki jeszcze jest nas wielu, i naprawdę bylibyśmy nie do pokonania, gdybyśmy nie śpiewali każdy w swoim kącie (w swojej oddzielnej partii) „Boże, nam jedność daj!”. Kwestie wychowania patriotycznego i jedności sił narodowo-patriotycznych zaostrzają się, niestety, tylko przed kolejnymi lub przedterminowymi wyborami. Marzę, że następne wybory będą nie tylko nową próbą cierpliwości narodu czy jego rozczarowania, ale zdołają wreszcie udowodnić nam wszystkim: są jeszcze na Ukrainie przywódcy godni swojego narodu, bo postawią na szali zamiast własnych ambicji los państwa, dla którego trzeba jednoczyć się pod jednym sztandarem — narodowym i patriotycznym! Zbliża się czas, kiedy „my znów staniemy się narodem!”
Maschinelle Übersetzung
Jurij ZAWGORODNIJ Od dawna niepokoi mnie, a nawet trwoży drażliwe pytanie — kto ma bronić naszej Ojczyzny? To znaczy mnie, mojej rodziny, bliskich mi przyjaciół i wszystkich rodaków przed atakami wrogów. Coraz częstsze stają się groźne oświadczenia wobec naszego państwa ze strony nie ostatnich przywódców sąsiedniego kraju, który nazywany jest „strategicznym partnerem”. Dodaje to niepokoju, a nawet ostrego bólu. Boli mnie obserwowanie współczesnego rozwoju mojego państwa — kraju moich dziadów i pradziadów; boli mnie zagłębianie się w jego historię, bo osiągnięć było mniej niż porażek podczas heroicznej walki o własną godność, o równość między państwami i narodami. Przykro, że wychowanie patriotyczne, w szczególności wojskowe, jest zbyt mało zauważalne i mało aktywne, gdy mowa o szerokim ogóle. Żarzy się ono gdzieś na obrzeżach wielkich świąt i całkowicie znika pośród codziennych kłopotów moich rodaków — zarówno przeciętnych obywateli, jak i znanych twórców państwowości. W wąskim kręgu ludzi o podobnych poglądach ciągle o tym rozmawiamy, ale za naszymi żarliwymi, choć jednocześnie smutnymi rozmowami nie idzie żywe działanie tak szeroko i wszechstronnie, jak powinno być po uświadomieniu sobie gorzkiej prawdy. Mogą mi zarzucić brak aktywności lub wręcz całkowite odcięcie się od ważnego dla naszej przyszłości problemu. Przede wszystkim staram się wezwać do dyskusji oponentów, którzy mogą w sposób dowodowy zaprzeczyć mojemu pesymizmowi i przeciwstawić mu pozytywne przykłady naszej rzeczywistości. Pokazowe nieakceptowanie niepodległej Ukrainy przez niektórych ekstremistów z partii, które nie weszły do parlamentu, to najczęściej po prostu akcja PR-owa, obliczona na zmanipulowaną od czasów radzieckich część elektoratu, bo mało kto z takich polityków naprawdę pragnie znaleźć się na imperialnych peryferiach, a nie rozwijać swój biznes pod ochroną europejskiego państwa. Jednak w politycznym zapale wyprowadzają oni swoich zaangażowanych zwolenników, by manifestowali pod obcymi sztandarami (nie chodzi tu o opłacone prowokacje, których również jest pod dostatkiem). Czasami i oni wspominają o naszych wojskowych, zwłaszcza ze starszego pokolenia, próbując przychylić ich do swoich haseł nostalgicznymi wspomnieniami. Nawet haniebny udział imperialnej armii w konfliktach zbrojnych czy w prawdziwych wojnach na terenach wielu dalekich krajów przedstawiają jako wzruszające wspomnienia o wypełnianiu „internacjonalistycznych obowiązków”. A pewien emerytowany weteran owych wojen niedawno żalił się z ukraińskiego ekranu telewizyjnego, że dzisiaj nasi wojskowi nie mają możliwości ciągłego zdobywania doświadczenia bojowego tak, jak robią to rosyjscy koledzy. Gorzko było słuchać generała, na którego piersi płonęło kilkadziesiąt wstążek odznaczeń, ale i radośnie z uświadomienia sobie, że obecnie mamy wreszcie swoje państwo, które nie pragnie zagarnąć i podbić innych narodów, nie chce nikogo pouczać ani „bronić”, że jego synowie nie wracają do domu z jakiegoś Afganistanu czy Czeczenii w zalutowanych trumnach! Ale czyż może ono się utwierdzić bez świadomego patriotyzmu jego obywateli oraz bez własnego patriotycznego wojska, które ma bronić nie tylko jego, ale i każdego obywatela z osobna? I dlaczego do tej pory ustawowo nie uczczono tych, którzy w różnych czasach wywalczali niepodległość swojego kraju? W latach sześćdziesiątych, kiedy w stołecznym Chreszczatyku istniały wspaniałe księgarnie, lubiłem grzebać w książkowym bogactwie, wyszukując za każdym razem coś bliskiego mi pod względem upodobań, ceny i jednocześnie zbliżonego do jednego z języków, którymi władam na tyle, że mógłbym przeczytać i zrozumieć bez większego wysiłku. Pewnego razu w dziale polskim natrafiłem na powieść „Echa w Beskidach”, stworzoną na podstawie rzeczywistych wydarzeń, w których autor brał udział. Jest to utwór literacki, choć zachowano prawdziwe imiona postaci i podano informacje o ich dalszych losach. Chodziło o ostatni rok aktywnego i tragicznego starcia na ziemiach łemkowskich jednego z kureni UPA oraz formacji wojskowych regularnej armii Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Głównym dla mnie stały się nie same wydarzenia fabularne, opisane niezwykle barwnie i prawdziwie. Pokazując surową dyscyplinę w oddziałach UPA i kunszt jej żołnierzy w działaniach bojowych, autor, zaangaż-
Zdjęcie Olesia Dmytrenki, utwierdzony w swojej szczerej miłości do odrodzenia wielkości Rzeczypospolitej, próbował przypomnieć współobywatelom o fanatyzmie Ukraińców w nienawiści do innych narodów. Uzasadniał i usprawiedliwiał operację „Wisła”. Ówczesna komunistyczna cenzura pozwoliła sprzedawać na Ukrainie taką książkę, aby miejscowi Polacy wiedzieli, że z Ukraińcami nigdy się nie porozumieją. Ta książka miała rozniecać antyukraińskie nastroje Polaków na Ukrainie, choć czytali ją także Ukraińcy. I to było błędem służb specjalnych ówczesnego ZSRR, ponieważ cenną dla mnie i ukraińskiej grupy była linia o historii powstania UPA, jej strukturze wojskowej, politycznej i gospodarczej, liczebności z całą infrastrukturą, bez której nie może istnieć żadna armia. Wtedy po raz pierwszy dowiedziałem się, że Ukraińska Powstańcza Armia składała się nie z rozproszonych oddziałów partyzanckich, a była potężnym formowaniem wojskowym, miała wojskowe szkoły starszyzny i podstarszyzny, zbrojeniowe, medyczne, gospodarcze i inne pododdziały. Korzystała z bezwarunkowego poparcia narodu, choć w jej szeregach walczyli przedstawiciele różnych narodów. A mnie, wtedy jeszcze młodego absolwenta instytutu budowlanego, który niedawno studiował na katedrze wojskowej sprawy saperskie i dyscypliny fortyfikacyjne, poraziły informacje o jednostkach inżynieryjnych UPA oraz typowych projektach bunkrów i schronów, których nie można było powtarzać w granicach jednego rejonu, aby nie demaskować wejść-wyjść do innych. W większości obywateli do dziś pokutują jeszcze radzieckie komunistyczne dogmaty dotyczące czegokolwiek z ukraińskiej historii. Nie chodzi nawet o ukraińskie korzenie kultury trypolskiej czy państwo antów, a o bliższe współczesności lata XX wieku, kiedy powstała Ukraińska Republika Ludowa. Prawnie nikt nie anulował jej suwerenności, wystarczy przeczytać Konstytucję Ukraińskiej SRR, gdzie mowa o suwerennym państwie w składzie ZSRR. Układ ryski z 1921 roku Ukraińska SRR podpisywała właśnie jako następczyni prawna URL. Dlaczego więc świętowaliśmy tylko 16. rocznicę państwowości? Większość naszej ludności pod wpływem radzieckiego filmu „Bohdan Chmielnicki” szczerze uważa, że Sicz Zaporoska ze wszystkimi jej strukturami administracyjnymi, kościelnymi i edukacyjnymi na ogromnym terytorium była nie pierwszą demokratyczną republiką w Europie (według słów Karola Marksa), a jedynie przytułkiem dla włóczęgów, którzy ciągle pili i hulali, choć marzyli na chmielną głowę o „zjednoczeniu z bratnim narodem rosyjskim”. I na całą watahę przydzielono jedną jedyną „osobę duchownego stanu” — diaka, który też nie trzeźwiał od pijaństwa. Czyż nie deformują świadomości młodego pokolenia ciągłe powtórki radzieckich filmów o wydarzeniach walk wyzwoleńczych lat 1917—22, gdzie żołnierzy armii URL pokazują jako nieudaczników, a w powstańczych oddziałach rzekomo przeważali zdeklasowane elementy czy prawdziwi degeneraci. Zbyt często zajmują czas antenowy „arcydzieła filmowe” w rodzaju „Wesela w Malinowce” czy „Dumy o kozaku Hołocie”, gdzie nawet ukraińskie dzieciaki pomagają ratować się posłańcowi Lenina przed ukraińskimi „bandytami”. Co tu mówić o prawdziwym odzwierciedleniu heroicznej walki UPA o niepodległość Ukrainy! Bolszewickie imperium jako spadkobierczyni carskiej wyciągnęło należyte wnioski z ukrainizacji pułków, dywizji i korpusów czy Floty Czarnomorskiej podczas wydarzeń rewolucyjnych lat 1917—18. Właśnie dlatego w ZSRR Ukraińców rozpraszano w jednostkach wojskowych jak najdalej od granic Ukrainy (Północ, Bałtyk, Syberia, Daleki Wschód itd.). Dziś można tylko żałować, że sprzyjającymi okolicznościami w swoim czasie nie skorzystała Centralna Rada, jak i z tego powodu, że nie wyciągnięto należytych wniosków z historii tworzenia prawdziwie ukraińskiej armii. Można tylko karcić siebie, że wybieramy do Rady Najwyższej (jak i rad wszystkich szczebli) nie tych, że nie formujemy poprzez wybory właśnie ukraińskiej władzy, bo tam zawsze brakowało i brakuje sił narodowo-patriotycznych. Właśnie dlatego będziemy mieć w przeddzień kolejnej rocznicy odnowionego państwa jednostki wojskowe z odłamków niegdyś potężnej ofensywno-agresywnej, a nie tylko obronnej potęgi ZSRR. Historia, tradycje wojskowe, statuty i stosunki poza statutowe — nic nie zmieniło się przez te lata. Smutno, kiedy opowiadają o haniebnych wydarzeniach w ukraińskich Siłach Zbrojnych. W drugiej połowie XX wieku na Ziemi powstało ponad sto niezależnych krajów, które różnie wyzwalały się z imperialnych objęć. Jednak żadna z byłych kolonii nie tworzyła swojej armii z formacji wojskowych byłego imperium. Ukraina nie mogła postąpić inaczej na swoim terytorium z prawie milionem uzbrojonych ludzi, których przeważająca większość (od szeregowych do generałów) uważała za tymczasowe zjawisko odnowienie ukraińskiej niepodległości nawet podczas składania przysięgi na wierność narodowi ukraińskiemu. Stopniowo redukując tę potęgę wojskową na swoich terenach, trzeba było jednocześnie tworzyć pododdziały nowej armii narodowej na patriotycznych zasadach, wychodząc z historycznej zwyczajowości, aby z czasem całkowicie zastąpiły one byłe radzieckie jednostki wojskowe. Przypomnijmy, jak w ciągu 1991 roku ze wszystkich stron Rosji codziennie zbierały się na stołecznym Majdanie Niepodległości setki ukraińskich żołnierzy i uroczyście przysięgały przed kijowianami na wierność Ukrainie. Lecz pospiesznie przemalowana w demokratyczne kolory nomenklatura kompartyjna nie chciała przyjąć szczerych patriotycznych dążeń zwycięzców, dlatego większość tych Ukraińców pozostała na rosyjskich terenach z urazą. Zniekształcono próbę stworzenia Gwardii Narodowej, którą od razu rozformowano. Do tej pory uważają za „najlepszą”
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
czystego alkoholu po trzech i więcej takich butelkach. Jeśli u dorosłego człowieka przejście od pijaństwa do alkoholizmu trwa 5–10 lat, to u dziecka chroniczny alkoholizm rozwija się 3–4 razy szybciej, twierdzi zasłużony lekarz Ukrainy Jewhen Romanyszyn. Piwo, jak i inne napoje alkoholowe, negatywnie wpływa na przewód pokarmowy, podnosząc wydzielanie, a następnie tłumiąc je, co prowadzi do nieżytów żołądka, chorób wrzodowych, zapaleń jelita grubego, problemów z nerkami. Kierownictwo oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” należycie zareagowało na alkoholizm wśród młodzieży. Członkowie Proświty z Iwano-Frankiwska w gazetach „Hałyćka Proświta” oraz „Nowa Zoria” szeroko omówili ten problem i zwrócili się do rady obwodowej w sprawie ograniczenia sprzedaży alkoholu i piwa dzieciom oraz młodzieży do 18. roku życia. Należy wycofać ze sprzedaży napoje w pobliżu szkół. Warto zapewne sprzedawać je po wyższej cenie. Oczywiście kwestia ta wymaga uwagi odpowiednich ministerstw, a najbardziej — władz lokalnych. Niestety, mamy wiele tragicznych przypadków samobójstw na tle alkoholizmu wśród młodzieży, czym zaniepokojony jest Kościół greckokatolicki. W cerkwiach Narodzenia Pańskiego i Zmartwychwstania Pańskiego przeprowadzono dobrowolną rejestrację młodych osób uzależnionych od alkoholu, z którymi dwa razy w tygodniu prowadzone są modlitwy, rozmowy, udzielana jest im pomoc medyczna i psychologiczna. Przede wszystkim rodzice muszą uważnie przyglądać się dzieciom, rozmawiać z nimi, wychowywać, szukać porozumienia. To nasze dzieci — przyszłość Ukrainy. W naszej wsi Wyszniaky na Lwowszczyźnie stoi krzyż „Za trzeźwy tryb życia”, pod którym jeszcze w 1913 r. zakopano butelkę wódki, a dzięki władzom powiatowym i wójtowi zamknięto wtedy gorzelnię i karczmę. Zrobiono to z inicjatywy „Proświty”, której oddziałem kierował Hryhorij Łobodyński. I prawie 90 procent mieszkańców wsi zrezygnowało wtedy z alkoholu. ZDROWIE NARODU
Maschinelle Übersetzung
Swiatosław MIZERNIUK. Ogólnoukraińskie Towarzystwo Kobiece im. Ołeny Telihi zorganizowało „okrągły stół” i zaprosiło do rozmowy specjalistów Ministerstwa Ochrony Zdrowia, naukowców, deputowanych ludowych Ukrainy, przedstawicieli organizacji społecznych oraz dziennikarzy. Nieubłagane dane naukowców świadczą, że ponad 70% aborcji powoduje pogorszenie zdrowia kobiet. Co więcej, winowajcą 80% przypadków kobiecej niepłodności jest aborcja chirurgiczna. To właśnie ona zabiera życie niemal każdej siódmej kobiety zmarłej w czasie ciąży. Wśród zarejestrowanych w 2006 roku 230 tysięcy aborcji 5 tysięcy wykonano dziewczętom-nastolatkom w wieku od 15 do 17 lat, a sto — do 14 lat. Na całym świecie przerywanie ciąży jest odbierane dość ostro zarówno przez społeczeństwo, jak i władze. Jedni politycy opowiadają się za legalizacją aborcji, inni, przeciwnie, za wszelką cenę próbują jej zakazać. Na spotkaniu wybrzmiały różne punkty widzenia na ten problem. W dużej mierze los przyszłego dziecka zależy od stanowiska lekarza. Ponieważ w pogoni za pieniędzmi niemało eskulapów podejmuje się takich operacji. Oczywiście nie ma w tym nic kryminalnego. Rzeczywiście, okoliczności życiowe bywają różne, ale kiedy młoda zdrowa kobieta musi poświęcić swoje przyszłe dziecko tylko dlatego, że nie może go wykarmić… Kiedy rodzice z powodu bezrobocia nie są w stanie ubrać dzieci czy umieścić ich w przedszkolu, zapewnić należytej edukacji i wychowania, to oczywiste, że z kryzysu demograficznego nasz kraj będzie musiał wychodzić w nieskończoność. Przecież to właśnie problemy społeczne na Ukrainie pozostają obecnie jednym z głównych czynników, dla których młode kobiety przerywają ciążę. Podkreślano również, że wysoka pomoc finansowa, którą w ostatnim czasie zapewnia państwo, choć jest bodźcem dla dzietności, nie rozwiązuje całego kompleksu problemów socjalno-bytowych, z którymi stykają się małżeństwa czy samotne matki. Mówiono także o wzmocnieniu pracy edukacyjnej wśród młodzieży.
Maschinelle Übersetzung
Zdjęcie Jewhena Buketa. Stanisław HOCULIAK, psycholog, m. Pierwomajsk obwodu mikołajowskiego. Na antenie Kijowskiej Państwowej Telewizji i Radia z okazji Światowego Dnia Zdrowia odbył się telemaraton „Za zdrowy naród”. Zmieniali się mówcy, których boli kwestia fizycznego i duchowego zdrowia narodu, przytaczali liczne przykłady zdrowego stylu życia naszych rodaków. Aż tu nagle do głosu zaproszono ukraińskiego siłacza Wasyla Wirastiuka, który właśnie w tym czasie na innych kanałach reklamował piwo. Ponieważ transmisja na żywo przewidywała możliwość zadawania pytań gościom studia, zapytałem pana Wasyla, czy można reklamować coś bardziej pożytecznego dla zdrowia narodu niż piwo. Reakcja była burzliwa. Pan Wirastiuk zażądał usłyszenia innych propozycji, których, o ile mi wiadomo, mu akurat nie brakuje (ale przecież wybór zrobił właśnie na korzyść starego trunku). A to, co usłyszałem później, wprawiło mnie w osłupienie. Mowa była o własnym doświadczeniu i o właściwościach spożywczych (w niewielkiej ilości piwo jest zdrowe), i o docelowej grupie odbiorców reklamy (jest ona skierowana nie do dzieci, a do dorosłych zdrowych mężczyzn), i o tendencjach w światowym sporcie (wielkie zawody na całym świecie sponsorują producenci napojów alkoholowych). Ale z jakiegoś powodu moja wyobraźnia uparcie odmawiała rysowania przerażających obrazów tego, jak upada światowy sport przy braku tak potężnych mecenasów, jak producent ukraińskiego piwa dla „prawdziwych mężczyzn”, a tym bardziej — rysowania radosnych obrazów troskliwego odmierzania przez rodziców zdrowych dawek słynnego trunku dla swoich dzieci, które odwracają się od telewizora za każdym razem, gdy ten pokazuje reklamę, bo przecież jest ona skierowana nie do nich! Okazało się, że te odpowiedzi wprawiły w osłupienie nie tylko mnie. Dlatego, kimkolwiek byliby ci panowie, którzy reklamują alkohol, nie jestem gotowy wysłuchiwać ich rozważań o zdrowiu narodu i wychowaniu przyszłych pokoleń Ukraińców. Mam nadzieję, że nie tylko ja.
Maschinelle Übersetzung
Stepan BOJKO, członek Proświty, Iwano-Frankiwsk. Ukraińscy medycy biją na alarm: oblicze ukraińskiego alkoholizmu młodnieje. Jedną z przyczyn medycy nazywają rozpowszechnienie wśród młodzieży, nastolatków, a nawet dzieci napojów niskoalkoholowych i piwa. Wiele osób uważa, że słaby alkohol nie szkodzi młodemu organizmowi. Lecz jeśli spożywać go regularnie, powoduje to szybki rozwój dziecięcego alkoholizmu z nieodwracalnymi skutkami. Na Ukrainie produkuje się głównie niskoalkoholowe miksy na bazie spirytusu z dodatkiem aromatów imitujących popularne napoje alkoholowe (whisky, tequilę, rum itp.). Zawartość alkoholu w ukraińskich gotowych koktajlach wynosi do 8%. W Europie podobne napoje zawierają do 5% spirytusu. Główna niebezpieczeństwo, zdaniem specjalistów, polega na tym, że prawdziwa „zawartość” niskoalkoholowego koktajlu jest ukryta. Człowiek, który świadomie pije wódkę, rozumie, że się upije i przygotowuje się psychicznie. A dla dziecka to upojenie będzie nieoczekiwane — tak samo, jak jego skutki. Spożywanie miksów może zakończyć się zatruciem alkoholowym, ponieważ nastolatek nie wie, że pół litra napoju zawiera tyle samo spirytusu, co 100 g wódki. Niepokój budzi również alkoholizm piwny. Zaczyna się od butelki, z czasem bez piwnego „dopingu” człowiek czuje się niekomfortowo: pogarsza się samopoczucie, nastrój. Są marki piwa, które zawierają nawet 10—12% alkoholu. Nietrudno policzyć
Maschinelle Übersetzung
Petro ANTONENKO Zdjęcia autora
Smutne wrażenie wywarła konferencja prasowa „Problemy alkoholizacji ludności oraz jakości napojów alkoholowych na Ukrainie”, która odbyła się w stołecznej agencji informacyjnej UNIAN. Przed dziennikarzami jako główni prelegenci wystąpiły bardzo szanowane osoby: przewodniczący Narodowej Rady ds. Ochrony Zdrowia przy Prezydencie Ukrainy, akademik Mykoła Poliszczuk (były minister ochrony zdrowia), a także przewodniczący zarządu fundacji „Zdrowie dla wszystkich”, deputowany ludowy Ukrainy Serhij Szewczuk. Słowo kluczowe w nazwie konferencji prasowej to „alkoholizacja”. Pod „…zacją” należy rozumieć celowe działanie kogoś lub czegoś w określonym kierunku. Dlatego całkiem stosownie Serhij Szewczuk wspomniał ponad dwustuletnią cyniczną, ale szczerą sentencję carycy Katarzyny II: „Pijanym narodem łatwiej rządzić”. Oczywiście nie chce się mówić o „…zacji” władzy wobec własnego narodu, ale o zaprogramowaniu narodu na samozniszczenie lub przynajmniej degradację zmuszają dane, które padły na konferencji prasowej. W placówkach medycznych Ukrainy zarejestrowanych jest 900 tysięcy chorych na alkoholizm. Dużo to czy mało? Tradycyjnie uważano, że średnio statystyczna „norma” alkoholizacji to jeden procent ludności (jawnych, przewlekłych i zarejestrowanych). Czyli wśród ponad 46 milionów Ukraińców powinno ich być 460 tysięcy. Medycy otwarcie deklarują, że w rzeczywistości takich chorych jest dwa do dwóch i pół raza więcej, nawet w porównaniu z oficjalną statystyką. Więc naszą „normę” wyliczcie sami. W poszczególnych regionach, co prawda, w przeliczeniu nie na całą ludność, a jedynie na kategorię od 25 do 50 lat (a jest to najbardziej produktywny wiek), ta liczba dochodzi do 30 procent. To ogólna statystyka. Ale naukowców przeraża pijaństwo i alkoholizm kobiet oraz młodzieży, nawet nastolatków. Szczególnie uderza dynamika. W ciągu 4 lat pijaństwo wśród nastolatków w wieku 13—15 lat wzrosło o 50 procent. Ta statystyka jest bezpośrednio powiązana z innymi problemami społecznymi. Na Ukrainie jest ponad 100 tysięcy bezdomnych dzieci. Rośnie liczba noworodków ze znacznymi wadami fizycznymi, katastrofalna w porównaniu z krajami europejskimi liczba aborcji. A do tego narkomania, toksykomania, AIDS, samobójstwa, choroby psychiczne. Pod względem tych tragicznych wskaźników zajmujemy pierwsze, drugie, trzecie miejsca w Europie. Co więc robić? Obaj prelegenci, lekarze z zawodu, próbowali powoływać się na medycynę. Mykoła Poliszczuk, podając dane o znacznym zwiększeniu państwowych nakładów na branżę medyczną, ze smutkiem skonstatował, że stan zdrowia narodu nadal się pogarsza. To zwiększenie od razu jest niwelowane, i to znacząco, czymś przeciwnym. Czym — spróbujmy wyjaśnić. Warto przypomnieć słowa Prezydenta Juszczenki na Ogólnoukraińskim Forum Inteligencji o tym, że pod względem liczby lekarzy, łóżek szpitalnych i powierzchni placówek medycznych jesteśmy na pierwszych miejscach w Europie, a pod względem stanu zdrowia i długości życia — na ostatnich. I rzecz zapewne nie tylko w tym, że środki na medycynę „idą obok chorego”. Medycyna, mimo zwiększenia finansowania, ledwo nadąża z gaszeniem pożarów w dziedzinie zdrowia narodu. Tymczasem wybuchają nowe. Najistotniejsze jest to, że ukraiński naród jest chory na niezdrowy tryb życia. Medycyna tutaj nie pomoże. Takie lekceważenie siebie to rzadkość w Europie i na świecie: przedwczesna śmierć tysięcy ludzi w wyniku przestępstw, w pracy, w wypadkach, w pożarach, na wodzie, lekceważenie hartowania fizycznego, odżywiania, wypoczynku. Zamiast tego szerzenie, jeśli nie narzucanie, najczarniejszych stron ludzkiego bytu, począwszy od aspektów psychicznych, a skończywszy na tym samym alkoholizmie, narkomanii i AIDS. Nie chce się wierzyć, że polityka państwowa pobłaża wszystkiemu, co niskie. Ale na przykład reklama alkoholu w telewizji, nieprzestrzeganie ustawy o walce z paleniem (szczególnie wśród kobiet i nastolatków) — wszystko to skłania do pewnych przemyśleń. Zamiast tego nie brakuje słów, deklaracji, wezwań w rodzaju „za zdrowy naród”. Słowa, słowa. Na konferencji prasowej dziennikarzom zaprezentowano badanie dotyczące niskiej jakości napojów alkoholowych. Po co było dowodzić oczywistości? Jeszcze wstydliwie zakrywając zaprezentowane do badania butelki serwetkami: żeby nie było widać, co to za wódka — „Niemiroff”, „Chlibnyj Dar”, „Chortycia” czy jeszcze jakieś inne rozreklamowane marki. Zakrywano logicznie: a nuż to przypadek — taka wadliwa wódka, i zostanie skompromitowana dobra marka. Ale chciało się zapytać organizatorów konferencji prasowej, medyczne sławy, czy mamy prawdziwą ekspertyzę alkoholowego napoju, którym trują się tysiące ludzi? Żeby nie było przypadku, a jasny wniosek: te marki są niskiej jakości i po prostu szkodliwe. Wniosek z upublicznieniem w mass mediach oraz sankcje karne w postaci grzywien, zakazu sprzedaży czy produkcji. Tak samo chciało się zapytać, czy warto znowu szukać wyjścia w propagandzie tak zwanego „kulturalnego picia”. Zresztą na pytania już nie starczyło czasu. Zresztą o czym tu mówić? O tym, że ktoś uruchamia programy degradacji narodu? Czy uruchamiamy je sami sobie? „Grom nie uderzy — chłop się nie przeżegna”? Grom i dzwon już biją.
