Zdjęcie ze strony internetowej Prezydenta Ukrainy
MARZENIE O UKRAIŃSKIM ZŁOCIE
KRAJ POEZJI — MACEDONIA
ZIEMIA, PO KTÓREJ WĘDROWAŁ TARAS
Maschinelle Übersetzung
Uroczystości z okazji obchodów 1020-lecia chrztu Ukrainy-Rusi rozpoczęły się już w piątek, 25 lipca. Właśnie w tym dniu odbyła się długo wyczekiwana wizyta Patriarchy Konstantynopola Bartłomieja. W Kijowie, na Bankowej, czekano na niego szczególnie: droga do zjednoczonej cerkwi lokalnej bez wsparcia Patriarchy Bartłomieja wydaje się nierealna. Doktor filozofii, historii sztuki i teologii Dmytro Stepowyk zgodził się wyjaśnić nie tylko sens mało znanych terminów cerkiewnych, ale także podwodne nurty tak zwanego procesu legitymizacji… Okazuje się, że niezwykłe pojęcie rozszyfrowuje się prosto: legitymizacja to uznanie cerkwi przez międzynarodową wspólnotę prawosławną. — Panie Stepowyk, Pana zdaniem, jaka jest optymalna droga nadania ukraińskiej cerkwi statusu kanonicznego: poprzez legitymizację Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Moskiewskiego czy Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego? — O legitymizacji cerkwi Patriarchatu Moskiewskiego nie może być mowy. Dopóki nie pozbędzie się ona tego „moskiewskiego” przyrostka. I choć oficjalnie, w Ministerstwie Sprawiedliwości, pomijają tę nazwę, to jest ona niewidocznie obecna. Do innej cerkwi-matki, którą dla nas jest Patriarchat Konstantynopolitański, też nie mogą przyjść, nie odrywając się od Moskiewskiego. Zatem legitymizacja to nic innego jak uznanie cerkwi przez międzynarodową wspólnotę prawosławną. Ukraińska Cerkiew Prawosławna jest już kanoniczna, ponieważ nie narusza żadnego dogmatu prawosławnego. Jest prawdziwa i autentyczna. Nawiasem mówiąc, w Ukrainie nigdy nie było herezji, w odróżnieniu od Bizancjum, Bałkanów i Rosji. Zatem może być mowa o legitymizacji Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego oraz Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej. — W formie patriarchatu czy metropolii? — To drugorzędna kwestia. Konstantynopol chce, abyśmy powrócili do stanu, który był przed 1676 rokiem. Wtedy w wyniku niegodziwych i niechrześcijańskich manipulacji, zarówno ze strony Moskwy, jak i ówczesnego Konstantynopola, Metropolia Kijowska, czyli Ukraińska Cerkiew Prawosławna, utraciła więzi z Konstantynopolem i faktycznie, wyrażając się prostym ludowym językiem, została sprzedana do Patriarchatu Moskiewskiego. Patriarchat Konstantynopolitański znalazł w sobie chrześcijańską siłę i odwagę, by potępić ten akt. Dlatego dzisiaj, po ponad 300 latach, stanęliśmy przed problemem odnowienia tych więzi. Obecny Patriarchat Konstantynopolitański, jego synod i Patriarcha Bartłomiej stawiają sprawę tak, abyśmy powrócili do stanu, w którym zostaliśmy sprzedani, czyli do Metropolii Kijowskiej z 1686 roku. Nie przynosi to szkody i nie zmniejsza liczby naszych wiernych, nie poniża statusu obecnego patriarchy Filareta, który stanie się po prostu metropolitą. Oczywiście jego stanowisko zostanie obniżone, ale przecież jego istota jako wielkiego arcykapłana i oddanego teologa oraz patrioty Ukrainy pozostanie niezmienna. Z punktu widzenia zwykłych ludzi wyczuwam pewien ruch niezadowolenia, ponieważ przez 18 lat istnienia Patriarchatu Kijowskiego, od czasu wyboru Mstysława Skrypnyka w 1990 roku na pierwszego Patriarchę Kijowskiego i całej Ukrainy, całe pokolenie ludzi przyzwyczaiło się do tego terminu. Ale nie raz odzwyczajaliśmy się lub przyzwyczajaliśmy do nowych terminów. Istota nie tkwi w terminach, a w duchowym rdzeniu. — Jak mamy postąpić z Ukraińską Cerkwią Greckokatolicką? Jaką rolę może ona odgrywać w procesie legitymizacji? — Na tym etapie nie może ona zostać włączona do procesu zjednoczenia. Jej status prawny, z punktu widzenia prawa kanonicznego, jest analogiczny do tego, jaki ma UCP Patriarchatu Moskiewskiego. Jest ona związana ze Stolicą Apostolską — Watykanem i jest częścią Kościoła katolickiego na całym świecie, ale z tą osobliwością, że posiada obrządek grecki lub bizantyjski. Pozytywnym czynnikiem jest to, że ta cerkiew jest ukraińskojęzyczna i państwowotwórcza, tak jak UCP Patriarchatu Kijowskiego. Jednak w procesie prawnym, który rozpoczyna się wraz z przyjazdem Patriarchy Bartłomieja, cerkiew greckokatolicka nie może wziąć udziału, dopóki nie pozwoli jej na to Rzym. Można przewidywać ściślejsze relacje z przyszłą zjednoczoną cerkwią prawosławną na podstawie możliwego dialogu. W szczególności dwie cerkwie i jeden zwierzchnik. Takie rozmowy prowadzone są z obu stron. Ale trzeba przejść wielki proces uregulowań prawnych. Takiej praktyki jeszcze nie było i nie możemy powołać się na żaden historyczny precedens. Jednak Ukraina w 1596 roku zdołała, będąc prawosławną, wejść w komunię z katolickim Rzymem i stać się częścią Kościoła rzymskokatolickiego. W taki, ale odwrotny sposób, mogłaby zjednoczyć się z Ukraińską Cerkwią Prawosławną. W ten sposób unieważniając decyzję unii brzeskiej z 1596 roku. — Powiedział Pan, że Rzym nie pozwoli… A jakie nastroje panują w UCGK, czy jest tam chęć? — Nie u wszystkich, ale jest. Rzecz w tym, że począwszy od wielkiego arcybiskupa Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej kardynała Zakończenie na s. 2 10–11 Z ROSY I WODY 12–13 Dobrowolne datki „Na Cerkiew Kobzarową”: Międzynarodowy Fundusz Charytatywny „Ukraińska Rodzina” R/r nr 26045200145101 w Podolskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401 ZKPO 21709106
Maschinelle Übersetzung
Zakończenie. Pocz. na s. 1. Józefa Slipyja, potem jego następcy kardynała Myrosława Lubacziwskiego i obecnego Lubomyra Huzara, odbywają się nieustanne zwracania się do kongregacji rzymskich, aby zalegalizować patriarchalne status Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej, która liczy kilka milionów wiernych na Ukrainie, posiada rozwiniętą strukturę cerkiewną… Póki co te apele nie zostały uwieńczone sukcesem. — Czy dysponuje Pan informacjami wewnętrznymi UCP Patriarchatu Moskiewskiego o nastrojach parafian? — Dokładnymi informacjami nie dysponuję. To, jak mówią, zamknięta firma. Poseł ludowy Stretowycz opowiadał niedawno, że odbył w gabinecie metropolity Wołodymyra rozmowę tête-à-tête. Kiedy Stretowycz wychodził, zrobiono mu poważną uwagę, że z metropolitą nie można rozmawiać w cztery oczy: obowiązkowa jest obecność „obserwatorów”. Ciekawe doniesienie… Powiedzmy, patriarcha Filaret prawie ze wszystkimi rozmawia sam na sam. Czyli możemy wyciągnąć wniosek, że metropolita Wołodymyr znajduje się pod ścisłą kontrolą rosyjskich służb specjalnych, które bardzo przeniknęły tę tak zwaną niezależną cerkiew. I mimo wszystko co nieco przedostaje się z tej zamkniętej struktury. Wiemy, że prawie 50% zwykłych ludzi, w głównej mierze wiernych Naddnieprza, Prawobrzeżnej i Zachodniej Ukrainy, chciałoby mieć swoją niezależną cerkiew prawosławną. Jednak są oni zastraszeni przez te same struktury, które działają na całej Ukrainie i praktycznie są w każdej parafii i eparchii. Nie mniej zastraszeni są też ich księża. Przecież jeśli ich wygonią, to już z wiecznym wilczym biletem. — A jak Pan ocenia postać metropolity Wołodymyra w kontekście tego, że wychowywał się w rodzinie nacjonalistycznej, a jego bliscy krewni brali aktywny udział w UPA? Czy jest Panu znany ten fakt? — Nie, biografii metropolity Wołodymyra nie znam dogłębnie. Wiadomo, że nie jest pozbawiony uczuć patriotycznych. W szczególności kolekcjonuje wszystko, co związane z szewczenkianą: rzadkie wydania „Kobziarza”, rzeczy osobiste poety itd. To budzi sympatię, ale w całości jest to postać tragiczna, a jego stan zdrowia jest właśnie skutkiem tych głębokich stresów psychologicznych, które nieustannie przeżywa. Fakt przymusowej obecności „obserwatorów” świadczy o tym, że metropolita Wołodymyr jest ptaszkiem ubranym w złote szaty. Kiedyś dziennikarze zapytali metropolitę Wołodymyra, czy mógłby postąpić tak, jak Filaret: odejść od Moskwy i stworzyć niezależną cerkiew? Wtedy, w chwili szczerości, odpowiedział, że gdyby choć słowem komuś o tym wspomniał, to z Ławry Peczerskiej w Kijowie żywy by nie wyszedł… I to jest naprawdę tragiczna postać. — Kogo jeszcze, oprócz Wiktora Juszczenki, widzi Pan wśród polityków, którzy kontynuowaliby ideę zjednoczenia Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej? — Obecnie trudno mówić, kto będzie po Juszczence. Możliwe, że on sam pozostanie. Zwłaszcza jeśli zdoła przed wyborami drugiej kadencji rozwiązać tę skomplikowaną, węzłową kwestię — zjednoczenia ukraińskich cerkwi. To byłby ogromny plus. Choć oczywiście ten proces trzeba było rozpocząć wcześniej. Z drugiej strony jest on nieunikniony. Wierzę w Boga i widzę, że Pan sprzyja Ukrainie. Nawet jeśli będzie opór albo przyszli przywódcy Ukrainy będą mówić tak, jak swego czasu Kuczma: „A dlaczego mam wspierać cerkiew, która jest w mniejszości?”. Czyli myślał wyborczo… Jednak wiem, że Bóg jest sprawiedliwy i kocha Ukrainę. Powtarzam: u nas nie było herezji. Ani w prawosławiu, ani w grekokatolicyzmie. Jesteśmy bardzo wierni, stworzyliśmy wspaniałą infrastrukturę kulturową w nabożeństwach, w szczególnym, wręcz upoetyzowanym statusie naszych śpiewów cerkiewnych, architekturze i malowidłach naszych cerkwi… Więc jakiekolwiek byłyby intrygi Moskwy, jej wrogość jest skazana na porażkę. Ukraina zwycięży. Dmytro Stepowyk. — I na koniec… Czy w terminologii cerkiewnej istnieje pojęcie „terytorium kanonicznego”? — Było takie pojęcie… Kiedy powstała cerkiew bizantyjska i przez długi czas trwała walka między Rzymem a Konstantynopolem o strategicznie ważne Bałkany, powstało pojęcie „terytorium kanonicznego”. Przez pewien czas figurowało ono w walce cerkiewnej, nawet w decyzjach niektórych soborów powszechnych, których w pierwszym tysiącleciu było zaledwie siedem. Potem, po wielkiej schizmie wschodniej w 1054 roku, pojęcie „terytorium kanonicznego” znika. Powracanie do niego dzisiaj jest anachronizmem wczesnego średniowiecza. — Zatem możemy nie zważać na to, że Moskwa uważa Kijów za swoje terytorium kanoniczne… — Swoją drogą, wykorzystuje to także Konstantynopol. Mówiąc, że trzeba przerejestrować Ukrainę z terytorium kanonicznego Moskwy do Konstantynopola — niewielkiego terytorium w Stambule… Mówienie na poważnym poziomie, że ogromny, 600-tysięczny kilometrów kwadratowych, z 50-milionową populacją kraj w centrum Europy powinien być czyimś terytorium kanonicznym, jest nonsensem. Czyli tego terminu, jak by nie patrzeć, nie da się już napełnić realną treścią. Rozmawiała Ulana HLIBCZUK
Maschinelle Übersetzung
W celu uczczenia pamięci wybitnej ukraińskiej artystki Marii Prijmaczenko oraz z okazji obchodzenia w grudniu 2008 roku 100. rocznicy jej urodzin, popierając inicjatywę Narodowej Rady ds. Kultury i Duchowości, postanawiam:
1. Gabinetowi Ministrów Ukrainy:
1) utworzyć w dwutygodniowym terminie komitet organizacyjny do przygotowania i przeprowadzenia imprez z okazji 100. rocznicy urodzin Marii Prijmaczenko. Zatwierdzić jego skład osobowy;
2) opracować i zatwierdzić w ciągu miesiąca plan imprez z okazji 100. rocznicy urodzin Marii Prijmaczenko, przewidując, w szczególności: przeprowadzenie w okresie od grudnia 2008 roku do stycznia 2009 roku uroczystości poświęconych działalności artystycznej Marii Prijmaczenko, z udziałem przedstawicieli organów władzy wykonawczej, naukowców, znanych artystów i malarzy; otwarcie wystaw poświęconych Marii Prijmaczenko w muzeach Kijowa, a także muzeach miejscowości związanych z życiem i twórczością artystki; podjęcie kwestii utworzenia muzeum ukraińskiej sztuki naiwnej; wydanie albumu dzieł Marii Prijmaczenko, należących do państwowej części Funduszu Muzealnego Ukrainy; powstanie filmu dokumentalnego o Marii Prijmaczenko; wybicie i wprowadzenie do obiegu w ustalonym porządku monety jubileuszowej, a także wydanie znaczka pocztowego i koperty poświęconych 100. rocznicy urodzin Marii Prijmaczenko, wykonanie specjalnego stempla pocztowego; finansowanie wymienionych działań.
2. Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej zbadać w ustalonym porządku kwestię nadania lub zmiany nazwy ulicy Kijowa imieniem Marii Prijmaczenko oraz wzniesienia pomnika ludowej artystki Ukrainy.
3. Państwowemu Komitetowi Telewizji i Radiofonii Ukrainy zapewnić szerokie relacjonowanie imprez z okazji 100. rocznicy urodzin Marii Prijmaczenko. Zorganizować cykle tematycznych audycji radiowych i telewizyjnych poświęconych jej życiu i działalności twórczej.
Prezydent Ukrainy Wiktor JUSZCZENKO
21 lipca 2008 roku nr 636/2008
DEKRET PREZYDENTA UKRAINY O nadaniu państwowej instytucji „Muzeum Architektury Ludowej i Obyczaju Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy” statusu narodowego
Uwzględniając ogólnopaństwowe i międzynarodowe znaczenie działalności państwowej instytucji „Muzeum Architektury Ludowej i Obyczaju Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy”, znaczący wkład Muzeum w sprawę ochrony, badania i popularyzacji kultury ludowej wszystkich historyczno-etnograficznych regionów Ukrainy, postanawiam:
Nadać państwowej instytucji „Muzeum Architektury Ludowej i Obyczaju Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy” status narodowy i odtąd nazywać ją — Narodowe Muzeum Architektury Ludowej i Obyczaju Ukrainy.
Prezydent Ukrainy Wiktor JUSZCZENKO
21 lipca 2008 roku nr 644/2008
...wania powodzi w dorzeczu Dniestru oraz w celu zapewnienia projektowanych reżimów pracy urządzeń hydrotechnicznych rozpoczęto forsowany zrzut wody. W rezultacie w 25 miejscowościach rejonów mohylowsko-podolskiego, jampolskiego i murowanokuryłowieckiego zalanych zostało 670 budynków mieszkalnych, z których ewakuowano 3875 osób. Również do strefy zalania dostało się 1407 przydomowych działek oraz 472,1 ha gruntów rolnych. Ofiar śmiertelnych i poszkodowanych nie ma. W akcji ratowniczo-ratunkowej uczestniczy 541 osób i 166 jednostek sprzętu. Rząd przeznaczy 60 mln hrywien obwodom wołyńskiemu, rówieńskiemu, chmielnickiemu i lwowskiemu na przezwyciężenie skutków żywiołu. Poinformowała o tym premier Ukrainy Julia Tymoszenko na nadzwyczajnym posiedzeniu rządu. Według słów J. Tymoszenko rząd podjął także decyzję o przydzieleniu z rezerwowego funduszu środków rodzinom, które ucierpiały w wyniku klęski żywiołowej. W szczególności szefowa rządu sprecyzowała, że rodziny z pierwszej kategorii szkód (całkowita utrata budynków mieszkalnych i mienia) otrzymają zaliczkę w wysokości 5 tys. hrywien, z drugiej kategorii szkód (konieczność remontu kapitalnego i odbudowy budynku mieszkalnego) — 2,5 tys. hrywien, a z trzeciej kategorii (niewielkie uszkodzenie budynków mieszkalnych) — po 1 tys. hrywien. Pieniądze będą wypłacane gotówką za pośrednictwem służb socjalnych. Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko wzywa członków Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony do uznania sześciu obwodów Ukrainy, które ucierpiały w wyniku klęski żywiołowej, strefą nadzwyczajnej sytuacji ekologicznej, co pozwoli rządowi i lokalnym administracjom racjonalnie wykorzystywać finanse oraz wprowadzić uproszczony tryb wielu procedur finansowych. Na 28–30 lipca w Ukrainie ogłoszono kolejne ostrzeżenie o burzach. W dniach 28–30 lipca utrzymywała się niebezpieczna sytuacja na zbiorniku dniestrzańskim. Utrzymywał się wysoki poziom wody, z zalaniem szeregu wsi i obiektów gospodarczych w obwodach czerniowieckim, tarnopolskim i chmielnickim. Poniżej zbiornika utrzymywało się zalanie miejscowości obwodu winnickiego, w tym miasta Mohylów Podolski.
Na podstawie materiałów z sieci Internet przygotował Jewhen BUKET
Maschinelle Übersetzung
Komitet ds. Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki informuje, że od 1 sierpnia bieżącego roku rozpoczyna się przyjmowanie utworów i prac do Narodowej Nagrody w 2009 roku. O najwyższą na Ukrainie nagrodę w dziedzinie literatury i sztuki mogą ubiegać się nowe, oryginalne utwory i prace, opublikowane (upublicznione) w ukończonej formie w ciągu ostatnich pięciu lat. Zgłaszanie utworów i prac do Narodowej Nagrody przeprowadzane jest przez Ministerstwo Kultury i Turystyki Ukrainy, Narodową Akademię Nauk Ukrainy, Akademię Sztuk Ukrainy, związki twórcze oraz stowarzyszenia literacko-artystyczne. Wnioski o przyznanie Narodowej Nagrody w 2009 roku Komitet przyjmuje do 1 listopada bieżącego roku pod adresem: 01001, ul. Prorizna 2, Kijów-1. Informacje dotyczące trybu przyjmowania zgłoszeń pod numerem tel. 044-266-32-23, tel./faks 278-11-93 Komitet ds. Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Zdjęcie ze strony Prezydenta Ukrainy. Według najnowszych danych Ministerstwa ds. Sytuacji Nadzwyczajnych, w wyniku klęski żywiołowej w zachodnich obwodach Ukrainy zginęły 22 osoby, w tym sześcioro dzieci. Jak podaje Ministerstwo ds. Sytuacji Nadzwyczajnych, z powodu silnych ulew, które przeszły w dniach 23–28 lipca, na terenie obwodów lwowskiego, zakarpackiego, tarnopolskiego, czerniowieckiego oraz iwanofrankiwskiego pozostaje podtopionych 40 tys. 601 budynków mieszkalnych oraz 33 tys. 882 ha użytków rolnych, uszkodzono 360 mostów samochodowych i 561 pieszych, rozmyto 680,61 km dróg samochodowych. W Ministerstwie ds. Sytuacji Nadzwyczajnych zaznaczają, że dzięki wysiłkom sił ratowniczych w trudnych warunkach pogodowych uratowano 2 tys. 758 osób, ewakuowano 6 tys. 105 osób oraz przesiedlono 13 tys. 703. Do wykonania wyżej wymienionych prac zaangażowano 2 tys. 550 osób, 564 jednostki sprzętu. W nocy z 25 na 26 lipca na terenie obwodu winnickiego w wyniku pogorszenia warunków pogodowych, w szczególności silnego deszczu i podniesienia się poziomu wody w Dniestrze, doszło do pogorszenia sytuacji hydrometeorologicznej. W celu przeprowadzenia działań ratowniczych i innych niezbędnych prac, na polecenie Ministra ds. Sytuacji Nadzwyczajnych Wołodymyra Szandry, do miasta Mohylów Podolski przybyli ratownicy górniczy. O godzinie 12:00 27 lipca na Dniestrowskiej Elektrowni Wodnej, w związku z uformowaniem się
Maschinelle Übersetzung
Bocian — symbol olimpijskiej reprezentacji Ukrainy grupa twórcza firmy Bosco di Ciliegi. Opracowując projekt i szkice stroju galowego, specjaliści konsultowali się ze sportowcami, aby maksymalnie uwzględnić ich życzenia i sugestie. Ten strój ukraińskich sportowców wygląda nowocześnie: twórcy odzieży są przekonani, że osiągnęli cel. Mają nadzieję, że ich odzież spodoba się wszystkim, którzy będą kibicować ukraińskiej drużynie. A codziennym ekwipunkiem sportowym naszych olimpijczyków zapewniła firma Nike. Aby Ukraińcy czuli się na Olimpiadzie w Chinach komfortowo, 8 sierpnia, 8 roku, o godzinie 8, w 8 minucie i 8 sekundzie (8 — szczęśliwa liczba dla Państwa Środka) w Pekinie wraz z otwarciem Olimpiady uroczyście otworzą Ukraiński Dom. To właśnie on stanie się rodzinnym domem dla sportowców, trenerów i członków oficjalnej delegacji. Według komunikatu służby prasowej Narodowego Komitetu Olimpijskiego, nad stworzeniem “zakątka Ukrainy” w dalekim Pekinie pracowali prawdziwi profesjonaliści. Jak mówi naczelnik Zarządu rozwoju narodowego ruchu olimpijskiego NOK Ukrainy Myrosław Hrabowecki, projektanci zrobili wszystko, co możliwe, aby jak najdokładniej oddać koloryt naszego państwa, maksymalnie odkryć ukraiński charakter i hojność duszy. Pomoc organizacyjną świadczyła Ambasada Ukrainy w Chińskiej Republice Ludowej. Ukraiński Dom będzie działał przez czas trwania Igrzysk Olimpijskich i stanie się nie tylko miejscem przeprowadzania uroczystych wydarzeń, ale i przytulnym domem, gdzie każdy będzie mógł odpocząć w komfortowej atmosferze i, oczywiście, skosztować potraw kuchni narodowej… A my na Ukrainie będziemy wszyscy kibicować naszej drużynie i czekać na jej zwycięstwa. Jak to tam we wspomnianej piosence śpiewają: “…My, wszyscy my — mistrzowie, mistrzowie, // Zatem nam podda się Olimp! // Nasz złoty Olimp!” tradycjami i na którą wywierają szalony nacisk politycy i politykierzy. Wystarczy spojrzeć na szpalty tej bezbronnej wobec lokalnych władz i wobec bezlitosnego rynku prasy, aby się przekonać: tutaj reformy nie po prostu dojrzały — one są potrzebne jak powietrze. Właśnie o tych i wielu innych pilnych problemach warto byłoby porozmawiać na konferencji. Ale politycy z Peczerskich wzgórz nie znaleźli na to czasu. Media interesują ich tylko tak: ile kogo i jak pokażą w wiadomościach, najlepiej w pozytywnym ujęciu. Tak powiedział na konferencji jeden wysoki urzędnik państwowy, który mimo wszystko znalazł czas, by przyjść do dziennikarzy — przewodniczący Rady Najwyższej Ukrainy Arsenij Jaceniuk. W odróżnieniu od swoich kolegów parlamentarzystów, Arsenij Petrowycz nie tylko wysłuchał dziennikarzy, ale i pokazał, że rozumie, czym są media w normalnym demokratycznym społeczeństwie. Można, oczywiście, długo dyskutować, czy złe mamy media, niski poziom wolności słowa, że niedoskonałe jest społeczeństwo, czy odwrotnie — środki masowego przekazu są winne, że ono takie jest. Ale chyba my wszyscy, w szczególności nasza elita, siły narodowo-demokratyczne w żaden sposób nie dojdziemy do zrozumienia potrzeby wolności słowa, wolności ducha. Zamiast tego — medialne gadanie. I to dotyczy nie jakiejś konkretnej konferencji, a ogólnospołecznej sytuacji.
Maschinelle Übersetzung
Sławomir MIZERNIUK Zdjęcia autora
„Schody do celu — twoja droga do zwycięstwa…” Tak zaczyna się piosenka „Mistrzowie” w wykonaniu Witalija Kozłowskiego, uznana za oficjalną pieśń olimpijskiej reprezentacji Ukrainy na Igrzyskach XXIX Olimpiady w Pekinie. Uroczyste pożegnanie delegacji sportowej odbyło się późnym wieczorem 27 lipca w Kijowie, na Placu Niepodległości. Do sportowców z powitalnym słowem zwrócił się Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko: „Reprezentujecie na Olimpiadzie przede wszystkim wielkie państwo europejskie, sławny ukraiński sport i własne ambicje. W Soborze Świętej Zofii w Kijowie Patriarcha Ekumeniczny poświęcił ikonę Jezusa Chrystusa, Zbawiciela świata… Mam wielki zaszczyt przekazać wam, naszej olimpijskiej delegacji, błogosławieństwo Patriarchy i powiedzieć, że ta ikona daje nieograniczone możliwości każdemu ukraińskiemu sportowcowi, który weźmie udział w XXIX Igrzyskach Olimpijskich. Szczęśliwej drogi wam, zwycięskich zmagań i powrotu do domu ze zwycięstwem. W dobrą drogę!” Z prawdziwym świętem sportu, które za 12 dni wystartuje w Pekinie i zjednoczy ponad 5 miliardów ludzi z różnych zakątków Planety, pozdrawia prezes Narodowego Komitetu Olimpijskiego, Bohater Ukrainy Serhij Bubka: „Godne miejsce na tym sportowym forum zajmą nasi olimpijczycy. Witamy was, prawdziwych bohaterów narodu, którzy wywalczyli zaszczytne prawo do obrony honoru kraju w zawodach najsilniejszych atletów świata. Cała Ukraina będzie wam kibicować, a serca milionów zabiją w jednym rytmie”.
