17 maja 2018 roku w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki odbywa się uroczyste zakończenie XVIII Międzynarodowego Konkursu Języka Ukraińskiego im. Petra Jacyka (jego organizatorami są Liga Ukraińskich Mecenasów oraz Ministerstwo Edukacji i Nauki Ukrainy).
Michajło SŁABOSZPYCKYJ, dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów:
— Tego dnia w stołecznym teatrze im. Iwana Franki spotykają się zwycięzcy i laureaci XVIII Międzynarodowego Konkursu Języka Ukraińskiego im. Petra Jacyka, pedagodzy, posłowie, uczeni, pisarze, mecenasi, artyści, przedstawiciele mediów, wojskowi... — wszyscy ci, których tu sprowadził wysoki imperatyw patriotyczny. Ci, dla których słowo ukraińskie jest jak Bóg. Ci, którzy rozumieją, że Państwo Ukraińskie to przede wszystkim Państwo Słowa, a wszystko inne zaczyna się od niego. Takimi wydarzeniami pokazujemy władzy, społeczeństwu i, nareszcie, sobie, że istnieje ukraińska solidarność. Że słowo ukraińskie może pojednać nawet politycznych przeciwników, jeśli uznają jego pierwszeństwo w hierarchii wartości narodowych i państwowych.
Wołodymyr ZAHORIJ, prezydent Ligi Ukraińskich Mecenasów:
— Co chcę dziś powiedzieć „jubilatom” — tym, którzy wykazali bardzo dobrą znajomość języka ukraińskiego? Jesteście na właściwej drodze! Język ukraiński jest potrzebny Państwu Ukraińskiemu — już dziś jesteście jaskrawym przykładem dla narodowo nieświadomych i niedouczonych, a więc szarych ludzi, bo wcześniej czy później takie nieuki znikną z horyzontów władzy. Chcę Wam również powiedzieć, że jutro, pojutrze i jeszcze później państwowy język będzie jeszcze większym skarbem — i nie tylko w wymiarze moralno-duchowym — ale też pełnowartościowym we wszystkich sensach, bo Ukraina wreszcie staje się prawdziwie pełnoprawnym państwem narodowym. Tak jak na przykład Niemcy, Anglia, Francja, Czechy, Polska… Przede wszystkim cenicie wiedzę, mądrze wykorzystujcie czas przeznaczony na naukę, bo on nigdy już nie wróci. Żyjecie w skomplikowanej epoce informacyjnej, kiedy najcenniejszym kapitałem stały się intelekt i wiedza. Bez intelektu i wiedzy nie stworzycie wszystkich tych produktów, których wymaga technologicznie złożona epoka. Wreszcie, bez intelektu i wiedzy nie zarobicie sobie poważnych pieniędzy na życie. Bez intelektu i wiedzy pozostaniecie nisko opłacanymi, słabo wykwalifikowanymi pracownikami, których będzie się wykorzystywać co najwyżej do nieprestiżowych i prymitywnych prac. Język to nie tylko podstawa narodowej godności, obywatelskiej odwagi i szacunku do samego siebie człowieka. To także jaskrawe świadectwo obecności jego narodu, jego państwa na planecie. A tego, czyja obecność jest najwyraźniej odczuwalna, zawsze szanuje się najbardziej. Zatem szacunek dla Ukrainy, jej przyszłość również w znacznym stopniu zależy od Was. Wierzę w Wasze szczęśliwe drogi życiowe, inaczej być nie może. Bo jesteście rozumni i wykształceni, a jutro będziecie jeszcze bardziej wykształceni. Chcę zwrócić się do Waszych rodziców. Cześć i chwała Wam za to, że macie takie dzieci, które będą stały właśnie tu, na scenie stołecznego teatru, i zachwycać się nimi będą nie tylko ich rówieśnicy. W nich zobaczymy jutrzejszą Ukrainę. W imieniu moich kolegów, mecenasów i wszystkich organizatorów konkursu dziękujemy Wam za takie dzieci. Chcę zwrócić się do pedagogów. Jak pisarze mają swoje dzieła — książki, tak Wy, nauczyciele, macie swoje dzieła — uczniów. Nie wierzę, że może istnieć utalentowany i oddany swojej pracy nauczyciel, który nie ma takich uczniów, którymi by się zachwycano i którzy podnieśliby autorytet i sławę swojego nauczyciela. Najbardziej szanuję tych nauczycieli, którzy mają uczniów, osiągnęli wyżyny wiedzy i wsławili swoich nauczycieli. Takich nauczycieli, ze względu na wagę ich roli w społeczeństwie, uważam za mężów stanu. I nie ma w tym cienia przesady. Bo to właśnie nauczyciel prowadzi do świata wiedzy, wartości moralnych i społecznych oraz przyszłych prezydentów, premierów i ministrów, i wszystkich tych, którzy mogą stać się wzorowymi obywatelami swojego kraju. Na koniec chcę zwrócić się do wszystkich gałęzi naszej władzy: uczyńmy wreszcie edukację i wychowanie narodowe jednym z priorytetów całej idei narodowej. Jeszcze raz pozdrawiam nas wszystkich z tym świątecznym dniem. I wierzę w dzień jutrzejszy. W nasze zwycięstwa. Chwała Wam, młodzi patrioci! Chwała Waszym nauczycielom! Chwała Ukrainie!
Prasa Ligi Ukraińskich Mecenasów
AKADEMIK MYKOŁA BILAJIWSKYJ
ARTYSTA. FILOZOF. KOBZARZ
SZEWCZENKOWSKA
10-13
CO NOWEGO W KINIE?
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
czerwonych Khmerów w dawnej Kampuczy i tym podobne. Wyjaśniła się nieprzypadkowość ludobójstwa. Co więcej: istnieją wszelkie podstawy, by mówić o zaplanowanym wyniszczeniu konkretnych etnosów oraz ich języka, kultury, duchowości, zwyczajów i tradycji przez naród rządzący państwem na określonym terytorium. Oto dlaczego wszystkie trzy Hołodomory w Ukrainie to nic innego jak ludobójstwo — zaplanowane i zrealizowane wyniszczenie „bratniego” narodu ukraińskiego, który przeszkadzał rosyjskim bolszewikom-imperialistom w urzeczywistnieniu „odwiecznego marzenia” — osiągnięcia światowego panowania. W ubiegłym roku minęło 70 lat od powojennej tragedii narodu ukraińskiego — Hołodomoru lat 1946—1947. Niestety, na szczeblu państwowym nie odważono się uczcić tego smutnego jubileuszu, podobnie jak roli ludzi z Zachodu, którzy ratując głodującą Ukrainę i przyległe rejony Rosji, dokonali wysoce moralnego czynu. Zdaniem opinii publicznej, strusia postawa peczerskich możnowładców, w jego opinii, wymaga, bez względu na przynależność etniczną, ujawnienia z nazwiska wszystkich zbrodniarzy — organizatorów i wykonawców urządzonych Hołodomorów — ludobójstw w Ukrainie; niezależnie od preferencji politycznych i koniunktury podania nie zaniżonych, a obiektywnie prawdziwych strat ludności poniesionych przez społeczeństwo ukraińskie. Te i inne materiały należy przekazać do Muzeum Hołodomoru lat 1932—1933 w Kijowie, aby wiedział o nich cały cywilizowany świat. W wystąpieniach podczas dyskusji nad książką W. Maroczko, St. Kulczycki, M. Hołomsza, W. Semystiaha, H. Filipczuk, O. Skypalski, N. Hejko, P. Czerneha, A. Zinczenko, S. Kazuś i inni poruszyli szerokie spektrum aktualnych problemów humanistycznych. Wśród nich: podobieństwa i różnice sztucznych hołodomorów XX wieku w Ukrainie, stan i dostępność bazy źródłowej do badania i nagłaśniania tej problematyki, współpraca instytucji państwowych ze społecznością międzynarodową w celu uznania hołodomorów w Ukrainie za akt ludobójstwa radzieckiego reżimu komunistyczno-bolszewickiego, przytoczyli liczne przykłady aktywnego oporu narodu ukraińskiego wobec ludobójczej polityki rosyjsko-radzieckiego totalitaryzmu, ujawnili ludobójczą istotę Hołodomoru lat 1946—1947 przez pryzmat wspomnień świadków oraz dokumentów podziemia OUN, opowiedzieli o ratującej pomocy ludności zachodnioukraińskiej dla głodujących w USRR i tym podobne.
Maschinelle Übersetzung
Imię wołyńskiego działacza Proświty, pisarza, dziennikarza, działacza społecznego, Honorowego obywatela Wołynia i Łucka, deputowanego ludowego Ukrainy pierwszej kadencji Andrija Bondarczuka jest obecnie znane poza granicami Ukrainy. Jego imię od kilku lat nie znika ze stron wpływowych ukraińskich wydawnictw: tygodnika „Słowo Proświty”, gazety „Deń” i innych. I nie dlatego, że został uhonorowany szeregiem odznaczeń państwowych i kościelnych czy nagród twórczych, lecz dzięki swoim rezonansowym publikacjom. Jakie problemy poruszył i zaktualizował Andrij Iwanowycz? Dlaczego są one bolesne dla nas, a irytujące dla następczyni prawniej ZSRR — putinowskiej Rosji? W jaki sposób codziennie przypominają, czyje prochy pukają do naszych serc? Wołodymyr SEMYSTIAHA, przewodniczący Ługańskiego obwodowego zjednoczenia organizacji społecznej Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki. Chodzi o najmniej zbadany Wielki Głód lat 1946—1947 na Ukrainie, którego pełna prawda do dziś nie jest oczywista i jest korelowana z pseudonaukowymi apelami do kataklizmów naturalnych. Ale one nie są w stanie ukryć przerażających statystyk. Przecież w ciągu ćwierćwiecza ubiegłego stulecia (1921—1923, 1932—1933, 1946—1947) zostały doszczętnie wyniszczone miliony chłopskich rodzin na bogatych ukraińskich czarnoziemach. Był to ludobójstwo-genocyd narodu ukraińskiego, dokonany przez rządzący komunistyczno-bolszewicki reżim ZSRR. Obecnie europejskie ośrodki badawcze przeprowadziły analizę porównawczą Wielkich Głodów na Ukrainie z tragedią Ormian w Imperium Osmańskim, Holokaustem dokonanym przez nazistowskie Niemcy, zbrodniami. Książka „Nieukarana zbrodnia, zapomniane dobro” poświęcona jest smutnej dacie — 70 lat głodu, nazwanego przez historyków „trzecim radzieckim”, który miał miejsce w latach 1946—1947. Temat Wielkich Głodów ma dla mnie szczególne znaczenie zarówno jako dla zastępcy Prokuratora Generalnego, jak i jako dla polityka, działacza społecznego i obywatela. Proszę tylko pomyśleć, Ukraina za czasów władzy radzieckiej przeżyła trzy głody: 1921—1923, 1932—1933 oraz 1946—1947, które znacząco odbiły się na puli genowej narodu ukraińskiego. Każde z tych przerażających zjawisk ma swoje specyficzne różnice, ale łączy je jedna wspólna cecha: państwowe przymusowe ściąganie zboża. Za to, że skierowałem do sądu sprawę karną o uznanie Wielkiego Głodu 1932—1933 za ludobójstwo narodu ukraińskiego, zbrodniczy reżim Janukowycza zdegradował mnie na stanowisku z zastępcy Prokuratora Generalnego do prokuratora wojskowego Centralnego regionu Ukrainy. O Wielkim Głodzie 1932—1933 lat. Informacyjnie: 22 maja 2009 roku Główne zarządzenie śledcze Służby Bezpieczeństwa Ukrainy wszczęło sprawę karną z oznakami zbrodni przewidzianej w części 1 artykułu 442 Kodeksu karnego Ukrainy w sprawie dokonania przez urzędników ludobójstwa na Ukrainie w latach 1932—1933, w wyniku którego zginęły miliony obywateli. 13 stycznia 2010 roku Sąd Apelacyjny miasta Kijowa potwierdził wnioski śledczych Służby Bezpieczeństwa Ukrainy o zorganizowaniu dokonania w latach 1932—1933 na terytorium USRR przez kierownictwo bolszewickiego reżimu totalitarnego ludobójstwa ukraińskiej grupy narodowej, czyli sztucznego stworzenia warunków życiowych, nie tylko świadczy o nieznajomości przez nich historii ojczystej, ale też nie sprzyja obaleniu narzuconych światu przez putinowską Rosję mitów propagandowych o zachodnioukraińcach jako o banderowskich bandytach, patologicznych mordercach, faszystach itp. Więc czy nie po raz pierwszy w naszym społeczeństwie A. I. Bondarczuk na wysokim poziomie poruszył problem chrześcijańskiego miłosierdzia swoich ziomków, którzy uratowali od śmierci głodowej prawie 6 mln osób. Wspólnie ze Stowarzyszeniem Badaczy Wielkich Głodów na Ukrainie, lokalnymi instytucjami naukowymi, organizacjami społecznymi i kościelnymi, przy wsparciu Fundacji im. O. Olżycza w USA udało się przeprowadzić ogólnoukraińską konferencję naukową i ustanowić przy cerkwi Podwyższenia Krzyża Świętego w Łucku jedyny na Ukrainie pomnik chrześcijańskiego miłosierdzia wołyniaków „Pokłon aniołowi”. Oprócz tego w kijowskim wydawnictwie „Orijentyr” wyszła opracowana przez niego treściwa praca „Ukraina. Wielki Głód 1946—1947 lat. Nieukarana zbrodnia, zapomniane dobro”, której pierwsza prezentacja odbyła się w Łucku. Omówiono ją również z udziałem stołecznej społeczności proświtańskiej, znanych naukowców, wydawców książek oraz autora-opracowującego. Zainicjowane przez Zarząd Centralny organizacji społecznej Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki pierwsze wydarzenie odbyło się w Ukraińskim Domu, inne planuje się przeprowadzić w muzeum Wielkiego Głodu 1932—1933. Moderatorem wydarzenia był przewodniczący Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia Proświtańskiego, deputowany ludowy Ukrainy I—VI kadencji Pawło Mowczan. W imieniu pokolenia swoich rówieśników, których dzieciństwo przypadło na lata wojenne i pierwsze powojenne, szczegółowo opisał wydarzenia tamtego tragicznego dla ukraińskiej wsi czasu, kiedy sam o mało nie zginął w fatalne głodne lata 1946—1947. Aby lekcje historii były naprawdę pouczające,
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
warunków życia obliczonych na jej częściowe fizyczne wyniszczenie, i zamknął sprawę karną na podstawie punktu 8 części 1 artykułu 6 Kodeksu postępowania karnego Ukrainy, w związku z ich śmiercią. Zgodnie z Wnioskiem sądowej ekspertyzy naukowo-demograficznej Instytutu Demografii i Badań Społecznych im. M. W. Ptuchy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy z 30 listopada 2009 roku, w wyniku dokonanego na Ukrainie ludobójstwa zginęło 3 mln 941 tys. osób. Zebrane przez organ przedśledczy dane faktyczne potwierdzają, że zorganizowana i dokonana zbrodfiga ludobójstwa była skierowana nie przeciwko przedstawicielom innych narodowości, którzy również ucierpieli w wyniku Hołodomoru 1932—1933 lat, lecz w znacznie mniejszej liczbie niż etniczni Ukraińcy, a mianowicie przeciwko części narodu ukraińskiego. Według wniosku organu przedśledczego — Głównego Zarządu Śledczego Służby Bezpieczeństwa Ukrainy (W. Wowk), kierownictwo sowieckiego reżimu w celu stłumienia ogólnonarodowego ruchu wyzwoleńczego na Ukrainie oraz niedopuszczenia do budowy i umocnienia niepodległego państwa ukraińskiego, poprzez stworzenie warunków życia obliczonych na fizyczne unicestwienie części Ukraińców wywołanym przez nich zaplanowanym Hołodomorem 1932—1933 lat, umyślnie zorganizowało ludobójstwo części ukraińskiej grupy narodowej, w wyniku czego zniszczono 3 mln 941 tys. osób, czyli bezpośrednio dokonano zbrodni przewidzianej w części 1 artykułu 442 Kodeksu karnego Ukrainy. 12 stycznia 2010 roku Sąd Apelacyjny miasta Kijowa rozpoczął wstępne rozprawy w sprawie. 13 stycznia sędzia W. M. Skawronik rozpatrzył sprawę karną. Wyrokiem sądu potwierdzono ustalenia śledczych Służby Bezpieczeństwa Ukrainy o zorganizowaniu w latach 1932—1933 na terytorium USRR przez kierownictwo bolszewickiego reżimu totalitarnego — Józefa Stalina, Wiaczesława Mołotowa, Łazarza Kaganowicza, Pawła Postyszewa, Stanisława Kosiora, Własa Czubara i Mendla Chatajewicza — ludobójstwa ukraińskiej grupy narodowej, czyli sztucznego stworzenia warunków życia obliczonych na jej częściowe fizyczne wyniszczenie. 21 stycznia 2010 roku wyrok sądu uprawomocnił się.
Głód 1946–1947 lat. Dla przypomnienia: Główne lichołiття dotknęło prawie całej Ukraińskiej SRR, z wyjątkiem szeregu zachodnich obwodów. Śmiertelnych męk głodu doświadczyli chlebodawcy-rolnicy obwodów południowych URSR: chersońskiego, mikołajowskiego, zaporoskiego, dniepropetrowskiego. Strasznymi imadłami głód ściskał ludność Naddnieprza: połtawskiego, kijowskiego, czernihowskiego, kirowohradzkiego obwodu. Ciężko cierpieli z powodu głodu mieszkańcy wsi i miast obwodów winnickiego, kamieniecko-podolskiego, stalinskiego,woroszyłowohradzkiego, charkowskiego, sumskiego, żytomierskiego. W regionie zachodnim, gdzie chłopi zebrali niezłe plony, oddziały UPA, organizując opór wobec wywozu zboża, wzywały ludność do pomocy głodującym, którzy jechali tam po chleb. „Zachodniacy” ratowali od głodu nie tylko swoich rodaków — Ukraińców, lecz także Rosjan, Białorusinów, Mołdawian, którzy, omijając zagradzające drogę oddziały milicji, przedzierali się z głodujących obwodów RFSRR, Mołdawskiej SRR i Białoruskiej SRR po ratunek i go znajdowali. Ale głód cierpieli także mieszkańcy obwodów zachodnich. Najbardziej — izmaiłowskiego i czerniowieckiego, gdzie w owym czasie trwała przymusowa kolektywizacja. Rodziny, które wstępowały do kołchozów, otrzymywały po 200 kg zboża i przeżywały, inni głodowali, często ginęli. W tych dwóch obwodach w owym czasie umieralność przewyższała urodzenia. Najwyższa była śmiertelność dziecięca. Głodujący byli zmuszeni jadać różne surogaty, trawę, liście drzew, mięso zdechłych zwierząt, suseł, drobne gryzonie, psy, koty itp. Ludzie wykopywali zmarzniętą kartoflę, buraki pozostawione na polu po zbiorach. Wiosną ratowano się szczawiem, pokrzywą, łebodą, koniczyną. Wskutek niedożywienia wśród ludności wiejskiej rozprzestrzeniła się dystrofia. W szpitalach miejskich i wiejskich przebywało 125 tysięcy takich chorych. Około 100 tysięcy znajdowało się w ciężkim stanie, ale nie mogło zostać hospitalizowanych, ponieważ brakowało łóżek szpitalnych. Według stanu na 2 lipca 1947 r. w Ukraińskiej SRR naliczano ponad 1 mln 154 tys. wycieńczonych głodem ludzi-dystrofików. W wirze głodomoru ginęli przede wszystkim chłopi-rolnicy, robotnicy. Szerzył się również tyfus. Cierpieli i umierali w wsiach i miastach Ukraińskiej SRR ludzie różnych narodowości — Ukraińcy, Rosjanie, Żydzi, Bułgarzy, Gagauzi i inni. Totalitarna władza przemilczała głód. Według różnych szacunków liczba ofiar wynosiła około 1,5 mln osób. Pierwotną przyczyną głodu była susza 1946 r., która objęła niemal wszystkie rejony zbożowe południa i wschodu Ukrainy. Jednocześnie znacznie zawyżony plan państwowych zakupów zboża na początek października 1947 r. był
Maschinelle Übersetzung
Obecni byli jednomyślni co do tego, że rosyjski totalitaryzm dopuścił się zbrodni, która nie podlega zapomnieniu. Chodzi bowiem przede wszystkim o próbę zniszczenia nie tylko ukraińskiej państwowości, ale także samego ukraińskiego etnosu, jego języka, kultury, duchowości oraz o asymilację tych, którzy pozostaną przy życiu. Na propozycje P. M. Mowczana, że warto dopracować i uzupełnić wydanie, a następnie je wznowić, jak również wydać encyklopedię badaczy wielkich głodów na Ukrainie Wasyla Maroczki, zgodzili się także wydawcy w osobie Marka Melnyka. Jeśli chodzi o dalszą działalność stowarzyszenia badaczy Wielkich Głodów na Ukrainie — na tym etapie wypełniło ono swoje przeznaczenie. Warto więc je zreorganizować. Aby współpracowało nie tylko z instytucjami naukowymi, ale także stworzyć nowe stowarzyszenie społeczne pod kierownictwem „Proświty” oraz Forum „Narodowa alternatywa”, na co zgodzili się wszyscy obecni. Ponadto A. Bondarczukowi przekazano materiały dokumentalne, zebrane przez znaną badaczkę Wielkiego Głodu z lat 1946—1947 na Ukrainie Ołeksandrę Wesełową, w celu ich opracowania. Osoby chętne do pomocy w tej wysokomoralnej sprawie prosimy o kontakt pod numerami telefonów: [kontakt ukryty]; [kontakt ukryty]. Z kolei A. I. Bondarczuk niemal cały nakład omawianego wydania przekazał poprzez obwodowe stowarzyszenia proświtańskie bibliotekom i muzeom Ukrainy. Pierwsze książki dotarły już do bibliotek Kijowszczyzny, Ługańszczyzny i Doniecczyzny. wykonano w 101,3 %, kosztem całkowitego ograbienia ukraińskiej wsi. Ukraińskie zboże wysyłano do Polski, Czechosłowacji, Bułgarii (w celu wsparcia nowych reżimów demokratycznych), a na Ukrainie chłopi ginęli śmiercią głodową. Jeśli Wielki Głód z lat 1932—1933 znalazł swoje godne odzwierciedlenie w ukraińskiej pamięci narodowej i historii politycznej, to Wielki Głód z lat 1946—1947 należytej oceny jeszcze do tej pory nie otrzymał. Zwróćcie uwagę na tytuł wydania: „Ukraina Wielki Głód 1946—1947 lat: nieukarana zbrodnia, zapomniane dobro”. Faktycznie w tytule podana jest pewna wskazówka tego, co mamy zrobić, a mianowicie: przeprowadzić odpowiednią pracę i udowodnić naszej społeczności oraz światowej wspólnocie, że w latach 1946—1947 był właśnie WIELKI GŁÓD. Ta zbrodnia stalinowskiego reżimu musi zostać ukarana w odpowiedni sposób (dobrze, że mamy już wypracowany mechanizm tej pracy w problematyce WIELKIEGO GŁODU 1932—1933). Zaznaczę, że śledztwem w tej sprawie zajmowała się grupa śledcza w składzie prawie 100 osób, a do badania poszczególnych jej epizodów angażowano do 900 śledczych. Należycie zbadać i pokazać braterską pomoc mieszkańców zachodnich obwodów mieszkańcom południowych, centralnych i wschodnich części Ukrainy w tym trudnym okresie. To musi być nasz wkład w umocnienie ukraińskiej jedności. Obecna władza nie zareagowała na apel przedstawicieli społeczeństwa do rządu o uczczenie na szczeblu państwowym 70. rocznicy powojennych głodowych lat niedoli. Ale ten, kto zapomina przeszłość, jest skazany na jej powtórzenie. 7 maja odbyło się kolejne posiedzenie Zarządu Głównego organizacji społecznej „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki”. Członkowie Zarządu Głównego Towarzystwa przede wszystkim przeanalizowali wydarzenia dotyczące uchwalenia ustawy „O języku ukraińskim” i ocenili tych przedstawicieli władzy i sił politycznych, którzy nadal działają przeciwko interesom Ukrainy. Rozpatrzono również kwestię przygotowania i przeprowadzenia działań związanych ze 157. rocznicą przeniesienia zwłok Tarasa Szewczenki na Górę Czerneczą w Kaniowie. Bo „Proświta” to jedna z niewielu organizacji społecznych, która w ciągu swojego istnienia niezmiennie co roku czci tę pamiętną dla każdego Ukraińca datę. Tego dnia, 22 maja, tak jak w zeszłym roku, w Kijowie, przy pomniku Tarasa Szewczenki już po raz drugi wręczą Narodową Nagrodę im. Szewczenki, której współzałożycielem wraz z Larysą KOPAN, członkinią NSPU jest. Urodzony w Głuchowie w guberni czernihowskiej działacz społeczny, dziennikarz, pracownik aparatu Ukraińskiej Centralnej Rady Jewhen Onacki w 1919 roku znalazł się na emigracji. Najpierw w Europie, a od 1947 r. — w Argentynie. Wśród jego przebogatego dziedzictwa uwagę przykuła nie tylko faktografią, ale i potężnym ładunkiem emocjonalnym „Ukraińska mała encyklopedia”. 16 książek tej, bez przesady, unikalnej pracy naukowej autor wydał w Buenos Aires w latach 1957—1967. Choć przyszło mu żyć i pracować z dala od Ojczyzny, pisał o Ukrainie i dla Ukraińców, którzy przez wiele dziesięcioleci byli pozbawieni ojczystego słowa. Przecież nawet Biblii, przetłumaczonej na ukraiński (słynnej „Kulisziwki”), nie można było przewieźć przez granicę. Co tu mówić o Encyklopedii J. Onackiego! „Bez własnego państwa narodowego, czyli bez państwa zbudowanego na ziemiach etnograficznych danego narodu, żaden naród nie może wszechstronnie się rozwijać” — twierdzi autor Encyklopedii, prawdziwy patriota, jeden z aktywnych orędowników niepodległej Ukrainy, przewidując i przybliżając naszą teraźniejszość. Wydaje się, że powinniśmy się dziś tylko cieszyć: spełniło się odwieczne marzenie Ukraińców. A co widzimy? Zamiast ogólnego wzmocnienia i rozwoju kraju mamy poważne zjawiska kryzysowe w gospodarce, kulturze, życiu społecznym… Oczywiście wojna jest przyczyną globalną i niezaprzeczalną (o innych przyczynach — innym razem). Teraz jednak chce się powiedzieć o tych postaciach — historycznych, oporowych, na których trzyma się wiara narodu we własną państwowość. W pewnych wiekach i latach może być ich bardzo mało, a idea narodowa jest skrajnie zagrożona. Wtedy rola „przewodników” narodu — jego Atlantów — niesamowicie rośnie. Własnym przykładem pokazują oni, jak pisze autor Encyklopedii, że „Wartość życia polega na umiejętności jego należytego przeżycia: przeżył lepiej nie ten, kto przeżył dłużej, a ten, kto zdołał wcielić swoje działania, myśli i pragnienia w dziełach nauki, sztuki i życia społecznego”. To ile żyje naród? Nie z czystej ciekawości zastanawiamy się nad tym pytaniem. Zabici i okaleczeni młodzi mężczyźni, osierocone dzieci, zrujnowane domy, zaminowane pola, bilety w obce kraje, nie w celach turystycznych kupione — wszystko to boleśnie smaga duszę. Oto zdjęcie w gazecie „Deń” (nr 51—52 br.) „Ukraiński żołnierz Serhij”. Smutnymi oczami patrzy on na nas już z zaświatów. A powinien wychowywać córeczkę, doczekać się wnuków, zachwycać się cichymi ukraińskimi wieczorami... Zmęczony naród. Rozszarpany naród. Jak przetrwać mu, jak ocaleć pośród lat niedoli? Każdy naród przeżywa swoją historię, nakreśloną nie tylko na niebiosach, ale i krwią znaczoną na ojczystych terenach. Dlatego z taką uwagą wczytujemy się w rozważania wybitnych współczesnych, cieszymy się każdym zachowanym słowem mądrych poprzedników. Szewczenko, Franko, Hruszewski, Wynnyczenko, Skoropadski... Wśród publicystów, dziennikarzy, naukowców, którzy pióro swoje i