Maschinelle Übersetzung
Wołodymyr FERENC, Iwano-Frankiwsk Fora ukraińskiej inteligencji już dawno postrzegane są jako wielkie zgromadzenia szanownych przedstawicieli elity, mające na celu poskarżenie się na ciężką sytuację języka ukraińskiego, kultury i sztuki. Potem wszyscy rozjeżdżają się, pozostawiając wszystko woli Bożej, zapominając o tym, że programy i uchwały należy realizować. Bóg pomaga, ale tym, którzy mocno wierzą w sukces sprawy. Tylko prawdziwa wiara, a nie rytuał akcji społecznej, może tworzyć ukraiński cud. Gorzko, ale walka o język ukraiński i kulturę na Ukrainie coraz bardziej nabiera cech rytuału bez pełni wiary. O wierze nielicznej prawdziwej ukraińskiej inteligencji nie ma mowy — gaśnie wiara prostych Ukraińców. Dlaczego? Wiara jest silna jednym symbolem, jedną organizacją kultową, cudotwórcami i cudami duchowych zwycięstw. Wiara w ukraiński symbol powinna dodawać szacunku do samego siebie. Na Ukrainie nie ma ani silnej ukraińskiej organizacji kultowej, ani masowego pojawienia się twórców cudu ukraińskości. Duchowe wyczyny Ukraińców są i będą, ale stać się cudem na poziomie sensacji, być może, przeszkadza bariera „nieformatu” większości mediów. Skąd więc weźmie się wiara, wobec której bezsilne są technologie informacyjne manipulowania naszym życiem? Sekret bezpieczeństwa informacyjnego Ukrainy — wzmacniać wiarę obywateli w zwycięską siłę tego, co ukraińskie. Lecz niełatwo to zrealizować na Ukrainie. Gdyby pieniądze i wysiłki Ukraińców świata można było skoncentrować i skierować na rozwój jednej nowoczesnej ukraińskiej organizacji kultowej, nie byłoby potrzeby zwoływać regularnych forów inteligencji. Nie ma silnej rozgałęzionej organizacji, dlatego jakiekolwiek zgromadzenia pozostają głośnym PR-em dla swoich, imitacją aktywności obywatelskiej i wiecowego patriotyzmu. To główna przyczyna masowego zwątpienia Ukraińców. Mieliśmy wspaniałą okazję mieć prawdziwą ukraińską organizację kultową — „Proświtę” na bazie Towarzystwa Języka Ukraińskiego, ale wygląda na to, że ktoś konsekwentnie w tym przeszkadzał. Wszystko zrobiono głównie rękami Ukraińców i właśnie Ukraińcy nie śpieszą się, by dać hrywnę czy poświęcić osobisty czas dla swojej własnej ukraińskiej organizacji. A kto, jeśli nie Ukraińcy, powinni napełniać siłą ukraińskie organizacje? Wiele możemy w dyskusjach, dlatego przeprowadzamy fora. Niedopuszczalnie długo trwała nasza „wiecowa demokracja” po ogłoszeniu niepodległości. Okazuje się, że bardzo łatwo grać na ukraińskiej próżności. Chcemy być postępowcami, najlepszymi na świecie demokratami, największymi orędownikami praw abstrakcyjnego człowieka, najbardziej tolerancyjnymi i najżyczliwszymi dla wszystkich, i nie zapominamy o własnym dobrobycie i własnym domu. Kiedy będziemy dobrzy i miłosierni dla samych siebie? Kiedy na dowód prawdziwości wiary Ukrainiec, jak brata, będzie kochał Ukraińca, a potem dopiero resztę świata? Jesteśmy gotowi skakać z zachwytu za pochwałę świata i cudze uznanie, a po co? Wszystko jedno, pochwała i uznanie obcych są nieszczere. W sprawie samozachowania oraz konkurencyjności informacyjnej, zwłaszcza w naszej sytuacji, trzeba polegać na czymś pewniejszym niż państwo — na ukraińskiej kultowej organizacji społecznej czy systemie. Tym bardziej, że zorganizowana aktywność społeczna jest podstawą demokracji. Aby słowo nie było puste, Ukraińcy muszą nauczyć się panować nad sobą, swoim obywatelskim odpowiedzialnym zachowaniem, pielęgnowaniem języka i tożsamości, wychowaniem młodzieży i widzeniem celu narodu. Jednak obecnie jesteśmy narodem w stanie absolutnej bezbronności informacyjnej, dlatego nasz immunitet bytu bardzo szybko słabnie. Warto zacząć od głównego prześladowanie trwa, bo znowu kierownictwo znęca się nad tekstami informacji i audycji dziennikarki, w wyniku czego nie wychodzą one na antenę lub wychodzą w zniekształconej formie; wyznaczono jej w radiu nowego kierownika, który dotąd nie miał żadnego związku z radiodyfuzją, a 3 kwietnia 2008 roku, po powrocie dziennikarki z urlopu, okazało się, że z gabinetu, w którym pracuje Ołena Makowij, zabrano telefon. Stało się to kontynuacją faktycznego torturowania dziennikarki, które trwa ponad pięć lat. W ciągu tego czasu próbowano ją przekonać, że nie potrafi pisać, nakładano kary z formułowaniem „za niewykonanie zadań”, „za nieobecności”, dwukrotnie zwalniano z pracy, często, gdy przynosiła swoje informacje i audycje kierownictwu, rzucano je bez czytania na podłogę, więc informacje trzeba było przesyłać pocztą. Ołena Makowij dotąd nie została dopuszczona do transmisji na żywo, miesiącami w ogóle nie dopuszczano jej do mikrofonu, a nawet nie wpisywano do planu pracy radiodyfuzji. Korespondentka czasopisma „Promiń Proświty” Wałentyna Krywda (również na zasadach społecznych) 4 lutego zwróciła się do przewodniczącego obwodowej administracji państwowej Wiktora Bondara telegramem, w którym zaznaczyła: „Mer miasta Krzywego Rogu Jurij Lubonenko zabronił redaktorowi naczelnemu Wołodymyrowi Sztelmachowi drukować w „Czerwonym hirnyku” wywiad z uczestnikiem UPA Romanem Pasternakiem z okazji jego 80-lecia wbrew Ukazowi Prezydenta Ukrainy z 14 października 2006 roku. Prosimy o natychmiastową interwencję”. Na telegram ze skargą odpowiedział… sam Wołodymyr Sztelmach: „Szanowna Pani Krywdo! Pani telegram do obwodowej administracji państwowej, w którym twierdzi Pani o zakazie przez mera Krzywego Rogu publikacji pewnych materiałów w gazecie „Czerwony hirnyk”, całkowicie nie odpowiada rzeczywistości”. Tak przewodniczący obwodowej administracji państwowej „wykonuje” wymogi Ustawy Ukrainy „O skargach obywateli”. — skoncentrować wszystkie siły ukraiństwa w „Proświcie”, czyniąc ją potężną i nowoczesną, zdolną być pełnowartościowym zwycięskim uczestnikiem dialogu informacyjnego na Ukrainie i w świecie. Na zmianę chaotycznego, często grantojadzkiego zbioru organizacji bez członkostwa należy przyjąć jedną hierarchię — system ukraińskich organizacji, w środowisku których nie spierają się o ideę narodową, a znają cel narodu. Bezsprzecznie, osiągniemy sukces, wystarczy tylko usuwać czynniki, które zabijają wiarę w zwyciężającą siłę ukraiństwa. Liczyć warto tylko na siebie i silną organizację, wszak nasza przestrzeń informacyjna, środowisko polityczne i władzy są zarażone wirusem, który zabija wiarę. Pierwszym zadaniem kultowej ukraińskiej organizacji jest codzienny sukces w pokonywaniu negatywów, które niszczą wiarę. O tym powinien wiedzieć każdy obywatel Ukrainy. Dla podbudowania wiary potrzebny jest cud, a nie papierowe oświadczenia, apele, rytualne pikiety i fora inteligencji. Inteligencji nie warto się wyodrębniać, bo wyodrębniona elita humanistyczna nie jest w stanie wziąć na siebie ciężaru tworzenia ukraińskiej przestrzeni humanistycznej. Inteligenci kierunku technicznego czy przyrodniczego niosą nie mniejsze obciążenie humanistyczne. Współczesnej działalności społecznej brakuje systemowości i pragmatyzmu wykwalifikowanego menedżera. Niemało rozsądnych ludzi przedkłada politykę. Tak, porzucono na pastwę losu Towarzystwo Języka Ukraińskiego, kiedy była okazja przekształcić je w potężną kultową ukraińską organizację z historyczną przeszłością i perspektywą. Inteligencjom czas przestać „bawić się w politykę”, ich intelekt nie znajduje tam popytu. Ukraińcom potrzebny jest nie bezkońcowy proces walki poprzez oświadczenia i deklaracje, a jaskrawy, dobrze przygotowany rezultat na poziomie cudu. Cuda są jedynym sposobem, by bardzo szybko odrodzić ukraińską wiarę. Ostrożne uk-
Zdjęcie Olesia Dmytrenki Ukraińcy udowodnili swoją zdolność do cudu aktywności obywatelskiej, widząc, że ich sprawa zwycięża. Gdy tylko władza zacznie się z tym liczyć, jako pierwsi zapiszą się jako szczerzy Ukraińcy nawet te zdenacjonalizowane elementy, które obecnie pomagają czynić „nieformatowym” wszystko, co ukraińskie, aby nie stracić dochodowych posad. Te dochodowe posady — kluczowe sfery działalności społecznej — są dotknięte technologiami obcego, złego wpływu, zabijają one wiarę Ukraińców. A bez wiary jesteśmy bezsilni i bezbronni. Słabe miejsca ukraińskiego społeczeństwa to przede wszystkim środki masowego przekazu, system edukacji i wychowania, sfera biznesowa i urzędnicy, polityka. Całe życie ukraińskie jest zdeformowane, rozwija się jak owoc zaatakowany przez robaka. Tylko organizacja społeczna, nie partia, może i powinna udowodnić machinie państwowej prawdę konstytucyjną: naród jest źródłem władzy państwowej. Jeśli zaś machina państwowa nie jest zdolna pracować na rzecz wzmocnienia wiary narodu we własny sukces, to po co nam tacy urzędnicy? Musimy zapytać osoby odpowiedzialne, dlaczego państwo słabo kontroluje narodową przestrzeń informacyjną. W XXI wieku granice nie powstrzymują agresji, a w warunkach nieuniknionej otwartości informacyjnej granica przebiega przez dusze obywateli. Dla ochrony Ukraińców wystarczy przemyślana ustawa, wyszkoleni i sumienni urzędnicy państwowi oraz aktywna odpowiedź informacyjna państwa na zagrożenia i wyzwania. Ale to wszystko i tak nie pomoże, jeśli będzie mało odpowiedzialnych obywateli we wszystkich decydujących i wpływowych strukturach działalności społecznej oraz wśród urzędników. Trzeba tworzyć kult odpowiedzialności obywatela, a odpowiedzialność władzy i siła państwa powstaną jako rezultat. pojednania” oraz Dekretu Prezydenta Ukrainy „O pierwszorzędnych środkach dotyczących zapewnienia realizacji i gwarantowania konstytucyjnych praw do zwracania się do organów władzy państwowej i organów samorządu terytorialnego”? 3. Burmistrzowi miasta Krzywy Róg Jurijowi Lubonence pomóc w tym, aby na stronie internetowej Rady Miejskiej Krzywego Rogu, wśród innych gazet lokalnych, zostały umieszczone również dane wydawnicze czasopisma „Promiń Proświty”, które już drugi rok z rzędu znajduje się w katalogu wydawnictw prenumerowanych obwodu dniepropetrowskiego. 4. Redaktorowi gazety „Czerwony hirnyk” Wołodymyrowi Sztelmachowi (założyciel — Rada Miejska Krzywego Rogu) udzielić mi, jako redaktorowi czasopisma „Promiń Proświty”, odpowiedzi na pytanie: „Ile materiałów o żołnierzach UPA zostało opublikowanych w gazecie „Czerwony hirnyk” (ze wskazaniem ich tytułów oraz numerów, w których zostały opublikowane) w okresie od 14 października 2006 roku do 14 kwietnia 2008 roku”. 5. Generalnemu dyrektorowi Krzyworoskiego Miejskiego Państwowego Zjednoczenia Telewizji i Radiofonii Jurijowi Piwniowi wykonać w pełnym zakresie decyzję Sądu Apelacyjnego obwodu dniepropetrowskiego z dnia 8 sierpnia 2007 roku, pozostawioną bez zmian przez Sąd Najwyższy Ukrainy. Jeśli choć jedno ze wskazanych tutaj żądań nie zostanie należycie wykonane, 16 maja 2008 roku rozpocznę czwartą w moim życiu akcję protestacyjną — głodówkę. Będzie ona przebiegać naprzeciwko budynku Dniepropetrowskiej Obwodowej Administracji Państwowej pod adresem: m. Dniepropetrowsk, al. Kirowa 1. Proszę Sekretariat Prezydenta Ukrainy o skontrolowanie wykonania przez wskazanych urzędników moich żądań w tej części, która dotyczy postanowień dekretów Prezydenta Ukrainy. Z poważaniem Serhij ZINCZENKO, redaktor czasopisma „Promiń Proświty”
Maschinelle Übersetzung
Władza powinna służyć narodowi, a nie odwrotnie. Podobnie dziennikarze są powołani do bycia uczciwymi i praworządnymi, aby ludzie wierzyli im jako wyrazicielom opinii publicznej. Wychodząc z takich przekonań, ja, redaktor czasopisma „Promiń Proświty” z miasta Krzywy Róg, Serhij ZINCZENKO, zwracam się do kolegów dziennikarzy z tym oświadczeniem oraz z prośbą o opublikowanie go w środkach masowego przekazu. Początkowo o wydarzeniach, które skłoniły mnie do zwrócenia się do was, szanowni koledzy, z tym oświadczeniem. Dziennikarka Ołena Makowij, która od września 1994 roku pracuje jako redaktor radiowy Krzyworoskiego Miejskiego Zjednoczenia Telewizji i Radiofonii, a jednocześnie (na zasadach społecznych) jako korespondent czasopisma „Promiń Proświty”, decyzją Sądu Apelacyjnego obwodu dniepropetrowskiego z dnia 8 sierpnia 2007 roku, po drugim zwolnieniu, została przywrócona na stanowisko w głównym miejscu pracy. Tę decyzję pozostawił bez zmian również Sąd Najwyższy Ukrainy. Jednak do tej pory nie została ona wykonana w pełnym zakresie w części dotyczącej wypłaty dziennikarce rekompensaty materialnej za przymusowe bezrobocie, które trwało prawie dwa lata. Przeprowadzono wszystkie niezbędne procedury dotyczące służby komorniczej, były odwołania do wyższych instancji (w szczególności do przewodniczącego Dniepropetrowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Wiktora Bondara oraz do przewodniczącego Państwowego Komitetu ds. Polityki Informacyjnej Ukrainy Eduarda Prutnyka), ale nie wpłynęło to w żaden sposób na działania administracji zjednoczenia telewizyjno-radiowego, którym od 1996 roku kieruje dyrektor generalny Jurij Piweń. Wręcz przeciwnie: Czasopismo „Promiń Proświty”, które założyło Krzyworoskie Miejskie Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, ukazuje się od sierpnia 2006 roku i pod względem treści swoich publikacji jest opozycyjne wobec lokalnych władz, ale przez cały ten czas ani telewizja, ani radio, ani żadne wydawnictwo drukowane w Krzywym Rogu spośród tych, które robią przeglądy, nawet nie wspomniało (według moich obserwacji) o naszym czasopiśmie. Oznacza to, że działa praktyka przemilczania materiałów niekorzystnych dla wizerunku lokalnych władz. Potwierdzeniem prawdziwości tego przypuszczenia może być fakt, że „Promienia Proświty” do tej pory nie ma w wykazie lokalnych środków masowego przekazu, zamieszczonym na stronie internetowej Rady Miejskiej Krzywego Rogu. Wymagam od przedstawicieli władzy oraz przedstawicieli poszczególnych mediów: 1. Od przewodniczącego Dniepropetrowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Wiktora Bondara, aby w formie pisemnej poinformował dyrektora generalnego Krzyworoskiego Miejskiego Zjednoczenia Telewizji i Radiofonii Jurija Piwenia o potrzebie działania w ramach prawa na terytorium obwodu dniepropetrowskiego, przestrzegając wymogów ustawodawstwa Ukrainy, a zatem wykonania w pełnym zakresie decyzji Sądu Apelacyjnego w sprawie Ołeny Makowij z dnia 8 sierpnia 2007 roku, pozostawionej bez zmian przez Sąd Najwyższy. 2. Od przewodniczącego Dniepropetrowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Wiktora Bondara, aby udzielił mi odpowiedzi jako redaktorowi czasopisma „Promiń Proświty”, gdzie w numerach 5 i 6 za 2008 rok odpowiednio zostały opublikowane materiały „Sam siebie dokładnie sprawdził” oraz „Kto sabotuje wykonanie dekretów Prezydenta?”, na pytanie „Jakie środki podjęto na Dniepropetrowszczyźnie wobec tych urzędników, którzy nie wykonują wymogów Dekretu Prezydenta Ukrainy z dnia 14 października 2006 roku „O wszechstronnym badaniu i obiektywnym naświetlaniu działalności ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego oraz wspieraniu procesu narodowego przy-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von «Szczęśliwa, że urodziła się Ukrainką», S. 1
Dokończenie. Pocz. na s. 1. pędzić całą nieuzbrojoną ludność na karabiny maszynowe przeciwnika. Oto kim był ten „najbardziej ludzki z ludzi”, którego dzisiaj wychwalają komuniści. Ten dzień stał się przełomowym w mojej świadomości. Nie, dysydentką nie zostałam, ale bielmo z oczu spadło. Trzeźwo zaczęłam oceniać wszystko, co wcześniej przyjmowałam bez wątpliwości. Wspominałam opowieści matki o moim wuju Denysie Hupale, który przybył do wsi z Floty Bałtyckiej jako przekonany bolszewik, a zetknąwszy się z sowiecką rzeczywistością, rozpasaniem terroru, przejrzał na oczy, został atamanem Czarnego Lasu i zginął za wolność i niepodległość rodzinnej ziemi. Wszystko to mama opowiadała w wielkiej tajemnicy. Mówiła o tym, jak ich dwukrotnie rozkułaczano, wyrzucając wielodzietną rodzinę z domu, o grozie Hołodomoru, samowoli wiejskich aktywistów, którzy znęcali się nad nią, posyłając do najgorszej, najcięższej pracy w kołchozie. Nie ominęła też nas, dzieci, klasowa nienawiść budowniczych bolszewickiego ustroju. W piątej klasie nauczyciel-funkcjonariusz partyjny niemal każdą lekcję rozpoczynał, gniewnie zwracając się do mnie: „Czego się tak na mnie patrzysz?”. Był jednym z tych, którzy rozkułaczali rodzinę mamy, wyganiając rozebranych na mróz, po zwierzęcemu prześladował i terroryzował małoletnich braci. Przychodziło różnego doświadczyć, a jeszcze być wdzięcznymi, że nas wychowują, a nie wywożą na Sybir. Milczeli ludzie, wystrzegali się siebie nawzajem, żeby za nieostrożne słowo nie znaleźć się na Sołowkach. Cierpliwie przyzwyczajali się Małorosjanie — Ukraińcy zostali wyniszczeni — do bolszewickiego imperialnego jarzma. Mieli nadzieję, że wszystko zmieni się na lepsze. Tym bardziej, że od zjazdu do zjazdu partia obiecywała wreszcie dobrobyt, a dotychczasowe niepowodzenia i cierpienia narodu przypisywała różnym kultom i możnowładcom, którzy rzekomo odchylali się od leninowskiego kursu polityki partii. A działacze kultury i literatury (większość) wraz z partyjnymi propagandystami wysławiali „szczęśliwe” życie narodu, przyuczali gorzkie postrzegać jako słodkie. Tak stopniowo formował się homo sovieticus. Taką stawałam się, odganiając własne wątpliwości, i ja. Znaczącym wydarzeniem w moim studenckim życiu było zapoznanie się z poezją Wasyla Symonenki — jednego z najbardziej utalentowanych poetów-szestdziesiątników, wyraziciela dążeń rodzinnego narodu. Nie miałam szczęścia być na spotkaniu z poetą, które zorganizowano dla studentów wydziału filologicznego. Opowiadano, że zachowywał się Wasyl skromnie. I dopiero kiedy jeden z obecnych studentów przekazał karteczkę, w której prosił wyjaśnić, jaką Ukrainę poeta miał na myśli, czytając wiersz „Zapatruję się w twoje źrenice”, on żarliwie odpowiedział, że Ukraina u niego jest jedna. Wasyl, być może, sam nie podejrzewał, jaką miłością i szacunkiem cieszyła się jego poezja wśród studenckiej młodzieży. Wiersze przepisywano, uczono się na pamięć — szczególnie zakazanych w tamtym czasie „Monarchów”, „Bramy” i innych. Po zakończeniu nauki wraz z mężem, a później z synem, przez dziesięć lat pracowałam w górskiej osadzie Łopuchowe, niedaleko Ust-Czornianskiego kombinatu leśnego. Tam poznałam wykształconych, bliskich mi duchem ludzi różnych narodowości, którzy zaproponowali wstąpienie do partii komunistycznej. Wahałam się. Dowodzono mi, że można być uczciwym człowiekiem i w nieuczciwym świecie, podawano przykłady polepszenia dobrobytu zwykłych ludzi. Skądże miałam wtedy wiedzieć, że dla mojego dobrobytu „trudziły się” tysiące więźniów politycznych w kopalniach złota, przy wyrębie lasów i, choć jak paradoksalnie to brzmi, na budowach komunizmu od Kołymy do Mordowii w nadzwyczaj ciężkich warunkach. I wśród nich — kwiat ukraińskiej elity: Wasyl Stus, Jewhen Swerstiuk, Wiaczesław Czornowił, Łewko Łukjanenko, bracia Horyniowie i wielu innych znanych i bezimiennych bojowników o prawa człowieka. W 1975 roku przeprowadziliśmy się do Krzemieńczuka. Później, w latach niepodległości Ukrainy, starałam się więcej dowiedzieć o poetach i pisarzach diaspory, których utwory w Związku były zakazane i którzy otworzyli mi oczy na wszystkie bezprawia, jakie działy się w bolszewickim imperium. Szczególnie poruszyły mnie wiersze Jewhena Małaniuka. Poeta pragnął, aby naród ukraiński nie pozostał „bez rodu i plemienia”, aby kraju nie przeżarła rdza „małorosyjskości”, aby „starszy brat” nie zrusyfikował samoistnego ukraińskiego etnosu. Szczególnie wpłynęli na formowanie mojego światopoglądu, nacjonalistycznych przekonań przywódcy OUN A. Melnyk, J. Konowalec, O. Olżycz, a także utwory I. Bahrianeho, T. Osłmaczki, U. Samczuka, O. Telihy i innych. Te wielkie postacie stały się dla mnie wzorem służby Ojczyźnie. Wreszcie otwarto utajnione dokumenty archiwalne NKWD, materiały funduszy literackich, które dały możliwość wyjaśnienia przerażającej istoty totalitarnego systemu. Dzięki pisarzowi R. Kowalowi dowiedziałam się o heroicznej śmierci mojego wuja D. Hupały i jego towarzyszy broni w więzieniu Łukjanowskim. Od tamtej pory zaczęłam inaczej patrzeć na historię Ukrainy, na otaczający świat. Pozbywszy się wątpliwości, w 1994 roku wstąpiłam do Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN M), którą w Krzemieńczuku kierował D. Demydiuk. Po stracie jedynego syna staraliśmy się jak najwięcej zrobić na niwie języka ukraińskiego i słowa: organizowaliśmy kursy nauki języka ukraińskiego w szpitalu, jednostkach wojskowych. Ponad dziesięć lat mój mąż Dmytro Mykołajowycz kierował miejskim oddziałem „Proświty” im. T. Szewczenki, mógł godzinami opowiadać o nieprostej i bolesnej historii Ukrainy. Podwójnymi siłami staraliśmy się kontynuować to, co rozpoczynał nasz syn, który miał talent do języków, muzyki i polityki. A w 2005 roku odleciała w inne światy i dusza Dmytra Mykołajowycza, prawdziwego patrioty-Ukraińca. Jego sprawę kontynuują koledzy, ludzie o podobnych poglądach, proświcianie, narodowo świadomi Ukraińcy miasta. I mimo wszystko, nie zważając na wysiłki patriotycznych sił, Ukraina jeszcze nie stała się ukraińską. Świadczą o tym nazwy ulic, symbole bolszewickiego reżimu w miastach. Czyż można spokojnie obserwować, jak komuniści z regionalistami podcinają rodowe korzenie języka ukraińskiego? Za to kwestii zniesienia immunitetu poselskiego i przywilejów opozycja w parlamencie tak i nie poparła. Ukraina zajmuje pierwsze miejsce pod względem liczby drogich aut zagranicznych i pierwsze miejsce pod względem zubożenia ludności. Przeżyte i przemyślane utwierdziło mnie w przekonaniu, że tylko ukraińska idea narodowa, która bazuje na ukraińskiej władzy narodowej, duchowości, może zapewnić ochronę interesów państwowych Ukrainy. Żyć lepiej — to dobrze, ale nie ze szkodą dla duchowości. Chce się dożyć duchowego odrodzenia narodu, zobaczyć Ukrainę przodującym, prawdziwie suwerennym państwem, które zajmie godne miejsce w kręgu rozwiniętych państw europejskich. O tym marzyli bojownicy, którzy zginęli za jej wolność.
zwany “kotłem gurbeńskim” i zająć górę Gurbieńską. Pod umiejętnym dowództwem komendanta Wasyla Kuka bojownicy UPA zaczęli w trzech kierunkach przebijać się do lasu dermańskiego. Ceną niewiarygodnych wysiłków i strat, przede wszystkim wśród nieuzbrojonych cywilnych mieszkańców okolicznych wsi, powstańcy wytrzymali napór wroga i zdołali przerwać pierścień okrążenia. Kurenie “Dowbenki” i “Buwałego” odeszły w lasy suraskie; kureń “Mamaja” przebił się na północ i przeszedł linię kolejową Zdołbunów—Szepietówka; oddziały “Jasena” i “Doka” poszły w kierunku Klewania. I choć wojska sowieckie odparły oddziały UPA z kompleksu leśnego, nie zdołały one osiągnąć swojego głównego celu — zlikwidować okrążonych grup UPA. Powstańcy nie tylko stoczyli bój z doświadczonymi regularnymi jednostkami Armii Czerwonej i NKWD, godny podziwu i sławy ukraińskich tradycji walki z czasów hetmana Bohdana Chmielnickiego, ale także zachowali główne siły zbrojne. Dowódcy jednostek UPA-Północ i UPA-Południe uratowali najbardziej doświadczonych żołnierzy, wyprowadzając ich z “kotła gurbeńskiego”, i dwiema dużymi grupami z walkami przeszli setki kilometrów: jedną kolumną aż na Polesie, drugą — na wschód. Ta bitwa i rajd wpisały heroiczną kartę w historię państwa ukraińskiego. Z inicjatywy działaczy Proświty, duchowieństwa, parafian i sił patriotycznych Ziemi Rówieńskiej w pobliżu największej mogiły wzniesiono kapliczkę ku czci bohaterów Gurb. Na jednym z krzyży, ustawionych na grobach poległych powstańców, napisano: “Śpijcie, chłopcy, śpijcie… O losie-wolności Ukrainy śnijcie!”