Petro ANTONENKO
Ogólnoukraińską konferencję dziennikarzy „Media i władza ustawodawcza — wymiar regionalny” oczekiwano jako poważnej rozmowy o palących problemach ukraińskich mediów. Organizatorami były bowiem Komitet Rady Najwyższej ds. wolności słowa i informacji, Program wspierania parlamentu Ukrainy Uniwersytetu Indiany (USA) oraz Ukraińska Edukacyjna Program Reform. Zatem poważna instytucja państwowa oraz dwie organizacje społeczne, pozarządowe, które od lat wspierają ukraińskie reformy demokratyczne, zwłaszcza w sferze mediów.
Dziennikarzy z różnych regionalnych mediów zebrało się w budynku komisji parlamentarnych, gdzie odbywała się konferencja, ponad pięćdziesięciu. Niestety, rzeczywistość okazała się gorsza od oczekiwań. Przedstawiciele najwyższej władzy ustawodawczej, łagodnie mówiąc, uchylili się od omówienia problemów ukraińskiej przestrzeni medialnej. Spośród zapowiedzianych w programie konferencji wystąpień przewodniczących wszystkich 5 frakcji Rady Najwyższej do dziennikarzy przyszedł tylko jeden — Wołodymyr Łytwyn. Także i on prawdopodobnie dlatego, że chciał zaprezentować program wyjścia z kryzysu politycznego, który tego samego dnia przedstawił w parlamencie.
Na otwarcie konferencji nie przybyła nawet przewodnicząca komisji parlamentarnej, która była od-
Mistrz XVII Igrzysk Olimpijskich w lekkoatletyce w Rzymie Wiktor Cybulenko przekazał sportowcom ukraińską flagę: „Drodzy nasi olimpijczycy! Jako członkowi Ukraińskiej Akademii Sportu przypadła mi szansa, by was powitać i życzyć wam sukcesów! Sam przeszedłem przez trzy igrzyska olimpijskie i chciałbym dać wam trzy rady, ale… rozmyśliłem się i wymienię tylko jedną — nie spóźnić się na starcie, a jeszcze lepiej — na mecie!.. Lekkiego lądowania w Pekinie!” Biorąc flagę z rąk Wiktora Cybulenki, mistrz Uniwersjady Światowej, wielokrotny mistrz i rekordzista Ukrainy w lekkoatletyce Serhij Demidiuk zwrócił się do uczestników święta: „Nasza reprezentacja olimpijska z honorem poniesie ją na Igrzyskach w Pekinie. Chcemy, aby wsparła nas cała Ukraina. Kibicujcie nam!” Minister ds. rodziny, młodzieży i sportu Jurij Pawlenko jest przekonany, że od tej chwili razem ze sportowcami, którzy wyjdą na olimpijski start w Pekinie, będzie podążać całe państwo ukraińskie: „Najważniejsza dla każdego jest wiara w zwycięstwo, w swój kraj i patriotyzm oraz świadomość tego, że za każdym z nich stoi wielki naród ukraiński! Chcę przekazać słowa powitania od całego Gabinetu Ministrów i premier Julii Tymoszenko. Życzę, aby Ukraińska reprezentacja olimpijska wystąpiła jak najlepiej i udowodniła, że naród ukraiński to wielka nacja sportowa”. Jako symbol miłości, nadziei, inspiracji i oczekiwań wszystkiego najlepszego olimpijczykom wręcza się haftowany ręcznik — amulet Ukrainy. Na emblemacie naszej reprezentacji olimpijskiej w tym roku widnieje dwoje bocianiątek, które polecą razem ze sportowcami do Pekinu…
Oczywiście, dla każdego sportowca Igrzyska Olimpijskie są wielkim celem. Aby poczuć szczęśliwą chwilę zwycięstwa, poświęca się dla niej lata wytężonej pracy. Dlatego najlepsi spośród najlepszych, którzy zdobyli prawo reprezentowania naszego państwa, jadą na te zawody. O olimpijskie nagrody w Chinach będzie rywalizować 254 ukraińskich sportowców, wspierać ich będzie 160 członków personelu trenerskiego i innego oraz 25 – oficjalnego sztabu. Tegoroczna reprezentacja Ukrainy na Igrzyskach w Pekinie liczy rekordową liczbę sportowców, ponieważ na poprzednich letnich Igrzyskach Olimpijskich Ukrainę reprezentowali: w amerykańskiej Atlancie w 1996 roku – 230 sportowców, w australijskim Sydney w 2000 – 231 sportowców, w greckich Atenach w 2004 – 245. Obecnie do Podniebnej jadą siedmiu olimpijskich mistrzów minionych lat, a także 97 zawodników, którzy z powodzeniem występowali w wielu zawodach w ciągu ostatnich lat. Ukraińcy będą rywalizować w 28 dyscyplinach sportu: badminton, boks, zapasy – styl wolny, styl klasyczny; podnoszenie ciężarów, kolarstwo torowe, kolarstwo szosowe, kolarstwo górskie, wioślarstwo – akademickie, na kajakach i kanadyjkach; żeglarstwo, gimnastyka – sportowa, artystyczna; judo, pływanie, pływanie synchroniczne, sport jeździecki, lekkoatletyka, strzelectwo – łucznictwo, strzelectwo kulowe, strzelectwo ze strzelbą sportową; skoki – na trampolinie, do wody; nowoczesne pięciobój, tenis, tenis stołowy, triathlon, szermierka. Państwo ukraińskie będzie finansowo zachęcać zwycięzców olimpiady. O tym w wywiadzie dla 5 kanału poinformował Jurij Pawlenko: „… Rząd zatwierdził wysokość jednorazowych nagród: złoty medal – 500 tysięcy hrywien, srebrny – 350, brązowy – 250. A Prezydent prawie dwukrotnie zwiększył stypendia olimpijskie – dla olimpijskich mistrzów, mistrzów świata, mistrzów Europy. Stypendia będą wypłacane zwycięzcy Igrzysk miesięcznie w wysokości 15 tysięcy hrywien przez dwa lata. Dotyczy to także trenerów i jest niezwykle ważnym potwierdzeniem tego, że państwo poważnie traktuje swoich sportowców i jest gotowe zrobić wszystko, aby oni wraz z trenerami osiągali maksymalne sukcesy dla swojego kraju.” Na uroczystej ceremonii otwarcia XXIX Igrzysk Olimpiady w Pekinie ukraińską flagę poniesie najbardziej utytułowana sportsmenka reprezentacji – czterokrotna olimpijska mistrzyni, Bohaterka Ukrainy, pływaczka Jana Kłoczkowa. Podczas otwarcia i zamknięcia Igrzysk Olimpijskich reprezentacja Ukrainy będzie maszerować w paradnych strojach: niebieskich marynarkach z żółtą lamówką, białych spodniach i żółtych spódnicach. Ta kolorystyka, według słów projektantów, będzie wyglądać dość efektownie podczas transmisji telewizyjnej. Jak informują w Narodowym Komitecie Olimpijskim Ukrainy, paradny strój olimpijski – 600 kompletów wyprodukowano we Włoszech – stworzyła dla ukraińskiej drużyny
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
...nim z organizatorów wydarzenia, — Hanna Herman. A ona miała wygłosić główne wystąpienie „Obecny stan wolności informacji i ustawodawcze zapewnienie bezstronności mediów”. Zapewne z „obecnym stanem wolności informacji” wszystkim nam wszystko jest jasne. Podobnie jak z „bezstronnością mediów”. Ponieważ kluczowym punktem konferencji miała być właśnie praca legislacyjna w dziedzinie mediów, kilka bolesnych problemów nie mogło umknąć uwagi koleżanek i kolegów. O tym z bólem mówili sami dziennikarze w spontanicznej dyskusji, a także przedstawiciele organizacji społecznych–organizatorów, których, jak się wydaje, problemy naszych mediów martwią bardziej niż przedstawicieli władzy. Przede wszystkim trzeba powiedzieć o podniesieniu prestiżu zawodu dziennikarza, o jego ochronie socjalnej wobec niebezpiecznej tendencji w społeczeństwie — obniżania prestiżu dziennikarza jako osoby oraz mediów w ogóle. Oto już od dwóch miesięcy w parlamencie znajduje się także ustawa „O państwowo-prawnych gwarancjach ochrony działalności zawodowej dziennikarzy”. Jak dotąd nie została ona skierowana do rozpatrzenia przez Radę Najwyższą. W niej są przepisy, które powtarzają już obowiązujące w ustawach
„O prasie” i „O informacji”. Wygląda na to, że mamy problemy z wykonywaniem obowiązujących ustaw, skoro ich postanowienia trzeba powtarzać w nowych. Ogólnie jednak projekt ustawy nie jest zły, tylko chyba trzeba będzie długo czekać na jego uchwalenie. Istnieją jeszcze dwa od dawna bolesne problemy, o których także mówiono na konferencji. Pierwszy — utworzenie na Ukrainie publicznej telewizji i radia. Na najwyższym szczeblu zadeklarowano, że jest to pilna potrzeba, ale od kilku lat trwają jedynie rozmowy. Niedawno kwestię publicznego nadawania rozpatrywała Rada Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony, ponieważ chodzi o bezpieczeństwo informacyjne państwa. Zgodnie z decyzją RBNiO Prezydent Ukrainy wydał polecenie odpowiednim strukturom, aby w dwumiesięcznym terminie przygotowały niezbędne dokumenty do utworzenia publicznego nadawania. Ale dwa miesiące dawno minęły, a wóz nadal stoi w tym samym miejscu. Drugi niezwykle bolesny temat — odpaństwowienie mass mediów. Tyle oświadczeń, planów, koncepcji, wezwań i zaklęć, a efekt jak dotąd zerowy. Najbardziej dotyczy to właśnie prasy regionalnej, która wciąż w dużej mierze żyje według komunalno-radzieckich tra-
Maschinelle Übersetzung
Ciąg dalszy. Pocz. w nr 25 z 2008 r. W grudniu 1933 roku Hitler wykonał kolejny ruch: ogłosił, że Niemcy musiały się zbroić w celu wzmocnienia Zachodu w opozycji do komunizmu. W 1934 roku podpisał pakt o nieagresji oraz umowy gospodarczo-kulturalne z Polską. (Uważano to za akt rozbijania francuskiego systemu sojuszy). Czerwiec 1935 roku przyniósł niemiecko-brytyjską umowę o stosunku sił morskich (35:100) i późniejsze odrzucenie postanowień traktatu wersalskiego dotyczących kontroli sił zbrojnych Niemiec. Politykę bezpieczeństwa zbiorowego publicznie afiszowano, a jednocześnie ignorowano przez oba państwa. Cynizm, z jakim prowadzono kampanię w prasie, ujawnił sekretarz Kominternu Karol Radek. Wyjaśniał on W. Kriwickiemu, rezydentowi rosyjskiego wywiadu wojskowego w Europie Zachodniej: „To, co piszę, to jedno, a rzeczywistość to coś innego. Nikt nie może dać nam tego, co dawały Niemcy. Dla nas zerwanie z Niemcami jest po prostu niemożliwe”. W grudniu 1935 i lipcu 1936 roku rosyjska ambasada w Berlinie zwraca się do Ministerstwa Spraw Zagranicznych Niemiec z propozycją podpisania „wzajemnego paktu o nieagresji”. Mimo to w latach 1936–1937 napięcie między nimi osiągnęło najwyższy punkt. 17 lipca 1936 roku rozpoczęła się wojna domowa w Hiszpanii; 1 listopada 1936 roku ogłoszono utworzenie sojuszu wojskowo-politycznego między Niemcami a Włochami – „oś Rzym–Berlin”. 24 listopada Niemcy i Japonia podpisały pakt antykominternowski. W Reichstagu wybrzmiały ostre antybolszewickie przemówienia Hitlera. Jednak żadne z tych wydarzeń nie wpłynęło na rosyjskie próby zbliżenia z Niemcami. Demonstracyjny przegląd traktatu wersalskiego pod pretekstem zjednoczenia Niemców w Wielką Rzeszę rozpoczął się od zajęcia zdemilitaryzowanej strefy nadreńskiej 7 marca 1936 roku przez dwa bataliony motocyklistów. Częściowa mobilizacja we Francji i pilne zajęcie przez trzynaście dywizji linii Maginota tak przestraszyły Hitlera, że przygotowano rozkaz wycofania tych sił z jak najmniejszymi stratami podczas pierwszych prób wkroczenia sił francuskich do strefy. Wkrótce okazało się, że ani Francja, ani Anglia nie są gotowe na zdecydowane działania. Hitler triumfował. Od tej pory był gotowy rozwiązywać problemy Niemiec, stosując siłę, a agresję usprawiedliwiać dążeniem do pokoju. Zajmując 12 marca 1938 roku bez ani jednego strzału Austrię, Hitler zwrócił całą swoją uwagę na Czechosłowację. W jej skład w wyniku traktatu wersalskiego weszło prawie 3,25 mln Niemców z ziem byłego imperium austro-węgierskiego. Niezadowoleni z tego, że stali się obywatelami słowiańskiego państwa, pod wpływem wzrostu nazistowskich Niemiec, cały czas w różnych formach skarżyli się na dyskryminację. We wrześniu Hitler ogłosił, że położenie Niemców jest nie do zniesienia i należy je naprawić poprzez przyłączenie do Niemiec wszystkich terytoriów, które zamieszkują Niemcy lub które należały do Niemców w jakimkolwiek czasie. Dzięki strategicznemu położeniu w centrum Europy Czechosłowacja miała umowy o wzajemnej obronie z Francją i Związkiem Radzieckim. Ani Wielka Brytania, ani Francja nie były gotowe na konfrontację wojskową z dozbrojonymi Niemcami. Francuskie gazety stworzyły „wrażenie, że nieugięty opór wobec niemieckiej agresji jest prawie niemożliwy”. Tymczasem w Armii Czerwonej trwały masowe czystki. Rozpoczęły się one procesem przeciwko marszałkowi Tuchaczewskiemu. (Wiosną 1937 roku Tuchaczewski przybył do Pragi i omawiał z prezydentem Be-)
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
nie stanowiła kwestii współpracy wojskowej. Wracał do Moskwy przez Berlin. Wkrótce Beneš dowiedział się, że treść rozmów jest znana Niemcom. Poinformował o tym Stalina. W 1937 r. wraz z Tuchaczewskim rozstrzelano prawie wszystkich, którzy przeszli szkolenie w Reichswehrze. Heydrich później chwalił się Canarisowi, że uczynił to na rozkaz Hitlera. Ofiarami czystki padło trzech marszałków, 13 generałów armii i 62 dowódców korpusów. Rządy Francji, Wielkiej Brytanii i Niemiec przestały poważnie traktować możliwą skuteczną rolę Rosji w jakimkolwiek konflikcie zbrojnym. Neville Chamberlain w marcu 1939 r. pisał: „Muszę przyznać, że nie ufam Rosji. Nie wierzę, że jest zdolna prowadzić jakiekolwiek aktywne działania ofensywne. Wątpię w jej zamiary… Poza tym nienawidzi jej i nie ufa jej wiele małych państw, zwłaszcza Polska, Rumunia i Finlandia”. 29 września 1938 r. na konferencję w Monachium zaproszono Mussoliniego, Chamberlaina i Daladiera. Rosji i Czechosłowacji Hitler nie zaprosił. Uczestnicy zaaprobowali oficjalny demarsz Hitlera dotyczący pełnego oderwania Sudetów, zamieszkanych przeważnie przez Niemców, i zmusili do tego Czechów. 1 października niemieckie wojska zaczęły zajmować Sudety. Rosjanie ponownie deklarowali gotowość do wspólnych działań z Wielką Brytanią i Francją w obronie Czechosłowacji. Przywódcy Kremla dobrze wiedzieli, że ani Anglia, ani Francja, a nawet oni sami nie są gotowi do przeciwstawienia się wojskowej machinie Niemiec i że żadna pomoc nie mogłaby dotrzeć na czas. Hitler rozstrzygnął kwestię czeską bez jednego strzału. Następna była Polska. Posiadała ona nie tylko część dawnych pruskich ziem, lecz także oddzielała je od siebie. Do tej wojny Hitlerowi był potrzebny pewny tyłów — Stalin. 10 października Tippelskirch donosił: „Wygląda na to, że w Komisariacie Spraw Zagranicznych trwają nowe czystki. Panuje tam depresyjny nastrój…” 4 maja 1939 r., zaraz po odwołaniu Litwinowa ze stanowiska komisarza spraw zagranicznych, aresztowano jego osobistego sekretarza Nazarowa. Nielicznym udało się uniknąć nowej czystki. Stalin wyciągnął dywan spod rosyjsko-brytyjsko-francuskich rozmów: Litwinowa zastąpił Mołotow. W okresie marzec–maj 1939 r. Wielka Brytania zdecydowanie podjęła zobowiązania dotyczące bezpośredniej jednostronnej pomocy wojskowej dla Polski, Rumunii, Grecji i Turcji w razie nieprowokowanej agresji. Rosjanie przedstawili propozycję przeciwną: zgodę na przejście wojsk rosyjskich przez Polskę i Rumunię oraz zapewnienie gwarancji, że państwa bałtyckie nie skapitulują przed Niemcami w trakcie wojny. Rządy polski i rumuński odmówiły, obawiając się, i to nie bez podstaw, że „przejście” mogłoby stać się „stałą okupacją”. 15 czerwca Grigorij Astachow (tymczasowy pełnomocnik w sprawach ZSRR w Niemczech, „romantyczny dyplomata”, z pochodzenia kozak doński, zmarł w obozach) informował Draganowa, bułgarskiego posła w Berlinie, rozumiejąc, że ten przekaże w kręgach niemieckich informację o tym, że „Związek Radziecki oczekuje możliwych zmian politycznych. Możliwe jest zawarcie umowy z Anglią i Francją. Gdyby Niemcy zadeklarowały, że nie mają wobec Związku Radzieckiego agresywnych zamiarów i chcą zawrzeć pakt o nieagresji, to Związek Radziecki prawdopodobnie powstrzymałby się od zawarcia umowy z Anglią”. Dzień po tej rozmowie Ribbentrop poinformował M. Shiratoriego, japońskiego posła w Niemczech, że „Niemcy zamierzają podpisać pakt o nieagresji z ZSRR”. Oczywiście decyzja Hitlera zapoczątkowała aferę. Planował atak na Polskę w czasie, gdy Wielka Brytania i Francja przygotowywały się do odparcia. Rozgromienie Polski, jego zdaniem, miało nastąpić szybciej, niż państwa zachodnie zdążą zebrać siły do interwencji. Aby zdążyć zapewnić sobie gwarancje tajnej zgody Rosjan, wyznaczył datę ataku na 26 sierpnia. Rosjanie postanowili wykorzystać sytuację. Obecność zaproszonych do Moskwy na rozmowy angielskiej i francuskiej misji wojskowych dawała Stalinowi więcej dźwigni nacisku na Niemców w rachubie na większe ustępstwa. 27 lipca 1939 r. Schnurre (kierownik referatu Europy Wschodniej w wydziale polityki gospodarczej MSZ Niemiec) zaprosił na obiad Astachowa i Babarina, przewodniczącego rosyjskiego przedstawicielstwa handlowego. Schnurre przedstawił zalety porozumienia Rosji z Niemcami w następujący sposób: „Co Anglia może zaoferować Rosji? W najlepszym razie udział w wojnie europejskiej i wrogie nastawienie do Niemiec, ale żadnego pożądanego wyjścia — dla Rosji. Co moglibyśmy zaoferować my? Neutralność, możliwość pozostania poza konfliktem europejskim, a jeśli Moskwa zechce — rozwój interesów niemiecko-rosyjskich, które nadal będą służyć obu państwom”. Wynik został określony — podział Europy Wschodniej. Pozostało tylko omówić szczegóły. 3 sierpnia Schulenburg konsultował się z Mołotowem i potwierdził uznanie radzieckich interesów w Polsce i na Bałtyku. Na niemieckie propozycje Mołotow odpowiedział 17 sierpnia. Do paktu o nieagresji należało dołączyć „specjalny protokół, który ma określać interesy sygnatariuszy w kwestiach polityki zagranicznej i który ma stać się integralną częścią paktu”. Hitler dotąd pozostawał w napięciu — starał się uniknąć wybuchu wrogości w stosunkach z Polską, zanim zostanie zawarty układ z Rosją. Układ handlowy z Rosją podpisano w Berlinie 19 sierpnia. Tego samego dnia Mołotow przekazał Schulenburgowi projekt paktu o nieagresji z następującym postskryptum: „Pakt obowiązuje tylko wtedy, gdy równocześnie zostanie podpisany specjalny pro-
Hitler wita Ribbentropa po podpisaniu Paktu. Protokół powinien być częścią paktu". 20 sierpnia Hitler przekazał osobiste przesłanie Stalinowi, w którym podkreślił podobieństwo poglądów i wyraził nadzieję, że Ribbentrop może przybyć najpóźniej 23 sierpnia. Stalin niezwłocznie oświadczył, że się zgadza. Hitler był zachwycony, bił pięściami w ścianę z krzykiem: „Pokój mam w kieszeni!” Tymczasem na sesji misji wojskowych Anglii, Francji i Rosji 21 sierpnia Woroszyłow zaproponował przerwać rozmowy „na długi okres” do odpowiedzi na „kardynalne pytanie”. 22 sierpnia generał Damines, szef francuskiej misji wojskowej, był gotów dać twierdzące odpowiedzi na „kardynalne pytanie” — zgodę na przejście rosyjskich oddziałów przez terytorium Polski. Woroszyłow poprosił o przejrzenie dokumentu. Kiedy generał udzielił ustnej gwarancji, usłyszał: „Poczekajmy, dopóki we wszystkim nie będziemy pewni… Możliwe, że w tym czasie zajdą nowe wydarzenia polityczne”. Ribbentrop przybył w południe 23 sierpnia 1939 r. z zapowiedzią Hitlera, że „wszystkie problemy Europy Wschodniej mają być uzgadniane wyłącznie przez Niemcy i Rosję”. Układ podpisano późnym wieczorem. W oficjalnym sprawozdaniu Ribbentropa mówiono: „W toku rozmowy pan Stalin mimowolnie wzniósł toast za Führera: »Wiem, jak wielu Niemców kocha Führera. Chciałbym postąpić podobnie i proponuję wypić za jego zdrowie«”. Oficjalny pakt był prostym układem o nieagresji. Bardziej znamienny był tajny aneks — protokół z jasnym określeniem, że rosyjska strefa wpływów obejmuje Finlandię, Estonię, Łotwę, Besarabię oraz terytoria ukraińskich i białoruskich ziem etnicznych na wschód od Wisły i Sanu w Polsce (prawo do Litwy Moskwa otrzymała dopiero po upadku Polski, w zamian za przekazanie Niemcom części ukraińskich ziem etnicznych). Sprawozdanie Mołotowa dla Rady Najwyższej ZSRR z 31 sierpnia 1939 r. zostało opublikowane następnego dnia w „Prawdzie”: „Związek Radziecki podpisał pakt z Niemcami i zapewnia, że pokój między narodami ZSRR i Niemiec leży w interesie wszystkich narodów, w interesie powszechnego pokoju”. Wiadomość o podpisaniu wstrząsnęła światem. W związku z podpisaniem paktu podano oficjalne radzieckie wyjaśnienie: „Przyjęcie niemieckiej propozycji paktu o nieagresji było wymuszone przekonaniem o niemożności podpisania układu o wzajemnej pomocy lub traktatu wojskowego z Wielką Brytanią i Francją”. Moskwa zawarła pakt z Berlinem nie dlatego, że nie było innego wyjścia z sytuacji międzynarodowej, lecz dlatego, że od dawna tego chciała i włożyła wiele wysiłków w jego podpisanie. Pakt był skierowany przede wszystkim przeciwko Polsce. Już w 1933 r. Hitler podkreślał: „Nie możemy obejść się bez rosyjskiego zabezpieczenia naszych tyłów w konflikcie z Polską”. Następnego dnia, 1 września, Niemcy wkroczyły do Polski. Rozpoczęła się druga wojna światowa. Dla Ukraińców wojna rozpoczęła się 1 września 1939 r. na ziemiach Polski, jej kontynuacją i główną dla nas częścią stała się Wielka Wojna Ojczyźniana, a zakończyła się 2 września 1945 r. podpisaniem Aktu o bezwarunkowej kapitulacji Japonii. Najcięższe ofiary i straty w tej wojnie poniosła Ukraina, ponieważ to właśnie Ukraina była polem bitwy. Zamordowano 5,5 mln ludności cywilnej i 1,367 mln jeńców wojskowych, na polu walki zginęło 3 mln żołnierzy, 2,5 mln wywieziono na przymusowe roboty. Liczba ludności na terenie dzisiejszej Ukrainy zmniejszyła się z 40 mln w 1940 roku do 22 mln w 1945-cim.
