Niedawno znana ukraińska pisarka Halyna Pahutiak zaprezentowała nową książkę „Sentymentalne wędrówki po Galicji”: patrzeć na swoją Ojczyznę ze wszystkimi jej pięknem i stratami, mówić prawdę o teraźniejszości i przyszłości, pamiętając o przeszłości. Na zdjęciu: Halyna Pahutiak (w centrum) w Lwowskim Muzeum Etnograficznym.
Halyna PAHUTIAK, laureatka Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki
SPOŁECZEŃSTWO
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
...zabitych ofiar? Przecież to jaka korzyść dla władz lokalnych, jakie łapówki! Może zwykłym ludziom coś skapnie w postaci miejsc pracy. Prawda, wybuchł skandal, proces wstrzymano. Ale gdzieś w Drohobyczu na miejscu rzezi buduje się restaurację, kompleks rozrywkowy, a na miejscu Saliny planują zrobić sanatorium, bo tam woda jest lecznicza, a miejscowi szabrownicy rozbierają katownie na cegły, bo nie ma pracy. Zresztą w latach 50. był tam już sanatorium. Ile miejsc pracy by się wtedy pojawiło! Dlatego też próbują zatrzeć i zdeprecjonować pamięć historyczną, bo korzyść przeważa nad bólem. Czy nakręcono choćby jeden film dokumentalny o Salinie, o rozstrzelaniach w lesie Brony i pod Rawą Ruską? I czy pokazałby go Pierwszy Narodowy? Oglądajcie Szustera i Show kawalerów. I Dzień Zwycięstwa na „Interze”. A marzcie o „twardych menedżerach” w rodzaju Stalina i Ceauşescu. Miasto Sokoliw koło Stryja zostało zniszczone w ciągu 5 lat podczas II wojny światowej. Czy naprawdę nie dało się przez 26 lat postawić choćby kamienia z pamiątkowym napisem na pustkowiu? Niech kierowcy przejeżdżaliby i czytali. Choćby coś, bo temat tragedii Sokoliwa jest zupełnie niezbadany. Poguglajcie — mówię prawdę. Nikomu to nie jest potrzebne. Ani przyzwoitym mieszkańcom Stryja, ani władzom rejonowym. Mieszkańcy sąsiedniej wsi Wielkie Didusze znaleźli na cmentarzu figurę Madonny, która kiedyś stała w centrum Sokoliwa, i ustawili ją przy drodze. Jedna jej ręka jest odbita. To wszystko, co pozostało z miasta o 500-letniej historii. Ani słowa... Kto wie, jak to będzie dalej. Tam, gdzie milczy pamięć historyczna, zaczynają przemawiać donosy i listy rozstrzelanych.
naruszają nasze fundamentalne prawa człowieka. Przepraszamy, że my także, jak wszyscy ludzie na planecie, zasługujemy na prawo do życia, czystego środowiska, godziwego wynagrodzenia za pracę, edukacji, mediów i obsługi w języku państwowym w swoim kraju. Przepraszamy, że nie jesteśmy mniejszością, bo wtedy krzyczelibyście na cały świat o naruszeniu naszych praw i obronilibyście nas. Choćby nie przeszkadzajcie nam bronić swoich praw we własnym państwie. Przepraszamy, że nie potrafimy przekazać wam prawdy o historii Ukrainy, o naszych bohaterach, naszej tysiącletniej kulturze, bo nie sposób przejść przez sito politycznej poprawności i tolerancji. Przepraszamy za niestosowny patriotyzm, nie wiedzieliśmy, że kochać Ukrainę to zbrodnia i nacjonalizm. Przepraszamy za naszą historię, napisaną przez obcych, sfałszowaną przez poplecznik Imperium Moskiewskiego. Przepraszamy za naszą władzę, która jest słaba i nikczemna i nie jest gotowa bronić interesów narodowych. Przepraszamy, że nie zasługujemy na miano Europejczyków po Hołodomorze, który wy nie zauważaliście, stalinowskich, chruszczowowskich i breżniewowskich represjach, lingwocydzie języka ukraińskiego. Za to jesteście zdolni uwierzyć, że jesteśmy największymi na świecie antysemitami, homofobami, rasistami i faszystami. Przepraszamy, że nie chcemy u siebie neomarksizmu po niemal stuletniej dominacji ideologii komunistycznej i milionach Ukraińców zgładzonych przez reżim komunistyczny. Zaczynamy rozumieć, że tej Europy, o której marzyliśmy, już nie ma. Jest biurokratyczna, skorumpowana i obłudna. Przepraszamy, że słabo walczymy z korupcją, ale przecież kapitały naszych korupcjonistów pracują na waszą gospodarkę, bo znajdują się u was. Przepraszamy, że nie zawsze stosujemy się do waszych wskazówek, że nie wszyscy jesteśmy posłuszni i uległi i że uważamy niektóre z tych wskazówek za absurdalne i śmieszne. Wreszcie przepraszamy, że wolimy zwycięstwo, a nie pokój za wszelką cenę, bo jesteśmy narodem wojowników, a nie niewolników, i nie chcemy dłużej być strefą buforową ani kolonią dla kogokolwiek. Przepraszamy, że was męczymy i nie pozwalamy wam w pełni cieszyć się wygodnym życiem.
Maschinelle Übersetzung
Zbrodnie wojenne muszą zostać ukarane i nie mogą zostać zapomniane, aby nie doszło do ich powtórzenia. Nie można przypisać im etykiety lokalnej historii, ponieważ należą do historii globalnej. To jest lekcja, której trzeba się nauczyć, aksjomat, który trzeba przyjąć jako metodę. Zbrodnie okupacyjnej władzy na Donbasie mają ten sam charakter co zbrodnie enkawudzistów w czerwcu 1941 roku, kiedy w Galicji zamordowano dziesiątki tysięcy Ukraińców i Polaków: członków „Proświty”, nauczycieli, lekarzy, adwokatów, naukowców, księży. Wszystko to trwało zaledwie kilka dni. Tak jak i teraz, ciała zakopywano, wrzucano do szybów kopalnianych, topiono, aby ukryć zbrodnie. Społeczeństwo nie wyciągnęło z tego lekcji. Te same metody rozprawy i ta sama naiwność: że sąsiedzi nie doniosą, że okupanci wykażą humanitarność. Minęło ponad dwadzieścia lat Niepodległości Ukrainy, a mimo to do dziś nie przeprowadzono ekshumacji w urochysku Salina, nie ustalono imion większości ludzi, których zabijano zwykłymi drewnianymi ubijakami do soli i wrzucano do kopalni soli na obrzeżach Dobromila. Pamięć to nie tylko kaplice i nabożeństwa żałobne czy uporządkowanie masowych grobów. To jest praca badawcza, mająca na celu stworzenie w przyszłości Międzynarodowego Trybunału nad zbrodniami komunistycznego reżimu. Złoto partii do dziś finansuje lewicowe fundacje na całym świecie, organizacje terrorystyczne, reżimy totalitarne, jest wykorzystywane do przekupywania europejskich polityków i urzędników organizacji międzynarodowych. Podłość i nikczemność naszych współczesnych wobec milionów niewinnie zgubionych ofiar szokuje, podobnie jak liczba tych, którzy za pieniądze fałszują historię. Nie mniej szokująca jest obojętność, bo kultura masowa kraju-okupanta wyprała mózgi nie tylko starszemu pokoleniu, ale także tym, którzy urodzili się w niepodległej Ukrainie. Aktywistów ruchów obywatelskich poddaje się obstrukcji albo po prostu się ich omija. A cóż z tego, że ktoś chce wybudować na lwowskiej Cytadeli domy mieszkalne, zgarniając buldożerem szczątki tysięcy niezidentyfi-
Z OKAZJI 80. ROCZNICY URODZIN LESIA TANIUKA
Z NOWEJ KSIĄŻKI M. SŁABOSZPYCKIEGO
10-11
JAKIE PIENIĄDZE „KRĄŻYŁY” W UNR?
Maschinelle Übersetzung
Wybaczcie nam, Ukraińcom, że każdego dnia giną na wojnie nasi synowie i bracia i że to przeszkadza waszemu biznesowi. Wybaczcie, że kraj, który zajął nasze ziemie, zestrzelił wasz samolot i odebrał życie cywilom. Za to, że musicie prać pieniądze z krwi i obejmować się z kremlowskim potworem. Że już boli was język od wyrażania zaniepokojenia i od chowania oczu za każdym razem, gdy brutalnie
Maschinelle Übersetzung
OŚWIADCZENIE Ogólnoukraińskiego Forum „Ukraińska alternatywa”, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Partii Politycznej „PATRIOTA” w sprawie decyzji o naliczeniu wielomilionowej premii zarządowi НАК „Naftohaz Ukrainy”. Trwa zuchwały nacisk moralno-psychologiczny lwowskich władz na kadrę profesorsko-dydaktyczną i studencką najstarszego na Ukrainie Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki w celu realizacji projektu inwestycyjnego dotyczącego przebudowy placu przed głównym wejściem do gmachu głównego Uniwersytetu, ograniczonego ul. Uniwersytecką, ul. Listopadowego Czynu, pomnikiem Iwana Franki oraz ul. Siczowych Strzelców, wraz z budową podziemnego parkingu dla samochodów, opracowanego przez Państwowy Instytut Projektowania Miast. Wasyl LYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, zasłużony profesor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki. Bez wątpienia każdy mieszkaniec, każdy pracownik Uniwersytetu, każdy gość chce, aby nie było dzikich parkingów na ulicach, trawnikach, chodnikach w centralnej części miasta, aby były sprzyjające warunki dla pieszych i uczestników ruchu drogowego. Jednak pod kuszącym hasłem stworzenia małego pierścienia transportowego dla „uporządkowania ruchu samochodowego i likwidacji dysharmonijnych elementów w historycznym otoczeniu” włodarze miasta za wszelką cenę chcą wybudować parking przed Uniwersytetem. Autorytatywna komisja Rady Naukowej Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki 12 lutego 2018 r. przesłała wnioski do przewodniczącego miasta A. I. Sadowego z głębokim profesjonalnym uzasadnieniem szkodliwości budowy parkingu przed gmachem głównym Uniwersytetu. Rektor Uniwersytetu, profesor W. P. Melnyk, 16 lutego tego roku przesłał do wydziału partnerstwa społecznego zarządu „Sekretariat rady” Lwowskiej Rady Miejskiej „Propozycje i uwagi do projektu szczegółowego planu terenu w rejonie ul. Siczowych Strzelców, ul. Uniwersyteckiej, ul. Listopadowego Czynu”, w których konkretnie, przekonująco i wyważenie ujawnił szereg zagrożeń dla głównego budynku Uniwersytetu, przyległych domów oraz parku im. Iwana Franki. Jednak włodarze władz miejskich, projektanci budowy parkingu przed Uniwersytetem w swoich rozległych odpowiedziach-wykrętach malują różową przyszłość Uniwersytetu po wybudowaniu parkingu. Dyrektor Państwowego Instytutu Projektowania Miast „Mistoprojekt” I. M. Kwyk przyznaje, że budowa parkingu jest szczególnie skomplikowana, wystąpią znaczne niedogodności, ale proces ten, jak twierdzi, będzie realizowany w trzech etapach; projekt na każdym etapie będzie podlegał ekspertyzie państwowej. I. M. Kwyk opisał, jak bardzo profesjonalnie firma budowlana będzie realizować ten projekt inwestycyjny. Twierdzi, po co się martwić, niepokoić spokój społeczny miasta, skoro „jesteśmy zainteresowani wypracowaniem optymalnego rozwiązania planistycznego w celu poprawy sytuacji transportowej w tym rejonie oraz ukształtowaniem przestrzeni publicznej przed gmachem głównym Uniwersytetu”. Obietnic-cacaneck są setki, byle tylko wybudować parking, a potem — choćby trawa nie rosła! Manipulacyjną kampanię informacyjną w internecie dotyczącą konieczności budowy parkingu wyłącznie przed Uniwersytetem rozwinął naczelnik zarządu architektury i urbanistyki Departamentu budownictwa miejskiego Lwowskiej Rady Miejskiej J. M. Czapliński. Są przecież wspaniałe miejsca także w centrum i niedaleko od centrum miasta, ale on tego z jakiegoś powodu nie widzi. A może jest zauroczony. Przecież mer miasta „pan” A. I. Sadowy systematycznie powtarza jak zaklęcie, że lokalizacja parkingu właśnie przed Uniwersytetem jest idealnym miejscem. Dlaczego szanowny Andrij Iwanowycz nie bierze pod uwagę uzasadnionych „Wniosków Rady Naukowej Uniwersytetu” dotyczących zagrożeń dla budynku Uniwersytetu, który już teraz jest w stanie krytycznym? Czyżby w radzie miejskiej nie rozumieli, nie czuli, że plac przed Uniwersytetem, na którym stoi pomnik Iwana Franki, jest sakralny. Tutaj odbywały się wielotysięczne wiece w latach 1988—1989—1990, które były potężną siłą w walce o odzyskanie niepodległości Ukrainy. Nie niszczmy tego jasnego, czystego Majdanu ukraińskiej godności narodowej, który, moim zdaniem, jest także fundamentem Pana, Andriju Iwanowyczu, wstąpienia na stanowisko mera miasta Lwowa. Dobrze, że Pan ze swoimi podwładnymi chce stworzyć mały pierścień transportowy, ale plac przed Uniwersytetem nie jest idealnym miejscem na budowę parkingu, gdyż warunki hydrogeologiczne nie są ku temu sprzyjające. Co więcej, parking przed Uniwersytetem na 350 samochodów w żaden sposób nie rozwiązuje problemu parkowania w centralnej części miasta, gdzie codziennie parkują tysiące samochodów. Działka, gdzie miałby znajdować się parking, to głęboka niecka, która bardzo słabo się wietrzy. Tutaj stopień zanieczyszczenia jest znacznie wyższy niż poza jej granicami. Przewidziano również wycięcie 54 drzew z 68, które rosną w części parterowej parku. Parking będzie dodatkowym, wystarczająco potężnym, przyciągającym ruch samochodowy obiektem, którego funkcjonowanie doprowadzi do istotnego pogorszenia stanu ekologicznego atmosfery w parku oraz przy Uniwersytecie, także przez spaliny. Wielce szanowni czytelnicy! Wysoko dostojni absolwenci wydziału dziennikarstwa i innych wydziałów bliskiego nam Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki, mieszkańcy Lwowa — wszyscy jesteśmy odpowiedzialni za Los Uniwersytetu, za Los naszego miasta. Pomóżmy zrozumieć włodarzom Lwowa, deputowanym wszystkich szczebli, politykom, działaczom społecznym, że trzeba szanować i chronić światło nauki — Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki, a nie stwarzać negatywne, zagrażające warunki dla jego funkcjonowania.
28 lutego 2018 roku arbitraż w Sztokholmie uwzględnił żądania NAC „Naftohaz Ukrainy” dotyczące rekompensaty za niedostarczone przez „Gazprom” wolumeny gazu do tranzytu. Zgodnie z decyzją arbitrażu, NAC „Naftohaz Ukrainy” uzyskał rekompensatę w wysokości 4,56 mld dolarów amerykańskich. Na podstawie wyników dwóch postępowań arbitrażowych „Gazprom” ma wypłacić na jego korzyść 2,56 mld dolarów amerykańskich. Nawet nie czekając na wykonanie decyzji sądu i realny zwrot Naftohazowi zasądzonego długu, Rada Nadzorcza Spółki przegłosowała wypłatę premii zarządowi Spółki w związku ze zwycięstwem w arbitrażu sztokholmskim nad rosyjskim „Gazpromem”. Zatwierdzona wysokość premii wynosi 1% od sumy wygranej (w tym przypadku — od 4,56 mld dolarów amerykańskich). Według jawnych informacji z tej sumy wypłacono już 20 mln dolarów amerykańskich 8 osobom, wśród których są: Andrij Kobolew, Serhij Perełoma, Jurij Witrenko, Jarosław Tekluk i Kostiantyn Pożydajew. Reszta — 25,6 mln dolarów amerykańskich zostanie wypłacona po faktycznym wykonaniu przez „Gazprom” decyzji arbitrażu w Sztokholmie o konieczności wypłaty NAC „Naftohaz Ukrainy” 2,56 mld dolarów amerykańskich. Ogólnoukraińskie Forum „Ukraińska alternatywa”, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki oraz Partia Polityczna „PATRIOT” oświadczają — niedopuszczalne jest premiowanie kierowników państwowej spółki na sumę prawie 46 mln dolarów amerykańskich w czasie, gdy wszystkie możliwe zasoby powinny być skierowane na przeciwdziałanie agresji; państwo oczekuje od MFW kolejnej transzy kredytu; większość obywateli przeżywa za najniższe wynagrodzenie w Europie, płacąc zawyżone taryfy za zużycie gazu i usługi komunalne; duża część populacji nie może pozwolić sobie na zakup podstawowego zestawu leków, które są niezbędne do leczenia; znaczny odsetek emerytów otrzymuje emerytury, które nie pozwalają im na pełnowartościowe wyżywienie, nie mówiąc już o zaspokojeniu takich potrzeb kulturalno-duchowych, jak gwałtowny spadek wydawnictwa nakładów ukraińskich publikacji aż do 0,3 książki na jednego Ukraińca!
Uważamy, że te pieniądze zostały wyciągnięte z kieszeni ukraińskich podatników, ponieważ kilkadziesiąt milionów dolarów Ukraina zapłaciła za usługi międzynarodowym firmom prawniczym, które reprezentowały interesy NAC „Naftohaz Ukrainy” w Sztokholmie. Podjęcie decyzji o wypłacie kierownictwu spółki absurdalnie wysokich premii jest bluźnierstwem wobec Ukraińców. Pomimo pewnych kroków ze strony rządu w celu uregulowania tego problemu, na dzień dzisiejszy ukraińskie społeczeństwo nie otrzymało jasnej odpowiedzi na pytanie dotyczące dalszych losów środków, otrzymanych przez członków zarządu NAC „Naftohaz Ukrainy” jako premie. Właśnie dlatego żądamy od: 1. Rady Nadzorczej NAC „Naftohaz Ukrainy” — anulowania decyzji o naliczeniu premii członkom zarządu Spółki i zwrotu wskazanych środków na jej rachunki. 2. Gabinetu Ministrów Ukrainy — podjęcia decyzji o zwołaniu nadzwyczajnego walnego zgromadzenia w celu rozwiązania kwestii przedterminowego zakończenia pełnomocnictw członków obecnej Rady Nadzorczej NAC „Naftohaz Ukrainy” oraz zatwierdzenia jej nowego składu na zasadach jawności i przejrzystości. 3. Rady Najwyższej Ukrainy — wydania polityczno-prawnej oceny działań organów zarządzających przedsiębiorstwa państwowego NAC „Naftohaz Ukrainy”. 4. Prokuratury Generalnej Ukrainy oraz Narodowego Biura Antykorupcyjnego Ukrainy — wszechstronnego zbadania legalności wypłaty wskazanych premii kierownictwu spółki NAC „Naftohaz Ukrainy” oraz podjęcia decyzji zgodnie z wymogami Kodeksu karnego i Kodeksu postępowania karnego Ukrainy.
M. J. HOŁOMSZA, przewodniczący Partii Politycznej „PATRIOT”; H. H. FILIPCZUK, współprzewodniczący, Dyrektor Wykonawczy Ogólnoukraińskiego Forum „Ukraińska alternatywa”; P. M. MOWCZAN, współprzewodniczący Ogólnoukraińskiego Forum „Ukraińska alternatywa”, Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki przewodniczącego napływały dziesiątki listów od Ukraińców z Polski oraz naukowców z Ukrainy. Ważną rolę odegrały listy Konsulatu Generalnego RP w Łucku oraz byłego Nadzwyczajnego i Pełnomocnego Ambasadora Ukrainy w Rzeczypospolitej Polskiej, pisarza Dmytra Pawłyczki. Z czasem tablicę pamiątkową generałowi URL M. Bezruczce ustanowiono także w Zamościu.
Maschinelle Übersetzung
Serhij POROWCZUK, Równe Generał M. Bezruczko (1893—1944) jest symbolem dobrej polsko-ukraińskiej współpracy i dlatego organy samorządu miejskiego Wrocławia zdecydowały nazwać jego imieniem jedną z wrocławskich ulic na 100-lecie niepodległości Polski. W 1920 roku, będąc jeszcze pułkownikiem, Marko Bezruczko dowodził 6. Siczową Dywizją Strzelców, która wraz z polską armią zajęła Kijów. M. Bezruczko dowodził również heroiczną obroną Zamościa w walce przeciwko Armii Czerwonej i brał udział w rozgromieniu Armii Budionnego podczas bitwy pod Komarowem. Od 23 czerwca tego roku jedno ze skrzyżowań Wrocławia oficjalnie nosi imię generała URL Marka Bezruczki, pochowanego na cmentarzu prawosławnym w Warszawie. W uroczystościach wzięli udział wiceprezydent Wrocławia Adam Grehl oraz ambasador Ukrainy w Polsce Andrij Deszczycia, Jan Malicki, kierownik Polsko-Ukraińskiego Forum Partnerstwa przy MSZ Rzeczypospolitej Polskiej, przedstawiciele rad miejskich Lwowa i Kijowa. — To bardzo ważne wydarzenie, kiedy czcimy imię wspólnych bohaterów, jednym z nich jest Marko Bezruczko. Takie wydarzenia świadczą o tym, że razem jesteśmy silni — powiedział Andrij Deszczycia. Obecnie w stolicy Dolnego Śląska jest już ulica Tarasa Szewczenki oraz ulica Ukraińska. * * * Jeszcze pod koniec sierpnia 2016 roku na przemianowanym pierwszym na Ukrainie prospekcie Generała URL Marka Bezruczki odsłonięto tablicę pamiątkową sławnemu generałowi. Napisy na pomniku są w językach polskim i ukraińskim. Odsłaniali ją: rówieński mer Wołodymyr Chomko, sekretarz rady miejskiej Serhij Paładijczuk, Konsul Konsulatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Łucku Krzysztof Sawicki. Przesłanką powstania prospektu Generała URL M. Bezruczki w Równem była konferencja poświęcona 95. rocznicy wspólnej bitwy pod Równem wojsk URL i Polski przeciwko bolszewikom. Naukowcy, uczestnicy konferencji zwrócili się do władz miasta z propozycją upamiętnienia imienia generała Marka Bezruczki. W ciągu kilku miesięcy na adres miejskiego
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
dyskryminacji ze względu na narodowość”: „Za czasów prezydentury Wiktora Janukowycza wzmocnił się wpływ na politykę zagraniczną i wewnętrzną ze strony Rosji”. Nazwano to „lepszym sparafrazowaniem”. Z charakterystycznego i bardzo potrzebnego fragmentu tekstu „Tymczasem kierownictwo Rosji, rozumiejąc, że traci ono kontrolę nad Ukrainą, odważyło się na otwartą agresję” pozostała oto taka redukcja: „Tymczasem kierownictwo Rosji odważyło się na otwartą agresję”, ponieważ poprzedni fragment to „język dyskryminacyjny, język niepoprawny. Błędne twierdzenia. Dyskryminacja ze względu na narodowość”. Wymowną charakterystyką tego wniosku „antydyskryminacyjnej ekspertyzy” autorstwa aspirantki Ostapenko jest liczba popełnionych błędów gramatycznych: język zawsze zdradza swojego mówcę. Widocznie ciężko niedouczyła się ta zgenderowana istota, skoro pisze o „wkładzie kobiet” (zamiast wkład), zachwycający sposób (zamiast zachwycający), rekomendowano usunąć (zamiast zabrać, wykluczyć), przywieść wykaz (zamiast przytoczyć wykaz), tak jak (zamiast ponieważ, bo, dlatego że), dorastające pokolenie (zamiast młodzież). O błędach ortograficznych na poziomie szkoły podstawowej nawet nie wspominając: aspirantka nie wie, jak pisać „nie” z przymiotnikami w odpowiedniej pozycji i stawiać znaki przestankowe w prostym zdaniu. Prawdziwie wspaniałe oparcie dla minister-plagiator, denacjonalizatorki, obrończyni mniejszości nar. i seksualnych L. Hrynewycz oraz głównej genderystki, docent Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. H. Skoworody O. Małachowej — doradczyni Hrynewycz ds. polityki genderowej. Zatem ekspertyzy piętnują dwa kierunki naszego z wami bytu: rodzinny i narodowy. Właśnie te dwa kierunki są apoteozą naszego naturalnego istnienia i dają człowiekowi największą siłę, szczęście i rozkosz. Niszczycielski fundusz Bolla, który w swojej istocie jest ANTYIDEOLOGICZNY, ANTYMILITARNY i MOSKWOFILSKI, w sojuszu z Ministerstwem Oświaty realizuje plan rozbrojenia Ukraińców podczas WOJNY i wprowadza kosmopolityczną ideologię, demoralizuje tradycyjne relacje rodzinne oraz zabija narodową istotę naszego państwa. Ukraińcom poprzez ich dzieci należy zabrać dwie podstawowe podpory: tradycyjną rodzinę, gdzie ojciec jest wojownikiem, matka — wychowawczynią światopoglądu, a także zasadniczą cechę narodową: Ukraina dla Ukraińców. Dlaczego te potwory to robią? Dlatego, że zobaczyły kolosalną siłę Ukraińców podczas Majdanu i WOJNY. Rozumieją, że w centrum Europy prędzej czy później powstanie potężne narodowe ukrainocentryczne Państwo..., i ten proces trzeba zatrzymać na poziomie następnych pokoleń. Czyli tworzyć z nich bezpłciowe wyrodki, beznarodowe stworzenia o relatywnej moralności. Zatem to, czego nie zrobił Tabacznyk z Janukowyczem, skutecznie wraz z lewoliberalnym śmieciem z zagranicy tworzy lwowianka Hrynewycz. Swoje opinie o antydyskryminacyjnej ekspertyzie piszcie na adres [kontakt ukryty]. Pomnóżmy je przez zero. ——————————— 1 Zob. więcej o tym: Język oświaty — to język władzy: https://blogs.pravda.com.ua/authors/farion/5b01c1b774b81/. 2 Zob. więcej o tym: Zlewanie narodowego składnika oświaty w czasie pomajdanowym: https://blogs.pravda.com.ua/authors/farion/587def865db52/. 3 Zob. więcej o tym: List otwarty do minister oświaty L. Hrynewycz o denacjonalizacji oświaty i nauki: https://blogs.pravda.com.ua/authors/farion/5a9478ac25e51/. oraz zarejestrowana petycja https://www.petitions247.net/203462. 4 Zob.: https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10216615784137142&set=pcb.10216615865539177&type=3&theater 5 Zob: https://drive.google.com/file/d/1iAvnIPEhKFZMW0sp9AdlQ93Ebh6b8821/view
Maschinelle Übersetzung
Iryna FARION, doktor filologii, profesor Politechniki Lwowskiej