W „Wydawnictwie Uniwersyteckim PULSARY” ukazuje się drugi tom czterotomowej „Ukraińskiej małej encyklopedii” Jewhena Onackiego. To kolejna cegła w fundamencie świetlanej budowli, której imię brzmi Ukraina. A co wiemy o autorze unikalnej pracy naukowej? Imię wybitnego uczonego-etnologa, encyklopedysty, polityka i publicysty Jewhena Onackiego (1894—1979) po raz pierwszy wybrzmiało na Ukrainie w 2014 roku, kiedy w gazecie „Literaturna Ukrajina” (nr 41, 23 października) pojawiła się opowieść o nim profesora Mykoły Tymoszyka. A w marcu 2015 r. w tej samej gazecie (nr 10) został opublikowany obszerny artykuł doktora nauk historycznych Serhija Biłokonia. Życie poświęcili służbie narodowi rodzimemu — niezależnie od tego, dokąd rzucił ich los — sławne imię Jewhena Onackiego, opowieścią o którym rozpoczęto ten artykuł. A co wiemy o jego wielce trudnym życiu? Zbieramy po okruszynie. Cenną informację uprzejmie przekazał nam profesor Mykoła Szafował — „prywatny uczeń” Onackiego, jak sam siebie nazywa. Pan Mykoła urodził się w Argentynie, gdzie była potężna ukraińska diaspora, obecnie mieszka w Niemczech. Od swojego dziadka odziedziczył wielką miłość do książek, godzinami przesiadywał we własnej lub publicznych bibliotekach. Lecz, jak wspomina, jeden temat pozostawał dla niego nieosiągalny — „była to dziedzina ukraińskiej kultury, ukraińskich książek, a co najważniejsze — głębokiej studni języka ojczystego”. Argentyńscy przyjaciele radzili udać się do Kanady, Ameryki czy Europy. Ale czy wiele nauczysz się tam w trzy-cztery miesiące pobytu? I tutaj pomógł przypadek. Oto jak wspomina o tym Mykoła Szafował w artykule „Garść wrażeń z okazji 80-lecia prof. Jewhena Onackiego”, wydrukowanym w kalendarzu-almanachu „Widrodżennia” z 1974 roku. „Przeczytałem w jednym numerze „Naszoho kłyczu” reportaż dr. D. Kwitki-Kwitkowskiego o odwiedzinach Argentyny i dowiedziałem się, że prof. Jewhen Onacki wydał jeszcze jedną książkę. Był to reportaż „Jidu do Arhentyny”… I być może, za Bożym natchnieniem napisałem kilka linijek skromnego pozdrowienia dla pana profesora z okazji pojawienia się nowej książki… Wysłałem list do Centrali tow. „Widrodżennia” i tam szczera ręka nieznanego przyjaciela przekazała go prof. Onackiemu, który od razu dżentelmeńsko odpowiedział mi, zapraszając do siebie i zgłaszając swoją pomoc — „pomogę panu w wyjaśnieniu wszelkich wątpliwości, i tutaj moja wiedza i biblioteka — do pana usług”. Tak przyszedł poniedziałek 12 marca 1972 r., kiedy po raz pierwszy gościłem u prof. Jewhena Onackiego, gdzie radośnie przywitali mnie profesor, jego żona pani Nina oraz sympatyczna pani Nastia”. Otrzymawszy tak ciekawy list od pana Szafowała, „Wydawnictwo Uniwersyteckie PULSARY” (Kijów), gdzie wyszedł I tom planowanego IV-tomowego wydania „Ukraińskiej małej encyklopedii”, poprosiło o uściślenie — kimże są kobiety, które przywitały go w domu J. Onackiego. Mykoła Szafował poinformował: „Żona Nina Onacka z domu Kukułewska (Nowe Petriwci, Kijowszczyzna, 30.03.1895 — Buenos Aires, 16.07.1983) sekretarzowała Jewhenowi Dometijowyczowi do końca jego życia. Anastasija Stepaniwna Kleban (Nowe Petriwci, 4.11.1905 — Buenos Aires, 21.07.1985) w wieku czterech lat osierociała i przyjęła ją matka pani Onackiej, Ksenia z Procenków Kukułewska — żona proboszcza Nowych Petriwci ojca Osypa Kukułewskiego. Całe życie Nastia spędziła u Onackich. Zaledwie jeden raz odwiedziła szkołę, ale bezbłędnie władała pięcioma językami i była encyklopedycznie wykształcona. Ona jest ostatnią instancją przy wyjaśnianiu językowych (gramatycznych) wątpliwości prof. Onackiego”. Jakiekolwiek wysokie oceny dawalibyśmy autorowi Encyklopedii, nie będzie to przesadą. On nie tylko potrafił jasno określić, opisać główne zjawiska, fakty życia narodu ukraińskiego, jego przeszłość i teraźniejszość, ale i zobaczyć te fakty w lustrze przyszłości. Atlant jest Atlantem! Oto jaką definicję terminu „infiltracja” dał on jeszcze w latach 30.: „Infiltracja — przesiąkanie. Ten termin wszedł do codziennego użytku prasy w zastosowaniu do taktyki moskiewskich agentów, którzy wykorzystują każdą możliwość, aby przeniknąć do różnych demokratyczno-liberalnych organizacji i instytucji państw Świata Zachodniego oraz emigracji, aby rozłożyć je od wewnątrz”. Nie usłyszał Świat Zachodni, a i rodzima emigracja. Czy nie chcieli zrozumieć. Zlekceważyli. Więc i mamy obecnie owoce tej „infiltracji”. A ile na stronach Encyklopedii jeszcze wyjaśnień, ostrzeżeń — tylko uważnie czytaj, współczesny człowieku. Nie powtarzaj błędów! A co najważniejsze, kiedy stanąłeś na państwowotwórczym szczeblu, dbaj o naród, a nie o własną kieszeń. Partią „Patriot” jest OUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. W przeddzień odbyło się posiedzenie Komitetu tej wysoko szanowanej nagrody, który rozpatrzył złożone kandydatury. W nominacji „Sztuka” laureatem został Femij Mansurowycz Mustafajew, znany ukraiński śpiewak krymskotatarskiego pochodzenia, ludowy artysta Ukrainy (m. Kijów), w nominacji „Twórczość ludowa” — Anatolij Iwanowycz Kołoszyn, mistrz artystycznego rzeźbienia w drewnie, zasłużony mistrz twórczości ludowej Ukrainy (m. Nowogród Siewierski). Zarząd Główny uchwalił wesprzeć konkursy Ukraińskiego Funduszu Kultury na 2018 r. i zatwierdził przygotowanie do wydania zbioru materiałów z historii „Proświty” (1917—1918), przyуроczonego do 150-lecia naszego Towarzystwa.
Maschinelle Übersetzung
Jurij KOWALIW, profesor, Lwów
Rosyjskie służby specjalne nigdy nie spały i nie śpią, bo przywódcy tego państwa zapewne nawet we śnie widzą poszerzenie swojego i tak już wielkiego imperium. Jedną z możliwych technologii służących realizacji tych zamiarów są ciągłe próby skłócenia Ukrainy z jej sąsiadami, przede wszystkim z Polską jako największym z nich. W tym celu wykorzystuje się wiele różnych metod, m.in. siew niezgody między Ukraińcami a Polakami, publikowanie rozmaitych politycznych zmyśleń, niszczenie narodowych pomników, a nawet przeprowadzanie fizycznych prowokacji itp. Ale nie wszystko trzeba zwalać na Rosjan, bo polscy szowiniści również wiele potrafią. W każdym kraju jest tak zwana własna szumowina, wielu szowinistycznie nastawionych ludzi znajduje się nawet wśród władzy kierowniczej, i właśnie na nich wymierza swoje ostrze rosyjska propaganda z różnymi kłamliwymi komunikatami. Te środki, a także znaczne zastrzyki finansowe na podważenie dobrosąsiedzkich stosunków między niektórymi państwami od czasu do czasu przynoszą Rosji pozytywny efekt. Doszliśmy nawet do tego, że obecnie polscy szowiniści porównują Bohdana Chmelnyckiego do Hitlera, palą fotografie S. Bandery i R. Szuchewycza przed ukraińską ambasadą w Warszawie i dopuszczają się wielu innych niegodziwości. Czysta szowinistyczna schizofrenia! Ale w Polsce jest wielu ludzi, którzy w to wierzą. A jakich bzdur nie wypowiadają Polacy ustnie i pisemnie o ukraińskich nacjonalistach – nie sposób ich zliczyć. [Uwaga: Szowinizm głosi narodową wyjątkowość własnego narodu oraz podsycanie wrogości między państwami i narodami. Słowo „szowinizm” pochodzi od nazwiska żołnierza armii napoleońskiej N. Chauvina, który głosił nienawistne wobec ludzi nastawienie do Arabów podczas egipskiej wyprawy Napoleona w latach 1798–1801.]. Dlatego Ukraińcy muszą obecnie wprowadzić pewną jasność w stosunki polsko-ukraińskie i obalić takie zmyślenia. Pod tym względem bardzo ważnymi wspomnieniami uważam książkę Wołodymyra Makara „Wspomnienia i rozmyślania” [czwarty tom jego prac: „Bereza Kartuska. Lata niewoli i walki”. — Toronto–Kijów. — 2001. — 520 s. Nakład 4000 egz. Wydrukowano w 2002 r. we Lwowie nakładem wydawnictwa „Afisza”]. Swoją książkę W. Makar poświęcił bojownikom o wolność Ukrainy – ukraińskim więźniom politycznym. Jest ona niezwykle potrzebna teraz, gdy w 2017 r. polscy szowiniści, kierowani przez partię „Prawo i Sprawiedliwość” („PiS”), bezpodstawnie oskarżyli ukraińskich nacjonalistów-banderowców o współpracę z niemieckimi organami represji, a także o inne „grzechy” wobec Polaków, i nadal to robią. W. Makar urodził się w 1911 r. w mieście Stanisław (obecnie – Iwano-Frankiwsk). Po śmierci rodziców wychowywał się w sierocińcu Sióstr Służebnic, a następnie w bursie „Mała Seminaria” w Stanisławie (bursa – męska szkoła duchowna. – Ju. K.). W 1929 r. ukończył gimnazjum z ukraińskim językiem nauczania, a w latach 1929–1932 W. Makar – student Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Uniwersytetu Lwowskiego i aktywny uczestnik ruchu nacjonalistycznego. W 1932 r. Polacy aresztowali go dwukrotnie, a w 1934–
1935 r. W. Makar — więzień obozu koncentracyjnego „Bereza Kartuska”. W 1936 r. skazano go na siedem lat więzienia, z którego zdołał uciec na początku niemieckiej okupacji Polski w 1939 r. I znów znalazł się w wirze walki o niepodległość Ukrainy. W. Makar przeszedł wszystkie koszmary i znęcania się w polskim obozie koncentracyjnym. Wraz z nim takie próby przeszli znani działacze OUN (b): Roman Szuchewycz, Dmytro Hrycaj, Jarosław Staruch, Rostysław Wołoszyn, Wołodymyr Tymczij-Łopatynski, Wasyl Wawruk, Wołodymyr Fedak i wielu innych. Niewielu wie, że Dmytro Doncow — czołowy ideolog nacjonalistyczny — przebywał również w Berezie Kartuskiej (Tygodnik Powszechny. — 1998. — nr 3). Po zranieniu niemiecką kulą Wołodymyr Makar stał się inwalidą — stracił nogę, ale to nie powstrzymało go od aktywnego udziału w ruchu nacjonalistycznym. 6 lipca 1941 r. w imieniu OUN-bandery na ogólnonarodowym wiecu w Sokalu obwodu lwowskiego W. Makar ogłosił Akt odnowienia państwa ukraińskiego. Paweł Sochań i Oleksandr Mawryn we wstępie do książki W. Makara wskazują, że od 1942 r. był aktywnym uczestnikiem podziemnego referatu propagandy, a także w podziemnej rozgłośni radiowej „Wolna Ukraina” od 1944 r. pracował w strukturach OUN (b) w Europie Zachodniej, a od 1950 r. — już w Kanadzie. Jewhen Perepiczka w monumentalnym dziele „Fenomen Stepana Bandery” (Lwów: Społom. — 2002. — 736 s.) wskazuje, że „na początku lat 30. ubiegłego stulecia życie Ukraińców pod polską okupacją stawało się po prostu nie do zniesienia: zlikwidowano ukraińskie szkoły, okupanci zmuszali nawet do modlitwy do Boga w języku polskim, wszystkie stanowiska państwowe obejmowali wyłącznie Polacy... Polska prowadziła masowe osiedlanie Polaków („mazurów”) na ziemiach ukraińskich... Wybory sołtysów przebiegały z bezczelnym przekupstwem i oszustwem. Ukraińców wszędzie poniżano, obrażano i wyzywano od „bydła”, „wieprzy” i „świń”. Dalej J. Perepiczka (s. 218—220) cytuje informacje podane przez kilku zagranicznych korespondentów o tak zwanej „pacyfikacji” (uspokojeniu). Otóż 21 listopada 1930 r. angielska gazeta „Manchester Guardian” pisała: „Lwów, piątek — ciężko pobitych 11 chłopów leży tutaj w małym, skromnym ukraińskim szpitalu. To tylko kilka spośród licznych ofiar tego, co nazywa się „pacyfikacją Wschodniej Galicji”. Tych jedenastu chłopów tak zmasakrowano po gołym tyle, że dosłownie mięso było jedną posiekaną masą... Na własne oczy widziałem posiniaczone żywe ciało, zbite cztery czy pięć tygodni temu w jedną bezkształtną masę. Mam fotografie tych okaleczeń”. Inny komunikat tej samej gazety: z 14 października 1930 r. „Pacyfikacją”... w ciągu trzech tygodni zniszczono całą kulturę, i to wysoką kulturę, spółdzielnie, szkoły, biblioteki i instytucje, które Ukraińcy budowali przez długie lata pracy”. Interesująca jest petycja angielskich parlamentarzystów do Ligi Narodów (obecnie Organizacja Narodów Zjednoczonych. — J. K.), którą podpisało 63 osoby, w której mówi się również o innych zbrodniach panującej polskiej elity, w szczególności dotyczących szkół i ziemi. Parlamentarzyści pisali: „W 1920 r. na ziemiach ukraińskich pod Polską było 3 663 ukraińskie szkoły, a na
1 grudnia 1925 r. było 1955 szkół państwowych i 19 prywatnych. Oznacza to, że w tym czasie Ukraińcy stracili 2607 szkół... Spośród 1 tysiąca ukraińskich dzieci tylko 72 może chodzić do ukraińskiej szkoły... Kolonizacja: stwierdzono, że 200 tysięcy hektarów ziemi uprawnej we Wschodniej Galicji i takąż powierzchnię na Wołyniu i Polesiu przydzielono polskim osadnikom”. Kolejny przypadek. Korespondent kanadyjskiej gazety „Manitoba Free Press”, doktor Grey, 24 grudnia 1930 r. pisał: „W jednej wsi znalazłem 15 pobitych ukraińskich chłopów, polscy lekarze odmówili im pomocy, a ukraińskich lekarzy do nich nie dopuszczono. Zabrałem się do ich leczenia wraz z czterema innymi medykami, lecz podczas pracy wszystkich nas aresztowano, osadzono w więzieniu i oskarżono o szpiegostwo... Uwolniono nas dopiero po 24 godzinach na żądanie ambasady brytyjskiej”. Liczne apele skłoniły nawet Ligę Narodów do rozpatrzenia sprawy pacyfikacji, gdzie potępiono politykę Polski, lecz jej władze nie zwróciły na to uwagi. W walce z ukraińskim podziemiem rewolucyjnym Polska postanowiła zastosować wobec ludności ukraińskiej moskiewskie metody bolszewickie: terror. Aby zrealizować ten plan, do Lwowa przyjechał generał B. Pieracki wraz z oddziałem specjalnym... Okupanci postanowili przeprowadzić pacyfikację w Galicji i na Wołyniu. Doszło wtedy do jednego z największych, najstraszniejszych aktów przemocy, jakie kiedykolwiek widział świat. Dokładnie nie wiadomo, ilu chłopów pobito, ale wszystko wskazuje na to, że ponad 10 tysięcy... Pobiciom towarzyszyło niszczenie mienia Ukraińców”. Aby zastraszyć Ukraińców, władze polskie, jak twierdzą L. Zaszkilniak i M. Krykun w monografii „Historia Polski” (Lwów. — 2002. — S. 479), utworzyły obóz koncentracyjny „Bereza Kartuska”, do którego bez formalności prawnych kierowano zatrzymane osoby (czyli na podstawie zgłoszenia odpowiedniego urzędnika, bez decyzji odpowiednich sądów) wyłącznie na podstawie pisma, które przytacza w swojej książce, w tłumaczeniu na język ukraiński, W. Makar (s. 176). Oto jego treść: „Na podstawie przepisu artykułu 2 rozdziału i rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 17 czerwca 1934 r. w sprawie osób zagrażających bezpieczeństwu powszechnemu, spokojowi i porządkowi publicznemu, zarządzam zatrzymanie pana i skierowanie go do miejsca odosobnienia w Berezie Kartuskiej”. Takie pisma podpisywali odpowiedni wojewodowie. Rozporządzenie nie podlegało żadnemu odwołaniu i naruszało przepisy Konstytucji. Przypomnę, że w maju 1934 r. Zgromadzenie Narodowe Polski wybrało na nową siedmioletnią kadencję I. Mościckiego — zwolennika Józefa Piłsudskiego. W „Berezie Kartuskiej” panował brutalny reżim poniżania godności ludzkiej, który miał złamać człowieka psychicznie, na co liczyli Polacy. W. Makar pisze (s. 8): „Obóz koncentracyjny stworzony przez Polaków to tylko jedno ogniwo w długim łańcuchu wszystkich historycznych zbrodni i przemocy naszego niedobrego zachodniego sąsiada wobec Ukrainy i Ukraińców”. Na stronie 176 autor zaś wskazuje, że „Miasteczko Bereza Kartuska leży na drodze Brześć–Baranowicze. W 1648 r. polski książę Paweł Sapieha zbudował tam klasztor i przekazał go zakonowi kartuzów. Miasteczko to jest interesujące w aspekcie historycznym, gdyż właśnie tutaj szwedzka armia Karola XII pokonała wojska rosyjskie Piotra I i wyruszyła w pochód na Ukrainę”. W. Makar przeszedł wszystkie okropności tego obozu, przecierpiał niewyobrażalne znęcania się i poniżenia, jednak, jak sam zaznacza, „nasza nieugięta postawa, nasza aktywność po wyjściu z Berezy wpłynęły dostatecznie na nieco zastraszone nasze życie obywatelskie”. Wśród swoich towarzyszy niedoli W. Makar wymienia znanych działaczy ruchu nacjonalistycznego: Romana Szuchewycza, Dmytra Hrycaja, Jarosława Stariucha, Rostysława Wołoszyna, Wołodymyra Tymczija-Łopatynskiego, Wasyla Wawrucha, Wołodymyra Fedka i wielu innych. Równocześnie W. Makar nie ukrywa, że „Ukraińcy nigdy nie mogą zapomnieć ani wybaczyć Polakom »Berezy Kartuskiej«”. Autor szczegółowo opisuje obozowe życie codzienne, nędzne życie więźniów, metody znęcania się polskich policjantów-sadystów, zwłaszcza Franciszka Markowskiego, Metka Sitka, Józefa Kamali i innych. Zaznaczę, że wiosną 1934 r. Polacy otworzyli ten obóz koncentracyjny. W tym czasie niemieckie obozy koncentracyjne jeszcze nie funkcjonowały, gdyż dopiero w 1933 r. Hitler w sposób prawnie legalny, poprzez wybory parlamentarne, doszedł do władzy, o czym Ukraińcy niewiele wiedzieli. Polacy prawdopodobnie wzięli sobie za wzór sowieckie obozy koncentracyjne, które istniały już od 1918 r. i tam opracowywano technologie masowego zabijania ludzi. Wiele pożytecznych informacji o tamtych czasach i wydarzeniach można uzyskać z monografii L. Jakubowej i J. Prymaczenko „W objęciach strachu i śmierci. Bolszewicki terror w Ukrainie” (Charków. — 2016. — 544 s.). Lecz ukraińscy patrioci nie składali broni: zorganizowali zamach na ministra Pierackiego. W Warszawie 15 czerwca 1934 r. zastrzelił go z pistoletu Hryć Macejko. Szczegółowo opisał to w wyżej wspomnianej książce Je. Perepiczka (s. 222–223); warto przeczytać tę detektywistyczną historię. Polacy pozwalają sobie dziś mówić o współpracy ukraińskich nacjonalistów z hitlerowcami, którzy już na początku lipca 1941 r., po proklamowaniu 30 czerwca 1941 r. we Lwowie „Aktu odnowienia państwa ukraińskiego”, aresztowali, osadzili w więzieniu w Berlinie, a następnie przewieźli do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen Stepana Banderę, Jarosława Stećkę i innych przywódców ruchu banderowskiego, gdzie przebywali do połowy 1944 r., czyli prawie 3 lata. Nasuwa się pytanie: czy w tym czasie w obozach koncentracyjnych znajdowali się przywódcy polskiego podziemia, zwłaszcza z Armii Krajowej (AK), która wyznawała polskie zasady nacjonalistyczne, ideę wielkiej Polski „od morza do morza” (mając na myśli od Bałtyku do Morza Czarnego. — J. K.) i mordowała ukraińskich patriotów? Trzeba pamiętać, że gdy w 1938 r. Hitler napadł na Czechosłowację i ją okupował, Polska za zgodą Niemiec „odgryzła” sobie jeden z pogranicznych z Polską obwodów. A o roszczeniach polskich szowinistów wobec czysto odwiecznych ukraińskich ziem wiadomo już od dawna. W książce W. Makara wielka uwaga poświęcona jest zbrodniom polskich szowinistów przeciwko ludności ukraińskiej nie tylko w czasach panowania Polski (zwłaszcza w obozie „Bereza Kartuska”), ale także podczas niemieckiej okupacji i w okresie powojennym w czasie ukraińskich walk wyzwoleńczych. Autor bez żadnych ozdobników opisuje różnorodne znęcania się i zbrodnie, których dopuszczali się Polacy wobec Ukraińców, przedstawia fakty nieludzkiego, sadystycznego traktowania Ukraińców przez polskich policjantów, przytacza fakty jawnego kłamstwa o Ukraińcach i Ukrainie. Bardzo ważne informacje na ten temat znajdują się w oryginałach doniesień polskiej prasy i publicystyki (drukowane są w językach oryginału). W. Makar cytuje niektóre „perełki”, które wygłosili Polacy w swoich różnych artykułach. Tak więc w gazecie „Placówka” (nr 1 z 01.01.1943 r.) napisano: „Lwów od wieków jest miastem polskim i wokół niego może być tylko Polska” [dla lepszego zrozumienia wydrukowanego ja (J. Kowaliw) przetłumaczyłem odpowiednie materiały z języka polskiego na język ukraiński]. Gazeta „Szaniec Kresowy” krzyczy: „Nalegamy na to, że wschodnie ziemie Rzeczypospolitej były i są wyłącznie polskie, do których nie mają żadnego prawa ani bolszewicy, ani Ukraińcy”. Gazeta „Wielka Polska” (nr 18. — 19.06.1943 r.) przekonuje, że „Ukraińcy nie mają przeszłości, a więc nie mogą mieć państwa” oraz że „Dmowski powiedział, iż samodzielna Ukraina byłaby międzynarodowym burdelem”. [Uwaga: Roman Dmowski (1864–1939) był przywódcą w nacjonalistyczno-szowinistycznym ruchu Polski, zajmował dość wysokie stanowiska w swojej partii i państwie. — J. K.)]. I tu stosownie jest odpowiedzieć polskim szowinistom słowami znanego ukraińskiego poety Wasyla Symonenki:
„Naród mój jest! Naród mój zawsze będzie,
Nikt nie przekreśli mojego narodu!