NAZISTOWSKO-RADZIECKI PAKT O NIEAGRESJI Z 23 SIERPNIA 1939 ROKU
Rząd Rzeszy Niemieckiej i Rząd Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, pragnąc umocnienia pokoju między Niemcami a ZSRR oraz opierając się na podstawowym zabezpieczeniu Układu o neutralności, zawartego w kwietniu 1926 r. między Niemcami a ZSRR, osiągnęły porozumienie:
Artykuł I. Obie Strony zobowiązują się do powstrzymywania się od wszelkich aktów przemocy, wszelkich działań agresywnych i wszelkich kroków przeciwko sobie, czy to wspólnie z innymi państwami.
Artykuł II. Jeżeli jedna z Wysokich Stron stanie się przedmiotem agresji ze strony państwa trzeciego, druga Wysoka Strona nie będzie w żadnej formie udzielać wsparcia temu państwu trzeciemu.
Artykuł III. Rządy obu Wysokich Stron będą w przyszłości utrzymywać nieprzerwany kontakt ze sobą w celu konsultacji poprzez wymianę informacji w sprawach ich wspólnych interesów.
Artykuł IV. Żadna z dwóch Wysokich Stron nie będzie uczestniczyć w jakimkolwiek ugrupowaniu państw, w jakiejkolwiek formie, bezpośrednio czy pośrednio, którego działania byłyby skierowane przeciwko drugiej Stronie.
Artykuł V. Spory lub konflikty, które mogłyby powstać między Wysokimi Stronami z tego czy innego powodu, obie Strony będą rozstrzygać wyłącznie drogą wymiany poglądów lub, w razie potrzeby, drogą arbitrażu pełnomocników.
Artykuł VI. Niniejszy traktat zawarto na dziesięć lat. Obowiązuje on do czasu, aż jedna z Wysokich Stron wypowie go na rok przed upływem tego terminu; w przeciwnym razie moc prawna niniejszego traktatu automatycznie przedłuża się na kolejne pięć lat.
Artykuł VII. Niniejszy traktat powinien zostać ratyfikowany w możliwie najkrótszym terminie. Dokumenty ratyfikacyjne zostaną wymienione w Berlinie. Układ wchodzi w życie z chwilą podpisania.
Sporządzono w dwóch egzemplarzach, w językach niemieckim i rosyjskim.
Moskwa, 23 sierpnia 1939 r.
Za Rząd Rzeszy Niemieckiej: W. Ribbentrop.
Z pełnomocnictwem Rządu ZSRR: W. Mołotow.
Ciąg dalszy nastąpi.
Przełożył Feliks Redźko
Maschinelle Übersetzung
obwodu zaporoskiego, które wpisano za niewykonanie planów dostaw zboża na „czarne tablice”. Dokument ten jest ważnym rezultatem pracy badawczej pracowników Państwowego Archiwum Obwodu Zaporoskiego. Lista ta skłania do refleksji nad skalą Hołodomoru. Według różnych szacunków obwód zaporoski, który wchodził wówczas w skład obwodu dniepropetrowskiego, był jednym z najbardziej poszkodowanych na południu Ukrainy. Oprócz Ukraińców i Rosjan mieszkali tu Niemcy, Bułgarzy, Grecy, Gagauzi, ale i oni, jak świadczą naoczni świadkowie, trafili pod kosę Hołodomoru. Rozdział „Literaturoznawstwo” zawiera materiały poświęcone artystycznemu odzwierciedleniu i przemyśleniu Hołodomoru lat 1932–1933 jako jednej z największych tragedii w wielowiekowej historii narodu ukraińskiego. W artykule wstępnym przewodniczący kolegium redakcyjnego Fedir Turczenko przypomina, że to właśnie pisarze Ukrainy w czasach pieriestrojki jako pierwsi zaczęli mówić o potrzebie powiedzenia prawdy o Hołodomorze. „Hołodomor” – tak nazywa się również powieść Jewhena Hucały, wydrukowana jeszcze przed ogłoszeniem niepodległości w 1990 roku. Kandydat nauk filologicznych N. W. Horbacz przeprowadził analizę literaturoznawczą i poświęcił artykuł temu utworowi. Czytelnik bez wątpienia zwróci uwagę na esej członka Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, kandydata nauk filologicznych Ihora Kuprijanowa. Autor jest synem represjonowanego w 1937 roku rektora Winnickiego Instytutu Pedagogicznego, który pierwsze lata życia (do 1946 r.) spędził w Akmolińskim obozie żon zdrajców ojczyzny (rosyjski skrót AŁŻIR), dokąd trafiła jego matka po aresztowaniu męża. Opowiada on, jak w otoczeniu zrehabilitowanej inteligencji w latach 60. postrzegano tragedię lat 1932–1933. Ihor Kuprijanow przeprowadził krótką analizę literaturoznawczą powieści rosyjskiego pisarza Wasyla Grossmana „Wsie tieczot” („Wszystko płynie”), w której po raz pierwszy w literaturze rosyjskiej w warunkach chruszczowowskiej „odwilży” niezwykle dokładnie przedstawiono i dokonano należytej oceny tragedii Hołodomoru na terytorium Ukrainy. Fragment powieści przytoczono w książce. Gdy cały cywilizowany świat wzdrygał się, czytając utwory pisarzy ukraińskiej diaspory o Hołodomorze na Ukrainie w latach 1932–1933, dla ukraińskiego czytelnika były one niedostępne. Dopiero po ogłoszeniu niepodległości w końcu dotarły one także na Ukrainę. Ich analizie poświęcono w szczególności artykuły kandydatów nauk filologicznych: Wałentyny Semyriak (o wspomnieniach Jara Sławutycza „Miejscami zaporoskimi”), Mykoły Stasyka (o powieści Ułasa Samczuka „Maria”), Wołodymyra Tkaczuka (o powieści Wasyla Barki „Żółty książę”), Oksany Procenko (o „Popiele imperiów” Jurija Klena oraz utworach innych pisarzy). O artystycznym ucieleśnieniu tragedii Hołodomoru lat 1932–1933 w twórczości ukraińskich pisarzy: Olesia Honczara, Mychajła Stelmacha, Anatolija Dimarowa, Iwana Stadniuka i innych mistrzów słowa pisze kandydat nauk filologicznych Tamara Chomjak. Nasza pamięć jest gwarancją tego, że naród ukraiński nigdy więcej nie stanie się ofiarą ludobójstwa, nigdy więcej nie powtórzą się koszmary totalitarnego reżimu.
Maschinelle Übersetzung
Olha STADNYCZENKO, kandydat nauk filologicznych, kierownik katedry ukrainoznawstwa Zaporoskiego Uniwersytetu Narodowego Wreszcie i Zaporoże dołączyło do przemyślenia i upublicznienia prawdy o tamtym strasznym nieszczęściu — Hołodomorze lat 1932—1933 w naszym kraju. Kiedy z inicjatywy naukowców Zaporoskiego Uniwersytetu Narodowego w listopadzie ubiegłego roku odbyła się konferencja naukowa „Tragedia Hołodomoru lat 1932—1933 na Zaporożu”, jej efektem stał się zbiór „Hołodomor lat 1932—1933: zaporoski wymiar” (Zaporoże: Proświta, 2008. — 320 s.). Właśnie on otwiera serię prac naukowych i publikacji dokumentalnych — Zaporoski tom obwodowy Narodowej księgi pamięci. „Poznać prawdę…” — w artykule wstępnym pod takim tytułem, a do tego z bardzo trafnym w obecnej sytuacji społeczno-politycznej epigrafem z objawień świętego Jana „…I poznacie prawdę, a prawda was wyzwoli!” — do czytelników zwraca się znany naukowiec, doktor nauk historycznych, przewodniczący kolegium redakcyjnego zbioru Fedir Hryhorowycz Turczenko. Prezentując materiały, analizuje on stan badań nad problemem Hołodomoru na terenach obwodu zaporoskiego, komentuje poruszające dokumenty tamtych czasów, świadectwa naocznych świadków, przytacza dodatkowe argumenty i fakty dla obalenia szeregu rozpowszechnionych wśród części ludności obwodu mitów ideologicznych dotyczących przyczyn głodu, jego charakteru, rozprzestrzenienia na Ukrainie i w innych regionach ZSRR, o liczbie ofiar w obwodzie zaporoskim, który do 1939 roku wchodził w skład obwodu dniepropetrowskiego, dlatego część archiwów się nie zachowała. Autor stawia akcenty, rozbrajając twórców współczesnych ideologicznych agitek-fałszywek, sprzyjając przemyśleniu stosunku do tej strasznej tragedii w historii Ukrainy, która w ostatnim czasie stała się jakby papierkiem lakmusowym w wrażliwym ukraińskim społeczeństwie. Zwracając uwagę na materiały zbioru, profesor Fedir Turczenko zauważa w szczególności, że do czasu pierestrojki temat Hołodomoru lat 1932—1933 w nauce historycznej, literaturze pięknej i sztukach plastycznych był zakazany, choć o tej ogólnonarodowej tragedii wiedziały miliony świadków, ale mówić o niej się obawiano. Sama wzmianka o tych wydarzeniach czy próba ich badania mogła kosztować człowieka wolność, a jeśli istniały „obciążające” z punktu widzenia ówczesnego systemu represyjnego okoliczności — to i życie. Dopiero pod koniec lat 80., kiedy system totalitarny osłabł, ludzie zaczęli wspominać o Hołodomorze lat 1932—1933, a historycy — publikować dokumenty i wspomnienia naocznych świadków... Pierwszą na terenach Zaporoża była książka „Nieogłoszona wojna. Wspomnienia świadków, dokumenty archiwalne i rozważania współczesnego o Hołodomorze lat 1932—1933” pracownika naukowego Melitopolskiego Miejskiego Muzeum Krajoznawczego Wałerija Tymofiejewa, w której mowa była o Hołodomorze na Melitopolszczyźnie. Następna książka — „Hołodomor lat 1932—1933: zaporoski wymiar” — pojawiła się dopiero po 15 latach. Teraz, zdaniem Fedira Turczenki, do głębokiego badania i przemyślenia tragedii Hołodomoru zwróciło się nowe pokolenie naukowców, uzbrojonych we współczesną metodologię badania ważnych dla społeczeństwa zjawisk. Na konferencji naukowej zaporoscy historycy zademonstrowali szerokie spektrum zainteresowań, które odzwierciedlają materiały. Kilka artykułów z rozdziału „Historia” poświęcono problemom ogólnoukraińskim, w szczególności zasługują na uwagę artykuły Witalija Kosminy i Inny Szuhałowej, w których ujawniono metodologiczne oraz historyczno-prawne aspekty badania Hołodomoru. Bez zbadania tych aspektów niemożliwe jest dojście do wspólnego mianownika w tak ważnych dla świadomości społecznej kwestiach jak stosunek kluczowych pojęć: głód, Hołodomor, ludobójstwo. U czytelników wzbudzi zainteresowanie także artykuł profesora Ołeksandra Ihnatuszy, w którym przeanalizowano położenie cerkwi podczas Hołodomoru lat 1932—1933. Młody badacz W. Moroko podejmuje próbę przeanalizowania czasów pierestrojki, pierwszych lat niepodległości Ukrainy, w których proble- Następnie z pełnymi szacunku żałobnymi patriotycznymi przemówieniami wystąpili honorowy przewodniczący Żytomierskiego Obwodowego Związku Weteranów, autor książki „Ostatnie strzały powstańców” Wołodymyr Płotnycki, przewodniczący obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Związku Weteranów Arsenij Szewczuk, przewodniczący Korosteńskiego Stanicznego Bractwa Żołnierzy UPA Borys Czernysz, miejscowy sołtys Fedir Charczenko. Byli żołnierze UPA Karpo Szostak i Jewdokija Łychaczowa opowiedzieli o swoim udziale w zbrojnej walce o ukraińską niepodległość oraz o latach pobytu w więzieniach i łagrach GUŁAG-u. Wszyscy mówcy są zaniepokojeni, że większość sprawujących władzę do dziś wyznaje małorosyjską mentalność i dba jedynie o własne wzbogacenie, a nie o los ukraińskiego narodu.
ma Hołodomoru znajduje się na przecięciu interesów różnych partii politycznych, jest wykorzystywana w walce o wpływy na elektorat. A Iryna Żerdiewa bada osobliwości odzwierciedlenia Hołodomoru 1932—1933 lat w prasie różnych wyznań prawosławnych na Ukrainie. Ponieważ na konferencji w centrum uwagi była tragedia Hołodomoru w kraju zaporoskim, to w zbiorze ta tematyka dominuje. Historycy, studenci, nauczyciele-krajoznawcy, uczniowie starszych klas — członkowie MAN rozpatrują przyczyny Hołodomoru, związane z antynarodową polityką bolszewików, represje wobec chłopstwa, problemy związane z konfiskatą zapasów ziarna i produktów podczas ściągania zboża, rolę miejscowej nomenklatury partyjno-radzieckiej we wdrażaniu polityki stalinowskiego kierownictwa na ukraińskiej wsi, straszne epizody Hołodomoru w poszczególnych rejonach czy miejscowościach obwodu. W rozdziale „Źródła” po raz pierwszy przedstawiono unikalne dokumenty — świadectwa naocznych świadków Hołodomoru, ludzi, którzy przeżyli, ale stracili krewnych lub znajomych. Pracę nad zbieraniem wspomnień zaczęto prowadzić jeszcze pod koniec lat 80. i na początku 90. Walerij Tymofiejew w 1993 r. opublikował wspomnienia 51 mieszkańców regionu melitopolskiego, którzy pamiętali wydarzenia mające miejsce na wsiach w latach 1932—1933. Systematyczną pracę z osobami w podeszłym wieku rozpoczęto w obwodzie dopiero niedawno. W ciągu lat 2001—2008, realizując programy ekspedycyjne Towarzystwa Naukowego im. J. Nowyckiego, działalności Zaporoskiego Oddziału Instytutu Archeografii Ukraińskiej i Źródłoznawstwa im. M. Hruszewskiego oraz Laboratorium Badań Genealogicznych i Biograficznych Zaporoskiego Uniwersytetu Narodowego, nagrano wywiady z wieloma ludźmi, którzy pamiętają Hołodomor, i wydrukowano je w publikacjach przygotowanych przez Serhija Biliwłynenkę, Wołodymyra Milczewa i Jurija Iriohłu. „Aby nie urwała się nić pamięci” — pod takim tytułem profesor Wiktor Czabanenko podaje wspomnienia ojca, Antona Czabanenki, o tamtych ciężkich czasach. Nie pozostawią one nikogo obojętnym i zmuszą do zastanowienia się nad prawdziwą skalą narodowej tragedii. Do obecnego pokolenia obywateli Ukrainy zwraca się we wspomnieniach „Aby nasi potomkowie nie zapomnieli i pamiętali tragedię lat trzydziestych” nasz rodak, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy Iwan Wasyłenko. Pisze on: „Umierali ci, którzy od wieków, jeszcze od czasów Scytów-rolników, uprawiali zboże i karmili naród, doskonale znali swoje rolnicze rzemiosło, bezgranicznie kochali ziemię. I wtedy, w latach trzydziestych dwudziestego stulecia, obłożeni nie do zniesienia podatkami żywnościowymi, oddawali wszystko co do ziarenka, sami umierając z głodu. Śmierć tych ofiar była straszna i okrutna, gdyż ludzi nie chowano zgodnie z chrześcijańską tradycją. A kto pozostał przy życiu, uciekał na koniec świata przed pogardliwym piętnem — „kułak”, „podkułacznik”, „kułak”, ukrywał swoje pochodzenie, zapominał, że jest Ukraińcem, wyrzekał się ojczystego języka. Zmarli leżeli na wiejskich ulicach, pod płotami, w polu, na przystaniach Dniepru, na stacjach. Niektórzy chłopi, przeczuwając śmierć, zakładali odświętne ubrania, szli na cmentarz, kładli się obok grobów swoich rodziców i powoli umierali z modlitwą na spękanych ustach. I nie było komu chować zmarłych, bo silnych, zdrowych mężczyzn głodowa śmierć skosiła jako pierwszych. Kobiety — strażniczki rodu, te, na których barkach spoczywał ciężar ciężkiej pracy na wsi, te, które szły w bruździe, zaprzężone w pług obok wycieńczonego bydła, kto przeżył do pierwszych kłosów, — wychodziły w pole. Zapach młodego zboża budził nadzieję na życie. I zamiast pieśni, które śpiewali ludzie podczas żniw, słychać było jeden czy drugi głos lamentu, a potem zalało się płaczem całe pole strasznym bólem kobiecych głosów. Lamentowało zbożowe pole. Tylko nikt z krwawych dyrygentów na szczytach nie słyszał tego śmiertelnego jęku, głodnego płaczu. Ze stolic rozbrzmiewały brawurowe marsze, a o ofiarach nie wspominano. Często z bólem myślałem: „Czyżby ludzkość miała zapomnieć tę straszną tragedię 1933 roku? A przecież wśród milionów zmarłych, w których ustach umierało ojczyste słowo, niezrównana ukraińska pieśń, byli przyszli Senekowie, Beethovenowie, Szewczenkowie”. Strasznie jest to czytać, ale jeszcze straszniej — zapominać. Iwanowi Wasyłence w 1932 roku stuknęło 10 lat i dobrze zapamiętał, co działo się za kulisami wielkich budów pierwszej pięciolatki. Swoją drogą, na okładce książki „Hołodomor 1932—1933: zaporoski wymiar” znajduje się jego obraz „Ludobójstwo” (1995). Jak teraz wiadomo, jednym z największych przejawów okrucieństwa władzy radzieckiej w latach 1932—1933 wobec niepokornego chłopstwa było wpisywanie miejscowości lub kołchozu na tak zwane „czarne tablice”, a to oznaczało, że są one skazane na głodowe wymarcie. Dlatego w książce zamieszczono listę 58 kołchozów
Maschinelle Übersetzung
Borys CZERNYSZ, przewodniczący Korostenskiego Bractwa OUN-UPA
8 lipca 1955 roku w wsi Suszki w rejonie korosteńskim w obwodzie żytomierskim odbyła się ostatnia walka żołnierzy UPA z enkawudzistami. Tutaj w nierównej walce za ukraińską wolność narodową polegli setnik Wołodymyr Kudria (Roman) i Ołeksij Usacz (Lys). W miejscu ich śmierci z inicjatywy Korostenskiego Bractwa Żołnierzy UPA oraz miejskiego i rejonowego oddziału Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia Weteranów wzniesiono granitowy pomnik pamiątkowy. Corocznie w pierwszą niedzielę lipca przyjeżdżają tu patrioci Ukrainy, aby uczcić pamięć poległych za wolność i niepodległość państwową. Także w tym roku do Suszek przybyły delegacje z Żytomierza i z ziemi korosteńskiej. Wiec pamięci rozpoczął się hymnem Ukrainy, który wykonał chór Żytomierskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia Weteranów, oraz wszyscy obecni. Ojciec Leonid, proboszcz korosteńskiej cerkwi Patriarchatu Kijowskiego, odprawił panichidę za zabitych w imię ludowej wolności.
Maschinelle Übersetzung
Lidia WICENIA
— Szewczenko! — Oj, patrzcie — Szewczenko! W weekendy wszyscy wolni od domowych i ogrodowych trosk mieszkańcy Myrhorodu idą odpoczywać na teren „Myrhorodkurortu”. I już po kilku krokach ich oraz licznych gości miasta czeka niespodziewany widok: poziomy klomb, na którym z pięćdziesięciu tysięcy dekoracyjnych roślin o różnych odcieniach zieleni wymalowano portret Kobziarza. Dlatego mało kto powstrzymuje się od zachwyconego okrzyku: „Oj, patrzcie — Szewczenko!”. Przede wszystkim tę zdumiewającą kompozycję śpieszą pokazać młodym rodzicom ich dzieci, a wszyscy, którzy mają aparat fotograficzny, fotografują ją i robią sobie przy niej zdjęcia. Stworzyli ten „klomb” artysta Anatolij Szkurko (szablon) oraz artystka od zazieleniania kurortu Ada Szewczenko. Ona, nawiasem mówiąc, już od wielu lat zadziwia mieszkańców Myrhorodu i kuracjuszy zawsze niespodziewanymi wystawami. A na jubileusz wybitnego rodaka Mykoły Hohola zobaczą tu także jego portret, ułożony z kwiatów. Odrestaurowana na terenie kurortu cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej wzywa dzwonami na nabożeństwo. Białe łabędzie dostojnie pływają przy swoich domkach w myrhorodzkiej kałuży, którą opisał Mykoła Hohol, a łabędziątka wychodzą na trawniki poskubać trawkę. Dzieci nie tylko podziwiają je, ale też głaszczą te jeszcze „brzydkie kaczątka”.
Klementyna PAJEWSKA, była nauczycielka, obwód rówieński
Zakończyły się egzaminy, przebrzmiały wieczory maturalne i na szkolnych korytarzach zapadła niezwykła cisza, która bywa tylko podczas wakacji. Odpoczywają od dziecięcego gwaru portrety na ścianach, mapy geograficzne, tablice i podręczniki. Minie niewiele czasu — i próg tej świątyni wiedzy przekroczą dzieci, aby zdobywać wiedzę, nabywać doświadczenia w kontaktach ze światem poza tymi murami. Dla każdego z nas szkoła stała się pierwszym etapem własnego wzrostu, pierwszym decydującym stopniem, który bez wątpienia miał wpływ na kształtowanie naszego „Ja”. Była dla nas codzienną pracą, radością kontaktów z rówieśnikami, rozczarowaniem pierwszej miłości oraz jeszcze drżącymi nadziejami i oczekiwaniem dorosłego życia — tą pełnią egzystencji, za którą czasami tęsknimy. Dorósłszy, wychowując własne dzieci, uświadamiamy sobie, jakiego wysiłku dokładali nasi nauczyciele, pracując z nami. Tradycje szkolnictwa w naszej wsi Bokijma są bardzo dawne. Szkołę wiejską ukończył mój pradziadek Juchym Karpiuk, urodzony w 1860 roku. Wtedy, za władzy carskiej, uczyły się daleko nie wszystkie wiejskie dzieci, ale ci, którzy kończyli szkołę, zdobywali głęboką, gruntowną wiedzę. Mimo dość skromnego wykształcenia, społeczność wybrała Juchyma Karpiuka na wiejskiego starostę, który miał niemałe uprawnienia: mógł dzielić ziemię, prowadzić sprawy sądowe, zwracać się z prośbami do wyższych instancji — aż do cara. Według wspomnień Neonili Szeremety, jej tata, urodzony w 1882 roku, uczył się w wiejskiej dwuklasowej szkole. Ukończyli ją także Prokip Karpiuk i Tychin Torczeniuk. Edukacja szkolna dawała możliwość kompetentnego prowadzenia gospodarstwa, jednak absolwenci nie mogli kontynuować nauki w szkole wyższej. Później szkoła stała się czteroklasową. Tata Petro Pajewski,
Gościny w przyjaznej, szczęśliwej rodzinie Werstiuków
Maschinelle Übersetzung
Wołodymyr SZCZERBYNA, koordynator projektu „Rodzima Mowa”
Cztery lata temu otrzymałem ukraiński paszport. I przyszło mi do głowy, że warto sfotografować się w wyszywance
Jestem Ukraińcem od pokoleń. Swój ród znam z dokumentów sięgających lat 1750. A z przekazów i legend — aż do czasów Rusi Kijowskiej. Moi przodkowie pochodzili ze Zwinogrodzczyzny, Brovarszczyzny, Słobożanszczyzny. Tak to wygląda w świetle dokumentów. A według przekazów, na Zwinogrodczyznę moi przodkowie trafili z Podola, dokąd wcześniej przenieśli się z Wołynia. Istnieje legenda, że ród Szczerbinów zrodził się jako ród wołchwów w słowiańskim plemieniu duliebów, jeszcze zanim rozpadli się oni na wołynian i buży an. Z czasem to rodowe imię, a dokładniej przezwisko, przekształciło się w nazwisko. Przez ponad tysiąc lat Szczerbinowie rozproszyli się po całej Ukrainie, stali się kozakami, szlachcicami, chłopami, mieszczanami — dlatego to nazwisko jest tak rozpowszechnione. Na Zaporoskiej Siczy przez pewien czas istniał nawet kuren szczerbinowski. Zaraz po legendarnym Iwanie Sirku koszowym na Siczy był Iwan Szczerbina. W „Rejestrze Wojska Zaporoskiego po zawarciu ugody zborowskiej z królem polskim Janem Kazimierzem, sporządzonym 16 października 1649 roku” Szczerbinowie figurują w każdym pułku. W niektórych setkach jest po kilku kozaków o tym nazwisku. Wielu Szczerbinów stało się znanymi uczonymi, artystami, wojskowymi, działaczami państwowymi i innymi. I co, mam teraz wyrzec się tego dziedzictwa, od ukraińskich krewnych? Postanowieniami Rady Najwyższej Ukrainy nr 2503-XII z 26 czerwca 1992 roku oraz nr 3423-XII z 2 września 1993 roku w nowych ukraińskich paszportach zlikwidowano rubrykę „narodowość”. Chcę to jakoś naprawić. Więc sfotografowałem się w wyszywance — oznaczyłem swoją przynależność narodową ukraińskim symbolem. Jak się okazało, jest to bardzo wygodne. Większość urzędników z instytucji, gdzie trzeba okazać dokument, od razu przechodzi na ukraiński. Odnoszą się z szacunkiem, szybciej zapamiętują. A i sprawy załatwia się choć trochę, lecz łatwiej. Później dowiedziałem się, że nie jestem sam. Pół roku temu prasa opisała podobną historię jednego z aktywistów na rzecz powrotu do paszportu rubryki „narodowość”, deputowanego Rady Obwodowej Lwowa Rostysława Nowożeńca. Zwrócił się do biura paszportowego z prośbą o wpisanie narodowości do paszportu. Jednak urzędnicy odmówili. Wtedy deputowany sfotografował się w wyszywance, tym samym się identyfikując. Niedawno przebywałem w towarzystwie pracownicy jednego z kijowskich biur paszportowych. Opowiedziała, że, według jej obserwacji, w ciągu ostatnich dwóch lat pojawiło się wiele osób, które fotografują się do paszportu w wyszywankach. Oczywiście takie były też wcześniej, lecz ona uważa, że obecnie zamienia się to w tendencję. Zatem, moi drodzy Ukraińcy! Jeśli wkrótce skończycie 16, 25 czy 45 lat — wyjmijcie z waszych szaf i kufrów wyszywanki i fotografujcie się w nich. Obecnie cały szereg organizacji młodzieżowych (i nie tylko) rozpoczyna kampanię na rzecz powrotu do paszportu skradzionej rubryki „narodowość”. Nasze zdjęcia w wyszywankach będą pierwszym krokiem na tej drodze.