Maschinelle Übersetzung
Zoja Szaliwska, zastępczyni przewodniczącego oddziału Proświty w Konotopie, członkini NSŻU
W Konotopskim Centrum Twórczości Dziecięcej i Młodzieżowej odbyło się święto pisanki, na które przybyli uczniowie miejskich szkół. Na święto przyniosły swoje prace dzieci, które od dawna zajmują się pisankarstwem. Wystawiono tu także pisanki znanej mistrzyni Oksany Tarasenko, która uczy tej sztuki szkolnych dzieci. Prowadzi ona zajęcia z malowania w niedzielnej szkole przy Pidlipeńskiej parafii UPCKP św. Mikołaja. Cerkiew odradza swoją dawną tradycję bycia ośrodkiem kultury i duchowości, gdyż już w XVII w. przy niej działała bractwa parafialna szkoła i chóry. W sali było dużo książek o pisankarstwie, albumy z kolekcjami pisanek z różnych ziem ukraińskich. Wysłuchawszy opowieści o historii pisanki, jej symbolice, dzieci zaczynają opanowywać sztukę malowania. A mistrzyni pani Oksana uczy trzymać pisaczek i udziela porad. I na białym jajku pojawiają się prastare symbole. Dumnie i pewnie czują się uczniowie szkoły nr 7, kółkowicze-pisankarze. Pomagają swoim rówieśnikom, dzielą się doświadczeniem. Ponadto dzieci dowiedziały się o Święcie Wielkanocy i uczyły się składać wielkanocny koszyk. Z dziećmi był także proboszcz Świętomikołajewskiej cerkwi ojciec Oleksandr oraz dyrektor Konotopskiej organizacji charytatywnej „Switanok” Lubow Łysenko. Właśnie dzięki aktywnemu udziałowi konotopskich dobroczyńców, którzy ściśle współpracują z międzynarodowym funduszem „Ukraińska Rodzina”, wiele zrobiono dla patriotycznego wychowania szkolnej młodzieży. A to święto zorganizowali i sfinansowali dobroczyńcy.
Maschinelle Übersetzung
Wiaczesław Bokow
W przeddzień Wielkanocy w Centrum Kultury Bułgarskiej w Odessie odbył się festiwal wiosnianek, zorganizowany przez Odeskie Obwodowe Zrzeszenie Towarzystwa „Proświta” oraz Intelektualne Forum Ukrainy. W festiwalu wzięły udział amatorskie i zawodowe zespoły folklorystyczne Odeszczyzny, które pokazały widzom różnorodność ludowych tradycji. W przepełnionej sali z jasnymi programami wystąpiły ukraińskie zespoły: zespół folklorystyczny „Wiesnianoczka” (kierownik A. Wapniar), zespół tańca ludowego „Junga” (kierownik zasłużony pracownik kultury Ukrainy W. Akiszyn), zespół ludowy „Czarne Morze”, zespół ludowej pieśni ukraińskiej „Czerwona Kalina”, zespół wokalny „Wędrówka”, studio teatru muzycznego „Ermita”, zespół choreograficzny „Karmelki”. Setki widzów serdecznie witały każdy występ uczestników święta.
Aby impreza odbyła się na wysokim poziomie, ogromnych wysiłków dołożyła znana odeska działaczka Proświty E. Szapkina. Pod koniec festiwalu w imieniu Towarzystwa „Proświta” przewodnicząca Odeskiego Obwodowego Zrzeszenia O. Stepanczenko wręczyła wszystkim uczestnikom dyplomy i upominki.
Maschinelle Übersetzung
Mykoła FEDORYSZYN, kulturoznawca, przewodniczący Rówieńskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Tradycyjnie co roku na Rówieńszczyźnie w trzeci dzień Wielkanocy odprawiana jest panichida za poległych żołnierzy UPA w uroczysku Gurby w rejonie zdołbunowskim. Nabożeństwo odprawił Metropolita Rówieński i Ostrogski Euzebiusz. Rozpoczęto tu budowę Panteonu Bohaterów, działa Święto-Woskriesieński prawosławny męski monaster Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego. W świętym miejscu zgromadziło się około dwóch tysięcy osób z rejonu zdołbunowskiego, sąsiednich rejonów i wsi obwodu, byli też przedstawiciele Tarnopolszczyzny. Po panichidzie odbył się wiec-requiem, w którym wzięli udział kierownicy obwodu, naukowcy, działacze społeczno-polityczni, inteligencja. W koncercie brzmiały pieśni powstańcze. W tym roku mija 64 lata od czasu największej i najdłuższej bitwy Ukraińskiej Powstańczej Armii z wojskami NKWD. Bitwa pod Gurbami miała miejsce w kwietniu 1944 roku na granicy współczesnych obwodów rówieńskiego (rejony zdołbunowski, dubieński i ostrogski) oraz tarnopolskiego (ziemia krzemieniecka i szumska). Wtedy front radziecko-niemiecki przesunął się już na zachód i zatrzymał pod Brodami. Na tyłach armii radzieckiej znalazły się znaczne zgrupowania UPA, które prowadziły krwawą walkę z niemiecko-faszystowskimi okupantami. Tysiące bitew rozegrało się na Wołyniu, w których powstańcy zadali wrogowi straty materialne i ludzkie. Ze sprawozdań, które stały się dostępne dla historyków, wiadomo, że wojska radzieckie liczyły na otoczenie grupy UPA-Południe w lasach na terytorium rejonów krzemienieckiego, szumskiego i mizockiego, aby całkowicie ją zlikwidować. Od początku kwietnia wojska NKWD zaczęły otaczać oddział południowej grupy UPA-Północ (Okręg Wojskowy „Bohun” pod dowództwem Petra Olijnyka – „Eneja”) oraz zgrupowanie UPA-Południe pod dowództwem Wasyla Kuka – „Lemiesza”. Siły powstańców wraz ze zmobilizowanymi nieuzbrojonymi chłopami stanowiły niespełna 5 tys. bojowników. Liczebność oddziałów bojowych nie przekraczała 3–3,5 tys. żołnierzy w składzie kureni „Storczaka”, „Mamaja”, „Wyra” lub „Doksa”, „Nepytajła”, „Buwałego”, „Dowbenki”, „Zalizniaka” oraz sotni „Pańka”, „Jastrzębia”, „Andrija”, czoty „Czornohory” i oddziału ochrony sztabu pod dowództwem „Harmasza”. W arsenale południowej grupy UPA były dwie baterie armat różnych systemów i kilka ogniw moździerzy, poszczególne kurenie miały na uzbrojeniu przeciwpancerne karabiny. Siły NKWD, według różnych danych, liczyły od 20 do 35 tys. osób: cztery brygady, jednostki Armii Czerwonej, lotnictwo, pociągi pancerne, 15 lekkich czołgów, pułk kawalerii. Samoloty wykorzystywano do zwiadu, aby wykryć skupiska pododdziałów UPA. Zatem w porównaniu z liczbą bojowników UPA, siły NKWD przeważały siedmiokrotnie. Ofensywa rozpoczęła się 21 kwietnia. Uderzenia zadawano z północy, wschodu i południa. Rankiem 23 kwietnia wojska radzieckie, uzbrojone w armaty, czołgi i samoloty, zajęły pozycje wokół lasów gurbieńskich na linii Obhiw–Ostróg–Szumsk–Krzemieniec. W podlesnych wsiach Antoniwce, Andrusziwce, Obhiw doszło do zaciętych walk, w wyniku których oddziały UPA zmuszone były wycofać się, zajmując pozycje obronne wzdłuż linii Majdańskie Góry–Gurby–Mosty–Swiate–Moszczanycia–Obhiw. Następnego ranka rozpoczęła się generalna ofensywa wojsk radzieckich. Największe uderzenie przypadło na północno-wschodni odcinek obrony (Mosty–Budky–Chiniwka–Gurby), który zajmował kureń Storczaka. Po silnym ogniu granatników i armat wojska radzieckie ruszyły do ataku. „Storczakowcy” podpuścili wroga na 150 metrów i zasypali ogniem karabinów maszynowych, moździerzy i armat. Nie wytrzymując nawałnicy ognia, wróg uciekł. Pierwszy atak został odparty. Po krótkiej przerwie wojska radzieckie przy pomocy czołgów, piechoty i kawalerii rozpoczęły nowy atak już na wszystkich odcinkach obrony powstańców. Odcinek dowódcy „Jastrzębia”, nie wytrzymując naporu, zaczął się wycofywać, nie mając możliwości powiadomienia bojowników „Storczaka”. Śladem „jastrzębiowców” zaczęły wycofywać się także oddziały „Zalizniaka”, które stanowiły linię zapasową „storczakowców”. W rezultacie wróg przerwał się na południowy odcinek i otoczył bojowników „Storczaka”. Tutaj w nierównej walce zginęli kurenny „Storczak”, czterech starszyn i 60 powstańców. Tymczasem powstańcy utworzyli drugą linię obrony. Bitwa trwała na wszystkich odcinkach obrony i dopiero wieczorem wojskom radzieckim udało się otoczyć ponad 1,5 tys. powstańców w tak
Maschinelle Übersetzung
Swiatosław MIZERNiUK Zdjęcie autora
Za pomocą tego projektu przeprowadzono gruntowną analizę obecnej sytuacji językowej na Ukrainie we wszystkich sferach społecznych: ustawodawstwa, polityki, edukacji, mediów, sądownictwa. Badanie opiera się na wynikach ogólnoukraińskiego reprezentatywnego sondażu ludności Ukrainy w 24 obwodach, Autonomicznej Republice Krymu oraz mieście Kijowie. Uzyskano główny rezultat — opracowano rekomendacje dotyczące przyszłej polityki językowej na Ukrainie, które opierają się na wykorzystaniu wiodącej roli języka ukraińskiego w społeczeństwie jako podstawowej w procesie budowania państwa, uwzględniając interesy językowe mniejszości. W Narodowym Uniwersytecie „Akademia Kijowsko-Mohylańska” odbyła się międzynarodowa konferencja poświęcona temu problemowi. — Przede wszystkim wyniki naszych badań dają możliwość obalenia tych mitycznych stereotypów dotyczących sytuacji językowej na Ukrainie, które aktywnie narzucają niektórzy zainteresowani politycy — rozpoczęła swoje wystąpienie językoznawczyni z NaUKMA Łarysa Masenko. — Mit pierwszy: zdecydowana większość ludności Ukrainy mówi po rosyjsku. Jednak nasze badania, podobnie jak sondaże innych służb socjologicznych, potwierdziły, że ogólna liczba osób, które komunikują się po ukraińsku lub rosyjsku, jest w przybliżeniu jednakowa: odpowiednio 35 i 36 procent. Ten parytet językowy potwierdzają również odpowiedzi na pytanie, w jakim języku rozmawiają uczestnicy sondażu tam, gdzie mieszkają. Jedna trzecia — po ukraińsku, nieco więcej — po rosyjsku; 23 procent respondentów mówi o dwujęzyczności, a 10 procent jako główny w komunikacji wskazało surżyk. Zatem teza o całkowicie rosyjskojęzycznej ludności na Ukrainie jest błędna. Mit drugi: ukraiński jest rozpowszechniony tylko w Zachodniej Ukrainie. Badania wykazały, że w regionach Ukrainy komunikują się różnymi językami. Więc podział na rosyjskojęzyczny wschód i ukraińskojęzyczny zachód jest nieuzasadniony. Po ukraińsku rozmawiają głównie na zachodzie i w centrum Ukrainy: obwody zakarpacki, czerniowiecki, lwowski, tarnopolski, iwanofrankiwski, rówieński, wołyński, winnicki, chmielnicki, kirowohradzki, czerkaski, połtawski. Na północy — w żytomierskim, kijowskim, czernihowskim, sumskim posługują się w przybliżeniu jednakowo oboma językami. Natomiast na wschodzie i południu dominuje rosyjski. Posługują się nim głównie w
Nie ma innego europejskiego kraju, w którym język mniejszości etnicznej zyskałby takie samo rozpowszechnienie jak państwowy, a państwowy na niemałych terytoriach stałby się językiem mniejszości. Lecz spośród byłych republik radzieckich, poza Białorusią, Ukraina ma najbardziej niesprzyjające warunki dla rozwoju narodu — z powodu problemów demograficznych, politycznych, prawnych, antropologicznych, lingwistycznych. Jest to skutek polityki rusyfikacji, którą prowadziły imperia rosyjskie i radzieckie. Do takich wniosków doszli eksperci, którzy wzięli udział w projekcie badawczym „Polityka językowa: aspekty antropologiczne, lingwistyczne i dalsze perspektywy”, który sfinansowała UE.
tych dwóch regionach, czyli tylko w ośmiu obwodach Ukrainy. Mit trzeci: językiem ukraińskim posługują się w sferze oficjalnej i edukacji, a w innych okolicznościach ludzie rozmawiają po rosyjsku. Według wyników sondażu, komunikacja po ukraińsku jest w większości rozpowszechniona w urzędach państwowych, placówkach edukacyjnych, a na ulicach, w sklepach, z nieznajomymi itp. rozmowa odbywa się po rosyjsku, co o 5—6 procent przewyższa komunikację ukraińskojęzyczną. Ten czy inny język przeważa w życiu codziennym, ale ta różnica jest nieistotna.
Przeprowadziliśmy obserwację i na jej podstawie dokonaliśmy analizy indywidualnego zachowania respondentów w różnych okolicznościach życiowych: w urzędach państwowych i rodzinach liczba osób, które komunikują się po ukraińsku lub rosyjsku, jest w przybliżeniu jednakowa. To obala stereotyp, że ukraiński jest językiem tylko oficjalnym, a w innych sytuacjach życiowych rzekomo częściej rozmawia się po rosyjsku. Świadczy to również o tym, że środowisko zewnętrzne nie sprzyja komunikowaniu się ludzi w języku państwowym, wręcz przeciwnie, skłania do rozmawiania po rosyjsku. Zatem istnieje problem słabej, niedorozwiniętej ukraińskiej przestrzeni kulturowo-lingwistycznej. Jeszcze jeden mit: po ukraińsku komunikować się jest nieprestiżowo. Taka celowa polityka, wprowadzona jeszcze w czasach radzieckich, negatywnie odbiła się na wizerunku ukraińskiego. Jednak siedmiu na dziesięciu ankietowanych uważa, że dzisiaj komunikować się na Ukrainie w języku państwowym jest właśnie prestiżowo: ponad 70 procent uznaje ukraiński za jeden z symboli państwowości, a tylko 10 procent się z tym nie zgadza. Mało kto z naszych obywateli rozumie i zastanawia się nad „bitwami” wokół „Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych”: tylko 14 procent ma wyobrażenie o tym dokumencie i nie wie, czyje prawa językowe naprawdę chroni Karta. Tym właśnie posługują się prorosyjscy politycy. Badania pomogły określić również sympatie cywilizacyjne ludności: obywatele ukraińskojęzyczni skłaniają się ku wyborowi europejskiemu, rosyjskojęzyczni, którzy chcą dla rosyjskiego statusu drugiego państwowego, dążą do przestrzeni euroazjatyckiej. Jaką więc politykę językową powinno wybrać państwo przy takiej kolizji, kiedy żadna siła polityczna nie znajdzie siły, aby zebrać dwie trzecie deputowanych i zmienić artykuły językowe Konstytucji? Każde państwo ma prawo na własnym terytorium rozpowszechniać i rozwijać język państwowy oraz wymagać od swoich obywateli jego nauki i znajomości. Wśród rekomendacji, które opracowaliśmy dla polityki językowej na Ukrainie, są przede wszystkim takie: Rada Najwyższa powinna jak najszybciej uchwalić nową Ustawę o językach, ponieważ obowiązująca od 28 października 1989 roku już nie odpowiada współczesnym realiom; wszyscy urzędnicy państwowi powinni biegle władać ukraińskim i są zobowiązani poświadczyć jego znajomość certyfikatem (jeden z najciekawszych wyników sondażu — 50,9 procent ludności uważa to za skrajnie potrzebne); wydawać ukraińskojęzyczne książki, zwalniając je z opodatkowania; Ukraina musi przestrzegać i zapewniać wykonywanie swoich zobowiązań wobec Rady Europy i innych organizacji międzynarodowych.
Maschinelle Übersetzung
Wołodymyr FERENC, miasto Iwano-Frankiwsk
Ukraińskie środowisko etniczne od dawna oczekuje duchowego wyzwolenia spod licznych przeszkód w rozwiązaniu kwestii językowej. Ku wielkiemu żalowi, problem języka ukraińskiego nie rozwiąże się drogą ewolucji: liczba formalnych, a nierzadko świadomych, łamiących prawo językowe dominuje wśród ludności Ukrainy. Zatem największym wrogiem jest obojętny Ukrainiec, który troszczy się wyłącznie o pieniądze. Niczym nie różni się od sowieckiego „czełowieka” — zawistnego i gotowego walczyć „o kawałek dobrobytu”. Czy jednak ten obojętny egoista jest prawdziwym Ukraińcem? Tymczasem ukraińscy politycy są przekonani, że Ukraińcy mówiący po rosyjsku to rzecz normalna. Ale dlaczego ludzie, którzy nie mówią po ukraińsku, nazywają się potomkami kozaków lub etnicznymi Ukraińcami? Jeśli obcy ludzie w tłumie wolą język państwowy nie swojego, lecz innego państwa, to jacy oni są obywatelami Ukrainy? W Polsce, Francji, Anglii czy w każdym innym państwie świata obywatele zachowują się inaczej, dlatego, być może, też żyją lepiej. Obojętni etniczni Ukraińcy nigdy nie staną się Europejczykami, pozostając „rosyjskojęzycznym człowiekiem radzieckim” w niepodległej Ukrainie. To właśnie na nich opiera się Rosja, której pomagierzy „przepychają” przez naszą Radę Najwyższą język rosyjski jako drugi państwowy. Dlatego nasz europejski wybór, demokracja i światowe uznanie pozostaną słowami, dopóki relikt ZSRR — suržyk językowy — będzie brzmiał z ust Ukraińców. Nic się nie zmieni, dopóki brat nie powie bratu prawdy: nie mówisz po ukraińsku, nie uważaj się za etnicznego Ukraińca. Kto obudzi obojętnego czy zastraszonego rodaka? Rozmowy o przymusowej „ukrainizacji” rosyjskojęzycznych Ukraińców — jako absurd — stają się pośmiewiskiem świata. Nie wystarczy po prostu kochać język i śpiewać ludowe pieśni, trzeba codziennie mówić po ukraińsku i żyć nim, tworzyć wokół siebie przestrzeń informacyjną w języku ukraińskim. Los języka ukraińskiego i byt wszystkich etnicznych Ukraińców zależy właśnie od przebudzenia świadomości narodowej rosyjskojęzycznych etnicznych Ukraińców. Niektórzy wskazują na Ukrainę Zachodnią jako na przedmurze ukraińskości i czekają na cud, ale on nie nadejdzie, bo w rzeczywistości nie wszystko zależy od niej, lecz od tych Ukraińców, którzy z przyzwyczajenia wciąż mówią zniekształconą rosyjszczyzną, bo tak się przyzwyczaili. Wyjście istnieje! Trzeba przypomnieć wszystkim Ukraińcom o odpowiedzialności za przyszłość przed swoimi potomkami, przywrócić rubrykę „narodowość” w paszportach obywateli. Wtedy wielu Ukraińców uwierzy w siebie, mając w paszporcie wpis „Ukrainiec”. Powinni to zrobić liderzy demokratycznej większości. Być może wtedy nastanie wreszcie narodowy przełom przez przepaść zapomnienia, aby zjednoczyć i umarłych, i żywych, i nienarodzonych w Ukrainie, i Ukraińców, którzy są poza Ukrainą.