Głównym narzędziem niszczenia Ukrainy na tyłach podczas wojny stało się Ministerstwo Oświaty i Nauki pod kierownictwem L. Hrynewycz. Wymienię tylko jego wymowne działania: 1) niszczenie Ukraińskiego Państwa Narodowego poprzez uchwalenie ustaw oświatowych (ustawa O szkolnictwie wyższym, art. 46: prawo do zdawania testów podczas ZNO w językach mniejszości narodowych; ustawa O oświacie, art. 7, który zachowuje szkoły z nauczaniem w językach mniejszości narodowych, oraz projekt ustawy O szkolnictwie średnim, art. 5, który wprowadza nauczanie w językach mniejszości narodowych od pierwszej do ostatniej klasy, a w pkt 8 tego artykułu przewiduje „otwarcie oddzielnych klas z nauczaniem w odpowiednim języku obok języka państwowego”1. 2) Zmiana planów nauczania i programów w szkole średniej, z których najbardziej wymowne polegają na już dokonanym połączeniu Historii Ukrainy z Historią Powszechną oraz usunięciu z 5 klasy Historii Ukrainy w ogóle (to samo dotyczy łączenia dyscyplin przyrodniczych: matematyki, geometrii, fizyki, chemii, biologii, astronomii i in.)2. 3) Dyktatorskie naruszenie praw naukowców z wymogiem publikowania wyłącznie w globalistycznej antynarodowej sieci Scopus lub Web of Science, odbywania staży na własny koszt za granicą oraz na własny koszt zdawania egzaminu B2 ze znajomości języków UE przy całkowitym lekceważeniu procesu nauczania w języku państwowym na uczelniach Ukrainy3. 4). Stworzenie tak zwanej „anty-dyskryminacyjnej ekspertyzy”4 podręczników szkoły średniej, pod celownikiem której znalazły się wyłącznie DWIE dziedziny naszego życia: narodowa i płciowa. Właśnie one okazały się zakazane. Przykład działania tego ostatniego dyktatorskiego zalecenia Ministerstwa Oświaty rozważę na podstawie osobnego „Wniosku z antydyskryminacyjnej ekspertyzy elektronicznej wersji projektu podręcznika „Wstęp do historii” dla 5 klasy placówek ogólnokształcącego szkolnictwa średniego”, który przeprowadziła „ekspertka ds. antydyskryminacji w oświacie”, aspirantka katedry pedagogiki i zarządzania oświatą KWWU „Chersońska Akademia Kształcenia Ustawicznego” L. W. Ostapenko. Jednak przede wszystkim przypomnę, że Ministerstwo Oświaty zawarło umowę z niemiecką lewoliberalną fundacją Bölla — antyideologiczną, antymilitarną, antyrodzinną, lewacką marksistowską, która postanowiła wraz z L. Hrynewycz i P. Chobzejem pouczyć Ukraińców, jak poprzez szkoły niszczyć narodowy światopogląd ukraińskich dzieci i przygotowywać z nich składniki dla globalistycznej papki. Fundacja ta znana jest ze swojego moskwofilstwa, a dla samego Bölla ulubionym suwenirem była moskiewska matrioszka. W czasach sowieckich Böll nie wychodził ze swojego ulubionego miejsca pobytu — ZSRR. Obecnie powrócił na Ukrainę poprzez konkretne instytucje przy Ministerstwie Oświaty, w szczególności Instytut Modernizacji Treści Oświatowych, NA Nauk Pedagogicznych Ukrainy, Instytut Pedagogiki NA NP Ukrainy, bo właśnie pod ich szyldem wyszły „Instrukcyjno-metodyczne materiały z antydyskryminacyjnej ekspertyzy podręczników dla 1 klasy” tak zwanej „nowej szkoły” (zespół autorów Drożżyna, Dubowyk, Jerko, Zabuha, Małachowa, Maruszczenko, Mychajłowska, Sałachowa, Seliwanenko). Zgodnie z tą ekspertyzą: a) chłopiec nie powinien zachowywać się jak rycerz, a dziewczynka jak panienka, bo to „nieaktualne standardy zachowania”; b) dziewczynka z lalką; chłopiec, który pomaga nieść wędki; mężczyzna, który pragnie służby oficerskiej czy mężczyzna, który naprawia place zabaw, — to „złe stereotypy płciowe”; c) mama, która myje dziewczynkę czy kroi kapustę, i tata, który robi półki w garażu, — to „błędne stereotypy płciowe”; d) najświętsze miana „mama”, „tata”, „rodzice” — to „dyskryminacja ze względu na stan rodzinny”, dlatego teraz można używać tylko rzeczowników krewni i bliscy; e) hasło „zdrowie dziecka — bogactwem rodziny” okazało się „dyskryminacją wobec niepełnosprawnych”; f) ludzie na tle krajobrazów — to „obciążenie płciowe”, którego należy unikać… i wreszcie szczyt „ekspertyzy” — to, jak zawsze, kwestia językowa: „język nasz — słowiczy” — to „dyskryminacja ze względu na cechę etniczną”, bo, jak wiedzą eksperci, nosiciele innych języków nie nazywają ich słowiczymi… I ta lista, panowie, nie ma granic… Jednocześnie za tym eksperymentem na naszych dzieciach stoi także polityczna partyzantka, czyli GO — Organizacja Społeczna „Krona. Genderowe centrum informacyjno-analityczne”, a także wspólnota (czy lepiej — sekta za pieniądze) EdCamp Ukraine. Ideologiem tego chorego genderyzmu jest Ołena Małachowa, doradczyni minister oświaty, docent Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. H. Skoworody. Zatem o „antydyskryminacyjnej ekspertyzie” w osobno wziętym „Wstępie do historii” dla 5 klasy5. Co bada ekspertka, aspirantka z Chersońskiej Akademii Kształcenia Ustawicznego L. W. Ostapenko? Interesuje ją stosunek męskich i żeńskich obrazów, przypadki użycia feminatywów, naruszenie parytetu obu płci, przewaga androcentryzmu i wyjątkowy terminologiczny wynalazek w socjolingwistyce „język dyskryminacyjny” (przepraszam, wszystkie terminy wzięto z ekspertyzy!). Ekspertka ma istotne uwagi do rysunków, gdzie przedstawieni są mężczyźni i kobiety przy typowej dla nich pracy: mężczyźni pracują narzędziami technicznymi, kobiety gotują jeść i żną sierpami — to nazwano „stereotypizacją płciową i segregacją” oraz zalecono „usunąć” (choć, usunąć, oczywiście, można chyba w domu czy garażu, na przykład). Wizerunek rdzennego plemienia z zamierzchłej przeszłości ekspertka potraktowała jako „przejaw seksizmu”. Pod kolejnym celownikiem tow. Ostapenko znalazło się słowo „rodzice”, które potraktowała jako „dyskryminację ze względu na stan rodzinny” i zaproponowała użyć rzeczowników „krewni i bliscy”: warunek zadania „przygotować razem z rodzicami krótką opowieść o wydarzeniach, które są odzwierciedlone na fotografii” przekształcił się w takie odrodzinnienie: „Przygotować razem z krewnymi i bliskimi krótką opowieść o wydarzeniach, które są odzwierciedlone na fotografii”. Następnie niszczycielski cios od Ostapenko otrzymały ukraińskie przysłowia: „Bez zdrowia nie ma bogactwa”, „Nie ma szczęścia bez zdrowia”, które usunięto. W urywku „Ważne znaczenie dla wychowania i zdrowia miały kołysanki, umiejętność prawidłowego oddychania, a także kąpiel, ruchliwe gry…” ekspertka usunęła nasz narodowy fenomen i naszą narodową folklorystyczną niepowtarzalność „kołysanki”….bez żadnego uzasadnienia! Jednak swój największy gniew podopieczna Ministerstwa Oświaty skierowała na narodowy składnik w rozwoju naszego państwa. Proponowany urywek tekstowy: „Jednak wszystkie te trudności nie są powodem, by poddać się losowi. O godne miejsce na świecie trzeba walczyć, jak kiedyś walczono o niepodległość. Swoją pracą musimy czynić lepszym nasze państwo”, — potraktowano jako „Wyrażenie zbyt emocjonalne. Ma nacjonalistyczne zabarwienie”. I zaproponowano oto takie globalistyczne tworzywo: „Jak świadczy historyczna przeszłość, niemało trudności już za nami. Dzisiaj, Ukraina to europejski kraj. I właśnie od nas zależy przyszłość naszego państwa” (znaki przestankowe zachowuję, bo tylko ta obdarzona ekspertka rozumie, dlaczego stoi przecinek po słowie dzisiaj i nie ma myślnika przed partykułą to). Do zbyt emocjonalnych wyrażeń z nacjonalistycznym zabarwieniem dołączono i ten urywek, który dotyczy problematyki językowej: „W jakim celu odbywało się niszczenie ukraińskiego języka i kultury w czasach radzieckich?”. Następnie zaproponowano „sparafrazować bardziej neutralnie”: „Jakie są przyczyny represji ukraińskiego języka i kultury w czasach radzieckich?”. Jednak szczytem antyukraińskiej ideologicznej regulacji języka politycznego (Orwell, panowie, ze swoją powieścią „1984” odpoczywa) stało się piętnowanie urywka o relacjach między Rosją a Ukrainą czasów Janukowycza. Proponowany urywek nazwano „językiem dyskryminacyjnym, nie poprawnym językiem. Błędnymi twierdzeniami. Dyskryminacją ze względu na narodowość” (pisownię partykuły nie z przymiotnikiem zachowano!): „Największego rozmachu nadużycia nabrały za czasów prezydentury Wiktora Janukowycza, za którego nie tylko rozgrabiano kraj, ale i lekceważono jego interesy narodowe na korzyść Rosji. Ukraina gwałtownie traciła swoją samodzielność, zawężała się sfera używania języka ukraińskiego. Ukraińskiemu narodowi narzucano ideę wspólnego życia z Rosją”. Tę obszerną tezę ekspertka skróciła oto do takiej „poprawnej mowy” bez „dys-
Maschinelle Übersetzung
Switłana BRESŁAWSKA Niestety, jego gruntowna praca „Rusiński” separatyzm: narodotwórstwo in vitro”, która została zaprezentowana przez wydawnictwo „Tempora” na lwowskim Forum w 2017 roku, tak i nie została godnie zaprezentowana we wszystkich miastach Ukrainy, chociaż bez wątpienia na to zasługuje. Zważywszy na to, jak zaktywizowały się w ostatnim czasie siły odśrodkowe na Ukrainie, a w szczególności na Zakarpaciu, książka jest bardziej aktualna niż kiedykolwiek. Wydanie jest popularnonaukowe, do pewnego stopnia nawet publicystyczne, przystępne w odbiorze dla każdego, kto pragnie zrozumieć prawdziwy stan rzeczy i zagłębić się w źródła „neorusinizmu”. Możemy uznać książkę Lubomyra Bełeja za godną, naukowo uzasadnioną odpowiedź tak zwanemu „profesorowi z Kanady”, a w rzeczywistości ideologowi „rusińskiego” separatyzmu Paulowi-Robertowi Magocsiemu i wszystkim, którzy za namową tego „profesora” poprzez teorię o „osobnym narodzie” marzą o wcieleniu w życie autonomii Zakarpacia, rozdmuchaniu ognia niezgody na naszych zachodnich terenach. Lubomyr Bełej to naukowiec, który przez lata badał historię języka ukraińskiego, ukraińską i słowiańską onomastykę (dział językoznawstwa zajmujący się zbiorem nazw własnych), język starosłowiański, kulturę ukraińskiej diaspory w krajach Europy Środkowej i na Półwyspie Bałkańskim. Jak widzimy, krąg zainteresowań badawczych autora nie tylko pozwala, ale i zobowiązuje do wypowiadania się z głęboką znajomością rzeczy na temat wspomnianego w tytule książki problemu. Wydanie posiada trzy główne rozdziały: 1) Historyczne przesłanki; 2) współczesny neorusinizm: separatyzm, polityka mniejszościowa oraz biznes; 3) technologie rusińskiego narodotwórstwa in vitro. Czwarty rozdział — nie mniej ważny dla naświetlenia tematu — to Dodatki: mapy, dokumenty. Co stało u źródeł tego zjawiska społecznego — „politycznego rusinizmu”? Jak by to dziwnie nie brzmiało — imperialne ambicje dwóch totalitarnych systemów: węgierskiego i rosyjskiego. Dążąc do panowania, zarówno Węgry, jak i Rosja starały się wszelkimi sposobami zaszkodzić zjednoczeniu narodu ukraińskiego, dlatego idea etnicznej odrębności ludności, która od wieków zamieszkiwała brzegi Użu-Cisy-Latoricy, na zachodnich stokach gór Karpackich, stała się zadziwiająco żywotna, gdyż jest systematycznie podsycana przez byłych okupantów. Właśnie węgierskie koła oficjalne, rękami miejscowych naukowców-sprzedawczyków, promowały przekonanie, że na Zakarpaciu nie ma żadnych Ukraińców, że mieszkają tu tak zwani „karpatorosi”, których inteligencja jest całkowicie zmadziaryzowana. „Będąc w niewoli szowinistycznych wielkomocarstwowych mitów — rosyjskich i węgierskich — zakarpacka inteligencja, przeważnie moskalofilska w przekonaniach, nie rozumiała idei ukraińskiego odrodzenia narodowego, a dlatego panicznie bała się przyjścia zdemonizowanego ukraiństwa, w którym widziała polsko-austriackie intrygi lub socjalistyczne zakusy, a co najważniejsze — zagrożenie dla swojego uporządkowanego, na swój sposób sytego, staroświeckiego trybu życia” (mowa o XIX – pierwszej połowie XX w.) [s. 27—28]. Aby zilustrować niełatwy proces formowania się świadomości ludności ukraińskiej na zachodnich terenach, Lubomyr Bełej analizuje działalność, publikacje i stanowiska ideowe umownej „Rusińskiej trójcy” — Ewmenija Sabowa, Hiadora Strypskiego oraz Augustyna Wołoszyna, którzy pod wpływem węgierskiego wielkomocarstwowego szowinizmu zaczynali jako przekonani „karpatorosi” lub „karparusini”, a ostatecznie uformowali otwarcie moskalofilski, madziarofilski i proukraiński nurt. Ogólnie rzecz biorąc, ówcześni historycy i filolodzy, wykonując zamówienie oficjalnego Budapesztu, z trudem zdobywali argumenty na korzyść „osobnego węgierskiego języka rusnackiego”, ponieważ mimowolnie znajdowali potwierdzenie ścisłego pokrewieństwa zakarpackiego dialektu języka ukraińskiego z dialektami tejże Galicji. Analizując źródła historyczne, autor dochodzi do wniosku, że
„z pochodzenia neorusinizm jest reakcją sił imperialnych (rosyjskich, węgierskich) na ukraińskie odrodzenie narodowe; wyraźnie daje się zauważyć bezpośrednią zależność między aktywnością ruchu neorusińskiego a sukcesami narodowego samostanowienia Ukraińców. Fale aktywności neorusinizmu zbiegają się w czasie z okresami aktywizacji procesów ukraińskiego odrodzenia narodowego i budowy państwa” [s. 74—75]. Czymże jest neorusinizm dzisiaj? Śledząc wydarzenia od 1989 roku na Ukrainie w ogóle, a na Zakarpaciu w szczególności, można wyraźnie zrozumieć, po co został wskrzeszony i komu opłaca się ten projekt, kto był i pozostaje głównymi graczami brudnej gry, jaką rolę odgrywa w tej historii miejscowy feudał W. Bałoha, który za przykładem donbaskich oligarchów próbuje szantażować Kijów „autonomią rusińską”. Znamienne, że na każdym etapie ewolucji „politycznego rusinizmu” finansowo i medialnie wspierały go siły rewanżystowskie Rosji, Węgier, Czech (fundacja „Russkij mir”, Instytut Krajów WNP K. Zatulina, czeska partia „Świt bezpośredniej demokracji” oraz jej przewodniczący i założyciel T. Okamura, węgierska partia „Jobbik” i in.), dzięki czemu tzw. „problem rusiński” nie znika z ukraińskiej i europejskiej przestrzeni medialnej. Nie drugorzędną rolę w lobbowaniu „kwestii rusińskiej” odgrywa wspomniany już przez nas „kanadyjski historyk” P.-R. Magocsi. Jako wprawny manipulator, ten naukowiec „kosztem mecenasów” (pytanie, skąd wyrastają mecenasowskie nogi, powinno zainteresować Służbę Bezpieczeństwa Ukrainy!) wydaje i rozpowszechnia nawet na Ukrainie pustą „Ilustrowaną historię Ukrainy” (wydawnictwo „Krytyka”), a wszystko po to, by za czterystoma stronami ukryć dwa rozdziały z historii Zakarpacia z lat 1938—1939, gdzie wyraźnie akcentuje się, że ludność tego kraju nigdy nie była ukraińska, mówiła i uczyła się w języku rusińskim, czy nawet rosyjskim. Dystansując się od ekstremistycznych deklaracji I Światowego Kongresu Podkarpackich Rusinów, którego liderzy zmuszeni byli odejść na margines, P.-R. Magocsi i jego zwolennicy umiejętnie pozycjonują się „jako zwolennicy umiarkowanych, demokratycznych poglądów i wzywają do budowy tzw. kultury rusińskiej, która w praktyce opiera się na otwartych fałszerstwach i manipulacjach faktami, bezpodstawnym zaprzeczaniu ukraińskiej naturze rodzimych zjawisk kultury zakarpackiej, za czym wyraźnie przeziera interes polityczny — dezintegracja ukraińskiej przestrzeni etnicznej, a może i państwa ukraińskiego” [s. 100]. W tworzeniu „narodu znikąd” nie powstrzymuje Magocsiego ani ten fakt, „że w drugiej połowie XIX w. etnonim Rusin był dość popularny także w Galicji”, ani myśl wybitnego działacza słowackiego odrodzenia Ludovita Štúra, który uważał węgierską nazwę „Rusnak” dla mieszkańców Zakarpacia za obraźliwą i otwarcie występował przeciwko jej używaniu w prasie węgierskiej. Szczególnie oburzające są manipulacje liderów neorusinizmu w kwestiach demograficznych, którzy z niesłychaną bezczelnością zapisują w szeregi „Rusinów” „cały szereg rdzennych Zakarpatczyków, w tym także preszowian — Ołeksę Myszanycza, Wasyla Nimczuka, Jurija Bałehę, Jurija Baczę, Iwana Wanata, Josypa i Nadię Warchołów, Kyryła Hałasa, Wasyla Dobosza, Omelana Dowhanycza, Wasyla Lavera, Mychajła Molnara, Myrosława Sopoliha, Mychajła Tywodara, Pawła Czuczkę, Mykołę Sztecia i wielu innych, którzy nie tylko zostali zapisani jako Ukraińcy, ale i poświęcili swoje życie badaniu kultury ukraińskiej” [s. 209]. W osiąganiu swojego celu pseudonaukowcy nie gardzą żadnymi metodami. Dla P.-R. Magocsiego i jego współpracownika W. Padiaka (skandal wokół wydawnictwa którego niedawno wybuchł w Użhorodzie) „nie jest ważne, jak identyfikował swoją przynależność narodową konkretny zakarpacki pisarz, czy tożsamość narodowa tego ostatniego odbijała się na twórczości; ignorując fakty, realizują oni sztywną metodologiczną zasadę doktryny neorusińskiej: wśród Zakarpatczyków okresu międzywojennego Ukraińców nie było” [s. 219]. Szczególne miejsce w książce L. Bełeja poświęcone jest kwestii stworzenia tak zwanego języka „rusińskiego”. Zaprzeczając istnieniu i funkcjonowaniu na ukraińskich terenach różnorodnych dialektów i gwar, P.-R. Magocsi i jego zwolennicy (prawdopodobnie z powodów geopolitycznych — aby nic ukraińskiego nie pozostało na zachodnich rubieżach Karpat), skierowali swoje wysiłki na dowodzenie faktu istnienia samoistnego języka — „rusińskiego”. Ponieważ takie zadanie nie ma nic wspólnego z lingwistyką i nie leży w płaszczyźnie naukowej, do jego rozwiązania ideolodzy neorusinizmu konsekwentnie wykorzystują techniki, które jedynie imitują metody naukowe. W tym celu próbują manipulacyjnie dowieść odrębności gramatyki, fonetyki i leksyki najbardziej zachodnich gwar ukraińskich lub też miejscowej tradycji literacko-językowej itp.” [s. 222]. Różnorodni rusińscy aktywiści w ciągu XIX—XX w. próbowali nie tylko wydawać utwory w nieistniejącym języku, ale i stworzyli mnóstwo różnorodnych gramatyk, które w istocie swojej przeczą sobie nawzajem. Wyraźnie i lakonicznie śledzi profesor L. Bełej wysiłki językotwórcze „lingwistów” od rusinizmu: od używania rosyjskich liter do oddawania dźwięków i dążenia do maksymalnego zbliżenia „rusińskiej” pisowni do norm słowackiego języka literackiego, aż po propozycje przejścia na alfabet łaciński. Podsumowując działalność pisowniową neorusinów, autor trafnie cytuje zakarpackiego humorystę Marka Barabolę, „który jeszcze w XX w. wyśmiał tutejsze preferencje językowe: Dajcie nam język w szkole Każdy — choćby i chiński, Choć węgierski, choć kacapski, Byle nie ukraiński” [s. 239]. Szczególne zdziwienie i oburzenie wywołuje to, że narzędziem separatyzmu na Zakarpaciu występuje cerkiew. I nie tyle cerkiew prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego, która panuje niemal w każdej wsi, co Mukaczewska eparchia greckokatolicka, która mimo całkowitej jedności kanoniczno-obrzędowej funkcjonuje niezależnie od Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej. Jeszcze w 1888 roku plan papieża Leona XIII, by przyłączyć eparchie Mukaczewską i Preszowską do metropolii galicyjskiej, wywołał falę oburzenia oficjalnego Budapesztu. Właśnie tak! Prymas Węgier, kardynał J. Simor nazwał go „wielką obrazą uczuć narodowych Węgrów” [s. 27]. Znowuż widzimy, w czyim interesie działają „rusińscy” separatyści, bo właśnie eparchia Mukaczewska budzi w nich szczególne zainteresowanie. Ponieważ oficjalny Watykan, który w 1993 roku tymczasowo nadał Mukaczewskiej eparchii greckokatolickiej status sui iuris, nigdzie nie nazywa tej eparchii rusińską, „aby naprawić to »drobne niedopatrzenie«, neorusini uciekają się do świadomego, ulubionego chwytu manipulacji i oświadczają, że Mukaczewska eparchia greckokatolicka ma oficjalny status eparchii Rusińskiej Cerkwi Katolickiej” [s. 281]. Biorąc na uzbrojenie kwestię językową, od lat 90. ubiegłego wieku kierownictwo eparchii nie męczy się powtarzaniem, „że język starosłowiański jest ojczystym dla miejscowych Zakarpatczyków, podczas gdy używanie w nabożeństwach języka ukraińskiego, ich zdaniem, nie jest w stanie zapewnić należytej ich uroczystości i jest sprzeczne z miejscowymi tradycjami. Doszło do absurdu, ale w katedrze w Użhorodzie od ponad 25 lat działa wspólnota, którą półoficjalnie nazywają ukraińską tylko dlatego, że wierni tej wspólnoty dopięli swego, aby w niedziele i święta odprawiana była jedna liturgia w języku ukraińskim. Niechętny stosunek do języka ukraińskiego w Mukaczewskiej eparchii greckokatolickiej jest tak wielki, że, jak przyznają niektórzy księża, kierowano ich do określonych parafii tylko pod warunkiem odmowy prowadzenia nabożeństw w języku ukraińskim” [s. 290]. Znając, jaki wpływ ma cerkiew na Zakarpaciu, niektórzy działacze Mukaczewskiej eparchii greckokatolickiej, wspierani przez wysokich rangą watykańskich hierarchów słowackiego lub węgierskiego pochodzenia, w swoich „religijnych” wydawnictwach próbują zasiać niechęć Zakarpatczyków do swoich braci w wierze z Ukrainy, a zwłaszcza do Galicjan, głoszą odmienność, odrębność etnosu zakarpackiego od ogólnoukraińskiego. Dopiero wraz z wydarzeniami lat 2013—2014 — zaznacza L. Bełej — nastąpiło wyraźne osłabienie neorusińskiego”
W maju tego roku Użhorod żegnał wybitnego ukraińskiego językoznawcę, doktora nauk filologicznych, profesora, dyrektora i założyciela Naukowo-Badawczego Instytutu Ukrainistyki imienia Mychajła Molnara, autora prac naukowych poświęconych zagadnieniom języka, współtwórcę słownika starosłowiańsko-ukraińskiego — Lubomyra Omelianowycza Bełeja.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
wektora w działalności eparchii i jest nadzieja, że jej obecne kierownictwo w końcu dokona właściwego wyboru. Na zakończenie przytoczymy trzy cytaty z książki Lubomyra Beleja, ponieważ nie sposób wyraźniej podkreślić problem, który opisujemy: „Neorusinizm to nie marginalny zakarpacki problem, lecz lokalna odmiana skrajnie niebezpiecznej antyukraińskiej polityki, ukierunkowanej na dezintegrację ukraińskiej przestrzeni etnokulturowej i integralności państwa ukraińskiego. Podstawowym celem neorusińskiej doktryny jest zaprzeczenie ukraińskości historycznego Zakarpacia i tym samym istotne – o 200–300 kilometrów – odcięcie najbardziej zachodnich ukraińskich terytoriów etnicznych” [s. 305]. „Antyukraińska orientacja neorusinizmu odpowiadała i odpowiada geopolitycznym interesom Rosji, Węgier, Słowacji, Polski i Rumunii, które nie były i nie są zainteresowane silną pozycją Ukrainy w Europie Środkowej i dążą do asymilacji miejscowej ludności ukraińskiej” [s. 306]. „Współczesny neorusinizm w różnych państwach ma swoje osobliwości. Na Ukrainie – to SEPARATYZM i odłączenie najbardziej zachodnich obwodów, na Słowacji, Węgrzech, w Polsce, Serbii, Chorwacji i Rumunii – to polityka mniejszościowa, ukierunkowana na rozbicie miejscowej wspólnoty ukraińskiej i przerwanie jej związków z Ukrainą…” [s. 307]. Od siebie dodamy, że wojna na Donbasie rozpoczęła się już w 2004 roku od „Siewierodonieckiego zjazdu deputowanych wszystkich szczebli”, który wysunął separatystyczne postulaty autonomii wschodniej Ukrainy, a nawet zagłosował za utworzeniem tak zwanej PiSUAR (Południowo-Wschodniej Ukraińskiej Autonomicznej Republiki). Czy o tym zapomnieliśmy?! Dziś mamy wojnę, tysiące śmierci i krew! Jeśli myślimy, że teoria P.-R. Magoczi o istnieniu „narodu rusińskiego” to blef, to głęboko się mylimy! Z tej pseudohistorycznej teorii wynika marzenie niektórych lokalnych feudałów o autonomii Zakarpacia, wspieranej przez Moskwę i jej nieukrywaną zwolenniczkę – Węgry! Wszystko to jest o wiele poważniejsze, niż się wydaje na pierwszy rzut oka! Zaloty niektórych urzędników do „rusińskich” liderów i organizacji mogą przerodzić się w nowy problem geopolityczny. Dlatego książka Lubomyra Beleja „„Rusińskie” separatyzm: tworzenie narodu in vitro” jest niezwykle aktualna i potrzebna do przeczytania zarówno dla masowego czytelnika, polityków, działaczy społecznych, jak i specjalistów Służby Bezpieczeństwa. Kwestia zakarpacka powinna być ważna dla każdego Ukraińca.
Larysa MOROZ, doktor nauk filologicznych, profesor, główna pracownik naukowy Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy
Bardzo słusznie pisze W. Ferenc (Słowo Proświty, nr 15 z 2018 r.) o problemie chamstwa, które „psuje młode pokolenie Ukraińców”. Jednak szanowny autor broni przed chamstwem państwo i władzę. Jest to, rzecz jasna, konieczne (niezależnie od tego, że niektóre osoby na szacunek nie zasługują, ponieważ wcześniej czy później się zmienią, a
Maschinelle Übersetzung
Proces dekomunizacji w Ukrainie, zgodnie z niezrozumiałą i czasem dziwną logiką, ma swoje paradoksy i luki. Jednym z takich paradoksów, który przy bliższym przyjrzeniu się można nazwać także antyukraińskim ekscesem, uważamy zachowanie tablicy pamiątkowej z płaskorzeźbą znanego komunistycznego działacza Wołodymyra Zatonskiego (1888—1938) na głównej ścianie Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki (pod adresem: bulwar T. Szewczenki 14). Czy to tylko niedopatrzenie Instytutu Pamięci Narodowej, czy pozostałość wewnętrznej „polityki pamięci” administracji głównego ukraińskiego uniwersytetu? Oleh BAHAN, kierownik Naukowo-Ideologicznego Centrum im. D. Doncowa; Iryna FARION, doktor nauk filologicznych, profesor NU „Politechnika Lwowska”; Ihor HYRYCZ, doktor nauk historycznych, kierownik działu Instytutu Archeografii Ukraińskiej i Źródłoznawstwa im. M. Hruszewskiego NAN Ukrainy. Przedstawimy krótką notkę o W. Zatonskim. Urodził się we wsi Łyseć w rejonie dunajowieckim obwodu chmielnickiego. Od 1905 r. brał udział w rewolucyjnym rosyjskim ruchu socjalistycznym (należał do partii mienszewików). W 1917 roku przeszedł do bolszewików i od razu wszedł do Kijowskiego Komitetu RSDRP(b) (maj), a już pod koniec tego samego roku stanął na czele partyjnego komitetu rewolucyjnego miasta, czyli w decydującym okresie kształtowania się młodego państwa ukraińskiego stał się jego głównym i otwartym wrogiem. Kierował zbrojnym powstaniem w Kijowie przeciwko Ukraińskiej Republice Ludowej (URL), był jednym z organizatorów „Wszechukraińskiego zjazdu rad delegatów chłopskich, robotniczych i żołnierskich” 17—19 grudnia 1917 r., tej fałszywej instytucjonalnej kreatury, która zalegalizowała probolszewicką fikcyjną „URL”. Z osobistych wspomnień W. Zatonskiego wiadomo, że zaciekle walczył przeciwko polityce Centralnej Rady, przygotowywał bolszewicki przewrót w Kijowie, wchodził w skład kierownictwa KP(b)U jako otwarcie antyukraińskiej organizacji politycznej. W styczniu 1918 r. W. Zatonski odwiedził Piotrogród i osobiście poznał W. Lenina, zdobył jego zaufanie, przez około miesiąc pełnił obowiązki sekretarza „wodza światowego proletariatu”. W lutym 1918 r. stanął na czele sformowanej w Piotrogrodzie delegacji fikcyjnej bolszewickiej „URL” do rozmów pokojowych w Brześciu Litewskim, obok delegacji prawdziwej URL. W kwietniu 1918 r. kierował centralnym komitetem wykonawczym komunistycznej „URL”, zarządzał bolszewickim podziemiem Ukrainy. Tak W. Zatonski znalazł się w samym epicentrum krwawej walki z państwem ukraińskim. W latach 1919—1920 przeważnie przebywał na froncie, pełnił obowiązki członka Rewolucyjnej Rady Wojskowej 12. Armii Frontu Zachodniego RKKA, a to oznacza, że na jego rozkazy bez sądu i śledztwa dokonano setek i tysięcy morderstw ukraińskich mieszkańców różnych warstw, ponieważ właśnie w tych strasznych latach w Ukrainie płonął „czerwony terror”. W 1920 roku, podczas ofensywy bolszewików na Zachodnią Ukrainę, właśnie W. Zatonskiego mianowano przewodniczącym „Galicyjskiego Komitetu Rewolucyjnego”, który przygotowano w „Centralnym Komitecie Komunistycznej Partii Galicji” — jeszcze jednej marionetkowej i maskującej strukturze rosyjskiego imperialnego bolszewizmu. Ciekawy fakt: właściwie W. Zatonski ze szczególną pogardą i nienawiścią zainicjował zamknięcie ukraińskiego w swej istocie Uniwersytetu Kamieniecko-Podolskiego we wrześniu 1920 r., w którym wtedy pracowali jako profesorowie wybitni ukraińscy uczeni, tacy jak W. Bidnow, Ł. Biłecki, M. Draj-Chmara, M. Doroszenko, I. Ohijenko, S. Rusowa, Je. Tymczenko i inni. Zachowały się o tym jego własne pisemne świadectwa. Gorzką ironią stało się później to, że właśnie imię W. Zatonskiego nadano Kamieniecko-Podolskiemu Instytutowi Pedagogicznemu w 1968 r. W latach 1920—1921 W. Zatonski był członkiem Rewolucyjnej Rady Wojskowej Kijowskiego Okręgu Wojskowego, gdzie najwyraźniej ten komunistyczny działacz mógł w pełni ujawnić okrucieństwo swojej natury, bo jak świadczą dokumenty, już wkrótce nagrodzono go Orderem Czerwonego Sztandaru za udział w działaniach bojowych jako komisarza brygady podczas tłumienia antybolszewickiego powstania w Kronsztadzie. Od 1922 r. W. Zatonski kierował Wszechukraińskim Związkiem Spółdzielczym, w sprawach którego, według jego własnych słów, zupełnie „się nie orientował”. W tym samym roku był w składzie upoważnionej delegacji od USRR, która podpisała traktat o utworzeniu ZSRR. W latach 1922—1924 W. Zatonski pełnił obowiązki (chodzi tu o fundamentalne zjawisko). A jak u nas jest z szacunkiem władzy do obywateli, z szacunkiem między nami samymi, z szacunkiem do ludzi, którzy nas otaczają, do własnych rodziców? Co propaguje nasza telewizja, w szczególności poprzez reklamę, której stało się już aż nadto dużo i która włazi w oczy i uszy, w końcu w podświadomość? Początkowo była (i do dziś jest) niby niewinna reklama ciastek „Oreo”, o których spożywaniu mały chłopiec opowiada tacie, a dalej, korzystając z łatwowierności dorosłego, wyrywa z jego ręki smaczny produkt.