Maschinelle Übersetzung
Stepan BOJKO, m. Iwano-Frankiwsk
Na Iwano-Frankiwszczyźnie jest 16 rodzin, w których wychowuje się dziesięcioro i więcej dzieci. Zadanie prezydenta, polegające na zapewnieniu takim rodzinom godnego mieszkania, w naszym obwodzie realizuje się na dwa sposoby: dzięki mecenasom albo dzięki finansowaniu ze wszystkich szczebli budżetu obwodu. Niedawno Prykarpacie odwiedziła Witalina Juszczenko, przewodnicząca Krajowej Rady ds. Dobroczynności „Ogrzej miłością dziecko”. Zajrzała w gości do wielodzietnej rodziny Wierstiuków z wsi Zaluczia Horisznie w rejonie snятyńskim, gdzie wychowuje się 13 dzieci. Witalina Juszczenko i przewodniczący Obwodowej Administracji Państwowej Mykoła Palijczuk podarowali rodzinie dwa telewizory, dwie pralki, kuchenkę gazową, lodówkę, robot kuchenny, odtwarzacz DVD oraz inne potrzebne rzeczy. Niedawno zaś władze wręczyły Mykole Wierstiukowi klucze do nowego mieszkania o powierzchni 150 m². Wcześniej wielodzietna rodzina mieszkała w starym domu o dwóch pokojach. Teraz ich dom ma centralne ogrzewanie i wodociąg, wszystkie 8 pokoi jest umeblowanych. Przy siedlisku jest 60 arów ogrodu, sad, a na podwórku garaż. Wiosną poprawiono warunki mieszkaniowe rodzinie Haliny Abramiuk (samotnej matki sześciorga dzieci ze wsi Dałeszewe). Środki sponsorskie przydzielono pięciu rodzinom, w których urodziła się trójka dzieci, oraz rodzinie ze wsi Peczeniżyn, w której urodziło się czworo dzieci. W każdym rejonie wielodzietnymi rodzinami opiekują się mecenasi, nie zapominają o nich również rejonowe administracje państwowe i rady wiejskie. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” corocznie organizuje „Święto Ojca”, „Mikołaja w «Proświcie»”, podczas których dzieci są obdarowywane i zapraszane do słodkiego stołu. Opiekuje się dziećmi z wielodzietnych rodzin i sierotami Myhajlina Bodnar, dyrektor obwodowego Domu Ludowego, przewodnicząca Rady Kobiet obwodu. Od kilku lat pani Myhajlina znajduje sponsorów, którzy przeznaczają środki na wsparcie dzieci-sierot i półsierot obwodu. Darują im ubrania, książki wydawnictw „Proświty”. Zapraszamy ich na różne imprezy „Proświty”, aby nie czuli się samotnie. Niektórzy z nich zasilili zespoły amatorskie „Proświty”, inni wstąpili w szeregi „Młodej Proświty”.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
który urodził się w 1904 roku, ukończył czteroklasową szkołę z rosyjskim językiem nauczania. Dobrze liczył, znał niezliczoną ilość wierszy rosyjskich klasyków, lecz zupełnie nie orientował się w literaturze ukraińskiej — imperium dbało o to, by wychować ukraińskie dzieci na rosyjskich patriotów. Pierwsza wojna światowa, która przetoczyła się przez nasze ziemie (w 1916 roku toczono tu krwawe bitwy, w Bokiimie stała armia Brusiłowa), na długi czas zahamowała rozwój oświaty. Kiedy w 1921 roku, na mocy traktatu brzeskiego, przyszli Polacy, zaczęli wprowadzać swój system szkolnictwa. Sześcioletnia polska szkoła była dwujęzyczna — z ukraińskim i polskim językiem nauczania. Uczono matematyki, geografii, botaniki itd. We wsi istniała cerkiew ukraińska, przy której działała ukraińska szkoła niedzielna (niepaństwowa), a zajęcia w niej prowadził ksiądz Karaszewicz, który miał wysokie wykształcenie duchowne i świeckie. W polskiej szkole państwowej pracowało dwoje nauczycieli: dyrektor Dzedziuk i nauczycielka Michalina Lempartówna (wyjechali, gdy wybuchła druga wojna światowa). Wtedy też przy szkole działały ukraińskie wieczorowe kursy dla dorosłych, którymi kierował Dzedziuk. W 1938 roku pojawiła się nauczycielka Czeresznia, która prowadziła nauczanie w języku ukraińskim. Szkoła mieściła się wówczas w domu zamożnego Polaka Szeremieckiego. W 1939 roku na nasze ziemie weszli Sowieci i szkoła stała się radziecka. Tego roku dzieci, które wiosną ukończyły pierwszą klasę polskiej szkoły, znów uczyły się w pierwszej klasie, lecz już radzieckiej szkoły. W 1941 roku rozpoczęła się niemiecka okupacja. Niemcy byli w Bokiimie już w pierwszych dniach wojny i od razu zaczęli wprowadzać „nowy porządek”, spodziewając się pozostać tu na długo.
Chłopi, którzy doświadczyli dwuletniego „raju” sowieckiego, pokładali wielkie nadzieje w nowej władzy. I choć się nie spełniły, niemiecka okupacyjna władza nie odnosiła się wrogo ani do miejscowej ludności, ani do szkoły i nauczycieli. Ksiądz oraz uczniowie seminariów duchownych, którzy nie podlegali poborowi do wojska, dalej uczyli dzieci zakonu Bożego i wszystkiego, co sami znali i umieli. Wielkich walk na naszym terytorium nie było, Niemcy nie znęcali się nad chłopami, więc ludzie żyli jak dawniej, uprawiali zboże. Jednak nauka nie była obowiązkowa i dzieci uczyło się bardzo mało. Do tego szkoła spłonęła (niemieccy żołnierze bawili się w jej przestronnym budynku i przypadkiem, z nieostrożności, podpalili go, a budowla była drewniana i łatwo zajęła się ogniem). Zaraz po wojnie szkoła nie miała własnego budynku, uczono się w chatach mieszkańców wsi — każda klasa w osobnej chacie. W 1944 roku, po wyzwoleniu Bokijmy spod Niemców, ze Wschodniej Ukrainy przyjechała uczyć Nina Fedorivna Troian. 1 września rozpoczęły się zajęcia. Do pierwszej klasy poszły nie tylko dzieci, które skończyły 7 lat, ale także starsze — te, które zaczynały naukę za Niemców albo w ogóle się nie uczyły. Ani zeszytów, ani podręczników w szkole nie było. Pisano kredą na tablicy albo ogryzkami ołówków na strzępach papieru z worków po cemencie. Nauka była przeważnie ustna. Nina Fedorivna wspomina: „Jakie to były pamiętliwe dzieci!” A dzieciom wydawało się, że nauczycielka zna wszystko na świecie, bo opowiadała o różnych cudach: o Afryce i Australii, o planetach i zwierzętach, o roślinach i ludziach. Wtedy też uczyła Nina Onufriivna Melnyk, miejscowa rodaczka, lecz później wywieziono ją na Syberię, bo była łączniczką UPA i miała pseudonim Jaskółka (wróciła do ojczyzny niedawno).
W 1946 roku do szkoły w Bokijmiwce przybyły dwie nowe nauczycielki: Olena Wasyliwna Musijenko i Maria Tymofijiwna Rybak, która została kierowniczką szkoły-progresówki i dyrektorowała w siedmioklasowej szkole do 1953 r. W 1951 r. szkoła otrzymała nowy budynek, zbudowany z materiałów budowlanych skonfiskowanych bogatym chłopom, których wywożono na Syberię. Siedmioklasowa szkoła objęła więc nauczaniem wszystkie dzieci chłopskie, jednak nauczyciele byli w większości przyjezdni: władza radziecka dbała o to, aby dzieci nie były wychowywane w duchu ukraińskiego patriotyzmu. W 1967 r., w 50. rocznicę władzy radzieckiej, zbudowano nowy, przestronny budynek, a sama szkoła stała się szkołą średnią. Tego samego roku jej mury opuścili uczniowie klasy dziesiątej. Kolektyw pedagogiczny liczył 26 nauczycieli. Pierwszym dyrektorem szkoły średniej został Swiatosław Iwanowycz Plyska, późniejszy zastępca rektora Równieńskiego Obwodowego Instytutu Dokształcania Pedagogicznego. Następnie dyrektorami szkoły w Bokijmiwce byli Iwan Sinczuk, Ołeksij Czerneńko, Iwan Koszan, Anatolij Filimonow, Andrij Hejnysz. 86 absolwentów zdobyło wyższe wykształcenie pedagogiczne, 18 z nich pracuje w rodzinnej szkole. Ukończyło naszą szkołę średnią 927 absolwentów — prawie tysiąc obywateli Ukrainy. Wśród nich są kandydaci i doktorzy nauk, muzycy, artyści, agronomowie i sportowcy. Wielu z nich zdobyło wyższe wykształcenie, zajmuje określoną pozycję w społeczeństwie. Niektórzy mieszkają za granicą, pracując dla obcych krajów. My, nauczyciele dawni i obecni, jesteśmy dumni z naszych absolwentów — uczciwie zarabiają na chleb, wychowują dzieci. Pamiętają, że ich życie zaczynało się w tej małej szkole, która stała się małym początkiem wielkiej drogi.
Maschinelle Übersetzung
DO 140. ROCZNICY „PROŚWITY”
Mychajło LICOWSKI, Josyp PARUBOCZYJ, zastępcy przewodniczącego rejonowego zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, m. Radziechów, obwód lwowski.
Zakończenie. Początek w nr 29 z 2008 r.
23 listopada 2003 roku na uroczystości z okazji 80-lecia „Ridnej Szkoły” i 120. rocznicy urodzin J. Selezinki (jednego z założycieli szkoły) przybyło ponad 40 absolwentów. W uroczystościach wzięli udział Wołodymyr Panasiuk, doktor nauk technicznych, członek rzeczywisty NAN Ukrainy, dyrektor Instytutu Fizyko-Mechanicznego im. I. W. Karpenki; Petro Sikorski, doktor nauk pedagogicznych, profesor; Bohdana Biliak, zastępca naczelnika głównego zarządu oświaty i nauki obwodu lwowskiego; Petro Kononenko, doktor nauk filologicznych, profesor, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły, dyrektor Instytutu Ukrainoznawstwa MON Ukrainy oraz inni. Uczestnicy wydarzenia wzięli udział w prezentacji pomocy dydaktycznych z zakresu wiedzy o narodzie w Wuzliwskim Liceum Przyrodniczo-Ekonomicznym. Ówczesne kierownictwo „Proświty” w rejonie radziechowskim pod naciskiem organów administracyjnych osłabiło pracę organizacyjno-masową wśród swoich członków: nie zwoływano posiedzeń rady, plenum, szkoleń aktywu. Dlatego grupa inicjatywna towarzystwa 24.10.2004 roku zwołała konferencję, na której wybrano nowe kierownictwo rejonowego zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Na przewodniczącego wybrano dyrektora Radziechowskiej Rejonowej Szkoły Sztuk Pięknych, wyróżniającego się pracownika oświaty Ukrainy Jurija Suchara, a na zastępców – zasłużonego nauczyciela Ukrainy Mychajła Licowskiego oraz zasłużonego agronoma Ukrainy, laureata Nagrody Szewczenkowskiej Josypa Paruboczego. Działalność zrzeszenia skierowano przede wszystkim na wzmocnienie organizacyjne komórek oraz zaangażowanie członków towarzystwa w aktywną pracę masowo-wyjaśniającą i polityczno-wychowawczą wśród ludności. Obecnie w naszym zrzeszeniu działają 24 komórki, liczące 367 członków. W celu zbadania działalności „Proświty” ogłoszono konkurs „Historia „Proświty” mojego wsi (miasta)”. Najlepsze komórki za udział w konkursie nagrodzono roczną prenumeratą gazet „Słowo Proświty” oraz „Literaturna Ukrajina”. Zebrane materiały są stale wykorzystywane w lokalnej prasie oraz do pisania historii miast i wsi. Wielką rolę w aktywizacji pracy zrzeszenia odegrało utworzenie w 2005 roku przy szkole sztuk pięknych chóru nauczycielskiego „Proświta” (kierownik Wiktorija Szałaluk) oraz zespołu instrumentalnego (kierownik Łeonid Twerdochlib). Te zespoły artystyczne w znacznym stopniu zaktywizowały działalność zrzeszenia, w szczególności w działaniach poświęconych działalności UPA, obchodach świąt państwowych i religijnych, przygotowaniach do wyborów do Rady Najwyższej w 2007 roku. 26 listopada 2007 roku na obwodowym festiwalu-konkursie „Śpiewająca rodzina oświatowa” w trzech nominacjach zwyciężyli wśród zespołów chóralnych, zespołów instrumentalnych i solistów-wokalistów, stworzyli film wideo „Kolędujemy razem”. Tylko w latach 2007—2008 zespoły artystyczne „Proświty” dały ponad sto koncertów, wygłosiły 150 wykładów, odbyło się mnóstwo „okrągłych stołów” i wycieczek. Rok 2006 dla naszego zrzeszenia stał się rokiem udziału w przygotowaniach i obchodach 150. rocznicy urodzin Iwana Franki. Proświcianie zainicjowali odnowienie i przeniesienie pomnika Iwana Franki we wsi Seredpilci, ustawionego jeszcze w 1949 roku. Uroczyste otwarcie odbyło się 7 listopada 2006 roku. Wraz z organami państwowymi i organizacjami społecznymi zrzeszenie „Proświty” wystąpiło jako inicjator i organizator obchodów 100. rocznicy urodzin generała Romana Szuchewycza oraz ustawienia mu pomnika (rzeźbiarz Ołeksandr Borys) we wsi Ohliadiw, gdzie minęło jego dzieciństwo. Aktywny udział w tych działaniach brali zastępca przewodniczącego rady rejonowej Petro Muzyczka, członkowie zarządu towarzystwa Jurij Suchar, Josyp Paruboczyj. Pomnik uroczyście odsłonięto 10 sierpnia 2007 roku. W ubiegłym roku w lutym z okazji 100. rocznicy urodzin uczczono pamięć aktywnego członka „Proświty” lat 30.—40. XX wieku Wasyla Kudryka. Na posiedzeniu rady zrzeszenia opracowano i zatwierdzono działania komórek Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, organizacji partyjnych i społecznych rejonu w ramach przygotowań do jubileuszu. Rada zrzeszenia zaproponowała organom władzy lokalnej podjęcie uchwały o zatwierdzeniu komitetu organizacyjnego i kosztorysu na odnowienie posiadłości i pomnika poety. Obchodząc 140. rocznicę założenia towarzystwa „Proświta”, rada zrzeszenia planuje przeprowadzić konferencje, „okrągłe stoły”, wystąpić w prasie, w lokalnej telewizji i radiu, opublikować szkice i artykuły. Szczególną uwagę poświęcimy pracy Radziechowskiego Muzeum Historyczno-Krajoznawczego, muzeum „Ridnej Szkoły”, których inicjatorem i organizatorem była „Proświta”. Podczas przygotowań do 140-lecia „Proświty” najbardziej przejmujemy się kwestiami pracy organizacyjno-masowej komórek oraz ściślejszymi więzami z centralnymi i obwodowymi organami „Proświty”. Pomocy organizacyjnej i metodycznej prawie nie otrzymujemy. Brak szkoleń aktywu proświciańskiego, pomocy w organizacji „okrągłych stołów”, wykładów, konferencji, wystaw literatury proświciańskiej. Środki masowego przekazu mało popularyzują ukraińską książkę, prasę, kulturę i obyczaje. Aktualne artykuły Dmytra Pawłyczki, Romana Łubkiwskiego i innych wybitnych działaczy społecznych nie stają się przedmiotem rozszerzonych dyskusji. Pierwszy Kanał Narodowy ukraińskiej telewizji hojnie udziela czasu antenowego Dmytrowi Gordonowi, który jeszcze niedawno deklarował, że zniszczył ukraińską estradę dla propagowania obcej, a nie ukraińskiej kultury i nauki. Na tym kanale prawie nie słychać słowa proświciańskiego. Świadomie hamując proces ukrainizacji, pewne siły próbują zrusyfikować wydawnictwa, przestrzeń antenową. Nie słyszymy ostrej krytyki ze strony „Proświty”, Narodowego Związku Pisarzy, czołowych uczonych, literatów pod adresem ukrainofobów i asymilatorów. Potrzebny jest szeroki program oświecenia: historycznego, narodowo-językowego, etnograficznego. Zwróćmy się ku wychowaniu religijno-moralnemu, ponieważ pijaństwo, przekleństwa, kradzieże i nadużycia stały się normą zachowania wielu Ukraińców. „Proświcie” warto wspierać wznowienie pracy towarzystwa „Widrodżennia”, propagując zdrowy styl życia. Biorąc pod uwagę opłakany stan dziedzictwa monumentalnego rejonu radziechowskiego, nasze rejonowe zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” bierze na siebie zobowiązanie do opieki, odnowienia, renowacji zabytków kultury i sztuki oraz aktywizacji pracy istniejących muzeów. Wzywamy wszystkich obywateli do aktywnego udziału w zachowaniu i rozwoju duchowych skarbów regionu.
Nieodłącznym elementem działalności stowarzyszenia jest udział w uroczystościach z okazji obchodów Bożego Narodzenia, Wielkanocy, Dnia Matki, dni szewczenkowskich. Już cztery lata z rzędu, 24 marca, czcząc pamięć naszego rodaka, kompozytora, artysty ludowego Ukrainy Ihora Biłozira, rada towarzystwa odprawia na grobie molebien-requiem. Z okazji 50. rocznicy urodzin swojego kolegi z klasy i towarzysza broni, przewodniczący towarzystwa Jurij Suchar uporządkował i wydał zbiór artystyczny „Pamięci przyjaciela”. Odpowiadając na inicjatywę Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki dotyczącą budowy za ogólnonarodowe fundusze cerkwi Kobziarza, nasze stowarzyszenie rejonowe przeprowadziło pracę wyjaśniającą wśród ludności i zebrało środki. Biorąc pod uwagę upadek krajowego drukarstwa oraz zalanie ukraińskiego rynku niskiej jakości wydawnictwami rosyjskojęzycznymi, rada stowarzyszenia ogłosiła w pierwszym półroczu 2008 roku akcje: „Książki – morska głębia”, „Podaruj bibliotece książkę”. Zapraszamy mieszkańców rejonu do przyłączenia się do zbiórki funduszy na zakup literatury ukraińskiej dla placówek oświatowych Krymu (gimnazjum ukraińskie w Jałcie) oraz uzupełnienie zbiorów bibliotek dziecięcych. Wydawnictwa narodowo-patriotyczne „Literaturna Ukrajina”, „Słowo Proświty”, „Kułtura i żyttia” ukazują się w niewielkich nakładach, dlatego będziemy propagować i rozpowszechniać te publikacje. W 2011 roku Ukraina będzie obchodzić 200. rocznicę urodzin Markijana Szaszke-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
kiedy w swoich dzbanach dziewczęta niosą zimne źródła. Rzeka uspokaja kolory zmierzchu. Pomiędzy rybami przebiega szept, a lilie wodne zamykają płatki. Jest w tej grze oznaka cudownego spisku: Wstrzymany oddech czy spojrzenie? Stoisz na brzegu przywiązany do trzciny złotą nicią tajemnicy. Tajemnica i gra w Dzień lip są właściwe nie tylko poetyckiemu słowu, ale i poetom. Mężczyzna z gitarą śpiewa swoją „Balladę o lipie”, a potem daruje mi ją, autograf, napisany na papierze z odciskami zielonych liści, — ja nawet nie zdążam zapisać go. Order od Ukrainy dla Onufrego Czarnego
Maschinelle Übersetzung
Motyl wypleciony ze srebrnej nici — symbol Macedonii
Lubow HOŁOTA
Zakończenie. Początek w numerze 29 z 2008 r.
IV Z rąk przewodniczącego Wspólnoty Pisarzy Macedonii Rade Siljana nestor macedońskich poetów Srbo Iwanowski oraz ja otrzymaliśmy „Kniżewno żezło” — wyrzeźbiony przez ludowych mistrzów drewniany suwenir, symbol laureatstwa, ozdobiony kwiatostanami lipy i liśćmi, zwieńczony skrzydlatymi Pegazami. „Literacka buława” — przetłumaczyła Wira Czornyj-Meszkowa, a mnie chce się zachować dla tego wspaniałego dzieła nazwę „Kniżewne żezło”. Zwłaszcza po tym, gdy zobaczyłam je w rękach Srbo Iwanowskiego, o którym Eftim Kletnikow, poeta i literaturoznawca, w mowie koronacyjnej powiedział: „Wniósł on ogromny wkład we współczesną literaturę macedońską, której wysokim ideałom nie zdradził. Jest poetą, a jego poezja służyła tej sprawie, którą obecnie uwieńczono buławą. Charakterystyczna dla Srbo Iwanowskiego jest poezja o intymnym brzmieniu, jest on liryk-imaginista, mistrz subtelnego poetyckiego pejzażu. Otrzymawszy hojny poetycki dar od urodzenia, wykrystalizował go i pomnożył głęboką duchowością, umiejętnością nasycenia słowa czystością natury, prawdziwością uczuć. W jego poezjach jest ta ekstatyczna radość, która przychodzi spontanicznie, jak bóstwo”. Przewodniczący jury Pande Manojłow, tłumaczka z języka ukraińskiego Wira Czornyj-Meszkowa oraz inni mówcy witali laureatów, a burmistrz miasta Skopje Trifun Kostowski ogłosił mnie honorową obywatelką stolicy Macedonii, wręczając symboliczny klucz do miasta i tabliczkę. Nie chciałabym, aby u Was, drodzy czytelnicy, powstało wrażenie, że chwalę się nagrodą. Nie, pragnę jedynie w pełni przekazać ten niebywały nastrój, który panował na poetyckim święcie lip. Najlepsza jego część — czytanie poezji, kiedy każdy z obecnych poetów czytał swoje najdroższe wersy, pozostawiając głosowy, sło-
Macedonia — kraj chrześcijańskich zabytków, unikalnych świątyń, fresków, malowideł, ikon i rzeźbionych ołtarzy
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
wiosenny autograf na gorącym, starożytnym niebie rodzinnej Macedonii. W cieniu lip, przy akompaniamencie źródlanego szumu niewielkiej fontanny, macedońscy poeci na zawsze zapamiętali mi się swoją naturalnością i bezpośredniością, dziecięcą otwartością i szczerością — zarówno w poezji, jak i w sposobie bycia. Nie było to spoufalanie się, lecz prawdziwa przyjaźń — wspólnota, społeczność zjednoczona duchem, pobratana tajemnicą słowa. Srbo IWANOWSKI TAJEMNICA Chwila, gdy krew dojrzewa w owocu, imię, lecz ze mną zostaje ballada: Księżyc lipiec słonecznolicy księżyc długich jasnych dni w koronie lipy ciche łkania snów dziecięcych, młodych snów… Poeta Borcze Panow daruje mi swój tomik „Takt” z lakonicznym autografem: „Od serca. Od Borcze”, i to już prawie początek wiersza — mojego, oczywiście. A oto wiersz Borcze: Borcze PANOW GRA CIENI Nagle zobaczyłem jak cień bawił się ze swoim kotem nagle i księżyc zobaczył jak słońce bawi się z moim ciałem w tym mieście w którym nikt nie może przypomnieć sobie dlaczego nazywa się Miastem rąk skoro nikt nie widział od wieków ręki zaczęło się od gry cieni przed starą lampą w której mieszkał duch V Nowa macedońska poezja łączy tradycje i nowoczesność, posiada różnorodne kierunki i szkoły z założeniami tematycznymi i estetycznymi, łączy religijność i świeckość. Jej liryczna podstawa zakorzeniona jest w bogatym folklorze — pieśniach ludowych i balladach. Dzisiejsza poezja autorska bierze swój początek od twórczości Konstantina Miładinowa, ludowego poety XIX wieku, znanego folklorysty, zbieracza pieśni ludowych. Właściwie i jego utwory — pod względem tematyki i stylistyki, bliskiej balladowej melodyjności, trudno odróżnić od ludowych. Właśnie jemu przypada zapoczątkowanie tych tradycji, które obecnie są pomnażane zarówno przez jego następców, jak i nowatorów w poezji. Koco Racin, Grigor Prliczew, Błaże Koneski napełnili poszukiwania i odkrycia Miładinowa motywami historycznymi, zsyntetyzowali idee narodowe i osobiste. Znaczne rezultaty twórcze w XX wieku osiągnęli Sławko Janewski, Błaże Koneski, Aco Szopow, Mateja Matewski, którzy uwolnili kanon wierszowy od nadmiaru dydaktyki, wzbogacili słownik poetycki językowymi perłami, połączyli tradycję i modernizm. Pozostając wiernymi wysokiej patriotyce, nauczyli poetów być otwartymi na wyzwania współczesności. Gane Todorowski, Petre M. Andreewski, Radowan Pawlowski należą do trzeciej generacji współczesnych macedońskich poetów, która rozwinęła macedoński język poetycki, dała nowe tchnienie literackim wysiłkom w zdobywaniu szerokiego zainteresowania czytelniczego nowym pismem poetyckim. Błyskotliwe metafory, plastyczność, antykonformizm, prawdziwa oryginalność dały możliwość ich dorobkowi twórczemu nie tylko znaleźć szerokie grono czytelników, ale i wejść do skarbnicy pieśni narodu: wiele utworów do ich słów stało się ludowymi. Macedonia to rzadki kraj, gdzie poezja zajmuje priorytetowe miejsce, jest poszukiwana przez czytelnika. Książki poetyckie chętnie kupuje się w księgarniach i czyta w bibliotekach. Być może właśnie dlatego obficie pomnażają się nowymi nazwiskami antologie poetyckie, znaczące miejsce w procesie literackim zajęły Swietłana Christowa Jocik, Gordana Michajłowa Boszniakowska, Todor Czałowski i jeszcze dobrych trzydzieści nazwisk. Jak powiedział Rade Siljan, dzisiejsza poezja jest szczególnie akcentowana na metaforyczności i nowej strukturze wersyfikacyjnej.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
prozaików. Obronić się na katedrze filologii ukraińskiej w Kijowie. Otworzyć ukraińską katedrę na uniwersytecie w Skopje. A do tego — codzienna praca w charakterze tłumacza podczas biznesowych i państwowych spotkań ukraińsko-macedońskich, wsparcie literackie akcji pisarskich. Obecnie Wira Onufrijiwna pracuje w Ambasadzie Ukrainy w Macedonii. Nie, nie po to, by obsługiwać ambasadora: nasz Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Witalij Anatolijowycz Moskalenko dobrze włada nie tylko macedońskim, ale i wszystkimi innymi językami grupy bałkańskiej. Z dumą obserwowałam jego dwugodzinną transmisję na żywo w macedońskiej telewizji w przeddzień Dnia Konstytucji Ukrainy — to było godne. Wira Czornyj-Meszkowa przy wsparciu ambasady robi bardzo wiele dla popularyzacji Ukrainy, a w szczególności jej kultury i literatury, chce, aby w Macedonii wyrosła cała grupa młodych ukrainistów. Oto taki mam tłumacza i przewodnika w Macedonii. Nie chcę pisać “butugę w oczach hodujesz
DRZEWO ŻYCIA
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von «NOTATKI Z PODRÓŻY», S. 8
ła”. Jest i taką pozostanie, bo czuję się zobowiązana wobec Towarzystwa, wobec Skopje. W takich przypadkach zawsze składam sobie obietnicę: odpracuję! I robię, co mogę. Czytam całą biblioteczkę wydawnictw „Maticy”, podarowanych przez Rade Siljana, i co nieco zostało już przetłumaczone. Dziś debiutuję jako tłumaczka z macedońskiego. ..Samolot ze Skopje też jest bardzo wczesny, jeszcze przed wschodem słońca. Jeszcze nie ucichły nocne cykady, a ciągnąca się, ciepła i cicha noc dopiero zaczęła nabierać chłodu. Na lotnisku Aleksandra Wielkiego patrzę na jego marmurową twarz i wspominam macedońską legendę o tym, że kiedy nadejdzie czas, Macedończyk odkryje swoją największą tajemnicę. Przeczucia podpowiadają mi, że ten czas nie jest daleki. Już spod skrzydła samolotu oglądam się na Skopje i wspominam imię poety z gitarą, autora „Ballady o lipie” — Mile Jovanovskiego Porečanca. I Valię Izovą Velevą wspominam. I Violetę Zlatevą Tančevą, i Kosarę Gočkovą — to poeci „Święta lip”, jego laureaci. I moje siostry oraz bracia. Do widzenia, Skopje! Żyj, Macedonio! Przecież to twoja córka, którą świat zna jako Matkę Teresę z Kalkuty, mówiła: „Oddaj to, co masz w sobie najlepszego”. Wydaje się, że właśnie według tej zasady żyją duchowi wojownicy — pisarze Republiki Macedonii: realizują swój cel, czynią dobro, uczciwie i szczerze pomagają rodakom zachowywać i pomnażać macedońską tożsamość, macedońskie dziedzictwo kulturowo-historyczne, wysokiego ducha postępu. A jak może być inaczej tam, gdzie wszystko, co najlepsze, nazywa się „tatkowina”? I jakim jesteś ty, trzymając „Kniżewne Żezło” w rękach?