Przepadną wszyscy zdrajcy i obcy przybłędy
I hordy zdobywców, hołota najeźdźców!”.
W odezwie „Związku Samoobrony Kraju” Polacy idą jeszcze dalej, twierdząc, że „Ziemie polskie są tylko dla Polaków, a obcych trzeba zniszczyć. Niech zginą ukraińcy i ich bracia Rusini”. Jeden z przyszłych przywódców wielkiego państwa europejskiego już pod koniec lat 20. XX w. wypowiedział proroczo słowa: „Wielkie masy łatwiej uwierzą w wielkie kłamstwo niż w małe”. Takie zjawisko jest także dziś bardzo rozpowszechnione. Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
nowe imię — Hanna. Aby ją uratować, dziewczynie zrobiono transfuzję krwi — dawczynią została przybrana matka. Kobieta ukończyła wydział biologiczny Uniwersytetu Kijowskiego, obroniła pracę doktorską z biologii, pracowała jako sekretarz towarzystwa mikrobiologicznego. Mieszka w Kijowie. Nuri Chalilow Krymski Tatar od pierwszych dni wojny był na froncie, cierpiał w niemieckich obozach koncentracyjnych. A potem Stalin „odwdzięczył” mu się, tak jak dwustu tysiącom jego rodaków, prawie półwieczem deportacji. Na początku wojny 24-letni nauczyciel historii służył jako naczelnik biblioteki pułkowej w 29. dywizji zmotoryzowanej. Po druzgocącej klęsce trafił do niewoli, przeszedł przez mikołajowski stalag nr 384, ale pod koniec 1942 roku wypuszczono go do domu. Od tego czasu Nuri Chalilow działał w partyzantce w górach krymskich, służył jako artylerzysta 4. Frontu Ukraińskiego, wyzwalał Sewastopol. Ale 18 maja 1944 roku po prostu zabrano go do obozu weryfikacyjnego NKWD. Zwycięstwo nad nazizmem Chalilow witał za „własnym” drutem kolczastym. W lipcu 1945 roku deportowano go do Uzbekistanu. Mama i siostra zmarły na wygnaniu. Razem z żoną i jej rodzicami Nuri Chalilow mieszkał w Taszkencie, gdzie doświadczali prześladowań jako Krymscy Tatarzy. Powrócił na Ojczyznę dopiero w 1989 roku. Nuri Chalilow został uznany za „Człowieka Roku 2017” i honorowego obywatela miasta Saki. Zmarł w 2009 roku. Mychajło Rybczynski Nawet kiedy pojedynczym śmiałkom udawało się wyrwać z obozu koncentracyjnego, naziści rzucali się na poszukiwania uciekinierów. Miejscowi mieszkańcy często pomagali w poszukiwaniach, a często — wręcz przeciwnie. Mychajło Rybczynski pochodził z Kijowszczyzny. Rozpoczął służbę w Armii Czerwonej w 1939 roku, kiedy Związek Radziecki i III Rzesza wspólnie okupowały Polskę oraz Zachodnią Ukrainę. Historia jego niewoli rozpoczęła się w maju 1942 roku. Po serii obozów przejściowych starszego porucznika Rybczynskiego przeniesiono do Niemiec, gdzie pracował w fabryce. We wrześniu 1944 roku podszedł do niego werbownik z ROA (Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej — formacji wojskowej złożonej głównie z Rosjan, która walczyła po stronie nazistów). Rybczynski odprawił go z kwitkiem, za co otrzymał oskarżenie o antynazistowską propagandę i trafił do obozu koncentracyjnego Mauthausen. Tutaj stał się uczestnikiem masowej ucieczki „bloku skazańców” w nocy 2 lutego 1945 roku. Obława na uciekinierów przeszła do historii jako „Mühlviertelskie polowanie na zające”. Prawie wszystkich zabito na miejscu lub stracono w obozie. Jednak Mychajło był wśród tych, którzy się uratowali. Ukryła ich austriacka rodzina. Po powrocie do Kijowa zrobił karierę w branży gastronomicznej. Zmarł 14 lutego 2008 roku.
Maschinelle Übersetzung
W centrum stolicy, przy Głównym Urzędzie Pocztowym, otwarto wystawę „Triumf człowieka. Mieszkańcy Ukrainy, którzy przeszli przez nazistowskie obozy koncentracyjne”. Wystawa opowiada o tym, co ludzkie, a czego nie jest w stanie zniszczyć żaden system. O życzliwym spojrzeniu, opowiedzianej bajce, wyciągniętej dłoni, podzielonej kromce chleba. O sile woli, wiary i miłości. O zwycięstwie nadziei. O triumfie człowieka. Projekt zaprezentowano 8 maja — w dniu zakończenia II wojny światowej w Europie. Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora „Ten temat jest bardzo ważny i aktualny, ponieważ po przeanalizowaniu literatury i dokumentów archiwalnych doszliśmy do wniosku, że 73 lata po zakończeniu II wojny światowej wciąż bardzo mało wiemy o losach Ukraińców w tamtych latach. Naród ukraiński nie miał wówczas własnego państwa, a naziści nie oznaczali więźniów obozów jako Ukraińców. Byli oni albo Rosjanami, czyli przybyszami ze Związku Radzieckiego, albo Polakami — przybyszami z nowej Rzeczypospolitej, albo Rumunami, Czechami i tak dalej. Naszą misją jest przekazanie oczywistej prawdy o Ukraińcach w nazistowskich obozach koncentracyjnych. Ta wystawa nie odbyłaby się bez wspólnej, żmudnej pracy wielu instytucji. Przygotowując wystawę, jako jeden z jej autorów, dziwiłem się, jak ci ludzie dali radę. Dokonali czynu bohaterskiego, przeżywając w nazistowskich obozach koncentracyjnych” — zaznaczył Wołodymyr Birczak, kierownik programów akademickich Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego. „Ta wystawa jest o 30 osobach, które przeszły przez 11 największych nazistowskich obozów koncentracyjnych. Byli to więźniowie, którzy, przebywając już w nieludzkich warunkach, nadal walczyli o ludzką godność, o to, by liczono się z nimi, o prawo do życia. Organizowali ruch oporu w obozach koncentracyjnych. Poświęcono temu kilka filmów fabularnych. A po przejściu przez faszystowskie obozy trafili do łagrów GUŁAG-u. To straszne, trzeba o tym wiedzieć” — podkreślił minister kultury Ukrainy Jewhen Nyszczuk. „Dzień Pamięci i Pojednania jest nowy w ukraińskim kalendarzu. Propozycje organizacji społecznych, by obchodzić ten dzień, pojawiały się jeszcze w latach 90. Po raz pierwszy z udziałem przedstawicieli władz państwowych obchodzono go w 2014 roku. A w następnym roku, po przyjęciu odpowiedniej ustawy, stał się już oficjalnym. Ale to nie jest po prostu nowy dzień w państwowym kalendarzu. To inne podejście, inne spojrzenie na II wojnę światową, podejście nie-sowieckie. Niestety, w czasach sowieckich spojrzenie na II wojnę światową było czarno-białe. Wiele skomplikowanych momentów tej wojny starano się przemilczeć. Mówiono o heroizmie czerwonoarmistów, ale nic o tych, którzy trafiali do niewoli. Stawali się oni dla ludzi radzieckich zdrajcami. Dzisiaj mówimy o zmianie formatu stosunku do wydarzeń związanych z II wojną światową. Mówimy także o nowym spojrzeniu na te karty naszej historii, które pozostały nieznane nawet w niepodległej Ukrainie. Wiemy, że obozy koncentracyjne stały się jednym z symboli nazistowskiego reżimu totalitarnego. Nasza wystawa jest o tych ludziach, którzy przeszli przez czeluść tego piekła i pozostali ludźmi” — podkreślił przewodniczący Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Wołodymyr Wiatrowycz. Swoimi wspomnieniami podzieliła się była więźniarka obozów koncentracyjnych, przewodnicząca Ukraińskiej Organizacji Bojowników Ruchu Antyfaszystowskiego Anastasija Hułej: „Musiałam przeżyć dwa obozy koncentracyjne — Oświęcim i Bergen-Belsen. Często pytają, jak udało się przeżyć. Odpowiadam: dzięki Odyseuszowi. Kiedy było ciężko, wzywałam go jako swojego rozmówcę i mówiłam: „Odyseuszu, jesteś bohaterem! Choć minęły trzy tysiące lat. Przeżyłeś wiele, pokonałeś Posejdona, zabiłeś Cyklopa, byłeś na tamtym świecie. Ale nie widziałeś żywego piekła, kiedy ludzi pędzą z transportu do krematorium, ludzie idą przy muzyce tam, gdzie czeka ich piec elektryczny”. A my, więźniowie, codziennie patrzyliśmy przez drut kolczasty na ten straszny pochód, na tych ludzi, którzy szli z małymi dziećmi. Szli i nie wiedzieli, że czeka ich śmierć w krematorium. Chce się zapomnieć wiele takich rzeczy, ale pamięć nie pozwala pożegnać się z tymi ciężkimi momentami. Nie pozwala zapomnieć także tego, że trzeba było rozsiewać po polu ludzkie prochy z pieców, rozsiewać popiół z ludzkich ciał niczym nawóz. I nagle poczułam, że coś kłuje mnie w dłoń, a to była niespalona ludzka kość. Ta kość do dziś kłuje mnie w dłoń. Nie można zapomnieć także tego, co widzieliśmy w Bergen-Belsen. Wywieziono nas tam w styczniu 1945 roku. Dopóki jechaliśmy, była nadzieja na szybkie wyzwolenie. Myśleliśmy, że nie ma gorszego miejsca niż Oświęcim. Umieszczono nas w baraku, gdzie były tylko gołe deski, a na dworze — styczeń. Zabito wszystkie okna drutem kolczastym i przez trzy dni nie dawano nawet wody. Czwartego dnia wyprowadzono nas i policzono, wszyscy żyli, nikt nie umarł. Po tym zaczęto robić tak, żeby nas jak najwięcej ginęło. Najpierw gotowali brukiew, a potem przestali gotować, przywozili surową i rozrzucali. Zaczęła się czerwonka, inne choroby. Obok było wiele trupów, nikt ich nie chował, a w krematorium nie nadążali z paleniem. Trupy składano obok baraków aż po sam dach. 15 kwietnia wjechał angielski czołg i w różnych językach ogłoszono nam, że jesteśmy wolni i możemy wracać do domu. Ale nam było już wszystko jedno, nie mieliśmy sił, zostały tylko kości i skóra. A ci, którzy dopiero dzień wcześniej trafili do obozu i jeszcze mieli siły, biegli za czołgiem i całowali jego ślady. Czy mogłam wtedy uwierzyć, że przeżyję jeszcze wiele lat, będę miała rodzinę, że będę miała dzieci i wnuki. Kiedy wychodziłam z baraku, widziałam, że kopią doły i spychaczem zwalają do nich trupy. Te ciała do dziś tam leżą. Wróciłam do domu, skończyłam 10 klas, Kijowski Instytut Leśnictwa. 18 lat pracowałam w Mołdawii, potem wróciłam na Ukrainę. Obecnie kieruję organizacją więźniów faszystowskich obozów koncentracyjnych. Boję się nawet robić spis, ilu naszych ludzi pozostało. W 2013 roku było 1462 osoby, a teraz nie jestem pewna, czy jest tysiąc. Wcześniej interesowano się nami, często bywaliśmy w szkołach. A teraz zapraszają rzadko. Ale w ostatnim czasie często jeździmy do Niemiec, występujemy w placówkach oświatowych. Pewnego razu nawet zdarzyło się być w bazie NATO”. Projekt składa się z rozdziałów: czym jest obóz koncentracyjny; dzieci; ostarbeiterzy; jeńcy wojenni; ukraińscy nacjonaliści; księża; Żydzi; wyzwolenie obozów koncentracyjnych. Proponujemy uwadze czytelników opowieści o kilku więźniach nazistowskich obozów koncentracyjnych. Hanna Stryżkowa (Kowal) 2-letnią dziewczynkę przywieziono do Auschwitz 4 grudnia 1943 roku. Daty urodzenia, imienia i rodziców dziewczynka nie pamiętała. Pod numerem 69929 trafiła do 16. baraku. Wszyscy jego mieszkańcy byli dziećmi. Całkowicie odcięte od świata maluchy pochodziły z różnych krajów: Ukraińcy, Białorusini, Polacy, Rosjanie… Wiele dzieci uczyło się mówić — dziwną mieszanką różnych języków… „Dom dziecka” naziści umieścili obok szpitala obozowego, gdyż jego mieszkańcom przypadała rola dawców krwi. Kiedy dzieci wyczerpywały się — zabijano je. Bywało, że do baraku przedzierały się więźniarki. Ryzykując życie, starały się przekazać dodatkowe jedzenie maluchom. Hannusia wspomina te odważne kobiety, którym udawało się nawet trochę uspokoić dzieci, przytulić, opowiedzieć bajkę. W 1945 roku, przed nadchodzącym frontem, zdolnych do pracy więźniów obozu ewakuowano, a 4-letnia dziewczynka została w nieogrzewanym baraku w środku zimy. Mimo to doczekała się żołnierzy Pierwszego Frontu Ukraińskiego. Wiosną przywieziono ją do Kijowa. Tutaj znalazła drugą rodzinę — Mychajła Kowala i Onysiję Zazymko i
Jewhen Nyszczuk i Wołodymyr Wiatrowycz
Maschinelle Übersetzung
150. rocznica urodzin akademika M. F. Bilaszewskiego, szeroko obchodzona w ubiegłym roku jako jubileusz jednego z budzicieli świadomości narodowej, po raz kolejny przypomniała, jaką pracą ukraińscy uczeni na początku ubiegłego wieku zdobywali swoje wyróżnienia i tytuły honorowe. I jeszcze jedno — gorzka ironia: Bilaszewskiemu „poszczęściło się” nie dożyć do represji lat 30.; odszedł do wieczności w wieku 59 lat i nawet, w odróżnieniu od wielu przyjaciół i badaczy jego twórczości, w szczególności akademika Serhija Jefremowa, trafił do I tomu Ukraińskiej radzieckiej encyklopedii (1960 r.) jako „archeolog, etnograf, historyk sztuki”. Dzisiaj mamy wszelkie podstawy, by dodać „wybitny”. Bo znaleziska i kolekcje Mykoły Fedotowycza zajmują honorowe miejsca w muzeach, a jego badania zadziwiają głębią erudycji i wyczerpującym charakterem wniosków. Andrij TOPACZEWSKIJ Zaczynał od gęsiego pióra Syn wiejskiego księdza z ziemi umańskiej, Mykoła Bilaszewski, ukształtował swoje poglądy i przekonania, jak wielu jego współczesnych, drogą edukacji. Początkowo było to kółko miłośników historii w kijowskim gimnazjum; później — wydział prawa Uniwersytetu św. Włodzimierza. Tam, w znacznej mierze pod wpływem profesorów W. B. Antonowycza i A. W. Prachowa, poświęcił swoją wiedzę i energię sprawie odrodzenia Ukrainy. Naukę zaczynał w latach 70. XIX wieku, pisząc jeszcze gęsim piórem, co wywoływało drwiny „zmodernizowanych” gimnazjalistów-mieszczan. Czytał, według własnego wyznania, choć „bez określonego systemu”, ale szybko określił się w priorytetach naukowych, porzucił młodzieńcze zamiłowanie do numizmatyki, skupił się na archeologii i etnografii. Mimo rozpowszechnionych wówczas wśród profesury i studentów poglądów ateistycznych, szczególną uwagę poświęcał dziełom sztuki sakralnej. Pierwszym jego wkładem do zbiorów muzealnych była ludowa ikona „Chrystus — krzew winny”. W 1890 roku podczas ekspedycji prawym brzegiem Dniepru młody uczony zwrócił uwagę na Kniażą Górę koło wsi Pekari pod Kaniowem, gdzie znaleziono mnóstwo starożytnych przedmiotów. Tak odkrył dla nauki lokalizację kronikarskiego staroruskiego miasta Rodeń i rozpoczął systematyczne badania. Prowadzono je według wszystkich zasad ówczesnej techniki archeologicznej, aby, jak pisał o tym akademik Dmytro Bahalij, „nie zniszczyć ani jednego drobiazgu”. Ten sam autor odnotowywał, że tylko w ciągu jednego lata zdobyto tu 1,5 tysiąca przedmiotów kultury materialnej i duchowej, od czasów neolitu do kijowskiej epoki wielkoksiążęcej X—XIII w. Przedmioty codziennego użytku i narzędzia pracy (rolniczej i rzemieślniczej), które przypominały współczesne, skarby z artystycznymi zdobieniami, pierścienie i lustra, obrazki z Bogurodzicą i Janem Teologiem, srebrne hrywny, pełny zestaw nasion roślin zbożowych (żyto, pszenica, gryka, owies)… Potwierdzono wysoki poziom kultury materialnej i sztuki, rozwoju gospodarczego i duchowego na Kijowszczyźnie i w ogóle w dawnej Ukrainie. I wyciągnięto wniosek o wspólnocie kultur Polan, Drewlan i innych grup etnicznych Ukrainy-Rusi. Co wywarło odpowiednie wrażenie w społeczeństwie. Ciekawym dokumentem tego okresu są „Opowieści chłopów wsi Pekari o T. H. Szewczence”, zebrane i zapisane z właściwą mu wyjątkową dokładnością. Dzisiaj można nawet określić, skąd chłop Hałuszkowski przynosił dzban źródlanej wody Szewczence, czyja sztaluga stała „na szczycie” Kniażej Góry. Zakochuje się w tym historycznym miejscu i kupuje tu działkę ziemi, realizując w ten sposób swoją historyczną ciągłość. Dom Bilaszewskiego na zboczu góry Małe Horodyszcze zachował się (odrestaurowany) do naszych czasów. Obecnie mieści się w nim muzeum rezerwatu kaniowskiego, którego założycielem słusznie uważa się M. F. Bilaszewskiego. Jest tu także dział poświęcony wybitnemu uczonemu i jego rodzinie. Prawie obok pochowany jest sam Mykoła Fedotowycz. Z jego imieniem związane są lekcje szacunku do dziedzictwa historycznego, w szczególności — środowiska naturalnego, przyswojone przez autora tych słów jeszcze w dzieciństwie, w 1950 roku, od swojego ojca, który przez wiele lat kierował praktykami studentów Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. H. Szewczenki w rezerwacie kaniowskim. Wierzył, że kaniowskie wzgórza, lasy, polne łąki górskie i rozlewisko Dniepru powinny być nienaruszalne i uważane za święte choćby dlatego, że chodzili po nich i znaleźli tu wieczny spokój Taras Szewczenko i Mykoła Bilaszewski. Nawiasem mówiąc, oprócz O. W. Topaczewskiego, na tych uświęconych brzegach wychowywali studentów O. B. Kistiakiwski, D. P. Krysztal, D. K. Zerow, L. O. Słohorżewski, których imiona stały się legendarne nie tylko w świecie naukowym. Według programu letniej praktyki realizowano nie tylko wycieczki przyrodnicze. Przyszli biolodzy, geolodzy, geografowie, historycy koniecznie odwiedzali Muzeum i grób Wielkiego Kobziarza oraz chutor Mychajłowa Hora, gdzie mieszkał i pracował przyjaciel Szewczenki, wybitny historyk M. O. Maksymowycz. Od bibliotekarza do akademika Pracując jako bibliotekarz w Kijowskim Instytucie Politechnicznym, marzył o muzeum historii. Wreszcie, przy pomocy mecenasa O. M. Tereszczenki i odkrywcy kultury trypolskiej W. W. Chwojki, 35-letni Mykoła Bilaszewski tworzy Muzeum Historyczne, któremu przewodniczy od 1902 roku. Właśnie tam i wtedy, w rozkwicie sił twórczych, objawił się jako utalentowany organizator i dalekowzroczny lider, któremu udało się przekonująco, logicznie powiązać ze sobą w ramach nauki etnografii różne rodzaje folkloru przedmiotowego, systematyzując je z punktu widzenia historyka sztuki. Jeśli chodzi o talent organizacyjny, to plan „Wystawy sztuki użytkowej i wyrobów rzemieślniczych” w 1905 r. został z wyprzedzeniem rozesłany po całej Ukrainie. Powróciły tysiące odpowiedzi w listach ze wsi, majątków, wspólnot spółdzielczych wraz z lawiną eksponatów. Nawet niepełna lista kierunków i działów ekspozycji obecnie budzi zdziwienie i zachwyt: garncarstwo, plecionkarstwo, tkactwo, haft, drukowanie tkanin, wyroby skórzane (rymarstwo, kuśnierstwo), malarstwo domowe i pisankarstwo, snycerstwo w drewnie, kości i kamieniu; szkło, fajans, wyroby metalowe. Większość eksponatów pozostała w muzeum, ale nie tylko w celu uzupełnienia jego zbiorów; wkrótce wykorzystali je ludowi mistrzowie jako wzory do odtwarzania i pomnażania najlepszych dzieł… Nawiasem mówiąc, to właśnie M. F. Bilaszewski odkrył dla szerokiego ogółu wyroby fajansowe z Meżyhirii i nawet zapoczątkował swoistą modę na ich kolekcjonowanie; od tamtej pory opiekował się fabryką w Meżyhirii i, jak tylko Krajobraz rezerwatu kaniowskiego. Lata 50. XX w.