Nie za bardzo uprzejmie. Nie za bardzo dobry przykład dla dzieci. Ale zrobione z uśmiechem — i przyjęte z uśmiechem. Więc można dalej rozwijać ideę. Oto dziewczynka, która siedzi przy stole razem z dorosłą kobietą (najprawdopodobniej matką), wyrywa coś z jej ręki, ze złością (!): “Prze-chce się!” I dalej — już spokojniej, tonem zwycięzcy: “Ketchup dla dzieci...” Inna dziewczynka, również małoletnia, z gniewem mówi do ojca (oczywiście, bo pokazano zaciemniony pokój, gdzie oglądają telewizor, z którego słychać śmiech klauna): “A po narodowego komisarza oświaty USRR i właśnie z jego imieniem wiążą wzmocnienie rusyfikacji w oświacie, pracę na rzecz unifikacji systemów oświatowych USRR i RSFSR. Równolegle pełnił funkcje tajnego cenzora wobec całej literatury ukraińskojęzycznej, co świadczyło o szczególnym zaufaniu kompartii do jego osoby. W grudniu 1924 r. został sekretarzem KC KP(b)U. W maju 1926 r. — redaktorem gazety “Komunist”. W latach 1927—1933 — ludowy komisarz Robotniczo-Chłopskiej Inspekcji oraz przewodniczący Centralnej Komisji Kontroli KC KP(b)U. W 1933 roku ponownie stanął na czele Ludowego Komisariatu Oświaty USRR, którym kierował do 1938 r. Właśnie wtedy stał się czołowym bojownikiem z “nacjonalistycznym odchyleniem” M. Skrypnyka, czyli nawet w te straszne lata, kiedy bolszewizm triumfował w swoim zwycięstwie i permanentnym terrorze przeciwko narodowi ukraińskiemu, W. Zatoński zachowywał się jak szczególny nienawistnik wszystkiego, co ukraińskie. W 1932 roku W. Zatoński był odpowiedzialny za wykonanie dostaw zboża w obwodzie kijowskim, dlatego jego udział w organizacji wielkiego głodu na Ukrainie jest oczywisty. Odrębną stroną w biografii W. Zatońskiego jest jego zawzięta działalność w sprawie likwidacji ukraińskiej tradycyjnej pisowni oraz stymulowaniu procesów po?! ” — wszak umoczyła kawałek chleba w ten sam talerz, co ona. A ten ketchup “Czumaк” — “dla dzieci”, i teraz “nowe zasady”... Dorośli we wszystkich tych (oraz innych podobnych) obrazach są bardzo zagubieni i posłuszni... Z jednej strony, zrozumiałe, że tutaj parodiuje się metody wychowawcze rodziców. A z drugiej — taka “demokratyczność” już trochę niepokoi. Wiem, że ktoś obowiązkowo powie: “I co w tym takiego? To przecież żarty!”. Ale co wyrośnie w końcu z takich żartów?! (Mam na myśli nie tylko dzieci, które występują w takiej reklamie, ale i te, które będą ją obowiązkowo widzieć, i to niejednokrotnie). I coraz bardziej natarczywie puka do szerokiej rusyfikacji kraju. Od wiosny 1933 roku rozpoczął się bezprzykładny atak na “skrypnykowską” pisownię, a już pod koniec 1933 roku wyszło jej pierwsze sowietyzowane i deukrainizowane wydanie. Poprzedzały to postanowienia Ludowego Komisariatu Oświaty USRR właśnie pod kierownictwem W. Zatońskiego z bardzo wymownymi militarnymi nazwami: “Rezolucja Komisji LKO w sprawie sprawdzenia pracy na froncie językowym”, “Rezolucja Komisji LKO dla sprawdzenia pracy na froncie językowym w kwestiach terminologii”, “Rezolucja Komisji LKO dla sprawdzenia pracy na froncie językowym w sprawie gramatycznej”. W jednym z raportów z 1934 roku ludowy komisarz oświaty W. Zatoński triumfalnie świadczył, że zniszczono 1649 (!!!) ukraińskich naukowców-“nacjonalistów”, w większości specjalistów od języka ukraińskiego i historii. W. Zatoński został represjonowany (rozstrzelany) przez komunistów w lipcu 1938 r. Jednak nie była to ofiara człowieka, który stanął na pozycji osobistej i narodowej godności. Było to pokazowe morderstwo wiernego syna kompartii w tym bezkresnym kręgu śmierci dziesiątek i setek tysięcy ludzi, które urządzał stalinowski reżim tylko po to, aby wzmocnić absolutną władzę nowego “wodza światowego proletariatu”. Uważamy, że przytoczone fakty wystarczą, aby zrozumieć, że Wołodymyr Zatoński należy do grona wyjątkowych, znakowych ukrainofobów. Nie myślimy, że współczesna ukraińska młodzież może wziąć coś dobrego w swoją duszę, codziennie kłaniając się temu niewielkiemu idolowi z paszczy komunistycznego Molocha (płaskorzeźba W. Zatońskiego umieszczona jest na ścianie uniwersytetu tak, że ludzie, wchodząc po schodach do drzwi wejściowych, jakby muszą mu się pokłonić). Dlatego wzywamy administrację Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki do usunięcia ze ściany korpusu humanistycznego uniwersytetu tablicy pamiątkowej człowiekowi, który deptał i niszczył Ukrainę oraz jej duszę. Jednocześnie wzywamy kierowników wszystkich uniwersytetów Ukrainy do bycia pryncypialnymi i uważnymi w temacie, jaką politykę pamięci prowadzą kierowane przez nich instytucje. Nie można mieszać Dobra ze Złem, ukraińskiego z antyukraińskim, mówić na czarne, że jest białe, i odwrotnie. Taka ideologiczna “kasza” może stać się tylko trucizną dla naszej przyszłości, trucizną niepamięci, cynizmu i kłamstwa. głowę myśl o konieczności moralnej cenzury... Pamiętam, że dzieci na wsi obowiązkowo zwracały się do rodziców per “Wy”. W mieście takiego nawyku, niestety, nie było za mojej pamięci. A jednak uczono nas szanować — nie tylko rodziców, ale i wszystkich starszych ludzi, i niespokrewnionych również. Chociaż nie mogli cytować odpowiednich pouczeń z Pisma Świętego — “Czcij ojca swego i matkę swoją”. A przecież te pouczenia nie były przypadkowe... Wszak bez tego — fundamentalnego! — szacunku — jaki szacunek do wszystkich i do wszystkiego innego może się uformować? Poniżając innego — poniżasz siebie. Tak i będziesz żył w kompleksie niższości. CZYTELNIK KONTYNUUJE ROZMOWĘ
Maschinelle Übersetzung
Serhij WAKULYSZYN, kijowoznawca. Państwowy herb ZSRR bezczelnie wznosi się nad rodzimą stolicą — na srebrnej tarczy „Ojczyzny-Matki”, na brązowym „Orderze Przyjaźni Narodów” nieudolnej rzeźby w Parku Kreszczatym, na głównym pawilonie Ekspocentrum Ukrainy (czterema egzemplarzami — na wszystkie strony świata!), przy wszystkich pięciu wejściach do lewobrzeżnego parku „Pobieda” (na wizerunkach jedimiennego stalinowskiego orderu). Jeszcze jeden, ze wstydliwie odłamanym czy to sierpem, czy to młotkiem, uroczyście zdobi fronton głównego gmachu Narodowego Uniwersytetu Ekonomicznego. Widocznie, po cichu (przecież pompatyczną budowlę projektowała architekt Tyszkina) kierownictwo tej uczelni do dziś pozostaje pod sowiecką narkozą, pracując w dawnym „Narchozie” imienia Korotczenki. Brązowa podmoskiewska terrorystka Kosmodemianska zdobi skwer na ulicy Bohdana Chmielnickiego. Naprzeciwko Liceum Boguńskiego wisi tablica pamiątkowa z przechwałkami pod adresem enkawudowskiego prowokatora Kudri. Jeśli „najwyżej” postanowiono „nie ruszać” nazw ulic na cześć komunistów, którzy zginęli z rąk niemieckich okupantów, to przynajmniej zdemontować kłamliwe tablice pamiątkowe powinny władze miejskie — w celu przekazania do zbiorów muzeum miejskiego. Właśnie taką rekomendację wygłoszono przy okrągłym stole w Instytucie Historii NAN Ukrainy (lipiec 2015) z udziałem profilowego przedstawiciela Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej. Wszakże oznaką wszystkich zespołów stołecznych włodarzy można uznać niemrawość w rozwiązywaniu kwestii humanitarnych. Sądźcie sami: w 1993 roku ulicy Żylańskiej oficjalnie przywrócono jej historyczną nazwę, ale do dziś naprzeciwko Teatru Operetki wisi tablica pamiątkowa na cześć B. Żadanowskiego! Problem tablicy pamiątkowej Maksymiliana Wołoszyna — poza repertuarem operetkowym. Rzecz w tym, że za rządów Bandiukowyczów znak ten został ustanowiony na fasadzie głównego gmachu Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego, w przeciwwadze do ustanowionej wcześniej tablicy na cześć Jewhena Konowalca. Czyżby w tej uczelni nie było znawców elementarnej matematyki? Przecież „w tym budynku”, wzniesionym w 1906 roku, fizycznie nie mógł urodzić się Wołoszyn (1877)!.. Do tego, jak o tym swego czasu informował Serhij Biłokin, przyszły rosyjski poeta i krymski malarz urodził się w rzeczywistości na Tarasiwskiej... * * * Poprzedni tekst — to uwertura. Zaczynam wykład. W jeden z ostatnich dni minionego roku rozłożyłem kolejny atlas „Kijów”, wydany przez moją ulubioną „Kartografię”. Przede wszystkim przejrzałem wykaz nowych nazw ulic. Przecież w ciągu dwóch i pół roku (od drugiej połowy 2015 do końca 2017) przemianowano 163 jednostki. Od razu odrzuciłem siedem „martwych”, bez adresów pocztowych (o tym — później), więc w rzeczywistości mamy 156 „działających” jednostek. Z nich na „tradycyjne” miasto przypadło nieco ponad 100, a na dawne wsie — pół setki. Dziwi nieadekwatność starych i nowych nazw centralnych ulic Żulan i Bortnyczi. Wcale nie wątpię w to, że dobrano godnych dostojników współczesnej Ukrainy. Jednak zastąpić imię „wodza światowego proletariatu” powinny nazwy ogólnoludzkiego poziomu. Tak samo centralna magistrala Nowej Darnicy — „imienia Iljicza” nie została przemianowana na cześć Mychajła Staryckiego, który tutaj, w dawnym dacznym raju, przeżył swoje ostatnie lata i stworzył niezwykle głęboką poezję „Jak uroczyście tutaj huczy sosnowy bór”. Występując przy okrągłym stole w sprawie problemów dekomunizacji stolicy, przeprowadzonym w 1998 roku w Domu Nauczyciela przez Towarzystwo Naukowe im. M. Michnowskiego, zaproponowałem zaczynać od św. Zofii. Najpierw — zlikwidować sowieckie nazewnictwo w promieniu kilometra, potem — dwóch kilometrów i tak dalej. Teraz, z dwudziestoletniej odległości, konstatuję wykonanie dwukilometrowego odcinka. Dalej — niezrozumiała pauza. Przecież stolica Ukrainy uparcie zachowuje dziesiątkę ulic imienia Marksa i najbliższych współpracowników Lenina-Stalina, włącznie z ich „Iskrą”, 18 prospektów imienia generałów-marszałków generalissimusa Stalina, włącznie z krwawym Żukowem, 11 ulic imienia prowokatorów NKWD i przywódców czerwonych partyzantów itd. Razem — prawie pół setki!
Pozwolę sobie na małą dygresję w sprawie mitycznej Raisy Okipnej. Nasz niezrównany historyk sztuki Mykoła Kaharlycki zdradził mi tę szczególną tajemnicę. Inicjatywna grupa kijowskiej Opery zapragnęła umieścić na swojej fasadzie tablicę pamiątkową ku czci tej „primadonny” (a przy okazji — wspólniczki oficera NKWD Iwana Kudri). Zwrócono się do archiwów resortowych i ustalono, że taka śpiewaczka w teatrze nie pracowała! ...Pierwsza uliczna dekomunizacja miała miejsce w listopadzie 1941 roku. Po pierwsze, przywrócono historyczne nazwy. Od teraz: Artema — Lwiwska, Borochowa — Mała Wasylkiwska, Wołodarskiego — Złotoustiwska, Worowskiego — Bulwarno-Kudriawska, Woroszyłowa — Wełyka Pidwalna, Horowitza — Wełyka Żytomyrska, Horkiego — Kuzneczna, Dwadciat Piatoho Żowtnia — Instytutska, Engelsa — Lutera, Żertw Rewolucji — Triochswiatytelska, Melnykowa — Dorohozycka, Ratmanskoho — Wwedenska, Swierdłowa — Prorizna, Ulianowych — Łaboratorna, Frunzego — Kyryliwska, Czerwonoarmijska — Wełyka Wasylkiwska, Czudnowskoho — Tereszczenkiwska, Szołom Alejchema — Kostiantyniwska. Po drugie, wykonano ukłon w stronę „Niemców-wyzwolicieli”. W rezultacie: Kirowa — Todta, Libknechta — Wessela, Luksemburg — Nimecka, Ordżonikidze — Bismarcka, Sicznewoho Powstannia — Schoberta, Chreszczatyk — Eichhorna, Czekistiw — Hotska. Trzy ulice przemianowano w duchu ukraińskim (Tołstoja — Szewczenka, Uryćkoho — Zalizniaka, Czkałowa — Antonowycza), kolejne trzy otrzymały nazwy neutralne (Kominterna — Wokzalna, Lenina — Teatralna, bulwar Szewczenka — Riwenska)... Nazwy ulic na cześć ogólnozwiązkowo rozdmuchanych (realnych i mitycznych) „bohaterów Wojennej Ojczyźnianej” po raz pierwszy pojawiły się dopiero w 1953 roku: żołnierz Matrosow, podziemna działaczka Gromowa, abstrakcyjni „panfiłowcy”, ideolog Szczerbakow. Dwa razy więcej — w 1955 roku: w centralnej części miasta generał Watutin, pisarz Gajdar, oficer Gastiełło, na obrzeżach — podziemni działacze Dubinin, Kosmodemianska, Koszowy, Czajkina, abstrakcyjni „młodogwardziści”. Trzecia transza spowolniła ten proces: w ciągu lat 60. uwieczniono generała Karbyszewa, czeskiego pisarza Fucika oraz młodego podziemnego działacza Kotyka. Znany fenomen totalitaryzmu — nazwy nadawane za życia. Oto jaki wyścig urządzili komuniści w Kijowie. Instytutowi Przemysłowemu nadano imię Pawła Postyszewa — na 4 lata przed rozstrzelaniem komunistycznego przywódcy. Ulicę im. Władimira Lenina nazwano na 5 lat przed śmiercią wodza. Stadionowi „Dynamo” nadano imię Wsewołoda Bałyckiego — na 5 lat przed rozstrzelaniem czołowego enkawudzisty. Instytutowi Gospodarki Narodowej nadano imię Jewhenii Bosz — na 5 lat przed śmiercią krwawej komunistki. Instytucji „kultury wojskowej” — Domowi Armii Czerwonej i Floty nadano imię Jony Jakira — na 6 lat przed rozstrzelaniem krwawego dowódcy. Plac na cześć Kalinina nazwano na 11 lat przed śmiercią komunistycznego przywódcy. Ulicę na cześć żyjącego sekretarza generalnego Komitetu Wykonawczego Kominternu Georgiego Dymitrowa nazwano na 11 lat przed jego śmiercią. Ulicę na cześć Lwa Trockiego nazwano na 15 lat przed zabójstwem byłego wodza. Imieniem Christiana Rakowskiego nazwano ulicę oraz Instytut Politechniczny na 18 lat przed rozstrzelaniem komunistycznego przywódcy. Rejon administracyjny nazwano Stalinowskim na 27 lat przed śmiercią wodza. „Stadion Republikański im. Nikity Chruszczowa” otrzymał to imię na 30 lat przed śmiercią komunistycznego przywódcy. Rejon administracyjny nazwano Pietrowskim na 34 lata przed śmiercią byłego „wszechukraińskiego starosty” Hryhorija Petrowskiego. Ulicę na cześć Klimenta Woroszyłowa nazwano na 41 lat przed śmiercią „czerwonego marszałka”. Rejony administracyjne imienia Łazara Kaganowicza i Wiaczesława Mołotowa nazwano prawie na 60 lat przed śmiercią popleczników Stalina. W czasach ZSRR „imiennych” przedsiębiorstw i instytucji (fabryk, zakładów, instytutów akademickich, placówek oświatowych, organizacji artystycznych, instytucji kulturalnych, szpitali, stadionów, mostów, zajezdni tramwajowych itp.) było w Kijowie około 120. Funkcjonariusze partyjno-związkowi „uświęcali” 23% instytucji, Lenin i Stalin — 9%, przywódcy proletariaccy — 8%, dowódcy wojskowi — 17%, naukowcy i inżynierowie — 18%, artyści i pisarze — 15%, działacze epoki przedradzieckiej — 13%. Niektóre przedsiębiorstwa epoki stalinowskiej miały przydługie nazwy, podobne do wymyślnych wzorów matematycznych. Na przykład pełną nazwę Państwowego Zakładu Maszyn Rolniczych „Czerwony Płuhtar” im. 10-lecia 45. Wołyńskiej Dywizji — wykorzystano kiedyś podczas gry-quizu licealistów ze szkół w Swiatoszynie. Wtedy przeprowadzono błyskawiczny konkurs posiadaczy fenomenalnej pamięci. Prowadzący powtórzył podaną nazwę dwukrotnie i zaproponował chętnym odtworzenie jej ze sceny. Z czterech młodzieńców poradził sobie tylko jeden. Jednym z jaskrawych przykładów radzieckiego ideologicznego kliszy drugiej połowy XX wieku stała się nazwa „Przyjaźń Narodów”. Miały ją: dawna ulica darnycka imienia 3. Międzynarodówki o długości 4 km (1955), park z „aleją festiwalową” — ponad Nawodnyckim (na miejscu przyszłego parku imienia Wuczeticza; projekt z 1957 roku), dawna zwyryniecka Autostrada o długości 4 km (1959), park w uroczysku Czortoryj o powierzchni 225 hektarów (1972), fontanna na Chreszczatyku z 1500 strumieniami wody (1981), plac w dzielnicy mieszkaniowej Obołoń (1984), stacja metra (1992). * * * Dosłownie do ostatniego czasu dyrektorzy, niby już nie czerwoni, ignorowali propozycje dekomunizacyjne, nie usankcjonowane „na górze”. Na przykład lokalny oddział Narodowego Związku Krajoznawców zwrócił się do dyrektora zakładów seryjnych „Antonow” M. Podhrebelnego z propozycją demontażu pomnika Lenina przy zakładowej portierni: „Zamiast tego, naszym zdaniem, do tego skweru pasowałyby popiersia wybitnych kierowników waszego sławnego przedsiębiorstwa (na przykład Szelesta, Stepanczenki)”. Pod wskazanym adresem zwrotnym odpowiedzi czekali pięć lat. Nie doczekali się nawet formalnej odpowiedzi. Szybko zareagowali na ustawę prezydencką i na miejscu byłego wodza ustawili luksusowy wazon kwiatowy. Podobnie postąpił Zarząd „Kolei Południowo-Zachodniej”. Ani reakcji, ani odpowiedzi nie miało moje osobiste zwrócenie się (wrzesień 2014 roku): „Potrzeba przemianowania poszczególnych stacji kijowskiego węzła kolejowego odczuwana była od dawna. W obecnych warunkach politycznych stała się ona nagląca. Przede wszystkim wymaga zastąpienia odrażająca nazwa stacji kolejowej, której historyczna nazwa to Kijów-2. Jak wiadomo, w 1947 roku, kiedy Ukrainą rządził moskiewski namiestnik Kaganowicz, stację tę przemianowano na Kijów-Moskiewski. Leży ona w historycznej dzielnicy Demijiwka. Dlatego całkowicie logicznym wydaje się nadanie tej stacji kolejowej rodzimej nazwy — Demijiwka (przez analogię do stacji Darnycia). Należy również przywrócić historyczną nazwę — Wyhuriwszczyna — stacji Kijów-Dniprowski, której woluntarystycznie pozbawiono ją w 1972 roku. Darnycia, Wyhuriwszczyna, Demijiwka — to starodawne lokalne toponimy, godne zachowania i uwiecznienia w nazwach stacji kolejowych stolicy Ukrainy”. Dopiero po trzech latach przypadkiem, w serwisie informacyjnym w radiu, usłyszałem o częściowej realizacji mojej propozycji. Jednak inne wnioski, opierające się na elementarnym zdrowym rozsądku, nie zostały poparte. W szczególności petycja lokalnego oddziału
Narodowego Związku Krajoznawców w sprawie przywrócenia historycznej nazwy Leśnictwa Kijowskiego, a mianowicie — Leśnictwo Berkowieckie: „Ta starodawna nazwa, po pierwsze, będzie pracować na solidny wizerunek wspomnianej instytucji i, po drugie, lepiej będzie orientować turystów: wszakże siedziba tego leśnictwa mieści się w osadzie Berkowce, a wszystkie 12 stołecznych leśnictw jest terytorialnie kijowskimi”. Dyrektor generalny przedsiębiorstwa komunalnego „Kyjiwzełenbud” M. Nazarenko odpowiedział, że przygotowano już nową dokumentację paszportową, a na jej przerabianie nie ma pieniędzy. Jeśli chodzi o przemianowanie parku „Sowky”, przylegającego do ulicy Żmeryńskiej, to odpowiedź w ogóle nie nadeszła. Do 1975 roku ten gaj wchodził w skład posiadłości sowchozu „Sowky” i tymczasowa (robocza) nazwa utrwaliła się przy starodawnym uroczysku. Jak wiadomo, w 1999 roku grunty rolne sowchozu „Sowky” przyłączono do agrofirmy „Puszcza-Wodycia” i podstawa dla obecnej dziwnej nazwy całkowicie zniknęła. Krajoznawcy zaproponowali ujednolicić rejestr „Zełenbudu-2” z historyczną toponimią i w dalszej kolejności nazywać ten park „Uroczyskiem Skarbowy Las”. Jeszcze za kadencji L. Czernoweckiego świętoszyńscy krajoznawcy zabiegali o przywrócenie historycznych nazw prospektowi Brzesko-Litewskiemu, szlakowi Romanowskiemu, drodze Staro-Żytomierskiej; o przemianowanie ulic: Żywopisnej — na Mykoły Charito (kompozytora pocz. XX w., autora popularnego romansu „Chryzantemy”, który przez pewien czas mieszkał w rejonie dzisiejszego dworca autobusowego „Daczna”), „odcinka” ulicy Lwowskiej, przy stawie — na Pochylewycza (klasyka historycznego krajoznawstwa XIX w. Rodzinny chutor Ławrentija Pochylewycza — Pochyliw leżał niedaleko), Deputackiej — na Manockowa (legendarnego konstruktora pierwszego na świecie macholotu. Ołeksandr Manockow pracował jako kierownik grupy projektowania szybowców w biurze konstrukcyjnym O. K. Antonowa, mieszkał w Awiamisteczku. Zginął tragicznie w Swiatoszynie, tutaj też został pochowany), Komisarza Rykowa — na Olesia Berdnyka (pisarza-fantastę, obrońcę praw człowieka, który mieszkając w 1974 r. na Mykilskiej Borszczahiwce, sporządził projekt Duchowych Zjednoczonych Narodów. To przemianowanie miałoby podwójną symbolikę: po pierwsze — przecięcie z „teatralną” ulicą H. Jury, wszakże za młodu Berdnyk był aktorem kijowskiego teatru, po drugie — przecięcie z „kosmiczną” ulicą, ponieważ akcja najgłośniejszej powieści pisarza rozgrywa się w kosmosie), Starokijowskiej — na Wołodymyra Szczerbyny (wieloletniego kierownika Komisji Historii Kijowa Wszechukraińskiej Akademii Nauk, pierwszego badacza historii Szulawki. Warto to zrobić z tego powodu, że szulawska ulica nie może nosić imienia Starego Miasta, albo Starego Kijowa, oddalonego od niej o trzy kilometry), Pugaczowa — na Janusza Korczaka (polskiego lekarza, pedagoga-wychowawcę sierot i genialnego pisarza światowej sławy. Jedną z książek tworzył w Kijowie podczas I wojny światowej, pracując w szpitalu. Latem 2012 r. minie 70 lat od czasu śmierci J. Korczaka w nazistowskim obozie koncentracyjnym. To przemianowanie byłoby wielce symboliczne, ponieważ na wskazanej ulicy w 1945 roku przebywały dzieci, uratowane z kilku obozów śmierci). Mój dawny przyjaciel był obecny na posiedzeniu Komisji ds. Nazewnictwa, kiedy tam rozpatrywano — i jedną po drugiej odrzucano — te propozycje. Relacjonując przebieg dyskusji, nazwał go bałaganem. A jak inaczej charakteryzować bezsensowne repliki w rodzaju: Brzesko-Litewski już jest (odcinek szosy Żytomierskiej przy Kateryniwce); „szlak” czy „droga” nie może być w granicach miasta; Charito (greckie nazwisko) — to nie brzmi dobrze; my nie wiemy, kto to jest ten Manockow, a i deputowani jeszcze się nie skończyli; nieodpowiedniość Starokijowskiej zauważano jeszcze w ubiegłym stuleciu; Korczak mieszkał nie na Łukjaniwce, a na Wołodymyrskiej... W każdym razie największy policzek kijowskiej wspólnocie ta komisja (lub ktoś za jej plecami) wymierzyła w związku z wnioskiem o przemianowanie takich ulic: 1. Imienia stalinowskiego poplecznika Szczerbakowa — na prospekt Ihora Sikorskiego, który 100 lat temu (latem 1911 r.) wzbijał się w niebo z lotnisk, które leżały właśnie w rejonie tej magistrali. Jesienią 2012 r. minie 40 lat od dnia śmierci konstruktora lotniczego światowej sławy;
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
2. Bluchera — na Walerego Marczenki (ta ulica znajduje się dokładnie naprzeciwko domu, w którym mieszkał znany obrońca praw człowieka). „Nie warto przemianowywać Tankowej ulicy, ponieważ ta nazwa jest historyczna i wymaga zachowania. Właśnie tą drogą regularnie przetaczał się pancerny sprzęt (na poligon czołgowy, w stronę Synego Jeziora) w latach 30. i 40. ubiegłego stulecia. Ponadto nieudana próba nadania temu mało znanemu zboczu nazwy „ulica Sikorskiego” to jawna kpina z pamięci chwalebnego kijowianina” — mówiło się w liście podpisanym przez przewodniczącego Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy P. Tronko. Wszystkie propozycje dotyczące 11 wspomnianych stołecznych ulic miały być rozpatrywane jednocześnie. Ale... o Sikorskim „zapomniano”! Szanuję naród amerykański. Jednak w odpowiedzi na ich żądania, by nową ambasadę USA umieścić „na ulicy Sikorskiego”, należało grzecznie i rzeczowo odmówić.
* * * Wychowano mnie źle — nie lubię piłki nożnej. Po tym, co zrobili „dynamowcy” tuż po ostatniej rewolucji (byli enkawudziści-kagiebiści? Ale w tym resorcie nie ma byłych), nigdy już nie pokocham. Ulica naprzeciwko gmachu instytutów humanitarnych Akademii Nauk, gdzie toczyły się krwawe starcia, została ozdobiona kompozycjami z opon, państwowych flag i kwiatów. Łańcuch takich improwizowanych znaków pamięci sięgał parkowego wzgórza, które dalej towarzyszy ulicy Hruszewskiego. Lepszego miejsca na memoriał pamięci bohaterów Rewolucji Godności trudno było szukać niż podnóże tego wzgórza. Pierwsi to pojęli ci sami weterani-„dynamowcy”. Jeszcze nie rozwiał się dym z barykad, a już co prędzej (w nocy?) przenieśli tu z zaplecza swojego stadionu „święte atrybuty”: pamiątkową tablicę ku czci sławetnego „meczu śmierci” i niezbyt udany pomnik W. Łobanowskiego. Mimo pospiechu prace montażowe wykonano solidnie, a nawet zamontowano nocne oświetlenie... I mają gdzieś (zarówno ci, którzy uzgadniali nowe miejsce, jak i ci, którzy płacili pokaźne pieniądze) prawdę ustaloną przez naukowców naszego stulecia, o całkowitej „bzdurności” legendy o meczu piłkarskim z 1942 roku! Imię sławnego trenera nosi odtąd największa kijowska ulica. W wspomnianej Komisji ds. Nazewnictwa od dawna toczyły się debaty, jak przemianować tę Czerwonozorną. Najlepsza — stracona — szansa tkwiła w melodyjnym imieniu Wołodymyra Iwasiuka: tu i sobornej Ukrainy, i symbolicznego przecięcia malowniczych gór... Czyli byłych nie ma? Co do tekstu na kamieniu o zamiarze postawienia pomnika Winhranowskiemu — lepiej go usunąć. Logicznym miejscem dla „kinowego” Winhranowskiego jest posiadłość Wytwórni Filmowej, obok Dowżenki i Paradżanowa. A zamiast Hryhorija Iwanowicza powinien stanąć, powiedzmy, pomnik Serhija Nihojana.