w diabelskie ciało anioła nęcisz
Wieczorami otwieram księgę radości na pożółkłych stronach rozpoznaję imiona rozmyte oblicza dzieciństwa dziwaczne losy ukryte w ciemnych kątach zaniepokojone spojrzeniem pełne ciszy
Wieczorami jesiennymi czystości pragnę Uważnie oglądam rysunki wiele zwierząt oswojono w lata ciężkie podróżowano po różnych krajach świata przedwcześnie posiwiałe głowy cienie światła ukryte w spojrzeniach
Wieczorami odczytuję księgę radości odczytuję bezgłośnie i wstydliwie na papierze zczerniałym zanotowane tęsknotą koronkowe pajęczyny stały się okładką młodość śpi księżycem ukołysana
Wieczorami przewracam księgę spojrzeniem nadziei Drzewo życia wyrywam z korzeniami boleśnie wydycham z piersi świat stworzony z iluzji i oczom nie wierzę wiele cieni znika z księgi radości przyjaciele w mumie się przemienili
Przełożyła Lubow HOŁOTA
Maschinelle Übersetzung
Krajowa Kompania Radiowa Ukrainy rozpoczyna drugi Ogólnoukraiński konkurs słuchowisk radiowych pod hasłem „Odrodźmy zapomniany gatunek”. Zapraszamy wszystkich pisarzy — doświadczonych i początkujących — do udziału w tym wyjątkowym radiowym przedsięwzięciu. Celem konkursu jest rozwijanie i popularyzowanie w Radiu Ukraińskim gatunku oryginalnego słuchowiska radiowego, które obecnie w sztuce radiowej świata zajmuje wiodące miejsce jako odrębny rodzaj sztuki radiowej i ma istotne różnice w stosunku do sztuki scenicznej. Partnerami informacyjnymi są gazety „Literaturna Ukraina”, „Howoryt i pokazuje Ukraina”, „Za ukraińską Ukrainę”, „Słowo Proświty”. Do udziału w konkursie dopuszczane są różnorodne gatunkowo utwory w języku ukraińskim, dotąd niepublikowane, o objętości około 30 000 znaków. Słuchowisko radiowe powinno różnić się od utworu przeznaczonego dla sceny teatralnej. Zamiast wizualnego obrazu scenicznego powinien tu dominować obraz słuchowy, dorysowany wyobraźnią słuchacza. Jeśli, dajmy na to, aktor sceniczny pracuje z odpowiednim natężeniem głosu, aby być słyszanym na widowni, to aktor radiowy może wykonywać swoją rolę nawet szeptem. Zatem słuchowisko radiowe to dramat z opuszczoną kurtyną teatralną, dlatego sztuk napisanych dla radia zazwyczaj nie można wystawić na scenie. Bez uwzględnienia tej specyfiki radiowej nadesłane prace nie będą rozpatrywane. Przewidziano przyznanie pierwszego, drugiego i trzeciego miejsca (zwycięzcy otrzymają honorarium autorskie w wysokości 5 000, 3 000 i 2 000 hrywien). Nagrodami zachęcającymi w postaci dyplomu i upominku zostanie uhonorowanych dziewięć słuchowisk radiowych. Dyplomanci konkursu zostaną ogłoszeni w ciągu roku na antenie Pierwszego i Trzeciego Programu Radia Ukraińskiego. Podczas pracy jury organizatorzy konkursu zachowują anonimowość autorów. Aby wziąć udział w konkursie, należy przesłać pocztą z potwierdzeniem odbioru słuchowisko radiowe podpisane pseudonimem. W osobnej kopercie, podpisanej tym samym pseudonimem i włożonej do teczki z utworem, należy przesłać prawdziwe imię i nazwisko, adres zamieszkania, telefon oraz zgłoszenie udziału w konkursie, a także krótką informację o autorze. Decyzję o wynikach konkursu podejmuje jury, którego skład zostanie ogłoszony po zapowiedzi rozpoczęcia konkursu na konferencji prasowej. Teksty słuchowisk nie są recenzowane i nie są zwracane autorom. Zwycięskie słuchowiska radiowe uzyskują prawo do realizacji i będą emitowane na antenie Pierwszego i Trzeciego Programu Radia Ukraińskiego. Rękopisy przyjmowane są do 1 września 2008 roku. Słuchowiska na konkurs prosimy wysyłać na adres: Kijów-1, Chreszczatyk 26, Radio Ukraińskie. Drugi Ogólnoukraiński konkurs słuchowisk radiowych „Odrodźmy zapomniany gatunek”. Telefony informacyjne: 8-044-279-37-83, 8-044-239-68-04. Konkurs odbywa się przy wsparciu wydawnictwa „Hrani-T”.
Maschinelle Übersetzung
Rozmowa o przyszłych książkach. Autorka — Lubow Hołota, tłumaczka — Wira Czornyj-Meszkowa i dyrektor wydawnictwa „Matica”, poeta Rade Siljan, na europejskich i światowych spotkaniach oraz wydarzeniach literackich. Kilka słów o „Matici” — wydawnictwie i księgarni w historycznym centrum Skopje. Tysiące książek — od wydań dla dzieci po poważne rozprawy filozoficzne i historyczne, od śpiewników z kasetami po światową klasykę. I oczywiście wszystko w języku macedońskim. I kto powie, że Macedonia to mały kraj, że nie ma swojej przestrzeni informacyjnej i kulturowej?! Tak oto, bracia Ukraińcy, uczmy się od Rade Siljana, dla którego „tatkowina” (ojczyzna) to nie tylko figura poetycka. Nawiasem mówiąc, prawie piętnaście lat temu Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy i Macedoński Związek Pisarzy podpisały „Protokół o intencjach”, w którym mowa o wspólnej wymianie książek, przeprowadzaniu wydarzeń i tym podobnych. Macedonia dotrzymuje słowa: w sierpniu ze Kijowa do Skopje wyruszy cała grupa poetów na międzynarodowe Strużskie Wieczory Poezji. W planach „Maticy” jest wydanie kilku ukraińskich książek. Tłumaczka niezmienna — Wira Czornyj-Meszkowa. VI Co może Wira? Ukraińska córeczka, urodzona na Bałkanach. I tata, urodzony w Prnjavorze. Z Ukrainy przyjechała ich babcia, zatem Wira jest z trzeciego pokolenia, które nie zdradza języka, nie odstępuje od swoich korzeni. Czasami po dziecięcemu uparcie dowodzi, że Czornyj nie zmieni na Czorna, bo to ze względu na ojca nosi jego nazwisko w rodzaju męskim, bez odmieniania. Jej ojciec, Onufrij Pyłypowycz Czornyj, rzeczywiście wart jest uwiecznienia i szacunku, bo jest założycielem Wspólnoty Ukraińców w Republice Macedonii im. Łesi Ukrainki, jej pierwszym przewodniczącym. Dzieci O. P. Czornego, Wira i Pyłyp, urodziły się z tym szczególnym genem ukraińskości, który zmusza je do trzymania się bliżej Ukrainy — sercem i czynami. Ich mama — Macedonka z rodu, rozumie swoje dzieci i swojego męża, wspiera ich, jak może. Niestety, czasami takiego wsparcia brakuje ze strony Ukrainy. Powiedzmy, przetłumaczyła rok temu Wira Onufrijiwna „Żółtego księcia” Wasyla Barki na macedoński, zwróciła się o pomoc w wydaniu do Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy. A jej odpowiedzieli, że pieniądze w 2008 roku zaplanowano wydać na informacyjno-kulturowe masowe widowiska za granicą, poświęcone smutnej dacie — 75. rocznicy Ludobójstwa. Kilka tysięcy w europejskiej walucie na wydanie przekładu pierwszej książki o Hołodomorze obiecano w następnych latach, choć „masowe widowisko” w Macedonii nie jest przewidywane, a książka W. Barki byłaby nie lada przełomem informacyjnym. Plany Wiry Czornyj-Meszkowej są ogromne: przetłumaczyć najbardziej znaczące dzieła ukraińskiej klasyki, nie zapominając o współczesnych poetach i Rade SILJAN RADA WOJOWNIKA Poznał swój czas, swój ból Poznał granice gromów, żądzę słowa poznał tajemniczą niedorzeczność, niepoślubioną młodość Jeśli znajdziecie mnie za kratami snu w jasnej zorzy zapalcie ogień na horyzoncie dostrzeżecie biały obraz wspomnień o czasie przeczucia słońca Miał swój czas, swój ból miał granice gromów, poznał słowo miał tajemną arkę w niebieskim oku Jeśli zauważycie moją postać na białym obrazie w południe zabijcie jej pusty cień niech morze samotne spojrzenie znajdzie niech opłacze wody i wieczność PRZECZUCIE Słyszę głos daleki wabiący zaniepokojony Czekam podchwytując melodię zapisaną wiecznością Nijak nie pokonać lat i wieków Ogień strat rozgorzewa się łzę puszczasz
Maschinelle Übersetzung
Ołena Szułha Kaczaniwka wita lipową aleją, która prowadzi do pałacu, wysokimi postumentami, na których siedzą dumni lwy, opierając się przednimi łapami o tarcze. W parku, oprócz pałacu, cerkwi i innych budowli, znajdowały się rzeźby z białego marmuru, aleje i ścieżki, ręcznie usypane górki, egzotyczne drzewa, skwery i romantyczne polany. To, co się zachowało, świadczy o ludzkiej woli i locie fantazji jego twórców i inspiratorów, o ogromnej pracy włożonej w marzenie. Ulana Hlibczuk Zapewne zauważyliście, jak zmysłowo poruszają pozostałości dawnej urody… Kiedy dostrzegasz taką starszą kobietę i bezbłędnie odczytujesz z jej twarzy piękno, robi się i smutno, i radośnie, jakbyś przyłączał się do jakiejś skrytej tajemnicy. Mało prawdopodobne, by uchyliła się tajemnicza klapa tym, którzy pragną żyć szybko, a umrzeć młodo… Majestatyczne ruiny i dawne luksusy również prowokują sprzeczne odczucia. Tak właśnie jest z majątkiem Tarnowskich… Zwłaszcza gdy zanurzasz się w jego historię i zaczynasz tam żyć. Na własne uszy słyszysz, na własne oczy widzisz, jak zmienia się pokolenie jego właścicieli, trzech Tarnowskich: Hryhorija Stepanowycza, Wasyla Wasylowycza starszego i Wasyla Wasylowycza młodszego. Rodzinna sukcesja trwała nie tak znowu długo: jakieś dwa-trzy dziesięciolecia… Ten skrawek światowego czasu, nasycony wydarzeniami, przeplatany losami znanych i sławnych, stworzył efekt całej epoki i jakby umyślnie został wybrany dla historii… Ciekawe, że w rozgrabionej na początku XX wieku Kaczaniwce z ogromnej kolekcji białomarmurowej rzeźby parkowej pozostała tylko jedna jedyna, o alegorycznym tytule „Zima”. Obok niej w lepszych czasach szczyciły się metafizycznym bytem „Lato”, „Jesień” i „Wiosna”, symbolizując nie pory roku, a ludzkie życie – od dzieciństwa do starości. To, że w Kaczaniwce zachowała się tylko „Zima”, mimowolnie odbieram jako niepokojący znak. Samotna i zaniedbana starość zagląda w szczelinę 2008 roku. Zaczyna się ona od posiekanej wybojami drogi, po której dobre kwadrans „skakaliśmy” autem związkowym. I kończy się… Ot, właśnie go nie sposób znaleźć. Łańcuch problemów, które muszą rozwiązywać nieobojętni współcześni. Nie dla pysznego popisu, żeby w pałacu po pańsku wyprawić wesele drogiego dziecka, a dla szacunku do samego siebie… Kiedyś w Kaczaniwce panowała miłość. I nie przerażały jej ani zima, ani starość. O tym opowiada nasz przewodnik Taras Szewczenko, tyle że Mychajłowycz. Najpierwszy z Tarnowskich, Hryhorij Stepanowycz, z żoną Hanną przeżyli w zgodzie do głębokiej starości i na tamten świat odeszli. Nienaruszone zachowały się stawy – jest ich cały kaskada. Za gospodarowania Tarnowskich groblami przegrodzono rzekę Smoż – tak powstał staw Majorski, na który otwiera się widok z okna pałacu. Kiedyś na tym stawie był sztuczny pływający wyspa oraz dwie zwykłe wysepki, połączone mostkiem. Na jednej z nich znajdował się pawilon muzyczny. Wasyl Wasylowycz Tarnowski młodszy był niezwykłym panem. Szlachta uważała go za dziwaka, bo bardziej kochał chłopów niż towarzystwo swojego stanu.
Maschinelle Übersetzung
Park w Kaczanówce był swego czasu zdumiewającym dziełem ludzkich rąk. Jednak proletariacki wojujący ateizm niszczył wszystko, co miało związek z wyższym stanem, co było nieosiągalne dla lumpenproletariackiego rozumu. Podczas wojny domowej Kaczanówkę rozgrabiono, parkowe rzeźby pobito. To, czego nie zniszczyli ludzie, zabrał czas. Dzisiejsza Kaczanówka to tylko blada zjawa w porównaniu z tym, co było jeszcze na początku XX wieku. Zdjęcie Jewhena Buketa. Marko Wowczok twierdziła, że w Petersburgu widziała go w wyszywance. Mówią, że Wasyl Wasylowycz planował nawet brać ślub w wyszywance, chciał narodowego ukraińskiego wesela, ale rodzice narzeczonej byli przeciwni, więc trzeba było ustąpić: młodzi pobrali się „po pańsku”. Na ludowe święta zapraszał do parku wiejską młodzież. Tutaj hucznie świętowano Iwana Kupałę, Makowija, Piotra i Pawła. Na świętego Mikołaja robił prezenty wiejskim dzieciom. Lubił strzelać z kozackich armat, które przywiózł z Siczy. Właśnie dlatego Dmytro Jawornycki, który razem z Mykołą Kostomarowem pomagał Tarnowskiemu dobierać starożytności, poradził Illi Repinowi pojechać do Kaczanówki, żeby zobaczył prawdziwe ukraińskie obrazy. Właśnie tutaj Repin napisał swój słynny obraz „Kozacy piszą list do tureckiego sułtana”, a w postaciach kozaków możemy widzieć samego gospodarza, jego woźnicę i koniuszego. W Kaczanówce artysta wykonał niemało szkiców, namalował obrazy „Pułkownik” (to portret samego Tarnowskiego), „Przy fortepianie” (żona Sofia Wasyliwna), „W parku”. Szkice przechowuje się obecnie w Kijowskim Muzeum Sztuki Rosyjskiej. Cerkiew świętego Jerzego Chozewity w stylu empire dobudowano w 1828 roku, kiedy właścicielem był Hryhorij Stepanowycz Tarnowski. Na naszych terenach czczą Jerzego Zwycięzcę, a kult Jerzego Chozewity jest bardziej rozpowszechniony na Bliskim Wschodzie — w Palestynie. Istnieje przypuszczenie, że Hryhorij Stepanowycz był masonem, dlatego wzniesiono cerkiew właśnie na cześć tego świętego. Cerkiew przeznaczona była dla wiernych pochodzenia szlacheckiego, dlatego chłopi jej nie odwiedzali. Po prawej stronie pod budowlą znajdowała się rodzinna krypta rodu Tarnowskich, gdzie pochowano Hryhorija Stepanowycza oraz żonę Hannę Dmytriwnę, Wasyla Wasylowycza starszego. Przez pewien czas chórem cerkiewnym kierował Mychajło Hlinka, a śpiewał w nim przyszły kompozytor Semen Hułak-Artemowski. Cerkiew dotrwała do naszych czasów w nieco zmienionym wyglądzie: utracono dwupiętrową dzwonnicę, południowy i północny przedsionek. W czasach radzieckich tylko powiązania z generał-gubernatorem Bibikowem zapobiegły nieszczęściu. Po raz trzeci i ostatni Taras Hryhorowycz odwiedza bliską jego sercu Kaczanówkę w 1859 roku. Tam było wszystko to samo: umiarkowany przepych i romantyczna melancholia. Oto tylko Szewczenko się zmienił. Poetę, zmęczonego nieszczęściami, te piękności smuciły, bo przypominały skradzioną młodość, skradzione szczęście… Tak i nie zobaczywszy kumaszy, w albumie dla honorowych gości zostawia takie wersy: „I ścieżka, gdzieś ty chodziła, ciernistym cierniem zarosła”. Kaczanówce też nie pozostało długo cieszyć się przepychem. I w koszmarze by się nie przyśniło, co się z nią stanie za jakichś 50 lat. Zrujnowany majątek zarośnie prawdziwym cierniem, a to, co pielęgnował ostatni Tarnowski, którego Szewczenko znał jeszcze jako dziecko, też rozwieje się w proch… O Wasylu Wasylowyczu młodszym, ojcu Kaczanowskiego parku, trafnie wspomina jego towarzysz, historyk Dmytro Jawornycki, że ten człowiek był „koneserem trzech rzeczy: kobiet, parku i kolekcjonowania”. W końcu wszyscy Tarnowscy dla współczesnych byli dziwakami. Każdy na swój sposób wyprzedzał własną epokę. Takim już on był, ten niespokojny gen Tarnowskich… Inaczej mało prawdopodobne, żeby Taras Hryhorowycz do nich, panów-właścicieli ziemskich, też przywiązałby się tak sercem… Obecnie w Kaczanówce panuje wystrojone ubóstwo. Dopiero w 2001 roku państwo, jakby z pańskiego ramienia, podarowało posiadłości status „Narodowego rezerwatu”. Tych pieniędzy wystarcza na taki-owaki remont oraz oszczędną renowację. O tym, żeby szukać na poważnych aukcjach unikatowych rzeczy, można tylko marzyć. Swoją drogą, aż tak daleko, na aukcje, można i nie chodzić. Taras Mychajłowycz mówi, że kiedyś kaczanowskie dobro można było napotkać niemal w każdej chacie okolicznych wsi. Gdzieś piesek mógł przy budzie jeść z unikatowej porcelany, gdzieś parkowa kuta ławeczka wyłaniała się z chłopskiego obejścia… W latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia ludzie nie znali tym rarytasom ceny i dość chętnie je zwracali muzealnikom. O czasy, o obyczaje… Teraz one znacząco się zmieniły. Znalezisko raczej powędruje do Kijowa, na „czarny” rynek, aniżeli do Kaczanowskiego majątku.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
szli razem, w jeden dzień. Tak bywa, gdy ludzie już nie wyobrażają sobie życia jeden bez drugiego i tak splatają się istotą, że tworzą niepodzielny węzeł. I nie da się go rozplątać, ani rozciąć… …Za oknem zamieć usypywała zaspy, bielą po bieli wycinała i rzeźbiła, a śpiącym drzewom miękko podbijała boki, a w pałacu — ciepło i błogość. Jeszcze wczesną wiosną przygotowywano dębowe kłody, którymi zimą w piwnicznym pomieszczeniu karmiono piec kaloryferowy. W Kaczanówce znali się na oszczędzaniu ciepła: drewno nie płonęło, a tylko tliło się, wypełniając dymem przestrzenie międzyścienne. Czyż to nie efekt współczesnego grzejnika? Aby wzmocnić tradycyjne 17—18 stopni ciepła, istniał system dwunastu kominków. Z różowego marmuru karskiego: i dla piękna, i dla pożytku. Taras Mychajłowycz wskazuje na jedyny, cudem ocalały podczas wandalizmu plebsu. Z umeblowania ziemiańskiego też prawie nic nie zostało. Prawie… Dziwne, że nie roztrzaskali na kawałki tego eleganckiego wysokiego lustra… Nie wiadomo, jaki pokój kiedyś zdobiło, ale kto wie, może na dnie jego czułego amalgamatu, profil Gogola, kiedy ten krytycznie przyglądał się swojemu unikalnemu nosowi... Albo kawalerskie pełne pasji spojrzenie Tarasa Hryhorowycza… Posiadłość Hryhorija Stepanowycza Szewczenko odwiedził latem 1843 roku. O nim tutaj już dobrze wiedziano. Kobziarz pisze, że w Petersburgu namalował dwa obrazy o tematyce ukraińskiej. Jeden z nich od niego kupiono, a drugi, „Katerynę”, „ja przesyłam wam, Hryhoriju Stepanowyczu, żeby nie dostała się moskalom. Jeśli będzie warta waszej uwagi, to możecie ją umieścić na honorowym miejscu, a jeśli nie, to rzućcie na strych. A co ona będzie dla was kosztować? To chociażby
Zdjęcie Jewhena Buketa kawałek słoniny i to na obczyźnie dobrze…” W następnym roku Szewczenko znów przyjeżdża do Kaczanówki. Przyciągała go nie tylko gościnność Tarnowskich. Nadija Wasyliwna, droga bratanica gospodarza, zawróciła poecie w głowie. Na tyle, że ten miał poważny zamiar ożenić się z dziewczyną. Niestety, czy to Nadija Wasyliwna jeszcze nie zdążyła się zakochać, czy była zbyt dumna, ale odmówiła Szewczence. Dla Tarasa Hryhorowycza był to poważny cios. Zgodźcie się, żeby po tylu latach, aż w 1860, wylać żal, pisząc tak ironiczny i zjadliwy wiersz: „…A ty, kumasie, spałaś, spałaś, pyszniłaś się, i panienkowałaś, i czekałaś, czekałaś na narzeczonego, i czystość chowałaś, i strach bałaś się grzechu cudzołożnego…” Jestem pewna, że i w 1844 roku Taras Hryhorowycz wyraził Nadiji Wasyliwnie swoje oburzenie, jak mu się zdawa-
Zdjęcie Oleny Tunik ło, słuszne. Wszak wtedy był jego złoty czas, poeta był ulubieńcem małorosyjskiego ziemiaństwa… Tak się złożyło, że Taras Hryhorowycz miał przyjacielskie stosunki ze wszystkimi trzema właścicielami Kaczanówki. I jeśli Hryhorijowi Stepanowyczowi daruje „Katerynę”, to Wasylowi Wasylowyczowi-starszemu — swojego „Kobziarza” z ciekawą dla badaczy dedykacją: „z wdzięcznością swojej podkumasie od „niedokuma”. Podkumasą była właśnie Nadija Wasyliwna, z którą Szewczenko chrzcił syna miejscowego diaka. Na szczęście ten rarytasowy „Kobziarz” przetrwał. W 1929 roku, kiedy Kaczanówkę rozgrabiono, Czernihowskie Muzeum Historyczne kupiło go z rąk prywatnych. Choć Szewczenko i wściekał się, że Nadija Wasyliwna mu odmówiła, ale kiedy go aresztowano za udział w Bractwie Cyryla i Metodego, to właśnie tej kobiecie oddał wszystkie kompromitujące papiery. Kumasia zakopała je w ogrodzie posiadłości Potoków. Historia nie znosi „gdyby”, jednak nasz przewodnik uważa, że życie Tarasa wisiało wtedy na włosku. Tarnowscy sami byli przerażeni. Z dnia na dzień czekali na rewizję. Gdyby w posiadłości znaleziono „politykę”, mieliby kłopoty. I
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
tradycyjnej rosyjskiej architektury. W altance panuje znakomita akustyka i jeśli tam zaśpiewać, będzie słychać na przeciwległym brzegu stawu. Pod budowlą znajdował się grot, w którym urządzono piwnice winne. Dęby na brzegu Majorskiego stawu mają po 250–350 lat. Pamiętają jeszcze Rumiancewa-Zadunajskiego. W parku rośnie ponad 50 gatunków drzew i 30 odmian krzewów. Szczególną rolę odgrywają iglaste, zaaklimatyzowane na leśostepie: świerk, sosna cedrowa, sosna wejmutka, jodła syberyjska, modrzew, cyprysik. Wśród egzotów są: aksamitka amurska, oliwnik wąskolistny, pleteja, katalpa. Tarnowski-młodszy planował w parku urządzić pantheon wybitnych Ukraińców, dlatego wśród drzew liściastych sadził kołami egzotyczne iglaste — wewnątrz każdego koła planował mogiły. Zamysł nie został jednak zrealizowany: w parku pochowano jedynie Hryhorija Czestachiwskiego, malarza, bliskiego przyjaciela Szewczenki, jednego z inicjatorów przeniesienia prochów Kobzarza z Petersburga na Ukrainę. To właśnie Czestachiwski przekazał do Kaczanówki rzeczy, rękopisy i dzieła sztuki Tarasa Hrihorowycza. W czasach władzy radzieckiej w siedzibie działała komuna dziecięca. Bezdomne dzieci zniszczyły parkowe marmurowe rzeźby, szaty cerkiewne, unikatowy ogród zimowy. Później umieszczono tu szpital neurologicz-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von «SZLAKAMI TARASA», S. 10
Zdjęcie Ołeny Tunik
Altana Glinki, gdzie została napisana opera „Rusłan i Ludmiła”
kurort dla kołchoźników, sanatorium przeciwgruźlicze. Być może właśnie dzięki temu kompleks się zachował. Obecnie jest to rezerwat narodowy. Niestety, nawet status narodowego nie zapewnia finansowania, którego potrzebuje posiadłość, aby przywrócić dawną świetność i piękno. Swego czasu była to Mekka dla utalentowanych i myślących ludzi epoki, miejsce, gdzie napisano niejedno arcydzieło. Artystów inspirowała malownicza przyroda, cisza, życzliwe relacje sprzyjające twórczości, mądry gospodarz, który otaczał gości troską i zrozumieniem. Tego już nie da się przywrócić. Jednak wciąż można odnowić park krajobrazowy, okiełznać zdziczałe drzewa, odrestaurować zaniedbane budynki, oczyścić stawy. Wszystko to wymaga środków i dbałego gospodarza.