Maschinelle Übersetzung
Dmytro DROZDOWSKI
Odessa to złożony twór geograficzny, socjokulturowy i społeczno-polityczny, który ma długą historię jako miasto założone jeszcze za czasów Imperium Rosyjskiego. Istnieje prawdziwa Odessa i symulakrum Odessy; to miasto portowe, zakładnik proimperialnej przeszłości, w którym rzekomo współistnieją wspólnoty narodowe, jednak historia ideologiczna musi koniecznie „wypływać” z Imperium Rosyjskiego, a zatem „patronką miasta” jest cesarzowa Katarzyna, na rozkaz której zniszczono Zaporoską Sicz. Imperialne korzenie są główną przyczyną zakorzenienia w mentalności ludzi kompleksu skojarzeń z własną proimperialnością, który jest aktywnie reprezentowany na poziomie świadomości masowej odessitów. W kontekście zideologizowanej historii, na której pracowały zarówno imperium rosyjskie, jak i sowieckie, ukształtowano stereotyp postrzegania Odessy jako „iskonno russkogo goroda” („od zawsze rosyjskiego miasta”), który aktywnie wspierany jest także dziś. Ta przestrzeń wirtualna jest wielkim problemem jako źródło identyfikacji odessitów, którzy poznają ideologicznie wykrzywioną historię swojego kraju, stając się zakładnikami imperialnych manipulacji. Kiedyś, jeszcze w czasach sowieckich, w donieckim klubie artystycznym publiczność „wygwizdała” wstępne przemówienie Liny Kostenko w języku ukraińskim. Poetka zaproponowała rozmowę po rosyjsku, a górnicy głośno zaprotestowali, mówiąc, że nie trzeba, bo doskonale rozumieją ukraiński. Zatem sytuacja w Odessie wymaga szczególnej polityki językowej: należy przede wszystkim opracować programy nauczania, kładąc nacisk nie na imperialne korzenie, lecz na otwartość miasta wobec wszystkich wspólnot etnicznych, które w nim zawsze harmonijnie współistniały, a często „powszechnie zrozumiałym” językiem nie był rosyjski. Właśnie dlatego język ukraiński nie jest tu obcy, ponieważ obwód odeski jest w większości ukrainojęzyczny lub surżykojęzyczny. Gry językowe w Odessie są wynikiem ideologicznych manipulacji tych, którzy na gruncie wykrzywionej historii sami dziś propagują imperialne postulaty, nie dając możliwości rozwoju ukraińskim księgarniom, gdyż w Odessie jest tylko jeden ukraiński sklep księgarski. Można rozmawiać po rosyjsku, a jednocześnie popierać ideę suwerenności i niepodzielności Ukrainy; można „myśleć po rosyjsku”, a jednocześnie czuć przynależność do języka i kultury ukraińskiej. Natomiast język ukraiński (jeśli jest ojczysty) zawsze będzie kojarzył się z ojczystą kulturą. Przy obecnej celowej niemal „zabójczej” ingerencji Kostusiewa i Kaurowa w kształtowanie „mentalności miasta” rozwiązanie problemów z językiem ukraińskim jest niezwykle trudne. Przede wszystkim z powodu braku specjalistów, którzy kształcą nauczycieli języka i literatury ukraińskiej, filologów, dziennikarzy, historyków… Stanowisko Eduarda Hurwica w kwestii językowej, niestety, zmierza do wspierania rosyjskiego w Odessie. Chciałoby się, aby Eduard Josypowycz, który zrobił dla miasta wiele, był gwarantem utwierdzenia i rozwoju języka ukraińskiego w wieloetnicznym regionie. Wybór na korzyść rosyjskiego to krok ku pogorszeniu wizerunku Odessy jako ukraińskiego liberalno-demokratycznego miasta. W Odessie porozumiewa się się przede wszystkim po rosyjsku. Choć nie jest to literacki język rosyjski, ponieważ miasto nie ma związku z kulturą rosyjską. Obecna sytuacja językowa to metastazy totalitarnego systemu, który kierował wszystkie siły na stworzenie jednego „powszechnie zrozumiałego” języka. Dziś w Odessie krąży utopijne przekonanie, że aby nie tracić zbędnych wysiłków, znacznie łatwiej nauczyć się „wielkiego i potężnego” języka i nie mieć problemów z ukraińskim. Kosmopolityzm reprezentowany przez rosyjski to iluzja, na której pracowała jeszcze sowiecka totalitarna edukacja. Tę iluzję musimy zniszczyć, tworząc ukraińską przestrzeń humanistyczną, opracowując pomoce dydaktyczne z historii i kultury miasta, które w sposób uzasadniony wykażą potrzebę nauki języka ukraińskiego i przynależności do wspólnoty ukraińskiej, ponieważ język jest jednym z decydujących czynników konsolidacji każdego narodu.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
marksizmem, wielu ludzi na Zachodzie patrzyło na ZSRR jak na kraj, w którym buduje się społeczeństwo przyszłości. Jeśli uwzględnić wszystkie te realia, to każda próba przedstawienia „schronu przeciwbombowego” jako części rejonu umocnionego i dowodu na istnienie strategii obronnej wydaje się albo celową dezinformacją, albo skutkiem takiej dezinformacji. Opierając się na faktach, które przytacza Wiktor Suworow w książkach „Lodołamacz”, „Dzień M”, „Ostatnia republika”, uwzględniając specyfikę „schronu przeciwbombowego”, a także kontekst historyczny, musimy wyciągnąć następujący wniosek: planując wyprawę na Europę (zaborczą czy wyzwoleńczą, to już inna kwestia), Stalin zawczasu przygotowywał w Korosteniu, na brzegu rzeki Usza (Uż), w najzaciszniejszym, najbardziej atrakcyjnym miejscu świata, swoją rezydencję — bunkier Kwatery Głównej Naczelnego Dowództwa, z której wygodnie i niezauważalnie można byłoby sprawować kierownictwo nad dziesiątkami armii, torującymi sobie drogę do brzegów Atlantyku, Morza Północnego, Adriatyku. Na początku 1941 r. Związek Radziecki w rezultacie zniszczenia Polski i wykonania niemiecko-radzieckich porozumień (pakt Mołotow-Ribbentrop) zetknął się z Trzecią Rzeszą na przygranicznych rejonach, Niemcy obchodzili z flank, brali w „kleszcze”, zaganiali do „kotłów”, otaczali, zmuszali do poddania się do niewoli. Z tego powodu Kwatera Główna w Korosteniu, w odległości 1000 km od Moskwy, nie przydała się, potrzeba bunkra automatycznie odpadła. Istnienie bunkra w Korosteniu straciło sens nie dlatego, że wojska niemieckie zbyt szybko posuwały się na Wschód, a przez to, że budowano go dla sytuacji wręcz przeciwnej: kiedy milionowe siły lądowe radzieckiego imperium posuwałyby się przyspieszonym, zwycięsko-triumfalnym marszem na Zachód. Ale wróćmy do okresu przedwojennego. Nikt w Sztabie Generalnym nie mógł podjąć decyzji o budowie podobnej budowli bez wiedzy Stalina, nie określając, nie przemyślawszy z nim zawczasu momentu wprowadzenia obiektu do działania — w dniu „X”. Szef Sztabu Generalnego marszałek Szaposznikow był kuratorem budowy bunkra w Korosteniu — to można stwierdzić jednoznacznie, a to oznacza, że przebieg budowy śledził niezmordowanym okiem wódz. I niech Stalinowi nie przyszło ani razu odwiedzić bunkra, to już nie ma znaczenia. Ludzie starszego pokolenia pamiętają, jak przy-
Maschinelle Übersetzung
Pomnik księcia Mała w Korosteniu, pod nim znajduje się bunkier Stalina. Jewhen Jaszczenko, m. Korosteń. TAJEMNICZY OBIEKT Przed wojną mieszczanie nazywali go „schronem przeciwlotniczym”, czyli miejscem, gdzie podczas wojny jacyś ludzie będą chować się przed wrogim lotnictwem. Nieprzenikniona kurtyna tajemnicy wokół budowy obiektu świadczyła, że schron nie jest przeznaczony dla zwykłych śmiertelników. A dla kogo? Na konkretne pytanie mogli odpowiedzieć tylko ci, którzy wymyślili budowę „schronu” w głębi granitowej góry, wznoszącej się nad rzeką w centrum Korostenia. Bez wątpienia „ono” budowane było na wypadek wojny i dla wojskowych — w miasteczku stacjonowało wiele jednostek wojskowych. Ale jeśli dla wojskowych, to jakiej rangi? Gdyby szpiegowi udało się przeniknąć do środka już w pełni wyposażonego, gotowego do eksploatacji „schronu”, mógłby wyciągnąć ważne wnioski dotyczące jego przeznaczenia, w szczególności dotyczące rangi i stopnia przyszłych mieszkańców podziemnej budowli. Od razu stałoby się dla niego jasne, że schron nie powstawał po to, aby korosteńscy mieszczanie siedzieli w nim, założywszy ręce, i czekali na odwołanie alarmu lotniczego, kiedy można wyjść na zewnątrz i zająć się codziennymi sprawami. W tym schronie w komfortowych warunkach mógł pracować, wykonując jakąś niezwykle ważną funkcję, zespół ludzi liczący do pięćdziesięciu osób, wliczając personel żeński. Podkreślam: ten zespół żyłby w głębi góry, nie wychodząc na powierzchnię tygodniami, a być może i miesiącami, chroniony systemem autonomicznego podtrzymywania życia o każdej porze roku… I wtedy szpiega olśniłoby domysł. Ale rzecz w tym, że przeniknięcie osób postronnych za drut kolczasty strefy zakazanej, zarówno podczas budowy, jak i po jej zakończeniu, było niemożliwe. Stalinowski reżim potrafił strzec swoich zamiarów i planów. Gdyby ktokolwiek z projektantów, budowniczych lub tych, którzy pracowali w schronie po jego oddaniu do eksploatacji, a później, w lipcu 1941 r., zacierali ślady, wygadał się choć jednym słowem w odpowiednim miejscu, wtedy nasze badania nie byłyby potrzebne. Jednak to się nie stało, nikt nie złamał zobowiązania o nieujawnianiu tajemnicy państwowej. Jeśli nikt nie wygadał się ani słowem przez 60 lat od rozpoczęcia budowy, to musimy przyznać, że środki bezpieczeństwa zostały podjęte nadzwyczajne. Po co czynić tajemne widocznym? — zapyta czytelnik. ROZWIAĆ MROK PRZESZŁOŚCI Odpowiedź: aby rozwiać mrok przeszłości choćby w niewielkiej jego części, inaczej przyszłość może nie nadejść. To przede wszystkim. Dalej: jeśli opracowujesz jakiś temat, badasz go z różnych punktów widzenia, to rozrasta się on i zaczyna oświetlać znacznie szersze rzeczywistości, o których istnieniu na początku nie miałeś pojęcia. Tak wyszło i tym razem. Temat „schronu” naświetlił szereg zjawisk o skali światowo-historycznej. Zdawałem sobie sprawę, że pytanie o prawdziwe przeznaczenie „schronu” będzie rozstrzygane w procesie badań, w miarę gromadzenia informacji o specyfice budowy, jego wyposażeniu, systemach łączności, podtrzymywania życia, czyli kiedy drogą wyobrażeniowej rekonstrukcji „ono” nabierze przedwojennych zarysów w wielu szczegółach. I wtedy nadejdzie czas na wnioski. Oprócz charakterystyki technicznej jako niezbędnej podstawy uogólnień, znaczącą, jeśli nie decydującą rolę, odgrywają okoliczności o charakterze historycznym i geostrategicznym. Ale najważniejszą wartością okazywał się sam kompleks podziemnych pomieszczeń, któremu pisana była wieczność, przewyższająca treścią pozaczasowe istnienie egipskich piramid. Zatem o prawdziwym przeznaczeniu „schronu” mogło wiedzieć tylko wąskie grono osób, skupionych wokół szczytów władzy, zespół wykonawców projektu, którzy wcielali plany dyktatora w życie, no i, bez wątpienia, sam Gospodarz, władca 1/6 lądu kuli ziemskiej. Podobne postacie tajemnic państwowych nie ujawniają. Jednak tajemnica się otworzyła i stało się to niezależnie od tego, czy zachowały się jakieś dokumenty dotyczące „schronu”, czy nie, czy żyje ktokolwiek z osób wtajemniczonych, czy wszyscy oni są martwi.
Maschinelle Übersetzung
Projekt podobnej budowli nie mógł powstać bez sankcji najwyższego zwierzchnika państwa, a tym bardziej nie mógł zostać zrealizowany bez jego wiedzy. Najwyraźniej wykonawcom sformułowano zadanie techniczne z uwzględnieniem tej roli, jaką Stalin przeznaczył temu obiektowi w swoich dalekosiężnych planach. Z tego wynika, że kwestie wyboru miejsca budowli, jej przeznaczenia, terminów projektowania i budowy mogły zostać postawione wyłącznie przez kremlowskiego dyktatora i przez nikogo innego, ponieważ pozostawały one w ścisłym związku z główną troską wodza — przygotowaniami do wojny. W 1936 r., kiedy kierownictwo radzieckie zastąpiło doktrynę obronną doktryną ofensywną i tym samym postawiło krzyżyk na przestarzałym systemie rejonów umocnionych, rozpoczęto tajną budowę unikalnej podziemnej budowli o powierzchni całkowitej 400 m² na głębokości 10 m, we wnętrzu granitowej góry w centrum Korosteňia. Po co? Aby kierować dwoma URami, które już postawiono na nich krzyżyk? Oczywiście, że nie. Do rozwiązania jakich zadań zamyślono i stworzono więc ten skomplikowany pod względem technicznym i doskonały z punktu widzenia bezpieczeństwa punkt dowodzenia, położony ponadto w bezpośredniej bliskości (80 km) od zachodniej granicy kraju? Sądzę, że Stalin jako lider polityczny i znawca ludzkich natur uważnie przekartkował książkę Adolfa Hitlera „Mein Kampf”, zwłaszcza te rozdziały, w których Führer uzasadnia potrzebę poszerzenia przestrzeni życiowej narodu niemieckiego i stawia sobie za cel zniszczenie marksizmu, rosyjskiego bolszewizmu i światowego judaizmu. Do Kremla napływała także dodatkowa cenna informacja. W 1936 r. gwałtowny wzrost gospodarczy Niemiec, przyspieszony proces ich przezbrajania, a także remilitaryzacja Nadrenii przez Hitlera stworzyły wszelkie podstawy do podejmowania przez Moskwę decyzji związanych z perspektywami wojny ofensywnej, z koniecznością uczenia się prowadzenia wojen ofensywnych i odpowiedniego przygotowania kompleksu wojskowo-przemysłowego. Pokojowe stosunki międzypaństwowe w obrębie samego Zachodu, pokój między Niemcami a, powiedzmy, Francją, nie były przewidywane ani w bliskiej, ani w odległej przyszłości. A Rosja zawsze umiała obracać na swoją korzyść wrogość między krajami zachodnimi. Ponadto narody Europy Zachodniej, w tym naród niemiecki, były zarażone dониd...
Jedna z sal bunkra
Wejście do Korosteńskiego bunkra przez długi czas kojarzyło się ze zwrotami w rodzaju: „stalinowskie sokoły”, „stalinowski szlak”, „stalinowski plan przekształcenia przyrody” — nadszedł czas, by przyzwyczaić się do nowego określenia: „Korosteński bunkier Stalina”. Powiązanie bunkra z przestrzenią geostrategiczną i z epoką, w której powstawał, czyli z polityką Stalina i jego globalnymi zamysłami, jest niewątpliwie konieczne. Ale to nie wystarcza. Pożądane jest znalezienie wymiaru psychologicznego, który pozwalałby ocenić, na ile idea tej budowli odpowiada osobowości wodza.
ULUBIONE GRANITY WŁADZY Wydaje mi się, że ten unikalny obiekt jest najbardziej wymownym pomnikiem wodza, stworzonym w granitowych trzewiach z pustki, w przeciwieństwie do tych posągów z kamienia i metalu, które stawiano na oczach narodu na terytorium ZSRR. Fizycy wiedzą: nie ma nic pojemniejszego, pełniejszego fizycznego znaczenia i nieskończonej liczby sensów niż próżnia. W niewzruszenie stabilnych, prawdziwie wiecznych pomieszczeniach „schronu” odczuwa się atmosferę piekła, która otaczała dyktatora w czasach jego władzy. Mistyczne spekulacje wokół kwatery Hitlera „Wilkołak” wydają się dziecinnym bełkotem, gdy zagłębia się w uogólniające sensy i zjawiska związane z Korosteńskim bunkrem Stalina. Idea absolutnej władzy łączy się tu z wewnętrzną siłą kamiennej skały. Rzecz w tym, że formacja geologiczna, na której leżą ziemie drewlańskie, nie ma odpowiednika na kuli ziemskiej. W literaturze naukowej nosi ona nazwę „Korosteński Pluton” (Pluton — bóg podziemnego królestwa w mitologii starożytnych Greków. Na-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
szkłem, tworzyło u ludzi iluzję bezpiecznej, a zarazem trudnej do zrozumienia wycieczki na tamten świat. Komora grobowa, wyłożona skałami plutonu korosteńskiego, wywierała upiorne wrażenie. W podświadomość widzów na zawsze wpisywał się szacunek do śmierci jako siły budującej państwo. Kiedy Stalin wychodził na kamienną trybunę Mauzoleum i zajmował miejsce w centrum, stawał przed narodem jako władca świata pozagrobowego, wszak podnóżem służyła mu grobowiec pierwszego wodza, jego trumna, umieszczona na dole, w otoczeniu granitowych mas, wydobytych z ciała plutonu. Pojawienie się wodzów było rytualnym działaniem, obliczonym na najgłębsze warstwy świadomości. Architektoniczny zamysł Mauzoleum, wcielony w kamienne bloki, wydobyte na ziemi drewlańskiej — to faktycznie triumf pierwotnej materii, która znalazła dla siebie najbardziej imponującą formę. Istnienie podobnych budowli świadczy o istnieniu nieograniczonych możliwości racjonalnego manipulowania takimi niepojętymi kategoriami jak pierwotna materia, wieczność, władza, śmierć. Należą one do najważniejszych współrzędnych, które strukturyzują ludzkie dusze, nadają im niezbędną orientację w przestrzeni społecznej. Pod wpływem form architektonicznych, stworzonych w kamieniu, ludzie uczą się szanować i zdobywać godność jako obywatele. Sądzę, że miejsce dla bunkra Stalina w Korosteniu również wybierano pod wpływem niezapomnianych wrażeń od granitowych mas, które służą za fundament stolicy Drewlan przez wiele wieków. Dusza człowieka jest związana z kamieniem. Możliwe, że o psychologicznym pokrewieństwie między nadczłowiekiem — a Stalin był rodzajem nadczłowieka — i granitami warto wypowiadać się w innych gatunkach, tworzyć wyobrażenie o tym fenomenie językiem sztuk pięknych, którym, nawiasem mówiąc, wielu korzystało nie bez sukcesu, — chciałbym podkreślić wyjątkową twardość stalinowskiego charakteru: jest on spokrewniony z zastygłą magmą. Stalin miał niewzruszenie zimne serce. Jego absolutna bezwzględność zmusza do myślenia, że od pewnego czasu tylko udawał człowieka. Gdyby, przypuśćmy, jakiś szanowany aktor, zamierzywszy oddać stan duszy wodza w trudnej dla niego chwili, zastosował metaforę: „Kamień legł mu na sercu”, to czytelnicy, obywatele Związku Radzieckiego, odebraliby to wyrażenie jako niedopuszczalną wobec wodza miękkość i sentymentalność. Podobna formuła zabrzmiałaby dysonansem, fałszywą nutą. W tamtym czasie, kiedy o Stalinie zaczęto poważnie rozmyślać, jego serce już było kamieniem, czyli psychologicznym podobieństwem martwej skały o nadzwyczajnej twardości i wytrzymałości. Proces postępującego skamienienia był nieunikniony, bo na początku swojej drogi ten urodzony w gruzińskim prowincjonalnym zakątku człowiek wybrał śmierć za swojego sojusznika, najniezbędniejsze i najczęściej stosowane narzędzie polityki. Zdolność do nieustannego represjonowania oponentów, likwidowania politycznych konkurentów, fizycznego niszczenia wrogów, a także wewnętrzna gotowość do posyłania na śmierć dziesiątek milionów ludzi jawiły się jako przejawy świata pozagrobowego. Taras bunkra (naprzeciwko łaźni Olgi) był urządzony dla wyjść do żywej przyrody, dla odpoczynku na świeżym powietrzu w wygodnym skórzanym fotelu. Plac tarasu, wyłożony wzorzystą płytką ceramiczną, tworzył atmosferę przytulnej paradności, którą podkreślała dzika archaika skalistych ścian, dekorowanych bluszczem, i szum rzeki na dole. Przez siatkę maskującą przebijały się promienie słoneczne, iskrzyły się w kryształowych kieliszkach z czerwonym winem, bawiły się na białym kitlu i złotych pagonach Generalissimusa. Wspaniałe miejsce. Jednakże, przechadzając się w miękkich butach po dywanowych ścieżkach podziemnych apartamentów, cieszyłby się najcenniejszym skarbem na świecie — absolutnym bezpieczeństwem i, radując się życiem, mógłby czuć się niemal Bogiem, władcą zaświatów. Ale Adolf Hitler zaatakował pierwszy.
Maschinelle Übersetzung
Boczne wejście do bunkra (tym słowem nazwano formację geologiczną). Skały, z których składa się Pluton, to głównie granity. Powstały one w wyniku ochłodzenia i krystalizacji roztopionej magmy, która przebiła się przez uskoki skorupy ziemskiej na obszarze 10 000 km kw. 2 miliardy lat temu i od tamtych epok zachowuje swoje pierwotne właściwości. Z czasem, gdy pojawiły się pytania związane z budową mauzoleum Lenina w Moskwie i wyborem skał niezbędnych do urzeczywistnienia zamysłu architektonicznego, Stalin zatrzymał swój wybór na skałach plutonu korosteńskiego. To nie jest przypadkowy fakt. Granity jako posłańcy geologicznej przeszłości, jako agenci świata przedżyciowego, pozagrobowego, działają uspokajająco na psychikę ludzi. Doprowadzają ludzką duszę do pokory samym faktem swojego nieuczynionego ręką bytu, niepodległego czasowi, wywołują uczucia niewyrażalne słowami. Głębiny ziemskich wnętrz i ludzkich dusz są jednakowo ciemne i w tym sensie spokrewnione. Dlaczego granity i podobne do nich skały plutonu korosteńskiego wykorzystuje się jako materiał na pomniki i budowle architektoniczne, które symbolizują władzę państwową? Wydawałoby się, co może być prostszego od tego pytania? Jednak odpowiedzieć na nie w tym samym stopniu nie jest łatwo, jak określić naturę władzy. Jesteśmy w stanie jedynie stwierdzić: nie istnieje bardziej odpowiedni monolityczny kamień na płyty nagrobne, posągi, budowle architektoniczne stylu imperialnego, kompleksy memorialne, znaki pamięci, a także budownictwo. Z kamiennego ciała plutonu korosteńskiego z woli wodza narodów rozbudowywała Moskwa swoją państwową wielkość. Wzrost własnej wagi politycznej, wpływowości i autorytetu, materialnej i psychologicznej stabilności na świecie stolica bolszewizmu świadomie wiązała ze wzrostem dostaw ukraińskiego granitu, a nie tylko żywności z otaczającego środowiska gospodarczego. Objętość tłucznia wydobytego z plutonu korosteńskiego za czasów władzy radzieckiej i pochłoniętego przez centrum imperium, Moskwę, stanowi około miliarda metrów sześciennych. Stolicom państw granity służą jako skrajnie niezbędny pokarm. Ludzie, a wśród nich władcy, pragną kamienia, dlatego że człowiek, opanowawszy kamień w paleolicie, przejął władzę nad wszystkimi innymi zwierzętami. Wodzowie potrzebują dużo kamienia, bo władają masami ludu. Mauzoleum Lenina przypomina schodkową piramidę. Jest dostępne do obejrzenia w górnej, zewnętrznej części i niedostępne od dołu, skąd wznoszą się wodze. Pojawienie się szeregu wodzów na trybunie przypomina ich wyrastanie z pozagrobowego, piekielnego mroku, ale widać ich tylko do piersi. Dolną część wszechmocnych postaci ukrywa jednolita balustrada z labradorytu, nadaje ona wyglądowi najwyższego władcy i jego współpracowników nieugiętą monumentalność. Miliony poddanych, których oczom ukazuje się zniewalające widowisko, wpadają w zachwyt, przeżywają religijno-patriotyczną radość, niepohamowane pragnienie przypodobania się nosicielowi śmiertelnego niebezpieczeństwa i jednocześnie gwarantowi porządku. W końcu aura piekielności zmieszana z serwilistycznym instynktem człowieka-trybika wywołuje niejasny niepokój, który przeradza się w pragnienie spojrzenia w twarz śmierci, nie ryzykując życiem. Dlatego martwego Lenina uczyniono dostępnym do obejrzenia. Odwiedzanie przez obywateli granitowej grobowca i oglądanie nieboszczyka, przykrytego Borys MANŻELA, weteran frontowego dzieciństwa
Mówią, że wojna skończy się dopiero wtedy, gdy zostanie pochowany ostatni poległy żołnierz. Jednakże moloch wojny czasami grzebie także żywych. Wujek Mychajło, rodzeństwo mojego ojca i ojciec mojego kuzyna Mykoły, był zwykłym człowiekiem, pochodził ze starego kozackiego rodu. Już jako 13-letni nastolatek zaczął pracować, aby choć trochę pomóc młodszym braciom i siostrom, bo mama wcześnie zmarła. W latach kolektywizacji jako małorolny chłop jako pierwszy zapisał się do kołchozu, bo obiecywano (i przydzielono) działkę ziemi na prowadzenie własnego gospodarstwa, gdzie zbudował zagrodę. Był cichy i skromny: wszystkie przedwojenne lata spędził z końmi (był woźnicą, bo kochał te pracowite i piękne zwierzęta). Z początkiem wojny w 1941 roku wszystkie konie „zmobilizowano” na front, a wujka Mychajłę z koniem Wirnym z jakiegoś powodu nie zdążyli. Po 7 października 1941 roku, kiedy wycofujące się wojska 21. i 40. armii, odchodząc w ciężkich walkach, opuściły Biłopol, a 10 października — także Sumy, Mychajło Kuźmycz znalazł się w przymusowej okupacji. Konia ukrył w łęgach rzeki, robiąc prymitywne schronienie, a sam ukrywał się w piwnicy przed Niemcami-rabusiami, choć ci rzadko zaglądali na niewielki chutor. Jak przetrwać srogie zimy — wie tylko wujek Mychajło i jego koń Wirny. Z przyjściem naszych wojsk i wyzwoleniem 3 września 1943 r. Biłopolu od Niemców kozak Mychajło wraz ze swoim przyjacielem Wirnym udał się do rejonowej komendy uzupełnień. I następnego dnia obaj zostali „ostrzyżeni” do kawalerii. Nawet nie zdążył zajrzeć do domu i pożegnać się z żoną oraz małymi dziećmi. Wichura wojny zakręciła nim i rzuciła w białoruskie bagna. Niemieckie wojska w obwodzie homelskim wzięły w okrążenie pułk kawalerii, zagnały w bagna i tam zniszczyły go do nogi ogniem moździerzowym. A w tym czasie śni się żonie Mychajły, że jej drogi Mychajłyk (tak go nazywała z powodu niskiego wzrostu) woła ją, wyciąga do niej ręce, próbując wyjść z jakiegoś ciemnego bagna. A tu, na złość, ani jednej wieści z frontu od męża. I tak aż do jesieni 1945 roku. Starszy syn Mykołka, któremu już czas było iść do szkoły, wciąż dopytywał mamusi: kiedy ojciec wróci z wojny? Prawie go nie pamiętał. Ktoś przekazał z rejonu plotkę, że Mychajły nie ma wśród żywych, bo gdyby żył — dałby znać. A tu — ani zawiadomienia o śmierci, ani listu. Kto wiedział, że gwardii sierżantowi wywiadu armijnego nie zalecano nawet pisać listów. I znowu proroczy sen, ale już Mykołce. Chłopiec widział we śnie, jak polem idzie do domu jego ojciec… „Ubrawszy się ciepło — opowiada prawie 70-letni syn żołnierza, Mykoła Mychajłowycz — wyszedłem ze wsi na bity trakt, który prowadzi od stacji kolejowej, i stałem, czekając i wypatrując na horyzoncie aż do obiadu. Patrzę, idą drogą dwaj, niby wojskowi, bo w szynelach. I kierują się do mnie. Zacząłem biec do nich, a kilka metrów przed nimi zatrzymałem się, bo zgłupiałem: kto z nich jest moim ojcem, myślę. Chyba ten, który jest w butach z ostrogami, bo kawalerzysta. Ale wyręczył mnie jeden z nich, mówiąc: „Patrz, Miszko, już cię syn wita!” Wtedy rzuciłem się w objęcia swojego ojca. — Oto i nie wierz snom, — powiedział mój kuzyn”. Po wojnie — znowu praca w kołchozie, znowu nie rozstawał się z końmi, którymi orali, siali i zwozili zbiory, bo jaka tam technika… O swoich wojennych próbach Mychajło Kuźmycz prawie nie opowiadał. Jedynie kiedyś zauważył, że cudem wyczołgał się ze „śmiertelnego worka” w białoruskich bagnach, długo błądził po lasach i zagajnikach, dopóki nie natrafił na rannego od miny swojego konika Wirnego, którego opatrzył szynelą, i tak we dwóch docierali do armijnego weterynaryjnego lazaretu nr 432. 22 maja 1944 roku nadano mu stopień „gwardii sierżant”, był dowódcą oddziału jednostki. Wyzwalał Warszawę, szturmował Berlin, odznaczony dwoma medalami „Za zasługi bojowe”, orderem Wojny Ojczyźnianej, „Za wyzwolenie Warszawy”, „Za szturm i zdobycie Berlina”, „Weteran pracy” i in. Kiedy zaś zaczęła się kampania honorowania weteranów wojny, którym przyznawano pewne ulgi, zwrócił się były żołnierz do Biłopolskiej rejonowej komendy uzupełnień, aby i jemu wydano legitymację „Weterana wojny”. Pokazał majorowi swoją książeczkę czerwonoarmisty z pieczątką jednostki wojskowej, gdzie wskazano, że wydano mu jeszcze w 1944 roku szynel z czapką-uszanką, ciepłe szarawary i trzy koszule, nawet zimowe i letnie onuce wraz z pagonami sierżanta, ale ani słowa o działaniach bojowych. To po pierwsze. Po drugie, on do tej pory figuruje jako poległy i pochowany jeszcze w listopadzie 1943 roku. Dlatego niech udowadnia, że nie jest martwy, a żywy. Zresztą książeczka wojskowa wypisana jest jako duplikat, bo oryginał utonął w bagnie wraz z workiem żołnierskim. Mimo wszystko książeczkę wojskową mu wydali, opierając się na zaświadczeniu o nagrodach, ale „Weterana wojny” nie otrzymał. Zlitowawszy się nad tułaczką frontowca, jakaś pani z rejonowej komendy uzupełnień poradziła zwrócić się do archiwum Armii Radzieckiej w m. Podolsk w obwodzie moskiewskim po potwierdzenie. Wkrótce wzywają weterana znowu do RKU. Przyjeżdżał do Biłopolu już jego syn, bo takiego urzędniczego znęcania się żołnierz nie wytrzymał — zmarł w przeddzień Dnia Zwycięstwa 4 maja 1989 roku. Urzędnik-major pokazał cały przebieg służby byłego gwardii sierżanta z jego licznymi nagrodami i obiecał wypisać legitymację „Weterana wojny”. Ale komu? Dlatego do tej pory w wielotomowym informatorze „Księga pamięci” figuruje, że Manżeła Mychajło Kuźmycz zginął śmiercią walecznych jeszcze 26.11.1943 roku i pochowany jest we wsi Szacyłki w obwodzie homelskim, w bratniej Białorusi. I oto już 5 marca 2007 roku otrzymał syn żołnierza zawiadomienie o śmierci ojca od dyrektora Kompleksu Pamięci „Muzeum Pamięci historii Wielkiej Wojny Ojczyźnianej 1941—1945 lat”. Tekst w języku oryginału: „Izwieszczenije NKO SSSR. Wasz muż, krasnoarmiejec-striełok Manżeła Michaił Kuźmicz, urozżeniec Sumskoj obłasti Biełopolskogo rajona w boju za sociałisticzeskuju Rodinu, wiernyj woinskoj prisiaie, projawiw gierojstwo i mużestwo, był ubit 26 nojabria 1943 goda. Pochoronie w m. Szacyłki Pierieczskogo rajona Sumskoj obłasti (pomyłkowo — treba Homielskoj obłasti, Biełorus). Nastojaszczeje izwieszczenije jawlajetsia dokumientom dla wozbużdienija chodatajstwa o piensii (Prikaz NKO SSSR #). Kuda: Biełopolskij RKW Sumskoj obłasti Komu: Manżełe Aleksandrie Fiodorownie (żenie)”. I wszystko. Żadnej adnotacji: czy wręczono tę straszną wieść i komu, kiedy — nie wiadomo. Widocznie, na szczęście, nie została wręczona, bo żony żołnierza nikt nie szukał. Wziąć do wojska — wzięli, zabili, pochowali, a oto powiadomić — ducha nie starczyło. Ale żołnierz przeżył wszystkim śmierciom na złość. Zawiadomienie o śmierci jego brata, Nauma Kuźmycza Manżeły, zabitego jeszcze w 1940 roku podczas kampanii fińskiej, też szło aż do 23 czerwca 1950 roku. Oto taka była statystyka na froncie. Badając rodowód, ustaliłem, że podczas II wojny światowej położyło głowy trzydziestu moich krewnych (prawie całe męskie plemię rodziny!). Z trzydziestu poległych na wojnie tylko dziesięć osób pochowano w wyznaczonych miejscach, a dwudziestu do tej pory pozostaje zaginionymi bez wieści. Charakterystyczne jest też to, że wszyscy trzydziestu zginęli poza granicami Ukrainy: w Rosji, na Białorusi, Litwie, Węgrzech. Pomyślałem: a kto będzie bronił teraz Ukrainy, naszej ziemi? Pytanie nie jest retoryczne!