* * * Na tym forum naukowym, o którym wspominam na początku, zaproponowałem rozdzielenie różnych zadań między dwie odrębne komisje. Komisja ds. nazw powinna twórczo i drobiazgowo rozstrzygać losy napływających propozycji. Komisja ds. tablic pamiątkowych ma w czysto formalnym trybie sprawdzać zgodność przedstawionych szkiców i tekstów z oficjalnymi wymogami. Tymczasem praktyka ostatniej dekady świadczy o złym stanie w dziedzinie obiektów pamiątkowych. W 1992 roku, z okazji 100-lecia kijowskiego tramwaju, w dolnej części Włodzimierskiego Zjazdu ustawiono stosowny znak — wspaniały jako dzieło rzeźbiarskie, jako obiekt architektoniczno-przestrzenny. Co najważniejsze, dokładnie wskazywał miejsce dawnego torowiska tramwajowego... Niedawno, straciwszy nadzieję na zakończenie przebudowy dzielnicy Placu Pocztowego, kierownictwo „Pastransu” wkopało ten utwór obok wejścia do swojego zarządu. Mamy: lokalizacja — zwodnicza, przestrzeń architektoniczna — zniszczona, potencjał krajoznawczy — zniwelowany. A gdzież jest zasadnicze stanowisko Komisji KMPA?
Pomniki działaczy, ustawiane w dołach, to nowatorski wynalazek... Nie wiadomo czyj. Widziałem dwa: Petko Woewodzie na ulicy Fiodorowa i Sándorowi Petőfiemu na Bulwarowo-Kudriawskiej... Jest jeszcze taki nonsens jak pomnik na zboczu (przed fasadą Muzeum Przyrodniczego). Ale przecież Borys Paton urodził się w profesorskim domu Instytutu Politechnicznego, przy którym, według ówczesnych praw ZSRR, powinno stać popiersie prezydenta naszej Akademii Nauk. Gdybym to ja decydował, postąpiłbym zupełnie po poprzewrotowemu z obiektami artystycznymi Parku Centralnego. Popiersie Głinki powinno stać przed wejściem do Instytutu Muzyki, a nie obok estrady dla jazzowych gości. Rzeźba Zankowieckiej, często zasłaniana kabinami sprzedawców kawy, byłaby przytulniejsza przy wejściu do własnego muzeum. W 150. rocznicę urodzin Borysa Hrinczenki tablica pamiątkowa na ulicy Gogola znalazła się na fasadzie nowoczesnego centrum biznesowego. Dlaczego oficjalna Komisja nie zażądała przeredagowania tekstu, aby zrozumiano, że chodzi wyłącznie o „to miejsce...”?
* * * Ale wróćmy do wyników brawurowego wykonywania ustawy o ulicznej dekomunizacji. Ach, powiedzcie, dobrzy ludzie, czy Suworow i Kutuzow byli członkami KPZR? Porządek działań powinien był być taki: najpierw wykonujemy prezydencki zakon, a potem, otarłszy spocone czoło, wyszukujemy ukrytych antyukraińców... Niech go diabli, temu Suworowowi, nijak niezwiązanemu z Kijowem. Przeciwnie do niego, kijowska ulica Kutuzowa na Pieczerskach przypominała o kijowskim okresie życia wojskowego dowódcy właśnie na Pieczerskach. Postąpiono odwrotnie. Wymieciono z miejskiej mapy stolicy carskich feldmarszałków – a troskliwie pozostawiono plac imienia moskiewskiej Krasnej Priesni, ulicę imienia wojskowo-morskiego komisarza Podwojskiego, plac imienia sowieckiej „Wielkiej Otieczestwiennoj”! Ulic imienia leninowsko-stalinowskich współpracowników Kurnatowskiego i Krzyżanowskiego także nie tknięto. Niezrozumiały jest kijowski los leninowskiej gwardii: Łunaczarski, Szlichter – źli, i ulice przemianowano, a Krzyżanowski, Siemaszko – godni, i ulic nie przemianowano. Wygląda na to, że dla statystycznego sprawozdania „zdekomunizowano” Perspektywną ulicę (o naprawdę pięknej perspektywie z pieczerskich wałów), Styczniowy zaułek (z dwoma domami, które warto było „przepisać” na ulicę Mazepy) oraz prospekt Wozzjednannia (Zjednoczenia), którego nazwa wcale nie ma komunistycznego sensu. Wskutek burzliwej działalności, a może sprawnego hybrydowego sabotażu, mamy teraz niewielki klomb imienia genialnego Panteleimona Kulisza oraz dwa maleńkie oddzielne zaułki o jednej nazwie „ul. Szewelowa”. Jeśli przypomnimy, że w poprzednich latach powstały zaułki imienia znakomitych pedagogów Zofii Rusowej i Hryhorija Waszczenki – bez jednej szkoły czy placówki przedszkolnej, to widzimy obraz smutny. Dopełniają go siedem „martwych”, bez adresów pocztowych, nowo upieczonych „jednostek”. Dopiero co wspomniałem o znieważeniu pamięci P.
Kuliša. W podobny sposób „wykonano plan” dzięki przejazdom w osiedlu Oktiabrskim (dawnej „ul. Lenina”) oraz w centrum miasta („przeul. Gorkiego”), a także dawnego Placu Internacjonalnego. Z przemianowaniem innych placów — imienia Dzierżyńskiego, Leningradzkiego i Moskiewskiego — można częściowo się zgodzić, ponieważ jako węzły komunikacyjne mają one znaczenie orientacyjne. Mapę Kijowa oczyszczono z nazwiska stalinowskiego akademika Szlichtera. Nowa nazwa to Betlejemska. Znajomy naukowiec, gdy usłyszał o tej propozycji, wykrzyknął: „A czy zwykli kijowianie zdołają ją poprawnie wymówić?” Ze swojej strony obowiązałbym wszystkich zajmujących się nazewnictwem do kupowania i studiowania wydawnictw kartograficznych (bo kto dziś chodzi pieszo?), aby znać przedmiot własnej działalności... Załóżmy, że nie zawsze schludna strefa przemysłowa wzdłuż części tej samej ulicy Betlejemskiej wkrótce zniknie — taka bowiem jest obecnie ogólna tendencja. Ale przecież cała ta ulica ma tylko jedną zabudowaną stronę: drugą przecina hałaśliwa magistralna linia kolejowa!
Brak kompleksowego, przemyślanego podejścia do nazewnictwa ulic w mieście doprowadził do wielu absurdów i kuriozów. Na przykład w Holosijewie właśnie nadano nazwę ulicy im. akademika Tronika, która nie ma (i nie będzie miała ze względu na szczególny status tego terytorium) żadnej zabudowy ani po lewej, ani po prawej stronie. Obok biegnie bezimienny, wciąż istniejący przejazd z ogromnymi posesjami rządowego szpitala, Głównego Obserwatorium Astronomicznego i przyszłego szpitala dziecięcego. Pieczerska ulica Zadnieprowska jest martwa, ponieważ jej budynki, jak dotąd, są numerowane według ulicy, od której sztucznie „odcięto” ulicę Zadnieprowską. Ulica Olesia Honczara zaczyna się od urocziszcza Honczari. „Wyjątkowa lekkość”, z jaką nową ulicę w urocziszczu Proniwszczyna nazwano Kadeckim Gajem, pociągnęła za sobą kolejną głupotę: właśnie zaprojektowany park (relikt wspomnianego urocziszcza — dawnego lasu) nosi nazwę Kadeckiego Gaju, choć kilka kilometrów dalej znajduje się miejsce historyczne o tej samej nazwie (dzielnica Ministerstwa Obrony). Długość niektórych „jednostek” jest niezgodna z ich statusem. Na przykład ulica Romodanowska ma długość stu metrów, a Kołomijski zaułek — siedmiuset. Ławra Wydubicka została zapisana pod adresem „Wydubicka, 40”. Innych posesji na tej ulicy nie ma! Prawda, że i ulicy nie ma. Krótki zjazd z Nabereżnego szosy to pozostałość kilometrowej ulicy, którą dawno pochłonął Ogród Botaniczny. Czy wszyscy ci zadbani chłopcy i dziewczęta z odpowiedniego wydziału Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej, którym kieruje Myrosław Byszanow, wiedzą o tym wszystkim? Nie mogą nie wiedzieć, bo kompetencja jest pierwszą cnotą urzędnika państwowego. Czy próbują oczyścić augiaszowe stajnie? Ani trochę. Jakie zaś pytania przygotowują do rozpatrzenia przez Komisję ds. Nazewnictwa? Pewnego razu z zupełną powagą omawiano warianty nazw nieistniejącej ulicy, którą (kiedyś) mają przeprowadzić na miejscu darnickiego bagna. Balagan — i jest balaganem. Podjęto jedyną słuszną decyzję: nieistniejącą ulicę w błocie nazwać imieniem jasnego poety, kulturoznawcy, literaturoznawcy, krytyka... Z okazji 110. rocznicy urodzin Jewhena Małanjuka. Na innym posiedzeniu, również bardzo poważnym, dobierano nazwę dla nieistniejącej stacji metra. Według niektórych przypuszczeń będzie się ona znajdować w rejonie zakładu chemiczno-farmaceutycznego. Projektu jeszcze nie ma, termin budowy nie został określony! Pewnego razu stołeczna komisja bezczelnie naruszyła istniejącą granicę miasta i nadała nazwę... ulicy obwodowej w Kociubynskim.
* * * Z okien autobusu dwie starsze emerytki dostrzegły tekst na billboardzie reklamowym. Było na nim takie zdanie: — A wy wiecie, kto to jest Jewhen Swerstiuk? Jakiś nacjonalista, jakiś tam krytyk. Za to się postarał na niwie rusofobii!.. A czym oni się różnią od komuchów? Tamci też przyszli — i od razu zaczęli przemianowywać ulice i burzyć pomniki...
Tym, którzy podejmowali decyzję o upamiętnieniu świetlanej pamięci J. Swerstiuka, można zarzucić jedynie to, że stało się to mniej niż dziesięć lat po odejściu Wielkiego Ukraińca. Przez długi czas była to stołeczna norma.
Notując te rozważania, upewniłem się — i bardzo się zdziwiłem — że brak jest ulic nazwanych imionami znacznego grona zasłużonych dla kijowskiej historii: architektów Johanna-Gottfrieda Schedla, Pawła Alioszina, inżynierów Amanda Struvego, Wiktorina Bobrowa, Kostiantyna Kalinina, polityków Mykoły Michnowskiego, Jewhena Onackiego, literatów Mychajła Semenki, Jewhena Pługnika, artystów Wasyla Sedlara, Heorhija Małakowa, działaczy teatralnych Wiktora Dobrowolskiego, Stefana Turczaka, Anatolija Sołowianenki, przyrodników Iwana Sikorskiego, Stepana Rudnyckiego, Jakowa Fiialkowa.
Przy wejściu do Narodowej Biblioteki dla Dzieci — kompozycja portretowa od Homera do Gajdara.
Kiedy zatem kijowianie będą mieli ulice Homera, Szekspira, Dickensa (to tylko przykład; można sięgnąć po nazwiska sławnych europejskich muzyków i artystów)? A także: Bułgarski Uzwiz, Wiedeński Skwer, Wileński Prospekt, Paryski Bulwar, ulicę Rzymską, Stambulski Zaułek?
Tu jednak może mi ktoś zauważyć: skąd wziąć „wolnych” ulic, skoro w starej zabudowie prawie ich nie zostało, a nowe wytycza się nie tak szybko. Tymczasem rezerw na przyszłe upamiętnienia jest więcej, niż się wydaje na pierwszy rzut oka.
Po pierwsze, wiecznie przerwane ulice: Kurenińska, Lwowska, Mołdawska, Barbiusa, dawna Gorbaczowa, Plechanowa, dawna Kotowskiego, Siergieja Lebiediewa, zaułek przy moście Demijiwskim. „Promyslowa ulica” wokół TEC-5 to trzy odrębne odcinki.
Po drugie, ulice po obu stronach głównych arterii: Harmatna, Trościanecka, Czerwonotkacka, Popudrenka, Bohaterów Sewastopola, bulwar Gawela, szosa Charkowska, prospekt Hryhorenki. Zauważę, że historyczna Harmatna to jej północna część, historyczna Trościanecka biegnie przy Nowej Darnicy, a szosę Charkowską warto pozostawić po południowej stronie kolei. Mdłe próby tak postępować były w pierwszej połowie lat 80. ubiegłego wieku.
Po trzecie, ulice, które ostro skręcają pod kątem prostym: Entuzjastów, Trublaini. Główną arterię Bortycze niedawno przemianowano jako jedną jednostkę, choć faktycznie są to różne ulice.
* * * „Przemianowanie — nie czapka wywrócona na lewą stronę, nie farsa ani spekulacja. Przemianowanie — prawidłowe zjawisko, związane z procesami społeczno-politycznymi, i niech ono odzwierciedla charakterystyczne cechy Odrodzenia Ukraińskiego”. Takimi słowami T. Sikaczyna zakończyła swój artykuł, opublikowany przez „Literaturnu Ukrainu” jeszcze pod koniec 1991 roku. Chodziło w nim o konferencję „Odrodzenie historycznych nazw miast i wsi oraz ich ulic i placów”, zwołaną przez Związek Krajoznawców, Ukraińską Komisję Onomastyczną i Fundusz Kultury. „Rozstrzygnięcie kwestii nazewnictwa powinno sprzyjać odtworzeniu historycznie ukształtowanej toponimii Kijowa, odpowiadać zasadom Międzynarodowej karty ochrony dziedzictwa kulturowego”. Tak głosił punkt trzeci „Regulaminu nadawania nazw… w Kijowie” z 1992 roku. Na „okrągłym stole” w Instytucie Historii podkreśliłem potrzebę zdecydowanej toponimizacji nazw przystanków komunikacji miejskiej! Uzasadnienie: pielęgnowanie samobytnej palety toponimicznej, a nie tiражowanie dzikich „Auchanów”. W szczególności proponuję dla Kijowa: „fabryka warzyw” na Niwkach — „Wesoły Majdan” (tajemnicze ustronie z początku XX w.); „Horbunowa” (od nazwy „martwej”, bez jakiejkolwiek siedziby ulicy) na skraju Darnicy — „Czerepaszki” (dawne leśne ustronie z XIX w.); „szkoła” na ul. Zodczych (Okrężnej Drodze) — „Teterukowa Dolina” (nazwa dawnego wiejskiego zakątka z XIX w.). Bardzo ciekawe retropropozycje widzimy, na przykład, na planie miasta z 1930 roku: ulica Szczedrinska (Karawajewe Daczi), zaułek Serebrianski (Kurenówka), zjazd Diukiwski (Łukianiwka). Tu właśnie — marginalna nazwa magistrali: szosa Berest-Litewska (już nie Berestejska, jeszcze nie Brest-Litewska). Jeden z fragmentów tego planu to gotowa wiktoryna. Kto dziś rozpozna miejscowość o takich ulicach: Batijiwska, Proletarska, Prozoriwska, Buljonska, Boczkowskiego, Zalycznego, Zarudnego? Odpowiedź — tzw. Nowe Stroiennie obok kościoła Mikołajewskiego.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
mkło”, żeby nie pomyliła… Dodał otuchy Josyp Josypowycz (Kronżko, mój najwierniejszy przyjaciel). Przebrał się w wyszywankę, klepie po kieszeniach: „Ojej! Zapomniałem! Słowa zapomniałem…” Parsknęliśmy śmiechem: trzeba było widzieć jego rozpaczliwą minę! A swoje słowa, wiem, dawno znał na pamięć. Pierwsza na scenę wychodzę ja. Donośnie zabrzmiały brawa już po epigrafie Łesi: „Zawsze cierniowy wieniec będzie lepszy niż królewska korona…” Dalej — moment komediowy: kończę mówić epigraf, a na scenę wychodzi kobieta z bukietem. Jestem już tak „z Olesiem”, że nie rozumiem, czego ode mnie chce. Przecież ja mam mówić! A Oksana Hryhorywna (to była ona, nauczycielka z Mostyskiego rejonu, zaproszona przeze mnie) też się zagubiła. Potem opowiadała: „Ja wyciągam do Pana kwiaty, a Pan… nie bierze! Ja drętwieję i z tego wszystkiego bąkam: — Dobry wieczór! A Pan mi szeptem: — Dobry wieczór… Ja wtedy jeszcze raz: —Proszę! — i wyciągam kwiaty. Pan wziął — a mnie kamień spadł z serca. Wieczór wypadł znakomicie! Jak zawsze, na sabantuj zebraliśmy się u Josypa Josypowycza. Płoniemy entuzjazmem! Chwała „kobylnikom”! Chwała „Proświcie”!
Maschinelle Übersetzung
Lubow PROĆ, osiedle Dublany, obwód lwowski
Odkąd pamiętam, nasz jasnolicy drewniany dom tonął w barwnym kwiecistym morzu: piwonie, lilie, róże, a po naszemu ruże… Kwiaty, zwłaszcza białe róże, kochały babcia Katerina, mama… My z Olenką, siostrą, również nie byłyśmy obojętne na to piękno: od wczesnej wiosny gromadnie siałyśmy, sadziłyśmy i przesadzałyśmy różnorodne nasionka i cebulki. Także mężczyźni rodu Procywskich, którzy najbardziej przyjaźnili się z kosą, widłami, grabiami, kwiaty zachwycały nie mniej niż nas, bo nie tylko cieszyły oko — łagodziły duszę, zdejmowały zmęczenie, uspokajały niepokoje… Sądzę, że to właśnie kwiaty nastrajały duszę na szczególny lad — spokoju, pogody, ładu… Przy nich miło było posiedzieć z książką, pomarzyć, pogawędzić… Zdawało się, że jakiś szczególny duch unosił się także w samym domu, gdzie zaglądały do duszy i pachniały nią inne „kwiaty” — duchowe — książki. Czytano od najmłodszego do najstarszego. Mama, Maria Michajłowna, filolog ukraińskiego, nieraz żartowała: „Nie ma w tym nic dziwnego: kiedyś tu była czytelnia — schodzili się poważni wiejscy gospodarze czytać, „politykować”, porozmawiać o swoim życiu-bycie…” Taką atmosferę w domu sprawiał mój dziadek Mychajło — jeden z najaktywniejszych dublańskich prosvitian, który miał za sobą jedynie cztery „klasy” szkoły, a dla nas, trojga wnuków, był najmądrzejszym i najbardziej autorytatywnym wychowawcą. I nieprzypadkowo. Posłuchajmy miejscowego historyka-kronikarza Bohdana Andrijowycza Wychanskiego. Warto przytoczyć obszerny cytat z jego niedawno wznowionej książki „Dublany” (Drohobycz, TREK-LTD, 2017), który „rzuca światło” nie tylko na przeciekawą postać mojego dziadka-filozofa, ale i na trudną pracę prosvitian w ówczesnych okolicznościach społecznych: „Szowinistyczny polski rząd robi wszystko, aby zakończyć działalność »Proświty«, zorganizowane przez niego stowarzyszenie »Stshelci« napada na czytelnie, wybija okna, zrywa i depcze portrety Szewczenki i Franki, zakłóca obchody świąt narodowych. Z drugiej strony, zarówno w filii powiatowej, jak i w miejscowych czytelniach, górę zaczynają brać socjaliści i selrobowcy (legalny organ KPZU). Filię w Sambora, kierowaną od 1935 roku przez adwokata-socjalistę Iwana Rohuckiego, Centrala »Proświty« we Lwowie 23 czerwca 1937 roku rozwiązuje. Zamiast niej świadomi sambirzanie na czele z sędzią Iwanem Kozburem tworzą Kolegium Zaufanych Mężów, które próbuje wznowić pracę. Młodzi muzycy z Sambora, Wołodymyr i Osyp Prysliakowie, na rowerach objeżdżają wszystkie nasze wsie, zbierają chórzystów z czytelni, prowadzą z nimi próby, przygotowują występy na święta narodowe. Powiatowe Kolegium wysyła swoich przedstawicieli do wiejskich czytelni, wybiera ponownie ich kierownictwo, które próbuje jeszcze coś zrobić. W 1937 roku przedstawiciel
Z członkami Kolegium rozmawiał Wołodymyr Tatomyr, odwiedził też Dublany. Zgodzili się pracować w tak ekstremalnych warunkach: przewodniczącym czytelni został Michajło Proć (dziadek Lubow Proć), który przydzielił na nią swój pokój; zastępcą przewodniczącego był Wasyl Bereżnycki, sekretarzem Łuka Jurkiw, skarbnikiem Andrij Harasym, bibliotekarzem Iłko Harasym, gospodarzem Michajło Liwacz. Jednak długo pracować nie udało się, bo tego samego roku polski rząd rozwiązał towarzystwo „Proświta” we Lwowie…” Od tego czasu przechowujemy bezcenną rodzinną relikwię — pieczęć „Proświty”. Pod koniec lat 80., na świcie narodowego odrodzenia, i ja staję się aktywną działaczką Proświty (później — jedenastym przewodniczącym Samborskiej „Proświty”), kontynuując dobrą sprawę dziadka i serdecznie wzywając:
Nasz czas nadszedł: w kapilarach dni
Grzmotem buntuje się słowo czarnobrewe!
Więc póki horyzont nam nie posmutniał —
Łokieć przy łokciu, bracia młodzi!
(Z dedykacji dla „Samborskiego Towarzystwa im. Wołodymyra Kobilnyka”). Z tych pamiętnych dni zachowały się moje osobne notatki, po których można wyobrazić sobie cały ogrom działalności sławnego, odrodzonego Towarzystwa…
25 października 1988 roku, wtorek 23 października, w niedzielę, odprowadziła mnie Alla Andrijiwna [przewodnicząca Samborskiej Rejonowej Organizacji Związku Zawodowego Oświatowców] do Lwowa na konkurs recytatorów poezji (miałam czytać własne wiersze. Doczytałam się, od razu powiem, do pierwszego miejsca!). Jechałam i myślałam, jak niegrzecznie mnie wtedy, w sierpniu, „ugryzła” na plenarnym posiedzeniu nauczycieli rejonu, kiedy wystąpiłam w imieniu „kobilników” z ideą utworzenia oddziału Towarzystwa Języka Ukraińskiego. O, jak drżały mi nogi i dusza, gdy szłam przez przepełnioną salę Domu Oficerów, gdzie obradowaliśmy! Głowa rozjaśniła się za trybuną dopiero po pierwszych słowach. Boże, jaka cisza uderzyła mi w uszy! (A do mnie – zwykłe szepty koleżanek i kolegów…) Głos, który na początku „chwiał się” jak źdźbło na wietrze, po pierwszych słowach zabrzmiał pewnie i wyraźnie. Prezydium, widziałam kątem oka, to opuszczało głowy, to wymieniało spojrzenia, to wierciło się na krzesłach. Jeszcze bym myślała! Jaka „wywrotowa myśl” płynęła z moich ust: język ukraiński jest uciskany w rodzinnej Ukrainie, straszna rusyfikacja, czas stanąć w obronie matczynego słowa, zasilić szeregi Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki! W Samborze już działa taki oddział przy Towarzystwie W. Kobilnyka, trzeba tworzyć je w każdej wsi, w każdej szkole! Długa pauza – i … burza oklasków! Wróciłam na swoje miejsce jak na skrzydłach, nie widząc nikogo i niczego. Prezydium „oprzytomniało” – i „lufy wszystkich jego dział” zgodnie wycelowały we mnie. Zaczęło się to, czego się spodziewałam: oburzenie i oskarżenia. Brakowało niewiele, a byłabym „wrogiem ludu”. Kierownik zarzucał mi, że nie wolno lekceważyć języka rosyjskiego, bo łączy narody, że powinnam go gruntownie poznać… Alla Andrijiwna kipiała: „Lubow Iwaniwna mówi, że na wschodzie nie lubią języka ukraińskiego… Ja też jestem ze wschodu, z Połtawszczyzny (!) Nie, my kochamy język ukraiński!” Po raz drugi oczywiście nie dopuszczono mnie do głosu, choć machałam ręką, więc musiałam przekrzykiwać z miejsca (i znowu – w głębokiej ciszy): „Nie martwcie się tak o język rosyjski – nie zginie! Zresztą ja ukończyłam z „czerwonymi” dyplomami zarówno wydział ukraiński, jak i rosyjski Drohobyckiego Instytutu Pedagogicznego!” (Skłamałam, Boże wybacz: wyróżnienie dotyczyło tylko ukraińskiego, ale czego się nie palnie, gdy cynicznie topią!) Po plenarnym, z obawą oglądając się, czy ktoś z „prezydium” nie patrzy, wiele koleżanek i kolegów podchodziło, ściskało dłoń, gratulowało… A mnie było tak gorzko: żadne z nich głośno mnie nie poparło, gdy „władza” gromadnie mnie dręczyła… Moi „kobilnicy”-przyjaciele niecierpliwie czekali na zewnątrz, bo przecież – nie są nauczycielami, dla nich nie ma wstępu do „porządnego towarzystwa” – a z reakcji wychodzących wszystko zrozumieli w jednej chwili i szczerze gratulowali udanego wystąpienia. Ach, gdyby wiedzieli, jaką jestem naprawdę tchórzliwą trzęsogonką!..
27 października 1988 roku, czwartek
Dziś w „ciemnym kącie” dowiedziałam się, że na szkolnym zamkniętym zebraniu partyjnym o mnie „wspominał” Iosifowicz (nasz dyrektor szkoły, nieprzejednany bojownik przeciw Panu Bogu). Jego nadal parzy mój występ w Samborze. Obecny Petryca (sekretarz komitetu rejonowego partii) też dobrze mnie „poklepał”: lepiej byłoby, gdybym tę energię oddała szkole… Ach, jak dokucza im nasze Towarzystwo! Stało się kamykiem, który wskoczył do kieszeni biurokraty, i jak go stamtąd nie wytrząsają, uparcie nie daje się wyciągnąć. A to już zaczyna irytować.
30 października 1988 roku, niedziela
Jeździłam do Borysławia do Hnatiuka. Smutno: mama Iwana Fedorowycza choruje… Teraz u nich. Mimo to wracałam z „pełną torbą” optymizmu i wsparcia. Przypomniał mi się Wołodymyr Iwasiuk: „Skrzydło staje się skrzydłem w locie!” A ja lubię jęczeć… Hańba mi!
18 listopada 1988 roku, piątek
Wczoraj odbyła się poszerzona rada Towarzystwa. Pierwsza część — sprawozdanie z wykonanej pracy i plany na przyszłość; część druga — czytanie poezji. W niedzielę w Samborze organizowano wiec ekologiczny. Władze zakazały, ale na wszelki wypadek nagnano mnóstwo milicji — „swojej” i ze Starego Sambora. Ha! O mojym okropnym nastroju od samego rana: proponowałam dwóm naszym nauczycielkom podpisanie wniosku o nadanie językowi ukraińskiemu statusu państwowego — odsunęły się, jakby od zarazy. Oto my, czuchraińcy… Jak tu nie zazdrościć Pribałtyce!
21 listopada 1988 roku, poniedziałek
Nadal zbieram podpisy pod deklaracją o nadaniu językowi ukraińskiemu statusu państwowego. „Zebrałam” sporo goryczy: kiedy proponowałam komuś, najpierw podejrzliwie patrzono na kartkę, potem na mnie… Strach. Kiedy wreszcie się go pozbędziemy? Doczytywałam „Ludołowów” Zinaidy Tułub. Przypominam sobie jedno porównanie z tej powieści. Gdy kula trafiła Sahajdacznego w rękę, wyrwał ją jak kleszcza. Strach też uczepił się duszy jak kleszcz, a kiedy go wyrwiemy? Śmieszą mnie napomnienia kogoś z dalszej rodziny: „Uważaj na siebie! Nie pchaj się w politykę!” Nie wiem dokładnie, czym to właściwie jest, ale PISZĘ, i kłamstwo boli mnie, i nie mogę nie krzyczeć o tym. Słowem, według wszelkich danych jednak jestem „w polityce”. A jak inaczej?..
6 grudnia 1988 roku, wtorek
O niedzielnym wieczorze Ołeksandra Ołesia, przygotowanym przez Towarzystwo. Mówiąc krótko: wysoka cena za wszystkie „czarne” noce i dni! To był mój mały triumf i nasze wielkie zwycięstwo! Występowałam z przemówieniem o Ołesiu. Przed wyjściem, jak to bywa, stałam za kulisami i drżałam, żeby nie „prze-
7 stycznia 1989 roku, sobota, Boże Narodzenie. Niech będą błogosławione, piękne chwile tego wielkiego wzniesienia, które dziś odczułam! Szopka, zorganizowana przez nasze Towarzystwo, poruszyła cały Sambor! Pierwsze noworoczno-bożonarodzeniowe widowisko odbyło się przy pomniku Tarasa w parku. Szopki jeszcze nie było widać — a kolęda już szła przed nami, paląc wysokim, czystym ogniem rozedrgane serce. Potem pojawił się wspaniały orszak: Daniło Halicki (Josyp Josypowycz), Strzelec Siczowy (Wasyl…), Stepan Szahała, Ihor Sajka, Wołodia Hornycki… „Żyd” zbierał kolędę na pomniki Sahajdacznego w Kulczycach, Lesia Kurbasa w Samborze i inne szlachetne cele… Od gromkiego „Sława Ukrainie!” dreszcz przenika jeszcze i teraz… W zeszły czwartek Słavko (Jarosław Prypin, pierwszy przewodniczący Samborskiego Społeczno-Kulturalnego Towarzystwa im. W. Kobylnyka) wybiegł za mną z pytaniem, czy nie pojadę do Kijowa na zjazd Towarzystwa Języka Ukraińskiego 27—28-go. Chcę, oczywiście! Wystąpiłam w sekcji językowej. „Naftalinowo-słodka” inspektorka przedstawiła mnie jako przewodniczącą literackiego towarzystwa „Dniestr”, a nie jako członka rady „Proświty”, jednak mówiłam o wszystkim: najpierw o języku, potem znów o Towarzystwie. Petro Iwanowycz Bełz szukał mnie od samego rana: czy nie rzucę propozycji zbierania pieniędzy na pomnik Sahajdacznego, a podpisów — za państwowym statusem języka ukraińskiego? Oczywiście! Głęboko wstrząsnęło mną wtedy co innego: już po wystąpieniu koleżanka, siedząca przede mną, obróciła się i rzekła: „Proszę zapytać, dlaczego lekcje języka ukraińskiego w 9—10 klasach zastępują »traktoroznawstwem«? Jak to tak? (Nie tak ją boli taka zamiana, jak świeża kopiejka, którą może stracić. Zarobkowiczka!) Ja do niej: »Otóż to proszę zapytać Pani sama!« A ona: »Ale Pani już przy okazji!« Czyli: jeśli będą bić za to, co powiedziano »wcześniej«, to co się Pani stanie, jeśli uderzą jeszcze raz… Tacy właśnie jesteśmy.