podczas swojej ostatniej podróży, rysował Szewczenko. Oto jak wspomina o tym w powieści „Muzyka”: „...zabrałem się do rysowania pięknie oświetlonej wieczornym słońcem kamiennej cerkwi, dość niezdarnej, aczkolwiek oryginalnej architektury, zbudowanej przez pułkownika przyłuckiego Ihnata Gałagana, tego samego, który jako pierwszy odszedł od Mazepy i przeszedł na stronę cara Piotra, za co po śmierci pułkownika Nosa, został wprowadzony w stopień pułkownika przyłuckiego i obdarowany wielkimi posiadłościami w tymże pułku... Dopóki rysowałem ten pomnik... słońce zawisło nad horyzontem, a na ulicy pokazał się tłum uczniów, w pewnej odległości pojawiła się też chuda, pochylona postać, z parasolem zamiast laski w ręku. To był Wergiliusz i mało brakowało, a pobiegłbym mu naprzeciw”. Anatolij Hryhorowycz wskazał nam miejsce, gdzie stało niegdyś gimnazjum przyłuckie, w budynku którego i jemu przed wojną udało się uczyć. Nauczyciela powiatowego Taras Hryhorowycz nazywał swoim „Wergiliuszem” i nawet podał opis mieszkania swojego znajomego: „Izdebka, w której ja dwadzieścia lat temu przeżyłem kilka dni po włóczęgowsku, była ta sama, a jednak nie ta. Nędza ta sama, tylko nędza ta była umyta i uprzątnięta kobiecą ręką. Na czyściutkiej podłodze czyściutkie chodniczki, w oknach bielutkie firanki, na parapetach balsaminy i pelargonie w doniczkach. Stół, deskowa kanapa, taborety lipowe te same, a wygląd miały inny. Cóż to kobieca ręka w domowym bycie nawet schludnego mężczyzny”. Ziemia przyłucka w życiu i twórczości Tarasa Hryhorowycza Szewczenki zajmuje szczególne miejsce. Przebywając w tym malowniczym kraju, zobaczyliśmy tylko niewielką cząstkę miejsc związanych z Szewczenką, a jest ich tutaj niezwykle dużo. Anatolij Hryhorowycz Ryżenko – były nauczyciel historii w Przyłuckiej niepełnej szkole średniej nr 13, uczynił krajoznawstwo, a zwłaszcza badania nad tematyką szewczenkowską, sprawą swojego życia. „Słowo Proświty” niebawem z pewnością zapozna swoich czytelników z jego dorobkiem. Na koniec powiem: obecnie pamięci swoich przodków przyłuczanie poświęcili czasopismo krajoznawcze „Przyłuki. Twierdza”, które wydają z inicjatywy i za środki prywatnego biznesu, a wśród autorów czasopisma są nie tylko krajoznawcy i pisarze z tego regionu, ale także miejscowa młodzież. Pierwszy numer czasopisma z powodzeniem rozszedł się wśród mieszkańców Przyłuk, niektórzy brali po kilka egzemplarzy, aby przesłać krewnym i przyjaciołom, którzy mieszkają w innych miastach i krajach. Jak mówi Anatolij Ryżenko: „Bardzo ważne w naszych czasach, aby to czasopismo połączyło przyłuczan z całego świata”.
obok majątku osiedlili się kozacy Kryworuczkowie i Żurawscy, mieszczanie Marczenkowie, Stecenkowie, Netrebowscy, Nefedowie, Drobotowie, Perepelyciowie, chłopi Koszowi i Kotelencowie. Ich potomkowie do dziś mieszkają na tych działkach. Za władzy radzieckiej w posiadłości Danczycza zorganizowano kołchoz Kustiwski, a budynek wykorzystywano na zarząd artelu. Już po wojnie jeden z dawnych pańskich budynków rozebrano i przewieziono do fabryki wyrobów gospodarczych. Opowiadają, że kiedy rozbierano piwnicę budynku, ktoś znalazł zamurowaną skrytkę, w której ukryte były butelki ze starodawnymi winami kolekcjonerskimi”. Kosiarzem w albumie Szewczenki mógł być sam Danczycz, wszak nie był zbyt wielkim panem, by nie brać do ręki kosy na własnej łące, twierdzili inni miejscowi krajoznawcy. Anatolij Hryhorowycz
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
czasie w świątyni urządzono magazyn, sklep, więc być może właśnie dzięki temu nie rozebrano jej cegła po cegle. Zachowały się budynki pomocnicze — rotundy, nietypowe dla świątyń prawosławnych. W jednej z rotund znajdowała się chrzcielnica (tam chrzczono dzieci), a w drugiej — zakrystia (przechowywano tam przedmioty cerkiewne). W tej cerkwi brała ślub córka ostatniego właściciela Kaczanówki, Ołena Pawliwna Charytonenko, z księciem Urusowem. Było to niezwykłe małżeństwo. Charytonenko, mimo że był „cukrowym królem”, pochodził z chłopów, a kobiety z rodu Urusowów służyły jako damy dworu. Lecz wytrwały i przedsiębiorczy Pawło Iwanowycz Charytonenko uzyskał szlachectwo i doprowadził do ślubu młodej córki z choć nie młodym, ale utytułowanym kazańskim Tatarem. Życie Ołeny Pawliwny to kolejna romantyczna historia, która wydarzyła się w tym niezwykłym majątku. Ołena zdradziła męża, który walczył w wojnie rosyjsko-japońskiej, z szefem ochrony, Francuzem Olivem. Kiedy książę wrócił, doszło do pojedynku, w którym Urusow został ranny. Rozwiedli się. Tak więc nie pomogło ani huczne wesele, ani cukier, którym posypano lipową aleję od cerkwi do pałacu, aby życie młodych było słodkie. Za świątynią znajdował się cmentarz szlachecki, który w dobie ateizmu wojująca horda rozgrabiła. Wiadomo, że na tym cmentarzu Wasyl Wasylowycz młodszy pochował swoją nianię Marię Borysiwnę, którą bardzo kochał. Oddał jej więc największy szacunek, jaki mógł — pochował ją obok szlachty. Już niedawno pracownicy rezerwatu znaleźli kilka nagrobków i odnowili je z szacunku dla zmarłych. Znaleziono także krzyż z grobu Marii Borysiwny. Kolejną budowlą, która zachowała się niemal w nienaruszonym stanie, jest altana Glinki. Stoi ona na sztucznym wzgórzu niedaleko stawu Majorskiego. To właśnie tutaj latem 1838 roku Michaił Iwanowicz napisał fragmenty słynnej opery według baśni Puszkina „Rusłan i Ludmiła”. Tutaj powstały pieśni, romanse do słów Wiktora Zabiły, kantata na cześć Hryhorija Tarnowskiego „Hymn gospodarzowi”. Utwory wykonywała orkiestra pańszczyźniana, którą dyrygował sam Glinka. Altanę wzniósł pierwszy właściciel Kaczanówki, Petro Ołeksijowycz Rumiancew. Połączono w niej elementy wschodniej i Zdjęcie Ołeny Szulhy
Maschinelle Übersetzung
Jewhen BUKET W początkowych klasach szkoły wiedziałem o Pryłukach dzięki papierosom o tej samej nazwie, które palili wiejscy wujkowie. O sławnej przeszłości pułkowego miasteczka dowiedziałem się nieco później, podczas studiowania kursu historii Ukrainy, ale naprawdę zainteresowałem się nim już w trakcie studiów na uniwersytecie. Mój kolega z grupy, Serhij, pochodzący z Pryłuk, cały czas przekonywał nas, że jego miasteczko jest najlepsze na Ukrainie i wszyscy ludzie koniecznie muszą je odwiedzić. Obiecywał, że kiedyś wszyscy razem pojedziemy do niego w gości. Przez to, być może, tak go nazywano wśród studentów — Pryłuki... Ale pojechać do Pryłuk wtedy z jakiegoś powodu się nie udało. Pewnie gwiazdy jeszcze nie tak się układały... Być tam po raz pierwszy przyszło mi dopiero teraz. I prawdopodobnie dopiero teraz mogłem naprawdę docenić to miasteczko. Pryłuki są teraz centrum ukraińskiego wydobycia ropy, miastem z najlepszym na Ukrainie placem teatralnym i starodawnymi budynkami, znanym z bogatej historii i współczesnych osiągnięć gospodarczych. Wszak obecnie miasto zapewnia 64% wpływów do budżetu obwodu czernihowskiego i 1% — do budżetu Ukrainy. Uważa się, że miasto założono w 1085 roku, jest ono wspominane w „Pouczeniu” Włodzimierza Monomacha oraz w Latopisie Hipackim (1085—1092). Od 1590 roku Pryłukami władał magnat O. Wiśniowiecki. W latach 1648—1781 było centrum Pułku Pryłuckiego. Miasto położone jest tam, gdzie rzeka Udaj wykonuje ostry zakręt. Taki ostry zakręt na rzece nazywa się łuką. Nazwa miasta mogła powstać od jednego z dwóch bardzo podobnych słów. Słowo pryłuk oznacza „skraj zakrętu, kolano”; słowo pryłuka („przyłączać się”) słownik Hrinczenki tłumaczy jako „przyłączenie”. Jednak w tym słowniku jest też inne znaczenie słowa pryłuka — „polana wśród lasów”. Najbardziej prawdopodobne, że u podstaw nazwy leży łuka, pryłuka — „zakręt”. Z miastem związane są losy wielu znanych ludzi, ale światową sławę Pryłuki zdobyły przede wszystkim tym, że w drugiej ćwierci XIX wieku przebywał tu kilkakrotnie Taras Hryhorowycz Szewczenko. Czytamy w powieści „Muzyka”: „Jeśli wy, łaskawy czytelniku, lubicie starożytność, to radzę wam, kiedy będziecie przejeżdżać przez miasto Pryłuki guberni połtawskiej, zatrzymać się na dobę w tym mieście, a jeśli zdarzy się to nie jesienią i nie zimą, to można zostać i na dwie doby...”. Z krajoznawcą Anatolijem Ryżenkiem pojechaliśmy do domu Mychajła Danczycza – pryłuckiego urzędnika, kolekcjonera starodruków i folkloru. Właśnie tutaj, podróżując w 1845 roku po Ukrainie, przebywał T. H. Szewczenko. Album z 1845 roku otwiera się rysunkami wykonanymi przez Szewczenkę właśnie w Pryłukach. Na odwrocie pierwszej karty artysta szkicuje scenę rodzajową i postać wieśniaka z kosą, nad którą widnieje podpis – Danczycz. „Jego posiadłość — opowiada Anatolij Hryhorowycz — zajmowała ponad połowę kwartału, a nawet część sąsiedniego, w rejonie ulic Kustiwskiej i Szewczenki, dawnych Mychajłowskiej i Preobrażeńskiej, a ten plac, który obecnie jest obsadzony parkiem, był wcześniej „Danczyczową łęgą”. Od zachodniej strony łęgi znajdowały się budynki majątku: dwa pańskie domy, spichlerze, stodoły, stajnie, kuźnia. Jeszcze w drugiej połowie XIX wieku część łęgi oddano pod zabudowę. Tutaj opowiedział jeszcze jedną ciekawą historię o Szewczence. W lutym 1846 roku poeta jechał z Łubień do Nieżyna. W Pryłukach, kiedy na stacji pocztowej przeprzęgano konie, na sąsiedniej ulicy wybuchł pożar. Płonęła nędzna chałupa, ale płomienie gasili głównie Żydzi, bo tam mieszkał ich współwyznawca. Taras Hryhorowycz rzucił się do pomocy i na równi z innymi wynosił różny graty. Kiedy wszystko się skończyło, Szewczenko zwrócił się do obecnych Ukraińców-obserwatorów, wyrzucając im i dowodząc, że „człowiek w trudnościach i biedzie, jakiejkolwiek byłby narodowości, jakąkolwiek wyznawałby wiarę, staje się nam najbliższym bratem”. Potem skierowaliśmy się do cerkwi Przemienienia Pańskiego, którą w Pryłukach w 1859 roku, pod
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
czasu restaurowała malarstwo w świątyni w Kozielcu, w cerkwi św. Andrzeja, w cerkwi nadbramnej w Ławrze. W galerii rzeźbiarza znajdują się wizerunki wielu najgodniejszych synów i córek Ukrainy: portrety (okrągłe i reliefy, przeważnie w brązie) Hryhorija Skoworody, Łesi Ukrainki, Borysa Antonenki-Dawydowycza, Mychajła Drahomanowa, Ołeksandra Bohomazowa, Pawła Czubynskiego… Foyer Państwowej Biblioteki Publicznej im. W. Wernadskiego zdobi majestatyczne rzeźbiarskie popiersie W. Wernadskiego autorstwa mistrza. Borys Stepanowycz pracuje również nad kompozycjami. Są prace, które przemyśliwują, uogólniają i nieco abstrahują pewne zjawiska życia: „Spotkanie”, „Piramida”, „Rozmowa”, „Gołoledź”. Jest w nich cała gama sytuacji psychologicznych. Wielkiej odwagi trzeba było, aby w totalitarnych czasach stworzyć kompozycję „Szmon (Archipelag GUŁag)”: z wyrazem sadystycznej uciechy ordyńca funkcjonariusz KGB szuka w kieszeni, a drugą ręką niby w duszy — wywrotowych treści. Jego ofiara — zmęczony, z podniesionymi rękami, ale niezłomny, spokojny człowiek, niedostępny dla oprawcy. Nie zobaczy kat jego łzy. Utwór jest dedykacją dla wszystkich, którzy szli drogą krzyżową za wolność Ukrainy. To także przestroga na przyszłość. Kiedyś artysta wykonał wielką kompozycję „Skorbotna Muza” (Zbolała Muza). Uznano ją za nacjonalistyczną, oczywiście w komunistycznym rozumieniu. Najwyraźniej za to, że autor ubrał-
Maschinelle Übersetzung
Marharyta ZAJCZEWSKA Jeśli nie żal ci sumiennych wysiłków, to w odpowiednim czasie trud i zapał połączą cię ze sztuką. Wolfgang Goethe Poranek. Rzeźbiarz wybrał się do pracowni. — Pozdrowienia dla Mykoły Wasylowycza! — Obowiązkowo! Wzajemne uśmiechy. I mistrz idzie do pracy, gdzie czeka na niego Mykoła Wasylowycz Hohol. Z czasów pisania „Wieczorów na chutorze…”. Są „dawnymi przyjaciółmi”, chociaż rzeźbiarz Borys Dowhań ma zaledwie 80 lat, a Hohol w przyszłym marcu będzie miał 200! Hohol to bohater wielu lat twórczego życia Borysa Stepanowycza. Jego niewielka rozmiarami kompozycja „Myrhorod” (właściwie „Hohol”), której nie przyjęli w tamtych dawnych czasach miejscowi ustawodawcy w sztuce, oczarowała muzealnego specjalistę z Moskwy i teraz zdobi muzeum Hohola w stolicy sąsiedniego państwa… Ale wielki światowy pisarz o ukraińskich korzeniach i ukraińskim duchu cały czas żyje w duszy rzeźbiarza. I oto teraz tworzy wielki (choćby i dla Myrhorodu!), rzeźbiarski wizerunek genialnego pisarza. Lecz zacznijmy opowieść o delikatnym i mężnym artyście z głębi czasu. W Kijowie na słynnej Kureniwce osiem dziesięcioleci temu w rodzinie szewców Ołeksandry i Stepana Dowhaniów urodził się chłopiec, Borys. Wcześnie zaczął rysować. Z czasem — także lepić. Całkiem młody restaurował sztukaterię na frontonie zniszczonego przez wojnę Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego. Nieco później uczył się w Kijowskim Instytucie Artystycznym. Najlepszy nauczyciel — Iwan Makohon, autor pomnika nagrobnego Mychajła Hruszewskiego. Z Makohonem byli przyjaciółmi przez całe życie. Lubił nawet odpoczywać na łonie natury razem z rodziną swojego ucznia. W 1960 roku pod kierunkiem swojego nauczyciela razem z Wołodymyrem Łucakiem oraz monumentalistami Stepanem Kyryczenką i Nadią Klejn Borys Dowhań stworzył kolorową rzeźbę mozaikową „Ukraina” (wysokości 5,5 m) na Dekadę sztuki ukraińskiej w Moskwie. Po zakończeniu święta tę majestatyczną rzeźbę ustawiono w Czerkasach. Po jakimś czasie ona stamtąd zniknęła. A praca była piękna. Czy ukradli i sprzedali, czy zniszczyli — nie wiadomo, nie ma kogo zapytać — naczelników wielu się zmieniło. I czasy przejściowe — nikt za nic nie odpowiadał. Borys Stepanowycz utrzymywał przyjacielskie stosunki z wielkim Iwanem Kawaleridzem. W 1980 roku razem z Wiaczesławem Kłokowem i architektem Florianem Jurjewem Borys Dowhań odtworzył w brązie zniszczone przez czas arcydzieło Iwana Kawaleridzego — pierwszy pomnik Tarasa Szewczenki, wykonany w betonie w 1918 roku w Romnach. Dalecy potomkowie będą studiować teraźniejszość, wizerunki wybitnych ludzi naszych czasów na podstawie rzeźbiarskich portretów i kompozycji, pomników autorstwa Borysa Dowhania, orędownika ukraińskiej sztuki, który należy do plejady szestdesiatnykiw. W połowie lat 60. i 70., po krótkiej chruszczowowskiej odwilży, wzmaga się imperialny ucisk, zaczyna się niszczenie nowego pokolenia intelektualistów — pozbawianie prawa do pracy, rewizje, więzienia, zesłania. W tamtych latach łatwo było wybić sobie tytuły i fałszywą sławę, lepiąc nieskończonych leninów, którzy krótką dłonią wskazywali kierunek do komunizmu. Niebezpiecznie było w tamtych czasach nawet po prostu rozmawiać ze sobą ludziom utalentowanym, mężnym, patriotycznym. Śledzono ich od razu. „…W tamtym czasie lepiłem Hryhorija Kocura, naszego słynnego tłumacza, literata, który w tamtym czasie przeszedł już totalitarne łagry — wspomina artysta. (Dzieło przechowywane jest teraz w Muzeum-Archiwum Literatury, a jego powtórzenie w marmurze zdobi dom-muzeum Hryhorija Kocura w Irpieniu). — Z Kocurem do pracowni za każdym razem wchodziła grupa młodych literatów, którzy wypełniali całą pracownię. Pracuję i słucham całego tego mądrego literackiego narodu — ciekawie. Coś zapamiętałem: Kocur na swoim pozującym tronie, oparty o słynną teczkę, naprzeciwko, na starej kanapie w swobodnej pozie — Wasyl Stus… Na moją prośbę o pozowanie Wasyl zgodził się, tylko
Maschinelle Übersetzung
Rodzi się pomnik genialnego syna Ziemi Połtawskiej zapytał, czy można czytać i palić. Tak mi pozował…”. Portret wielkiego poety powstał w 1968 roku. Autor odlał go w żeliwie. Fotoreprodukcje tego dzieła zdobią obecnie wiele publikacji o Stusie, książki jego poezji. Rzeźbę eksponowano na kilku prestiżowych wystawach w stolicy. Prochy poety W. Stusa, zamęczonego w obozie koncentracyjnym na Północnym Uralu, wreszcie spoczywają w rodzinnej ziemi, a jego rzeźbiarski wizerunek jest teraz własnością Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy. Chciałoby się tylko, aby zawsze był prezentowany na ekspozycji. Wasyl Stus był przyjacielem rodziny Dowhaniów. Stało się tak, że żona artysty Ryta Dowhań zwróciła się do aspiranta Instytutu Literatury im. Szewczenki Akademii Nauk Ukrainy Wasyla Stusa z prośbą o napisanie dla gazety „Druh czytacz” recenzji świeżo wydanego zbioru poezji M. Bażana. Wasyl się zgodził. Zaprzyjaźnili się. Z czasem zaprzyjaźniły się rodziny. A potem — zły czas: w 1965 roku Wasyla usuwają z aspirantury, żonę rzeźbiarza wyrzucają z redakcji. I znowu — los: po kilku latach tułaczki, bezrobocia spotkali się z Wasylem w dziale Informacji Ministerstwa Przemysłu Materiałów Budowlanych. Jesteśmy teraz „inżynierami”. Blisko pracownia rzeźbiarza. Borys zaczął lepić Wasyla… Pamięć o nim jest święta dla tej rodziny. Jego książki, jak i „Kobziarz” Szewczenki, są tutaj na wyciągnięcie ręki. Stale je czytają, jego poezję znają i uczą się jej już i młode, i najmłodsze pokolenia rodziny, jej przyjaciele. Do wizerunku Wasyla Stusa Borys Dowhań zwracał się jeszcze kilka razy. Stworzył jego portret w marmurze dla stołecznego muzeum „Memoriał”. Pomnik-popiersie autorstwa mistrza ustawiono w ojczyźnie poety — we wsi Rachniwka w obwodzie winnickim. Jest u Borysa Dowhania i rzeźba Wasyla w pełnej postaci. Dumny, piękny, cały w swoich myślach, a jednocześnie — z nami. Zadziwiająco wyczuł duszę Poety. Tak mówią wszyscy, którzy znali Wasyla. Być może władza kiedyś zdobędzie się (a to potrzebne już teraz!) na ustawienie w centrum Kijowa pomnika wielkiego Poety. Tutaj warto wspomnieć kompozycję „Poeta i kat”. Pamięci François Villona. Średniowieczny kat w masce z toporem w pogotowiu — za plecami Poety. A Poeta — samo natchnienie, twórczy zryw! Szewczence, France, Zerowowi, Stusowi i jeszcze wielu innym poświęcono to wymowne dzieło: nad słowem prawdy zawsze wisiał topór. W niezapomnianych latach 60. Borys Dowhań ulepił także portrety obrońcy praw człowieka i literaturoznawcy Iwana Switłycznego, wybitnego ukraińskiego kompozytora Leonida Hrabowskiego, zaszczutego przez władzę za to, że nie pisał kantat o KPZR; portrety ukraińskich uczonych, obrońców praw człowieka Henryka Dworka i Jurija Koczeryńskiego, zniszczonego w latach 30. poety-neoklasyka Mykoły Zerowa. Zachował dla potomnych Borys Dowhań także wizerunek (brąz) jednego z najbardziej utalentowanych malarzy współczesności Anatolija Łymarewa. Warto wspomnieć portret córki Kateryny, malarki, konserwatorki, która ubrała Muzę w ukraińską koszulę. Zabronili. I stała ona (w gipsie) w korytarzu obok pracowni. Wandale rozbili ją na kawałeczki! Mistrz cierpliwie zebrał je i odnowił pracę. W naszych nowoczesnych czasach Borys Dowhań podarował ją Kijowowi. Brązową rzeźbę-pomnik artystom — ofiarom represji postawiono obok Kijowskiej Narodowej Akademii. Na pomniku wypisano 41 jasnych imion rozstrzelanych, zamęczonych: Mychajła Bojczuka, Wasyla Sedlara, Ołeksandra Muraszki, Ołeksandra Rubana, Ałły Horskiej i wielu innych. Obok tego pomnika przyszłych artystów przyjmują w poczet studentów. Nieobojętni kijowianie są także wobec kompozycji parkowej „Tetiana”, która zdobi park O. Puszkina. Biblioteka dla dzieci i młodzieży na Nywkach szczyci się swoim artystycznym wystrojem: kompozycją z reliefowych portretów ukraińskich i zagranicznych pisarzy — Szewczenki, Łesi Ukrainki, Franki, Tyczyny, Homera, Andersena i innych. Kompozycję wieńczy okrągła rzeźba młodzieńca z książką. To wszystko — dzieła B. Dowhania. Lecz nie wszystkim pracom tak się poszczęściło. Bardzo szczycili się mieszkańcy Berezniaków w Kijowie kompozycją rzeźbiarską „Macierzyństwo”, wykonaną w kutej miedzi, i nagle nadeszła kolejna fala walki z „niedostatecznie socrealistyczną sztuką”. Na polecenie partyjnego kierownictwa (było to przed Igrzyskami Olimpijskimi w Moskwie w 1980 r.) czyszczono Związek „nieruszalny” od niepożądanych ludzi i „beziideowej” sztuki. Zniesiono z kijowskich ulic i parków kilka pięknych prac, w tym także „Macierzyństwo” Dowhania. Jeszcze tragiczniejszy jest los trzyfigurowej kompozycji w brązie „Muzyka” (skrzypaczka, flecistka i śpiewaczka), którą artysta wykonał w latach 80. na zamówienie Kijowskiej administracji dla skweru naprzeciwko Narodowej Akademii Muzycznej. Dziełem zachwycali się wszyscy, którzy je widzieli. Eleganckie, estetyczne, o wysokim klasycznym brzmieniu, zostało uznane przez radę artystyczną Związku Artystów za najlepsze dzieło roku. A dalej zaczęły się „cuda”: przez 20 lat z niewiadomych przyczyn (a może i wiadomych!) nie pozwalano go ustawić. Naczelnicy się zmieniali. Ktoś dyrygował. Wreszcie autor zobaczył „Muzykę” na terenie gospodarki zieleni Kijowa, na dachu jakiegoś budynku, w rozebranym stanie. Dopóki próbował coś wyjaśnić, w 2002 roku ją zniszczono: pocięto i rozkradziono. Straszny kryminał. I wszystko to rzeźbiarz musiał przeżyć! Może by i nie wspominać? Ale trzeba. Aby nie powtarzało się takie dzikie barbarzyństwo wobec sztuki, odziedziczone po komunoimperialnej epoce.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