mógł, wspierał jej prawdziwie ludowe tradycje. Ogromny materiał etnograficzny, zaprezentowany na wystawie, wywołał żywy oddźwięk w miejscowych i zagranicznych czasopismach. Znaczenie tego wydarzenia dla kultury ukraińskiej jest nieocenione: popyt na sztukę ludową istotnie wzrósł, podobnie jak zrozumienie jej roli w społeczeństwie. Wzrosło też zainteresowanie studiowaniem i zbieraniem dzieł folkloru przedmiotowego, pojawiło się zrozumienie jego związków z innymi rodzajami twórczości ludowej. Prowincjonalne muzea również zaczęły zbierać dzieła twórców ludowych. W 1911 r. wystawa z sukcesem została powtórzona. W tym samym roku, dzięki niestrudzonej energii Bilaszewskiego, odbył się szeroki pokaz malarstwa i grafiki Szewczenki. A już w 1912 r. — wystawa „Stary Kijów”. Wydarzenie to, bez przesady, położyło podwaliny pod rozumienie Kijowa nie jako wielkiego miasta gubernialnego, lecz jako stolicy całej Ukrainy. Od lutego 1917 r., w czasie kilku zmian rewolucyjnych, obecna władza nie pomijała uwagą Bilaszewskiego jako wybitnego uczonego. Początkowo Rząd Tymczasowy mianował go komisarzem ds. ochrony zabytków starożytności w Kijowie. W najcięższych, głodnych i zimnych latach, jak odnotowywał A. Wynnycki, podejmuje on wszelkie możliwe środki dla ratowania cerkwi św. Andrzeja, której już wtedy „zagrażało niebezpieczeństwo osunięcia się na Podół”. Przy tym „wiele sił zabierało zdobycie kawałka chleba”, ale wraz z innymi entuzjastami ratuje liczne kijowskie zabytki, zachowując wszystkie zbiory muzealne. W kwietniu 1917 r. został delegowany do Centralnej Rady; rok później, w 1918 r., Mykołę Fedotowycza wybrano do Akademii Sztuk; później W. I. Wernadski zaprosił go do Ukraińskiej Akademii Nauk, której członkiem rzeczywistym M. F. Bilaszewski został w maju 1919 r. Obaj oni na długo przed tym wstąpili do Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki we Lwowie, co, podobnie jak udział w Radzie, nie mogło podobać się bolszewikom. Za życia M. F. Bilaszewskiego ukazało się drukiem ponad 70 jego prac naukowych i artykułów, około 300 notatek i doniesień w czasopiśmie „Kijewskaja starina” (oraz założonym przez niego rocznym dodatku do niego, „Archeologiczeskom letopisie”), czasopismach „Literaturno-naukowyj wisnyk”, „Siajwo”, „Nowa Rada”, anglojęzycznym zbiorze „Sielanskie mistectwo Rusi” (artykuł „Twórczość ludowa Ukrainy”, Londyn, 1912 r.). Publikacja ta miała wyraźny międzynarodowy rezonans; jak wspominał D. Bahalij, autor „charakteryzuje naród ukraiński od strony jego artystycznego usposobienia oraz bardzo rozwiniętego smaku artystycznego, daje przegląd tych ciężkich warunków, w jakich przyszło żyć narodowi i które hamowały rozwój jego twórczości, a następnie zatrzymuje się na różnych gałęziach sztuki ludowej, dając charakterystykę każdej z osobna. Przegląd wyjaśniają liczne, bardzo pięknie wykonane ilustracje”. Po 1919 r. publikacji naukowych Mykoły Bilaszewskiego na tematy etnograficzne i artystyczne nie obserwujemy, i to nie tylko z powodu jego chorób czy w wyniku braku środków. Erudycja i poglądy tego akademika nie mieściły się w ramach ideologii proletariackiej, a brać udziału w demagogicznej propagandzie nie chciał. Prace opublikowane w latach 1925—1926 prawie wszystkie dotyczyły archeologii, w szczególności kultury trypolskiej, zrozumiałej dla radzieckich funkcjonariuszy, w odróżnieniu od kultury współczesnej. „Wartości wagi nieprzepadającej” Jego pasje nie po prostu zmieniają się, jak to bywało u kolekcjonerów, lecz kontynuują się nawzajem na wyższym poziomie; przy tym wielki cel pozostaje z przodu, jest dziedziczony przez innych. I gdyby nie podstępne zniszczenie Ukraińskiego Odrodzenia, zamysły Mykoły Fedotowycza ziściłyby się: osiągnięcia kulturowe i artystyczne miały odrodzić się w czasie i przestrzeni, zajmując godne miejsce w świadomości społeczeństwa — nie tymczasową modą, a niezbędną cechą samoidentyfikacji. Właściwie tego przestraszyli się wściekli. Kaniowski rezerwat przyrodniczy. Dom M. F. Bilaszewskiego z tablicą pamiątkową
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
ukrainofobowie, zabijając lub zmuszając do samobójstwa patriotycznych uczonych (akademik S. Jefremow) i urzędników (przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych M. Skrypnyk). Historia sztuki dla niego zaczyna się od archeologii, przechodzi przez etnografię, różne rodzaje folkloru; wreszcie realizuje się w rzemiośle — garncarstwie, szkle hutniczym, tkactwie dywanów, pisankarstwie, obrazach ludowych i in. Zbieranie materiałów etnograficznych było drogą do szerokich wniosków i uogólnień, możliwych pod warunkiem dużej liczby i różnorodności eksponatów muzealnych… Dział artystyczno-przemysłowy w Muzeum Kijowskim, stworzony przez niego, ilustrował to najlepiej. Bilaszewski dawał pierwszeństwo wzorom przemysłowym (rzemieślniczym), a nie sztucznym; w ten sposób dzieła sztuki ludowej ceniono na równi z tzw. profesjonalną, dostępną tylko dla „wyższych” warstw społeczeństwa. Każda rzecz, trafiając do muzeum, stawała się duchowym dorobkiem szerokiego kręgu ludności. Dlaczego na tego, wydawałoby się, dalekiego od polityki uczonego czekał los Serhija Jefremowa, staje się zrozumiałe nawet z pobieżnej oceny jego postawy życiowej, zwłaszcza w kwestii narodowej. W artykule „M. F. Bilaszewski w pracy społecznej” (1926 r.) Jefremow porównał dwie kategorie uczonych. Jedni całe życie studiują problemy naukowe, dobierając fakty, układają je w system i budują teorie. Ale wszystko to — „w zaciszu swoich gabinetów, jakby tylko dla siebie, nie interesując się tym, jak przyjmie ich budowle świat…” Inni zaś „niestrudzenie pracują na swoim odcinku, zbierając fundusze naukowe, — ale zaraz też puszczają je w obieg za wartości życiowe… Mało tego — w krytycznych momentach życia społecznego tacy uczeni odkładają zupełnie na bok swój mikroskop czy skalpel czy pióro i rzucają się w sam szum walki, jakby tam w praktyce sprawdzając i wypróbowując samych siebie, swoje własne siły i wartość tych teorii, na których dotąd siłę swoją kładli”. Właściwie do takich uczonych należy M. F. Bilaszewski, daleki od „gabinetowych” działaczy. Przecież reagował na wymagania współczesności jeszcze w „Kijowskiej starinie”, gdzie „samą naukę ukrainoznawstwa kładł jedynie za fundament do wszechstronnego wyzwolenia narodu ukraińskiego”. Po tym społecznym hartowaniu Mykoła Bilaszewski otrzymuje mandat od Kijowszczyzny do pierwszej Dumy Państwowej (1906 r.), aby bronić tam ukraińskiej szkoły, nauki, sądu, czyli ówczesnego programu minimum ukraiństwa, który wymagał „politycznych i narodowych wolności”. Po rozpędzeniu Dumy wraca do muzeów, ekspedycji archeologicznych, artystycznych i etnograficznych, pozostając w wirze życia społecznego. W szczególności przez długi czas był pełnomocnikiem Związku Miast; podczas I wojny światowej pomaga poszkodowanym w Galicji i na Bukowinie, tym samym, jak trafnie zauważył S. Jefremow, broniąc i chroniąc ówczesne zabytki sztuki. „Wśród zażartej walki i wrogości, — kończy on swoją myśl, — rzeczywiście kulturalni działacze mimo wszystko zdołali robić swoje niby ciche dzieło, które w końcu okazało się silniejsze od głośnych armat, bo dało wartości wagi nieprzepadającej”. Praca naukowa może i nawet powinna być społeczna. Udowodnił to na własnym przykładzie akademik M. F. Bilaszewski. rocznicy Wasyla Zemlaka na Koziatynszczyźnie trzeba wznieść pomnik pisarzowi, a także wprowadzić literacko-artystyczną nagrodę im. Wasyla Zemlaka. Dziękowała mieszkańcom Mikołajówki za szacunek dla ojca córka pisarza Ołesia Zemlak, która przyjechała z Kijowa, zaznaczając, że w Mikołajówce jest szczególna duchowa aura. Tutaj czuje się ducha jej sławnego rodu. Żona deputowanego ludowego Ukrainy Petra Jurczyszyna Lubow Jurczyszyna podarowała placówce oświatowej biblioteczkę współczesnych książek, wyrażając zachwyt twórczością Wasyla Zemlaka i jego współmieszkańcami. „Niech żywi nie znieważają zmarłych, — prosił napisać na swojej płycie nagrobnej Wasyl Zemlak, — na szacunku trzyma się ród ludzki...” Jak iskierki ludzkiej pamięci, trzepotały zapalone świeczki w dłoniach młodych potomków wielkiego Mistrza Słowa, który na wzgórzu ludzkiego szacunku stoi na wyżynie, do której nam rosnąć. Goście obejrzeli placówkę oświatową, odwiedzili Muzeum Kultury Czeskiej, dziękując inspiratorce i strażniczce kultury oraz zwyczajów narodu czeskiego na Koziatynszczyźnie, zasłużonej pracownicy kultury Ukrainy Łarysie Jarosławiwnie Łanowyk, która ma czeskie korzenie i nie tylko kieruje miejscową szkołą-przedszkolem, bada i pomnaża kulturę Czechów wołyńskich, ale też stworzyła niedościgniony zespół folklorystyczno-etnograficzny „Studanka”, którego twórczość znają w wielu zakątkach Ukrainy i Czech. A jeszcze ta niestrudzona pracownica napisała książkę „Oczyszczone źródła pradziadów” o historii Czechów i jej rodu na Koziatynszczyźnie. (wybaczcie mimowolną tautologię! — Aut.) pozostaje „bezgłowy”. To znaczy, po raz pierwszy od ponad pół wieku od momentu ustawienia brązowego popiersia Mychajła Kociubynskiego obywatele widzą zamiast niego zniszczone mocowania, kawałek zbrojenia… I jeśli wcześniej mowa była o zuchwałym przestępstwie karnym, to obecnie, kiedy minęły już miesiące, warto mówić o bezgłowiu właśnie urzędników, od których zależy powrót rzeźby na jej usankcjonowane czasem miejsce. Jak tu nie wspomnieć genialnej frazy głównego bohatera tego wpisu: „Poezja nie może żyć na śmietniku, a bez niej życie — to zbrodnia”. Wygląda na to, że współuczestnicy biurokratycznej przewlekłości wokół renowacji poszkodowanego przez wandali pomnika zamierzają zamienić w wysypisko nasze dusze. Nie wyjdzie! A wszystkim „wspólnikom”, używając zrozumiałego dla nich kryminalnego slangu, tych głęboko antyukraińskich działań, radzę przypomnieć jeszcze jedno skrzydlate powiedzenie klasyka światowej literatury. „Powstań, narodzie. Wyciągnij rękę po swoją prawdę. Sam nie weźmiesz — nikt nie da”.
Maschinelle Übersetzung
W Mykołajiwce w rejonie koziatyńskim, w obwodzie winnickim, odbyło się wspaniałe święto — uroczystość z okazji 95. rocznicy urodzin znanego ukraińskiego pisarza, laureata Państwowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki, Wasyla Sydorowycza Zemlaka (Václava Vacka), którego korzenie rodowe ze strony ojca wywodzą się z tej malowniczej podolskiej wsi...
Petro ZARYCKYJ, zastępca redaktora gazety rejonowej „Wisnyk Koziatynszczyny”
Wasyl Zemlak to postać epokowa. Jest wyrazicielem ducha narodu ukraińskiego i czeskiego, ich mądrością i sumieniem, zbolałym nerwem i niezawodnym mostem jedności. Książki „Łebedyna zhraja” („Łabędzia zgraja”) oraz „Zełeni Młyny” („Zielone Młyny”) to głębokie encyklopedie ludowości Czechów i Ukraińców zamieszkujących Podole. W kolejną rocznicę sławnego współmieszkańca wdzięczni mieszkańcy Mykołajiwki odwiedzili rodzinny dom jubilata, składając pod tablicą pamiątkową ku jego czci kwiaty pamięci i szacunku. Przy miejscowej szkole, która nosi jego imię, odbył się uroczysty wiec z okazji odsłonięcia na budynku szkoły tablicy pamiątkowej ku czci pisarza, o którym wzruszająco opowiadali: dyrektor placówki edukacyjno-wychowawczej Łarysa Łanowyk, radca-minister, rzecznik prasowy ambasady Czech na Ukrainie David Mašek, zastępca przewodniczącego Winnickiej Obwodowej Administracji Państwowej Ołeksandr Korczeniuk, naczelnik wydziału oświaty Koziatyńskiej Rejonowej Administracji Państwowej Alina Didenko oraz inni szanowni goście. Poruszającym śpiewem dzieci i dorosłych rozbrzmiewały hymny państwowe Ukrainy i Czech, dumnie powiewały flagi państwowe dwóch bratnich narodów, gdy opadło płótno z dopiero co odsłoniętej tablicy pamiątkowej… W auli placówki edukacyjnej przewrócono karty czasopisma literackiego, poświęconego kamieniom milowym życia i twórczości pisarza, który w wieku 9 lat wraz z rodzicami przeprowadził się ze wsi Koniusziwka w rejonie lipowieckim obwodu winnickiego, gdzie się urodził, do Mykołajiwki, gdzie mieszkał czeski ród ojca Vacków. W latach 1932–1933 w Mykołajiwce, bodaj jedynej wsi w obwodzie winnickim, z głodu nie zmarł ani jeden człowiek, ponieważ miejscowa społeczność troszczyła się o biednych, pokrzywdzonych, głodnych i skrzywdzonych, nie wydawała przyjezdnym grabieżcom zboża swoich sąsiadów i rodaków...
W Mykołajiwce Václav Vacek ukończył 7 klas czeskiej szkoły, a średnie wykształcenie zdobywał w ukraińskiej szkole we wsi Josypiwka, która znajduje się 10 km od rodzinnego domu. Tutaj rodzice wynajmowali dla syna mieszkanie… Młodzieńcze marzenie o zostaniu pilotem wojskowym przekreśliła wojna. Odważny patriota wraz z podobnie myślącymi ludźmi brał udział w pracy podziemnej organizacji antyfaszystowskiej, działającej w Mykołajiwskiej Cukrowni, która cudem ocalała i z powodzeniem działa do dziś. Tutaj Václav wraz z towarzyszami prowadził działalność dywersyjno-sabotażową, wykolejając na kolei między wsiami Mykołajiwka i Hołendry wrogi transport. Wraz z towarzyszem broni Mykołą Bystryckim Václav zabił szefa żandarmerii w Samhorodku, Richtera, który znęcał się nad ludnością cywilną i był zamieszany w zniszczenie w miasteczku Samhorodok 4 czerwca 1942 roku 492 Żydów, z czego 240 dzieci. Na szczególną uwagę zasługuje udział W. S. Vacka w działalności partyzanckiej, gdzie był dowódcą oddziału zwiadu. Tutaj młody mściciel otrzymał pseudonim Wasyl Zemlak, który w późniejszym czasie stał się jego pseudonimem literackim. Uczestnicy święta rozwinęli szeroką paletę literacką oraz zasługi, które właśnie w dziedzinie poezji są do dziś niedocenione — Łeonid Otruch. I jest całkowicie naturalne, że tysiącletnie kurhany na Bołdinej Górze są organicznie połączone z grobem Mychajła Kociubynskiego, którego rola w kształtowaniu ukraińskości jest do dziś lepiej rozumiana przez świat niż przez niektórych rodaków. Bo czym jest język ojczysty? To znakowy kod narodu. Ale jeśli w technologiach cyfrowych, które obsługują współczesne osiągnięcia cywilizacji, takie jak TV, internet itp., zaangażowanych jest zaledwie dziesięć symboli, to sama cyrylica zawiera ich ponad trzydzieści. A zatem ten system sygnałów z Kosmosu urzeczywistnia obraz świata, znacznie pełniejszy i bardziej złożony, niż niektórzy widzą na ekranikach smartfonów. Ale przecież twórcami języka są ludzkie osobowości. I jeśli mówić o Ukrainie, to ten brzemienny w skutki szereg otwierają imiona Tarasa Szewczenki, Pantełejmona Kulisza oraz Mychajła Kociubynskiego. Akademik Serhij Jefremow, którego postać jest jedną z najbardziej zauważalnych i tragicznych w istocie rozstrzelanego odrodzenia narodowego (stracony przez bolszewików w 1929 roku — przyp. aut.) w swoim głównym dziele „Historia literatury ukraińskiej” Mychajła Kociubynskiego uznawał, cytuję, za „najwybitniejszego ze współczesnych artystów”. Artysta, mistrz słowa, niedościgniony stylista, Europejczyk od stóp do głów, arystokrata ducha — to ja, znowuż, przekazuję oceny Serhija Jefremowa — w zdumiewający sposób połączył w swoim dorobku kozacki demokratyzm i stepową romantykę, dostrzegł cienie zapomnianych przodków, sięgnął najsubtelniejszych odcieni, a zatem szczytów harmonii tego, co wyszło spod jego pióra w ostatnich piętnastu latach twórczości, nierozerwalnie związanych z życiem w Czernihowie. Tutaj pora powrócić od nieco akademickiego wywodu do realiów teraźniejszości w rodzinnym mieście. Wszyscy przemawiający na wiecu, w szczególności prawnuk klasyka Ihor Kociubynskyj, przewodnicząca Czernihowskiej Organizacji Obwodowej NSPU Hanna Arsenycz-Baran, proboszcz cerkwi świętych Michała i Teodora ojciec Ołeh wyrazili, posługując się językiem europejskich dostojników, głębokie zaniepokojenie faktem, że pomnik na grobie wielkiego pisarza i jego wiernej żony Wiry Ustymiwny
Odsłonięto tablicę pamiątkową W. Zemlaka
Maschinelle Übersetzung
Rostysław MUSIJENKO, członek NSPU, NSŻU
Na legendarnej Bołdynej Górze czernihowska społeczność zorganizowała wiec-requiem, poświęcony 105. rocznicy odejścia w wieczność Mychajła Kociubynskiego. Słuchając modlitwy za zmarłych, odprawianej przez ust proboszcza świątyni świętych Mychajła i Fedora, ojca Ołeha, z szczególną ostrością poczułem: my, podzielający te same poglądy, znajdujemy się w jednym z sakralnych punktów Europy. I trzeba wreszcie zrozumieć wezwanie tej ziemi, bo po zwycięstwie księcia Mścisława Chrobrego pod Lystwenem nad waregskimi najemnikami jego brata Jarosława, późniejszego zwanego Mądrym, Czernihów przez długi czas był faktycznie stolicą Rusi-Ukrainy, najpotężniejszego wówczas państwa kontynentu. W historii ludzkości nie ma przypadków. „Wszystko zmierza się miarą czasu” — powiedział kiedyś wybitny czernihowski reżyser, zasłużony artysta Ukrainy, których
Maschinelle Übersetzung
Prolog Są wiersze wieczne, niczym dzwony wieszcze… Aż cierpną dusze w podniebnym wirażu. I jest dusza, co zatęskniła za wierszem, który potrzebny jest po prostu dla duszy…
Szeptem Wiersz dla duszy wynosi dusza. Słowa pod sercem słyszę jeszcze od lata. Tylko chcę je, przez smutek i żal, Tak napisać, jakby wyszeptać.
Słowa trzymam w drżeniu duszy. Ich na oślep w świat nie wypuszczę, Bo dusze są tam i złe, i obce: Wiersz przeczytają, Ale Nie usłyszą.
Niech ten usłyszy od duszy słowa, Czyja dusza dawno już nie na miejscu, Ale nadzieja w sercu jeszcze żywa, Że dzień nadchodzący stanie się Zwiastunem.
Niech do duszy przypadną choć na chwilę Temu w tym świecie, Komu i świat niemiły, Bo sercu nie nakażesz odkochać Tej kobiety, która go Nie pokochała.
Wiersz dla duszy już się ułożył, doprawdy... Tylko krzyk duszy ja w sobie zostawię. Nie trzeba słów, Co wyolbrzymią ból, Te napiszę, co zdolne Uciszyć.
Nadzieja wysokością przepływa — Dusza hen-hen pod chmurami lata: Ty szeptem napisane słowa O sobie I o sobie Przeczytasz…
Widziadło Błogosławiony, kto wierzy, a ja tylko nadzieją błogosławiony: niech choć trochę posieje ten ognik... On tak długo żarzył się. Oburącz dłońmi przykrył: jakaś tam przystań... A może... Niech do czasu do pory będzie coś, do szczęścia podobnego. Jak z nieba wichry spadną, zaczną, niemiłosierne, szastać — w dłonie duszę całą włożę, a ochronię swój skarb. Nie zgaśnie.
...Jeszcze światło płynie od czoła, od migotliwych włosów, jeszcze oczy lśnią, i ciepła u ust moich wszechwładnie proszą. Stoję nad widziadłem jasnym tak modlitewnie, na kolanach. Jest, bym tej nocy został z nim, twoje najwyższe polecenie.
...Bieleje w zmierzchu ramię. Całuję, powstrzymać się nie mogę. Nie bardzo i wierzę, lecz z oczu coś promienieje, do szczęścia podobnego. Moim rękom twoja twarz zaufała: płoną skronie! I ja błogosławiony, bo czuje to dusza, która przeszła w dłonie.
Motyw I znów z jakiegoś powodu przyszedł do nas Przyciszony lat ścianą Nieprzemijający ten romans, Gdzie po prostu tak: “Pobądź ze mną…”
Klekocze, chrypnie świat. W nim Dusza ludzka straciła głos… Po cóż wyrokowana mi Tych słów zwyczajnych wyjątkowość I te okresy-łady: “Pobądź jeszcze… Nie idź, nie idź…”
W grzmiącym, rwanym rytmie dnia Skąd one, z jakiego cudu – Niczym fatum, omamienie! – Te fale wiecznego motywu: “O, jak na ciebie czekałam ja…”
Czemu ta melodia drżąca Mnie znalazła i serce ściska, I rękę czemu szuka ręka, Czemu ta łza i szczera, i czysta…
…Nie trzeba, pieśni… Powróć W swój czas naiwno-elegijny. Idź sobie w swoje Kiedyś, Niczym patefon, proste i niezawodne. My zaś tutaj twardzi, okrutni… Gdzież, W jakiej duszy znajdziesz spokoju… A ty płyniesz, a ty nie idziesz.
…I Ty nie idź. Pobądź ze mną.
Modlenie Panie, komu do tego sprawa, Że kiedyś tam Ktoś tam, Gdzieś tam Zapatrzył się na ciało Jej białe — I wchłonęła oczy nagość. I oślepł! Tylko biało-biało… Tylko usteczka I gorzko-słodki ból… Panie, komu do tego sprawa?! Tylko jednemu, Ojcze nasz, Tobie. Bo przecież w raju jednak z Twojej łaski Żył ten niewolnik uciech ziemskich I pokus, I Pierwszokobieta W pierwszy grzech upaść, Gdyby nie on, kusiciel, Nie mogłaby. To za to, że poddała się namowie I skosztowała poznania owoce, Wyższą miarę — Katorgę miłości — Sam Ty ludziom, Boże, Przypisałeś. Wygnałszy z raju w czas pradawny W ziemskich trosk szaleństwo, Dla uciechy nieziemskiej dałeś im Tylko jedną, I to grzeszną, Chwilę.
Nie sądźże tych dwojga Po tym wszystkim, Ojcze nasz, Najwyższy Sędzio. Dłoń Twoja nad zmęczonym domostwem Im w imię syna niech jaśnieje. Niech ona go Pod sercem czule nosi, Niech urodzi w mękach, jak i wszystkie — To na tym i kary z niej Dość. Miłosiernym bądź, któryś jest. No a mąż ten, Co rozbłysło Dał poznać jej najsłodszych przemian, Niech tylko od blasku Jej ciała Ślepnie tak za każdym razem, Całe życie. Amen.
Znak Znowu lato przebyte. Wszystko bez Was — przebywanie. Kto kogoś na rozstaju o życie zapytał. Ktoś obejrzał się — nikogo. Może, to czyjaś dusza? Na krzyżu dróg podkowa. Chodzi kołami źrebak. Rok minie — i wszystko od początku, póki czas weźmie swoje — I na kopyto, niczym pieczęć, ktoś podkowę tę wbije. Pójdzie konik po drodze tej, co z nocy — w biały dzień. I, patrz, jeszcze do mrozów biały zamek Wasz znajdzie Za lasami, za górami I, żeby nie słyszał nigdzie nikt, Przy kutej bramie Miękko tupnie kopytem. Tylko u Was, prześwietna pani, serce zadrży. I potem Wy w porannej mgle odszukacie ten znak. “Coż on znaczy, ślad podkowy? Może, jest gdzieś obok ktoś?” Rozejrzycie się — nikogo. Nie było dane... Nie spełniło się... No a ktoś w swojej drodze przypomni już za dnia: “Potoczyły się mu łzy jeszcze wcześniej, niż mnie”. I do Was z wysokości przez Przestrzeń, przez Czas Doleci: “Wszystko bardzo prosto... On do dziś kocha Was”.
Jesienna elegia To widzenie mnie nie minie: ty, w sukni naiwno-bzie, idziesz naprzeciw, lecz mijasz mnie, jakbyśmy się i nie znali nigdy. Obejrzałem się… Odwróciłaś się i ty. “Czemu, — pytam, — mnie omijasz? Czy mi, jak szedłem, tak i iść?” Oczy — w oczy: “Czyżbyś nie wiedział?”
Ja sobie: “Jeszcze pół kroku zrób — w półwiecze — i już ty w Sali… I akordeonisty w tym nie wiń, że tony wam nie wszystko powiedziały... Rękę znów połóż na ramię, to i siebie nie wiń kto wie w czym. No było: rozbłysk oczu... wieczór... walc maturalny w “szóstej” szkole. W “oj-oj kiedy…” spłynął i walc, i pocałunek ów po walcu... No było: rozdzielił los was... Przebytością nie przejmuj się.
…Później prawdziwa miłość przyszła… Zapomniało się to młodo-zielone. Jest szczęśliwe rodzinne ciepło i u niej, ja wiem, i u mnie. Dzieci... wnuki... Przyszła i siwizna w... ówczesny… mój czuprynę ciemnorusą. Ja szczęśliwy, szczęśliwa i ona.
No a wspomnienia przychodzić muszą...
…Jeszcze stoi twoja Pierwsza Miłość ociera, zdaje się, łezkę. Jeszcze chwila — i pójdzie ona znów, jak i ty, przez jesień — w zimę. Hen pod chmurami twój Czasopłyn… To zrozum, siwowłosy, wreszcie: żurawinowy zabity już klin między przeszłością twoją — i przyszłością...”
...Ty obróciłaś się na obcasach, niczym w walcu... na bitej drodze, i poszłaś, cała bzowa taka, że aż w piersiach... w gardle już… łzy.
Gdzieś my spotkamy się, może, kiedyś, daj nam Boże, w porę pogodną. to i piszę niczym wiersz, niczym list… i postawić kropkę nie mogę…
Miniatura gwiazdy Przylecę… I wejdę… I hełm zdejmę szary: kurz przecież z drogi! Pochylę pokutne czoło. Skamienieję przy progu. Już uwierzywszy w mój przylot, uśmiechniecie się: “Och, hidalgo… Jak wiodło się Wam czterysta lat na drogach i ciernistych, i dalekich?” Ja zaś, zacisnąwszy rękojeść miecza, tylko westchnę, niczym sumienie ludzkości — i zgaśnie nagle świeca w kryształowym czeskim żyrandolu. Podniesiecie się. Szal z ramion białe skrzydła rozwinie w locie — i pocieszę się wyrzutem oczu: “Jak czekaliśmy my na Was, Don Kichocie…” Mój samolot zagrzmi w noc, Rosynanta zawoła ze sobą… I zgasną dwanaście świec… My zaś świecić zostaniemy dwoje. My w zamku. Oto tylko: “Twoja-a-a-a!” — elektryczka woła tak zwyczajnie… “Tak-tak-tak!” — w takcie serca z dala nam wystukują styki rytmicznie.
…Śpi ukochana. Bieleje ściana: w czułe zmęczenie wpatruje się gwiazda. W bagietowej ramie okna — miniatura… To gwiazda. Szybę naszą przepłynie — i zajaśnieje w ramie dla innych. Sto stuleci arcydzieło to żyje, i nie ma od niego nowszych.
…Jest jeszcze gwiazda. I piersi kwitną. Ktoś szczęśliwy do jasnego bólu, że w tym świecie on może pobyć aż do rana ze swoją Miłością. Jutro znowu ruszać będzie w drogę... Ależ wiedzieć będzie: tak do ostatka jego Los czekać będzie tutaj: w kwadraturze panelowego zamku.