7 lutego 1989 roku, wtorek. Smakuję niedzielnych wrażeń z wieczoru pamięci Wasyla Symonenki. Mama: „Wszystko było zdumiewająco piękne i bardzo wzruszające!” Prawda. Scenę przyozdobiono z wielkim smakiem: pośrodku na ścianie — kilim, a na nim — piękny portret Wasyla: młody, przystojny Poeta. Pod spodem — stolik nakryty haftowanym ukraińskim ręcznikiem, dzban z kłosami i dwoma białymi goździkami. Na scenie — ławy dla chóru i poszczególnych uczestników koncertu, nakryte huculskimi kilimami. Na proscenium —
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
stolik ze świecznikiem. Trzy świece. Wychodzi Josyp Josypowycz cały na czarno i zapala je, a potem czyta “Z dziennika”. Wołodymyr Orestowycz Horneycki, przeciwnie, — w wyszywanej koszuli i białym garniturze: “Kontrastem do Josypa muszę być!” — mówił. O scenariuszu nie ma co nawet mówić: super! …Pomyśleć tylko: 28 lat — i tak głęboka świadomość swojej przynależności do losu Ukrainy, rodzimego narodu! Przeleję się kropelką krwi Na twój święty sztandar, z którego tak chcieli zrobić “czerwony”, o czym opowiadał na wieczorze przyjaciel Wasyla ze Lwowa Bohdan Horyń, którego pojawienie się na scenie powitano szalonymi oklaskami. Wczoraj zadzwoniłam do Petra Iwanowycza Belza. Słuchawkę podniosła jego zadyszana żona. “Dlaczego jesteś tak zasapana?” — pytam. Śmieje się: “Biegałam — zbierałam wrażenia z wczorajszego wieczoru!” “I jakie one są?” — niecierpliwię się. — “Wspaniałe!” Inaczej być nie mogło! 12 lutego 1989 roku, niedziela Przeżyłam wielkie rozczarowanie, ogromny żal i bezgraniczny gniew: Rostysław Bratun nie przeszedł na deputowanego ludowego — przepadł, niech ich diabli wezmą, w drugiej turze wyborów! Zwyciężyli urzędnicy: rektor instytutu medycznego i dyrektor zakładu. Do przewidzenia. Ech, słabo my naród oświecaliśmy… 19 lutego 1989 roku, niedziela W czwartek jeździłam na radę Towarzystwa. Sławko opowiadał o Konferencji Założycielskiej Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki w Kijowie. Lwowska delegacja była najliczniejsza. “Lwiątka” zawczasu zaopatrzyły się w “materiały pomocnicze”: tabliczki “Lwów popiera”, “Lwów — przeciw”. “Lwowskie” rzędy w Domu Kinematografisty można było rozpoznać od razu: zdobiły je emblematy grodu Lwa. Na scenie — wielki portret Szewczenki, dewizą — jego słowa o “bratomiłości i jednomyślności”. Ołes Honczar zwrócił się słowami Juliusa Fučika: “Ludzie! Bądźcie czujni!” Mocno i natchnienie przemawiał Iwan Dracz… Bardzo często, jeśli sali coś nie było po myśli, skandowano “Hańba!” Nieźle dostało się po uszach Krawczukowi, Jelczence… Stanisław Telniuk stanął z Krawczukiem do słownego pojedynku, sala już nawet nie siadała, a wspierała go na stojąco. Wystąpienie Mokrenki mnie też zszokowało: “Jakie prawo ma ZP [Związek Pisarzy] występować w imieniu narodu?” Ignorant. W wystąpieniu Orłyk ani razu nie wybrzmiało “naród”, “nacja”, — mówiła — “populacja”… Fe! Przedstawiciele Zachodniej Ukrainy przybyli na konferencję w wyszywankach, kijowianie, z innych terenów Ukrainy — z żółto-niebieskimi wstążkami we włosach (dziewczęta), tryzubami na piersiach… Ze wschodu błagali: “Ratujcie nas!” Sala płakała, kiedy siwowłosy dziadek z Zaporoża wręczał “koszowemu” Towarzystwa — Dmytrowi Pawłyczce — węzełek z ziemią z mogiły Iwana Sirki. Uklęknąwszy, pocałowali się. Jakby sala się pocałowała! W naszej delegacji byli i Bohdan Horyń, i Ihor Kałyneć. Kanadyjska studentka: “Dziękujemy wam za to, że wytrzymaliście!” Rzeczywiście: jak Narodowi udało się przetrwać? Tylko z Bożą pomocą… 24 lutego 1989 roku, piątek Właściwie to już sobota, bo zegar wybił drugą w nocy. Byłam w Borysławiu u Iwana Fedorowycza. Rozmawialiśmy o wszystkim i o niczym, co mnie, ta “wszystko i nic”, tak wzburzyło, że w środku nocy chcę zapisać o tym, żeby nie zapomnieć. Hnatiuka głęboko oburzył list akademików w “Literackiej Ukrainie” z 23 lutego. Organizuje odpowiedzi dla nich. Gdzie byli oni, przemądrzali, kiedy działy się takie bezprawia z ukraińskim językiem i kulturą? Dopiero teraz zdobyli się na głos? Czyż to nie oni pchali nas do dołu, a teraz hałasują, wielcy patrioci? Prosił Towarzystwo, żeby koniecznie napisać do “LU”!
Maschinelle Übersetzung
20 kwietnia 1989 roku, czwartek Boję się zatrzeć świeżość wczorajszych wrażeń... Jeździłam ze Sławkiem na okręgowe zebrania przedwyborcze do Drohobycza. Walczyliśmy za Romanem Iwaniczukiem, lecz niestety ponieśliśmy porażkę… W rzeczywistości była to dobrze przemyślana „sztuka”, w której zmuszeni byliśmy wziąć udział. Kipię z oburzenia i wycieram łzy złości. Występowałam jako zaufana osoba Romana Iwaniczuka. Jestem zła na siebie, bo mówiłam zbyt łagodnie, a tej bandzie (bez cudzysłowu!) trzeba było słowa-kamienie ciskać na głowy! 9 listopada 1989 roku, czwartek W niedzielę uroczyście otwierano przeniesiony z parku przy dworcu do centrum Sambora pomnik Tarasa Szewczenki. Bardzo przykro i mnie, i Josypowi Josypowyczowi, i wszystkim naszym przyjaciołom, że nie mógł być Iwan Fedorowycz… A gości najechało! Jeszcze teraz wydaje mi się, że to był piękny sen i bardzo nie chciałam, żeby się kończył. Ależ gdzie tam!.. Wszystko na świecie ma początek i koniec. Przeżuwam przyjemne wrażenia: tak blisko widzieć Pawłyczkę, rozmawiać z Romanem Iwaniczukiem, Światosławem Maksymczukiem, Jurijem Ohulczanskim… A jeszcze — siostry Bajko, Hryhorij Wasylowycz Demian, Wasyl Kobec, chłopcy z Towarzystwa Języka Ukraińskiego i Ludowego Ruchu Ukrainy z Czerniowiec, Drohobycza, Truskawca, nawet górnik z Donbasu, ze strajkowego komitetu… „Dudaryk” ze Lwowa, chór Towarzystwa debiutował „Boże wielki, jedyny…”. Morze ludzi, kwiaty, kalina… Byłam prowadzącą w parze z Josypem Josypowyczem. …Iwan Fedorowycz interesował się, jak przebiegły zebrania w Krużykach [rodzinnej wsi Josypa Josypowycza], gdzie tworzyli pierwszą na Samborszczyźnie komórkę Towarzystwa Języka Ukraińskiego. „Ciekawie — mówię. — Ludzie się zeszli. Sypało się wiele pytań, na które uczestnicy naszego kulturalnego „wertepu” dawali argumentowane odpowiedzi. Szczególnie rozweselił Mykoła Iwanowycz [Steciw, członek rady Towarzystwa]. Ktoś z obecnych zapytał go o rosyjską cerkiew prawosławną, a on w odpowiedzi tak szczerze i naiwnie: „Ja o niej mało wiem, bo ona mi się nie podoba!” Śmiejemy się. Opowiadam o jeszcze jednej, wymyślonej przez Sławka, „komedii”. Otóż stali oni sobie we dwóch z Jurkiem [Jurij Chort — członek rady Towarzystwa im. W. Kobilnyka] przy oknie i Sławek do mnie szeptem: — My z Jurkiem właśnie rozprawiliśmy się z muchą i doszliśmy do wniosku: tworzenie komórek po wsiach tak, jak to jest teraz, — sprawa bardzo żmudna i długa. Jest drugi, skuteczniejszy sposób: łapiemy muchy, jedziemy po wsiach, w każdej wsi przybijamy niebiesko-żółtą flagę na radzie wiejskiej, zabijamy muchę na oczach zgromadzenia i mówimy: — Tak będzie z każdym, kto spróbuje występować przeciwko tworzeniu komórki Towarzystwa Języka Ukraińskiego! Naśmialiśmy się i wtedy, i z Hnatiukiem, który rzucił, śmiejąc się: „Ja — radykał, a wy stajecie się skrajnymi radykałami!” …Powiewem oddychają w duszę te niezapomniane lata, po brzegi wypełnione wydarzeniami, imionami, wrażeniami… Lwowska rada obwodowa pierwszej demokratycznej kadencji, której deputowaną wybrano mnie w 90. roku, wyjazdy do Kijowa (pikietowanie Rady Najwyższej, pokłon dla Wasyla Stusa, Ołeksy Tychego i Jurija Łytwyna na Bajkowej…), masowy i aktywny udział naszych prośwician w obu Majdanach… Już nie ma na świecie białym ani dziadka z babcią, ani rodziców, ani Iwana Fedorowycza… Nieustanna woda czasu zabrała ze sobą nie dziesiątki — setki istnień tych, których znałam, z którymi pracowaliśmy razem — natchnienie, obsesyjnie — na niwie ukraińskiego oświecenia… Jak i kiedyś, przy naszej chacie rozkoszują się kwiaty, wabiąc złote pszczele roje zapachem i różnobarwnością. Pośród nich — ulubione białe róże — jak wielomówni świadkowie tych dalekich niezapomnianych dni, kiedy „Proświta” w moich rodzinnych Dublanach dopiero co się rodziła… Pawło MOWCZAN
Jak wiadomo, twórca nie ma instrukcji: on sam jest dla siebie instrukcją i kanonem. Rozpoznajemy go od pierwszych minut znajomości, bo nie przypomina nikogo innego, jest już (!) interesujący i zwraca na siebie uwagę, choć jeszcze go nie usłyszeliśmy, a jedynie zobaczyliśmy. Zobaczyliśmy i zrozumieliśmy: osobowość… Do tego imię nie takie jak u wszystkich: Iwan, Wasyl, Stepan, Mykoła… A on — Łeś! Kimże on jest? Pytam Wiktora Zareckiego, z którym zaprzyjaźniłem się podczas letnich wakacji (gdyż byłem studentem Instytutu Literackiego) w rodzinnej Wełykiej Wilszance, gdzie w dopiero co wybudowanym wiejskim klubie malował on „tło”… — Reżyser Taniuk… Reżyser teatru… Bystre, podświetlone ciernistym blaskiem oczy Łesia mogły należeć do nietuzinkowego człowieka i, rzecz jasna, reżysera, który, jak mi się zdawało, mógł być sam dla siebie teatrem, wszak skupiał na sobie uwagę swoją postawą, gestami, niezależnością, oszczędnymi ruchami i, oczywiście, głosem… Głos, jak to mówią, nie ustawiony, lecz wypracowany, stanowczy, służący do wyrażania sensów, znaczeń, do których dołączała się ironia, humor i prześmiewczość… Zatarły się w pamięci imiona innych gości wystawy prac malarskich Wiktora Zareckiego w „domowej” galerii przy ul. Riepina, pozostała jedynie trójka: Łeś Taniuk, Iwan Dziuba i Ałła Horśka — żona Wiktora Zareckiego, który okazał się moim krajanem — z Wasylkowa… I pozostały w pamięci pojedyncze słowa, usłyszane przeze mnie po raz pierwszy: „ktm”, „skabizmy” i „zaplintusnyky”… Nie wymagają one rozszyfrowania… Wesoły, dowcipny, żwawy, ruchliwy jak rtęć i dominujący w towarzystwie, co wskazywało na naturalne przywództwo… Dlatego właśnie reżyser! To już później, kiedy nasze drogi przecięły się w Moskwie, gdzie Łeś Taniuk znalazł schronienie w Centralnym Teatrze Dziecięcym, teatr ten stał się również jego mieszkaniem, gdzie nie pozwalano mu nawet zagotować wody grzałką… zrozumiałem, że teatr to jego żywioł… I już wtedy pojąłem, co to za postać, którą wyparto, wyciśnięto z życia artystycznego Ukrainy… A później, tamże w teatrze, poznałem jego niebieskooką, cichą, szlachetną mamę oraz obdarzoną magnetyczną urodą i głębokim intelektem Nelli Kornijenko — żonę Łesia Taniuka… Można sobie tylko wyobrazić, jakie to było życie w budynku teatru w samym centrum Moskwy na Placu Teatralnym, skąd do najbliższej stołówki trzeba było iść co najmniej piętnaście minut… Ale byt dla niego był na drugim planie. Najważniejsza — twórczość… Najważniejsza — realizacja jego zamysłów… I już wtedy Łeś pisał, tłumaczył, czytał, studiował, malował… Pracował z trupą teatralną… Kochano go, uwielbiano, podziwiano… Wśród jego wielbicielek była pewna znamienita dama… zdaje się, nazywała się Wałentyna Artyszczenko, która przynosiła mu na kolację kanapki z kiełbasą i serem, którymi dzielił się ze swoimi gośćmi… Był obdarzony pojemną pamięcią i dlatego wiedział niewiarygodnie dużo. Na długo przed erą komputerów z ich systemami wyszukiwania Łeś Taniuk „wyjmował” z pamięci morze informacji, które dotyczyły różnych wydarzeń, różnych osób, różnych gatunków oraz różnych epok historycznych i bohaterów. I wszystko to było „przyprawione” szczególnym taniukowskim humorem… Szczególnie podobał mi się „Międzynarodówka” w wykonaniu Taniuka: „Szme… szme… szme… my szmeło w boj pojdiom…” Pamięć jego nie była fragmentaryczna, epizodyczna, lecz systematyczno-chronologiczna… I on jej, pamięci, nie nadwyrężał, lecz stale trenował, wzbogacał, uciekając się do różnych ćwiczeń i metod… Pewnego razu zdarzyło mi się wypoczywać razem z nim na Krymie w sanatorium „Czornomorski”. Wczesnym rankiem, płynąc naprzeciw słońca, zobaczyłem Łesia, który płynął na plecach i coś mruczał pod nosem… Zrównawszy się z nim, przywitałem się i zapytałem: „Poezja?” Na co Łeś odpowiedział: „Chronologia… Przewijam w pamięci wstecz rok po roku… Oto teraz jestem już w 1971 roku…” I próbując odtworzyć całą kolejność wydarzeń z całego roku, począwszy od 1 stycznia… Fantastyczna rzecz! Moje życiowe wydarzenia posklejały się, pozrastały, pomieszały, przerosły jedno w drugie, a u Taniuka wszystko układało się liniowo w poziomie, dzień po dniu… Cóż tam Proust z jego straconym czasem?! Dlatego nie byłem zdziwiony, gdy Ł. Taniuk zaczął realizować swój monumentalny projekt: wydanie w 60 tomach własnych dzieł, zaczynając, rzecz jasna, od swoich jeszcze studenckich dzienników… Przypomina mi się, że w tej porannej rozmowie Łeś argumentował konieczność przewracania „księgi życia” wstecz. — Jeśli będziesz to robił, będziesz trenował nie tylko pamięć, ale i wypierał ze świadomości „śmieci”, czyli brudną informację, te fałszywe zatory kłamstwa i brudu… W ten sposób będziesz oczyszczał swój system informacyjny z martwych stereotypów… Powiem szczerze: tego mi się zrobić nie udało… Jednak, moim zdaniem, doświadczenie pracy z pamięcią Łesia Taniuka jest unikalne… W 2006 roku w Komitecie Kultury Rady Najwyższej Ukrainy przy ul. Bankowej, w jego dużym gabinecie, jako jego pierwszy zastępca powiedziałem, przeczytawszy jego szósty tom: — Łeś! Kiedyś najnowszą historię Ukrainy będą studiować na podstawie twoich dzieł… Wszak jest tam tyle świadectw, tyle faktów, tyle argumentacji, że wyłania się panoramiczny obraz duchowego, politycznego, społecznego życia Ukrainy. Na co on z łagodnym uśmiechem odparł, że do tego musiałby przeżyć przynajmniej sto lat… Ja do dziś zachowuję trwałe wrażenie, że Łeś jest gdzieś obok, że na swojej wysokości przy ul. Staronawodnyćkiej 8a swoim ostrym umysłem rozcina nowożytne węzły polityczne, że jego podróż w czasie wciąż trwa i gdzieś dochodzi do jakiegoś 53 roku, że to pływanie bez horyzontów i brzegów w bezczasie daje mu możliwość skupienia się na tym, co najważniejsze, co stanowi istotę ludzkiego życia: poruszać się od jednego punktu do drugiego zgodnie ze wskazówkami duszy i serca, których igła kompasu zawsze zorientowana jest na nadpotężny magnes jego pokolenia: na Ukrainę, na jej kulturę, na jej prawdę historyczną, na jej język, na jej duchową wielkość, na jej przyszłość… Jeśli człowiek jest zdolny zmieniać siebie i otaczający świat siłą swojej myśli, to pozbyć się negatywnych wpływów można tylko w jeden sposób: nawróceniem do prawdy, do prawdy faktu, do prawdy zamysłów i odpowiednich czynów. W erze informacyjnej prawdziwa informacja kształtuje nowe środowisko, a co za tym idzie — nową osobowość. Dobrze zdawał sobie z tego sprawę Łeś Taniuk, tak samo jak z tego, że celowy, brudny potok informacyjny deformuje ludzką psychikę i prowadzi do nieodwracalnych deformacji społecznych… Dlatego jego wezwanie: „do źródeł!”, do pierwocin, do dobra, do prawdy, do rdzennej istoty człowieka pozostaje i pozostawać będzie aktualne zawsze…
Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
Mykoła SŁABOSZPYCKI. Był najbogatszy na Ukrainie. Kontynuacja. Pocz. w nr 26 z 2018 r.
Wyobrażam sobie, jak Woźnickiemu pracowało się z ukraińskimi funkcjonariuszami. Może się mylę, ale z zastraszonymi radzieckimi urzędnikami wiodło mu się o wiele łatwiej niż z naszą skrajnie skorumpowaną i maroderską bracią. Bo straszniejszego potwora niż ukraiński urzędnik, moim zdaniem, nie ma dzisiaj na świecie. Potwierdzeniem tego może być odbudowa w czasach radzieckich zamku w Olesku, który odradzał się niby ciężko i długo (jednak porównując tempo prac z innymi zamkami już w niepodległej Ukrainie), szła jednak szybciej. Borys Hryhorowycz, jako wielki dyplomata, znajdował wspólny język na wszystkich szczeblach. W jednym z wywiadów opowiadał: w czasach komunistycznych wyrobił sobie zasadę, by nikogo o nic nie pytać i nie radzić się w sprawie zamierzeń. „Bo jeśli zapytasz, to nikt ci nie pozwoli. Zapytam: »Czy mogę jechać po ikony?« — co, obkom partii powie mi, że można? Po prostu jadę sobie. »Czy można robić zamek?« Też powiedzą: »Po co ten zamek?«. Ja sobie robię zamek. Różnie bywało. »A po co pan przyjechał?«. Może wyjść zwierzchnictwo, milicja. A ja im wyjmuję z kieszeni słowa Włodzimierza Iljicza: »Sztuka należy do ludu«. Komuś innemu wyjmuję z kieszeni słowa Hitlera z »Mein Kampf«: żeby zniszczyć naród, trzeba zniszczyć jego przeszłość. I wszystko… Tak właśnie jeździliśmy po tych obiektach”. Trzeba być Woźnickim, żeby w tamtych warunkach zacząć tworzyć muzea, odbudowywać zamki, zbierać kolekcję artefaktów, której w ostatecznym rozrachunku nikt w kraju nie potrafił ocenić według jej wartości — wymieniano sumy od 40 do 60 miliardów (!) dolarów. Gdzie, w jakim kraju taki człowiek nie zostałby ogłoszony bohaterem narodowym? Co prawda, u nas jednak przyznano mu tytuł Bohatera Ukrainy. Ale co on znaczy, jeśli u nas Bohaterami Ukrainy są i Juchym Zwiagilski, i Wołodymyr Łytwyn, i jeszcze wielu nie tylko superodrażających osobników, ale nawet banalnych korupcjonerów i bandytów. Borys Woźnicki to po prostu sprawiedliwy, święty człowiek w tym brudnym i mafijnym świecie, w którym przyszło nam przeżywać z myślą, że utrzymamy Ukrainę, obronimy ją w nierównej walce z quasi-ukraińską władzą. Nie piszę tutaj monografii o tym wybitnym historyku sztuki i pierwszorzędnym działaczu kulturalnym oraz twórcy przestrzeni historyczno-kulturowej. Piszę tylko o tym, jak nagle objawił mi się ten człowiek. Człowiek, który jakby zabłądził tutaj z innych czasów. Na przykład z XIX wieku, ze środowiska romantycznych idealistów i działaczy, którzy zjednoczyli się w „Hromadzie”. Czy tych, którzy jako młodsi dołączyli do „hromadowców” i na wyższy szczebel podnieśli ich sztandar (Wasyl Symyrenko, Jewhen Czykałenko, Serhij Jefremow, Petro Stebnycki…). Dzisiaj u nas takich ludzi nie ma. Oni albo się nie urodzili, albo wyginęli. Dzisiaj jest czas politycznych zdrajców, drapieżnych karierowiczów, cwaniaków wszelkiej maści, egoistycznych atamaników i profesjonalnych patriotów, którzy święcie są przekonani, że właśnie za patriotyzm trzeba im płacić duże pieniądze. Pośród całego tego motłochu Borys Hryhorowycz rzeczywiście wydawał się białą wroną. Według mojego głębokiego przekonania zrobił on dla Ukrainy więcej niż wszystkie nasze patriotyczne partie razem wzięte. Przytoczę dalej tylko jeden wątek z jego wieloaspektowej biografii. Odkrycie i zachowanie Johanna Georga Pinsla. Jeszcze jeden wyczyn życia Borysa Woźnickiego. Zaczął pisać książkę o swojej „pinselianie”. Jest tam niemało gorzkich epizodów. „Zebrałem jedną trzecią prac Pinsla. Dwie trzecie poszło na opał. Był przypadek, że przyjeżdżam i widzę, jak studenci tną na opał figurę Pinsla. Wyciągnąłem piłę z tej figury i zabrałem ją. I potem ona już u nas stała w ekspozycji — odbite ręce, twarzy nie ma…”. Jeszcze jeden poruszający epizod. „Był tutaj jeden przedstawiciel UNESCO, zapytał: »Jak pan ocenia tę figurę?«. Jak mu odpowiedzieć, jak ja oceniam tę niedociętą figurę? Mówię: »Dwieście tysięcy dolarów«. A kiedy wychodził, powiedział: »Niech pan nie myśli, że się targuję, po prostu byłem ciekaw, czy zna pan cenę tych rzeczy. Dwukrotnie prowadziłem aukcję w Londynie. Tę figurę, którą zaczęli ciąć, dajcie do Londynu, zaczynajcie od ośmiu milionów dolarów, dwanaście milionów otrzymacie«”. Wszyscy, którym Woźnicki mówił o realnej cenie rzeźb Pinsla na międzynarodowych aukcjach, odmawiali wiary. Oni są wychowani tak, że pewne pieniądze to przede wszystkim ropa, gaz, zboże, złoto. A do uświadomienia sobie wartości sztuki muszą jeszcze długo dorastać. Nie mieści im się w głowach, dlaczego to — i czy to rzeczywiście prawda? — płótna Van Gogha, Maneta, Degasa, Picassa, Salvadora Dalego kosztują tyle, że za nie trzeba by sprzedać rzeki ropy. Woźnicki jeździł po miastach i wsiach Zachodniej Ukrainy. Zajmował się zamkami, zbierał niezniszczone artefakty. Przerażała go ilość zniszczonego. W tym samym wątku z Pinslem przytacza szczegół: „Tak więc trzynaście takich figur poszło na opał tam — nie zdążyliśmy. Było osiemnaście figur, pięć z nich wyrwaliśmy — bez głowy, bez rąk, a trzynaście zostało pociętych. To było straszne niszczenie”. Taki los twórczego dziedzictwa ukraińskiego Michała Anioła w barbarzyńskiej Ukrainie, która nijak nie może pojąć, dlaczego jest beznadziejnie biedna i ciemna. Ponad dziesięć lat temu jeden z dziennikarzy opisał epizod, który świadczy nie tylko o wysokim profesjonalizmie Woźnickiego, ale i o jego wyjątkowej intuicji zawodowej. „Przyszło mi się przekonać, jak zdumiewający jest dar Borysa Woźnickiego rozpoznawania w pozornie codziennej rzeczy starodawnej unikalnej relikwii. Mowa o trzy-metrowej figurze z wizerunkiem ukrzyżowania Jezusa Chrystusa, która dziesięcioleciami stała w kącie młynowskiej cerkwi Świętej Opieki. Figura trafiła tutaj z dawnego młynowskiego kościoła, zburzonego w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku. A już na początku obecnego stulecia na prośbę parafian katolickiego kościoła świętego Jana Nepomucena krzyż przekazano do Dubna. I oto kiedy przebywał w swoim rodzinnym mieście i zobaczył rzeźbioną figurę, Borys Woźnicki z radości od razu oświadczył: »Przecież to praca z kolekcji uczniów Pinsla!«. Tak, słynnego ukraińskiego rzeźbiarza drugiej połowy XVIII wieku, którego trzy posągi do dziś zdobią fasadę soboru świętego Jura we Lwowie”. Po ekspertyzie słowa Woźnickiego potwierdziły się: figura pochodzi z kręgu mistrzów Pinsla. Zagraniczni kolekcjonerzy od razu wycenili ją na astronomiczną sumę. A to przecież jeszcze nie sam Pinsel! Były próby sprzedaży figury za granicę. Ale Woźnicki zrobił wszystko, żeby została na Ukrainie. Tutaj trzeba przypomnieć, jak nasze Ministerstwo Kultury i „działacze państwowi” a la złowieszczo pamiętny Tabacznik (był wicepremierem ds. humanitarnych) legitymizowali rozkradanie dzieł sztuki na Ukrainie. Wtedy wyszedł specjalny dekret Gabinetu Ministrów o rozwoju turystyki. Intencje rządzących niby dobre, jednak nie na darmo mówi się, że dobrymi chęciami piekło jest wybrukowane. Piątym punktem tego dokumentu muzeom zezwalano na sprzedaż (!) rzeczy niebędących rarytasami. To otwierało ogromną przestrzeń dla rozkradania dzieł sztuki. Zbiorą się kilku urzędników, sporządzą odpowiedni akt — i upatrzony przez nich arcydzieło jest już „nierarytetowe”. Oficjalnie sprzedają je za grosze komukolwiek, a dopłatę gotówką lokują w swoich bezdennych kieszeniach. I już nie trzeba było kraść nielegalnie, jak ukradli w Odessie obraz Caravaggia. Jak niejednokrotnie okradano lwowskie muzea. Już odpadła potrzeba zabijania ludzi dla zawładnięcia artefaktami. (W 1992 roku zastrzelono dwóch pracowników Woźnickiego, obaj mieli po 37 lat…) Wtedy nabrał rozmachu legalny, poparty wspomnianym dekretem rabunek muzeów. Jest jeszcze co kraść na Ukrainie. I oto wysokim dostojnikom do ich osobistych kolekcji gorliwi urzędnicy wręczają dzieła światowej sztuki i narodowe arcydzieła. Sytuacja straszniejsza niż nawet w najbardziej zacofanych krajach afrykańskich. To, co należy do państwa ukraińskiego i narodu ukraińskiego, w mgnieniu oka staje się osobistą własnością dostojnej persony, która wyszła z banalnych nuworyszy, którym wyjaśniono: dzieła sztuki to nie po prostu pieniądze, a wielkie pieniądze. Dlatego o ich apetytach nie warto nawet mówić. Woźnicki ze wszystkich sił sprzeciwiał się sprzedaży eksponatów muzealnych. Nie bał się na wszystkich szczeblach powtarzać, że ten dekret Gabinetu Ministrów wyrządza wielką szkodę państwu i pogłębia katastrofę humanitarną, w której znalazła się Ukraina. W jego administracyjnych włościach nie znaleziono na sprzedaż ani jednego „nierarytetowego” dzieła. Konfrontacja z urzędnikami-maroderami bywała momentami szczególnie napięta. Ot, powiedzmy,