ska idea narodowa, ucieleśniona w cudownych wizerunkach Mykoły Zerowa, O. M. Chołodnego, Iwana Switłycznego, Wasyla Stusa Mykoła Płochotniuk”. Robi się cieplej na duszy od takiego postrzegania sztuki. Lecz odpoczywać nie ma kiedy. I on każdego ranka śpieszy do pracowni. Takie rzeczy zdarzają się raz w życiu: Nuncjatura zamówiła u szanowanego twórcy rzeźbiarską postać wielkiego humanisty naszych czasów — Papieża Rzymskiego Jana Pawła II. Długie miesiące wytężonej pracy. Obecnie rzeźba w brązie zdobi Ambasadę Watykanu w Kijowie. A dla greckokatolickiej cerkwi Świętego Mikołaja (na Askoldowej Mogile) Borys Dowhań (współautorstwo z rzeźbiarzem Pawłem Bocwinem) stworzył kompozycję „Papież Jan Paweł II modli się do ikony Matki Bożej Zarwanickiej”. Pomnik Papieża — miejsce pielgrzymek kijowian i gości Kijowa. Wykonane w ulubionym przez autora klasycznym stylu, to dzieło przyciąga jeszcze dziwnym przeniknięciem w dobrą i mądrą duszę wielkiego obywatela Ziemi. Szczególną stroną twórczości myślącego mistrza są liczne pomniki nagrobne: dla światowej sławy ludowej artystki Marii Prymaczenko (współautorzy architekci Jurjew i monumentalista Ołeksandr Melnyk), sławnego ukraińskiego dyrygenta Wiktora Ikonnyka, malarza M. Hłuszczenki, reżysera filmowego W. Denysenki, głównego reżysera teatru im. I. Franki Serhija Danczenki oraz wielu innych. W ubiegłym roku na Cmentarzu Bajkowym odbyło się uroczyste odsłonięcie pomnika (architekt A. Ihnaszczenko) wielkiej patriotki Sławy Stećko: do wielkiego krzyża z czerwonego granitu, postawionego na płycie z czarnego kamienia, z lewej i prawej strony skłoniły się dwa białe anioły… Wielkiemu człowiekowi — wielki pomnik. Dla historii ważny jest również taki fakt: Borys Stepanowycz wraz z architektem Jurjewem jest autorem poprzedniego herbu Kijowa — „Złoty kwiat kasztana”. Warto wspomnieć jeszcze jedną niełatwą, a zarazem delikatną pracę rzeźbiarza. Wiadomo, że maska pośmiertna zachowuje dla potomnych pamięć o człowieku. Robiono je jeszcze w czasach starożytnego Egiptu i Rzymu. Z Tarasa Szewczenki zdejmował maskę pośmiertną znany rzeźbiarz Klodt. Borysowi Stepanowyczowi przypadł zaszczyt zdjęcia masek pośmiertnych z naszych wielkich współczesnych — pisarza Borysa Antonenki-Dawydowycza oraz dyrygenta Stefana Turczaka. …W pracowni panuje aktywne życie twórcze. Zakończono relief na bloku marmurowym o tematyce ewangelicznej „Modlitwa w Ogrójcu”. To wspaniała rzeźba grupowa: na jednej płaszczyźnie Chrystus w modlitwie, na drugiej — śpiący jego uczniowie Piotr, Jakub i Jan. A on przecież prosił ich, by nie spali, bo wiedział, że przyjdą po niego, aby go aresztować! Wokół figur — gaj oliwny. Kilka lat natchnionej, cierpliwej pracy poszło na stworzenie tego arcydzieła! Arcydzieło póki co jest w pracowni. A mogłoby być ozdobą świątyni. Niewiarygodna, jak na jedno życie, liczba prac w granicie, marmurze, żeliwie, brązie, miedzi, terakocie. I policzyć nie sposób! Oglądając je, przemyśliwując, czujesz, że jego język plastyczny, mimo dziesięcioleci trudnych dla twórczości warunków totalitaryzmu, wchłonął w siebie ducha i formę ukraińskich twórców oświeconych lat dwudziestych ubiegłego wieku, inspirował się sztuką antyku i światowych geniuszy poprzednich stuleci. Mimo pokus próżnych mód czasów minionych i obecnych pracuje on głównie w stylu wysokiej klasyki, pracuje profesjonalnie, z szacunkiem odnosząc się do obiektu rzeźby. Duchowość i piękno — to wyraźne cechy jego dzieł. Borys Dowhań jest bardzo dumny ze swojej nagrody imienia Wasyla Stusa. Jest on zasłużonym działaczem sztuki Ukrainy. Jego sztukę kochają. Mistrz jest stale w pracy… Obok niego już… dwa Mikołaje. Na szczęście, jak mówią w ludzie. Z duszy, z wyobraźni wyłania się z głębi także nasz wielki poeta Mykoła Winhranowski, który jeszcze tak niedawno był z nami… Myśl i serce, ręka i rylec w niepokoju: tutaj trzeba troszkę zdjąć, tutaj w spojrzeniu coś przemyśleć na nowo… Słowem, stały trud, żmudny, wymagający, czasem wyczerpujący, ale — natchniony. Dzień po dniu, dziesięciolecia — twórcza praca, która uszlachetnia świat. Rzeźbiarz Borys Dowhań ma 80 lat. Gratulujemy! Zdrowia, szczęścia, twórczego zapału! Z ROSY I WODY
Maschinelle Übersetzung
Patriarsze ukraińskiej poezji Oleksie Jakowyczowi Juszczence 2 sierpnia wypada 91. rocznica urodzin. Obyś, Boże, dał każdemu tyle sił i zamysłów, ile ma ten niezmordowany badacz procesu literackiego XX wieku, autor niemal pięćdziesięciu zbiorów poetyckich, książek wspomnieniowych, prac literacko-krajoznawczych, redaktor wielu wydań o życiu i twórczości wybitnych postaci literatury i sztuki. Który z talentów Oleksy Jakowycza jest największy? Naszym zdaniem talent niezmęczenia życiem, pracą, dziękowania Bogu za wschód słońca, ziemi za chleb i wodę, a ludziom za dobre słowo. W swoim poważnym wieku poeta jest niestrudzonym badaczem i pieśniarzem ojcowizny, działaczem Sumskiego Zrzeszenia Ziomkostwa, pracuje nad nowymi książkami. Oto i ostatnio odwiedził redakcję i przyniósł coś ze swoich podróżnych poetyckich notatek. Dobra, zdrowia, natchnienia i ducha kozackiego Wam na długie lata!
Przyśniło się nawet, i minęło… Już i wieczorne skrzydło kładzie się… To święto się zjawi, wiem, i we śnie
I Szewczenko w tym chorużiwskim kureniu…
7.VII.2007
Maschinelle Übersetzung
Kijowianie często zatrzymują się przy wielkich reliefach (beton) na tematy opanowywania przez człowieka świata, różnych nauk. Są one umieszczone na fasadzie Instytutu Informacji (architekt F. Jurjew) w Kijowie na placu Łybidśkim. „Kosmos”, „Energia”, „Biologia”, „Cybernetyka” — łącznie dziewięć kompozycji. Ten zespół to wzór harmonii architektury i rzeźby. Jeszcze jeden epizod twórczego życia. W latach rewolucji, a potem wojny w Gurzufie, na terenie słynnego jeszcze w czasach carskich kurortu, zniszczono wszystkie starodawne rzeźby dekoracyjne. Miejskie kierownictwo lat 80. ubiegłego wieku postanowiło je odnowić. Borys Dowhań, zaangażowany w tę pracę, zaproponował postawienie na terenie kurortu jeszcze pomnika A. S. Puszkina, ponieważ młody poeta (1820 r.), podróżując po południu z Rajewskimi, właśnie tutaj, w gaju oliwnym na stromym brzegu, lubił podziwiać piękno morza, układał czarujące poetyckie wersy… Pomysł został przyjęty. I teraz w Gurzufie ludzie podziwiają pomnik młodego rosyjskiego poety autorstwa ukraińskiego artysty. Dzieła B. Dowhania znane są w wielu krajach. Są one w Niemczech, Anglii, Francji, w USA, Kanadzie. A siwowłosy, lecz młody duchem artysta pracuje dalej. W pracowni pojawiły się nowe dzieła — marmurowe i brązowe torsy — echo luksusowego antyku, delikatna, elegancka „Butterfly”, kompozycja-postawa Wasyla Stusa znanego na Ukrainie i w świecie mistrza skrzypiec, kompozytora, architekta Floriana Jurjewa. Zamiłowany jest Borys Stepanowycz w muzyce wielkiego Mozarta. Długo pracował nad rzeźbiarskim ucieleśnieniem tego jasnego geniusza. I stworzył natchnioną kompozycję „Lacrimoso (Mozart)”. Ten utwór zadedykował swojej wnuczce — śpiewaczce operowej, błyskotliwej wykonawczyni arii mozartowskich Stefanii Dowhań. W niedawnych czasach Borys Stepanowycz ulepił geniusza ukraińskiego wokalu Borysa Hmyrię. Rzeźbiarz był osobiście znajomy ze śpiewakiem. Do mieszkania Borysa Romanowycza na słynne wieczory jego pamięci, które organizowała żona Wira Awhustiwna, Dowhaniowie, bywało, przychodzili całą rodziną. Ta praca Borysa Dowhania to hołd złożony wielkiemu ukraińskiemu artyście. Nawiasem mówiąc, intelektualny Kijów od dawna już czeka na pomnik w stolicy słynnego basu Borysa Romanowycza Hmyri, śpiewaka o światowym imieniu. Dziesięć lat temu w Narodowym Muzeum Sztuki odbyła się wystawa prac B. Dowhania. Pierwsza i jedyna w całym twórczym życiu. Do tej pory pracownicy muzeum wspominają, jak codziennie było tłoczno na tej wystawie. Przytoczmy kilka opinii jego wielbicieli. „Jesteśmy pod wrażeniem Pańskiej głęboko filozoficznej i jednocześnie lirycznej sztuki…” (Grupa inżynierów). „Dziękujemy Panu za pamięć i prawdę…” (Pyłypenko). „Słuchaliśmy muzyki Pańskich rąk — i tak pobożnie i jasno od niej w duszy…” (Boryńscy z Karpat). „…Sztuka wielkiego artysty Borysa Dowhania ma w sercu to, co nie umiera — to wyrazista ukraińska… Tutaj kurenie naszych osad powstały, Gdzie blisko w łęgu nurt cichy rzeki. Święto Kupały nie pierwszy raz spotykali, Jak przodkowie, uroczyście moi ziomkowie. Korowynci tutaj, Kułysziwka, Wilszana, Kozelne, Iwanycia i Marszały, — Wszyscy przygotowywali się do święta starannie, Do spotkania przy pięknej Sule. Chorużiwka rodzinna z portretem Szewczenki W barwnym pojawiła się tutaj ręczniku. Dziewczęta rywalizują pieśnią-lotem, Która pierwszy raz tutaj w swoim życiu. I wcale nie było wszystkim obecnym dziwnie, Że radość, jak bliskich wszystkich obejmuje, Że święto Kupały, jak święto rodzinne — W tym tłumie obcych nie ma. Wszystko zaczynało się łagodnym chórem. Powitania brzmiały i żarty, i śmiech, I wiara brzmiała: — „Razem wszystko my zwalczymy, Czego samotnik zwalczyć by nie mógł”! O poczęstunku jak nie wspomnieć, Bankietów stołecznych on przecież nie gorszy! Toż przygotowywała niejedna matka! Ja spożywałem tam kozacki kulesz. Były i pierożki, i pączki wszelakie, Nalewka, i wszystko, co komu do smaku. Choć prysnął i deszczyk, zaszła mgła — Nikt nie gniewał się na pogodę taką. — To — na urodzaj! Lecz już i lśnią promienie. I tęczy barwy odbiły się w Suli. Na święcie Kupały — wszystkie pokolenia, Pokłoniły się Kupaile — starzy i mali. Na stolikach długich — wszystko apetyczne, I pieczywo białe, i chlebki żytnie, — Wszystko poświęcił młody pan-ojciec, Zwyczajów dawnych ludowych znawca. …Zupełnie bliziutko Mazepina górka, Co dawną przeszłość przypomina nam. Kiedyś przychodzili tutaj i niedowiarkowie, Co bezcześcili jasny nasz chram. Gdzieś tutaj znajdowały się groźne wały, — Wiatry, pioruny dawno je zniosły… …Dziewczęta z kwiatami i same, jak kwiatki, W tańcu je żwawo prowadzą parobkowie. I nagle usłyszano, jakby w tej chwili: Konie rżą za Sulą. Jak w „Słowie o wyprawie…” Konnica leci I grzmią gromy nade mną…
Maschinelle Übersetzung
Sława o Połtawie płynie,
Promieniem kładzie się na jedwab… Ale to niepełna sława,
Bez naszych płatków, —
Reszetyłiwskie słusznie
Rozweselają żywy wianek!
Kwiat ziemi przenosimy,
Żeby śpiewał na płótnie.
Świeżym myślom, czystym rosom
Nie przekwitną długie dni,
I nie ucichną, stogłosowe
Śpiewy z oddali.
To nie kwiaty, a miłość,
Marzenia niezapomnianych lat.
To powitanie serc życia,
To nasze dziewczęce pozdrowienie.
A na kwiaty — serc sprawozdania —
Zapatrzył się cały świat.
I dziwią się wszędzie,
Matuszko moja kochana,
Widzą kwiaty dobrzy ludzie,
Słyszą śpiew słowika.
Kto cię kiedyś zapomni,
Reszetyłiwko moja!
Dlatego kwitnie i Połtawa,
Radosna z tego jest ona,
Że barwny wianek sławy
Wzbogaciła ta kraina,
Reszetyłiwska, jasna,
Nasz czarodziejski kwiatku!
* * *
Marzenie-kwiat czarodziejki
Haftują taki,
I komu by się nie przyśniła
Czarodziejka w wianku —
Luba, Chrystia i Halina,
Ksenia, Iwha, Wasylina,
Kowalenko, Bondarenko, Zadorożna, Lisowenko…
Ręczniki i gobeliny,
Koszule i kilimy
Ksenia, Luba i Olena —
Ozdobiłyśmy wszystko kwieciem!
Wszystko, co kwitnie, wspaniale rozkwita,
To i nasze, i moje!
Widzicie kwiaty żywe?
Wiedzcie: kwiaty to my jesteśmy!
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Na początku XVII wieku, kiedy kijowsko-pieczerskim klasztorem zarządzał archimandryta Elizeusz Pletenecki, kopiąc nowy grób przy murze głównej świątyni, znaleziono trumnę. Przybita była do niej srebrna tabliczka z herbem książąt Holszańskich i napisem: „Julianna, księżniczka Holszańska, córka księcia Grzegorza Holszańskiego, zmarła jako dziewica w szesnastym roku życia”. Kiedy otwarto trumnę, zobaczono Juliannę jak żywą, lecz jakby śpiącą, w drogim stroju, z pierścieniami na dłoniach i dziewiczym wiankiem na głowie. Lecz gdy dotknięto tej odzieży, natychmiast rozsypała się w proch. Świętą dziewicę ubrano w nowe szaty, a trumnę przeniesiono do cerkwi, lecz bez honorów należnych świętym. Księżniczka Julianna pochodziła ze starego rodu książęcego Dubrowickich-Holszańskich. W posiadaniu książęcym znajdowało się miasteczko Dubrowica, położone na lewym brzegu rzeki Horyń. Od końca XII wieku znane jest ono jako centrum Dubrowickiego księstwa udzielnego. To historyczne Wołyń, obecnie Dubrowica jest centrum rejonowym obwodu rówieńskiego. Córka księcia Jerzego (Jurija) Holszańskiego, Julianna, żyła w pierwszej połowie XVI wieku. Z wielkim szacunkiem odnosiła się do stanu kapłańskiego, bardzo kochała książki i była niezwykle skromna. Wychowano ją w duchu chrześcijańskiej pokory i pobożności. Ojciec, Jerzy Semenowicz Holszański, był znanym obrońcą ziem wołyńskich przed najazdami Tatarów, zasłynął wieloma bogobojnymi czynami. Znano go jako ofiarodawcę na rzecz Kijowsko-Pieczerskiego klasztoru. do Kijowsko-Pieczerskiego (przyszłego metropolity kijowskiego) Piotra Mohyły. Wyrzucała władyce niedostateczną uwagę poświęconą jej świętym relikwiom oraz małą wiarę w jej świętość. Po tym wykonano nową rakę, przy której czytano akatysty. Na race umieszczono napis: „Z woli Stwórcy nieba i ziemi żyje przez wszystkie wieki Julianna, pomocnica i wielka w Niebie orędowniczka. Tutaj relikwie — lekarstwo na wszystkie cierpienia. Rajskie przybytki sobą przyozdabiasz, Julianno, jak kwiat cudowny”. Archimandryta Piotr, przywdziawszy szaty święcielskie i zgromadziwszy Uświęcony Sobór, odprawił świąteczne nabożeństwo z podziękowaniem Panu, Przenajświętszej Bogurodzicy oraz wielebnym ojcom Kijowsko-Pieczerskim. Za pazuchą znaleziono pierścień — jak się okazało, z ręki świętej Julianny. W tym czasie do świątyni wszedł pobożny książę Bartłomiej i rozpoznał nieboszczyka. Był to socynianin, protestant — z tych, którzy znieważają chrześcijańską wiarę w święte relikwie. Świętokradcę i grzesznika nakazano pochować poza murami klasztoru. To był pierwszy cud, kiedy wszyscy — i mnisi pieczerscy, i świeccy — uwierzyli w świętość sprawiedliwej Julianny”. Drugi Boży znak od świętych relikwii miał miejsce w 1667 roku dla ihumena monasteru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach w Kijowie, Teodozjusza Sofonowicza, który zarządzał tą wspólnotą w latach 1665–1673. Pewnego razu, po zakończeniu porannego nabożeństwa, wybuchł straszny i niszczycielski pożar. Ogień zniszczył drewniane budowle, uszkodził murowane. Święte relikwie sprawiedliwej Julianny niemal spłonęły. Ich szczątki przeniesiono do Bliskich (Antoniewych) pieczar. W 1730 roku, na wniosek archimandryty Romana Kopy i zgodnie z rozkazem cesarzowej Anny Iwanowny, zamiast nich do Głównej Cerkwi Pieczerskiej przeniesiono relikwie pierwszego metropolity kijowskiego Michała. Część świętych relikwii, za wstawiennictwem arcybiskupa wołyńskiego Modesta, w 1889 roku przekazano do Soboru Katedralnego Przemienienia Pańskiego w Żytomierzu. Opowieść o odnalezieniu świętych relikwii sprawiedliwej dziewicy Julianny wydrukowano jako osobną książkę w drukarni Kijowsko-Pieczerskiego klasztoru w 1705 roku. Z poprawkami weszła ona do Czetii-Minei świętego Dymitra z Rostowa pod datą 6 lipca. Zgodnie z ukazem Najświętszego Synodu Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, od 1823 roku drukuje się ją w Pateryku Kijowsko-Pieczerskim. Anielska świętość sprawiedliwej Julianny to symbol ukraińskiej kobiety, pobożnej, cierpliwej i pokornej dobrodziejki. Na początku XXI wieku w tysiącletnim mieście Dubrowica, na Rówieńszczyźnie, zadzwoniły dzwony i rozpoczęła się służba w pierwszej na Ukrainie świątyni ku czci sprawiedliwej dziewicy Julianny, księżniczki Holszańskiej. A niedawno wzniesiono tam pomnik ukraińskiej i białoruskiej świętej. Jej pamięć czci się 28 września (11 października) w ramach Soboru wielebnych Ojców Kijowsko-Pieczerskich, spoczywających w Bliskich pieczarach, oraz 10 (23) października w ramach Soboru Świętych Wołyńskich, a także w drugą niedzielę Wielkiego Postu. przedawkowano materiały wybuchowe i zamiast cegieł otrzymano tłuczeń, z którego zbudowano pas startowy lotniska szkoleniowego we wsi Słobódka w rejonie kirżackim. Mówią, że to właśnie z niego w swój ostatni lot wyruszył pierwszy kosmonauta Ziemi Jurij Gagarin. Odrodzenie klasztoru rozpoczęło się w 1993 roku od cerkwi nadbramnej Piotra i Pawła — jedynej, która ocalała. Ustawiono pamiątkowy drewniany krzyż ku czci 600-lecia od dnia śmierci wielebnego Sergiusza z Radoneża. Po raz drugi relikwie wielebnego Stefana znaleziono w 1997 roku podczas wykopalisk w klasztorze, który działa od 1995 roku. Na terenie monasteru Świętej Trójcy św. Stefana Machryskiego pochowano ihumena wspólnoty Warłaama, który w XVI wieku wiele pracował dla rozsławienia wielebnego Stefana i odbudował klasztor po pożarze. Wspólnota św. Stefana Machryskiego znana jest z cudotwórczej ikony wielebnego Serafina z Sarowa, poświęconej na jego relikwiach na początku XX wieku. W latach 90. wielokrotnie wydzielała ona mirrę. Podczas jednego z takich wydarzeń na szklanej pokrywie kiotu odbił się sylwetka wielebnego Serafina. Można ją było widzieć przez wiele miesięcy. Na zakończenie naszej opowieści kładziemy nacisk na wzorzec prawdziwej, szczerej przyjaźni między przedstawicielami dwóch wielkich narodów — rosyjskiego i ukraińskiego: Sergiuszem z Radoneża i Stefanem Machryskim. Podczas spotkań kłaniali się sobie do ziemi i prosili o błogosławieństwo oraz modlitwy jeden drugiego. Czyż to nie prawdziwy przykład do naśladowania dla obecnego i przyszłych pokoleń? Materiały przygotował Borys SAMBOR, sekretarz Bractwa Świętego Zwiastowania, m. Kijów
Maschinelle Übersetzung
XIV w. wędrówka mnichów z Ławry Peczerskiej w Kijowie na ziemie północne trwała. Wielu z nich zostawało biskupami i tam kontynuowało działalność archipasterską. Byli też tacy, którzy szukali odosobnienia, lecz z czasem zaczynali budować cerkwie i zakładać klasztory. Prepodobny Stefan Machryszcki urodził się na początku XIV w. w Kijowie. Tu minęły jego młodzieńcze lata, tu zdobył podstawy chrześcijańskiego wychowania. Jeszcze jako młodzieniec postanowił poświęcić się monastycyzmowi. Złożył śluby zakonne w klasztorze Peczerskim. Po kilkuletnim doskonaleniu swoich mniszych podvigów w tej Świętej obitelii Stefan zaczął szukać dróg do odosobnienia dla pełnego milczenia. Ówczesne prześladowania prawosławnych na Ukrainie zmusiły go do udania się na północ, najpierw do Moskwy. Tam życzliwie go przyjął i wielokrotnie rozmawiał z nim moskiewski książę Iwan, ojciec Dymitra Dońskiego. Od księcia Stefan otrzymał dyplom, który pozwalał mu osiąść na ziemi włodzimierskiej. Metropolita Kijowski i całej Rusi Teognost, który wówczas przebywał w Moskwie, pobłogosławił jego nowe osiedlenie. Miejsce wybrano w urochiszczu u zbiegu rzek Machryszcza i Mołokczy, w odległości 30 wiorst od Ławry Troicko-Siergijewskiej, której założycielem był prepodobny Sergiusz, igumen Radoneski. Przede wszystkim Stefan zbudował sobie niewielką celę. Tu zaopatrywał się w drewno na opał, uprawiał ziemię. Bardzo cenił swoje odosobnienie i pełne milczenie. Pogłoski o przybyłym z Kijowa podwiżniku szybko się rozchodziły. Początkowo ludzie przychodzili tylko na rozmowy duchowe, potem pojawili się też prawdziwi gorliwcy życia zakonnego. Długo Stefan nie odważał się naruszać swojej samotności, jednak w końcu ustąpił prośbom chłopów i pozwolił im osiąść. A kiedy zebrała się niewielka gromada,
Maschinelle Übersetzung
Ziemska droga jej córki Julianii była krótka. Zmarła ona około roku 1540. Młodą zmarłą pochowano przy ścianie prawego przydziału Iwano-Predtieczeńskiego Głównej Cerkwi Uspieńskiej w Kijowsko-Peczerskiej Ławrze. Na terenie klasztoru chowano bynajmniej nie wszystkich, trzeba było mieć przed nim wielkie zasługi. Oczywiście wzięto pod uwagę dobroczynne dzieła ojca, ale i sama Julianija słynęła z dobroczynności. Sprawiedliwa dziewica była dobra, łagodna, cicha i miłosierna. Żyła w codziennej modlitwie, a ludzie już za jej życia uważali ją za świętą. Minęło kilka lat po przeniesieniu szczątków, a Julianija w cudownym widzeniu ukazała się nowemu archimandrycie za cudowne odnalezienie czcigodnych relikwii sprawiedliwej dziewicy. Wielu pielgrzymów zaczęło przychodzić do nich i tam zaczęły się dziać cuda i uzdrowienia. Kalnofojski Afanasij, kijowski pisarz XVII wieku, pisał: „Pewnego razu do klasztoru przyszedł nieznany człowiek i, udając wierzącego, poprosił o otwarcie relikwiarza z mощami świętej Julianii, jakby chciał im oddać pokłon. Gdy jego prośbę spełniono, obłudnie kłaniał się i długo przyciskał się do nich. Lecz potem, wychodząc z cerkwi i przekroczywszy próg świątyni, upadł na ziemię i z niesamowitym krzykiem umarł w straszliwych mękach. Za zgodą archimandryty przeszukano nieszczęśnika i wyrzucono ich [...] ihumen: „Bóg wam przebaczy, dzieci. To nie wy się gniewacie, lecz wami porusza przewrotny diabeł”. Czcigodny Stefan został zmuszony opuścić obitel, pozostawiając starego Iliję, i udać się ze swoim uczniem Hryhorijem w odległe wołogodzkie lasy. I tam nie zdołał ukryć się przed ludźmi miłującymi Boga. Zatrzymali się oni w odległości 60 wiorst od Wołogdy nad rzeką Awnież. Wokół nich zebrała się braci zakonna i wspólnie założyli Awnieski Święto-Trójcowy klasztor z dwiema świątyniami: ku czci [...] on, wyszedłszy z cerkwi, dostąpił cudownego widzenia: przed nim ukazały się oblicza wielu świętych dziewic, a jedna z nich zwróciła się do ihumena tymi słowami: „Ja jestem Julianija, której relikwie spoczywają w świętej cerkwi Peczerskiej. Dlaczego więc omijasz mnie i moje relikwie? Dla tego właśnie Pan dał ci znak, abyś zrozumiał, że i ja zostałam przez Pana Boga zaliczona do świętych dziewic, które Mu się przypodobały”. Rzeczywiście, ihumen Teodosij dotąd nie kłonił się świętym relikwiom. Przybył do Peczerskiego klasztoru, aby oddać pokłon świętemu miejscu, i od tego czasu już nigdy o tym nie zapomniał. W nocy z 21 na 22 kwietnia 1718 roku od niezgaszonej świecy w celi namiestnika Kijowsko-Peczerskiego klasztoru
Przez wiele dziesięcioleci braciszkowie z Machryszczy godnie podtrzymywali fundamenty pobożności, które zaprowadził pierwszy igumen — prepodobny Stefan. W latach dwudziestych XVI wieku stuletni mnich Herman z Machryszczy podczas nocnej modlitwy zobaczył ogień, który płonął przy grobie prepodobnego Stefana, oświetlając cały klasztor. Ten cud zobaczył także igumen klasztoru Iona. Z polecenia igumena Trójcowo-Sergiejewskiego klasztoru Ar-
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
wymagała potrzeba świątyni do wspólnej modlitwy. Zbudowano świątynię, bractwa cel i refektarz. Błogosławiony Stefan wyjechał do Moskwy. Był tam już nowy metropolita Aleksy, od którego Stefan otrzymał błogosławieństwo na poświęcenie świątyni ku czci Życiodajnej Trójcy. Metropolita nadał Stefanowi godność hieromnicha i mianował go hegumenem klasztoru, a książę moskiewski Dymitr Dońskoj przydzielił klasztorowi duże posiadłości. Tak w 1358 roku założono Machryszczańską Świętotrójcką obitel. Nowo powstałą obitel odwiedzał pobożny Sergiusz z Radoneża. Pewnego razu chłop imieniem Grzegorz postanowił wstąpić do zakonu i przekazać swoją ziemię i majątek klasztorowi. Przyjąwszy postrzyżyny mnisze, Grzegorz stał się ulubionym uczniem hegumena Stefana. Decyzja Grzegorza przeraziła innych chłopów. Bracia Jurkowscy, których ziemie leżały w pobliżu klasztoru, zniesławiali hegumena Stefana, grozili zabiciem, jeśli nie opuści klasztoru. Daremnie starał się przekonać...