Epilog. Idziemy z wnuczką na urodziny... Już dawno czekają na nas, a jakże... Obiecaliśmy: przyjdziemy bez zaproszenia, jak tylko spadnie w kwietniu pierwszy deszcz. Dom z wielkiej płyty wyrósł nam nad Bugiem... Z balkonu spojrzeliśmy — a brzeg już kwitnie! Więc Darusia dziadka na łąkę, za rękę wziąwszy, radośnie prowadzi. Przy cukierni na chwilkę stanęliśmy (smakołykami z okien tak pachnie!) I oto już Bug. I łąka. — Hura! Zastaliśmy! Trafiliśmy, kiedy do Was przyjść! A solenizantka uśmiechnęła się przyjaźnie: — O, widzę, macie świąteczny tort! ...Były urodziny mniszka, pani Kwiatka. Mieszkała tam samo, gdzie i w zeszłym roku... m. Szepietówka, obwód chmielnicki
Maschinelle Übersetzung
W Zaporoskim Muzeum Sztuki wystawą o tym tytule uczczono jubileusz jego pierwszego dyrektora Hryhorija Ołeksandrowycza Sokołenki (1928—2016). Inesa ATAMANCZUK, m. Zaporoże Obecnie w jego rodzinnym Wesełym Kucie w obwodzie mikołajowskim mieszka półtorej setki mieszkańców, a było to kiedyś bogate kozackie wieś, gdzie urodzili się Hryszko i jego starszy brat Mykoła. W starej chacie stała skrzynia z kozacką szablą oraz „stary drewniany tapczan, na którym w 107. roku życia umierał dziadek ojca”. W 1931 roku rodzina przeprowadziła się do Zaporoża. Z zapisów naszych rozmów z Hryhorijem Ołeksandrowyczem powstało kilka artykułów. Te wspomnienia znajdują się teraz w muzeach, a nawet powędrowały do Ameryki, gdzie zainspirowały do przywołania przeżyć Tarasa Dowżenkę, syna bojczukisty, z którym Hryhorija Sokołenkę łączy młodość i Nowa Kachowka. A ogromne archiwum rodziny Sokołenków już nie pierwszy raz służy Zaporoskiemu Muzeum Sztuki jako skarbnica przy przygotowywaniu wystaw, spotkań twórczych, pomaga w pracy naukowej. Domowe archiwum Sokołenków przypomina mi opowieść o aktorce Nonnie Mordiukowej: kiedy pytano ją, jak z łatwością przypomina sobie wydarzenia z różnych czasów, odpowiadała, że ma torebkę z karteczkami. Wyjmuje, czyta zapisane i może od razu opowiedzieć, w jakich okolicznościach pisała, co czuła. Zebrane przez życie karteczki, zapiski, notatki, dokumenty, wraz z dorobkiem artystycznym Hryhorija Sokołenki, są zarówno skarbem, jak i ciężarem. Od kilku lat porządkuje je syn artysty Andrij Sokołenko, wspomina, analizuje, czasem smucąc się z powodu niedosłuchanych historii. Okoliczności i odczucia trudniej odtworzyć, bo nie ma już kogo zapytać. Ale wydarzenia z różnych lat życia Hryhorija Sokołenki na podstawie jego archiwum odtworzyć można. Weźmy więc kilka karteczek. Stare zdjęcie, 1939 rok „Dobrze i łatwo się uczyłem, w 1941 roku przeszedłem do siódmej klasy. Ćwiczyliśmy z bratem w studiu plastycznym. We wrześniu przyszliśmy do szkoły, usiedliśmy w ławkach, nauczyciel pisze na tablicy: „Do czego używa się znaków literowych w algebrze” — jak dziś pamiętam, a tu nagle jak huknie — i szyby posypały się na podłogę... Nauczyciel mówi: „Dzieci, to nasi, posiedźcie”. Jeszcze raz huknęło. I przychodzi ktoś z dziesięcioklasistów: „Możecie iść do domu, więcej do szkoły nie przychodźcie”. Pamiętam, spojrzałem w stronę zakładów i widzę: tam, gdzie były wielkie piece, Szkoła. 10. osiedle. 1939 r. ile okiem sięgnąć w niebo — tyle unosił się dym... I zapłakałem” (zapisano w maju 2008 r.). Bolesnym wspomnieniem o początku wojny jest obraz Hryhorija Sokołenki „Moje dzieciństwo. 1941”, namalowany w 1975 roku. Zdjęcie 1946 r. „...tylko jedna myśl mi towarzyszyła — jechać do Dniepropietrowska, do szkoły plastycznej. Zajęcia już się zaczęły. Przyjechałem, przychodzę — wykładowca Mykoła Petrowycz Po- „Nie zapominajcie o mnie”. 1946 r. hrebniak mówi mi: „Narysuj coś”. Postawiłem martwą naturę, narysowałem — akwarelą, zdaje się. Przynoszę, on mówi mi: „Dobrze, Hryćku, będziesz się uczył”. W 1949 roku ukończyłem Dniepropietrowską Szkołę Plastyczną i pojechałem na Łotwę — uczyć się w Akademii Sztuk Pięknych. „Moje dzieciństwo. 1941”, ZMS Rysunek. 1952 r. „Siostrzyczki moje drogie, dlaczego wstydzę się was zawsze?” — podpisywał młody artysta Hryhorij Sokołenko portrety dziewcząt na budowie Kachowskiej Elektrowni Wodnej. Od 1952 do 1955 roku każdego lata student Hryhorij Sokołenko jeździł na praktykę do Nowej Kachowki, gdzie szkicował nowe domy, wspaniały Pałac Kultury, Dniepr, który zmieniał swój bieg, pławnie... Ponad sto prac graficznych i dziesiątki olejnych złożyły się na ekspozycję „Buduje się miasto” w 2013 roku w Nowej Kachowce. Artysta zobaczył miasto, którego budowy był świadkiem, nowokachowianie mieli okazję przez kilka miesięcy przyglądać się znajomym rysom swojego miasta. Mieliśmy nadzieję znaleźć przynajmniej potomków pierwszych nowokachowian (miasto założono w 1952 roku). I już po wystawie nadszedł list do Zaporoskiego Muzeum Sztuki. Pisała z Nowej Kachowki kobieta, która całe życie pamiętała, jak była dla artysty modelką — wybrał ją jedną z trzech dziewcząt pracujących w stołówce i namalował portret. Szukając artysty, była pewna, że tak musi być i napisała adres na kopercie: „Zaporoskie Muzeum Sztuki imienia H. O. Sokołenki”... Syn artysty Andrij Sokołenko oraz Iryna Mykołajiwna Łaska (1939—2011), historyk sztuki, o pierwszym dyrektorze muzeum Hryhoriju Sokołence: „Dla naszego muzeum, które tworzyło się przy braku eksponatów, kompletowanie zbiorów było podstawowym warunkiem żywotności i poziomu artystycznego. Abyśmy w perspektywie mogli zrównać się z najlepszymi muzeami obwodowymi, Sokołenko uruchomił system ekspedycji po Ukrainie w celu zbierania eksponatów sztuki ludowej (w szczególności malarstwa petrykowskiego), a do wybitnych artystów i kolekcjonerów zwracał się sam — jeździł do Moskwy do Oksany Pawłenko (artystka z otoczenia Bojczuka), do Kijowa — do żony wybitnego Anatola Petryckiego oraz do odeskich kolekcjonerów i przywiózł pierwsze nasze prace, datowane na koniec XIX — początek XX wieku oraz lata 20. Obecnie mamy ciekawą, wysokiej klasy kolekcję, którą muzeum zbierało przez Andrij Sokołenko i Iryna Łaska. 2010 r. całe swoje życie — od 1971 roku do dziś. Środowisko artystyczne miasta jest wdzięczne naszemu pierwszemu dyrektorowi”. Gdyby nie Hryhorij Sokołenko, Zaporoże nie miałoby szkicu Anatola Petryckiego, nie miałoby kolekcji prac bojczukistów, które nasze muzeum sztuki zaprezentowało na wystawie „Bojczukizm” w kijowskim „Arsenale” w 2017 roku. Monumentalna wystawa w Kijowie. 1970 rok W 1960 roku oraz na początku 1970 roku Hryhorija Sokołenkę zaproszono do Kijowa. Brał udział w organizacji pierwszej republikańskiej wystawy sztuki monumentalnej. Na niej po raz pierwszy zaprezentowano dzieła oraz zdjęcia zniszczonych prac monumentalnych artystów szkoły Mychajła Bojczuka. „Główna idea wystawy polegała na tym, aby znaleźć drogi połączenia wszystkich rodzajów sztuki w architekturze. Niestety, nie wszyscy to zrozumieli, a ci, którzy zrozumieli, robili wszystko, aby taka wystawa się nie odbyła. Wystawione dzieła jury przeglądało siedem razy”. Wspominał, jak bojczukista Hryhorij Dowżenko doradzał, jak rozłożyć w gablocie cudem zachowane rysunki swoich poległych przyjaciół. „Kiedy po raz pierwszy przyszło mi zobaczyć grisaille Rokyckiego „Obrona Ługańska”, w duszy przemknęło, że jestem na wszystko gotowy... byle tylko tę pracę pokazać. Przez moje ręce przeszły prawie wszystkie negatywy... niestety zniszczonych fresków, wykonanych w latach 20. na Ukrainie pod kierownictwem M. Bojczuka. Teraz stało się dla mnie jasne, gdzie urwała się nitka, która łączyła wiodące doświadczenia szkół artystycz- Hryhorij Tkaczenko. 1991 r. nych”, — zapisywał swoje smutne odkrycia. Zdjęcie bandurzysty. 1991 r. „Mój dobry towarzysz i nauczyciel, artysta, architekt, bandurzysta Hryhorij Kyryłowycz Tkaczenko w wieku 93 lat” — podpisał to zdjęcie Hryhorij Sokołenko. Zakochany w bandurze, znalazł bratnią duszę. Hryhorij Tkaczenko wykonał dla młodszego towarzysza bandurę na wzór kozackiego instrumentu z 1740 roku. Zaporoski artysta nie rozstawał się z nią: zbierał nuty, nagrywał i uczył się starych kozackich pieśni. Często zabierał bandurę ze sobą, grał na wystawach, spotykał się z młodymi muzykami... Pisał: „Nie mogę obudzić poczucia szacunku do naszego słowa. Do pieśni. Zalały eter i telewizory bezdusznością, słyszeć to wszystko jest mi ciężko. Czyż nie usłyszę na wyspie Chortyca wielotysięcznego ukraińskiego chóru?”
Obraz „Oj, na górze żniwiarze żną”, podarowany w 2015 roku Zaporoskiemu Szpitalowi Wojskowemu
Maschinelle Übersetzung
Zbliżamy się do zakończenia projektu poświęconego 160. rocznicy prowadzenia Dziennika przez Szewczenkę. W tym miesiącu historyk i szewczenkoznawca Wołodymyr Melnyczenko komentuje notatki Tarasa Hryhorowycza z 10, 11 i 12 maja 1858 r., przypominając jego poezje oraz opowiadając o przyjaciołach i znajomych Szewczenki. W maju — 20 dnia — Taras Hryhorowycz dokonał ostatniego wpisu w swoim Dzienniku, a po tym, przez ponad pół setki dni, nie czynił w nim notatek, aż 12 lipca 1858 r., w dniu urodzin M. M. Łazarewskiego, poeta podarował mu swój Dziennik. Następnego dnia, 13 lipca, do już podarowanego Dziennika Taras Hryhorowycz dokonał jeszcze jednego wpisu, ale o tym opowiemy w kolejnym artykule naszego wielkiego projektu w lipcu 2018 r. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. 10 maja. Zacząłem pracować w Ermitażu. W dobry czas powiedzieć, w zły milczeć. Po drugiej godzinie poszedłem na nabrzeże Angielskie odprowadzić Suchomłynowa za granicę. Pożegnawszy się z Suchomłynowem, zaszedłem do N. I. Pietrowa. Miał bilet wstępu do soboru św. Izaaka, wybraliśmy się, ale nas nie wpuścili, ponieważ bilet podpisany przez Wasilczykowa, a nie Gurjewa. Chiński powód. Zacząłem pracować w Ermitażu. Ważny moment! Szewczenko odnotował początek swojej pracy bezpośrednio w Ermitażu, w wymarzonej na zesłaniu dziedzinie akwaforty i akwatinty. Najprawdopodobniej pracował nad szkicem obrazu B.-E. Murillo „Święta Rodzina”, który wybrał 3 maja: „Po uważnym obejrzeniu zatrzymałem się na szkicu Murillo „Święta Rodzina”. Naiwne, miłe dzieło. Nie widziałem obrazu o tej treści, któremu tak pasowałaby ta nazwa, jak genialnemu szkicowi Murillo. A zatem, z Bożą i Jordanową pomocą zabieram się za próby, a potem i za Murillo”. Autorka artykułu o hiszpańskim malarzu B.-E. Murillo w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” Lesia Heneraliuk ciekawie zauważyła: „Fakt, że Szewczenko spośród mnóstwa malarskich wariacji na temat Świętej Rodziny wybrał właśnie dzieło Murillo, świadczy o współmierności światopoglądowych i twórczych zasad obu artystów i jednocześnie charakteryzuje wewnętrzne priorytety poety-malarza ostatnich lat życia: rodzinna idylla, skromne wnętrze, oświetlone duchowością i rodzinnym ciepłem”. Jeśli chodzi o wzmiankę Szewczenki o „Jordanowej pomocy”, chodzi o rosyjskiego rytownika F. I. Jordana, który po powrocie poety do Petersburga pomógł mu opanować technikę akwatinty. (Szczegóły zob. publikacje z naszego projektu w lipcu i listopadzie 2017 r.). W dobry czas powiedzieć, w zły milczeć. Przysłowie ludowe. …odprowadzić Suchomłynowa… Suchomłynow Michaił Iwanowicz (1828—1901) — rodem z Charkowa, ukończył wydział historyczno-filologiczny Uniwersytetu Charkowskiego, rosyjski historyk literatury, profesor literatury rosyjskiej Uniwersytetu Petersburskiego (od 1852 r.), akademik petersburskiej Akademii Nauk (od 1872 r.). Po raz pierwszy wspomniany w Dzienniku 25 kwietnia 1858 r. jako już znany Szewczence. Poeta odwiedzał M. I. Suchomłynowa także 6 maja. Wiadomo, że po śmierci Szewczenki profesor interesował się losem jego krewnych i pomagał im. …zaszedłem do N. I. Pietrowa. Pietrow Mikołaj Iwanowicz (ok. 1825—1878) — urzędnik departamentu pocztowego w Petersburgu, radca dworu. Wykształcenie zdobył w gimnazjum w Czernihowie i liceum księcia Bezborodki w Nieżynie, które ukończył w 1844 r. We wpisie do Dziennika z 4 maja 1858 r. poeta nazwał go „czernihowskim ziomkiem”. Zajmował się pracą literacką. Szewczenko poznał go jeszcze w latach 40. XIX w. Razem z S. S. Hułakiem-Artemowskim odwiedzał M. I. Pietrowa w domu 25 kwietnia 1858 r. Niestety, w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” brak artykułu o M. I. Pietrowie, być może dlatego, że został pominięty także w „Słowniku Szewczenkowskim” (1977). ...bilet wstępu do soboru św. Izaaka... Budowa soboru, prowadzona od 1819 r., została zakończona, ale do jego poświęcenia (30 maja 1858 r.) sobór można było oglądać tylko za specjalnymi przepustkami. Sobór św. Izaaka został zbudowany według projektu A. A. Montferranda, oprócz tego pracował nad nim architekt W. P. Stasow i inni. W dekoracji soboru brali udział rzeźbiarze I. P. Vitali, P. K. Klodt, O. W. Loganowski, malarze F. A. Bruni, K. P. Briułłow i inni. Szewczenko oczywiście pamiętał, że K. P. Briułłow jeszcze od 1839 r. pracował nad szkicami malowideł dla soboru św. Izaaka, a w latach 1843—1847 brał udział w jego malowaniu, o czym pisał w powieści „Artysta”: „Karol Pawłowicz... zaczął pracować w soborze św. Izaaka...”. Pracując w kopule soboru, K. P. Briułłow przeziębił się i wiosną 1848 r. musiał wyjechać na leczenie za granicę. Najpierw na wyspę Maderę, a potem, w 1850 r. — do Rzymu, gdzie zmarł w 1852 r. Pamiętacie ostatnie zdanie powieści Szewczenki „Artysta”? „Niezapomniany Karol Wielki już umierał w Rzymie”. We wspomnieniach M. F. Sawiczewa, który rozmawiał z Szewczenką w Twierdzy Nowopietrowskiej w maju 1852 r., czyli niedługo przed śmiercią wielkiego artysty, są przejmujące wersy: „Szewczenko mówił wiele dobrego o K. P. Briułłowie jako o artyście i człowieku... I obaj nie wiedzieliśmy, że w tym samym czasie Briułłow, opuściwszy wyspę Maderę, powoli konał w pobliżu Rzymu”. Taras Szewczenko. 1858–1859. Fotograf O. Szpakowski. ...zwyczajnie i niezwyczajnie wesoły. Siemion i mademoiselle Grinberg byli duszą wspólnej radości. Pracowałem w Ermitażu do trzeciej godziny. Wreszcie po powrocie z zesłania Szewczenko miał możliwość zapisać, że pierwszą połowę dnia w całości poświęcił ulubionej pracy. (Wczoraj odnotowano, że tylko „zaczął pracować”). ...bilet podpisany przez Wasilczykowa, a nie Gurjewa. Wasilczykow Wiktor Iłłarionowicz (1820—1878) — książę, generał-major, członek komisji budowlanej soboru św. Izaaka. Gurjew Aleksander Dmitrijewicz (1786—1865) — senator, przewodniczący departamentu ekonomii Rady Państwa, kierownik wspomnianej komisji. Obiad z Żeligowskim u Biełozerskiego... Chodziło o polskiego poetę i tłumacza E.-W. Żeligowskiego oraz przyjaciela Szewczenki, działacza społecznego i literackiego W. M. Biełozerskiego. (Szczegółowo o nich — w publikacji z naszego projektu w kwietniu 2018 r.). Chiński powód. U W. I. Dala: „Rezon — przyczyna, usprawiedliwienie, rozsądny powód”. W tym przypadku użyte przez poetę ironicznie: pusta wymówka. ...za sukces przyszłego polskiego czasopisma „Słowo”... Polska gazeta „Słowo” zaczęła ukazywać się w Petersburgu na początku 1859 r. pod redakcją Jozafata Ohryzki (1827—1890) — jednego z działaczy polskiego ruchu narodowowyzwoleńczego w Rosji. Ukazało się tylko 15 numerów. Gazetę zakazano z powodu publikacji listu polskiego historyka i działacza społeczno-politycznego Joachima Lelewela (1786—1861), którego Szewczenko wspominał w powieści „Artysta”. Wiadomości o tym, czy Taras Hryhorowycz czytał wspomnianą gazetę, nie ma. 11 maja. Pracowałem w Ermitażu do trzeciej godziny. Obiad z Żeligowskim u Biełozerskiego i za sukces przyszłego polskiego czasopisma „Słowo” wypiliśmy butelkę szampana. Wieczorem z Siemionem wybraliśmy się do hrabiny N. I. Tołstoj i wróciliśmy o czwartej rano. Ku wielkiej radości gospodyni, ostatni wiosenny wieczór był ożywiony, jak
…z Semenem… Chodziło o przyjaciela Szewczenki, śpiewaka operowego Semena Hułaka-Artemowskiego. (Szczegóły zob. publikację z naszego projektu w kwietniu 2018 r.).…do hrabiny N. I. Tołstoj… Chodziło o Anastazję (Nastazję) Tołstoj — żonę wiceprezesa Akademii Sztuk Pięknych F. P. Tołstoja. Począwszy od 1855 r. małżeństwo zabiegało o zwolnienie Szewczenki z zesłania i ciepło przyjęło poetę w Petersburgu. (Szczegóły zob. publikację z naszego projektu w październiku 2017 r.)....ostatni wiosenny wieczór... Chodziło o to, że w rodzinie Tołstojów obchodzono Trójcę lub Zielone Świątki. W tamtym roku przypadły one na 11 maja.…mademoiselle Grinberg… Chodziło o Izabellę Lwownę Grinberg (1833—1877) — rosyjską śpiewaczkę, uczennicę M. I. Glinki, którą Szewczenko nazwał w Dzienniku „miłą i utalentowaną głosowo”. Jeszcze 13 kwietnia 1857 r. brała ona udział w charytatywnym przedstawieniu amatorskim na rzecz Szewczenki, zorganizowanym w Akademii Sztuk Pięknych w celu zebrania środków w związku z oczekiwanym zwolnieniem poety z zesłania. Szewczenko poznał I. L. Grinberg rok później w rodzinie F. P. Tołstoja, tam też spotykał się z nią wielokrotnie. Poeta odwiedzał także jej salon literacki przy ulicy Kirocznej (obecnie ul. Sałtykowa-Szczedrina 30). Młody rosyjski rzeźbiarz M. J. Mikieszyn, o którym powiemy dalej, wspominał, że Taras Hryhorowycz „z zachwytem słuchał Izabelli Lwowny Grinberg…” W „Słowniku Szewczenkowskim” (1976) zaznaczono, że „poeta chętnie odwiedzał salon literacki Grinberg…” Szewczenko namalował portret śpiewaczki (nie zachował się) i podarował jej autograf wiersza „Utoptała ścieżkę przez jar” z dedykacją u góry nad tekstem — „Izie Grinberg”. Zagraj mi, dudziarzu, Na dudzie, Niechaj swoją biedę Zapomnę. Taka ja dziewczyna Taka ja! Swataj mnie, serduszko, Wyjdę ja.12 maja Odprowadziłem Hryćka Hałagana do Małorosji i poszedłem do hrabiny N[astazji] I[wanowny] w celu urządzenia sobie stałego mieszkania w Akademii. Ona obiecuje. I ja wierzę jej obietnicy. Rozstawszy się z N[astazją] I[wanowną], zaszedłem na niedługo do artysty Mikieszyna, a potem do Hlebowskiego. Szczęśliwi młodzieńcy i póki co szczęśliwi artyści! Na zaproszenie Trocyny i innych rodaków przyszedłem do Dusso o godzinie 5 na obiad i niespodz
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
lecz spotkałem moich znajomych z Niżnego Nowogrodu, Łapę i Babkina. Po obiedzie jeździliśmy z Trocyną i Makaryrowem tu i ówdzie, bez powodzenia. Odprowadziłem Hryćka Hałahana do Małorosji... Hałahan Hryhorij Pawłowycz (1819—1888) — ukraiński ziemianin, jeden z działaczy ruchu hromadowskiego na Ukrainie. Znajomość Szewczenki z nim miała miejsce na początku lat 40. XIX w. Zachował się egzemplarz wydania poematu „Tryzna” z dedykacją Szewczenki, napisaną zapewne zaraz po ukazaniu się dzieła w 1844 r.: „Hryćkowi Hałahanowi na pamiątkę od T. Szewczenki”. Ponownie spotkali się w Moskwie — H. P. Hałahan był obecny na obiedzie wydanym 25 marca 1858 r. przez M. O. Maksymowycza na cześć powrotu Szewczenki z zesłania i pozostawił o tym wspomnienia. Szewczenko utrzymywał kontakty z H. P. Hałahanem od czasu ich spotkania w Petersburgu 28 marca 1858 r. Przykładowo, 5 i 19 kwietnia poczynił identyczne zapisy: „Wieczór spędziłem u Hałahana”. Szesnastego kwietnia poeta „chętnie spełnił jego życzenie”, zapisując H. P. Hałahanowi wiersz „Sad wiśniowy koło chaty...”. Ona obiecuje. A ja wierzę jej obietnicy. Rzeczywiście, A. I. Tołstaja i tym razem pomogła Szewczence. Już na początku czerwca 1858 r. przydzielono mu niewielką pracownię z antresolą i jednym oknem w głównym gmachu Akademii Sztuk Pięknych, gdzie zamieszkał i mieszkał aż do samej śmierci. ...zaszedłem na krótko do malarza Mikieszyna... Mikieszyn Mychajło Josypowycz (1835—1896) — rosyjski malarz i rzeźbiarz. W latach 1852—1858 studiował w petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych. Szewczenko poznał go w 1858 r. w rodzinie F. P. Tołstoja, jednak, według słów M. J. Mikieszyna, oddał on poecie należny szacunek jeszcze wcześniej, czytając jego utwory, „które krążyły w odpisach wśród młodzieży”. Młody rzeźbiarz często spotykał się z Szewczenką w Akademii Sztuk Pięknych, pozostawił wspomnienia. W szczególności pisał, że pełna poświęcenia miłość Szewczenki do ludu, święcie zachowana pod ciągłym uciskiem wszelkich moralnych upokorzeń na zesłaniu, budziła gorące współczucie i szczery podziw wśród ludzi, zwłaszcza młodzieży. Po śmierci poety M. J. Mikieszyn zapisał w swoim dzienniku: „...Zmarł Szewczenko, którego stawiam bardzo wysoko... i osobiście go kochałem”. M. J. Mikieszyn rysował poetę w trumnie (rysunek przechowywany jest w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki). W 1859 r. M. J. Mikieszyn wygrał konkurs na projekt pomnika „Tysiąclecie Rosji” i zaproponował uwiecznienie ukraińskiego Kobziarza wśród innych wybitnych działaczy kultury na tym pomniku (ustawionym w Nowogrodzie w 1862 r.). Razem z Szewczenką wymienił także M. W. Gogola. W rezultacie, z trudem, w ostatniej chwili, cesarz Aleksander II zostawił na liście M. W. Gogola, ale zdecydowanie wykreślił Szewczenkę. Uzasadniając swoją propozycję, M. J. Mikieszyn z przekonaniem stwierdził, że Szewczenko zrobił dla Małorosji więcej niż ktokolwiek z poetów: „Musimy zadowolić dumę narodową ludu i zabezpieczyć się przed wyrzutami potomności”. Mądre słowa! Tym bardziej bolesne dla Aleksandra II, któremu M. J. Mikieszyn jeszcze nierozważnie przypomniał: „Współczucie wszystkich warstw społeczeństwa, wyrażone wobec prochów tego poety w drodze z Petersburga nad brzegi Dniepru, zbyt jasno pokazało, jak lud ceni zasługi tego poety”. Niektórzy badacze uważają nawet, że właśnie to zdanie było głównym „błędem” rzeźbiarza, gdyż wywołało negatywną, a nawet gniewną reakcję Aleksandra II. Cóż tu mówić, M. J. Mikieszyn poruszył w nim niezatartą rodzinną, romanowską urazę do krzywdziciela jego ojczulka i mateczki: ...a oto i on sam, Wysoki, gniewny, Występuje; obok niego Caryca-nieboga, Jak opieńka zasuszona, Cienka, długonoga, A jeszcze, na nieszczęście, biedaczka Kiwa głową. Pracownicy III Oddziału Własnej Jego Cesarskiej Mości Kancelarii profesjonalnie odnotowali, że Szewczenko „z niewiarygodną zuchwałością wylewał oszczerstwa i żółć na osoby domu cesarskiego...”. Lecz najważniejsze polega na tym, że poemat Szewczenki „Sen” (Komedia), mówiąc słowami naszego wybitnego współczesnego Iwana Dziuby, „stał się wyzwaniem poety rzuconym potężnemu, lecz niezdolnemu wytrzymać sądu rozumu imperium”. Nim poeta-Ukrainiec Taras Szewczenko stawał do walki z caratem. Zatem, przede wszystkim Aleksander II wykreślił z listy Poetę, który uosabiał nie tylko ujarzmiony i niepokorny naród ukraiński, ale i całą walkę wyzwoleńczą narodów zniewolonych przez carat. Nie zapominajmy, że właśnie za Aleksandra II zakończyło się brutalne przyłączenie Kaukazu do Imperium Rosyjskiego (1864). Dwie dekady wcześniej Szewczenko wołał o tamtejszych zbrodniach caratu w poemacie „Kaukaz”: ...Legło trupem Ludzi wyszkolonych niemało. A łez, a krwi? Napoić Wszystkich imperatorów by starczyło Z dziećmi i wnukami, utopić W łzach wdowich. A dziewiczych, Przelanych potajemnie w środku nocy! A matczynych gorących łez! A ojcowskich starych, krwawych, Nie rzeki — morze się rozlało, Ogniste morze! Sława! Sława! Chartom, i gończym, i psiarzom, I naszym ojczulkom-carom Sława. Niezmywalną hańbiącą sławą na wieki napiętnował Szewczenko i „ojczulka-cara” Mikołaja I, i jego syna Aleksandra II. ...potem do Chlebowskiego. Chlebowski Stanisław (1835—1884) — polski malarz historyczny, studiował w petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych w latach 1853—1858, z nim Szewczenki nie ustalono”, oni zapewne poznali się w Petersburgu wiosną 1858 r., na co wskazywał jeszcze S. O. Jefremow. Szewczenko zachodził do K. J. Trocyny, podarował autograf wiersza „Ognie płoną, muzyka gra...”, napisanego w 1850 r. w Orenburgu: I wszyscy rechoczą, śmieją się, I wszyscy tańczą. Tylko ja, Niby zaklęty, patrzę I cicho płaczę, płaczę ja. Czegóż ja płaczę? Chyba szkoda, Że bez przygody, jak niepogoda, Minęła młodość moja. Na arkuszu z tekstem poety znajduje się napis ręką K. J. Trocyny: „Autograf Tarasa Hryhorowycza Szewczenki, zostawiony mi na pamiątkę; napisany przez niego u mnie w mieszkaniu w S.-Petersburgu 12 maja 1858 r. K. Trocyna”. Z tego, czyli wtedy, gdy Szewczenko przebywał na zesłaniu, a zatem nie mógł, jak przez długie lata twierdzono na poziomie encyklopedycznym, być „lata nauki w Akademii Sztuk Pięknych... w przyjacielskich relacjach z Szewczenką”. W kwietniu 1858 r. otrzymał złoty medal za obraz „Asamblaż na dworze Piotra Wielkiego”, który był eksponowany na wystawie akademickiej, którą Szewczenko wielokrotnie odwiedzał. Oczywiste jest, że poznali się dopiero w tym czasie. Chlebowskiego Szewczenko wspomina w Dzienniku jeden raz, ale stosunki między nimi ułożyły się przyjaźnie. Przynajmniej ten, zapewne na prośbę Szewczenki, udostępnił mu manekin, z którego korzystali malarze w pracy. Zachował się polskojęzyczny list-notatka Chlebowskiego (druga połowa 1858 r.) do Szewczenki z prośbą o zwrot tego manekina. W 1859 r. wyjechał do Paryża w celu kontynuowania nauki. Od 1880 r. mieszkał w Krakowie. Autograf wiersza Szewczenki „Barwinek kwitł i zieleniał...” z autografu wiersz przepisano z pewnymi zmianami do „Większej księgi”, tekst której jest ostateczny. ...przyszedłem ja do Dussota... Chodziło o petersburską restaurację w budynku wzniesionym przez znanego architekta P. Jaco na początku lat 30. XIX w. przy ulicy Wielkiej Morskiej (11/6). Był to taki sam ekskluzywny lokal, jak restauracja Borela, w której Szewczenko bywał 12 kwietnia i 16 maja. Znajdowały się one naprzeciwko siebie po drugiej stronie ulicy.