taki epizod. Oczywiście bez Woźnyckiego po prostu nie mogłoby dojść do odrodzenia słynnego pałacu Rozumowskiego. Stał się on duszą i mózgiem tej sprawy. W jednym z wywiadów wspomniał o takim szczególe, szukając sposobu i środków na wypełnienie pałacu: „Trzeba było zrozumieć Rozumowskiego — jak by on to zrobił. W jednym miejscu przeczytałem, że Rozumowski, aby pokazać, że pochodzi ze wsi, w salach paradnych trzymał przedmioty sztuki ludowej. Jakie przedmioty? Kobeniak i fujarkę. Co to jest kobeniak — nie mam pojęcia. Na Czernihowszczyźnie dowiedziałem się, że to taka szuba z kapturem, żeby, kiedy pasiesz krowy i pada deszcz, jest zimno, było ci ciepło. Znalazłem takiego kobeniaka w Czernihowie. Zrobiliśmy to jakieś pół roku temu i ludzie stoją tam w kolejce po trzy godziny. Muzeum zarobiło już milion…”. Ale — uwaga! — urzędnik państwowy nie pozwoli wam skorzystać z zarobionych pieniędzy. Nie byłby sobą, gdyby nie zdarł z was ostatniej koszuli. Na tym temacie zatrzymuje się Woźnycki. „Miałem pieniądze na specjalnym koncie — to te pieniądze, które zarobiliśmy. Istnieje prawo państwowe — tych pieniędzy nikt nie ma prawa ruszać. Dysponuję nimi ja — mogę kupić za nie jakiś obraz, coś innego. Te pieniądze zabrano… A u mnie stoi transport — potrzeba sześciuset hrywien na przegląd techniczny… I takich problemów jest teraz wiele, a my nie wiemy, jak je rozwiązywać…”. Korespondent pyta, jakie podstawy mieli urzędnicy do tego maruderstwa. Odpowiedź: „Skarb państwa zabrał. Teraz przydzielają nam po czterysta-pięćset hrywien. Bardzo trudna sytuacja. I nie wiadomo, co będzie dalej. Wszyscy mówią o gospodarce. A gospodarka zaczyna się od kultury”. Nawiasem mówiąc, powiedziane to było jeszcze ponad dziesięć lat temu, ale nasi władcy (już kilku zaciągów) do tej pory tego nie pojęli. Może dlatego, że władza kulturalna w ukraińskim wydaniu to podręcznikowy oksymoron. Życiowa mądrość, niewiarygodna cierpliwość i unikalne poświęcenie pomogły Woźnyckiemu przetrwać zarówno w czasach komunistycznych, jak i już w niepodległej Ukrainie, kiedy to, jak wielokrotnie wyznawał, wiodło mu się w jego działaniach ani trochę lżej (Zamek Oleski w tamtych czasach odnowił — aż trudno w to dziś uwierzyć! — w pięć lat. A oto Złoczowski już za władzy ukraińskiej zabrał ćwierć wieku. A Podhorecki — to jeszcze smutniejszy temat i statystyka). Swoją drogą, Borys Hryhorowycz twierdzi: „Zamek Podhorecki nie ma sobie równych w całej Europie Środkowej. To jest cud-pałac-zamek. Chcemy odrodzić park z początku XVII wieku przed zamkiem Podhoreckim, o którym krążyły legendy”. Ludziom dalekim od tej sprawy wszystko wydaje się nie takie skomplikowane. Chcecie odrodzić — odradzajcie. Wynajmijcie brygady specjalistów, wyznaczcie im, jak to mówią, „plan do dworu” — i naprzód. Ale tutaj jest bardzo wiele „ale”. „Aby zbadać te parki, trzeba mieć archeologów, którzy się na tym znają. Wykopali jakiś korzonek — i co? Jakiego drzewa to korzeń, jakie drzewo tu rosło? W tym miejscu trzeba posadzić takie samo drzewo! Gdzie ścieżka, gdzie podziemne rury pod fontanny? Zwróciłem się do ministra kultury Polski i za tydzień z Polski przybywa cała grupa archeologów, którzy jako partnerzy będą nam pomagać badać ten park”. Woźnycki wiedział, że zwracanie się do naszego ministerstwa kultury jest bezowocne: nawet na formalną odpowiedź czekałoby się latami. A jeśli już przyszłoby co do praktycznych działań, to nasz urzędnik bez żadnej dyplomacji zapytałby go: „A co ja osobiście będę z tego miał?!”. W jednej ze świątyń Borys Hryhorowycz odkrył największe na świecie obrazy XVII wieku „Bitwa pod Wiedniem”, „Bitwa pod Parkanami” (osiem na osiem metrów). I wszystko to — w oddzielnych kawałkach. Gdzie to restaurować, jak, za jakie środki? U nas to pełna beznadzieja. Znowu zwrócił się do Polaków. Zamek Królewski w Warszawie otrzymuje 250 tysięcy euro na renowację zabytkowych obrazów. W ciągu kilku lat znaleziska Woźnyckiego zostały odrestaurowane. Polacy mają również prawo od czasu do czasu eksponować je. U nas nawet ludzie dalecy od tych wszystkich spraw dobrze wiedzą, że Polacy znacznie aktywniej interesują się pozostawionymi na Ukrainie zabytkami niż Ukraińcy, do których to wszystko należy. Swego czasu z wielką goryczą odkrył to także Borys Hryhorowycz. Ale od razu zrozumiał: wojny o prawo do dziedzictwa to sytuacja patowa. Trzeba szukać rozsądnego kompromisu. Zaproponował: nazwijmy to „wspólnym dziedzictwem” i wspólnie o nie dbajmy. Okazało się, że to absolutnie akceptowalna propozycja. Ostatecznie o tym wszystkim trzeba pisać osobną książkę. Będzie ona użyteczna nie tylko dla muzealników, którzy stykają się z takimi problemami, ale i dla wszystkich działaczy kultury oraz polityków, którzy muszą uczyć się działać konstruktywnie i w każdej sytuacji znajdować rozsądne wyjście. Borys Hryhorowycz takiej książki nie napisał, tak jak nie napisał wspomnień (a byłyby one bezcenne!), ponieważ był całkowicie pochłonięty sprawami praktycznymi i badaniami naukowymi. Zostawił nam tylko pojedyncze komentarze i wyznania, które wyjaśniają, skąd wzięło się u niego poczucie misyjności swojej działalności. Oto jeden z takich ważnych momentów, który rzuca światło na narodziny wielkiego zamysłu. Fragment z jego notatek o swojej działalności: „I kiedy uczyłem się w Leningradzie, to trochę mnie diabli brali: jedziesz — pałace, Pietrodworec, Pawłowsk, a u nas na Ukrainie nie ma niczego. Uczyłem się na historii sztuki, to u nas dopiero w 63. roku zaczęli czytać kurs „Sztuka narodów ZSRR”. A tak — tylko Rosja i Europa. Było mi przykro. I ja, kiedy już wszystko skończyłem, postanowiłem, że będę jakoś podnosił ukraińską sztukę. Miałem szczęście, bywałem dużo za granicą — ja pracuję”
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
dyrektorem od pięćdziesięciu lat i został włączony do międzynarodowej rady muzeów. Zobaczyłem świat, zobaczyłem, jak i co się robi, i postanowiłem, że i u nas trzeba coś robić. I pojechałem. Lata 60., 70. i część lat 80. to najbardziej aktywna część mojego życia, zebraliśmy wtedy ponad trzydzieści tysięcy rzeczy, które dziś wycenia się mniej więcej na siedemnaście miliardów euro. Ale nie chodzi o wycenę, pieniądze to tak sobie. Ale to, co przywieźliśmy, jest, a tego, czego nie przywieźliśmy, prawie już nie ma. Policzyłem, że w latach trzydziestych na Ukrainie zniknęło piętnaście tysięcy cerkwi. A w każdej cerkwi był ikonostas, a ikonostas to trzydzieści ikon — i to wszystko zniknęło. Pół miliona ikon przepadło: spalili, wyrzucili — nie wiem. Z obwodu lwowskiego wyjechali Polacy — zostawili pięćset kościołów katolickich, i prawie wszystko w kościołach pozostało tak, jak było. Potem, w 46. roku, zamknięto cerkwie. U nas zamknięto osiemset cerkwi”. Tak właśnie przeżył swoje życie ten mężczyzna, niezrozumiany przez wielu, który nigdy nie dbał o siebie. Bo żył tylko tym, co stało się jego osobistą religią. Oczywiście to, że nie miał wolnego czasu ani dla siebie, ani dla rodziny, spowodowało rozpad rodziny i żył samotnie. Wspomniałem tu tylko pobieżnie jego główne dokonania. Bez imponujących statystycznych szczegółów, bez setek konkretnych epizodów. Aby o tym wszystkim wyczerpująco opowiedzieć, trzeba napisać albo monografię, albo jego naukową biografię. Zarys tej biografii namiętnie wygłosił w siedzibie Lwowskiej Organizacji Związku Pisarzy Roman Łubkiwski, kiedy w przededniu ukraińskiej niepodległości nacjonaliści-radykałowie, wypędzając wszystkich „wczorajszych”, oczyszczając korytarze władzy z partokratów, dotarli do Woznyckiego: „Współpracował z komitetem obwodowym partii, był członkiem KPZR — na emeryturę!” Wtedy wiele niewinnych drzazg poleciało we wszystkie strony. Ku czci pisarzy, oni wylali zimny prysznic na głowy radykałów: „Nie w tę stronę bijesz, Iwanie!” Woznycki pozostał na swoim stanowisku. A ponad dwie dekady później znany nasz polityk i założyciel fundacji „Rідна країна” Mykoła Tomenko podkreślił: „Obecnie nie sposób pojąć, jak Woznycki zdołał odbudować i zwrócić ludziom zamek w Oleському za czasów sowieckich. Podobnym heroicznym czynem jest także realizacja jego kolejnego projektu — odbudowy zamku w Złoczowie, który dziś przyjmuje dziesiątki tysięcy zwiedzających z całego świata. Do większości projektów, które realizował Woznycki, udawało się znaleźć fundusze, bo wierzono mu, byli pewni, że to właśnie on jest tym człowiekiem, który wie, jak propagować i ratować ukraińską kulturę. Właśnie Borys Hryhorowycz stworzył pierwszy precedens w czasach niepodległości, kiedy Ukraina otrzymała prawo do zaprezentowania w Luwrze pierwszej wystawy dzieł Pinzela. Ten ostatni jest światowie znanym rzeźbiarzem, który żył i tworzył na Ukrainie. Jego rękom w ukraińskim baroku i rokoko należy ponad 60 dzieł. Woznycki niezwykle troszczył się o tę wystawę, bo było to ważne wydarzenie zarówno dla jego życia, jak i dla całej Ukrainy. Podczas mojej ostatniej wizyty we Lwowie Woznycki pokazywał przebieg restauracji wielu dzieł Pinzela, które wkrótce zostaną przewiezione do Paryża. Tam odbędzie się unikalna prezentacja tego genialnego mistrza, który swoje ostatnie i najsłynniejsze prace stworzył na Ukrainie. Wystawa Pinzela w Luwrze otworzy się 21 listopada 2012 roku i potrwa aż do końca lutego 2013 roku. Jeśli przeanalizować historię odbudowy i restauracji zabytków historyczno-architektonicznych na Ukrainie, trudno znaleźć choćby jeden, w którym nie obyło się bez konsultacji Borysa Woznyckiego. Służył radą w okresie odrodzenia pałacu Kyryła Rozumowskiego w Batурynie. Konsultował także prace nad odbudową rezydencji Bohdana Chmielnickiego w Czehryniu. Faktycznie, bez jego udziału nie obszedł się żaden znany projekt odrodzenia ukraińskich zabytków…” Wtedy wielokrotnie słyszałem, że Borys Woznycki jest najbogatszym człowiekiem na Ukrainie. Zgromadził kolekcję sztuki, której wartość przewyższa zasoby złotowalutowe państwa. Żadni Achmetowowie, Kołomojscy, Pinczukowie, Jarosławscy nie mogliby się z tym równać. Ale w całej tej historii jest dość istotny szczegół: wszystko, co zebrał, oddał państwu, uczynił to narodowym dobrem i narodową dumą. Woznycki był bezsrebrnikiem, sprawiedliwym człowiekiem w grzesznym ukraińskim świecie. Nigdy nic nie mogło mu przylgnąć do rąk. Ta kolacja stała się naszym odkryciem Borysa Woznyckiego. Dotąd my (być może z wyjątkiem lwowiaków) postrzegaliśmy go nie jako żywego człowieka z charakterem, lecz jako pewnego rodzaju człowieka-ideę, z duszą zapiętą na wszystkie guziki. Podczas tej podróży do Równego poprosiliśmy Woznyckiego o spotkanie z zamkiem w Oleському. I on osobiście oprowadził nas dwugodzinną wycieczką. Gryzłem sobie łokcie, że nie miałem wtedy dyktafonu. Woznycki zdumiał nas erudycją. Dopiero tam dotarło do mnie, kogo mamy w jego osobie. A potem zrobił nam jeszcze jedną wycieczkę. Zaprowadził nas do dawnego katolickiego klasztoru Zakonu Kapucynów, gdzie przechowywane są dziesiątki tysięcy cennych artefaktów. Ktoś z nas wziął do ręki starożytne krucyfiks i zapytał Borysa Hryhorowycza, ile może kosztować. Odpowiedział, że za niego mógłby kupić willę na Florydzie. Osłupiałe milczenie było reakcją na jego słowa. Półtora miesiąca po jego 86. urodzinach, 23 maja 2012 roku, Woznyckiego zabrakło. Około dziewiątej wieczorem na drodze między wsiami Kurowyczi a Peczenija w rejonie złoczowskim doszło do wypadku samochodowego. Borys Hryhorowycz spieszył do wsi Pomoriany, gdzie troszczył się o odrodzenie starożytnego zamku. Bohater Ukrainy, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, zasłużony działacz polskiej kultury, doktor „Honoris causa” Krakowskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki, nagrody im. J. Kochanowskiego… (Dość tych wyliczeń — on jest większy niż wszystkie jego nagrody i tytuły) stoi mi w pamięci w skromnym garniturku (wyraźnie „nie na rangę”) i z zachwytem pokazuje całe to bogactwo, które zgromadził w dawnym katolickim klasztorze. Jakże można go zapomnieć?! Tacy ludzie spotykają się raz, bo kto wie na ile lat.
Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
Komisja konkursowa do przyznania Ogólnoukraińskiej Nagrody Literackiej im. Wasyla Symonenki informuje, że od 1 lipca 2018 roku rozpoczęto przyjmowanie prac twórczych w celu zdobycia nagrody. Przyjmowanie prac na konkurs potrwa do 15 października 2018 roku. Nagroda została ustanowiona przez Czerkaską Radę Obwodową i Czerkaską Obwodową Administrację Państwową przy wsparciu Narodowej Spółki Pisarzy Ukrainy, Czerkaskiej Obwodowej Organizacji NSPU, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. H. Szewczenki oraz Ligi Ukraińskich Mecenasów w celu upamiętnienia pamięci poety-humanisty Wasyla Symonenki, szerokiego popularyzowania jego imienia i twórczości, wspierania młodych talentów, zachęcania profesjonalnych i nieprofesjonalnych literatów do twórczych poszukiwań w dziedzinie literatury, do pisania wysokoartystycznych dzieł literackich o wydźwięku obywatelskim, skierowanych na budowę niezależnej demokratycznej Ukrainy.
Nagroda przyznawana jest w dwóch nominacjach: a) za najlepszy pierwszy tomik poetycki (debiut poetycki), którego treść odpowiada wskazanemu kierunkowi tematycznemu; b) za najlepszy utwór artystyczny (poezja, proza, dramaturgia), którego treść odpowiada wskazanemu kierunkowi tematycznemu. Do udziału w konkursie dopuszcza się utwory lub publikacje im równorzędne w czasopismach literackich, wydane w ciągu ostatnich 3 lat, nienagrodzone innymi nagrodami, które zyskały wysoką ocenę krytyki literackiej, opinii publicznej i szerokiego kręgu czytelników. Językiem utworów jest język ukraiński. Prawo zgłaszania utworów do nagrody mają zespoły związków twórczych i towarzystw, instytucji i placówek artystycznych, naukowo-dydaktycznych, kulturalno-oświatowych (przy czym należy dołączyć odpowiedni protokół). Każda z organizacji może zgłosić do nagrody jeden lub kilka utworów jednego autora. Nagroda pośmiertnie nie jest przyznawana.
Zgodnie z regulaminem komisja konkursowa dokonuje wyboru zgłoszonych prac do udziału w konkursie i wyznacza laureata, któremu wręcza się dyplom, odznakę oraz nagrodę pieniężną w wysokości 15 tysięcy hrywien w każdej kategorii. Lista prac dopuszczonych do udziału w konkursie zostaje opublikowana w prasie. Od 15 października do 30 listopada organizowana jest ich dyskusja publiczna. Podsumowanie konkursu zostaje zakończone do 1 grudnia. Ogłoszenie nazwiska laureata do 15 grudnia 2018 roku. Wręczenie nagrody — w Czerkasach. Wszystkie niezbędne propozycje i materiały należy składać lub przesyłać na adres: Czerkaska Obwodowa Organizacja Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, ul. Bajdy-Wyszniweckiego 17, biuro 109, Czerkasy, 18000. Tel. (0472) 37-73-54. Zapraszamy do udziału w konkursie.
W. POLISZCZUK, przewodniczący komisji konkursowej
Maschinelle Übersetzung
Andrij BUDKEWYCZ, m. Dniepr
Ołeksandr Samijlenko to artysta z Siczesławszczyzny, tu toczy się jego życie. Urodził się w miasteczku Czasiw Jar na Ługańszczyźnie. W latach 70. próbował zostać studentem szkoły artystycznej, ale mu się nie udało. Wtedy: „Jechałem autobusem na stojąco, przejeżdżaliśmy most przez Samarę, ogarnął mnie taki żal, taka porażka,.. postanowiłem — więcej nie będę próbował się dostać…” — wspomina artysta. W młodości, kiedy wybiera się życiową drogę, Ołeksandr wykazywał wielkie zainteresowanie różnymi gatunkami i kierunkami malarstwa. Zapoznawał się z twórczością A. Petryckiego, W. Krychewskiego, H. Sobaczko-Szostak, M. Prymaczenko, K. Biłokur i zgłębiał ukraińskie pisankarstwo. W szerszym znaczeniu studiował historię Siczesławskiego Kraju, Ukrainy oraz historię sztuki. Był niezwykle zachwycony, gdy po raz pierwszy zobaczył w oryginale obrazy P. Gauguina. Ołeksandr Andrijowycz to człowiek o rzadkiej skromności, szlachetny duszą, obdarzony głęboką dobrocią, właściwą naszym rodakom. Kiedy z nim rozmawiałem, zawsze starał się opowiadać więcej o swoich przyjaciołach-artystach, znanych malarzach Siczesławszczyzny Wołodymyrze Padunie, Walerym Hrecznym (obaj odeszli w zaświaty) i Jewhenie Derkaczu. Poznaliśmy się zaś w grudniu zeszłego roku. To malarz, który charakteryzuje się wyrazistym malarskim indywidualizmem. Na początku lat 70. ubiegłego wieku w ówczesnym Dniepropetrowsku ukształtował się niewielki zespół artystów o podobnych poglądach, a mianowicie: W. Padun, W. Hreczny, J. Derkacz, O. Samijlenko. Pierwsi dwaj uczyli się w szkole artystycznej, ale wtedy się nie znali. Walery Hreczny później studiował w Kijowskim Państwowym Instytucie Sztuki Dekoracyjnej i Użytkowej, tajniki fachu malarskiego odkrywał dla siebie w pracowni słynnej Tetiany Jabłońskiej. Tę grupę twórczą nazwiemy Ohrińską grupą malarzy. Ołeksandr Samijlenko dzieli się wspomnieniem: „Po tym, jak poznałem Hrecznego i Padunа, chodziłem do Wołodymyra Padunа do pracowni, wtedy pracował jako artysta-dekorator dworca kolejowego. Padun był prawdziwym kozakiem. Często wyjeżdżaliśmy na plenery. Pewnej jesieni, mniej więcej w 1972 roku, wybraliśmy się we troje do wsi Odynkiwka, malowaliśmy szkice, robiliśmy rysunki. Malowaliśmy wyłącznie z natury, a przecież ślepo kopiować widoki okolicy nie wypada… Padun wtedy używał przeważnie stonowanych barw pastelowych, a my z Hrecznym pisaliśmy otwartymi, jaskrawymi kolorami… Na początku lat 80. nasza czwórka przedstawiła na wystawę obrazy o tematyce pejzażowej. Na pracach były przedstawione step, Samara, chatki… Obrazów nie przyjęto, podobne rzeczy zdarzały się wielokrotnie. Rzeźbiarz Żyradkow wygłosił słowny „wyrok”: „Co to właściwie przynieśliście?”. W mieście nad Dnieprem działało jeszcze jedno zrzeszenie artystów, stowarzyszenie „Step”, założyciel Wołodymyr Łoboda. Artyści należący do stowarzyszenia również zupełnie nie wpisywali się w „współczesność”: Wołodymyr i Ludmiła Łobodowie, S. Kowyk-Alijew, O. Niemiatyj, A. Sołohub, W. Bublyk. Malarze-„stepowcy” i Ohrińska czwórka utrzymywali dobre, przyjacielskie stosunki, ale wspólnych wystaw nie było… Wśród malarzy Dniepru Ołeksandr Samijlenko wyróżnił Ilka Zubka i Tymofija Strohanowa — znakomitych artystów, zauważył. W pejzażach autorstwa Samijlenki jest i zachmurzone niebo, i rozległy step, i jary oraz pagórki, topole, wierzby, to wszystko zawiera w sobie owo wieczne pierwiastko, to, co nie przemija, jak i wieczny Mamaj… „Początek lat 90., szedłem jakby sam, a zarazem nie sam, bo był zespół, radziliśmy się, pomagaliśmy sobie nawzajem, pracowaliśmy bardzo dużo. U Jewhena Derkacza pojawił się „Zaporożec”, pojechaliśmy do wsi Jahidne. Kiedy się rozejrzeliśmy — pomyśleliśmy, to raj na ziemi, wszędzie bujna zieleń, wśród pagórków rozrzucone chatki-mazanki, wokół cisza… Wielokrotnie wracaliśmy do tej wsi, zżyliśmy się z nią, stworzyliśmy wiele szkiców. Dokąd zmierzam teraz? Chcę stworzyć serię prac, no, nie czysty naiw, ale takie prace, w których byłaby widoczna pierwotność, ludowość, zakorzenienie w ukraińskiej istocie. Materiał leży i czeka na opracowanie…” — tak zakończył swoją opowieść artysta. Niedawno odbyły się dwie duże indywidualne wystawy obrazów malarza Samijlenki: „Pejzaże Prysamar’ja” w Muzeum Ukraińskiego Malarstwa oraz w prywatnej galerii „Fund Art” — „Ohriński szlak”. Obie wystawy wywołały pozytywny rezonans w kręgach artystycznych miasta. Obrazy artysty, wykonane w autorskiej technice, zyskały nowych zwolenników i zostały docenione przez dawnych miłośników twórczości Ołeksandra Andrijowycza.
Maschinelle Übersetzung
Jarema HOJAN, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, zasłużony działacz sztuki Ukrainy. Zakończenie. Pocz. w nr 22, 23, 24 za 2018 r. I tak samo, jak mama, ukazuje się córce Raisie przed oczami w świetlistej aureoli za najdalszymi rzędami wielkiej sali koncertowej czy wiejskiego klubu, kiedy ona ludziom w pieśni wyśpiewuje duszę, uświęca się i spowiada, jednocześnie czując, że zza kulis patrzy na nią Marusia Czuraj. Imię sławnej połtawianki usłyszała po raz pierwszy od Anatolija Paszkewycza, bo nigdy nic nie wiedziała o stworzonych przez Marusię Czuraj pieśniach i cudownej śpiewaczce z Połtawy, chociaż jeszcze z dzieciństwa lubiła śpiewać i „W końcu grobli szumią wierzby”, i „Czemu woda mętna”, oraz inne pieśni, ale nawet nie domyślała się, czyje one są. Z czasem otrzymała też pieśni o legendarnej dziewczynie i śpiewała jako solistka Połtawskiej Filharmonii razem z zespołem „Czurałiwna”, a prawdziwą istotę Marusi Czuraj odkryła poetka Lina Kostenko: „My z mamą, czytając jej powieść w wierszach, i płakałyśmy, i śmiałyśmy się, i smuciłyśmy się, i radowałyśmy się. Życie Marusi Czuraj wydało nam się tak samo proste, ziemskie, jak i nasze. My nawet pobyłyśmy w tym miejscu, na obrzeżach Połtawy, gdzie ona się urodziła i gdzie my mieszkałyśmy, widziałyśmy studnię, z której Marusia Czuraj czerpała wodę. Wiele w jej życiu nie różniło się od mojego, od setek połtawianek. Ale w miłości ona szczęścia nie miała, dlatego i zostawiła nam smutne, niewesołe, czasem tragiczne pieśni... Maminy modlitwy i pieśni Marusi Czuraj — te świętości, te święte kobiety zawsze są ze mną”. A jeśli chodzi o to, jaki powinien być repertuar pieśniarski śpiewaczki, to postanowił ją tak, na przykład, pouczyć pewien partyjny urzędnik, twardo oświadczając, że nie ma ona prawa śpiewać pieśni „Synowi” Wasyla Symonenki i Anatolija Paszkewycza. Kobieta zdziwiła się takim zakazem pieśni, w której nie ma nic tak złego, żeby jej nie można było pokazywać ludziom, wszak Wasyl Symonenko, gdyby napisał tylko wiersz „Synowi”, to pozostałby na zawsze w ludzkiej pamięci, a pieśń już obiegła całą planetę. I usłyszała w odpowiedzi: „A pamiętacie te słowa: „I jeśli upadniesz ty na cudzym polu, przyjdą z Ukrainy wierzby i topole...” Dlaczego to nasi żołnierze padają na cudzym polu? Czyżby oni byli najeźdźcami?” Zabolały serce i dusza Raisy Kyryczenko i ona przez łzę cierpiąco rzekła, że pamięta, bardzo dobrze pamięta, jak wielu żołnierzy, synów Ukrainy, poległo w Europie, i żaden jej wujek nie wrócił z wojny, nie wiadomo gdzie są pochowani, i nie sami oni tam poszli: „Ja im zdradzę, jeśli nie będę śpiewać pieśni „Synowi”. Ta pieśń musi żyć!” I nie usunęła Raisa Kyryczenko pieśni „Wyrośniesz ty, synu” ze swojego repertuaru ani wtedy, kiedy śpiewała sama, ani w szczęśliwych siedemnastu latach, śpiewając razem z Czerkaskim Chórem Ludowym, tak jak strzegła i pieśniarskiej perły „Mamina wiśnia”, która poleciała w świat z jej głosu. I wyłoniła się ze snu-dzieciństwa białą łabędzicą w tęczowym towarzystwie „Mamina wiśnia” Dmytra Łucenki i Anatolija Paszkewycza, niby ukwiecona koralami w ogrodzie, i mama szczęśliwa i smutna pod świergot wiśni odprowadzała syna za wieś, i razem spotykali, kiedy on za wiosnami, które odpływały w błękitną dal, wracał do domu, i wszystko wydawało się synowi, że mama-wiśnia śpieszy ścieżką w ogrodzie mu naprzeciw, i pieśń miłości z dzieciństwa, jak modlitwa, rozbrzmiewa i woła do ojcowskiej chaty, ale już nie raduje lato duszy młodej, bo „płacze teraz białym kwieciem mamina wiśnia w sadzie”. Złożyła białe łabędzie skrzydła pamięci i miłości „Mamina wiśnia”, i naraz w tej niebiańsko-tęczowej ciszy, która modlitewnie oświeciła nas, Anatolij Paszkewycz zdecydowanym ruchem zdejmuje swój koncertowy żakiet szczególnego kroju, jak dla dyrygenta-chórmistrza, i takim samym pięknym ruchem, jak płynięcie artystycznej ręki przed chórem, zarzuca mi na ramiona i bratersko obejmuje. Myślę, że chyba gorąco drogiego gościa, chociaż i w dość przestronnym gabinecie, bo w przyrodzie włada lato, ale słyszę słowa: „Noście na zdrowie! To dla was na pamiątkę moja pieśń, którą wy lubicie śpiewać!” Mam nadzieję, że to żarty w szczęśliwej godzinie słonecznego i gorącego południa pośród rozpalonego lata, i w takiej samej żartobliwej tonacji staram się zdjąć z ramion żakiet i ze szczerym podziękowaniem zwrócić sławnemu kompozytorowi, twórcy chórów i ich głównemu chórmistrzowi. Ale uczynić to mi się nie udaje, bo cicho rozbrzmiewa ostrzegawcze słowo, że to prezent od serca, a prezentów, jak i pieśni wyśpiewanych duszą, nie zwraca się. Podporządkowałem się Anatolijowi Paszkewyczowi i stałem pośrodku zalanego słońcem gabinetu „Weselki” w jego koncertowym żakiecie, zarzuconym na ramiona, i przed oczami naraz mignęła tatowa ręka przed chórem wsi Załucze nad Czeremoszem w klubie, zbudowanym jeszcze przez „Proświtę” Domu Ludowym, i słyszę, jak skrzydlato wzlatuje w niełatwe powojenne lata silna duchem narodu „Werchowyno, świecie ty nasz!” Mykoły Ustijanowycza, pobratymca Markijana Szaszkewycza. A gość przytulił do piersi egzemplarze sygnalne książki „Mamina wiśnia”, objął po bratersku i skierował się do drzwi z proświcianinem Mykołą Cymbalukiem, tak samo wesoły, młody, wysoki duchem, jak godzinę temu wchodził, tylko teraz już tylko w samej cudownej białej koszuli. My całą tęczową rodziną odprowadzaliśmy drogiego Anatolija Paszkewycza do oświetlonego słońcem paradnego wejścia naszego domu i zielonego ogrodu, jak i jego uskrzydloną pieśń. Poszedł Rycerz Ukrainy w świat walką tworzyć jej duchową artystyczną skarbnicę... Pamiętnie płynął i świecił przez lata ten dzień tajemny, jak piękna tatowa postać chórmistrza przed wiejską amatorską kapelą prośwician w świętości śpiewu, jak maminy pieśni i mamina wiśnia pod oknem rodzinnej chaty. Dzień tęczowy chodził razem ze mną, a z szafy, tylko otworzę drzwiczki, spojrzy na mnie koncertowy żakiet Anatolija Paszkewycza, jak podarowana pieśń, i rozbrzmi głos jego łagodny, jak wiśniowe kwitnienie obejmie łaskawie-dusznie: „Noście na zdrowie! To dla was na pamiątkę moja pieśń, którą wy lubicie śpiewać!” Przeglądam strony wydanej w swoim czasie książki „Mamina wiśnia” (1994) i zatrzymuję wzrok na opowiadaniu-noweli „Kwiat maminej wiśni” — wspomnienie Anatolija Paszkewycza o podróży autobusem do rodzinnej wsi Baraniwki odwiedzić chorego ojca-inwalidę. I w ciężkich wspomnieniach o przeżytym wypłynęło w wyobraźni Anatolija Paszkewycza widziadło — bazar pośrodku wsi po wojnie, gdzie odbywało się wiele niby teatralnych widowisk z mizanscenami, a pośród nich — epizod, którego nie można zapomnieć, bo to najgłębiej wbiło się w pamięć frontowcom: „Siedzieli beznożni i bezręcy, w gimnastiorkach, na piersiach — bojowe ordery i medale, a obok nich — furażerki, a w furażerce — miedziaki... A dalej stali, napierając na kule, ci, którzy mogli coś sprzedać: szynel, czapkę... Pewnego razu podszedłem do czarnowłosego, jak Cygan, młodego kaleki, który trzymał w jedynej ręce czapkę, i zapytałem: — Wujku, ktoż kupi ją od was, latoż teraz?”