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Original auf Ukrainisch · Übersetzung wird aktualisiert
річною донею та родиною чоловіка вивезли в Амурську область на спецпоселення під суворий нагляд. Там жили в бараках. Через шість років батька звільнили через тяжку хворобу. У батьків народилися ще одна донечка та синочок. Але за неповних чотири роки мати поховала і батька, і молодшу доньку, і багатьох друзів. Недоїдання, хвороби, суворий клімат косив українців. Малій Марійці духовність та національні засади з дня народження прищеплювала мати. Ще в дитячому садочку дівчинка навчила російських дітей та вихователів співати “О Маріє, Мати Божа, зглянься Ти над нами”. У початкових класах сибірської школи Марійка співала народних, патріотичних та релігійних пісень, за що її не раз сварили, ставили низькі оцінки. 1960 року вона разом із мамою та братом Ігорем повернулася в рідне село мами Гнильче на Тернопіллі. У Зарваниці не прописували, бо вважали її одним із найпатріотичніших та націоналістичних сіл. Там завжди була відкрита церква, і молодь, незважаючи на заборону, відвідувала її. Уся родина була співочою, і Марійка з дитинства співала в церковному хорі. Зі шкільних років дівчинка дотримувалася посту. Вона була активісткою, добре вчилася. Любов до музики та пісні визначила майбутню професію Марії Заячківської — музичний керівник дошкільного закладу. Працюючи на цій посаді, Марія Миколаївна виховувала дошкільнят у дусі патріотизму і любові до рідного краю. Багато років вона була керівником методичного об’єднання музичних працівників міста. Ще в радянські часи розробила, впровадила та розповсюдила сцеги доктора філософії, доктора мистецтвознавства, доктора богослов’я, професора Київської Православної Богословської академії, провідного науковця Інституту мистецтвознавства, фольклору та етнології імені М. Рильського НАН України Дмитра Степовика “Патріарх Мстислав: життя і архіпастирська діяльність”. Наш гість розповів, що він писав її десять років, книга вийшла у державному видавництві “Мистецтво” на 448 сторінках великим форматом і змістить 150 фотографій, які “відображають тривалий у часі й повний драматичних колізій життєвий шлях одного з провідних святителів Української Православної Церкви у ХХ столітті”. Видання розповідає про діяльність владики Мстислава як архіпастиря з 1942 до упокоєння 1993 року, про створення ним духовного центру православних українців у місті Саут Бавнд Брук (штат Нью-Джерсі), названого ім’ям апостола Андрія, де спочиває і його тіло, про зусилля владики, спрямовані на визнання Української Православної Церкви у християнському світі. Дмитро Власович наголосив, що “Київський патріархат — це вічна субстанція, він буде завжди — до другого пришестя Ісуса Христа. Нас ніхто не підтримує, ми чуємо лише нарікання, прокляття, анафеми — і це свідчення істинної Божої Церкви, бо її шлях завжди хресний, тернистий”. Завершився вечір прекрасним виступом хору обласної організації товариства “Просвіта” під орудою Валерія Сидорова.
нарії українських вечорниць для дошкільнят. Однією з перших відновила свято Матері, свято стрілецької пісні, великодні гаївки. З перших днів роботи на освітянській ниві Марія Заячківська співала в ансамблі та хорі вчителів м. Івано-Франківська, який неодноразово презентував свою майстерність на конкурсі імені Лесі Українки в Луцьку, на Шевченківських вечорах в найбільших курортних містах Криму, на конкурсі духовної музики в м. Кошіце (Словаччина), на святі стрілецької пісні у Польщі тощо. Багато років Марія Миколаївна співає в катедральному церковному хорі “Благовіст” м. Івано-Франківська. Народила двох синів,
В Амурській області на спецпоселенні виховує онуків. Нині працює в школі-садку № 3 з групами цілодобового перебування дітей з багатодітних та неблагонадійних сімей. Кожній дитині віддає материнську ласку і любов. Марія Миколаївна згадує, як маленькою мама водила її у Святотроїцький монастир, у храм Матері Божої Зарваницької. У багатьох церквах уже побувала Марія Заячківська зі своїми вихованцями. А діточок у садочку вона вчить молитись і співати духовних пісень. Члени хору “Благовіст” вітають колегу з ювілеєм, зичать їй щастя, здоров’я, довголіття і творчої праці на благо рідної Церкви й України.
силля, крадіжок, а мої гріхи навіть нікого не цікавлять, мою сповідь навіть не вислухали. Оголосити себе парафіянкою церкви Київського патріархату означає добровільно відлучити себе від таїнства причастя. Смиренно дочекалася кінця служби. Прочани розійшлися, а батюшка підійшов до мене і почав розповідати, що Церква Київського патріархату утворилася шляхом розколу, самовільного відходу з порушенням встановлених процедур. Справжня Церква в Україні — це, мовляв, Церква Московського патріархату, вона самостійна у фінансових і в деяких інших, зокрема, богословських питаннях. Я спробувала зрозуміти співрозмовника і запитала про те, чому Київська Церква Московського патріархату, якщо вона незалежна від Москви, під час богослужінь молиться за патріарха всієї Русі, адже до Русі православ’я прийшло з Константинополя. Чому не моляться за інших “вищестоящих”? Свого часу Володимир Великий охрестив Русь і відділився від Константинополя, а його не вважають розкольником, а навпаки, канонізували, як святого. В той же час митрополит Філарет, який спробував відділити Українську Церкву від Москви, зазнає шаленого осуду священнослужителів УПЦ Московського патріархату. Батюшка сказав, що Українська Церква Київського патріархату перебуває поза церковними законами. — Але ж це тисячі людей! Неймовірно! Виходить, що моє духовне життя, всі мої сповіді й причастя не дійсні? Хрещення дітей не дійсні? — Боюсь, що так, — зітхає священик. — Але Ваші зусилля не були даремними, адже Бог врешті-решт привів Вас до істинної церкви. — Богу не потрібна незалежність України? Я остаточно заплуталась і вже нічого не розуміла. Додому поверталася спантеличена. Чоловік у мене єдиний — на все життя, та ми з ним не вінчалися.За словами “московського” батюшки, Церква Київського патріархату, і ми, її прихожани, — всі якісь не такі. То невже мусимо відректися від своєї Церкви, історії, мови і йти за Українською православною Церквою Московського патріархату? Але якщо я все це зроблю, то справді стану виродком, але вже не від народження, а внаслідок своїх вчинків…
Stepan BOJKO, członek chóru „Błahowist” Maria Zajaczkowska W lutym 1948 roku w rodzinie Mykoły i Stefanii Kłymczuków w odpustowym i pielgrzymkowym centrum UKGK, we wsi Zarwanica, urodziło się późne dziecko (małżeństwo przez osiem lat nie miało dzieci), któremu nadano imię Matki Bożej — Maria. Niedługo cieszył się ojciec, żołnierz UPA, córką, bo już w 1949 roku skazano go na 10 lat i zesłano do Karagandy. A matkę z półtorarocznym
Maschinelle Übersetzung
Lidia WICENIA, Połtawa
W maju 1991 roku połtawianie — ci, którzy jako pierwsi poczuli powiew błogosławionych zmian, przed którymi nie strasznie już żadne przeszkody — z procesją krzyżową ruszyli szosą kijowską na spotkanie z Patriarchą. Wkrótce jego samochód się zatrzymał — władyka Mstysław nie mógł nie zauważyć swoich rodaków, którzy zaprosili go do rodzinnego miasta podczas jednej z pierwszych jego dziewięciu wizyt na Ukrainie. Tak samo jak wtedy, gdy przyjechali na lotnisko Boryspol, by powitać władykę, trzymając transparent, aby zobaczył, że i jego rodacy są tutaj. Ale wtedy samolot się opóźnił, a gdy wylądował, było już ciemno i transparentu „nie było widać". Jednak kiedy rodacy podeszli po błogosławieństwo Patriarchy, byli szczęśliwie zaskoczeni: — Położył mi rękę na łysinie i mówi: „A to połtawianie — wiem na pewno!" — wspomina protoprezbiter Mykoła Chrapacz, sekretarz Połtawskiego Zarządu Eparchialnego UKP Patriarchatu Kijowskiego. …To wszystko — już wspomnienia, karty historii. O nich opowiada także wystawa fotograficzna w sali Połtawskiego Muzeum Krajoznawczego (tam też umieszczono transparent), gdzie zdjęcia utrwaliły połtawskie spotkania władyki. Wówczas zakazywano mu odprawienia nabożeństwa modlitewnego na rodzinnej ziemi, lecz w grudniu 1992 roku przyjęto go już oficjalnie w radzie miejskiej. Sam władyka był szczęśliwy, że po pięćdziesięciu latach rozłąki mógł wrócić do domu, pokłonić się miejscom, w których pochowano jego rodziców, gdzie stała chata jego wuja Symona Petlury. Najważniejsze zaś — przyjeżdżał tu jako misjonarz: budować ukraiński Kościół, Państwo Ukraińskie. I wtedy jego słowo, jego wsparcie miały szczególne znaczenie. O Patriarsze, o wiosennym czasie naszej niepodległości mieli okazję wypowiedzieć się liczni mówcy, wśród nich — przewielebny Fiodor, biskup połtawski i kriemienczucki, przewodniczący obwodowej administracji państwowej Walerij Asadczew, doktor nauk historycznych, profesor Jurij Wołoszyn. Wszyscy oni wzięli udział w wieczorze pamięci Najświętszego Patriarchy Mstysława (Stepana Skrypnyka), poświęconym 110. rocznicy urodzin i 15. rocznicy śmierci wybitnego połtawianina. Główne wydarzenie wieczoru — prezentacja książ-
Maschinelle Übersetzung
Oksana JEWSIEJEWENKO, m. Chersoń
Przez całe świadome życie prawie nic nie wiedziałam o Cerkwi. Dziecięce i młodzieńcze lata minęły za socjalizmu, rodzice budowali komunizm. Nie byliśmy zepsuci — marzyliśmy, zakochiwaliśmy się, odprowadzaliśmy chłopaków do wojska, czekaliśmy na ich powrót, wychodziliśmy za mąż. Rzadko kto brał ślub kościelny — nie było to modne. Rodziliśmy dzieci, chrzciliśmy nie zawsze. Cerkiew w naszym życiu była jak jakaś usługa rytualna na wypadek szczególnych wydarzeń — jak śmierć, narodziny, ślub kościelny, i to nie zawsze, a jeszcze po to, by poświęcić pasze. Ale czasy się zmieniały, ja dorastałam, mądrzałam i sercem skierowałam się ku Cerkwi. Prawda, na początku się wstydziłam, bo niczego nie rozumiałam. Kapłan sam kiedyś zaprosił mnie, bym przyszła. Moja pierwsza cerkiew należała do Patriarchatu Kijowskiego. Powoli przyzwyczajałam się do uczestniczenia w nabożeństwach, spowiedzi, przyjmowania komunii. Dzieci wreszcie ochrzciłam, choć nie było to łatwe, bo wyrosły bez Cerkwi, bez modlitw i nie bardzo rozumieją, po co one są potrzebne. Ale czego pytać od dzieci, skoro sama całe życie żyłam nie tak, jak trzeba? Tak więc nawet pierwszego tygodnia Wielkiego Postu nie wytrzymałam. Przyszłam na spowiedź, by się wyspowiadać, a batiuszka mówi, że zjadanie codziennie jakichś 50 gramów mięsa to mniejszy grzech niż przejedzenie się kapustą. Zdziwiłam się takim pouczeniem i następnym razem poszłam do innej cerkwi w naszej dzielnicy, już Patriarchatu Moskiewskiego. Batiuszka nie zaprzątał sobie głowy moimi gastronomicznymi przeżyciami, a od razu zapytał, czy rozumiem i zdaję sobie sprawę, czym jest Cerkiew Patriarchatu Kijowskiego.
— Oczywiście, rozumiem. To nasza ukraińska Cerkiew niezależnego państwa.
— Od kogo jest niezależna Cerkiew Patriarchatu Kijowskiego — od Jezusa Chrystusa?
— Ależ skąd — mówię — od Moskwy jest niezależna.
— Cerkiew Patriarchatu Kijowskiego nie jest Cerkwią Jezusową, nie mogę dopuścić Pani do komunii, ponieważ musi Pani wszystko przemyśleć. Zapraszam Panią na rozmowę po nabożeństwie.
Oszołomiona odstąpiłam, spuszczając oczy. Nie dopuszczono mnie do komunii. Rozgrzeszają z grzechów zabójstwa dzieci (aborcja), nierządu, na-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
a szczęście czy nieszczęście, literatury okazało się dostatecznie dużo, by moje wyobrażenia powoli obrastały dokumentami, jak ciałem, stopniowo zbliżając się do rzeczywistego obrazu przeszłości, zapełniając w nim puste miejsca, tworząc grubą tkankę historii, w której powoli zaczyna pulsować krew. Widziałam jej zarys tak, jakby przekrój dawnego świata był odgrodzony jedynie cienką szybą; on prześwitywał i prześwitywał, nie znając wstydu ani strachu, pozwalając mi stać się mimowolnym świadkiem. Czytałam wspomnienie za wspomnieniem i często ziemia usuwała mi się spod nóg, bo spodziewałam się wszystkiego prócz tego, co napisane. Oczywiście uświadamiałam sobie już teraz, swoim rozumem nadwyrężonym licznymi wstrząsami: człowiek to straszliwe stworzenie i można się po nim spodziewać najdziwniejszych niespodzianek. I to życie, z lekkością godną zdziwienia, dowiodło tego na mojej własnej, niezupełnie tradycyjnej i dość bolesnej biografii. Podobnie jak wielu innych, bywałam nieraz brutalnie i cynicznie oszukiwana, zdradzana, krzywdzona, wyśmiewana, bardzo często z triumfalnym uśmiechem usuwana z drogi. Jak wielu innych pokrzywdzonych, pamiętam to wszystko i w ogólności od dawna nie wierzę ludziom. Jednak oczywiście istniały konkretne przypadki, na które to prawo nie w pełni się rozciągało, wtedy pozwalałam sobie na przyjemne łudzenie się. Ale dla zupełnie niewielkiej grupki bliskich, którzy stali mi się drodzy, nie zostawiałam powodów do fałszu, unikałam konfliktów, tworząc pewne warunki, w których bezstronne prawo zdrady było prawie niemożliwe albo odsuwało się na nieokreślony czas. Rozumiem, że istniało wiele przyczyn w czasie, czasem podobnym do końca świata, aby do szeregów powstańców przylepili się służbiści, enkawudziści, zawodowcy rozłamu; w jednym z naukowych opracowań przeniknęły nawet dane tajnych archiwów: agentów było ponad sto tysięcy — po kilku w każdej wsi czy oddziale, czyli zupełnie dość, by pod szyldem wojska oporu dopuszczać się niezliczonych okrucieństw, bo wiejski lud jest bardzo ufny i nadmiernie wierzący, a w skali małego chutora czy rejonu trudno przejść szkołę podłości, jeśli nie liczyć drobnych codziennych przykrości — przeorania sąsiedniej miedzy czy zabicia koguta, który grzebie w waszych ogórkach (a te ledwo-ledwo wzeszły), nogi. Może jeszcze ukraść parę snopów kukurydzy, i to nie od razu sobie przypomnę, czy często się to zdarzało w naszej wsi. Ale zazdrość, a zwłaszcza ciągłe pragnienie panowania, bo, według słów filozofów, „Prawda i nieprawda idą ręka w rękę, a za nimi kryją się siły życiowe i wola władzy”, już się napatrzyłam. Kiedyś zapytałam pewnego sławnego aktora, przystojnego, niezłośliwego i bardzo jasnego, skąd bierze materiał do tworzenia tak czarnych, wewnętrznie szpetnych ludzi. Zupełnie niespodziewanie odpowiedział: — Czasem zaglądam w siebie. Jakkolwiek by było, moja wiedza o człowieku ukształtowała się tak, że nie można już od niej odstąpić. Czyli długo powtarzam tylko jedno: uwierzyłam wielu wspomnieniom ocalałych powstańców i nie mogę z tym nic zrobić. Najpierw długo mnie mdliło, jakby od krwi, która przesiąkała z wierszy; mogła to być toksykoza. Bardzo dobrze widziałam krzywdę każdego autora, sprawiedliwą, może zbyt wielką, długą na całe życie, bo w niej właśnie chodziło o życie. A także, mając pewną wyobraźnię i porównując liczby, wyobrażałam sobie, ile takich historii jeszcze by napisano. Ale przeczytawszy to, co się znalazło, wiem teraz: świat wtedy naprawdę stał się piekłem. A w piekle każdy rządził, jak umiał, i ratował się, jak mógł.
rozmieniały się na niekończące się stresy i psuły się jak zużyte mechanizmy. Rozumieliśmy, że życie nieodwracalnie się zmieniło, że wszystko, do czego dążyliśmy, przepadło i wymyka się bezlitośnie i bezpowrotnie nie tylko z rodzimej kamienistej i gliniastej ziemi, lecz także z powietrza, że wszyscy nasi najlepsi chłopcy polegli na darmo, nie wywalczywszy ani Ukrainy, ani nawet świadomości swoich rodaków, którzy teraz ciężko oddychają i na nasze onuce, i na mokre buty, i nawet na ślady, które zostają na podwórku. Chociaż ja także krzywdziłam duszę. W małej chatce z haftowanymi ręcznikami, w której przesypialiśmy dzień, bo nocami szliśmy, gospodarze zawodzili za nami, jakby na pogrzebie, do dziś słyszę ich przenikliwe głosy. — Na kogo nas zostawiacie — na kute buty wyzwolicieli? Pół wsi na Syberii, a pół na cmentarzu… — Teraz są silniejsi, ale tych, którzy leżą pod krzyżami, pamiętajcie. — Pamięci nie otworzą nam cerkwie, nie zaśpiewają kolęd, nie pomodlą się za zmarłego… Poprzedni zabierali język, a ci — serce. — A wy uczcie dzieci, niech przemycają prawdę jak kontrabandę. Młodzi będą żyć dłużej, w nich włożycie swoje życie, swoją duszę, swoją naukę… Słowo jest trwalsze od więzienia, przeżyje nas oboje, nim można na nowo zasiać i naród, i czas, i samą historię… Żadne okrutne traktowanie nie istnieje długo. Zawsze znajdą się ludzie i okoliczności, które pomogą mu skonać… Myron mówił spokojnie i cicho, gospodarze cichli i błyszczącymi oczami patrzyli na niego, jak na Mesjasza. Na świecie od dawna panował pokój i spokój, i nikt, prócz nas, tymczasowych szczęśliwców i ostatnich mohikanów, nie musiał iść w noc, by pokonać jakieś kilka kilometrów do celu, którego nie ma, albo przepaść. Uświadamialiśmy sobie swoją wyjątkowość, przesiedziawszy niemało lat w kryjówkach różnej skali i rodzaju, a nasza walka polegała teraz na oszukiwaniu wroga, bo ani czekiści, ani agenci w żadnym raporcie nie przedstawili nas jako dokładnie poległych. To niepokoiło całą poszukiwawczą machinę sowietów i nie pozwalało nam rozluźnić się ani na chwilę, chociaż zbijaliśmy ich z tropu, jak tylko mogliśmy. Jednak cel mieliśmy — zostawić mnie w bezpieczeństwie, a Myronowi z chłopcami przebijać się przez granicę. Porzucić dziecka zupełnie nie mogłam. Żadne słowa nie działały: ani o losie ojczyzny, ani o rozkazach dowództwa, słyszałam ich wiele i miałam dość rozumu, by widzieć wszystko własnymi oczami, a nie wzrokiem starszego stopniem. Nie miałam tyle odznaczeń i grzechów, by komuniści postanowili mnie rozstrzelać, choć nikt do końca nie miał co do tego pewności, tym bardziej żona pułkownika. Ale wątpliwość odganiałam. A Myrona nie czekało nic innego prócz kuli. Rozumieli to wszyscy. Może dlatego, że resztki niezłomnych powoli wyłapywano: z każdym rokiem polowania na powstańców stawały się coraz bardziej wyrafinowane i przebiegłe, pułapki doskonaliły się, ludzie znikali jak czarny marcowy śnieg, tylko ciemność, nasza matka, rozpinając całun nad ziemią i przytrzymując, jakby celowo dla nas, deszcz czy mokry wiosenny śnieg, dawała możliwość jakiejś grupce ocalałych przedzierać się lasami w ostępy przyszłości, by nie zostawić śladów. Ale jeszcze nie wszystko było stracone, jeszcze setki i setki kryjówek i bunkrów ostatnich bojowników wykluwały się z wiosną, łączność jeszcze istniała, i w tę graniczną chwilę przed jej zniszczeniem szliśmy i szliśmy, jakby po linie nad przepaścią, i w tej niemal nieprawdopodobnej równowadze, fantastycznej i nierzeczywistej, kryła się przyczyna tego, że jeszcze żyliśmy, że zaszliśmy tak daleko, i Bóg nas strzegł”.