Na zaproszenie Trocyny... Trocyna Kostiantyn Jełysejowycz (1827—1914) — nieżyński ziemianin, powiatowy marszałek szlachty. Ukończył w 1847 r. Liceum Nieżyńskie księcia Bezborodki, pracował w miejscowym ziemstwie. Napisał szereg prac z historii instytucji sądowych oraz o położeniu chłopstwa. W Petersburgu przebywał jako przedstawiciel połtawskiej szlachty w komitecie ziemskim, utworzonym w celu przygotowania reformy chłopskiej i zniesienia poddaństwa. Chociaż w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” zaznaczono, że „czas znajomości z... spotkałem moich niżnonowogrodzkich przyjaciół Lapę... Chodziło o starszego niżnonowogrodzkiego policmajstra P. W. Łappo-Starżenieckiego, którego Szewczenko nazywał w Dzienniku Lapą. Pomógł on poecie podczas jego powrotu z zesłania, o czym opowiadano w publikacji z naszego projektu w październiku 2017 r.... i Babkina... Babkin Ołeksandr Jewhrafowycz (lata życia nieznane) — urzędnik niżnonowogrodzkiego sądu ziemskiego, prawnik, radca tytularny. Jest to cywilna ranga IX klasy w Tabeli rang, czyli ustawie o kolejności nadawania rangi w Imperium Rosyjskim. Ciekawe, że tytuł akademika petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, który Szewczenko otrzymał w październiku 1860 r., dawał mu możliwość zatwierdzenia go w randze radcy tytularnego specjalnym ukazem Rządzącego Senatu. W styczniu 1858 r. Szewczenko wykonał w Niżnym Nowogrodzie portret O. Je. Babkina (miejsce pobytu nieznane).... jeździli z... Makarowem... Makarow Mykoła Jakowycz (1828—1892) — działacz społeczny i dziennikarz, petersburski urzędnik, ziemianin z Czernihowszczyzny, literat, brat znajomej Szewczenki W. J. Kartaszewskiej, u której służyła jako pokojówka L. I. Połusmakowa. Współpracownik „Osnowy” — pierwszego ukraińskiego miesięcznika literacko-naukowego — oraz innych wydawnictw. Bliski znajomy P. O. Kulisza, Marko Wowczok, I. S. Turgieniewa, O. F. Pisemskiego i in. Przyjacielskie stosunki Szewczenki z M. J. Makarowem nawiązały się wiosną 1858 r. Wyjeżdżał za granicę i właśnie przez niego Szewczenko przekazał A. I. Hercenowi „Kobziarza”. M. J. Makarow dał list wolny poddanej L. I. Połusmakowej, którą zaręczył Szewczenko. Wprawdzie, tak jak i W. J. Kartaszewska, nieprzychylnie odniósł się do zamiaru poety, potajemnie go hamował. W kwietniu 1860 r. Szewczenko podarował M. J. Makarowowi autoportret, a we wrześniu zadedykował poezję „Barwinek kwitł i zieleniał...”: „M. J. Makarowowi na pamiątkę 14 września”. Ciekawe jest przeczytanie w związku z tym współczesnego komentarza w wydaniu akademickim: „Dedykacja wiersza M. J. Makarowowi zamiast pierwotnej dedykacji Likerze świadczy, że i po zerwaniu z narzeczoną Szewczenko zachowywał wobec niego przyjazne uczucia, a może nawet uznał słuszność jego negatywnego stosunku do swojego małżeństwa z Likerą”. Chodzi oczywiście o pewne uznanie słuszności Makarowa zaraz po zerwaniu, które nastąpiło między 9 a 12 września, bo z czasem, w październiku-listopadzie 1860 r. Szewczenko w listach do M. J. Makarowa wyraźnie okazywał jego rację, pisząc o Likerze, że „odkupi ona i swoją, i moją złą sławę”. Barwinek kwitł i zieleniał, Sławił się, rozścielał; Lecz niedoświt przed świtem Do ogródka się wkradł. Poutrącał wesołe kwiaty, Pobił... Pomroził... Szkoda tego barwinka I niedoświtu szkoda! Szkoda, że Tarasowi Hryhorowyczowi tak i nie ułożyło się życie rodzinne, nie spełniło się jego marzenie o własnej chacie nad Dnieprem.
Maschinelle Übersetzung
Bohdan Jakymowycz, doktor nauk historycznych, profesor, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, rzeczywisty członek NTSz we Lwowie, profesor Katedry Regionalistyki Historycznej Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki
Ukraińcy, mimo wszystko, są narodem rzeczywiście wyjątkowym: jeśli wszystkie narody wyznające chrześcijaństwo mają jedną Księgę, to Ukraińcy mają dwie — Biblię i „Kobzarz” naszego jednego, prawdziwego Proroka, bez narodzin którego o narodzie ukraińskim można by mówić co najwyżej w przeszłości. Porównywanie Tarasa Szewczenki ze znaczeniem, jakie dla Anglików ma W. Szekspir, dla Niemców — J.-W. Goethe, dla Polaków — A. Mickiewicz itd., nic nie znaczy: Wielka Brytania miała już wtedy imperium, Niemcy, choć były rozdrobnione, nigdy nie były niewolnikami moskiewskiej ordy i nikt nie zagrażał ich językowi, a Polacy, utraciwszy państwo, zachowali potężną elitę z ogromnym kapitałem zarówno w podrosyjskiej, jak i w podaustriackiej Polsce. Zresztą polska niewola nie trwała tak długo jak ukraińska — polska i moskiewska, faktycznie przy pełnej asymilacji ukraińskiej elity. „Kobzarz” Szewczenki ukazał się właśnie wtedy, gdy Ukraina stanowiła część zrównaną przez reżim moskiewski, zatruta ordyńskim bagnem, gdy naszemu istnieniu pozostało do śmierci kilka historycznych chwil… Naukowo-bibliograficzne opracowanie „Kobzarz” T. H. Szewczenki w zbiorach Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego” (dalej — „Kobzariana — 2015”), poświęcone 200-leciu urodzin T. Szewczenki, jest bez wątpienia istotnym wkładem autorów w badanie spuścizny twórczej i upamiętnianie pamięci poety, jednak, niestety, z jakiegoś powodu pozostało poza uwagą prasy. W ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci ukazały się bibliograficzne wskaźniki wydań dzieł T. Szewczenki, przechowywanych w zbiorach bibliotek i instytucji Ukrainy. Podkreślam — takie wydania mogły ujrzeć światło dzienne tylko w niepodległej Ukrainie, ponieważ nawet pojedyncze wydania „Kobzarzy” leżały w specjalnych zbiorach podradzieckiej Ukrainy i nie można było o nich wspominać w pracach naukowych szewczenkoznawców. A ta idea narodziła się we Lwowie, wydaniem wskaźnika wydań „Kobzarza” ze zbiorów Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki Ukrainy im. W. Stefanyka (oprac. Olena Kanczałaba, Lwów, 1994, 372 s., 175 pozycji; wstęp prof. T. Komarynca). Po dziesięciu latach ukazała się „Kobzariana” Odeskiej Narodowej Naukowej Biblioteki (2005), która wówczas jeszcze nosiła imię Maksyma Gorkiego (oprac. Larysa Burian, „Opis istniejących wydań „Kobzarzy” w zbiorach biblioteki”, Odessa, ODNB im. M. Gorkiego, 2005, 97 s.). Oczywiście w tę skromną książeczkę nie mogły nawet teoretycznie zmieścić się treści „Kobzarzy” Szewczenki! Nie wiem, dlaczego Ministerstwo Kultury Ukrainy, którym obecnie kieruje aktywny uczestnik Rewolucji Godności, utalentowany artysta głównego w Ukrainie Narodowego Teatru im. Iwana Franki (sic! — wielki przyjaciel i miłośnik rodziny Komarowych), mój zemiak Jewhen Nyszczuk, wbrew uchwale Międzynarodowego Kongresu Ukrainistów (Odessa, 1999) nie może zdobyć się na to, by nadać temu unikalnemu księgozbiorowi Ukrainy, postanowieniem Gabinetu Ministrów, imię Michała i Bohdana Komarowych, bezpośrednio przyczynionych do jego działalności (nawet nie wiem, czy chociaż raz w życiu odwiedził ją Maksym Gorki!). Ukrainofobi, którzy zajmują także dziś kluczowe stanowiska w naszej Południowej Palmirze, aby nie drażnić prostalinowskiego Gorkiego, zdjęli jedynie jego imię z szyldu, a nadać bibliotece imiona wybitnych rodaków, orędowników ukraińskiej kultury, nie zamierzają, mimo moich apeli jako kierownika OOT Towarzystwa „Ukraina- Świat” i nie ostatniego naukowca na Ukrainie, do wszystkich struktur kierowniczych Odessy i obwodu odeskiego. Co więcej, nasze Towarzystwo nawet nie otrzymało odpowiedzi na apel, przyjęty przez Prezydium, podpisany przez profesora i zasłużonego pracownika kultury Ukrainy. Dopiero z NAN Ukrainy nadeszła odpowiedź, że to sprawa Ministerstwa Kultury. Ale ponieważ wasi urzędnicy również nie odpowiadają na nasze listy, zwracam się do Pana publicznie jako aktywnego uczestnika Rewolucji — po raz ostatni widziałem Pana na scenie i słuchałem 19 lutego 2014 r. — proszę udowodnić, że mamy ministra-patriotę, który zna i kocha ukraińską kulturę! Ale wróćmy do sedna naszej recenzji. Istotną różnicą proponowanej pracy od poprzednich jest to, że oprócz bibliografowania kolekcji autorzy wykonali naukowe adnotowanie wydań, obejmujące aspekty książkoznawcze, bibliografoznawcze, źródłoznawcze i historyczno-kulturoznawcze. Naszym zdaniem dokonano unikalnej, udanej próby pokonania jednego z centralnych problemów związanych z opisem rzadkich wydań, do których należą dożywotnie i zdecydowana większość „Kobzarzy” z końca XIX — pierwszej połowy XX wieku. Po raz pierwszy w badaniu tego rodzaju autorzy nie ograniczyli się do opracowania wyłącznie książek NBUWW, z których część ma uszkodzenia, spowodowane albo działaniem czasu, albo sztucznymi wycofaniami w określonym okresie historycznym (najbardziej odczuwalne takie straty informacyjne dotyczą wydań przechowywanych w jednym egzemplarzu). Wykonano znaczną pracę poszukiwawczą i dobór informacji o ich pierwotnym wyglądzie i treści, dlatego opracowano wszystkie nieuszkodzone i różniące się opracowaniem egzemplarze, w tym z innych książnic. Jeśli ze względu na odległość dostępu oglądanie de visu było niemożliwe, rozpatrywano kopie elektroniczne. To pozwoliło sporządzić (zrekonstruować) każdy opis bibliograficzny z maksymalnym zbliżeniem do wariantu wydawniczego książki, zapewniając całą możliwą pełnię informacji bibliograficznej. Tak m.in. dowiedziono faktu komplementacji 1. wydania „Kobzarza” pod redakcją I. Ajzensztoka i M. Pławka (Charków, 1930) z przedmową A. Riczyckiego (zob. nr 92), obecności frontispisu z kopią akwaforty W. SztERNBERGA w części nakładu wydania „Czyhyryńskiego Kobzarza i Hajdamaków” (Petersburg, 1844) (zob. nr 2) i innych. Źródłem naukowej adnotacji książkoznawczej towarzyszącej opisom bibliograficznym „Kobzarzy” były zarówno same wydania, jak i prace z zakresu szewczenkoznawstwa, historii książki, kultury, słowniki, materiały archiwalne, praca z którymi pomogła autorom L. W. Biełajewej i I. D. Wojczenko dołączyć informacje niezaznaczone w książkach (nazwiska redaktorów, autorów wstępów, ilustracji, fotografii itp.). Ważne dla dalszych studiów będą ujawnione i opisane związki między wydaniami różnymi pod względem czasu i miejsca pojawienia się. Znaczny jest zakres naukowego aparatu pomocniczego. Opracowano 14 pomocniczych wskaźników, które stanowią swoisty „kompas” dotyczący treści wydania, zwiększają możliwość wieloaspektowego wyszukiwania informacji. W szczególności w „Wskaźniku wydań faksymilowych (reprintowych)” w wygodnej dla użytkownika formie podano informacje dotyczące wszystkich wydań faksymilowych (reprintowych) oraz oryginałów, według których zostały wykonane. Przy okazji, moim zdaniem, ukraińskie książkoznawstwo jako nauka powinno uporządkować termin faksymilowe (reprintowe), ponieważ są to, w istocie, dwa różne terminy. Wybrane podejście naukowe, struktura organizacji materiału i staranne wykonanie postawionych zadań sprawiają, że recenzowana praca jest ważnym etapem badań nad Kobzarianą jako częścią szewczenkoznawstwa — literacką spuścizną Szewczenki, dziedzictwem narodowym i ogólnoludzkim. Jako historyk nie mogę nie cieszyć się z faktu, że recenzowana praca rzeczywiście jest poważnym źródłem do badania ukraińskiej sfragistyki. Jak piszą autorzy-redaktorzy, „cenną informację o historii NBUWW i kształtowaniu się jej zbiorów przekazują pieczęcie i stemplowe ekslibrisy, odkryte w „Kobzarzach”. Przede wszystkim są to pieczęcie biblioteki, która w ciągu swego istnienia wielokrotnie zmieniała nazwę. Pierwsza pieczęć, opracowana pod koniec 1918 r., zawierała w prostokątnej ramce napis cerkiewnosłowiańskimi literami „Narodowa Biblioteka Państwa Ukraińskiego w Kijowie” oraz cerkiewnosłowiańskie cyfry „1918” (rok założenia Biblioteki, nota bene, za hetmana P. Skoropadskiego i jego proukraińskich jednomyślnych, co w latach istnienia URSR ukrywano — B. J.), obok cyfr — wizerunek Tryzuba z krzyżem nad środkowym „zębem”. Taką pieczęcią w zbiorach „Kobzarzy” oznaczono 22 wydania. W maju 1919 r. Bibliotekę przemianowano na Powszechną Bibliotekę przy Ukraińskiej Akademii Nauk w Kijowie (1919—1936, od 1921 Akademia otrzymała nazwę — Ogólnoukraińska Akademia Nauk). Odpowiednie pieczęcie — Powszechna Biblioteka Ukrainy w Kijowie” oraz „Powszechna Biblioteka Ukrainy WUAN”, a także pieczęć Powszechnej (Narodowej) Biblioteki w Kijowie (słowo narodowa figurowało w nazwie do 15 grudnia 1920 r.) — występuje w 55 „Kobzarzach”. W kolejnych latach napisy na pieczęciach odzwierciedlają nazwy Biblioteki: Biblioteka Akademii Nauk URSR (1936—1948, do 1937 — Biblioteka Akademii Nauk USRR), Państwowa Biblioteka Publiczna URSR (1948—1964), Centralna Biblioteka Naukowa Akademii Nauk URSR (1965—1988), Centralna Biblioteka Naukowa Akademii Nauk URSR im. W. I. Wernadskiego (1988—1996), Narodowa Biblioteka Naukowa Ukrainy im. W. I. Wernadskiego (od 1996 r.). Osobno należy wspomnieć pieczęcie, którymi oznaczano książki podczas nazistowskiej okupacji Kijowa, gdy bibliotekę na mocy zarządzenia władz okupacyjnych przekształcono najpierw w Centralną Bibliotekę Komisariatu Rzeszy „Ukraina” (1.03.1942—26.02.1943), a następnie w Krajową przy Kijowskim zarządzie archiwów, bibliotek, muzeów. Pieczęciami RKU Zentrallbidliothek, Kiew [Centralna Biblioteka Komisariatu Rzeszy „Ukraina”, Kijów] oraz Landesbidliothek, Kiew [Krajowa Biblioteka, Kijów] oznaczono 15 wydań „Kobzarza”. S. 70—71. Na kolejnych stronach znajduje się jeszcze wiele cennych informacji dla historyków, książkoznawców, bibliotekarzy. Specjalnie przytoczyłem tak obszerny cytat — nota bene, autorzy przedmowy L. W. Biełajewa i I. D. Wojczenko powołują się w tej kwestii na cenną pracę L. A. Dubrowinej i O. S. Onyszczenki „Historia Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego 1918—1941” (Kijów, 1998) oraz jej kontynuację „Historia Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego 1941—1964” (Kijów, 2003), aby przypomnieć o tym kolegom-historykom, którzy bardzo często wiedzą zbyt mało o książkoznawstwie i bibliotekarstwie w historii Ukrainy.
Wiadomo, że nawet bardzo dobra praca ma jakieś, choćby niewielkie, niedoskonałości. Brakuje, moim zdaniem, omówienia treści każdego „Kobzarza”, jak uczyniła Olena Kanczałaba w wspomnianym już lwowskim „Kobzarziane” (1994). Oczywiście zwiększyłaby się objętość książki, ale bez wątpienia wzrosłaby jej waga w znaczeniu dosłownym i przenośnym. W końcu mogłoby to być nawet dwutomowe wydanie. Zatem pracę można kontynuować, rozszerzając jej ramy poza zbiory NBUWu, co sprzyjałoby pełnowymiarowemu badaniu historii przygotowania, powstania i funkcjonowania Księgi — Biblii narodu ukraińskiego oraz jednego z najważniejszych czynników jego niezniszczalności. A jeszcze, mam nadzieję, o czymś takim. Autorzy „Kobzarziany—2015” i „Szewczeniany — 2014” powinni postawić sobie i swoim następcom zadanie: co dziesięć lat wydawać kolejny tom tych unikalnych wydawnictw, który będzie ukazywał się pod kierunkiem NBUWu przynajmniej raz na dziesięć lat. I nad tym trzeba pracować już dziś, bo pozostaje niewiele czasu — zaledwie sześć lat. Zrozumiałe jest, że dwa kolejne wydania tych książek, zasługujących na najwyższe nagrody państwowe, powinny uwzględnić rozsądne uwagi wszystkich ich recenzentów. Nie znam osobiście tych dwóch, zapewne bardzo skromnych (a bibliografowie zawsze są ludźmi skromnymi!) pań — Lilii Wikientijiwny Bielajewej i Iryny Dmytriwny Wojczenko, ale dla mnie są wielkimi ludźmi. Przeprowadzić tak ogromną pracę, stworzyć tak gruntowne wprowadzenie „Kobzar: historia księgi”, w którym przedstawiono główne wyniki i wnioski przeprowadzonych prac, a wreszcie zakończyć praktycznie przed wielkim Jubileuszem Szewczenki, już w dniach Rewolucji Godności, swoje fundamentalne wydanie — to wielki wyczyn pracowników na niwie szewczenkowskiej. A jeszcze — przy okazji serdeczne podziękowanie dla wybitnej ukraińskiej uczonej, jednej z największych dziś książkoznawczyń Ukrainy i inspiratorki tego wydania Lubow Andriijiwny Dubrowiny, związanej zarówno z recenzowanym wydaniem, jak i z książką „Taras Hryhorowycz Szewczenko: Bibliografia wydań utworów 1840—2014” (Kijów, 2014, 546, 1748 poz. — skrótowo „Szewczeniana”), które uprzejmie mi podarowała. Szanowny czytelniku najlepszego ukraińskiego czasopisma „Słowo Proświty”, o tej fundamentalnej pracy z bibliografii, bibliotekoznawstwa, a wreszcie z bibliologicznej wiedzy regionalnej można napisać znacznie więcej, przynajmniej niewielką broszurę. Lepiej jednak będzie, jeśli moja recenzja stanie się zachętą dla Ciebie, szanowny czytelniku, by wybrać się do biblioteki i wziąć do ręki ten wspaniały cenny foliant. Właśnie takie fundamentalne prace z zakresu ukraińskiej bibliografii stały się najwspanialszymi pomnikami Proroka na jego Wielki Jubileusz, na zawsze wpisane w największe osiągnięcia na niwie szewczenkowskiej w niepodległym państwie Ukraina. Z rosy i wody Wam, ich twórcom, na liczne i błogie lata!
Maschinelle Übersetzung
Kazymyr JAREMA, przyjaciel i druh Jarosława Pawulaka, przewodniczący Tarnopolskiego Rejonowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki
I usłyszał, zobaczywszy Tarasa,
Że stoi w srebrnych rdestach:
— Przyjeżdżaj, poeto, do Nastasowa,
we mnie płonie twoja dusza!