— Ot — mówi — ty i kup, a kiedy uderzą mrozy, wtedy i wspomnisz wujaszka. — Byłoby za co, może i kupiłbym — odpowiedziałem, wzdychając. Frontowiec uważnie popatrzył na mnie, uśmiechnął się łagodnie i zapytał: — A jak cię zwą? — Tolko — mówię, a u niego, widzę, łzy w oczach i niby sam do siebie cicho mówi: „I mój już taki byłby...”. — Na, Tolko-barabolko, tę czapkę i grzej zimą uszy — powiedział nagle frontowiec i naciągnął mi czapkę na głowę — noś na zdrowie! Za każdym razem, gdy brałem tę czapkę do rąk, w oczy wpadała mała, okrągła, średnicy kuli, staranna łatka. Dziękuję wam, wujaszku-frontowcu, za czapkę, która ogrzewała mi nie tylko uszy, ale i duszę...”. Czytałem nowelę i wspominałem trójkąty-wieści od taty z tego strasznego wojennego piekła, które on z walkami przeszedł i, na boskie szczęście, nie spłonął w nim i nie przepadł, a wrócił do domu. I my z mamą wymodliliśmy i spotkaliśmy, i, szczęśliwi, zobaczyliśmy go, i wesoło zawijaliśmy się w przepaloną miejscami szynel, i dziwiliśmy się-zachwycaliśmy dwoma skrzypcami w plecaku, i cieszyliśmy się przedziwnym zapachem kalafonii w chacie, i czarowaliśmy się pierwszą melodią pieśni, która popłynęła ze strun skrzypiec, zagrana wielkimi i delikatnymi tatusiowymi rękami, i szczyciliśmy się orderami i medalami, zdobytymi w bitwach z wrogiem, nagrodami, które teraz, po latach, rodzinnie tęsknią w szufladzie i za tatą, i bratnio modlą się za poległymi na froncie, i wymodlają pokój. Medale wymodlają pokój, jak i wszyscy bracia i siostry — Ukraińcy, pokój, który mój tata wydobył z ciężkich walk i przyniósł do chaty, jak skrzypce, na których grał cudownie, i pieśń, żeby ona swobodnie brzmiała. Lecz wrogi pokojowi wielkomocarstwowy, imperialny wszechrosyjski agresor-szowinista, jak i trzysta lat temu, pokazał swój prawdziwy ościk — dwudziestego pierwszego wieku w soborną Ukrainę wdarła się z Moskwy wojna na broni tak zwanych bojowników. Oto i dała historia w nowych czasach odpowiedź kompartyjnemu kacykowi na jego ówczesne retoryczne nie tyle pytanie, co polityczne oskarżenie, że, rzekomo, nie ma czego wyśpiewywać, „jeśli upadniesz ty na cudzym polu”, bo rosyjscy żołnierze nie są najeźdźcami. I zobaczył teraz cały świat polaną krwią prawdę o najeźdźcach, którymi przyszli teraz na ukraińską ziemię — na Krym i na Donbas — moskiewscy żołnierze... I do okaleczonych frontowców z noweli Anatolija Paszkewycza, których łamało w spokojnej godzinie nieszczęście i wysyłało w niebyt, dodali się ofiary ukraińskich wojowników rozpalonej przez Moskwę wojny na Donbasie, żeby pokonać zmartwychwstałą Ukrainę, ale spotkała zwycięską wolę Ukraińców-rycerzy. Synów Ukrainy, rycerzy w walkach, bezlitosnych dla wroga, który przekroczył świętą granicę i wlazł na zapowiedzianą wiekami ojczystą ziemię, i jasnych duszą Ukraińców-frontowców, pełnych głębinowego morza świętego miłosierdzia, żeby jedną ręką, samemu będąc zranionym i wyzutym z majątku, naciągnąć chłopcu na głowę czapkę, w której zaszyta dziurka od kuli, i wymówić-pożyczyć „Noś na zdrowie”, podarować, żeby grzała i uszy, i duszę... I ja w tej niepokojącej chwili w ciężkich rozmyślaniach o rozpętanej przez Kreml wojnie na wschodzie Ukrainy wybieram spośród frontowych nagród taty i podnoszę jeden medal — „Za odwagę”, otrzymany za wyzwolenie ukraińskiej ziemi, i on mógłby wiele opowiedzieć, a najbardziej — o przekazanych przez wieki męstwie i odwadze Ukraińców, którzy stoją na odwojowanych rubieżach i wyzwolą rodzimą ziemię, dojdą do państwowych granic Ukrainy. Odzywało się przez lata wypowiedziane w środku sobornego lata błogosławione życzenie Anatolija Paszkewycza „Noście na zdrowie!”, a do słów, świętych, jak i pieśń, garnął się ojcowski testament-modlitwa frontowca, któremu wojna zabrała synka, a on teraz na targu oddawał ostatnie jedyne dobro — poranioną czapkę z zaszytą dziurką od kuli, darował nieznajomemu chłopcu, darował od serca, i jak ojciec, położył na głowę, i wypowiedział rodzinnie, jak ojciec: „Noś na zdrowie!”. I to przypomnienie koncertowej marynarki stale żyło w duszy i czekało dnia, żeby razem z pieśniami wyjść do ludzi i kontynuować życie. I taki dzień nastał — święto po przeżytych latach w mojej biografii. Zebrała się rodzina, przyszli przyjaciele i towarzysze broni-wydawcy z uniwersyteckiej młodości, zawitali moi weselczanie, których ja witałem na bramie, jak bajkowy dziadek w czerwonych butach, i wręczałem tęczowo ozdobione i wydrukowane zaproszenia. Świątecznego wieczoru wśród gości ja rad byłem widzieć Wołodymyra Semystiahę, członka Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki. W spokojnych czasach, kiedy nie było wojny, którą rozpętała putinowska Rosja na wschodzie Ukrainy, my z „Weselki” jechaliśmy z książkami-prezentami dla dzieci do Doniecka i do Ługańska, gdzie Wołodymyr kierował obwodowym zjednoczeniem „Proświty”, i w szkołach przyjmował nas razem z nauczycielami i dziećmi, jak bliskich. — Ta moskiewska agresja na wschodzie Ukrainy zadała bolesny cios proświtańskim zjednoczeniom — wzruszony występował Wołodymyr Semystiaha przed delegatami X zjazdu OUT „Proświta”. — Aresztowano ponad 20 proświtańskich aktywistów, którzy doznali tortur, zniszczono ich mienie. Ja, przewodniczący obwodowego zjednoczenia „Proświta”, spędziłem dwa miesiące w kazamatach służb specjalnych tak zwanej ŁNR. Moskiewscy bojownicy rozgromili ukraińsko-kanadyjskie centrum „Odrodzenie” w Ługańsku z jego 200-tysięczną unikalną biblioteką ukrainistyki oraz 30-tysięczną bibliotekę obwodowego zjednoczenia. Zniszczono archiwa, sprzęt biurowy, dorobek naukowy z historii miejscowego proświtańskiego ruchu, materiały proświtańskiego czasopisma „Bachmutski szlak”. Lecz aktywiści „Proświty” nie skłonili się, opowiadał nam Wołodymyr Semystiaha, stworzyli nielegalną organizację „Ługańczycy-Szewczenkowcy”, którzy prowadzą walkę z wrogiem, wymieniał ich imiona, wśród których byli i delegaci zjazdu, o czym szerzej publikuje się w gazecie „Słowo Proświty” (7—13 grudnia 2017 r.). Drogie nam, że ponad 20 aktywistów ługańskiej „Proświty” zostało bojownikami specbatalionu „Ługańsk-I”. Po demobilizacji Wałentyna Tkalycza wybrano członkiem Rady Społecznej przy obwodowym zarządzie policji. Wiktor Zoria, który w 2014 roku zerwał flagę najeźdźców z budynku rady miejskiej Krasnego Łucza (obecnie Chrustalne) i wyniósł na sobie państwową ukraińską flagę, także odsłużył trzy lata w batalionie „Ługańsk-I”. Niestety, w walkach przeciwko moskiewskim najeźdźcom zginęło niemało aktywistów i sympatyków „Proświty” — wśród nich Narodowy Bohater Ukrainy Tymur Jułdaszew, Ołeksandr Pantelejew, Hennadij Fomenko, Wiktor Pohoriłyj, Mykoła Reszetniak... Wieczna pamięć i chwała bohaterom! Słuchałem proświtańczyka Wołodymyra Semystiahy, który wyszedł z niewoli, jak i z miłością wspomniany przez Anatolija Paszkewycza frontowiec, który podarował mu, chłopczynie, żołnierską czapkę z zaszytą dziurką od kuli. Głęboko w duszy odezwała się „Mamina wiśnia”, i ługańskiemu proświtańczykowi Wołodymyrowi ja z wyśpiewaną miłością i pamięcią o naszych narodowych świętach „Proświty” i „Weselki” w Ługańsku przekazywałem pod owacje całej sali koncertową marynarkę Anatolija Paszkewycza. Przekazywałem i nazywałem sławnego twórcę pieśni, które polubił naród i duszą przyjęła Ukraina, pieśniowym koszowym „Proświty” z jego majestatycznym chorałem czci dla ukraińskiej mamy i jej synów-rycerzy w bitwach za zmartwychwstałe narodowe państwo na planecie — Soborną Ukrainę. Bratnią weselczańską rodziną wręczyliśmy relikwię sławnego kompozytora towarzyszowi broni, objęliśmy go ze słowem miłości i świętego życzenia, żeby koncertowa ozdoba z ramienia Anatolija Paszkewycza odzywała się dumą ze wsi Szewczenkowe i nieśmiertelną ukraińską pieśnią, ożywała-żyła w muzeum do 150-lecia sławnej „Proświty” przed jasnym wzrokiem ludzi. Promieniała z dusz naszych w rodzinnym ukraińskim proświtańskim kole pieśń-modlitwa, pieśń-spowiedź, pieśń-komunia — „Mamina wiśnia”, i my w tej uroczystości w środku lata zmartwychwstałej Sobornej Ukrainy, składaliśmy pradawnej Maminej Wiśni, jak rodzimej Matce, boską Spowiedź!
Maschinelle Übersetzung
Nadija KYBYCZ
W czasach narodowego wzlotu, który objawił się w 2014 roku, naród zwraca się ku swoim narodowym korzeniom. Pojawia się wiele dzieł kulturalnych i artystycznych, jak i ta powieść, która naprawdę zasługuje na uwagę. Główny bohater powieści — Nazar — przed czytelnikiem stanie, przeszedłszy wszystkie kręgi komunistycznego piekła, nie tracąc przy tym ludzkiej godności. Autorka zręcznie przenosi nas w jego przeszłość. Kim jest on, Nazar Lastiwka? Lastiwka to ptak, który wiosną zawsze wraca pod swoją strzechę (nie zamienia ojczystej ziemi na zamorskie, obce ciepło). Nazar — nie jest to imię zbyt rozpowszechnione w latach osiemdziesiątych. Korzenie rodowe Nazara są takie same jak u setek mieszkańców Zachodniej Ukrainy, gdzie rozgrywa się akcja powieści. Babcia i dziadek Nazara ze strony ojca to Huculi, odwieczni mieszkańcy Karpat. W czasach II wojny światowej, gdy walki narodowo-wyzwoleńcze sięgnęły niebywałej wysokości, babcia Zoriana i dziadek Stepan stali się żołnierzami UPA. Babcia walczyła w sotni „Homona”. (Wnuk nie zastał jej żywej, a znał z opowieści dziadka, że była znawczynią ziół, leczyła ziołami). Mieli syna Wasyla, który w dalszym życiu został lekarzem wojskowego szpitala. Jednak maszyna kagiebowska nie pozwalała mu ani spokojnie pracować, ani awansować zawodowo z powodu przeszłości jego rodziców. Dziadek mieszkał w Karpatach (we wiejskiej osadzie górskiej) i leczył ludzi ziołami. Właśnie do dziadka Stepana rodzice oddali na wychowanie i hartowanie małego chłopca Nazarija. I nie pomylili się: Nazar nauczył się od dziadka, jakimi ziołami i jak leczyć ludzi. A ponadto dziadek opowiedział wnukowi o prawach i tajemnicach gór, woził go do cerkwi Dowbuszowej, opowiadał o opryszkach. Jako dawny powstaniec nauczył wnuka chodzić bezszelestnie i szybko się chować, co przydało mu się w latach studenckich. Z biegiem lat Nazar dorósł, wstąpił do instytutu medycznego, aby zostać lekarzem. W latach studenckich ujawnił się jego talent poetycki i trafia do studia zdolnej młodzieży studenckiej „Suzirja”, którym kieruje profesor Wasylenko. Był to czas, gdy wszyscy śpiewali „Czerwoną rutę” i mówili o Wołodymyrze Iwasiuku. Powieść osadzona jest w życiowym pласie lat 80. XX wieku, kiedy po chruszczowskiej odwilży rozpoczęły się aresztowania i prześladowania młodzieży „za ukraiński nacjonalizm”. W tamtym strasznym czasie kagiebiści wnikali we wszystkie sfery ludzkiego życia pod przykrywką kolegów (jak pokazano w powieści na przykładzie pseudolekarza, mentora, profesora Hryszczenki) i jak czerwona zaraza toczyli ludzkie dusze swoimi brudnymi katowskimi i zastraszającymi metodami. Właśnie wtedy wyłoniła się złowroga czarna postać Hryszczenki w najbardziej krytycznych momentach, aby skompromitować chirurga. Ludzie żyli w strachu, w niepewności. Czy o takim życiu marzyli żołnierze UPA? Takie życie przynieśli nam nasi „aswabaditeli” od wszystkiego, co ludzkie. Ale życie jest życiem i młodość brała górę. Nazar uczył się, kochał Zofię — to jego pierwsza miłość, po dziecięcemu szczera i naiwna. Córka profesora Wasylenki, Ola (jego druga miłość) umiera młodo. Przebywając w areszcie śledczym, Nazar uświadomił sobie bieg represyjnej komunistycznej machiny. Został wydalony z instytutu. W Afganistanie jego życie wielokrotnie wisiało na włosku. Uratował go przyjaciel. Emigrując z Ukrainy, Nazar nie upadł na duchu, choć tęsknota za ojczystym krajem dręczyła jego duszę. Tam ujawniły się jego zdolności organizacyjne i wydaje almanach „Ukraińcy w przestrzeni światowej”, mieszka w Niemczech w związku partnerskim z Gabi, która go rozumie i wszystko mu wybacza, bo kocha. Almanach ogłosił konkurs, w którym zwyciężyła Daryna, i on jedzie na spotkanie z nią, zostawiając w domu liścik dla Gabi. Powieść czyta się jednym tchem. Prawda, oddech wstrzymuje się od przeżyć, gdy Nazar trafia w krytyczne sytuacje (w czasie wojny w Afganistanie, podczas ucieczki przed prześladowaniami w latach studenckich). Postaci w powieści jest niewiele, lecz wszystkie niosą ładunek filozoficzny. Czytając powieść, jakbyśmy przewracali księgę ludzkiej mądrości. Tak na przykładzie jednej rodziny Lastiwków pokazano żywotność dzięki rodzinie i historycznej pamięci. A dopóki żyje historyczna pamięć, będziemy niezniszczalni jako naród mądry, wytrwały, utalentowany, który ma prawo do miejsca pod słońcem. Nazar dożył czasów Niepodległości i powrócił na Ukrainę, na ziemię swoich rodziców, gdzie wyrastał, dojrzewał, by znów jej służyć. Słowna kanwa powieści, gdzie „jeden piszemy, a dziesięć w myśli” — odpowiada współczesnemu stylowi — odtworzyć świat i miejsce człowieka w nim, a także jego rolę w udoskonalaniu tego świata, który pozostawili nam w spadku nasi praojcowie.
Maschinelle Übersetzung
Mykoła Tkacz, pisarz, etnolog, kandydat nauk historycznych, profesor
Książka Walentyny Sztelmach „Dwa życia — dwa losy” jest swoistym odzwierciedleniem losu Ukraińców, którzy przez długi czas, nie mając własnego państwa, stawali się pariasami (według określenia Iwana Franki), niewolnikami lub więźniami państw i narodów, które ich uciskały. Jak powiedziano w adnotacji do książki, są to opowieści o dwóch Ukrainkach: Lidii Kyrychenko (z domu) i Nadiji Leśkiw (z domu), które urodziły się w 1924 roku w odstępie zaledwie jednego miesiąca i pięciu dni, na różnych ziemiach Ukrainy, będących pod różnymi okupacyjnymi reżimami — pierwsza na Chersońszczyźnie, a druga — na Tarnopolszczyźnie. Światopoglądowy kierunek ich rodzin, podobnie jak ich samych, był przeciwstawny. Rodzice Lidii i ona sama szczerze wyznawali światopogląd komunistyczny i w jego nurcie widzieli przyszłość rodzimego narodu i rodzimej ziemi. Dlatego dość „szybko stali się przedstawicielami frontu ideologicznego nowej władzy, która przyszła na ukraińskie ziemie”, a po bolszewickim przewrocie byli aktywnymi organizatorami i zwolennikami wprowadzania w życie komunistycznych idei na terenach Ukraińskiej SRR. Oczywiście, znajdując się w niewoli komunistycznych idei, nie zauważali ani Hołodomoru 33-go, ani zniszczenia ukraińskiej elity intelektualnej w 1937 roku. Lida wraz z początkiem niemiecko-sowieckiej wojny, szczerze zachwycona bolszewickimi agitkami w rodzaju „Родина-Мать зовет!”, zapisuje się na front jako ochotniczka. Ale szybko dostaje się do niewoli pod Charkowem. I stąd zaczyna się jej dramatyczna droga na granicy życia i śmierci. Córka sowieckich urzędników, a więc daleka od istniejącej bolszewickiej rzeczywistości, Lidia oburzała się i nie rozumiała, dlaczego wielu jej wieśniaków, kolegów z klasy i znajomych rodziców nagle przeszło na stronę niemieckiej władzy. Zapewne dotąd nie widziała tragedii w tym, że wielu jej wieśniaków i znajomych za czyimś donosem albo po prostu według planu „walki z klasowym wrogiem” wyrzucano z rodzinnych domów wprost na ulicę, innych wysyłano do nowo utworzonych GUŁagów, na Północ i na Syberię, a wielu, nie czekając na aresztowanie, uciekało samo na bezkresne przestrzenie Moskiewszczyzny. Kilka lat temu zakończyłem pracę nad swoim rodowodem. Pochodzę z Czernihowszczyzny. Badania wykazały, że 36 rodzin mojego rodu, spokrewnionych do trzeciego stopnia, czyli do trzecich kuzynów, zostało represjonowanych przez władzę bolszewicką. Dwóch braci mojego dziadka ze strony matki rozstrzelano. Ktoś zginął w obozach, ktoś znalazł się na Białorusi, trzy rodziny wyrzucono z rodzinnych domów jako kułaków. Z opowiadań matki wiem, że gdy zaczęła się wojna, wielu wieśniaków otwarcie mówiło, że nie chce iść bronić tego „nosatego”, czyli Stalina. Zapewne i wieśniacy Lidii liczyli na to, że niemiecka okupacyjna władza będzie lepsza od bolszewickiej. I wielu z nich można było zrozumieć. Zrozumieć nie znaczy usprawiedliwić. Ale, na nieszczęście czy na szczęście, nadzieje okazały się płonne. Rodzice zaś Nadiji, zamożni gospodarze, szczerze kochający Ukrainę, w ogóle nie wpisywali się w komunistyczny schemat. I choć, doznając zniewagi i prześladowań ze strony polskiej władzy okupacyjnej, ojciec odszedł z tego świata w 1937 roku, a matka — w 1939, nowa władza okupacyjna z powodu majątku zmarłych rodziców nazwała Nadiję i jej siostrę Jarosławę „dziećmi kułaków”. A to oznaczało, że grozi im deportacja na Syberię. Dlatego 16-letnia Nadija wstępuje do ruchu oporu i w ciemną majową noc 1942 roku razem z towarzyszami broni składa uroczystą przysięgę wierności Ukrainie i zostaje łączniczką oddziałów UPA. A gdy wpadła w ręce NKWD, dotrzymała słowa, przechodząc wszystkie stalinowskie katownie. Sąd bolszewicki skazał młodą dziewczynę na 10 lat więzienia. Trafiła do Norylska, gdzie stała się uczestniczką słynnego powstania. Na szczęście w tej strasznej krwawej rzezi pozostała przy życiu. A gdy po dziesięciu latach wróciła na rodzinną Tarnopolszczyznę, do miasteczka Borszczów, los zetknął ją z wysoce duchowym i mężnym mężczyzną, który nie bał się wziąć Nadiji za żonę. Bo za nią także po odbyciu kary trwał stały tajny nadzór i okresowe wezwania do wydziału KGB. Urodziła dwóch synów. Dzieciom politycznie niepewnej matki nie było łatwo. A jeden z nich dziś jest znany w Ukrainie i poza jej granicami jako dyrygent chóralny, kierownik zasłużonego ludowego zespołu „Darniczanka” i ludowego chóru „Kniażа Wolnica” ze wsi Biłohorodka na Kijowszczyźnie, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki, zasłużony pracownik kultury, laureat wielu nagród i odznaczeń, członek jury licznych festiwali i konkursów muzycznych, członek rady redakcyjnej kulturalno-artystycznego wydawnictwa imienia swojej sławnej rodaczki — „Solomija” — Piotr Ołeksandrowycz Andrijczuk. Bóg obdarzył go optymizmem, twórczą pracowitością i zdolnością do pracy, zapewne za trzech. Nigdzie i nigdy nie narzeka na los, a ja, pracując z nim obok siebie już 20 lat, nic nie wiedziałem o losie jego rodziców, a zwłaszcza matki. Należy zauważyć, że również ludność Zachodniej Ukrainy (o czym opowiada książka) z początku radośnie witała nowych „wyzwolicieli”, naiwnie licząc na braterską pomoc. Jednak „bolszewicy zaczęli na przyłączonych ukraińskich ziemiach planowe niszczenie potencjału intelektualnego narodu ukraińskiego... niszczenie ukraińskiej kultury, stałe ograniczanie języka ukraińskiego, fizyczne niszczenie Ukraińców, przymusową rusyfikację...”. I tu przychodzą na myśl słowa Łesi Ukrainki, że kto kogo wyzwoli — ten w niewolę weźmie. Jak dalej pisze autorka książki, „system totalnego kłamstwa, antychrześcijańskiej moralności wdarł się w codzienność zachodnioukraińskiego ludu. Stalinowski szatański komunistyczny ład przewrócił do góry nogami wszystkie pojęcia życiowe, zhańbił wszystkie szlachetne uczucia i wzniosłe dążenia, a wszystko, co niskie i chamskie, uczynił normą postępowania. Ludziom nie pozwalano być sobą, mieć własny pogląd, własne podejście do życia. Ślepa szatańska, nienawidząca ludzi państwowa maszyna miażdżyła losy Ukraińców jak maszynka do mięsa. Wystarczył jeden donos o niechętnym stosunku do moskiewskiej bolszewickiej władzy, by skazać człowieka na śmierć lub długotrwałe więzienie, które często po wielu latach cierpień w katowniach NKWD kończyło się śmiercią”. Słowem, wszystko to, co wcześniej zostało wypróbowane i zrobione na wschodnich i centralnych ziemiach ukraińskich. Jednak dramatyzm losów obu tych kobiet jest niemal identyczny. Z tą tylko różnicą, że pierwsza doznała niewyobrażalnych prób wyczerpującej niewolniczej pracy w Niemczech i w katowniach hitlerowskiego Auschwitz, a druga — w katowniach sowieckiego GUŁagu, gdzie była także uczestniczką powstania więźniów w Norylsku. Jednakowym i znamiennym w ich losach jest Boża opatrzność. Bo i jedna, i druga kilka razy znalazły się na granicy śmierci i jakimś niewiarygodnym cudem jej uniknęły. Szczególnie charakterystyczna ta opatrzność Wszechmogącego była dla Lidii. Gdy, według opowiadania, strażnik w Auschwitz odsunął ją już na progu komory gazowej. Autorka zaznacza w adnotacji, że w ziemskim życiu drogi tych cierpiących i mężnych kobiet nigdy się nie przecięły. Ale wyobraźmy sobie, że ich losy potoczyły się inaczej: Lidia nie dostała się do niewoli i wróciła z wojny jako zwyciężczyni, a Nadija nie wpadła w ręce NKWD i kontynuowała walkę w szeregach UPA. I wtedy po wojnie Lidia, pokrzepiona zwycięstwem nad Niemcami i opętana komunistycznymi ideami, razem z oddziałami NKWD przyjechałaby na Zachodnią Ukrainę, by pomagać budować „komunistyczny raj” i walczyć z „znienawidzonym banderowskim podziemiem”. Zapytacie, a do czego to zmierzam? A do tego, że wróg i dziś działa według zasady „разделяй и властвуй”, że i dziś dzieli nas na wschodniaków i zachodniaków, nacjonalistów i komunistów, że właśnie na tych zasadach Moskwa okupowała Krym i narzuciła nam rzeź na wschodzie, że wzywa się nas do budowania państwa demokratycznego, ale nie narodowego, rzekomo „какая разніца”, bo wczorajsi okupanci wciąż nie pogodzili się z istnieniem niepodległego państwa ukraińskiego i przy pierwszej okazji dla jednych z nas przygotują Auschwitz, a dla innych — GUŁagi. Więc los nas wszystkich jest jeden, choć światopoglądowo, być może, się różnimy.