Maschinelle Übersetzung
Fot. Hnat Burma
…się, umierać już bezsensownie, kiedy naród trochę odetchnął, kiedy ci moskale nie są już tacy straszni, jeśli siedzieć cicho. Pokój jest tak samo zaraźliwy jak wojna. Szybko ogarnia tych nielicznych szczęśliwców, którzy pozostali przy życiu, i nie chce ich puścić. Ale ja nie żywiłam urazy do nikogo. Sama ziemia, z której wyszliśmy, dała nam możliwość poczucia, jak pachnie ciemność, kiedy nawet napór głodu i chorób wydawał się nie tak dokuczliwy, kiedy, wbrew głosowi rozsądku i przepełnionym więzieniom, okolicznościom i niebezpieczeństwom, które się piętrzyły i czyhały za kolejnym płotem, powinniśmy byli cieszyć się każdą chwilą, bo te chwile sączyły się cienko i powoli, osuszając gdzieś swoje źródło, tak jakby ktoś
Maschinelle Übersetzung
W tamtych czasach istniało wiele sądów, czasem podwójnych i potrójnych: sądzili Niemcy, sądzili czerwoni partyzanci, sądzili enkawudziści i sądzili powstańcy. Ja zaś nie zamierzam nikogo osądzać. Choćby dlatego, że Ten, który jest nad nami, nie zaleca brania na siebie cudzych funkcji. Jednak każdy z tych sądów był okrutny i zazwyczaj kończył się śmiercią winnego (albo nawet zupełnie niewinnego, bo nawet najmniejsza grupa miała własne ustalone pojęcia winy, jedynie kara pozostawała uznawana przez wszystkich). Życie w tamtym czasie traciło wszelką wartość jedynie dlatego, że koniec zdarzał się na każdym kroku. To dla sędziów. Dla oskarżonych zaś istnienie zawsze pozostawało jedyną wartościową rzeczą na świecie. W ten sposób jakby chciałem usprawiedliwić kolejne zwroty własnej historii. Ale nawet na to nie mam prawa, bo istniały poza moją wolą, i nawet zostawiwszy to na papierze, nie zdobędę ani odwagi, ani winy, bo cóż to za odwaga spisać cudze świadectwa czy matczyne opowieści, gdy gwiżdże górski wiatr w źle przymknięte drzwi i skrzypi starym świerkiem kilka kroków od chaty: „Od dawna, odkąd tylko zniknął śnieg i wyznaczony nim termin minął, nas, jak dzikie jaskiniowe zwierzęta, ogarnął przymus rwania wszystkiego, co wiąże z ziemią, ryzyko stało się ostre i nieuniknione, kryjówka dusiła niewiarygodnie, zmuszała do dławienia się nie tylko z braku powietrza, ale i z beznadziei, z możliwości zginięcia każdej chwili. Zapewne wypychał nas sam los. Pogodzenie się ze śmiercią okazało się nietrudne. Niezmierzone zmęczenie wyciska z człowieka radość życia, daje mu jakiś nietutejszy wzrok, szczególną wyjątkową optykę. Dziwne, ale nie przepada ona z latami, nawet jeśli uda ci się po tym wszystkim pozostać na tym świecie: nadchodzi moment i skądś, ze środka gałki ocznej, a może z głębi ukrytej świadomości, wypływa ów filtr, i wobec niego wszystkie skarby ziemskie — marność. Patrzysz jakby z głębi dawnego schowka, czas wraca wstecz i na to wszystko nie ma rady”. Pewnej smolistej, ciemnej przedpółnocy na podwórzu zafuczała i zamilkła półtorka — ciężarówka. Szofer przyjechał po Kozią Mamę, by wieźć ją po kafle, który produkowano w małej fabryczce u podnóża Karpat. Czy nie było bliżej,
Zdjęcie Olesia Dmitrenki, czy kolor nie pasował — ale taka siła władzy. Podczas gdy gospodyni karmiła gościa i pomocnika barszczem, my cichutko przeniosłyśmy się do kuzova i przykryłyśmy się brezentem, który leżał pod nogami. Czy kierowca wiedział, co naprawdę wiezie, czy też nie domyślał się, ale przed świtem zahamowaliśmy niezmiernie daleko od rodzinnych stron. Maszyna stanęła, ciężko łupnąwszy, a Kozia mama głośno poprosiła szofera, żeby odprowadził ją za potrzebą, bo sama się boi. Ja tylko uśmiechnęłam się — czy istniało coś na świecie, czego ta kobieta by się przestraszyła? Oni poszli w bok i zniknęli za gęstymi krzakami. My cichutko zsunęliśmy się z przeciwnej burty i prysnęliśmy w mokry półmrok, zastygając, dopóki nasza wybawicielka wreszcie nie wyszła z lasu, narzekając na szarówkę i poranny chłód, lekko wskoczyła do kabiny, potem przytupał i kierowca, głośno wydmuchawszy nos, trzasnął drzwiami, a ciężarówka z wysiłkiem zachrypiała, ruszając z miejsca. Światło za nią jeszcze trochę migotało między drzewami i, powoli podskakując, zniknęło. Wreszcie zostaliśmy sami: Myron, Orest, Groza i ja, a także Boże błogosławieństwo, na które liczyliśmy. Teraz, gdy wiosna już odczuwalna była nieodwołalnie, powietrze dla nas było znakiem wolności (chociaż wolnością nie pachniało, inaczej po co byśmy kradli się nocami od wsi do wsi, szukając linii centralnej łączności), nowa rzeczywistość surowo wciskała się w ziemię, która była nam droga — ludzie powoli wyrzucali z dawnego życia wszystko, co niebezpieczne, a tu znów, jakby upiory z tamtego świata, — ci ostatni bohaterowie, z niebezpieczeństwem własnej i cudzej zguby właśnie wtedy, gdy zdawałoby się bardzo technicznie wykształcony powoli odkręcał kurek z czasem, niezłomna siła życia i wiary, jakby właśnie ty miał ocaleć w tej siekaczni, studziła umysł, dodawała niezrozumiałej radości, aż czasem chciało się śpiewać. Pewnego razu grupa natrafiła na zasadzkę (możliwe, że trafiły się nieuprzejme skoki, które też nie chciały umierać, więc cichutko zniknęły w zimnej dźwięcznej ciszy nocnego powietrza, by jutro nie ginąć w jakimś kamiennym worku районowego więzienia, bo kto by im uwierzył, że nas było wielu, może nawet cały oddział — gadanina — władza i tak nie lubiła ani powstańców, ani miejscowych zdrajców, w istocie nie znosiła całego tego narodu), przewodnika ranili, on stracił przytomność, a już ciągnęły się malownicze przedgórza z ich ratunkowymi i często niespodziewanymi zagajnikami, które wydeptali nie tylko nasi chłopcy, ale też Niemcy, czerwoni partyzanci, Polacy, Rumuni, świeżo upieczeni komuniści tak, że zdawałoby się, iż nawet po latach ta trawa się nie podniesie. Odciągnęliśmy chłopaka do chaty i wezwaliśmy ojca. I choć dowódcy takiej rangi, jak Myron, przypadkowi ludzie nie prowadzili, jednak wyboru nie było, musieliśmy w ciemnościach dotrzeć w pewniejsze miejsce — im dalej, tym lepiej. Gospodarz, pewnie przestraszony rannym synem, nie dając jednak znaku, zarzucił na ramiona jakiś łach i poprowadził nieoczekiwanych gości głuchymi ustronnymi drogami do trzeciej wsi. Upadłam na krętej ścieżce i boleśnie uderzyłam nogą, kość tępo pulsowała, i cały czas musiałam powstrzymywać łzy — nerwy nie wyt-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
mobilizację całej męskiej populacji wsi w wieku od 18 do 55 lat. „Dobrowolna” mobilizacja była przymusowa. W maju wojna się skończyła. Powróciły z niemieckiej niewoli dziewczęta i chłopcy, prawda, nie wszyscy. Większość zmobilizowanych do radzieckiej armii poległa w walkach z Niemcami na Słowacji i w Czechach, niemało wróciło kalekami. Ucichły walki, ludzie mieli nadzieję na pokój i spokój. Nikt nawet nie przypuszczał, że największe nieszczęście dopiero przed nimi. Takiego nieszczęścia jeszcze nie znały łemkowskie Beskidy. W sobotę siahami? Praukraińskie siaha — to samo, co sumeryjskie — miara długości w cztery łokcie, czyli długość rozłożonych rąk. Właśnie takiej długości kłody ładowała moja ciotka na kolei. A imię bogini Łady dało początek całemu szeregowi słów, które i dziś mienią się diamentami w łemkowskim dialekcie i w ukraińskim języku literackim: łado — ukochany, ukochana; ład — porządek, spokój; ładyty — łagodzić, żyć w zgodzie, unikać konfliktów; łada (łem.) — skrzynia na wiano; ładkati (łem.) — śpiewać weselne pieśni itp. Brzmienie praukraińskich słów można usłyszeć daleko od Łemkowszczyzny. Zdrobniały przyrostek -cia- (chłopcia, dziewcia) w takim samym znaczeniu jest też u Uzbeków (kurhancia — mała góra). Przy spotkaniu Łemkowie podają sobie rękę ze słowami: „Czy zdrowy? Jak sa macie?”. Podobnymi pod względem treści i brzmienia słowami witają się też Uzbecy: „Jakszy my syd?”. W łemkowskim dialekcie i w języku literackim jest proste, ale zapewne stare jak świat słowo koszyk. I w języku uzbeckim jest takie słowo, tylko tam oznacza ono łyżkę. Ale i pod względem treści jest bliskie naszemu słowu, bo łyżka to właśnie mały koszyk (czerpak). W nadwołżańskich stepach żyje nieliczny naród Kałmuków (podczas wojny Kałmuków przymusowo przesiedlono na Syberię, ale z czasem udało im się wrócić w rodzinne stepy). Słowo kałmuk w tłumaczeniu z mongolskiego oznacza tego, który uciekł lub oddzielił się (Kałmucy oddzielili się od Mongolii, poszli na zachód i osiedlili się w nadwołżańskich stepach). W łemkowskim dialekcie jest słowo mykaty, które ma kilka znaczeń — skubać, szarpać, niespodziewanie, potajemnie uciekać. Zatem kałmuk — ten, który myknął. …Języki rozwijają się jak korona drzewa — w różne strony, ale pień i korzeń są wspólne. …Przy drodze z Komańczy, Radoszyc do Łupkowa, koło ujścia rzeki Bystrej do Osławiczki stoi przydrożny znak, który odbierany jest jako epitafium na grobie wsi, której nie ma… Takich epitafiów są setki na całej Łemkowszczyźnie. Łemkowie w warunkach bezpaństwowości i oderwania od macierzy Ukrainy zachowali swoją etnokulturę, pulę genową, tak jak Ukraińcy Chełmszczyzny, Nadsania, Podlasia; zachowali, bo czerpali siłę i natchnienie z głębin rodzinnej ziemi. Populację Łemkowszczyzny, Nadsania, Chełmszczyzny i Podlasia rozproszono po całym świecie, a Polesie zasypano śmiercionośnymi radionuklidami. Brutalne, gwałtowne i krwawe wygnanie ludności z tych ukraińskich ziem to ogniwo w długim łańcuchu ludobójstwa narodu ukraińskiego, tak jak budowa elektrowni atomowej w centrum ukraińskiego Polesia. Hołodomory, obozy koncentracyjne, regularne i długotrwałe niszczenie ukraińskiej inteligencji, plany i próba przesiedlenia całego narodu ukraińskiego za Ural (Anteusza można pokonać, jedynie odrywając go od ziemi) — to także ogniwa tego łańcucha. Lecz my możemy przebić się przez mrok do Słońca i stworzyć nasze Ukraińskie Soborowe niepodległe państwo. I jesteśmy pewni: tak będzie, bo mamy głębokie korzenie, nie potrzebujemy cudzego, z nami prawda i siła. Z nami Bóg i wolność!
i żywią drzewo ukraińskiego rodu. Musimy zachować, ochronić i przekazać w całej pełni oraz czystości swoim potomkom zapisany nam wysoki przodków spadek — nasz język. Od wieków pan — czysto wojskowy termin. Dlatego niegodziwie jest pozbawiać obrońcę Ojczyzny tego wysokiego i dumnego słowa, które zawsze do niego należało, podnosiło go i stale inspirowało: ty — obrońca, ty — stróż, ty — wojownik. Wyrzekać się w ukraińskiej armii słowa Pan, które oznacza właśnie Obrońcę, Stróża, Wojownika — to wyrzekać się tysiącletnich tradycji wojskowych i kozackich, całego pokładu swojej dawnej i sławnej historii. Tak można wyrzec się też innych naszych pradawnych, wysokich i świętych słów. Te słowa nie przestają wzywać-błagać — pielęgnujcie, chrońcie, strzeżcie, dbajcie! O swój język, wiarę, kulturę, swój naród, swoją państwowość. O swoją przyszłość.
Maschinelle Übersetzung
Wasyl ANTONIW, akademik, m. Moskwa. W Zachodniej Galicji, gdzie od wieków żyli Łemkowie — utalentowana, pracowita, wolno myśląca grupa etniczna wielkiego narodu ukraińskiego — niedaleko od obecnej granicy Polski ze Słowacją, w iglastym lesie bierze swój początek rzeczka Osławiczka, wpadająca do Osławy. Jeszcze całkiem niedawno (60 lat temu) wzdłuż brzegów Osławiczki leżała cudowna łemkowska wieś o dźwięcznej nazwie — Osławica. Słonecznymi promieniami i ciepłem świeci to słowo, w nim dusza, serce i rozum naszych dalekich przodków. W czarującej dolinie rzeki Osławiczki w harmonii z przyrodą tysiące lat żyli ludzie, sławili Boga i rodzimą ziemię, ogrzewając ją swoją pracą, wyznając siłę Słońca. Oto i nazwali oni rzeczkę — Osławiczka, rzekę — Osława, a wieś — Osławica. Łemkowie to autochtoni, oni skądinąd nie przyszli, a zawsze byli na tej ziemi. W XX wieku przez Łemkowszczyznę przetoczyły się krwawe fale dwóch wojen światowych. Płonęły wsie, lała się krew, ginęli ludzie, ale po I wojnie światowej ziemia szybko zagoiła rany. Druga wojna światowa pozostawiła o wiele głębsze i bardziej krwawe ślady. Z łemkowskich miast i wsi Niemcy wywieźli wielu młodych ludzi. Późną jesienią 1944 roku front przeciął wieś Osławicę. Górną, południowo-zachodnią część kontrolowali Niemcy. Rozlokowali się w okopach i ziemiankach wzdłuż zawczasu przygotowanej przez Słowaków linii obrony, odgrodzonej z przodu drutem kolczastym oraz pasem zaminowanego pola i brzegami rzeczki Osławiczki. Oddziały czołowe czerwonych wojsk rozmieściły się po chatach w dolnej, północno-wschodniej części wsi. Czasami dla wyżywienia zabierali ludziom owcę, cielę, krowę. Front we wsi stał długo, prawie dwa miesiące. Od czasu do czasu Niemcy ostrzeliwali okolice dolnej części wsi z moździerzy. Nocą zawisały ogniste sieci zapalających kul i błyski rakiet. W jedną z takich nocy Niemcy podpalili naszą i sąsiednią, stryjową chatę, które stały blisko ich linii obrony. Jesienią drewniana łemkowska chata pod słomianą strzechą jest gotowa do zimy: zagaty z trzech jej stron są ciasno nabite pachnącym sianem, niewymłóconymi snopami, drewutnia przepełniona przygotowanym na zimę drewnem. Taka chata szybko wybuchała ogniem i ugasić ją było niemożliwe, zresztą nie miał kto. Tata zdążył tylko wynieść dzieci, wyprowadzić ze stajni konie i krowy oraz otworzyć kurnik. Jeszcze wieczorem nasza wielka rodzina (czworo dzieci, tata, mama i babcia) miała wszystko, by w cieple i dostatku przezimować, doczekać wiosny, zaorać i zasiać niwę… A rano siedzieliśmy już w zimnej ziemiance w ogrodzie pod obaloną gruszą, głodni, bez chleba i odzieży. Nad światem wciąż płonęła wojna. W śmiertelnym pojedynku stoją dwie ogromne potęgi (czerwona i brunatna) i każda z nich chce władać światem. Która z nich jest ciemniejsza? Ale jest Łemkowszczyzna, jest Osławica, są nasi ludzie, bliscy i dalecy krewni, gotowi pomóc w biedzie, ogrzać, nakarmić. Jeszcze przed zimą Niemcy opuścili linię obrony. Front odtoczył się na Zachód — na Słowację i do Czech. W odróżnieniu od Niemców, Sowieci przeprowadzili. UKRAINA I SANSKRYT
Maschinelle Übersetzung
28 kwietnia 1946 roku do wsi od południowego zachodu wjechała kolumna czołgów. Dotąd nigdy ich nie widzieliśmy i nie słyszeliśmy. W walkach przeciwko Niemcom ani Rosjanie, ani Polacy czołgów w naszych stronach nie używali. Rok po zakończeniu wojny polscy żołnierze wsiedli na rosyjskie czołgi i skierowali je przeciwko pokojowym i bezbronnym ludziom. W ciągu dwóch godzin spędzili lud na plac koło cerkwi. Starych, dorosłych i dzieci bito, strzelano, grabiono, odbierano bydło, palono chaty. W ciągu kilku godzin cichą, spokojną łemkowską wieś rolników polscy i rosyjscy wojskowi zamienili w płonące krwawe piekło. Płacz kobiet i dzieci, ryk bydła, szczekanie i wycie psów, strzelanina, płomienie wszechpożerającego ognia — wszystko się zmieszało, wrzało, zniknęło poczucie przestrzeni i czasu. Gdzie ziemia, gdzie niebo?! Jeszcze rano ludzie wyszli w pole, żeby zaorać ziemię, zasiać niwę z dobrymi myślami i nadzieją na przyszłość, a teraz nikt nie wiedział, czy zobaczy jeszcze słońce, czy dożyje do rana… Żelazem i ogniem nas wygnano z rodzinnej ziemi. Porzucaliśmy domostwa, dźwięczne potoki, pola, lasy i góry, obżyte przez przodków. My zawsze byliśmy na tej ziemi, ale nigdy nie łakomiliśmy się na cudze, strzegliśmy swojego, szczyciliśmy się ziemią, pielęgnowaliśmy naszą mowę, kulturę, zwyczaje, śpiewaliśmy pieśni, chwaliliśmy Boga, sławiliśmy swoją Łemkowszczyznę. Jak i skąd pochodzą nazwy „Łemkowszczyzna”, „Łemkowie”? W literaturze rozpowszechnione jest dość uproszczone wyjaśnienie, jakoby nazwy te pochodziły od słowa „łem”, które w łemkowskim dialekcie języka ukraińskiego oznacza „tylko”. Głębiej pochodzenie nazwy tej grupy etnicznej narodu ukraińskiego wyjaśnia profesor S. Krynycki. Uważa on, że nazwa „Łemkowie” pochodzi od „lement”, „lementować” — głosić, krzyczeć, głośno mówić gromadą. 5. Słowo pan i współczesna Ukraina W ten sposób ukr. pan (jak i pani) sięga w głęboką starożytność i ma bezpośrednie odpowiedniki w językach słowiańskich, irańskich, indyjskich, bałtyckich, gdzie jest oznaczone wysokim statusem społecznym w ciągu całej swojej utrwalonej i nieutrwalonej historii. W językach irańskich i niektórych południowosłowiańskich (serbski, chorwacki) przybrało formę ban, jak i w „Księdze Welesa”. Jednak na Ukrainie, w porównaniu z Polską i Czechami, słowu pan nie wiedzie się słodko, a co najbardziej przykre — zostało ono wykluczone z użycia w odwiecznej sferze — wojskowej, która go zrodziła. Utworzone od indoeuropejskiej podstawy pa „bronić, ochraniać, strzec”, słowo pan i liczne pochodne imiona oraz nazwy niosą najdawniejsze pojęcia i wyobrażenia światopoglądowego, społecznego, magiczno-prawnego, wojskowego planu. Pierwotnie i jednocześnie. To wyjaśnienie jest hipotetyczne i wymaga dowodów oraz uzasadnienia. Długi czas istniała i dotąd istnieje samonazwa Rusini, Rusin. Kiedyś była to nazwa narodu Ukrainy-Rusi. Rusin — Ru Syn, — Ra Syn, co oznacza Syna Słońca. Nazwa ta zachowała się na Zakarpaciu i Łemkowszczyźnie. W łemkowskim dialekcie jest wiele słów z tego języka, którym posługiwano się w Rusi Kijowskiej i Księstwie Halickim. Jest to jeden z ważnych dowodów, że Łemkowie to żywa gałąź wielkiego narodu ukraińskiego. W łemkowskim dialekcie języka ukraińskiego zachowały się słowa, w których odzywają się tysiąclecia. Babcia, żeby ustrzec małego wnuka przed niebezpieczeństwem, mówiła: „zawaruj cię Boże, dziecko, od tego…” (warować — wartować, ustrzec, uniknąć). Słowo Waruna znajdujemy także w sanskrycie. Aby odwrócić działanie omamu i złego, babcia zaklinała: „piek cię, maro, i piek cię!”. Mara — to omam, widmo, które może przybrać postać Boga Ra (S. Piddubnyj „Filozofia ukraińskiego słowa”, 2004), a Piek — duch zła. Żeby Mara nie czuła się bezpiecznie (bez Pieka) wśród ludzi, wygłaszano zaklęcia. W łemkowskich bajkach, podaniach i w języku potocznym zachowała się jeszcze z czasów przedchrześcijańskich nazwa mitycznej istoty, która mogła wprowadzić człowieka w błąd, zamroczyć głowę, oszukać. Nazwali ją nasi dalecy przodkowie Mamoną: „…Przyszła Mamona, obmamonila, Iwan wziął i coś tam sprzedał…” Czyli zrobił coś nie z własnej woli, nie to, co trzeba (z łemkowskiej bajki). Mamona u niektórych dawnych narodów — Syryjczyków i in. — to bóg bogactwa i zysku (Nowy słownik wyjaśniający języka ukraińskiego, Kijów, 1999). Jeszcze po łemkowsku mówią: ładuwaty siahy — ładować, składać w ład odpowiedniej długości kłody. Dlaczego te kłody nazywają się korowyczi, byczyczi, turyczi, czyli i wojownicy. A Ukraińcy we wszystkich czasach mieli status pierwszorzędnych wojowników. O takim podziale społecznym i stanie wojennym u przodków współczesnych Ukraińców świadczą ich nazwiska, które odzwierciedlają wszystkie te cztery terminy na oznaczenie stanów społecznych, jak u Hindusów i Irańczyków. Warstwę wojenną u nich oznacza termin kszatr-kszatr-ksaxr — „siła, władza”, z którym spokrewniony jest nasz car, utrwalony w licznych ukraińskich nazwiskach — Car, Carko, Caryk, Caruk, Caruk, Cariw, Carycz, Carczuk, Carewycz, Carenko, Carczenko, Caryczenko, Carowśkyj itp. Nie oznacza to, że przodkowie współczesnych nosicieli tych nazwisk należeli do carskiego rodu, a świadczy o tym, że należeli właśnie do stanu wojennego, skąd pochodzili też carowie i książęta. Więc nie warto podcinać swoich prakorzeni, które z odwiecznych głębin czerpią życiodajne soki.
Maschinelle Übersetzung
Rubrykę prowadzi Stepan NALYWAJKO, orientalista-indolog, kierownik działu badań porównawczych naukowo-badawczego Instytutu Ukrainoznawstwa “obrońca, strażnik, wojownik” słowo pan rozwinęło się do znaczeń “gospodarz, władca, rządca, książę, hetman”, odnosi się ono bezpośrednio do stanu wojennego, jednoznacznie wskazuje na prawo i obowiązek wojownika — bronić, ochraniać, strzec. A dawne społeczeństwo ukraińskie, tak jak staroindyjskie, staroirańskie i scytyjskie, znało podział społeczeństwa na stany — kapłanów, wojowników, rolników i zależnych wspólnotowców. Jeszcze w V w. p.n.e. Herodot opowiedział scytyjską legendę o czterech darach, które spadły z nieba — złotych czaszy, siekierze, pługu i jarzmie. Te magiczne przedmioty symbolizują czterostanowy podział społeczeństwa scytyjskiego: czasza — atrybut kapłanów, siekiera — wojowników, pług — rolników, jarzmo — zależnych wspólnotowców. A Scytowie, z przekonaniem twierdzi “Księga Welesa”, to także krawieńcy, czyli Ukraińcy, bo krawieńcy — to dawna forma współczesnego etnonimu Ukraińcy i ozna-
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
...ok. Do moich rąk trafiły „Protokoły Mędrców Syjonu”, a także wydany w Berlinie tomik wierszy Anny Achmatowej „Anno Domini”. Protokoły przejrzałem uważnie i dałem do czytania kolegom. A wiersze Anny Achmatowej znałem prawie wszystkie i pamiętam do dziś. Nosiłem ten tomik i czytałem każdemu, kto chciał słuchać. Otóż Ludа prosi: daj mi poczytać. A ja — nie. Mówię: ja ci poczytam!