Heorhij Petruk-Popyk
Do kohorty prawdziwych patriotów Ukrainy należy znany z nieprzeciętnej poezji poeta-szestdziesiątnik, działacz społeczny, bojownik o utrwalenie ukraińskiego słowa, odrodzenie ukraińskiego państwa, proświcianin Jarosław Pawulak, który 30 kwietnia tego roku skończyłby 70 lat. Urodził się Jarosław Pawulak 30 kwietnia 1948 roku we wsi Nastasów w rejonie mykulineckim (obecnie tarnopolskim). Dorastał w prostej chłopskiej chacie pod strzechą, jak zdecydowana większość ówczesnych wiejskich dzieci, doświadczał niedostatku i biedy w dzieciństwie. Wysoką świadomość narodową, miłość do ojczystego języka ukraińskiego, do Tarasa Szewczenki Jarosław przejął od swojego ojca — Iwana Pawulaka, który był bibliotekarzem «Proświty» we wsi Nastasów w czasach okupacji polskiej, był patriotą Ukrainy, za co otrzymał 10 lat katorgi na Syberii. Kiedy w 1939 roku na terytorium naszego kraju wtargnęły hordy moskiewsko-bolszewickich okupantów, zaczęły aresztować ukraińskich patriotów i niszczyć wszystko, co ukraińskie, I. Pawulak ukrył część książek z biblioteki «Proświty» u siebie w domu. Jak opowiadał sam Iwan Pawulak, mały Sławko już w czteroletnim wieku deklamował wiersz T. Szewczenki: I dzień idzie, i noc idzie. I głowę chwyciwszy w ręce, Dziwisz się, czemu nie idzie Apostoł prawdy i nauki! A w starszym wieku szkolnym ojciec dawał Jarosławowi do czytania nieocenzurowanego «Kobziarza» Tarasa Szewczenki, «Historię Ukrainy» M. Hruszewskiego. Jarosław czytał te książki i dawał je do czytania zaufanym przyjaciołom. Dla Jarosława T. Szewczenko był ponad wszystko. Głębokie poznanie słowa Szewczenki wychowało w Jarosławie patriotyzm, zrodziło powołanie do poezji, malowania, twórczości. Znał i cenił utwory T. Szewczenki, szanował i kochał jego osobowość, był nieprzejednany wobec tych, którzy podejmowali próby rzucenia cienia podejrzenia czy poczucia niższości na Tarasa Szewczenkę, jego twórczość. Jeszcze w latach szkolnych, kiedy na lekcji literatury rosyjskiej w 9. klasie nauczycielka Tamara Szeremet powiedziała, że gdyby nie było Hercena, Czernyszewskiego i Dobrolubowa, to nie byłoby i Tarasa Szewczenki, Jarosław wystąpił przeciwko temu twierdzeniu z ostrym protestem: «Jak śmiecie tak poniżać święte imię Tarasa Szewczenki? Przecież on o trzy głowy przewyższa waszych Hercenów!». Choć Jarosława za to ukarano, ale swojej pozycji nie zmienił do końca życia. Jeszcze w latach młodzieńczych Jarosław interesował się prawdziwą historią Ukrainy, odwiedzał miejsca walk żołnierzy UPA przeciwko okupantom, zbierał folklor. Z zainteresowaniem i zachwytem czytał pracę Iwana Dziuby «Internacjonalizm czy rusyfikacja?», którą przywiozłem ze Lwowa w 1967 roku, i cieszył się, że ukraiński duch się odradza. W 1968 roku na święto parafialne w domu Jarosława Pawulaka ja i Bohdan Wenhier poznaliśmy Ihora Heretę. Przy stole wtedy mówiono, że trzeba odradzać wszystko, co ukraińskie, chociażby to, na co pozwalała ówczesna władza. J. Pawulak pokazał nam czasopismo «Żowteń», gdzie pod rubryką «Młode talenty Ukrainy» była jego fotografia i kilka wierszy. A już na początku 1969 roku Jarosław zgromadził wokół siebie patriotycznie nastawionych chłopców i dziewczęta i kolędami oraz szczedriwkami obchodzili święta Bożego Narodzenia, a w marcu, w dniach szewczenkowskich, ta grupa wystawiała koncerty w Nastasowie i okolicznych wsiach. Jarosław czytał wiersze T. Szewczenki, W. Symonenki, W. Stu-
Jarosław Pawulak własne, a dziewczęta i chłopcy wykonywali pieśni do słów Kobziarza oraz wystawili sztukę „Najmyczka”. Na początku kwietnia tego samego roku na prośbę Jarosława Ihor Hereta ciężarówką, którą wiózł ze Lwowa pomnik bohatera pracy socjalistycznej, przywiózł do Nastasowa także popiersie Tarasa Szewczenki. Jarosław początkowo zwracał się do miejscowych władz o pozwolenie na ustawienie popiersia T. Szewczenki na podwórzu szkoły, ale władze pozwolenia nie dały. Wtedy Jarosław postanowił działać radykalnie. Zebrał grupę chłopców, z którymi wystawiał koncerty na dni szewczenkowskie, i w noc z 30 kwietnia na 1 maja 1969 r. popiersie Tarasa Szewczenki w Nastasowie zostało ustawione. A obok popiersia wymurowano ścianę i na niej namalowano rycinę matki z dzieckiem na rękach — symbol matki-Ukrainy, i napisano słowa T. Szewczenki: ...I na odnowionej ziemi Wroga nie będzie, supopostata, A będzie syn, i będzie matka, I będą ludzie na ziemi. Ówczesna władza przyjęła to wydarzenie jako akt terrorystyczny, jak wybuch megatonowej bomby. Do Moskwy poleciała depesza, że we wsi Nastasów w obwodzie tarnopolskim doszło do przejawu ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu. Następnego dnia do domu J. Pawulaka przyjechali kagebiści, przeprowadzili rewizję, Jarosława aresztowali i wywieźli do KGB. Podczas przesłuchania kagebistów najbardziej interesowało to, kogo Jarosław uważa za wrogów. Jarosław odpowiedział: o to trzeba zapytać Tarasa Szewczenkę, bo to jego słowa. Sądzić Jarosława nie mogli, bo kierownicy wsi potwierdzili, że zwracał się do nich o pozwolenie na ustawienie popiersia Tarasa Szewczenki, i to wydarzenie już wtedy nabrało międzynarodowego rozgłosu — mówiło o nim radio „Swoboda”. Kagebiści proponowali Jarosławowi, żeby sam (nawet potajemnie) zdjął to popiersie, a wtedy dadzą mu możliwość uczenia się, gdzie zechce, dobrą pracę i karierę. Ale Jarosław nie sprzedał się, nie złamał, a odpowiedział: „Uważam, że Taras Szewczenko zasłużył przed Ukrainą i ukraińskim narodem, aby pomnik mu stał w każdym mieście, każdej wsi na Ukrainie. I ja zdejmować go nie będę. A jeśli myślicie inaczej, to zdejmujcie go sami”. Jeszcze pół roku co drugi dzień kagebiści wzywali Jarosława na przesłuchania, próbowali złamać, ale on nie zmienił swoich poglądów, może i dlatego kagebiści trzymali go pod czujnym nadzorem aż do rozpadu ZSRR. Doświadczyli prześladowań i zniewag od ówczesnej władzy także rodzice Jarosława Pawulaka oraz jego brat Bohdan. Jeszcze przed tym wydarzeniem Jarosław z powodzeniem uczył się we Lwowskiej szkole sztuki dekoracyjno-użytkowej. A po ustawieniu popiersia Tarasowi Szewczence we wsi Nastasów wstąpił na Uniwersytet Czerniowiecki, a potem — do Kamieniecko-Podolskiego Instytutu Pedagogicznego. Ale czujne oko KGB nie drzemało. Za przygotowany i przeprowadzony przez Jarosława wieczór o Wasylu Symonence skreślono go z listy studentów 2 roku Uniwersytetu Czerniowieckiego, a na podstawie sfabrykowanych oskarżeń — z 1 roku Kamieniecko-Podolskiego Instytutu Pedagogicznego. Lecz Jarosław był wytrwały, dążył do wiedzy, do nauki. Udało mu się wstąpić w Moskwie do Instytutu Literackiego. Tutaj kontynuował skupianie Ukraińców, propagowanie ukraińskiego słowa, często przyjeżdżał w rodzinne strony. Przez jakiś czas kagebiści niby go nie ruszali, ale w przeddzień ukończenia uczelni do Moskwy przyjechał jego „opiekun” z KGB Tarnopola i zaczął terroryzować, żeby znaleźć podstawy i skreślić Jarosława z instytutu. Podczas jednej rozmowy z tym kagebistą Jarosław ostrzegł go, że jeśli kagebiści odważą się go skreślić z instytutu, to weźmie kanister benzyny i dokona samospalenia na Placu Czerwonym, ale o tym będzie wiedział cały świat. I kagebiści odczepili się od niego. Ukończywszy Instytut Literacki, Jarosław pojechał żyć i pracować na Słowację, bo ożenił się ze Słowaczką Nataszą. A niedługo przed wyjazdem na Słowację mówił, że bardzo chce żyć i pracować w rodzinnej Ukrainie, kontaktować się z bliskimi, przyjaciółmi, ale niestety musi stąd wyjeżdżać, bo wrogowie nie dadzą ani pracować, ani żyć. Mieszkał w mieście Bratysława, pracował w Słowackiej Agencji Literackiej, pisał swoje wiersze i tłumaczył utwory słowackich, czeskich i innych autorów. Wkrótce został ojcem córeczki Mariany, ale przez różne poglądy na życie, różnicę w przestrzeganiu tradycji rodzina rozpadła się. Po pewnym czasie ożenił się z lwowianką, Ukrainką, i kontynuował życie w Bratysławie. W tym małżeństwie miał córkę Anastazję, ale i to małżeństwo było nietrwałe. Choć życie Jarosława w Bratysławie było zabezpieczone, jednak jego dusza rwała się do domu, na Ukrainę. Często przyjeżdżał do rodzinnej wsi, do Tarnopola, do Lwowa, spotykał się z przyjaciółmi. A w 1991 roku, po ogłoszeniu Aktu Niepodległości Ukrainy, na wiecu wolnościowym na Placu Teatralnym w Tarnopolu J. Pawulak, przepełniony radością i wzruszeniem, w imieniu Ukraińców Słowacji witał tarnopolan i wszystkich obywateli Ukrainy ze zdobyciem wolności. Po jego wystąpieniu spotkaliśmy się i powiedział: „No, teraz wszystko! Nie będę więcej po obcych krajach tułać się! Wracam do domu i będę pracować dla Ukrainy, na chwałę rodzinnej ziemi i dobro narodu!” Był członkiem Ruchu i „Proświty”, brał udział w akcjach walki o niepodległość Ukrainy. Jarosław wrócił do Tarnopola na zawsze. Z rekomendacji I. Herety został mianowany dyrektorem nowo utworzonego muzeum więźniów politycznych i represjonowanych, które mieściło się w piwnicach byłego budynku KGB. Na tym stanowisku pracował do końca swojego życia. Trzeba było zaczynać od zera i robić wiele rzeczy własnymi rękami, bo finansowania odpowiedniego nie było. Jarosław i pracownicy muzeum w czasie jego kierownictwa stworzyli główne działy i ekspozycje muzeum, odtworzyli powstańczą kryjówkę, zebrali narzędzia tortur kagebistów wobec więźniów politycznych. Następcy Jarosława znacznie rozszerzyli ekspozycję muzeum, udoskonalili metodykę prowadzenia wycieczek w nim. Przez lata działalności muzeum odwiedziły je tysiące ludzi, w szczególności dzieci, młodzieży, którzy zobaczyli i przekonali się, jakimi faszystowskimi metodami i środkami moskiewsko-bolszewicka władza niszczyła ukraińskich patriotów. Ta praca sprzyja wychowaniu świadomości narodowej u Ukraińców i w tę sprawę znaczący wkład wniósł Jarosław Pawulak. Jednocześnie Jarosław kontynuował pisanie swoich utworów poetyckich. Mówił, że teraz jego myśl jest wolna i słowo idzie od serca. W 1993 roku ujrzał światło dzienne pierwszy zbiór poezji „Błudnyj łebid” („Błędny łabędź”), drugi — „Mohyła na koniach” („Mogiła na koniach”) wyszedł w 1999 roku, a zbiór „Doroha dodomu” („Droga do domu”) — w 2009 roku. Jeszcze w Bratysławie J. Pawulak został członkiem Związku Ukraińskich Pisarzy Słowacji, a w 1999 roku — członkiem Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. W Tarnopolu Jarosław ożenił się z lekarką Lesią Filinską. We dwoje zbudowali sobie przytulny dom i żyli szczęśliwym życiem rodzinnym. Lesia dla niego była kochającą i wszystko wybaczającą osobą: żoną, siostrą i opiekunką. Ale aresztowania, rewizje, ciągłe prześladowania przez organy KGB i władzę radziecką, niemożność samorealizacji w młodości i wymuszony wyjazd za granicę podważyły zdrowie Jarosława, częściowo złamały jego wolę i doprowadziły do przedwczesnej śmierci. 25 listopada 2010 roku Jarosław Pawulak odszedł w zaświaty. Obwód tarnopolski i cała Ukraina stracili nie po prostu utalentowanego człowieka, wspaniałego poetę i towarzysza broni, a prawdziwego patriotę, wybitnego mistrza słowa artystycznego, który wniósł znaczący wkład w rozwój współczesnej literatury ukraińskiej, w zdobycie przez Ukrainę niepodległości. Dlatego tak liczne było pożegnanie z nim w Tarnopolu i w Nastasowie. W Tarnopolu z poetą żegnała się prawie cała elita pisarska regionu, a rodzinna wieś witała Jarosława wielką procesją kościelną, chowała jak swojego syna. Uczczenie pamięci Jarosława Pawulaka odbyło się na wieczorach pamięci w Tarnopolskim Muzeum Krajoznawczym, Związku Pisarzy, w rodzinnej wsi Nastasów. Ale czy nie największym uczczeniem pamięci Jarosława Pawulaka jest to, że dyrektor generalny firmy „Ahroprodserwis” Iwan Czajkiwski wyasygnował środki, za które odrestaurowano popiersie Tarasa Szewczenki i ścianę pamięci, ustawione w 1969 roku dzięki patriotyzmowi i wytrwałości Jarosława Pawulaka, a także brukiem wyłożono drogę do tego pomnika i teren wokół niego. Żona Jarosława Pawulaka Lesia Filinska postawiła pomnik na jego grobie. Znaczącym wkładem w uwiecznienie pamięci o J. Pawulaku jest wydanie książki „Jarosław Pawulak u spomynach” („Jarosław Pawulak we wspomnieniach”) w 2017 r., której opracowanie wykonał Ołeh Smolak, a środki na wydanie wyasygnował Iwan Czajkiwski. Ale, moim zdaniem, a także zdaniem wielu towarzyszy broni J. Pawulaka, społeczność wsi Nastasów powinna uwiecznić imię poety i działacza społecznego J. Pawulaka, nazywając jego imieniem jedną z ulic wsi, wyposażeniem pokoju-muzeum im. J. Pawulaka w budynku szkoły czy domu kultury. A także Związek Pisarzy obwodu tarnopolskiego, władze miejskie i pracownicy muzeów powinni ustawić tablicę pamiątkową ku czci J. Pawulaka, obok tablicy pamiątkowej, ustawionej Stepanowi Sapelakowi na budynku muzeum więźniów politycznych i represjonowanych. Wszak Jarosław Pawulak doświadczył aresztowań, rewizji i prześladowań od kagebistów, był założycielem i pierwszym dyrektorem tego muzeum więźniów politycznych i represjonowanych, jego ofiarne, heroiczne służenie Ukrainie jest niezaprzeczalne. Jasna pamięć o poecie-patriocie Jarosławie Pawulaku wiecznie żyć będzie w naszych sercach, jego nieprzeciętne utwory służyć będą dzisiejszym i przyszłym pokoleniom, póki żyć będzie naród ukraiński, póki jest na świecie Ukraina: Leży poeta, a obok niego Legło całe jego mienie — Kręta nieprzebyta droga I łabędzi sztandar. Jarosław Pawulak
Maschinelle Übersetzung
Vira Vovk (Vira Ostapiwna Selianska) — znana na Ukrainie i poza jej granicami jako oryginalna pisarka, niestrudzona pracownica na niwie literackiej, naukowej i translatorskiej, szczera i oddana w swojej miłości do Ukrainy, o której nie zapomina w dalekiej Brazylii, popularyzując i rozwijając ojczystą kulturę oraz literaturę. Urodzona w mieście Borysław (obecnie obwód lwowski) 26 stycznia 1926 roku, Vira Vovk w 1939 roku wyjechała z Ukrainy: początkowo mieszkała w Niemczech, gdzie ukończyła Uniwersytet w Tybindze, a od 1949 roku aż do dziś mieszka w Rio de Janeiro. Vira Vovk jest specjalistką w dziedzinie germanistyki i komparatystyki literackiej, posiada stopień naukowy doktora filozofii, przez wiele lat pracowała jako profesor, kierownik katedry germanistyki (od 1957 roku) na Uniwersytecie Stanowym w Rio de Janeiro. Jednak prawdziwym powołaniem i życiową koniecznością dla Viry Vovk była i pozostaje twórczość literacka, która jest tym życiodajnym źródłem łączącym ją z Ojczyzną, jej językiem i kulturą, wszak w twórczości, jak i we wszystkim innym, ona, według jej własnych słów, zawsze pozostaje Ukrainką. Iryna PRYLIPKO, pracownik naukowy Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy. Obszerny i polifoniczny dorobek twórczy pisarki obejmuje poezję (tomiki „Młodość” (1947, 1955), „Meandry” (1979), „Kobiece maski” (1993), „Viola pod wieczór” (2000), „Poezja” (2000) i in.), prozę (tomiki „Bajki” (1956), „Duchy i derwisze” (1956), „Legendy” (1958), „Witraże” (1962), „Święty gaj” (1983), „Karnawał” (1986), „Stare panny” (1995), „Kalejdoskop” (2001)), utwory dramatyczne („Tryptyk” (1982), „Zimowe widowisko” (1994), „Wiosenne widowisko” (1995), „Skrzydlate skrzypce” (2001) i in.), a także serię wycinanek. Głęboka znawczyni kultur światowych, religii, mitologii, języków i literatur, Vira Vovk pisze swoje utwory artystyczne w języku ukraińskim, niemieckim, angielskim i portugalskim, artystycznie interpretując uniwersalne problemy związane z rozumieniem wartości chrześcijańskich, tradycji religijnych, ambiwalencji ludzkiego bytu oraz jego duchowego, religijnego i mistycznego sensu. Swoimi różnogatunkowymi oryginalnymi i przekładowymi utworami Vira Vovk buduje mosty wzajemnego poznania i zrozumienia między amerykańskimi a ukraińskimi czytelnikami. Temu szczególnie sprzyja jej praca translatorska: tłumacząc na język portugalski utwory W. Hołoborodki, I. Dracza, W. Stusa, M. Worobjowa, Wał. Szewczuka, I. Żyłenko, a utwory F.-G. Lorki, P. Claudela, P. Nerudy — na ukraiński, Vira Vovk tym samym otwiera dla amerykańskiego czytelnika literaturę ukraińską, a dla ukraińskiego — europejską i amerykańską. 4 maja tego roku do Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy na spotkanie z Virą Vovk, która na ojczystą ziemię przyjechała z dalekiego Rio de Janeiro i przywiozła swoją nową książkę „Wszechświatowa misteria” (Rio de Janeiro—Lwów, 2018), przybyli jej przyjaciele, ludzie o podobnych poglądach, wielbiciele talentu pisarki i badacze jej twórczości. Znamienne, że przed rozpoczęciem imprezy gość z Brazylii obejrzała wystawę poświęconą 80. rocznicy urodzin Wasyla Stusa „I ja krzyknę, i kraj mnie usłyszy…”, zorganizowaną przez pracowników muzeum, gdzie w szczególności eksponowane są listy Wasyla Stusa do Viry Vovk. Dyrektor generalny Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy Hałyna Soroka w swoim słowie wstępnym powitała pisarkę oraz wszystkich obecnych i podkreśliła aktualne znaczenie oraz proroczą treść twórczości Viry Vovk, której proza i poezja jednoczy Ukraińców w różnych zakątkach świata i daje natchnienie, by żyć i tworzyć. Żywe słowo pisarki wybrzmiało w mistrzowskim wykonaniu aktorki Hałyny Stefanowej, która wyrecytowała fragmenty poematu o życiu, śmierci i zbawieniu, napisanego przez autorkę w manierze średniowiecznego widowiska teatralnego (część „Walka na szpady” z książki „Wszechświatowa misteria”). Odwiecznymi pytaniami, które zmuszają do zastanowienia się nad dialektyką bytu, przeznaczeniem i sensem istnienia człowieka, jej stosunkiem do wszystkiego, co żywe, jej wiedzą i niewiedzą, dobrem i złem, były zwrócone do słuchaczy wersy Viry Vovk: Pytanie (Człowiek) Dlaczego nam kazano zabijać Ptaki, niewinne zwierzęta, ryby, Ścinać głowy kapusty, Kosić trawy? Czy jabłoni boli, Kiedy zrywają jabłko z gałęzi? Czy motyl śpiewa? Czy mrówka płacze? Nie znamy świata, W którym żyjemy, Tylko to, że w nim Silniejszy jest zabójca. A Wszechświat błaga o miłość. [...]