Maschinelle Übersetzung
Narodowe Muzeum-Rezerwat Ukraińskiego Garncarstwa zaprezentowało najbardziej kompletną w regionie połtawskim kolekcję pierwszych ukraińskich znaków pieniężnych z doby walk wyzwoleńczych (1917—1919) z własnych zbiorów muzealnych. Switłana KONIUSZENKO, kierownik Działu Naukowego Wystaw Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa w Opisznym. Zdjęcie Tarasa POSZYWAJŁY
To wydarzenie artystyczne jest unikalne, ponieważ wystawa została otwarta sto lat po tym, jak pojawiły się jej eksponaty. W najnowszej historii Ukrainy przełomowy stał się rok 1917. Po rewolucji lutowej w Rosji i utworzeniu w marcu Centralnej Rady, na której czele stanął Mychajło Hruszewski, nikt od razu nie mówił o wprowadzeniu waluty narodowej. Nowa władza stawiała przed sobą zadanie osiągnięcia jedynie prawa do autonomii Ukrainy w składzie państwa federacyjnego. Własne pieniądze dla Ukrainy w warunkach federacji i wspólnej przestrzeni gospodarczej nie były przewidziane. Jednak w ciągu lata i jesieni gwałtowna zmiana sytuacji politycznej zmusiła ukraińskie władze do pilnego rozwiązywania kwestii niepodległości i suwerenności republiki. Wśród pilnych spraw pojawił się problem zapewnienia rynkowi niezbędnej ilości pieniędzy. Centralna Rada rozpoczęła aktywne działania w kierunku wprowadzenia własnych znaków pieniężnych i stworzenia narodowego systemu finansowego. Mychajło Hruszewski ogłosił konkurs na najlepsze szkice ukraińskich pieniędzy papierowych. Wzięli w nim udział znani artyści, w szczególności Heorhij Narbut, Wasyl Kryczewski, Antin Sereda, Hryhorij Zołotow, Ołeksandr Krasowski, Borys Romanowski. Oceną i przyjęciem (lub odrzuceniem) projektu konkretnego znaku państwowego zajmowała się osobna komisja, utworzona przy Ministerstwie Finansów. Pod warunkiem przyjęcia projektu jego autor otrzymywał wysokie honorarium, a mianowicie: za projekt znaku pieniężnego — od 2 do 5 tys. karbowańców, za projekt znaczka pocztowego — od 700 do 1000 karbowańców. 29 września 1917 roku rząd ukraiński przyjął Deklarację „O decentralizacji ukraińskich finansów, stworzeniu specjalnego budżetu i Banku Narodowego”. Jeszcze przed ogłoszeniem w IV Uniwersale (22.01.1918) samodzielności Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL), Centralna Rada zdążyła przeprowadzić szereg ważnych reform społecznych i gospodarczych, skierowanych na ochronę suwerenności Ukrainy. 19 grudnia Centralna Rada przyjęła „Tymczasową ustawę o emisji państwowych biletów kredytowych URL”. Początkowo jednostka monetarna URL otrzymała nazwę „karbowaniec”, którego wartość równała się 17,424 doli czystego złota (1 dola = 0,044 g złota). Uchwałą Centralnej Rady wydrukowano pierwszy znak pieniężny Ukraińskiej Republiki Ludowej — banknot o wartości 100 karbowańców, który wszedł do obiegu 5 stycznia 1918 roku. Autorem projektu znaku pieniężnego był wybitny ukraiński artysta grafik Heorhij Narbut, który do ozdobienia banknotu wykorzystał ornamenty ukraińskiego baroku XVII—XVIII wieku, czcionki dekoracyjne, wizerunek tryzuba (rodowego znaku księcia Włodzimierza Wielkiego) oraz kuszy (samostrzelu, herbu magistratu kijowskiego XVI—XVIII wieku). Napis „100 karbowańców” podano w języku ukraińskim oraz w językach trzech najliczniejszych mniejszości narodowych zamieszkujących terytorium Ukrainy — rosyjskim, polskim i jidysz, przez co w narodzie nazywano je „pieniędzmi żydowskimi”. Popularne były również nazwy „jajecznica” — od tego, że awers wydrukowano żółtymi i pomarańczowymi farbami; „kulżenki” — od nazwiska właściciela drukarni, w której je wytwarzano. Użycie wysokiej jakości, ale zwykłego papieru czyniło je podatnymi na fałszerstwa. Pierwsze banknoty nie posiadały zabezpieczających znaków wodnych. Z uwagi na to, że Czwarty Uniwersał ogłaszał URL „samodzielnym, od nikogo niezależnym państwem”, Centralna Rada 1 marca 1918 roku przyjęła ustawę „O jednostce monetarnej, biciu monety i druku państwowych biletów kredytowych”, którą wprowadzono nową jednostkę monetarną — hrywnę, dzielącą się na 100 szahów i równą 1/2 karbowańca. Wprowadzono banknoty o nominałach 2, 10, 100, 500 hrywien. Szkic 2-hrywniowego banknotu wykonał Wasyl Kryczewski, którego inicjały „W. K.” znajdują się na stronie przedniej. Pośrodku banknotu przedstawiono drzewopodobny ornament koloru ciemnozielonego, z którego pnia odchodzą w obie strony po pięć krzywoliniowych gałązek; na dolnych z nich wiszą stylizowane trójkątne owoce. Jest to schematyczne przedstawienie świętego drzewa — popularnego motywu w ukraińskiej twórczości ludowej, który często spotyka się w ludowych haftach. W prawym rombie znajduje się tryzub, potraktowany niezwykle ciekawie: jeśli uważnie się w niego wpatrzeć, przed oczami wyraźnie wyłoni się schematyczny ptak — dolny wydłużony koniec herbu jest w tym przypadku dziobem, górny — ogonem, części boczne — skrzydłami. Jest to sokół, symbolizujący potęgę i siłę. Nad innymi banknotami pracował Heorhij Narbut. One również, podobnie jak poprzednie 100 karbowańców, wyróżniały się wykwintnym projektem. Podczas pracy nad stworzeniem 10 hrywien artysta wykorzystał ornamenty ukraińskich rycin książkowych XVII wieku; dla 100 hrywien użył wizerunku luksusowego wieńca z kwiatów i owoców. Pośrodku banknotu znajduje się tryzub. Po bokach — dwie figury: po lewej — wieśniaczka z sierpem i snopem w stroju narodowym; po prawej — robotnik w fartuchu nałożonym na wiejski strój ukraiński, trzymający młot owinięty laurem. Znak 100 hrywien umieszczono w niezwykłej siatce w formie ramki; rewers zdobią 2 kolumny, nad nimi — kwiaty; w centrum banknotu — wieniec laurowy, wewnątrz którego znajduje się tryzub. 500 hrywien zdobi alegoria „Młoda Ukraina” w postaci promieniującej dziewczęcej głowy w wieńcu. Wzrost deficytu budżetu państwowego, inflacja oraz potrzeba nominałów zdawkowych skłoniły Centralną Radę do podjęcia 30 marca 1918 roku decyzji o dodatkowej emisji znaków pieniężnych. Przewidywano wypuszczenie banknotów o nominałach: 5, 10, 25 oraz 50 karbowańców. 6 kwietnia 2018 roku emisję zrealizowano tylko częściowo — do obiegu trafiły banknoty o nominałach 25 i 50 karbowańców, których projekty opracował artysta Ołeksandr Krasowski. Na awersie umieszczono dwie symboliczne figury: po prawej — wieśniak trzymający w lewej ręce łopatę, po lewej — wieśniaczka ze snopem pszenicy w jednej ręce i sierpem w drugiej. Wokół nich znajduje się ornament roślinny. Na rewersie w centrum — profile mężczyzny i kobiety. Mężczyzna symbolizuje kozacką Ukrainę, kobieta — odrodzone nowe państwo — URL. Dzięki swojemu wyglądowi w narodzie otrzymały one nazwy „łopatki” i „brzozy”. Oba banknoty miały identyczny rysunek i różniły się jedynie nominałem oraz kolorem. Banknoty o nominale 10 karbowańców pojawiły się w obiegu w ciągu 1918 roku, ale już poza istnieniem Centralnej Rady. Opóźnienie w produkcji hrywien, trudności z drobnymi banknotami oraz wycofanie z obiegu monet zdawkowych skłoniły Ministerstwo Finansów URL do przyjęcia 18 kwietnia 1918 roku ustawy „O wprowadzeniu znaczków zdawkowych na Ukrainie”. Znaczki zdawkowe (szahy), w odróżnieniu od pocztowych, posiadały ząbkowanie na obwodzie, na rewersie — wizerunek herbu państwowego Tryzuba oraz napis pod nim w czterech rzędach: „Chodzi na równi z brzęczącą monetą”. Posiadały nominały: 10, 20, 30, 40 oraz 50 szahów. Na znaczkach przedstawiono następujące motywy: 10 szahów — Tryzub na tle stylizowanego wizerunku Słońca, od którego rozchodzą się promienie nad Ziemią; 20 szahów — wieśniak z kosą, wizerunek Tryzuba; 30 szahów — alegoria „Młoda Ukraina”; 40 szahów — Tryzub w obramowaniu ornamentu roślinnego, na dole po prawej — dwa skrzyżowane rogi pocztowe; 50 szahów — nominał znaczka „50 szahów”, obramowany ornamentem roślinnym w formie wieńca z dwoma skrzyżowanymi rogami pocztowymi w jego górnej części. Rysunki do pierwszych dwóch znaczków wykonał Antin Sereda, trzech pozostałych — Heorhij Narbut. Znaczki-szahy pojawiły się w obiegu 18 lipca 1918 roku. 5 sierpnia 1918 roku pojawiły się 3,6-procentowe obligacje pożyczki wewnętrznej, nazywane „Biletami Skarbu Państwa” o nominałach 50, 100, 200 i 1000 hrywien. Takie bilety drukowano z 8 kuponami (po 4 z każdej strony banknotu). Artystą był Heorhij Narbut. Początkowo planowano używać biletów jako obligacji pożyczki wewnętrznej, jednak z powodu braku pieniędzy w sierpniu 1918 roku rząd zezwolił na używanie ich jako pieniędzy. Hetman Pawło Skoropadski, dochodząc do władzy na Ukrainie w kwietniu 1918 roku, przywrócił karbowaniec jako główną jednostkę monetarną Państwa Ukraińskiego. Wykonano szkice banknotów o nominałach 10, 25, 50, 100, 250 i 1000 karbowańców. Z tych banknotów Heorhijowi Narbutowi, który stanął na czele utworzonej przy hetmanie „Ekspedycji Przygotowania Papierów Państwowych”, należał szkic jedynie znaku 100-karbowanowego, gdzie wykorzystał portret Bohdana Chmielnickiego, motywy industrialne (kompozycję z narzędzi rzemieślniczych) oraz stworzony przez siebie projekt herbu Państwa Ukraińskiego z połączeniem symboli „Tryzub” i „Kozak z muszkietem”. Jednym z najlepszych znaków pieniężnych jest banknot 1000 karbowańców, wykonany w stylu ukraińskiego baroku. Na odwrocie — dwie kobiece postacie, między nimi — tryzub i cyfra „1000”. Jedna z kobiet trzyma buławę hetmańską, druga — róg obfitości. Po bokach, w kwadracie, znajduje się cyfra „1000”. Od buławy pochodzi nazwa banknotów — „hetmanki”. Szkic stworzył Hryhorij Zołotow. W sierpniu-wrześniu 1918 roku na Ukrainę zaczęły napływać pierwsze partie pieniędzy wydrukowanych w Niemczech. Wprowadzanie hrywien do obiegu przez Kijowski Oddział Banku Państwowego rozpoczęło się dopiero 17 października 1918 roku. Wydrukowano od razu 6 nominałów: po 2, 10, 100, 500, 1000 i 2000 hrywien (1000 i 2000 hrywien rząd zmuszony był zamówić z powodu ówczesnej inflacji). Przy czym tylko na dwóch ostatnich widniała oficjalna nazwa Ukrainy z czasów hetmanatu — „Państwo Ukraińskie”. Na pierwszych czterech nazywała się ona „Ukraińska Republika Ludowa”. Bilety o nominałach 1000 i 2000 hrywien wykonał Iwan Mozalewski. Na 1000 hrywnach przedstawiono dawny herb Kijowa. W centrum znajduje się wieniec laurowy, wzięty z panegiryku „Po raz pierwszy na żałosny pogrzeb zacnego rycerza Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego 1622 r.”. Oprócz tego kontynuowano druk znaków Skarbu Państwa o nominałach 25 i 50 karbowańców bez zmian w projekcie. W październiku 1919 roku do obiegu trafił banknot 25 karbowańców. Wykonano go według szkicu Antina Prychodźki, chociaż przez pewien czas uważano, że autorem rysunku był Ołeksandr Krasowski. Na stronie przedniej u góry znajduje się data „1919”. W centrum „25 karbowańców” — „Kozak z muszkietem”, a jeszcze wyżej — „Tryzub” i tekst „Znak Skarbu Państwa”. Strona odwrotna jest podobna do 25 karbowańców wypuszczonych w Kijowie przez Centralną Radę. Środek zajmuje owal z wizerunkiem kobiecej i męskiej głowy, u góry nad nimi — „25 karbowańców”. Razem z walutą ukraińską — karbowańcami i hrywnami — w obiegu były również ruble rosyjskie (emisji carskich i sowieckich). Przemieszczanie się obcych wojsk przez terytorium Ukrainy spowodowało pojawienie się tam banknotów różnych przynależności państwowych, emitentów, nazw i dat produkcji. W zależności od biegu wydarzeń historycznych, w różnych regionach w obiegu pieniężnym znajdowały się: banknoty banku austro-węgierskiego — korony; znaki pieniężne banku brytyjskiego — funty angielskie; państwowe bilety kasowe i banknoty Niemiec — marki; jednostki monetarne banku narodowego i znaki państwowe Królestwa Grecji — drachmy; bilety banku polskiego i polskiej krajowej kasy pożyczkowej — złote i marki; bilety banku głównego Rumunii — bony i leje; banknoty francuskiego rządu narodowego — franki; bilety Ministerstwa Finansów Czechosłowacji — korony. Ogółem w latach 1917—1920 na terytorium Ukrainy w obiegu znajdowało się 47 rodzajów papierowych znaków pieniężnych. Obecnie w ekspozycji wystawy pierwszych ukraińskich znaków pieniężnych doby walk wyzwoleńczych znajdują się unikalne artefakty historyczne i artystyczne, zwiastuny niezależności gospodarczej Ukraińskiej Republiki Ludowej, świadkowie historii kształtowania się ukraińskiej państwowości początku XX wieku.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
twórczość. Niektórzy artyści zobaczyli na wystawie obrazy swoich rodziców i przypomniało im to dzieciństwo. Mam nadzieję, że ta wystawa będzie interesująca nie tylko dla kijowian, ale i dla gości stolicy” — zaznaczyła, otwierając wystawę, historyk sztuki Iryna Aleksiejewa. Wystawa „Adres: Kijów” to poetycka opowieść o czasie, który zmienił życie, o umiejętności zatrzymania chwili, o artystach, którzy dzielą się własnymi przemyśleniami. A w dniu otwarcia nowej ekspozycji niektórymi tajemnicami swojej twórczości podzielili się współcześni kijowscy artyści Nina Marceniuk, Ołena Agamian, Ołeksandr Pawłow, Ołeksandr Miłowzorow. *** W Centrum Kultury i Sztuki Ukraińskiej działa jednocześnie trzy wystawy. Autorska seria prac Tetiany Petenko „Leć, moja duszo” wykonana jest w technice suchej pasteli i poświęcona kwiatowemu pięknu, triumfowi życia. Ponadto zwiedzający mają okazję podziwiać serię jej prac „Moje fantastyczne ryby”, stworzoną na naturalnym jedwabiu w technice batiku. Tetiana Petenko to artystka i pedagog. Swego czasu otrzymała II nagrodę na jednym z prestiżowych ogólnozwiązkowych konkursów na projektowanie biżuterii. A jej projekt wzorniczy przyrządu dla przemysłu jubilerskiego był eksponowany na Wystawie Osiągnięć Gospodarki Narodowej Ukrainy. Pani Tetiana jest uczestniczką wielu wystaw, konkursów i innych wydarzeń twórczych. Jej prace znajdują się w prywatnych kolekcjach we Francji, Austrii, Niemczech, Kanadzie, Izraelu, USA, Białorusi, Kazachstanie, Mołdawii, Rosji. Artystka założyła studio sztuki, w którym według własnej metody z powodzeniem uczy dzieci sekretów rysunku. Z przyjemnością prowadzi warsztaty także dla dorosłych. Pracuje w różnych technikach, wykorzystując różnorodne materiały. Szczególną uwagę zwiedzających przyciągają kompozycje kwiatowe Tetiany Petenko „Róże z muszlą”, „Kwitnie wiśnia”, „Malwy”, „Bez”, „Róże w czerwonym wazonie”. Wspomnienia z dzieciństwa zainspirowały artystkę do stworzenia prac „Miś”, „Zajączek w różowym kapeluszu”, „Kot”, „Marzenia o purpurowym żaglu”, „Bajkowe randez-vous”.
Maschinelle Übersetzung
Na początku lata muzea i sale wystawowe stolicy zaprosiły na otwarcie wystaw artystycznych: Miejska Galeria Sztuki Rejonu Desniańskiego — na wystawę Mykoły Szewczuka „W naszym raju na ziemi…”, Muzeum Sztuki Współczesnej Ukrainy — na wernisaż „Adres: Kijów”, Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki przedstawiło nowe projekty, wśród których znalazły się: wystawa indywidualna prac Tetiany Petenko „Cicha radość”, seria prac Natalii Trykiszy „Historie z łatek” oraz wystawa zbiorowa wykładowców i studentów Kijowskiego Państwowego Instytutu Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej i Wzornictwa im. M. Bojczuka „Art-paralele”. Eduard OWCHARENKO Zdjęcia udostępnione przez muzea Mykoła Szewczuk urodził się w osadzie Smyga w rejonie dubieńskim obwodu rówieńskiego. Ukończył Krzemienieckie Kolegium Pedagogiczne oraz Lwowską Politechnikę (wydział architektury), jest członkiem Narodowego Związku Artystów Ukrainy. Artysta od ponad dwudziestu lat wykłada w Trembowelskim Wyższym Kolegium Kultury. Jest laureatem obwodowej nagrody artystycznej im. Mychajła Bojczuka oraz Międzynarodowego Jesiennego Salonu „Wysoki Zamek” we Lwowie. W 2010 roku otrzymał międzynarodową nagrodę za prace o tematyce bożonarodzeniowej. Mykoła Szewczuk to artysta, który potrafi stworzyć subtelny liryczny pejzaż, odtworzyć tajemniczą, historyczno-mitologiczną, zaszyfrowaną ornamentyką wizję oraz niemal dokumentalny portret bohatera współczesnej wojny w Donbasie. Niektóre obrazy wymagają od widza odszyfrowania, dzięki czemu każdy, kto kontempluje to malarstwo, bierze udział we współtworzeniu. Być może wyobraźnia widza zinterpretuje fabułę inaczej, niż proponuje to autor. Ale właśnie Obraz Mykoły Szewczuka „Za Ukrainę, za jej wolę! Wołodymyr Pytak” ta okoliczność czyni artystę niejednoznacznym i wyprowadza poza granice literackiej fabuły. Pan Mykoła jest autorem pierwszego trójwymiarowego pomnika „Niebiańskiej Sotni”. „Mówić o Mykole Szewczuku tylko jako o artyście — to za mało. To ukraiński patriota wysokiej próby, artysta, którego interesuje historia i współczesne życie Ukrainy. Przez ostatnie cztery lata stale wozi pomoc wolontariacką naszym obrońcom. Mykoła Stepanowycz urodził się w tych stronach, gdzie rodziła się UPA. Dla niego ważne jest, jak będzie rozwijać się Ukraina. Prowadzi wspaniałe plenery. Ma cudowne pejzaże, wizerunki świątyń, galerię portretów od czasów Rusi Kijowskiej po dzień dzisiejszy. Jestem pewien, że ten artysta będzie szedł dalej i nigdy nie zatrzyma się w swoim rozwoju” — opowiedział ludowy artysta Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Wałerij Franczuk. Wystawa „W naszym raju na ziemi...” była już eksponowana w Trembowli, Tarnopolu, Równem, Ostrogu, a inicjatorem przeprowadzenia kijowskiej wystawy został Wałerij Franczuk. Za swoje główne zadanie Mykoła Szewczuk uważa patriotyczne wychowanie Ukraińców, przede wszystkim młodzieży. Dlatego jedno z czołowych miejsc w jego twórczości zajmuje historia narodu ukraińskiego. Jeden z dyptyków artysty poświęcony jest „Pieśni leśnej” Łesi Ukrainki. Przedstawił tu symboliczne postacie Łukasza i Mawki. Tryptyk „Żyzna niwa” powstał po przestudiowaniu kultury trypolskiej. Na płótnie zamontowana jest prawdziwa ceramika trypolska. Jest tu również symbol ruchu — na końcu zakręcony wąż. Na płótnie „Wieczorne przesłanie” przedstawiono Praca z serii „Moje fantastyczne ryby” rybę, pierwszy chrześcijański symbol. Impulsem do stworzenia wielu płócien stała się twórczość Tarasa Szewczenki oraz wojna na wschodzie Ukrainy. W organizację i przeprowadzenie wystawy aktywnie włączyli się Anatolij Horowyj oraz Iryna Tymoszenko. Mykoła Szewczuk planuje nadal pracować nad projektem „W naszym raju na ziemi…”, uzupełniając go nowymi płótnami. *** Muzeum Sztuki Współczesnej Ukrainy zaprosiło na wystawę „Adres: Kijów”. Temat tego miasta jest bezgraniczny. Kijów jest opiewany przez poetów i prozaików, jest malowany i fotografowany. Dla kogoś to miasto dzieciństwa, a ktoś inny zachwyca się jego sławną historią. Każdy ma swój Kijów. A na wystawie można zobaczyć stolicę oczami artystów: Ołeny Jabłońskiej, Ołeksandra Pawłowa, Hanny Fajnemann, Ernesta Kotkowa, Ołeksandra Najdena, Ołeksija Oriabynskiego, Zoi Orłowej, Wiktora Kyzyka, Jakyma Łewycza, Ołeha Żywotkowa, Jurija Sołomki, Lubow Rapoport. Jeśli uważnie wpatrzyć się w dzieła tych autorów, można dostrzec wzruszenie i radość, smutek i czułość, zachwyt i rozczulenie… Można poczuć rytm, w którym pracowali artyści. Właśnie tak, z prawdziwymi uczuciami i żywymi emocjami, ze szczególnym rytmem maluje się obrazy. A widzowie powinni przyjść i zanurzyć się w tę energetyczną przestrzeń, poczuć miasto, jego mieszkańców, nastrój i natchnienie, nacieszyć się plastycznym kronikarstwem Kijowa. „Dziś prezentujemy dzieła artystów różnych pokoleń. Niektórych już, niestety, nie ma wśród nas, a inni aktywnie tworzą Uczestnicy wystawy „Adres: Kijów” Otwarcie projektu „Art-paralele”
Drugim projektem Centrum jest seria prac Natalii Trykiszy „Patchworkowe historie”. Eksponuje się tu około 40 paneli wykonanych technikami patchworku, quiltingu i art-quiltu, stworzonych na podstawie obrazów znanych artystów. Mistrzyni czerpie również tematy ze zdjęć i starych pocztówek. Jest to pierwsza indywidualna wystawa utalentowanej artystki, która z powodzeniem eksperymentuje, tworząc unikalne prace. Natalia zajmuje się tym rodzajem rękodzieła od około 4 lat. Bierze aktywny udział w zbiorowych wystawach tematycznych. Na przykład w VII Święcie Noworocznej Zabawki, które odbyło się w grudniu ubiegłego roku w Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki. Wielu osobom znana jest technika patchworku (szycie ze skrawków tkanin). A quilting to pojęcie szersze, gdyż wykorzystuje się tu specjalne techniki ściegów, które nadają tkaninie ciekawszą fakturę. Dla techniki art-quiltu charakterystyczne jest stosowanie, oprócz ściegów, haftu i batiku (malowania na tkaninie). Wśród zaprezentowanych prac znajdują się „Spacer po Wenecji”, „Włoski pejzaż”, „Pejzaż górski”, cykl utworów według obrazów zagranicznych artystów. Ponadto Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki niedawno zaprezentowało projekt wystawienniczy „Art-paralele”. Nowa ekspozycja przedstawia grafikę, malarstwo i fotografie autorów różnych pokoleń — wykładowców i studentów Kijowskiego Państwowego Instytutu Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej i Designu im. M. Bojczuka. Demonstrując całkowicie odmienne upodobania artystyczne, autorzy przyjmują za podstawę najważniejsze pierwiastki, z których powstają skojarzenia, emocje, rodzą się przemyślenia i wrażenia. Projekt „Art-paralele” powstał z pragnienia połączenia w jednej przestrzeni wystawienniczej różnych pod względem charakteru realizacji rozwiązań formalnych w dziedzinie abstrakcji. W pracach studentek I roku katedry malarstwa monumentalnego Walerii Radczenko, Daryny Swiatun, Wity Komirnej, Anastasiji Wasyliewej, Wiktorii Hłuszczenko, Anastasiji Kaliniczenko oraz Anheliny Szamajło sztuka niefiguratywna pojawia się w postaci kompozycji-ćwiczeń, w każdej z których wykorzystano jeden z elementów odtwarzających określony nastrój lub stan. W zgeometryzowanych motywach prac Liliji Żurawel-Zmiejewej wyczuwalne jest dążenie do uogólnienia form sztuki monumentalnej, a jednocześnie obecne jest swoiste wspomnienie o kulturze przeszłości. Kateryna Honczar z jasnych polichromicznych sylwetek tworzy kompozycje płaszczyznowo-przestrzenne, obdarzone jednocześnie właściwościami malarstwa i reliefu. Odtworzony poprzez faktury i złożone połączenia kolorów zwyczajny świat nie do poznania zmienia się na fotografiach Iryny Miszczenko. W cyklu graficznym „Gaga Joho” Maryny Waszczenko powstaje dziwaczne połączenie motywów folklorystycznych i wymyślnie wyrafinowanej plastyki fantastycznych stworzeń. Wystawa „Art-paralele” to próba prześledzenia, jak prawa kompozycji i kształtowania formy, uwaga poświęcona fakturze powierzchni przejawiają się w twórczości różnych pod względem temperamentu i doświadczenia artystycznego autorów, pozwalając odtworzyć najróżniejsze myśli i stany emocjonalne.
Maschinelle Übersetzung
Walentyna Krasnyk pochodzi ze wsi Syraji na Czernihowszczyźnie. Po ukończeniu wydziału dziennikarstwa Instytutu Poligraficznego im. Iwana Fedorowa pracowała w wydawnictwach, między innymi w „Mołodi”, gdzie w latach 80. XX wieku zebrało się błyskotliwe towarzystwo poetów-redaktorów: Lubow Hołota, Wasyl Herasymjuk, Ihor Rymaruk, Iwan Małkowycz. W tak gwiazdorskim otoczeniu łatwo się zagubić. Albo przeciwnie — poddać się pokusie i znaleźć się w „obojmie”. Walentyna zdołała zachować własny głos. Publikowała w słynnym almanachu „Witryła”, w czasopismach „Ranok” i „Dnipro”, gazetach „Mołoda hwardija”, „Hołos Ukrajiny”. Nie skorzystała z okazji wydania własnej książki wierszy, choć w tamtych czasach i w tamtych okolicznościach nie było to problemem. Wydaje się, że zawsze bliższy był jej starodawny — ustny, żywy — sposób wierszowania. Lubi występować przed skromną publicznością uczniów czy emerytów, gdzie śpiewa przy gitarze piosenki do własnych tekstów. W ostatnich latach, wybierając numer jej telefonu komórkowego, często natraficie na Walentynę nie w Kijowie, a w Syrajach, w rodzinnym gospodarstwie, gdzie kopie ziemniaki albo marynuje opieńki. A wiersze pozostają dla Walentyny sprawą równie naturalną, jak jesienią napalić w piecu czy zbierać grzyby w syrajskich brzozowych gajach. Witalij ŻEŻERA Dyptyk odnowienia I W zeszłorocznym mieście szukam zeszłorocznych słów, Które w lecie minionym tak beztrosko gubiłam. Dzisiejsza myśl napięta, niczym cięciwa; Jej koniecznie słowa te potrzebne, niczym strzały. Ja je rozmieniłam na światowe rozmowy nudne, Na dowcip tani w zgodzie z chmielnymi erudytami. Słowa rozleciały się, niczym liście jesienne, po świecie, Teraz rozgarniaj i szukaj te potrzebne, jedyne. II Przez liście zeszłoroczne nowa przerasta trawa… Odnawiaj się, ziemio, i kwitnij pod ciepłymi promieniami. Po to są żniwa, by nowe wyrastało żyto, Po to jest przejrzenie, by w nas budziło się sumienie. Przez liście zeszłoroczne nowa przerasta trawa… Na gałęziach drzew nabrzmiały pąki zuchwale. Dzisiejszej myśli dzisiejszych potrzeba słów, Nowe przebija się tam, gdzie zeszłoroczne odpadło. Zimowa elegia Przyszedł ze śniegiem, z nim też odszedł W tę wiosnę, która nas nie doczekała. Potokiem szarym biały śnieg zszedł, Żebym twoich śladów nie doszukała, Żebym nie wołała dni owych i snów, Co zakręciły serce w kołowrocie. Lecz biały sad, jak biały-biały śnieg, Mnie zwraca w wspomnienia przetarte. W tych śniegach, w mroźnym dniu Przymarzła pamięć — topnieć nie chce, Że choć bierz i szukaj twoje ślady W tej bieli, co na gałęziach trzepocze. *** Kiedy mi ciężko, I nie ma na co wypić kawy, Kiedy ja błądzę na oślep O wieczornej porze I wiatr naprzeciw I wieczór ponury, słotny, Zwiesiły głowy nawet Błyszczące miejskie latarnie, Nie spiesz się szukać Dla serca jakiejś zabawy, Jeszcze bardziej — nie spiesz się U sytych prosić współczucia, Zabawa — zdradliwa, Zostanie posmak gorzki, A syci nie zdolni ciebie zrozumieć do końca. Nie warto lękać się w życiu tymczasowej biedy, To prawie to samo, co zimą strasznych zamieci. Znajdź w sobie siły beznadziejne dni przetrwać, One niechybnie, zawsze, hartują ducha. Ta bieda minie, i przybędzie przyjemność po niej, Pociesz się tym, że komuś na tym świecie jeszcze gorzej. To jeszcze nie nieszczęście, jak nie ma ani grosza przy duszy. Straszniej o wiele, Kiedy w niej świętego nie ma ani na grosz. Moim kochanym dzieciakom Dzieciątka moje — miodowo-piołunowe, Zrodzone z miłości i łzy. Dzieciątka moje — życia mojego odnowa, Którą kładę na wieczne szale Moich dokonań — prawych i grzesznych. Moich poszukiwań — marnych i wielkich. I występuje prawda prosta: Najważniejsze, co zdołałam zrobić, To was na ten świat biały sprowadzić, A reszta — to marna marność. *** Niczym niewidomy, który daremnie Błaga u Pana o przejrzenie, Żywa dusza nieprzytomnie, żarliwie I ślepo pragnie zrozumienia. Na wysepce swoich nadziei, Aby w życiu ocaleć jej, Błaga u Pana przebaczenia Wszystkich grzechów swoich ziemskich. Komu wiadomo co o nich? Czyż możliwe przejrzeć, W jaki piekielny ból zakute To dziwne, drżące stworzenie, Co nazywa się Dusza. Niczym gwiazdeczka wieczorna, Niczym maleńki światek Ona we wszechświat wyrusza, by promieniować natchnieniem. Dusza — niewidzialny listek Między wiecznością a teraźniejszością. *** Łza łzie nierówna. Zdawałoby się, drobnostka, A coś takiego się wydarzy. Na wieki nie zapomni się, I będzie snami śniła się, z pamięci prosiła się Na wolność w zapomnienie, A ty niczym przeklęta, w swoich myślach uparta Ów mały drobiazg Pielęgnujesz, jak dziecko. Pielęgnujesz i kołyszesz, Z duszy nie wypuszczasz, Wykołysujesz, rozkołysujesz, W odczuciu burzy. Niechby było małym I odpuściłoby serduszko, Żebyż to wszystko zmieściło się w wymiarze łzy. *** Wiosna, niczym fala białopienna napłynęła, Zasłowikowały gaje i posłowiały. Stoją sady, niczym chmielne, w obfitym kwitnieniu, I maj króluje w nocnym bezgłosie. Zapłodniona ziemia ziarnem i słońcem, Błogo śpi, niczym niemowlę w kołysce, Jej śnią się kwiaty i żyta, jej śni się lato, Błogo cisza przelatuje nad sennym światem. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
na periodyki według drukowanych na periodyki według drukowanych
Maschinelle Übersetzung
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Maschinelle Übersetzung
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powoływanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617. Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK. Dział kultury Eduard OWCHARENKO. Dział korekty Tetiana SZCZERBAK, Iryna STELMACH. Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN. Redaktor internetowy 279-39-55. Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO. Księgowość 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninyh, 3. Nakład ogólny w lipcu — 12 800.
Maschinelle Übersetzung