Wyszliśmy poza obręb obozu, na brzeg Sztokbachu — to strumyk, od niego obóz otrzymał nazwę — i smakujemy wiersze, wrażliwe dla naszych dusz. Chodziliśmy tam i następnego dnia, i jeszcze kilka razy. Ale przeciwko nam wystąpiła polska rodzina. W obozie były dwa baraki rodzinne, jeden z nich polski. Przychodzi do mnie delegacja: nie mąć dziewczynie w głowie, u was nic nie może wyjść. Dlaczego? Z trzech powodów: dziewczyna jest niepełnoletnia, wasz Stalin nie pozwoli, a poza tym drogi macie różne. Pierwsze — zrozumiałe. Drugie — jeszcze nie wiedziałem, że Stalin zakazał obywatelom radzieckim zawierania małżeństw z cudzoziemcami. A że drogi są różne — to Międzynarodowy Czerwony Krzyż tak zdecydował: Francuzów i Duńczyków natychmiast odsyłano do domu, mają wolną drogę, a polska społeczność obozowa otrzymała zaproszenie na rekonwalescencję do niemieckiego sanatorium górskiego. Ale jeszcze spotkaliśmy się z Ludą: podarowała mi fotografię, a ja przepisałem jej kilka wierszy. Dwa albo trzy po ukraińsku, byłem już trochę znanym w obozie młodym poetą. Część napisanego rozeszła się po innych obozach; później redakcja „Zorii Połtawszczyzny” przesyłała mi strony z pamiętników dziewcząt, które były w jednym obozie z moją siostrą. Kilka wierszy było swoistą parafrazą Anny Achmatowej: brałem jej temat, kilka wierszy oryginału — a dalej już od siebie, o naszym obozowym życiu. Ludа włożyła część zachowanego ze swojego listu — właśnie takie przeróbki-prześpiewy. Teraz zgadnij — czym to było: pierwszym zauroczeniem, wzajemną sympatią, czy też pierwszą miłością, której było pisane przejść przez całe nasze życie. Ta fotografia była ze mną i w szybie kopalni na katordze, i na mroźnej Północy, i na zaśnieżonym Kamczatce. A potem okoliczności przemielały życie na swój sposób. Prawie dziesięć lat przymusowej niewoli — i wracam do domu z opustoszałą duszą. Gdzieś w mroku zgasły moje poetyckie pasje, pragnienie nauki, zdobycia zawodu i wykształcenia. A i urządzić życie rodzinne nie mogłem: coś we mnie się odmieniło, wypaliło się, nawet nie mogłem się zakochać. Młodzieńcza złość aż rozpiera wszystko, a dusza milczy. Przyjaciele otoczyli mnie wtedy opieką, pomogli mi wrócić do szkoły, niemal za rękę zaprowadzili do instytutu, wprowadzili do grupy poetyckiej. Dobrze też, że seksualnie nienasycone poetki z kółka znanej feministki omijały mnie swoją natarczywą uwagą… I oto teraz noszę niespodziewano-nieprawdopodobny list Ludy — jak w tamtych dawnych czasach wiersze Anny Achmatowej. Żona przyjęła to ze zrozumieniem, przyjaciele — także. Mimo całej nieprawdopodobności naszego powojennego rozproszonego życia, nasz przypadek z Ludą jest wyjątkowy. Nie wywołuje on żadnych zmian w naszych losach, a radości duszy wylał pełnymi garściami. Na schyłku życia to swoiste zapewnienie, że i ty komuś byłeś drogi i potrzebny, że nawet po tylu długich latach ktoś, kto kiedyś był ci bliski, stara się dowiedzieć, „co się ze mną stało”, a niebo pobłogosławiło jej starania — list prawie nie miał szans trafić do moich rąk — przez pomieszany adres (na kopercie zamiast m. Łochwica było napisane m. Pochwisa). I to wszystko wznosi moją duszę ku czemuś wysokiemu i czystemu, skrapia ją dziwną łaską. Wybaczcie mi te wzniosłe słowa, ale nie mam ochoty się od nich odcinać.
Maschinelle Übersetzung
Mykoła PETRENKO, pisarz, były więzień obozu „Stockbach” Mogłem tego listu nie otrzymać. Nawet to, że go otrzymałem, można nazwać przypadkiem, niemal cudem: został wysłany na adres, pod którym mieszkaliśmy jeszcze przed wojną. Zresztą numeracja się nie zgadzała — zmieniała się, ulica była rozbudowywana. Także ulica wtedy inaczej się nazywała: była Mazyłychą, bo rozrosły się na niej właśnie chaty-lepianki, później przemianowano ją na H. Skoworody, a dopiero teraz — na T. Szewczenki. Zbiegiem okoliczności okazało się też to, że pod tym adresem mieszka obecnie mój imiennik, również Mykoła Petrenko. Otrzymawszy ten list, Petrenkowie zdziwili się: z Polski, kto to mógł być? Polskiego nie rozumieli, więc znaleźli tłumacza. Przeczytali coś takiego, co ich początkowo wprawiło w zakłopotanie: „Drogi Kolu! Szczęśliwy przypadek pomógł mi znaleźć Twój adres. Minęło już 60 lat (63!), ale wciąż mam małą nadzieję, że może jest ktoś, kto mógłby mi napisać, co się z Tobą stało. Czy pamiętasz dziewczynkę, która pracowała w obozowej kuchni, Ludę? Dziś ma ona już dzieci, wnuki i prawnuki. Mnie wraz z rodziną Amerykanie wywieźli na dwa miesiące na wypoczynek w góry. Potem wróciliśmy do Polski, na Ziemie Odzyskane. Okolice Zielonej Góry są bardzo piękne, dużo lasów, grzybów i jagód, z góry zapraszam. Przesyłam Ci część Twoich wierszy (kserokopię). Przechowuję je i często czytam — wtedy wracają wspomnienia, dobre i złe. Ale przecież z tego składa się życie. Przepraszam, że nie piszę po rosyjsku. Trochę umiałam pisać, ale z błędami i, w odróżnieniu od Ciebie, już nie będę potrafiła. Serdeczne pozdrowienia dla Ciebie i Twojej rodziny. Ludmiła Zielińska (Choińska)”. Telefon od mojego imiennika z rodzinnej Łochwicy był niespodziewany. Koresponduję z kilkoma rodakami, z pracownikami muzeum, biblioteki — ale to byli nowi dla mnie ludzie. Żona Mykoły Petrenki (poszukiwaniami zajmowała się właśnie ona, zdobywszy mój adres w redakcji łochwickiej gazety, a telefon — u mojego krewnego Mykoły Czekmeza), zdecydowała, że list jest zaadresowany do mnie. W rodzinie wiedzieli o mnie, mieli kilka moich książek. A tam — biogram: wywieziony na przymusowe roboty do faszystowskich Niemiec. Oprócz tego byli ciekawi, bo przecież nie tylko rodacy, ale z jednej ulicy, a do tego nazwisko to samo. Więc telefon wprawił mnie w zakłopotanie. Kobieta opowiada tło, zaczyna czytać list — i wtedy poczułem się, jakby poraził mnie prąd: podpowiadam nazwę obozu, imię dziewczyny. A kiedy doszło do wierszy — podpowiadam także zachowane w pamięci wersy. To było coś takiego, co prawie się nie zdarza — więcej niż rzadki wyjątek. Choć w mojej praktyce poetyckiej właśnie wiersze już trzykrotnie powodowały odnalezienie dawno utraconych na niezwykle trudnej życiowej drodze ludzi. Po raz pierwszy było to w 1967 roku, kiedy w Moskwie wyszedł w rosyjskim przekładzie mój tomik poetycki, a w nim cykl wierszy obozowych, adresowanych do konkretnych ludzi, Niemców, którzy pomagali ostarbeiterom przetrwać w tamtym strasznym niewolniczym czasie. Tomik trafił do niemieckich korespondentów, nie pożałowali czasu na poszukiwania — i spotkali się z „kobietą w czerni”, jak została opisana w tomiku, a także z muzykiem Albertem Lessingiem. „Kobieta w czerni” — Hedwig Strauss, która straciła na ukraińskich ziemiach swoich synów i od tamtej pory stała się naszym aniołem stróżem, pomagając kilku młodzieńcom i dziewczętom przetrwać. Albert Lessing — były komunista, który musiał zrezygnować ze swoich przekonań, ale pozostał człowiekiem humanitarnym, również pomagał ostarbeiterom. Mnie wtedy zaprosiła niemiecka telewizja i po pewnych wahaniach jednak odwiedziłem niemieckich kolegów, najpierw sam, a potem z całą rodziną. Znalazłem tam nowych przyjaciół. Pierwsi adresaci z czasem pożegnali się z tym światem, a przyjacielskie stosunki z ich dziećmi utrzymuję do dziś. Druga niespodzianka zdarzyła się z książką „Modlitwa ojca Zenona”. Dziewczynka Luda z obozu „Stockbach” martwi się: „Co się z Tobą stało?”. A mnie wtedy z obozu, ze strefy amerykańskiej, kagebiści przerzucili (jak i wielu innych) do radzieckiej strefy okupacyjnej i od razu, jak w przepaść, do obozu „filtracyjnego”: przecież, według stalinowskiej definicji, byliśmy wrogami, zdrajcami, kuliśmy broń przeciwko radzieckim żołnierzom-wyzwolicielom. Więc najpierw dwa lata w kopalni, potem cztery — na zaśnieżonej Kamczatce. Tam, przy wyrębie lasu, zimą los zetknął mnie z byłym księdzem, ojcem Zenonem, który pomógł nam zorganizować jasełka na Boże Narodzenie, wspólną modlitwę, lodowy krzyż na
Święto Jordanu. Za to ukarano go przeniesieniem do innego obozu, kazachskiego Dżezkazganu. W pierwszych latach niepodległości wróciłem do tego tematu, opowiedziałem historię bliskiego mi księdza Zenona. A ukraińscy koledzy z Przemyśla w długiej liście zamordowanych przez stalinistów księży odszukali Zenona Bandrowicza — absolwenta Przemyskiego Seminarium Duchownego, księdza najpierw we wsi pod Drohobyczem, a potem we wsi Łastiwka koło Turki — tutaj był jeszcze kapelanem powstańczej sotni, za co też zapłacił. Można dodać, że życie księdza Zenona i po uwolnieniu było przepełnione prześladowaniami i tułaczką, tak też zginął nie na ojczystej ziemi. A niedawno nominowano go do godności Błogosławionego, skierowano odpowiednie dokumenty do Watykanu. Trzecia historia — z poematem “Klonowy liść, maki i numer”, wydrukowanym w książce z okazji czterdziestolecia zakończenia wojny. Ten poemat drukowany był z dedykacją “Siostrze Nasti, zamordowanej w hitlerowskim obozie koncentracyjnym”. Pewnego razu otrzymuję przesłany z gazety “Połtawska zoria” list kobiety, która była (oczywiście, w młodych latach) w niemieckiej niewoli, w obozie “Küttenbach” razem z moją siostrą. Ona zaprzecza: “Dlaczego Pan pisze, że Pana siostra zginęła? Ona żyje, wyszła za mąż za Polaka, francuskiego jeńca wojennego z armii Andersa, i oni zamierzali wyjechać, bo tutaj chcieli ich rozdzielić moskiewscy emisariusze…”. Znowu ten stalinowski zakaz dla radzieckich ludzi żenienia się z obcokrajowcami! Rzucam wszystko, lecę na rodzinną Połtawszczyznę. We wsiach Juskiwci i Łuci mieszkało kilka dziewcząt, które były razem z Nasti w obozie “Küttenbach”. Zebrały się na kolację, powyciągały dziewczęce albumy, a tam fotografie, gdzie one są z siostrą, a na jednej — z jej mężem. U dwóch zachowały się śpiewniki, a tam kilka moich wierszy, które przesyłałem siostrze — korespondowaliśmy, dopóki można było. Kilka lat poszukiwań — i list z Australii: “Bracie mój, ja żyję!..”. Los dał nam możliwość spotkać się — to był już 1990 rok, ja nie mogłem wybrać się do Australii, przyjeżdżała siostra — podróżowaliśmy wtedy po Ukrainie, od Kijowa do Kaniowa, w Łochwicy spotkaliśmy się z rodziną, ze szkolnymi przyjaciółmi (tak ich mało zostało). Niestety, wkrótce po tej podróży siostrzana droga życiowa się urwała… Tak, ja należę i do mistyków, i do fatalistów, w moim życiu zdarzały się przypadki, które potwierdzały właśnie te teorie. I dziwne zbiegi tej, czwartej historii, również przekonują mnie o tym. Oczywiście, pamiętałem to, o czym przypominały mi wersy z niezwykłego listu. Otóż wiosna 1945 roku, zakończenie wojny. Nas, więźniów obozu “Stockbach”, już wyzwolili amerykańscy czołgiści, i życie nasze zmieniło się: jakby dwa tysiące młodych ludzi z piekielnego przedsionka przeniosło się do rajskich komnat. Miejsce naszego zamieszkania nie zmieniło się — ten sam obóz, ale wszystko zmieniło się w naszych duszach: jesteśmy wolni! Jesteśmy uskrzydleni, pełni najbardziej romantycznych nadziei, wiary, że odtąd świat się zmieni. Że po tak piekielnych próbach ludzkość wyrwie ze swoich dusz nawet ducha najmniejszej niechęci, wrogości, że nami wszystkimi kierować będą dobro i miłosierdzie, sprawiedliwość i zaufanie. Niemcami też — my w obozie widzieliśmy mnóstwo przykładów serdecznego stosunku do nas prostych ludzi. W obozie zaś spotkania i bratanie się, poszukiwania ziomków, oczekiwanie na ostateczne zakończenie wojny, zwycięstwo nad faszyzmem, możliwy i upragniony powrót w rodzinne strony. Przed nami — nowe drogi, możliwość uczyć się, pracować, godnie urządzać swoje życie; pragnienie miłości, jednoczenia kochających dusz. A dziewcząt w obozie było niewiele. I my coraz częściej zaczęliśmy widywać się z Ludą, “dziewczynką, która pracowała w obozowej kuchni”. W obozie — w kuchni, w ambulatorium, w pralni i w innych zakładach — pracowali nieletni: komendantura surowo przestrzegała przepisów i zasad. Ludzie jeszcze nie minęło szesnaście lat. Pewnego razu podczas wędrówek z obozu do miasta poznałem jednego rosyjskiego emigranta. Ktoś powiedział mu, że piszę wiersze, i on zaproponował mi kilka swoich ksią-
Maschinelle Übersetzung
Lidia ŁUCENKO Pod takim tytułem w majestatycznej sali Narodowej Opery Ukrainy odbył się wieczór pamięci wybitnego kompozytora, poety, ludowego artysty Związku Radzieckiego i Ukrainy, laureata Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki, Bohatera Ukrainy Ołeksandra Biłasza. Urodził się na malowniczej połtawskiej ziemi, we wsi Hradyźk, która podarowała mu szczodrą muzyczną duszę. Właśnie tutaj wchłonął wielką synowską miłość do swojej ziemi, poezji i pieśni. Już od wczesnego dzieciństwa chłopiec wraz z rodzicami śpiewał ludowe pieśni, które nie cichły w ich domu, ponieważ mama była jedną z najlepszych śpiewaczek we wsi, a ojciec dobrze grał na bałałajce i gitarze. Wieś słynęła z mistrzów instrumentów muzycznych. I mały Sasza, mając słuch muzyczny, od trzech lat grał na samoróbnej harmonijce, a potem na skrzypcach, bałałajce, gitarze. Pierwszą edukację muzyczną dał chłopcu ojciec. Ale Saszce tej nauki było mało i udał się do Kijowa, by uczyć się w szkole młodzieży pracującej, gdzie zaprzyjaźnił się z braćmi Majborodami, przyszłymi kompozytorami, którzy stali się jego pierwszymi nauczycielami muzyki. Potem nauka w Żytomierskiej Szkole Muzycznej, Konserwatorium Kijowskim, które ukończył w 1957 roku (klasa Mykoły Wilińskiego). Tak Ołeksandr Iwanowycz zanurzył się w świat piękna i harmonii, tworząc niezrównane pieśni o brzmieniu patriotycznym i lirycznym: „Ja żyw w taki czasy”, „Powtoryś u wikach”, „Pisnia pro Ukrajinu”, „Dwa kolory”, „Jaseny”, „Leleczeńky”, a także romanse, dumy, ballady: „Cwituć osinni tychi nebesa”, „Synu, kaczky letiat” do wierszy wspaniałych poetów — A. Malyszki, D. Pawłyczki, M. Tkacza, B. Olijnyka, I. Dracza, W. Juchymowycza, D. Łucenka, O. Matijka, S. Jowenko, M. Tomenki. Kompozytor, czując twórcze uniesienie, zaczął pisać poważną muzykę klasyczną. W 1965 roku Ołeksandr Biłasz stworzył operę „Hajdamaky” według poematu T. Szewczenki, która niestety do dziś nie ujrzała sceny. Co prawda, przez pewien czas fragment opery brzmiał w wykonaniu Narodowej Kapeli Bandurzystów Ukrainy. Ołeksandr Iwanowycz pracował jako przewodniczący Związku Kompozytorów Ukrainy. Był sprawiedliwy. Jurij BEZKROWNYJ Wystawę prac plastycznych studentów Kijowskiej Dziecięcej Akademii Sztuk, która otworzyła się w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, już nazywają pierwszą jaskółką obchodów w Rosji i na Ukrainie 200-lecia urodzin wybitnego ukraińskiego i rosyjskiego pisarza Mykoły Gogola. Tą ekspozycją Centrum zapoczątkowało nowy projekt „Mykoła Gogol”, w ramach którego już w tym roku odbędzie się kilka wielkoskalowych i niebanalnych wydarzeń. Na przykład w czerwcu otworzy się wystawa indywidualna o tematyce gogolowskiej ludowego artysty Rosji, akademika Rosyjskiej Akademii Malarstwa, Rzeźby i Architektury Anatolija Zykowa, a od jesieni zaplanowano cykl akcji wraz z Centrum Pamięci „Dom Gogola”. Prace studentów Kijowskiej Dziecięcej Akademii Sztuk poświęcone są najsłynniejszym i najbardziej lubianym utworom Mykoły Gogola nie tylko na Ukrainie i w Rosji, ale i na całym świecie — wątki z opowiadań „Wieczory na chutorze w pobliżu Dikańki”, „Noc wigilijna”, „Zaginiona gramota” oraz innych nieśmiertelnych dzieł, które odzwierciedlają ukraińską przeszłość, ukraińską tożsamość i unikalny świat ukraińskiej mitologii. Studenci wyodrębnili z tego ogromnego dziedzictwa pisarza to, co jest im najbliższe, w czym odkryli pewną, zrozumiałą tylko dla nich treść. „To niezwykle utalentowane dzieci. To zachwyca! — powiedział na otwarciu ekspozycji dyrektor generalny Centrum, doktor nauk historycznych, członek korespondent APN Ukrainy Wołodymyr Melnyczenko.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
...liwie i wymagająco odnosił się do swoich kolegów, był bardzo odpowiedzialny i wrażliwy na ukraińską sztukę, często bronił najlepszych kompozytorów i śpiewaków, pracując jako przewodniczący jury festiwali. Pracując nad operą „Prapornośce” (1985 r.) na podstawie dzieła Ołesia Honczara, Ołeksandr Iwanowicz rozumiał, że jest ona warta uwagi słuchaczy. Wystawiły ją teatry w Dniepropetrowsku, Charkowie i Kijowie, lecz z jakiegoś powodu zniknęła z repertuaru. Wspaniała oratorium „Wiśniowy wiatr” do wierszy Iwana Dracza, poświęcone pamięci Tarasa Szewczenki, oraz operetka „Legenda o Kijowie” również zostały zapomniane. Ołeksandr Biłasz był autorem muzyki do spektakli i filmów. Zwłaszcza romantyczny film „Roman i Franczeska” z jego niezapomnianą piosenką do wiersza Dmytra Pawlyczki „Spadły rosy na pokosy” żyje w ludzkich sercach do dziś.
Kompozytor tworzył jasne, przesycone dobrocią i miłością pieśni, które zachwycały słuchaczy. Najwyższym szczęściem, złotym marzeniem każdego poety i kompozytora jest bowiem stworzenie pieśni, którą śpiewałby naród. W naszych szalenie upolitycznionych czasach, które niwelują artystyczne drogowskazy i w których wszystko wzniosłe wydaje się ostatecznie tracić wartość, utwory Ołeksandra Biłasza, jak haust uzdrawiającej wody, nie pozwalają człowiekowi zapomnieć, kim jest na ziemi, zmuszają do zastanowienia i do oczyszczenia się dobrocią i miłością do wszystkiego, co istnieje, na naszej błogosławionej i bogatej w talenty ziemi. Niestety dziś eter i scenę zalała hałaśliwa, rytmiczna muzyka pop o niskich lotach, z tekstami i melodiami zupełnie niewłaściwymi dla słowiańskiej duszy. Brzmi ona na koncertach, dyskotekach, jest tłoczona w tysiącach egzemplarzy płyt. Żywą, prawdziwą muzykę słyszymy coraz rzadziej. Koncert pamięci Ołeksandra Biłasza, jak wysepka niezapomnianych melodii, zgromadził miłośników pieśni ukraińskiej w Narodowej Operze Ukrainy, gdzie brzmiały wspaniałe pieśni i romanse w wykonaniu znanych śpiewaków: zasłużonych i ludowych artystów Ukrainy Mykoły Kowala, Natalii Nykołajszyn, Ołeksandra Bojka, Anżeliny Szwaczko i innych wykonawców, przy akompaniamencie Narodowej Orkiestry Instrumentów Ludowych pod batutą ludowego artysty Ukrainy, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki Wiktora Hucała. Niezapomniane wrażenie wywarł występ braci Pawła i Petra Pryjmaków, którzy wykonali pieśń O. Biłasza do wiersza D. Pawłyczki „Dwa kolory”. Gdyby kompozytor napisał tylko tę jedną pieśń, zostałby sławny, bo jest to hymn ku czci naszych matek, hymn ludzkiego życia. Zamykającym akordem wieczoru był występ chóru ludowego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki pod kierownictwem mistrza śpiewu, ludowego artysty Ukrainy Stanisława Pawluczenki. Jeszcze za życia kompozytora Pawluczenko wykonywał jego utwory i, jak przyznawał Biłasz, czynił z nimi cuda. I rzeczywiście tak jest: tryptyk z utworów Ołeksandra
Pieśni Biłasza do wierszy M. Tkacza, D. Pawłycza, M. Tomenka „Synu, kaczki lecą”, „Bociany”, „Konie biegły przez step”, „Nie śpij, moje serce” w jasnym opracowaniu wykonano na jednym oddechu.
Jakkolwiek nie grzeje pierś pozłota,
Wśród swoich najwyższych nagród
Uważam pieśń — ukołysaną w nutach,
Którą pozostawił jej naród.
Ludzie słuchali tych profesjonalnie i mistrzowsko wykonanych utworów na stojąco i burzliwymi oklaskami żegnali śpiewaków. Na sali nie było obojętnych, bo ludzie zatęsknili za prawdziwą sztuką. Bo to, czego nie potrafią zrobić politycy, potrafi nasza pieśń — szczera i mądra, dobra i jasna. Może ona łączyć ludzkie serca i dusze. Swoją niepowtarzalną, melodyjną, liryczną pieśnią kompozytor połączył wszystkich obecnych na sali, tych, którzy dążą do piękna, harmonii i wolności. Wielka ludzkość, szczerość i życzliwość kompozytora przypomniały mi spotkanie w jego domu. Pracując w telewizji, przygotowywałam świąteczny program „Svyat-Vechir”. Zaangażowano do niego dziecięce zespoły folklorystyczne z Iwano-Frankiwska. Odwiedziliśmy Ołeksandra Iwanowicza w jego domu. Szczerze i ciepło powitał kolędników, a potem, poczęstowawszy dzieci, usiadł przy fortepianie i razem z nimi zaśpiewał kolędy i szczedriwki, wspominając swoje bose dzieciństwo. Zapytałam go wtedy, dlaczego nie komponuje muzyki do własnych wierszy. Biłasz odpowiedział: „Nie jestem tak wielkim poetą, żebym mógł brać swoje teksty, po prostu wylewam na papier swoją duszę, swoje wewnętrzne „ja”, to, co czuję i przeżywam. Po prostu dzielę się refleksjami o losie Ukrainy, tragedii narodu, który walczy o swoją niepodległość. To moje rozmyślania o teraźniejszości, miłość do swojej ziemi, do przyrody, którą kocham do szaleństwa, filozoficzne medytacje o ludzkim bycie”. I wszystko to rzeczywiście można przeczytać w jego wierszach, bo kompozytor zostawił wiele tomików poezji: „Melodia”, „Studnia”, „Jaskółcze nuty”, „Wspomnienie”, „Zmiłuj się i przebacz”.
najskuteczniejszą. Powinna ona dawać możliwość dotarcia do każdej duszy i ujawnienia talentu.
— Czym zajmują się wasi studenci i absolwenci?
— Nasi studenci od samego początku nauki (od siódmego roku życia) pracują nad projektami twórczymi. Opanowują język angielski, niemiecki, francuski, uczą się obsługi komputera. Dzieci brały udział w tworzeniu wielu podręczników i pomocy dydaktycznych, ilustrując je, pracują w teatrach, grają w znanych orkiestrach kameralnych, tworzą piękne prace artystyczne. I oczywiście mają praktykę, która pozwala im na co dzień żyć swoim zawodem, odczuwać go i widzieć zaufanie dorosłych.
— Ogromny wpływ na kształtowanie osobowości mają wykładowcy. Kto wykłada w akademii?
— Dzieci uczą się pod kierunkiem wybitnych wykładowców, zdobywają zawód i dzięki swoim pedagogom pozostają mu wierne przez całe życie. Nasz system edukacyjny jest partnerski, staramy się dać dziecku możliwość poczucia się osobowością, którą cenią dorośli.
— Zapewne wysoka ocena twórczości waszych wychowanków, którą usłyszała Pani także w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, daje Pani powód do dumy z nich.
— Z przekonaniem mogę powiedzieć, że wychowujemy naprawdę patriotyczną, duchową osobowość, która potrafi godnie reprezentować nasze państwo w każdym zakątku świata. Wierzę, że w przyszłości nasi absolwenci zrobią wiele dobrych rzeczy dla Ukrainy i jej rozwoju kulturalnego. Zapraszam Państwa do odwiedzenia naszej akademii i poznania jej młodych studentów.