Wątpliwość (Mężczyzna) Bo, może, wstrętny robak Także cierpi I odczuwa grozę, Kiedy dziób jastrzębia Zbliża się, by na pół rozedrzeć Jego giętki kręgosłup […] Wtedy pytasz: Kto stworzył ten świat: Bóg czy Diabeł? Prowadząca spotkanie, kierownik działu muzeum Hałyna Bołotowa, przypominała obecnym o kamieniach milowych życiowej i twórczej drogi Wiry Wowk, zapraszała do głosu i przedstawiała gości. Wśród nich był znany współczesny pisarz i literaturoznawca, miłośnik twórczości Wiry Wowk, Wałerij Szewczuk. Wałerij Ołeksandrowycz mówił o swoim poznaniu Wiry Wowk, o latach 60. ubiegłego wieku, kiedy artyści zjednoczyli się wspólnym poczuciem obecności Ducha i pragnieniem bycia sobą, o tej niezapomnianej atmosferze, w której tworzeniu i zachowaniu miała swój udział także Wira Wowk — zarówno swoimi przyjazdami na Ukrainę, jak i swoją twórczością w Brazylii. Profesor z Chmielnickiego Witalij Maćko opowiedział o tym, jak los podarował mu znajomość i kontakty z Wirą Wowk. Szczególnie cenne dla pana Witalija są niewielka przedmowa oraz wiersz-dedykacja, które napisała Wira Wowk do jego nowego tomu poetyckiego „Sterta ryma” (2017), a także przetłumaczenie przez nią wybranych wierszy z tego tomu na język portugalski. O swoim spotkaniu z Wirą Wowk opowiedział Jurij Bohajewski — Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w Brazylii (2001–2006). „Pobyt w domu Wiry Wowk był niemal tym samym, co pobyt na Ukrainie, gdyż zarówno wnętrze (mieszkanie przypomina swoiste muzeum etnograficzne), jak i atmosfera jej gościnnego domu przepełnione są miłością do Ukrainy” — zaznaczył pan Jurij. Opowiedział również o działalności charytatywnej Wiry Wowk oraz o jej pracy na rzecz popularyzacji literatury i kultury ukraińskiej w Brazylii. Na pamiątkę Ukrainy Jurij Bohajewski podarował pisarce ręcznik i korale. Badaczka twórczości Wiry Wowk, autorka monografii „Proza Wiry Wowk: wymiary sakralnego” (2016) Julija Hryhorczuk odczytała słowo-przesłanie pisarki do Ukraińców, w którym główną ideą była wiara w wolną, szczęśliwą i prawdziwie niepodległą Ukrainę, a także nadzieja pokładana w młodzieży, twórczej, mądrej, świadomej, oraz w jej roli w budowaniu Ojczyzny. Inna badaczka dorobku Wiry Wowk, naukowczyni Olha Smolnyćka, opowiedziała o specyfice swoich badań naukowych nad twórczością pisarki i podkreśliła, że utwory Wiry Wowk są niezwykle interesującym materiałem dla badań literaturoznawczych, zwłaszcza w zakresie rozumienia tematów religijnych i mitologicznych, a także aspektów komparatystycznych, gdyż teksty pisarki przesiąknięte są dialogiem z dziełami literatury światowej i mitologii. Poruszające było wystąpienie artystki-szestdziesiatniczki Hałyny Sewruk, która wspominała przyjazdy Wiry Wowk w latach 60. ubiegłego wieku na Ukrainę oraz ówczesną atmosferę twórczą i niezapomnianych przyjaciół, w szczególności Ałłę Horską, Wasyla Stusa, Iwana Switłycznego, Mykołę Łukasza i innych. W wystąpieniu byłego dysydenta, działacza politycznego i kulturalnego Bohdana Horynia brzmiały przejmujące wspomnienia o ojcu Wiry Wowk — lekarzu Ostapie Selanśkym, dla którego na pierwszym miejscu zawsze było ludzkie życie i własny obowiązek zawodowy. Zginął podczas bombardowania Drezna w nocy 13 lutego 1945 roku, gdyż odmówił zejścia do schronu: w tym czasie operował i nie mógł zostawić człowieka na stole operacyjnym. Ten fakt życiowy, w przekonaniu Bohdana Horynia, odegrał ważną rolę w życiu pisarki, stając się dla niej drogowskazem i przykładem. Pan Bohdan wyraził swój podziw dla niewyczerpanej energii twórczej Wiry Wowk, która powinna być przykładem dla wszystkich, a także podkreślił wielkie znaczenie jej pracy literaturoznawczej i translatorskiej, skierowanej na zapoznawanie Amerykanów z Ukrainą, jej kulturą i literaturą. Polityk i dyplomata Ihor Turjanśkyj wspomniał o swoim poznaniu Wiry Wowk, przywołał ciekawe fakty z przeszłości, w szczególności opowiedział o tym, jak pracując na cle latem 1967 roku, był świadkiem tego, jak walizki Wiry Wowk były skrupulatnie sprawdzane, gdyż oczekiwano, że znajdzie się w nich coś wywrotowego i niebezpiecznego dla ówczesnego reżimu. Zasłużony dziennikarz Ukrainy, działacz społeczny Mychajło Soroka nazwał Wirę Wowk „najjaśniejszą gwiazdą ukraińskiej emigracji”, podkreślił różnorodność gatunkową i artystyczną polifonię jej dorobku, zwrócił uwagę na imponującą pracowitość pisarki, która rozpoczyna swój dzień pracy o piątej rano. Mychajło Soroka przypomniał również, że ojcem chrzestnym Wiry Wowk był metropolita Andrzej Szeptycki. Ten mało znany ogółowi, ale decydujący fakt, odegrał fatalną rolę w życiu pisarki. Wira Wowk podzieliła się z obecnymi wspomnieniami o swoim poznaniu Mychajła Soroki, w szczególności opowiedziała o jego wizycie u niej podczas pobytu w Rio de Janeiro. Swoimi wspomnieniami o spotkaniach z Wirą Wowk podzielili się była redaktorka i muzealniczka Natalija Iszyna oraz dyplomata i tłumacz Serhij Borszczewśkyj. W szczególności pan Borszczewśkyj wysoko ocenił dorobek translatorski Wiry Wowk i jego znaczenie dla ukraińskiej humanistyki. Doktor filozofii, profesor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Roman Weretelnyk, wspominając wypowiedź pewnego dziennikarza skierowaną do Wiry Wowk — „Bywa Pani na Ukrainie, ale zawsze pozostaje Pani w dystansie” — zaznaczył, że „bycie w dystansie” to nie wada, a raczej szczególna rola: bycie Człowiekiem Wszechświata. Taka postawa pozbawia sensu podział artystów na emigracyjnych i krajowych, gdyż większe znaczenie ma wewnętrzne, a nie terytorialne poczucie Ojczyzny. Wira Wowk zawsze była i pozostanie, według słów Wasyla Stusa, „cząstką rodu”, nieodłączną częścią swojego narodu — podkreślił Roman Weretelnyk. Wspomnienia o spotkaniach i rozmowach, refleksje nad twórczością Wiry Wowk, ciepłe słowa pod adresem pisarki i życzenia dla niej energii życiowej, nowych osiągnięć twórczych, a także nadzieja na kolejne spotkania brzmiały w wystąpieniach wielu innych uczestników wydarzenia. Wira Wowk wyruszy do swojej drugiej ojczyzny, Brazylii, jednak, jak sama wyznała, sercem i myślami pozostanie na Ukrainie.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
„Demonstrujemy wysoki poziom artystyczny naszego kina i zwracamy uwagę społeczności międzynarodowej na okupację terytorium oraz agresję wojskową przeciwko Ukrainie”. sandr Zamurajew, Heorhij Delijew, Waleriu Andriuce, Kostiantyn Itunin, Wałerij Antoniuk, Nina Antonowa, Natalja Buzko, Serhij Kołesow, Switłana Kołesowa, Serhij Smijan. Zakończono komedię muzyczną „Szlachetni włóczędzy”. „To komedia ze wspaniałą obsadą aktorską, żywą muzyką, dynamiczną fabułą, uważnym podejściem reżysera do drobnych szczegółów i niezrównaną lwowską gwarą” — skomentował pokaz przewodniczący Państwowej Agencji Ukrainy ds. Kina Pyłyp Illenko. Projekt filmu otrzymał 18 mln 582 tys. hrywien dofinansowania państwowego (50% całkowitego kosztu produkcji obrazu). W rolach: Jurij Chwostenko, Iryna Hryszak, Iwan Szaran, Pawło Krużnow, Ksenija Nikołajewa, Ołeh Prymohenow i inni. Premiera filmu na Ukrainie zaplanowana jest na 27 września 2018 roku. Wydarzenie filmowe, na które czekano: mistyczny thriller „Brama”. Film „Brama” to ekranizacja znanej sztuki Pawła Arje „Na początku i na końcu czasów”, która w inscenizacjach różnych reżyserów z ogromnym sukcesem była wystawiana na scenach ukraińskich i zagranicznych teatrów. Reżyser filmowy Wołodymyr Tychyj stworzył film, w którym potężnie splotły się mistyka i surowe realia życia w Czarnobylskiej Strefie Wykluczenia. Niezrównana teatralna odtwórczyni roli baby Prisi, ukraińska aktorka Irma Witowśka, również w filmie zagrała tę rolę, przeobrażając się i „postarzając” nie do poznania. Rozmawia ona z rusałkami, je halucynogenne grzyby, a kiedyś, podczas wojny, zarżnęła dwunastu esesmanów. W filmie zagrali także Witalina Bibliw, Jarosław Fedorczuk, Dmytro Jaroszenko, Dmytro Tubolcew i inni. Premiera „Bramy” odbędzie się 26 lipca 2018 roku. Animacja „Świat na opak”. 23 kwietnia w stołecznym kinie „Żowteń” odbyła się prezentacja nowego krótkometrażowego filmu animowanego „Świat na opak” — projektu stworzonego dzięki grantowi Prezydenta Ukrainy. Współzałożyciel i kierownik studia Serhij Melnyczenko wystąpił jako montażysta, a reżyserem została debiutantka Ołha Hawryłowa. Według niej ta historia przyszła do niej, gdy postanowiła napisać bajkę i wydać ją jako dziecięcą książkę ilustrowaną. Ale tak się złożyło, że pomysł znalazł swoje pierwsze wcielenie właśnie w filmie animowanym. Drzewa w nim rosną korzeniami do góry, zamiast ptaków na niebie latają ryby, a ludzie wyglądają dziwacznie i groteskowo — ktoś zamiast kapelusza ma na głowie but, książkę lub wiadro. I wszyscy poruszają się do góry nogami, tyłem na przód lub okrakiem na jakichś niezwykłych rzeczach. Główny bohater spotyka piękną dziewczynę, ale po nieudanym poznaniu chłopak zastanawia się nad tym, że w świecie z niezwykłymi wyobrażeniami, aby dojść do celu, trzeba iść od niego. Festiwale. Na targu filmowym 8. Pekińskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego zaczął działać Ukraiński pawilon. Wydarzenie zorganizowane przez Państwową Agencję Ukrainy ds. Kina wspólnie z Ukrainian Motion Picture Association. „To kraj, który ma największą liczbę ekranów (prawie 51 tysięcy!) i w którym rozwój kina również odbywa się w szaleńczym tempie... Właśnie dlatego współpraca Ukrainy i Chin w branży filmowej jest jednym z priorytetowych zadań Państwowej Agencji ds. Kina i jej prywatnych partnerów” — zaznaczył pierwszy zastępca przewodniczącego Państwowej Agencji ds. Kina Serhij Neretin. Zakończono program Siódmego KISFF. KISFF odbył się od 25 do 29 kwietnia, tradycyjnie przy wsparciu Państwowej Agencji ds. Kina. Siódmy KISFF przygotował ponad 30 programów, wśród których tradycyjne międzynarodowe i krajowe programy konkursowe, a także pozakonkursowe programy tematyczne — komedie, „Midnight Sexy Shorts”, retrospektywa Jonathana Vinela i Caroline Poggi, „Chiny w Fokusie” i wiele innych. „Złoty Dzyga” — święto ukraińskiego kina. Ceremonia wręczenia Drugiej Narodowej Nagrody Filmowej „Złoty Dzyga” odbyła się 20 kwietnia w Kijowie. W 13 z 17 kategorii zwyciężyły obrazy, których produkcja została zrealizowana przy wsparciu Państwowej Agencji ds. Kina. Szczegółowiej o nagrodach — w nr 18 „Słowa Proświty”. KINOOKO. Studencki festiwal operatorów filmowych i telewizyjnych KINOOKO odbył się pod koniec kwietnia, jest on wspólnym projektem Katedry Operatorskiej Instytutu Sztuk Ekranowych Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. I. K. Karpenki-Karego, Narodowego Związku Kinematografistów Ukrainy, a także członka Europejskiej Federacji Stowarzyszeń Operatorów Filmowych IMAGO — Gildii Operatorów Filmowych Ukrainy. Przygotowała Ołha ŻMUDOWSKA
Maschinelle Übersetzung
Film dokumentalny
„Tato – mamin brat” nagrodzony na festiwalu w Szwajcarii
Zrealizowany przy wsparciu Derżkino pełnometrażowy debiut dokumentalny reżysera Wadyma Ilkowa „Tato – mamin brat” otrzymał nagrodę dla najbardziej innowacyjnego filmu w międzynarodowym konkursie festiwalu Visions du Réel. Światowa premiera odbyła się właśnie tam 17 kwietnia. Jest to pierwsza pełnometrażowa praca reżyserska Wadyma Ilkowa. A 2 i 3 maja „Tato – mamin brat” obejrzeli widzowie znanego kanadyjskiego festiwalu Hot Docs. Podróż reżysera na festiwal stała się możliwa dzięki wsparciu Derżkino Ukrainy oraz Ambasady Szwajcarii na Ukrainie.
Na wyjściu – „Malewicz”
Firma „Fresh Production Group” przedstawiła Derżkino ukończony produkcyjnie film dokumentalny „Malewicz” (roboczy tytuł „Czarny kwadrat”). Reżyserem filmu jest Wołodymyr Łuckyj z udziałem Ihora Małachowa, scenariusz napisała Tetiana Fiłewska. Państwowe wsparcie finansowe wyniosło 2 mln 357 tys. 280 hrywien. Wspólna produkcja obrazu to Ukraina i Włochy. Zdjęcia odbywały się na Ukrainie, w Polsce, na Białorusi, w USA i Rosji. Film opowiada o życiu i twórczości jednego z najsłynniejszych artystów XX wieku, Kazimierza Malewicza, oraz o jego wpływie na światową kulturę. Główna idea filmu to przedstawienie związku artysty z Ukrainą oraz jego powrotu do Kijowa pod koniec lat 20. XX wieku. Co ciekawe, podczas pracy nad filmem ujawniono nowe fakty dotyczące narodzin Kazimierza Malewicza w Kijowie. Na szerokie ekrany film trafi w przyszłym roku, w rocznicę urodzin Kazimierza Malewicza.
Kino fabularne
„Tajny dziennik Symona Petlury”. Film został stworzony przez Narodowe Studio Filmów Artystycznych im. O. Dowżenki przy wsparciu Państwowego Komitetu Kinematografii Ukrainy. Dramat historyczny obejmuje okres życia i działalności Przewodniczącego Dyrektoriatu i Naczelnego Otamana UNR Symona Petlury, a także czas, gdy Petlura przebywał w Paryżu, na emigracji. Projekt filmu otrzymał państwowe finansowanie w wysokości 23 mln 600 tys. hrywien (połowa całkowitego kosztu produkcji). Reżyserem filmu jest Ołesь Janczuk. Zdjęcia do filmu odbywały się na Ukrainie i we Francji. Główne role grają: Serhij Frołow, Irma Witowska-Wanca, Bohdan Beniuk, Jewhen Nyszczuk, Taras Żyrko, Wiktoria Janczuk, Roman Matsiuta, Jurij Odynokyj i inni. Premiera filmu na szerokim ekranie zaplanowana jest na jesień tego roku.
„Ekst” – produkcja zakończona. Firma TOV „T.T.M.” przedstawiła Państwowemu Komitetowi Kinematografii historyczny film przygodowy Serhija Łysenki „Eks”. Scenariusz laureata nagrody „Koronacja Słowa”, pisarza Jarosława Jarisza, reżyseria Serhij Łysenko. Tytuł filmu „EKS” jest skrótem słowa „ekspropriacja”: popularnego źródła finansowania działalności rewolucyjnej pod koniec XIX – na początku XX wieku. Scenariusz filmu oparty jest na prawdziwych wydarzeniach, które miały miejsce w latach 30. na Galicji, która po podziale Austro-Węgier znalazła się pod Polską. Projekt filmu otrzymał 12 mln 840,7 tys. hrywien finansowania państwowego (połowa całkowitego kosztu produkcji filmu). Główne role grają: Orest Pastuch, Witalij Hordijenko, Liza Bakulina, Wasyl Kolisnyk, Roman Krywdyk, Anatol Fon-Filandra, Alina Kowalenko, Julia Chmil, Artur Szlapak i Władysława Hlebа. Dalej film czeka życie festiwalowe, a na ukraiński ekran kinowy wejdzie pod koniec 2018 roku.
W kinach — dramat „Styczeń — Marzec”
19 kwietnia na ukraiński ekran trafił wyprodukowany przy wsparciu Państwowej Agencji Filmowej Ukrainy ukraińsko-austriacki dramat „Styczeń — Marzec” Jurija Rieczińskiego. Kijowska premiera filmu odbyła się 14 kwietnia w ramach 7. festiwalu „Tydzień kina austriackiego”. Film opowiada dwie równoległe historie. Pierwsza dotyczy młodej pary, Austriaczki Hanny i Ukraińca Jury, którzy ulegają wypadkowi samochodowemu. Druga dotyczy matki Hanny, Marty, która w Wiedniu przeżywa zaburzenia osobowości spowodowane chorobą Alzheimera. Międzynarodowy tytuł taśmy to „Ugly”. Slogan filmu brzmi: „Ból. Seks. Samobójstwo. Narodziny”. Film powstał w koprodukcji Austrii i Ukrainy. Był debiutancką fabularną pracą Jurija Rieczińskiego. W rolach wystąpili gwiazda europejskiego kina Maria Hofstetter, Angela Gregowitsch, a także Ukraińcy Larysa Rusnak, Walerij Bassel i Wład Trojćkyj. Muzykę do filmu napisał kompozytor Anton Bajbakow.
„Granica” podbiła słowackich akademików kina
6 kwietnia w Bratysławie odbyło się uroczyste wręczenie narodowej Słowackiej Nagrody Filmowej „Słońce w sieci”. Triumfatorem został ukraińsko-słowacki film „Granica”, wyprodukowany przy wsparciu Państwowej Agencji Filmowej Ukrainy, który zdobył zwycięstwo w 6 z 13 kategorii. Kryminalny thriller „Granica” otrzymał najwyższą nagrodę — „Słońce w sieci” za najlepszy film 2017 roku. Reżyser filmu Peter Bebjak otrzymał nagrodę dla najlepszego reżysera, a Tomasz Maszthalir — dla najlepszego aktora. Nagrody otrzymali również montażysta, dźwiękowiec i kompozytor „Granicy”.
„Słowo” – wyróżnienie w Nowym Jorku (NYCIFF)
Dyplomowa praca reżysera, absolwenta Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. I. Karpenki-Karoho, Ihora Wysniewskiego, otrzymała nagrodę za najlepszą reżyserię („Best Director in a short film”) na festiwalu New York City International Film Festival (NYCIFF). Film oparty jest na prawdziwych wydarzeniach, które rozgrywały się na Ukrainie Radzieckiej w okresie szczególnym w historii ukraińskiej literatury i sztuki, określanym później mianem „Rozstrzelanego odrodzenia”. Wyjazd reżysera na festiwal odbył się dzięki wsparciu Derżkina Ukrainy.
„Szron” – honorowa nagroda międzynarodowa. Premia „Human Rights in Cinema Award”, ustanowiona przez Radę Europy i wręczana na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Stambule od 2007 roku, wyróżnia filmy, które najlepiej odzwierciedlają wartości, za które opowiada się Rada Europy: prawa człowieka, wolność jednostki, wolność polityczną i praworządność. O tę nagrodę walczyło jeszcze 10 tytułów z całego świata. Przewodnicząca jury festiwalu Shirin Neshat zauważyła: „Wybór najlepszego filmu w tym programie był niezwykle trudny, ale jesteśmy przekonani, że dokonaliśmy właściwego wyboru, ponieważ film-zwycięzca w nadzwyczajny sposób oddaje niezwykłego ducha ludzkiego w warunkach wojny”. Przewodniczący Derżkina Pyłyp Illienko zaznaczył: „Takimi obrazami pokazujemy wysoki poziom artystyczny naszej kinematografii i zwracamy uwagę międzynarodowej społeczności na okupację terytorium i wojskową agresję przeciwko Ukrainie”.
Główne role zagrali młodzi litewscy aktorzy Lija Maknavičiūtė i Mantas Jančauskas, a także gwiazdy światowego kina Vanessa Paradis, Andrzej Chyra i inni. Światowa premiera filmu odbyła się w ramach programu „Dwutygodnik Reżyserów” 70. Festiwalu Filmowego w Cannes. Film został również zgłoszony przez Litwę jako kandydat do Oscara w kategorii „Najlepszy film nieanglojęzyczny” w 2017 roku. Wiosną tego roku „Szron” pojawił się w ukraińskich kinach.
Na Festiwalu Filmowym w Cannes — światowa premiera „Donbasu”
W ramach 71. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Cannes odbyła się światowa premiera filmu Serhija Loznicy „Donbas”. „Dla mnie bardzo ważne jest, aby zwrócić uwagę twórców i polityków na problem Donbasu. O ile mogę ocenić, jest to główny problem naszych czasów. Chodzi nie o jeden region, kraj czy system polityczny, lecz o ludzkość i cywilizacje w ogóle” — skomentował Serhij Loznica. „Donbas” powstawał w koprodukcji Ukrainy, Niemiec, Holandii, Francji i Rumunii. Premiera „Donbasu” w ukraińskiej dystrybucji zaplanowana jest na 2018 rok. W rolach: Tamara Jaceńko, Ludmiła Smorodina, Olesia Żurakowska, Borys Kamorzin, Thorsten Merten, Serhij Ruskin, Petro Panczuk, Iryna Pleśniajewa, Żanna Lubgane, Wadym Dobuwski, Oleks-
Maschinelle Übersetzung
* * * Iwano-Frankiwsk świętuje 356. urodziny. Tradycyjnie z tej okazji w mieście odbywa się trzydniowy festiwal „Karpacka Przestrzeń”. Na wydarzenie zjechali goście z 18 krajów świata. Prezentują swoją sztukę i tradycje. Wielkoskalowe wydarzenie festiwalowe podzielono na kilka lokalizacji, w tym muzykę, teatr, kuchnię, architekturę oraz przestrzeń dla dzieci. Lokalizacja dziecięca w pałacu Potockich to raj dla maluchów. Układały one wielką mapę Ukrainy, bawiły się z bajkowymi stworzeniami ze słomy i brały udział w ciekawej grze terenowej. Obwodowa biblioteka dla młodzieży przygotowała dla dzieci z miasta warsztaty „Zakładki do książek”, które poprowadziły Ludmyła Kowalczuk i Oksana Melnyczuk. Dzieci uczyły się robić zakładki z kolorowego papieru w kształcie różnych zwierzątek. Było wesoło i różnorodnie. Dodatkowym bonusem było zdjęcie na pamiątkę z własnym dziełem dla każdego z uczestników warsztatów. Mamy nadzieję, że takie jasne chwile dla dzieci otworzą świat książki i biblioteki.
* * * W ramach III Międzynarodowego Festiwalu Sztuki „Karpacka Przestrzeń” (Carpathian Space), który odbył się w Iwano-Frankiwsku, odbyły się czytania narodowe, flashmob „Lina Kostenko jednoczy”. Poezja rozbrzmiewała na ulicach Frankiwska i Kołomyi, inicjatorem literackiego flashmobu został Narodowy Teatr Operetki oraz jego dyrektor generalny i artystyczny, ludowy artysta Ukrainy, reżyser Bohdan Strutyński. Według niego twórczość Liny Kostenko jednoczy Ukraińców, a jej poezja jest unikalnym dziedzictwem naszego narodu. Obwodowa biblioteka dla młodzieży dołączyła do tworzenia świątecznej Karpackiej Przestrzeni w rodzinnym mieście, bibliotekarka Ludmyła Kowalczuk zaprezentowała mieszkańcom i gościom miasta wystawę książek „Lina Kostenko jednoczy”. Wszyscy zainteresowani mogli zapoznać się z wydaniami zbiorów twórczości poetki oraz dwiema książkami-wywiadami „Harmonia poprzez udrękę dysonansów”, „Są poeci dla epok” autorstwa Iwana Dziuby i Oksany Pachlowskiej. Wybraną poezję czytali wychowankowie kółka recytatorskiego „Skarbnica słowa” pod kierunkiem Oksany Slywki — Tetiana Czobanu, Roksolana Szowkoplias, Chrystyna Hamaniuk i Julija Tuczak. Sztafetę maratonu wierszowanego podchwycili uczestnicy miejskiego centrum twórczości dzieci i młodzieży kółka recytatorskiego „Promień” pod kierunkiem Switłany Hałymar — Alona Dołhanowa, Wiktorija Tanczuk, Wiktorija Fedoriak. Bibliotekarze rozdawali przechodniom komplety pocztówek z wersami wierszy Liny Kostenko i zapraszali do wzięcia udziału w czytaniach narodowych przy wolnym mikrofonie obok biblioteki.
* * * Z inicjatywy studentów i wykładowców Kołomyjskiego Instytutu Naukowo-Dydaktycznego mieszkańcy Kołomyi dołączyli do przeprowadzenia akcji „Czytania narodowe. Poezja Liny Kostenko jednoczy” w ramach Międzynarodowego Festiwalu Sztuki „Karpacka Przestrzeń”. W Kołomyi stworzono 4 lokalizacje pod gołym niebem: plac Szewczenki, Kołomyjskie Kolegium Medyczne im. I. Franki, Kołomyjskie Kolegium Pedagogiczne i Kołomyjskie Gimnazjum im. M. Hruszewskiego. „Teksty Liny Kostenko uderzają czytelnika syntezą intelektualizmu i emocjonalności. Niezwykle różnorodny słownik poetki, w którym semantyka i ładunek stylowy nazw pospolitych i własnych dają charakterystyczny przekrój czasowy języka literackiego” — pisała S. Jermolenko w rozprawie „Gałązka cierniowa mojego narodu”. Droga życiowa Liny Kostenko to przykład dla narodu ukraińskiego. Nigdy nie bała się władzy i zawsze mówiła prawdę. Teraz woli milczeć, ale do nas przemawiają jej utwory. Wiersze Liny Kostenko odznaczają się bogactwem form wierszowanych i różnorodnością gatunkową. Cechą charakterystyczną twórczości poetki jest intelektualizm, pisarka w każdym słowie, zdaniu, wierszu szuka kluczy do tajemnic bytu człowieka, narodu, ludzkości. Lina Kostenko — „to pieśń, to dusza” narodu ukraińskiego. Jej wiersze to cudowny świat miłości, która darzy czułością i wiernością ludzką duszę. „Literatura — pisała poetka — to nie zawody, a walka. Walka nie ambicji, nie skoki wzwyż, nie bieg na wyścigi. To odwieczna walka dobra ze złem, sprawiedliwości z niesprawiedliwością, ludzkiego z nieludzkim. Kto wie, gdyby nie tak niełatwy los, czy zdołałabym podnieść swoją poezję do takich wysokości”. Naczelnik wydziału kultury Rady Miejskiej Kołomyi Ulana Mandrusiak zwróciła uwagę na aforyzm poezji Liny Kostenko. Przewodniczący Kołomyjskiej miejsko-rejonowej organizacji „Proświta” im. T. Szewczenki Wasyl Hłaholiuk podkreślił aktualność i niepowtarzalność jej utworów. W akcji wzięli udział studenci i wykładowcy Kołomyjskiego Instytutu Naukowo-Dydaktycznego, Kołomyjskiego Kolegium Pedagogicznego Rady Obwodowej Iwano-Frankiwska (organizatorzy — Marija Czechowycz i Natalija Trefiak), Kołomyjskiego Kolegium Medycznego im. I. Franki (organizatorzy — Roman Kunyczych i Olha Keniuch), uczniowie i nauczyciele Kołomyjskiego Gimnazjum im. M. Hruszewskiego (organizator — Lubow Cepla), przedstawiciele Kołomyjskiej miejsko-rejonowej organizacji „Proświta” (kierownik — Wasyl Hłaholiuk), uczestnicy ludowego teatru poezji „Orfeusz” (kierownik — Oksana Haraszczuk), ludowego teatru dramatycznego im. W. Symczycza (kierownik — Olha Kurczij), związku literatów „Kwiatostan” (kierownik — Zenowij Wynnyczuk), bibliotekarze Kołomyjskiej Biblioteki nr 3 dla dorosłych (Rustam Amankułow) oraz uczniowie Szkoły Ogólnokształcącej I-III st. w Lisnej Słobidce (nauczyciel — Hanna Hawryłenko). Dyrektor generalny i artystyczny Narodowej Operetki, inicjator przeprowadzenia Międzynarodowego Festiwalu Sztuki „Karpacka Przestrzeń” Bohdan Strutyński podziękował mieszkańcom Kołomyi za wsparcie flashmobu „Czytania narodowe. Poezja Liny Kostenko jednoczy”.
Materiały przygotowały Switłana SHAHAN, Hałyna WOŁOSZCZUK
Maschinelle Übersetzung
24 maja o godz. 17.00 Narodowe Muzeum Literatury Ukrainy wspólnie z wydawnictwem „Jarosławiw Wał” zapraszają na prezentację eseju-kolażu Bohdana Horynia „Swiatosław Hordynski na tle epoki. Księga druga” (Kijów, 2018). W eseju-kolażu (księga druga, 624 s.) na szerokim tle historycznym z wykorzystaniem wielkiej ilości materiałów archiwalnych, fotografii, reprodukcji dzieł sztuk plastycznych (700 jednostek materiału ilustracyjnego) naświetlono życie i twórczość Swiatosława Hordynskiego po wymuszonej emigracji wiosną 1944 r., jego pobyt w austriackiej stolicy Wiedniu, w niemieckich miastach francuskiej i amerykańskiej stref okupacyjnych Fryburgu i Monachium, udział w założeniu Ukraińskiego Związku Artystów Plastyków (UZAP), w działalności MUR-u (Artystycznego Ruchu Ukraińskiego). Po przeprowadzce artysty w 1947 r. do USA naświetlono jego działalność artystyczną, literacką i organizacyjną w Nowym Jorku. Do udziału zaproszeni: Dmytro PAWŁYCZKO, Jurij SZCZERBAK, Mykoła ŻULYNSKYJ, Ołeksandr FEDORUK, Dmytro STEPOWYK, Lubow HOŁOTA, Pawło SZCZYRYCIA. Prowadzący: Mychajło SŁABOSZPYTSKYJ Adres: Narodowe Muzeum Literatury Ukrainy, ul. Chmielnickiego 11 (metro — Teatralna) — Wstęp wolny. Od Bohdana Horynia Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział pracy proświtańskiej Olha ŻMUDOWSKA Dział kultury Eduard OWCHARENKO Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55 Dyżurny redaktor Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Rodziny Sosninych 3. Nakład ogólny w maju — 16 500
Maschinelle Übersetzung