Maschinelle Übersetzung
— Kiedy wszedłem do Kijowskiej Akademii Dziecięcej i zobaczyłem ich prace, wiedziałem już, że ta wystawa musi się odbyć w naszym Centrum Kultury. To zdumiewające, nieoczekiwane spojrzenie na Gogola i jego twórczość, na fantasmagorię, do której my, dorośli, nie zawsze potrafimy się wznieść, do poziomu naiwnego, czystego i tak głębokiego twórczego odczytania jego dzieł”. Obecny na otwarciu wiceprezydent Akademii Sztuk Ukrainy, artysta ludowy Ukrainy Wiktor Sydorenko wyraził przekonanie, że pomimo całej złożoności tematyki gogolowskiej, studenci stworzyli płótna, które sprawiają wrażenie w pełni dojrzałej wystawy artystycznej. Są prace, które odpowiadają wszystkim profesjonalnym kanonom. Wieczór gogolowski w Centrum Kultury odwiedziła dyrektor jedynej w Moskwie szkoły imienia Mykoły Gogola Wiktorija Filkina. Obiecała ona, że wszyscy uczniowie odwiedzą wystawę w Centrum Kultury. Zwróciliśmy się do rektora Kijowskiej Dziecięcej Akademii Sztuk, akademika Akademii Sztuk Ukrainy Mychajła Czemberżiego z kilkoma pytaniami o placówkę, którą kieruje. — Panie Mychajle, proszę opowiedzieć o procesie nauczania w akademii. — Kijowska Dziecięca Akademia Sztuk istnieje na Ukrainie już czternaście lat jako niestandardowa wyższa uczelnia, w której dzieci rozpoczynają naukę w wieku czterech i pół roku. Nauka w akademii to system nieprzerwanej profesjonalnej edukacji artystycznej: szkoła przygotowawcza, podstawowa, średnia i wyższa. W tym roku po raz pierwszy wypuszczamy licencjatów. Posiadamy licencję na kształcenie specjalistów i magistrów. Sądzę, że wkrótce klasyczna formuła tego procesu edukacyjnego zostanie domknięta i będziemy mogli zbudować na wszystkich pięciu wydziałach — teatralnym, muzycznym, dramatycznym, plastycznym, przygotowawczym — system, który będzie Wiktor Sydorenko, Wołodymyr Melnyczenko, Mychajło Czemberżi
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
…niechlujności. W rzeczywistości jednak, gdy kulturalny hodowca trzyma świnie w czystym, przestronnym chlewie, lochy odwdzięczają się gospodarzowi dobrym zachowaniem i, że tak powiem, wysokiej jakości produktem końcowym. Nawiasem mówiąc, niektóre z nich mają wyjątkowy węch; we Francji świnie wykorzystuje się nawet do szukania grzybów, a zwłaszcza drogocennych trufli. Nie zasługują na pogardę także zdolności umysłowe tych zwierząt. W górskich okolicach, na Kaukazie, gdzie praktykuje się wolny chów świń, przebywają one niemal przez cały rok w stanie półdzikim; przez ciepłą porę roku z powodzeniem radzą sobie same, ale zimą nieodmiennie wracają do chlewów. A o potomstwo dbają z troskliwością, jakiej nie posiada żadne dzikie stworzenie. W odróżnieniu od domowej świni jej przodek – odyniec, czyli dziki dzik – jest zwierzęciem zwinnym i wcale nie grubym, choć waży nawet do 200 kilogramów. Wszystko u niego jest sprawniejsze niż u świni: tułów krótszy, nogi silniejsze, głowa dłuższa, kły ostrzejsze; nawet uszy nie zwisają jak u gospodarskiej lochy, lecz stoją sztywno do góry. Dzikie prosięta wyróżniają się żółtawymi pasami na tułowiu i wesołym usposobieniem, podczas gdy dorosłe – uporem i leniwością. Trafiwszy do niewoli, szybko przyzwyczajają się do nowych warunków i, niezależnie od nastroju, bezczelnie zaczepiają koty i psy, za co dostają od nich, na co zasłużyły. Zapewne ludziom nietrudno było oswoić tego zwierza, by potem, już jako zwierzę domowe, rozprzestrzenić go po wszystkich kontynentach. W Sofii Kijowskiej, na ścianie u początku schodów na chór, zachowała się od XI wieku freska przedstawiająca polowanie na odyńca. Myśliwemu pomaga pies, a scena walki z ogromnym dzikiem pełna jest dynamiki i dramatyzmu. Włodzimierz Monomach w „Pouczeniu” mówi o tym, jak dzik u niego „odgrywał mieczem na udzie”… Jeśli na odyńca polowano z psami, bronił się z szczególną furią. Zadając ciosy kłami, podważając od dołu, zwierz starał się podrzucić wroga; kto kogo rozerwie – to była kwestia. Zapewne dlatego odyńca, podobnie jak wilka, zaliczano do „grubej”, czyli „czarnej” zwierzyny i polowano na niego z przeszkolonymi chartami. Tak bywało także na Wielkim Ługu za progami Dniepru, gdzie w wysokich trzcinach w pobliżu cieków i jezior dziki występowały aż do połowy minionego stulecia.
Nad Iwanem na mogile, Koło tamtego gaju, I bez wiatru kołysze się, I wiatr kołysze. Analogia topoli z kobietą została przeniesiona także na los Ukrainy, która doznała ciężkich prób w wyniku najazdów wroga. Topola, podobnie jak wierzba, stała się narodowym symbolem Ukrainy. Znana jest legenda o topoli. „Były sobie trzy przyjaciółki. Żyły ze sobą w zgodzie: czy na weselu, czy na wieczornicach — zawsze razem. Pewnego razu, mówią, w dzień Iwana Kupały poszły wszystkie trzy zbierać kwiaty. Miały już wracać do wsi, gdy usłyszały szalony tętent koni. — O Boże, Tatarzy! — krzyknęła jedna. — Utopimy się w rzece, a nie damy się Tatarom w ręce! — krzyknęła druga. A Tatarzy już szykowali się do rzucenia lassa. — Boże, spraw, żebyśmy stały się topolami — krzyknęła trzecia. Wszystkie trzy natychmiast stały się topolami i zaszeleściły liśćmi. Tatarzy przerazili się i uciekli z powrotem, nie wyrządziwszy wsi żadnej krzywdy”. Inny wariant legendy: „Trzy rodzone siostry wraz z matką poszły na pole zbierać len. Nagle napadli na nie Tatarzy. — O matko, Tatarzy, ratujcie nas! — Lepiej stańcie się topolami, skoro macie trafić do tatarskiej niewoli — krzyknęła matka i natychmiast upadła, trafiona tatarską strzałą. Tatarzy zarzucili na siostry lassa, lecz lassa nie spadły już na dziewczęce ramiona, lecz na topole. Tatarzy przestraszyli się i uciekli. Wieś została ocalona, a siostry tak już pozostały stać topolami na wieki wieków. Czy tak było, czy nie, ale mówi się, że wiosną, w księżycowe noce, topole zamieniają się w dziewczęta, płaczą i przeklinają Tatarów, którzy zabili matkę, i że na zawsze pozostaną topolami” (zap. M. Safroniak, wieś Łozowa, rejon tulczyński, obwód winnicki). Topola jako symbol wolności kontrastuje z niewolą kozaków-jeńców i dodaje im sił. T. Szewczenko zwracał się do drzewa: „Rośnij, rośnij, topolko, ciągle w górę i w górę”. Poeci XX wieku opiewali topolę jako symbol Ojczyzny, nadziei, duchowości, nieprzejednanej walki o szczęście i wolność. „Topole łuki wyginają”, „W mroku nocy drżą topole”, „Z oddali śmiała się smukła topola” — to słowa P. Tyczyny. Nieśmiertelne słowa W. Symonenki: I kiedy upadniesz na obcym polu, Przyjdą z Ukrainy wierzby i topole.
Maschinelle Übersetzung
Albrecht Dürer. Syn marnotrawny. Grafika 1498 r. Andrij TOPACZEWSKI zakazowi spożywania wieprzowiny poświęcone są osobne wskazania z wyjaśnieniami. Zastrzeżenia dotyczyły osobliwości żywienia każdego zwierzęcia, więc świnie znalazły się poza wszelkimi kategoriami, ponieważ jedzą wszystko, na co natrafią: warzywa, zboże, a także zwierzęta — od szczurów po ślimaki, nie odmawiając sobie nawet różnej padliny. Szczególną odrazę antycznego człowieka budziła skłonność do kanibalizmu u dzików, a nawet u loch, które potrafią pożreć swoje nowo narodzone prosięta. Stosunek do nich z wiekami zmieniał się bardzo powoli, pozostając całkowicie negatywnym, tylko forma wypowiedzi nabierała wyraźnej alegoryczności. Jeśli Izajasz zarzuca zdrajcom wiary spożywanie zakazanej przez Prawo wieprzowiny (65 : 4), to w czasach chrześcijaństwa odstępców karcono porównaniem do nieczystego zwierzęcia. Według słów apostoła Piotra, do tego stworzenia podobny jest chrześcijanin, który powraca do grzesznych nawyków: Umyta świnia idzie się tarzać w błocie (II list św. Piotra, 2 : 22). Sam zaś Jezus, wzywając, by nie sądzić bliźnich swoich, daje do zrozumienia, że nie każdy będzie przyłączony do boskiej prawdy: Nie dawajcie tego, co święte, psom i nie rzucajcie swych pereł przed świnie, by ich nie podeptały nogami, a obróciwszy się, nie poszarpały was… (Mateusz, 7 : 6). Tutaj podkreśla się nie tylko tępotę, ale i podstępność tych, którzy nie są godni naszego zaufania, a dla większej przystępności Jezus porównuje ich do stworzeń, wobec których od dawna ukształtował się negatywny stosunek. Potwierdził to również ewangelista Łukasz, przytaczając Chrystusową przypowieść o synu marnotrawnym. Głębia upadku tego błądzącego była nadzwyczajna: nie tylko roztrwonił ojcowskie dziedzictwo w obcym kraju, gdzie hodowano świnie, ale nawet obcował z nimi i rywalizował o miejsce przy korycie… Niby pasterz, który cieszy się z powrotu zabłąkanej owieczki bardziej niż ze wszystkich innych, ojciec wybaczył synowi absolutnie wszystko, witając go z wielką radością. W przypowieści wyśpiewano wielkość chrześcijańskiej miłości: Pan bez wahania przyjmie i obejmie grzesznika, który się nawrócił. I choć dzisiaj chętnie spożywamy wieprzowinę, samo zwierzę w naszej świadomości tak i nie zostało zrehabilitowane, a skrzydlate powiedzenia Chrystusa dawno weszły do leksykonów żywego języka wielu narodów. Zatem od czasów biblijnych to zwierzę nie budzi w człowieku szczególnej sympatii. Nawet niestosowność lub niedopasowanie ludzkiego czynu czy zjawiska przyrodniczego określamy u nas wyrażeniami „w świński głos” i „świński deszcz”. Wszakże, parafrazując Mychajła Kociubynskiego, powiemy: świnie nie są winne i nie zasługują na porównanie z najgorszymi ludźmi. Po prostu stało się tak, że w językach europejskich brakowało obelżywego słowa i stała się nim nazwa zwierzęcia. Dostało się też psu; zgodźcie się, że potępiające „pies” brzmi prawie tak samo obraźliwie, jak poniżające „świnia”, „świństwo”, „locha”, „dzik”. Jeśli już kogoś nazywają „knurem”, to mają na myśli nieprzebieranie w środkach nie tylko w jedzeniu. W imię sprawiedliwości należy przyznać, że na Ukrainie, biorąc pod uwagę wyjątkowe znaczenie gospodarcze tego zwierzęcia, podobne wyzwisko brzmi wyraźnie łagodniej niż w języku niemieckim czy polskim, a czasem nawet niemal pobłażliwie. Nazwać zaś kogoś świniopasem — to już butna wyższość wobec adresata. Chińczycy i Egipcjanie hodowali świnie jeszcze 5000 lat temu. W Europie udomawiać te zwierzęta zaczęto niewiele później; trzodą chlewną zajmowali się też mieszkańcy Naddnieprza w epoce brązu, co udowodnili badacze kultury trypolskiej. Uważa się, że świnia domowa jest żarłoczna, niezdarna, uparta i najmniej ze wszystkich zwierząt przywiązana do człowieka. Ogólnie jest to prawda, choć niektóre wyobrażenia są przestarzałe. Latem lubi wilgotne miejsca, bo szuka chłodu; takie zachowanie sprzyjało przekonaniu, że „świnia zawsze błoto znajdzie” i uczyniło ją symbolem Ciemnowłosa dziewczyna — to moja. Cienką, wysoką zetnę: Ciemnowłosą dziewczynę kocham. Obraz samotnej, zaniedbanej topoli w pieśni kupałskiej służy za paralelę do odkrycia motywu samotności dziewczyny, której przez pewien czas nie okazywano uwagi. Ale środek psychologicznego paralelizmu nabiera głębszego symbolicznego znaczenia wraz z pojawieniem się obrazu chłopca, właśnie ta okoliczność odkrywa perspektywę małżeństwa: Oj stała topola na skraju pola. — Któż cię, topolo, opieli? Któż cię, dziewczyno, przygarnie? Odezwał się chłopak młodziutki: — Ja cię, topolo, opielę; Ja cię, dziewczyno, przygarnę. Obraz topoli jest typowy dla pieśni o miłości; w nich topola symbolizuje dziewczynę. Cudowne ludowe paralelizmy pełniej odkrywają stan emocjonalny lirycznych bohaterek: Oj w polu dwie topole, Jedna drugą przechyla. A u kozaka dwie dziewczyny, Jedna drugą wypytuje… Albo jeszcze taki pozytywny obraz — zapewnienie chłopca o wierności: Nie ściąłem ja w polu topoli, Ja nie zdradzę i ciebie, młodej. W ludowych balladach typowy jest obraz przemiany synowej w topolę przez niechęć teściowej czy nawet przekleństwo. Przepełnione wysokim dramatyzmem, te obrazy to arcydzieła ludowego artystycznego odtwarzania świata: „Pochowała syna pod cerkwią, //Nielubą synową pod dzwonnicą; //Posadziła nad synem zielony jawor, //Na synowej — białą topolę. //Zaczął jawor przyjmować się, //Do tej topoli przychylać się, //Zaczęły ich mogiły przysuwać się. //Przyszła wtedy matka dzieci oglądać: //— Widocznie wy, dzieci, wiernie kochaliście się, //Że wasze wierzchołki razem schyliły się”. Czy nie najpopularniejsza ballada z obrazem topoli-synowej to „Oj czyjeż to żyto, czyje to pokosy”. T. Szewczenko poprzez obraz topoli pokazał niedolę dziewczyny, kobiety, które jak topola od wiatru, cierpią od ciosów losu. Od pejzażowego szkicu do bezpośrednich porównań, uosobień czy personifikacji — wszystko to w utworach T. Szewczenki: …Ziele dziwów narobiło — Topolą się stała. Nie wróciła do domu, Nie doczekała pary; Cienka i wysoka, Do samej chmury. Po dąbrowie wiatr wyje, Hula po polu, Kraj drogi gnie topolę Do samej ziemi. Symbolika obrazów topoli u T. Szewczenki stała się: „Nie topolę wysoką //Wiatr nagina, //Dziewczę samotne //Los znieważa”; „I pochyliła się, jak topola //Od wiatru chyli się w jarze”; osłabione, „Dwie topole wysokie //Jedna drugą chylą. //I bez wiatru kołyszą się, //Jakby walczyły w polu. //Oto siostry-czarodziejki — //Te oto topole”. Albo jeszcze taki balladowy motyw: dwie siostry pokochały jednego chłopca Iwana, otruły go, a potem i siebie: A Bóg ludziom na naukę Postawił je w polu Na mogile topolami. I te topole
Maschinelle Übersetzung
Ciąg dalszy. Pocz. w nr 3, 5, 8, 10, 12, 14, 17 za 2008 r. Poszedł więc i przystał do jednego z mieszkańców owej ziemi, a ten wysłał go na swoje pola paść świnie. Według Łukasza, 15 : 15. Na początku ery biblijnej nawet sama nazwa jej była niemal tabuizowana. Mówiono po prostu „to stworzenie” lub „brud”. W Księdze Kapłańskiej (11 : 7—8) i Księdze Powtórzonego Prawa (14 : 8). UKRAIŃSKIE SYMBOLE. Mykoła DMYTRENKO. TOPOLA — symbol drzewa życia; amulet Ukraińców; symbol ojczystej ziemi, wolności, Ukrainy; dziewczęcej i kobiecej urody, smukłości, giętkości, smutku, samotności; rezultat mitycznego przekształcenia dziewczyny, kobiety w drzewo. Topola może symbolizować wodę i ogień, księżyc i słońce, wszak liście mają różne odcienie zieleni: od spodu jasny zieleń (woda, księżyc), z wierzchu ciemny zieleń (ogień, słońce). Na Ukrainie najpowszechniejsza jest topola piramidalna. Znane są ludowe porównania dziewczyny, kobiety do topoli: „Smukła jak topola”, „Wysoka jak topola” (czasem z negatywną dalszą charakterystyką: „...a głupia jak kartofla, wariant — fasola”), „Cienka jak topola”, „Giętka jak topola”, „Samotna jak topola”. W dawnych czasach obrzędy wiosenno-letnie (w niektórych miejscowościach na Wielkanoc, Zielone Świątki, Kupałę) poprzez zabawowy obraz dziewczyny-topoli odsłaniały sensy przyszłego dorosłego życia, były swoistą inicjacją dla młodzieży, możliwością lepszego poznania się nawzajem, znalezienia pary. Zwyczaj „wodzenia topoli” opisał M. Kostomarow w pracy magisterskiej „O historycznym znaczeniu ruskiej poezji ludowej” (1843). Dziewczęta wybierały spośród siebie jedną przedstawicielkę, do rąk wzniesionych w górę przywiązywały kij, stroiły go w kwiaty, prowadziły i śpiewały: Stała topola na skraju czystego pola. Stój, topolinko, nie rozwijaj się, Bujnemu wiatrowi nie poddawaj się! W wezwaniu „nie rozwijać się” M. Kostomarow upatrywał mitologiczny motyw nieprzekształcania się dziewczyny w drzewo pod wpływem silnego wiatru i wiązał ten obraz z obrazem ludowej legendy o zamianie w topolę dziewczyny, która czekała i wypatrywała swojego miłego w stepie na mogile (kurhanie). Z czasem obraz-symbol „nie rozwijać się” nabrał znaczenia potocznego: nie poddawać się chłopcu, jeszcze nie wychodzić za mąż, bo nie pora, bo przecież dopiero co „uwito wianki i na wszystkie święta”. Inna pieśń przejrzyście wyjaśnia motyw małżeński: „Oj szumiała topolinka, jak się rozwijała; // Oj płakała dziewuszka, jak się wydawała”. Obraz ścinania topoli w pieśniach poświadcza miłość i wydanie dziewczyny za mąż: Cienka, wysoka topola;
Maschinelle Übersetzung
POŚWIĘCONO DNIU MATKI 13 maja w Ukraińskim Domu w stolicy Proświta organizuje wieczór artystyczny, poświęcony Dniu Matki. Słowo powitalne wygłosi przewodniczący Proświty Pawło Mowczan. W programie występy artystów ludowych Ukrainy Niny Matwijenko, Ołeksandra Wasyłenki, zasłużonego artysty Ukrainy Ołeha Marcynkiwskiego, zespołów Kijowska Kamerata, Zespołu Sił Zbrojnych Ukrainy oraz innych wykonawców. Początek o 18.00. Zdjęcie Dmytra Kłoczka Redaktor dyżurny Ulana HLIBCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie Prasa Ukrainy w środę. Zam. nr 3301219 Nakład — 24000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Zdjęcie Rusłana Najdy Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do Słowa Proświty jest obowiązkowe. Indeks gazety Słowo Proświty — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,94 hrywny, na 3 miesiące — 11,32 hrywny, na 6 miesięcy — 21,64 hrywny. 0 8 0 1 9 4 820095 780016 między miastem a wsią i jest ta wolność. Miasto — informacyjny, kulturalny i ekonomiczny ośrodek, gdzie ludność łatwiej poddaje się wpływom i sterowaniu. Urbanizację propagują ci, którzy chcą zarządzać narodem; ważkie dźwignie — inflacja, miejsca pracy, mieszkanie. Osiedla na terenach wiejskich mają znaczne przewagi. Przede wszystkim — ziemia. To duch, energetyka, historia. Miejskie mieszkanie — budka dla szpaków, która nie wytrzymuje żadnej konkurencji z chatą na ziemi. Ale najważniejsze w poszukiwaniu wolności — to ty sam, twoja wewnętrzna droga. Dlatego współczesny kozak — to coś w rodzaju koczownika między miastem a wsią. Sicz, jako wewnętrzna wolność, jest tam, gdzie my. Niewolnikiem można być i w mieście, i na wsi. Kozackie osiedla tworzone są dla możliwości zdobywania niezależności ekonomicznej, która jest podstawą do poszukiwania wewnętrznej wolności. Kozackie osiedle — prywatna własność do dyspozycji wspólnoty, 20—50 hektarów ziemi, gdzie przewidziano miejsce do zamieszkania, chutor. Pozostałą część ziemi wspólnota wydziela każdemu po poważnym ekonomicznym uzasadnieniu planu. Na przykład kowalowi wystarczy i 10 arów, lekarzowi do uprawy ziół — hektar itd. Dla wsparcia finansowego wspólnota tworzy własną kasę kredytową. Oszustwo, spekulanctwo surowo karze wspólnota. Priorytet Nowej Siczy — silne narodowe kozackie rodziny, finansowo niezależne od pracodawcy. Dzieci wychowujemy w środowisku, gdzie przeplatają się nowoczesność i historyczne tradycje, po osiągnięciu pełnoletności wybierają los samodzielnie. Ale kozackie narodowe dzieciństwo — to wybór ich rodziców!” Jeszcze jeden model wolnej republiki? Przynajmniej nie pusta deklaracja, którymi nas przepełnili władcy. Ta potwierdzona jest praktyką życia dwóch dziesięcioleci. I wierzysz jej jeszcze dzięki głównemu priorytetowi tego projektu — Sztuce.
Maschinelle Übersetzung
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział literatury Ulana HLIBCZUK 270-55-57 Dział języka Swiatosław MIZERNIUK 279-39-55 Dział korekty Iryna STELMACH Ołena SZYŁHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55
Maschinelle Übersetzung
Zdjęcie Rusłana Najdy
Walentyna DAWŁYDENKO
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Szef-redaktor Pawło MOWCZAN
Poszukiwanie wolności zaczynało się u nich niemal jak u Skoworody — z torbami na ramionach i jeszcze różnicą czasu wynoszącą kilka stuleci. Bo współczesne osady „Nowej Siczy” od wsi Trypillia do Kaniowa powstały na historycznych ziemiach, gdzie nasi przodkowie szukali wolności, gdzie potrafili jej bronić, a co najważniejsze, tam, gdzie wzrastały i rozwijały się sztuki, rzemiosła i ogólnie kultura ukraińskiego kozactwa. Lecz jeśli Hryhorija Sawycza „świat łowił, lecz nie złapał”, to najnowsi wędrowni filozofowie, którzy wyszli ze zurbanizowanego środowiska wieku kosmicznego, sami uczyli się stawiać sieci i smołować łodzie, uprawiać ziemię, urządzać obejścia dla rodziny, a przy tym rozwijać dalej swoje sztuki i rzemiosła — malarstwo, rzeźbę, ceramikę. I oto obecnie w kijowskiej galerii „Mystećkyj kuriń” salwą z prawdziwej armaty „ożyhy” wspólnota „Nowa Sicz” świętowała swoje dwudziestolecie. Niezwykłą wystawę dzieł sztuki i rzemiosł osad kozackich zaprezentowali Serhij Wowk, Ołeksandr Zozula, Dmytro Kowal, Ołeksandr Krawczenko, Rusłan Najda, Mykoła Stratiłat, Albert Czajkowskyj, Roman Czmeruk i Taras Szulha. To przedstawiciele tego patriotycznego pokolenia, które na początku lat 90. swoim poświęceniem i wiarą w Ukrainę utwierdzało ideę narodową. Na moje pytanie, czymże jest „Nowa Sicz” i czym różni się od innych formacji kozackich, odpowiedzieli, że to „przede wszystkim artystyczny projekt twórczy na wsparcie ducha tych ludzi, którzy tworzą prawdziwe, rdzenne wartości w ukraińskiej kulturze i w swoim życiu. To duchowa oaza każdego Ukraińca, dla którego życie ze sztuką i wolnością stało się nie tylko słowem, a sensem istnienia. Dla kozaka kra-
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
jeszcze jeden dzień przeżyć wolnym, niż sto lat w niewoli. E PLURIBUS UNUM — W JEDNOŚCI SIŁA! “Nowa Sicz” ma własną filozofię zabezpieczenia ekonomicznego jednostki i wspólnoty, własne zasady wychowania młodego pokolenia w duchu kozactwa. “Nowa Sicz” wnosi w zurbanizowaną egzystencję najlepsze tradycje dawnych kozaków”. Skropione z Niebiańskiej dłoni błogosławionym wiosennym deszczykiem święto kozackie przyniosło pociechę tym, którzy przyszli podziwiać autorskie dzieła artystyczne i obejrzeć film dokumentalny “Konna wyprawa po miejscach narodzin kozactwa”, skosztować prawdziwego kozackiego kulesza z “Nowej Siczy”. Osada kozacka posiada na własność prywatną 23 gospodarstwa, rozwija się malarstwo ludowe i profesjonalne, rzeźba, sztuka muzyczna. A jeszcze ich pasją są konie i łodzie. Niektórzy z kozaków stale mieszkają we wsiach, inni łączą życie w mieście i na wsi. Jak uzasadnił ten wybór współczesny filozof kozacki, “jedno uwalnia od drugiego, dlatego gdzieś pośrodku. P.o. redaktora naczelnego Walentyna DAWIDENKO. Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA, Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK. Pierwszy zastępca redaktora naczelnego Nina HNATIUK 279-49-47. Zastępca redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279-49-47. Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks)
Maschinelle Übersetzung