Świętej Trójcy i Wielkomęczennika Jerzego. Wieści o dobrych czynach hegumena Stefana w kraju wołogodzkim dotarły do Moskwy. Książę Dymitr Dońskoj nakazał mu przybyć do stolicy. Opuszczając na zawsze ziemię wołogodzką, pobożny Stefan mianował swojego ucznia Grzegorza hegumenem Awniezkiej obitel. Książę moskiewski obdarował Awniezką obitel hojnymi darami, a pobożnemu Stefanowi nakazał powrócić do Machry, by dalej sprawował hegumeństwo. Jak dawniej, hegumen był niezwykle pokorny, pracował razem z mnichami. Książę moskiewski Dymitr nadał klasztorowi machryszczańskiemu nowe nadziały ziemi. Dzięki modlitwom i trudom pobożnego Stefana obitel osiągnęła najwyższy rozkwit. W niej hegumen dożył głębokiej starości i przekazał zarząd nad nią staremu Illi. Sam przyjął schimę i zaczął przygotowywać się do życia wiecznego. 14 lipca 1406 roku, przyjąwszy Najświętsze Chrystusowe Tajemnice, pobożny Stefan cicho oddał ducha Panu. Pochowano go na terenie klasztoru.
…senia, który uznał ten cud za wieść z nieba, przy grobie ustawiono niegasnącą lampadę i zapoczątkowano coroczne wspominanie świątobliwego Stefana. Wiele innych cudów widział klasztor machryszczański, dzieło Bożego stworzenia, wzniesione rękami mnicha Stefana z Ławry Kijowsko-Peczerskiej i jego towarzyszy. Po wielu latach wybuchł wielki pożar i obitel spłonęła. Podczas budowy nowej kamiennej cerkwi ku czci Świętej Trójcy w 1550 roku po raz pierwszy odnaleziono relikwie świątobliwego Stefana, które okazały się nietleniste. Od nich bił zapach wonności, co świadczyło o szczególnym Bożym miłosierdziu wobec zmarłego sługi Jego. Przy świętych relikwiach, które ponownie pochowano, doszło do wielu uzdrowień chorych i słabych. W wyniku licznych uzdrowień przy relikwiach świątobliwego ustanowiono dzień jego pamięci — 27 lipca. W 1922 roku bezbożna władza zamknęła klasztor Świętej Trójcy w Machryszczy. Nowych gospodarzy przyciągała wysoka jakość cegły, z której zbudowano cerkwie i inne budynki. Pe-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
podstępnymi; nie lepszej treści pełne są też słowa adresowane do bliźnich: „psi”, „psiogłowiec”, „szczeniak”, „suczy” i inne. W tekstach biblijnych znajdujemy porównania grzeszników do psów (II List św. Piotra, 2:22) oraz ludzi niegodziwych (według św. Mateusza, 7:6). Jako zwierzęta domowe, godne uwagi i troski, psy w Biblii pojawiają się rzadko. Rzecz w tym, że starożytni Judejczycy uważali psa za zwierzę nieczyste. Do tej definicji niewiele dodaje starorzymskie przysłowie „strzeż się psa”. Ukraiński folklor natomiast oferuje na ten temat przebogaty wybór, w szczególności: „Pies znienacka łydki rwie”, „U Sirki oczu pożyczać”. A z drugiej strony — „I nad psem trzeba mieć litość”, „Pies słyszy, kto go karmi”. A jednak, zgódźmy się, „rehabilitacja” niczemu niewinnego stworzenia dokonała się w duszy Europejczyka stosunkowo niedawno. Przyczynił się do tego rozwój współczesnej świadomości ekologicznej, w wyniku czego coraz częściej postrzegamy zwierzęta jako niezmiennych towarzyszy, którzy wraz z człowiekiem przybyli z Ogrodu Bożego, czy też powstali w wyniku ewolucji, ale w każdych warunkach zasługują na szacunek. Dlatego mówiąc „prasa to pies stróżujący demokracji”, mamy na myśli całkiem pozytywny obraz wiernego strażnika. Zgodźcie się, że pod adresem żadnego innego stworzenia nie padło tyle słów pochwalnych, a jednocześnie znieważających. Taką szczególną, pełną różnorodnych niuansów uwagę można porównać chyba tylko ze stosunkiem do swojego bliźniego. Nieprzypadkowo przecież zwyczaj niektórych narodów spożywania psów oburza nas jako rodzaj kanibalizmu, dawno przezwyciężonego nawet w najmniej cywilizowanych krajach. Nierozerwalny związek psa domowego z człowiekiem godnie ocenili w swoich dziełach wielcy uczeni czasów nowożytnych. Oto spojrzenie na niego z XVIII wieku, rzucone przez Karola Linneusza, którego nazywa się ojcem zarówno botaniki, jak i zoologii. Zauważywszy, że pies „biega na ukos, ma doskonały węch, w upał wysuwa język”, szwedzki uczony przechodzi do osobliwości, które łączą to stworzenie z człowiekiem. Oto one: „merda ogonem na widok gospodarza, nie pozwala się bić; jeśli ten idzie, to biegnie przed nim, na rozstajach ogląda się; bystry, odnajduje zgubione; w nocy pilnuje domostwa, zawiadamia o czyimś zbliżaniu się, przechowuje mienie; odgania bydło od roli, spędza w stado renifery, chroni bydło przed dzikimi zwierzętami, powstrzymuje nawet lwa… podchodzi kaczki, przynosi upolowaną zwierzynę”. Do tego katalogu cech i upodobań autor „Systemu przyrody” dodaje, że kładąc się spać, pies krąży wokół legowiska, we śnie jest czujny i nawet… widzi sny! Staroświecka charakterystyka najdawniejszego pomocnika człowieka, napisana przez wybitnego przyrodnika, żywo przypomina każdemu, kto ma psa, usposobienie jego czworonożnego ulubieńca. Trochę pokręciwszy się w miejscu, siada na tylnych nogach, kładzie się bokiem, potem na brzuchu, kładąc głowę na przednich łapach. I wszystko to, nie spuszczając z was oddanego spojrzenia. Mrużąc oczy, wzdycha głęboko i jakoś szczególnie współczująco, jakby rozumiał ludzkie problemy. Z czasem zasypia czujnym i niespokojnym snem, podczas którego porusza ogonem, drży, cicho warczy. Odpoczynek trwa niedługo i po jakiejś godzinie pies znów jest gotowy towarzyszyć wam dokądkolwiek. Są psy, które zdają się rozumieć każde słowo swojego gospodarza, przynoszą mu różne rzeczy, otwierają drzwi, prowadzą znaną drogą. Zrobiwszy jakiś psikus, pies, aby odsunąć podejrzenia, udaje obojętność, a tymczasem rzuca na gospodarza bojaźliwe spojrzenie, by ustalić, czy zauważono jego niegrzeczny postępek… Wszystko to tak bardzo przypomina świadome działania wyższej istoty, że nie powstaje pytanie, dlaczego właśnie psy dają bezcenny materiał do porównań artystycznych w literaturze i twórczości ustnej. Aby poznać znamienne cechy ludzkiego charakteru, pies miał dość czasu. Zabytki staroegipskich dynastii zachowały wizerunki różnych jego ras. W szczególności podobnego do współczesnego charta, najdawniejszego, z którym pięć tysięcy lat temu chodził na polowanie faraon Cheops. Widocznie kiedyś wszystkie psy domowe były myśliwskimi. Potem bystre i ostrożne przydzielono do owiec na pastwiskach, z nich wyhodowano owczarki: alpejskie, szkockie, wschodnioeuropejskie oraz ukraińskie, kaukaskie. A te, które umiały odróżniać obcych i głośno szczekać, przekształciły się w stróżujące. Z czasem wyhodowano też różne rasy ozdobne czy też domowe — bolończyki, szpice, pekińczyki i inne. Obecnie na świecie istnieje ponad 400 ras; psy i pieski różnią się wysokością w kłębie (od 10 centymetrów do metra) i wagą — od 500 gramów do 100 kilogramów! Wzruszającym przykładem służenia człowiekowi jest pies, wyhodowany przez mnichów klasztoru św. Bernarda jeszcze w XIV wieku. On
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
nazywa się, rzecz jasna, bernardynem, bo strzeże życia podróżnych, którzy przechodzą przez przełęcz Świętego Bernarda, leżącą między Mont Blanc a Alpami Pennińskimi, na wysokości 2472 metrów. Nawet latem tam występują zamiecie; co do zimy, to są to zaspy śnieżne, lód na górskich drogach i ścieżkach, nagłe lawiny… Tamtejsi mnisi od kilku stuleci ratują ludzi, którzy zabłądzili w czasie pogody albo wpadli w śnieżną pułapkę. Pomagają im silne i krzepkie psy o wyjątkowym węchu, zdolne odnaleźć człowieka zasypanego śniegiem. Dotarłszy do poszkodowanego, stukilogramowy bernardyn szybko, obiema łapami rozgarnia warstwę śniegu i wydobywa zamarzającego. I ogrzewa go nie tylko własnym ciepłem; nieszczęśnik może łyknąć mocnego trunku i owinąć się kocem, bo to wszystko jest przypięte do grzbietu psa-ratownika. Szczególnie wsławił się bernardyn Barry, który uratował przed lodowatą śmiercią 40 ludzi. A czterdziestym pierwszym okazał się zbiegły żołnierz z armii Napoleona; przestraszywszy się psa-olbrzyma, dezerter ugodził go nożem. Obu ocalono, ale Barry długo chorował i dożył tylko do następnego, 1814 roku. Postawiono mu pomnik: mała dziewczynka trzyma się na grzbiecie bernardyna, mocno obejmując szyję dobrego psa… Dziś przez Alpy prowadzą wygodne drogi, a na przełęczach urządzono hotele. Mówi się jednak, że nawet dziś wyczerpany wędrowiec może spotkać pod zaśnieżonymi szczytami oddanego bernardyna i schronienie, gdzie nigdy nie gaśnie ogień chrześcijańskiego miłosierdzia. Historia bernardynów jest szczególna, ale nie wyjątkowa. Przedstawiciele różnych ras psiego plemienia potrafią pokazywać wzory zachowania, które w społeczeństwie ludzkim nazywa się samopoświęceniem. Na przykład: towarzyszyć niewidomemu; bez rozkazu rzucić się do rzeki, by ocalić dziecko; krwawiąc, doczołgać się i obudzić straż oblężonego przez wrogów miasta... Jednak najsławniejszym psem pozostaje bernardyn Barry, bo na górskiej przełęczy ocalił dziesiątki żyć tych, którzy nie zdążyli odmówić ostatniej modlitwy do Boga. …Pod Kijowem, koło wsi Trypole, uczeni archeolodzy znaleźli glinianą naczynie, które ma od 4 do 6 tysięcy lat, z kolorowymi wizerunkami psów. Ludzie, którzy nie mieli pojęcia nie tylko o telewizji, ale nawet o zwykłym żelazie, kochali swoich czworonożnych pomocników i zdobili naczynia ich wizerunkami. Szczególnie mistrzowsko oddano ruchy zwierząt. Oto, wyciągnąwszy szyję i przycisnąwszy uszy, z całych sił pędzi pies podobny do chartu. Tam, przysiadłszy, pies szykuje się do skoku. Inny nastawił uszu i coś wącha. Ten się położył, ale podniósł głowę, śledząc gospodarza. A oto i mały, dobroduszny piesek — ogonek zwinięty w kółko… Zapewne dobrymi i spostrzegawczymi ludźmi byli nasi prastarzy przodkowie, którzy wpadli na pomysł oswojenia psa. Od tamtej pory wszędzie, od gorącej Australii po śnieżną Grenlandię, za człowiekiem stąpają cztery psie łapy.
…lina pochyliła się” z refrenem-wezwaniem: “Ej, tę czerwoną kalinę podniesiemy, /a naszą sławną Ukrainę /Hej, hej, rozweselimy!” Kalina — symbol ukraińskiego rodowodu: „W polu kalina, w polu czerwona / Pięknie kwitnie.” O rodzie nasz piękny, / Rodzie nasz wspaniały, / Nie wstydźmy się, przyznawajmy się, / Bo nas jest wielu!” Wasyl Skurativskyj podzielił się wspomnieniem: “Przypomina mi się smutna scena w Związku Pisarzy. Staliśmy przy trumnie Hryhorija Tiutiunnyka, który padł ofiarą komunistycznej samowoli. Ciało okrywały pęki barwinku i kaliny. Do swojego dawnego przyjaciela podeszła też Lina Kostenko, bez pośpiechu położyła kalinę, a jedną z jej gron rzuciła na ziemię i zgniotła obcasem. Dla wielu ten gest był niezrozumiały. Ale ludowa tradycja wiąże to z wyrazem protestu. A zarazem jest to świadectwo pokrewnej i niezłomnej, niegasnącej pamięci” (“Berehynia”, 2007. — nr 2. — s. 46). W literaturze ukraińskiej folklorystyczny obraz kaliny doznał różnorodnych przemian i reinterpretacji. Zapewne nie ma w Ukrainie poety, którego by ten cudowny krzew nie poruszał, a który faktycznie stał się symbolem narodowym: T. Szewczenko („Zakwitła w dolinie czerwona kalina, jakby uśmiechnęła się dziewczyna-dziecko”), I. Franko („Czerwona kalino, czemu w łęgu się chylisz?”), Łesia Ukrainka („Kalina tak się chwali urodą”), P. Tyczyna, M. Rylski, M. Zerow, W. Stus, I. Drach… Kalinę wykorzystywano nie tylko w obrzędach, lecz także w leczeniu. Znane są jej lecznicze właściwości w regulowaniu krwiotworzenia, od kaszlu itp. Ulubienica ludu, kalina nie straciła swojego tradycyjnego znaczenia symbolicznego, jednak akcenty obrzędowe w ostatnim stuleciu uzupełniono jaskrawymi motywami patriotycznymi.
Maschinelle Übersetzung
Wizerunki psów na naczyniach kultury trypolskiej. Andrij TOPACZEWSKI. Ciąg dalszy. Pocz. w nr 3, 5, 8, 10, 12, 14, 17, 19, 22, 24, 26, 28 za 2008 rok. Kto znajduje się pośród żywych, ten ma nadzieję, bo lepiej żywemu psu niż martwemu lwu! Księga Koheleta, 9:4. Jeśli owieczka jest pierwszą żywicielką człowieka, to pies — dawnym pomocnikiem i obrońcą… Przedkładając żywego psa nad martwego lwa, starotestamentowy mędrzec słusznie uważał: chociaż nasz przyjaciel pies nie jest tak silny jak król zwierząt, to całe życie jest oddany swojemu gospodarzowi. O przeznaczeniu psa do bycia czujnym stróżem mówił także prorok Izajasz, porównując obojętnych ludzi do niemych zwierząt: „Wszyscy oni to psy nieme, które szczekać nie mogą; marzyciele, leniuchy, co lubią drzemać!” (56:11). W księdze o sprawiedliwym Hiobie również odnotowano, że psy trzymano w koszarach dla ochrony owiec (30:1). U nas nazywano je kundlami, co poświadczył I. Kotlarewski w słynnym poemacie. Ów „szczery kundel stepowy” — to szczególna rasa ukraińskich owczarków („Eneida”, część 5, wiersz 123). Autorzy Awesty, najstarszej księgi, która ma ponad trzy tysiąclecia, bardzo wysoko cenili myśliwskie i stróżujące zalety psów, zwłaszcza — ich zdolności umysłowe. Ale stosunek do tych istot zawsze był sprzeczny; miejscami pozostaje taki do dziś. Psy nazywa się okrutnymi, żarłocznymi, UKRAIŃSKIE SYMBOLE. Mykoła DMYTRENKO. Kalina — symbol dawny, wieloznaczny. Pierwotnie kalina symbolizowała ogień, słońce, światło, z czasem nabrała też innych cech, stała się symbolem piękna, zdrowia, kobiety, dziewiczej cnoty (dziewictwa), miłości, pełni i harmonii życia, macierzyństwa, płodności, rodu, krwi, smutku itp. Później z obrazem kaliny zaczęto wiązać takie kategorie jak pamięć, rodzinny kraj, Ojczyznę, Ukrainę, wierność, niezłomność, nawet protest, przelaną kozacką krew. Prosto i swobodnie rysuje się w pieśni ludowej taki obraz-paralelizm: Oj pod kaliną trawa zielona, Tam stoi dziewczyna i zaręczona. Albo: Oj ty, dziewczyno, czerwona kalino, Jak miło na ciebie patrzeć. Jeszcze w XIX wieku o kalinie jako symbolu w swoich pracach naukowych podało niemało informacji założyciele badań nad symboliką ludowo-poetycką Mykoła Kostomarow i Ołeksandr Potebnia. W monografii „Historyczne znaczenie ukraińskiej ludowej twórczości pieśniowej” (1843) Mykoła Kostomarow uważał kalinę za „symbol kobiecości w szerokim znaczeniu. Całe życie duchowe kobiety — jej dziewictwo, cnota, miłość, zamążpójście, radości i gorycze, uczucia rodzinne — wszystko odzwierciedlone jest w kalinie. Kalina wyobrażana jest jako taka, która słyszy, widzi, myśli i mówi”. Ołeksandr Potebnia w pracy magisterskiej „O niektórych symbolach w słowiańskiej poezji ludowej” (1860) pisał: „Kalina — symbol dziewictwa, piękna i miłości: epitety kaliny — jasna, piękna, gorąca, czerwona tak zdecydowanie odnosi to słowo do pojęcia ognia, że nie ma możliwości wątpić w to, iż ma ono wspólne pochodzenie z kality, rozżarzać”.
Maschinelle Übersetzung
W kalinie wszystko ma znaczenie symboliczne: czerwone jagody (grono), biały kwiat, zielone liście, ogólny obraz krzewu na łące, przy chacie. Ustna twórczość ludowa obfituje w liczne przykłady dotyczące kaliny, obrazy kaliny pojawiają się w wielkich dziełach. Są to zagadki, przysłowia i powiedzenia, porównania, bajki, legendy, pieśni epickie (najbardziej charakterystycznym gatunkiem są ballady), liryczne (obrzędowe: wiosenne, żniwiarskie, weselne; nieobrzędowe: o miłości, życiu rodzinnym; społeczno-obyczajowe: kozackie, czumackie, rekruckie i żołnierskie, strzeleckie), żartobliwe i satyryczne. Przytoczymy kilka przykładów. Zagadki: „Stoi kogut nad wodą, trzęsie czerwoną brodą”, „Siedzi kogut na jaworze, spuścił skrzydła krwawe”, „Wśród lasu, lasu czerwona suknia wisi”, „Za lasem, za puszczą czerwone buty wiszą”, „Nie dziewczyna, a czerwone wstążki nosi”. Ludowe przysłowia, powiedzenia, porównania: „Bez wierzby i kaliny nie ma Ukrainy”, „Podziwiaj kalinę, gdy kwitnie, a dziecko, gdy rośnie”, „Kwitnie jak kalina”, „dumna jak kalina”, „dziewczyna jak kalina w łące”, „dziewczyna jak czerwona kalina”, „dziewka jak kwiat kaliny”. Dawniej istniał obrzęd „Pochód po kalinę”, kiedy niezamężne dziewczęta szły na łąkę lub do kalinowego gaju, by łamać kalinę i układać ją w pęczki, co symbolizowało gotowość do wyjścia za mąż. Matka życzyła córce: „Bądź, córko, i ty czerwona i zdrowa jak kalina, nietknięta i czysta aż do ślubu!” Zwracała się też do kaliny: „A ty, kalino, bądź przydatna na korowaj, gilce, kwiaty weselne i chrzestne, na zdrowie ludziom, na dobro naszego dworu”. Z tym życzeniem koresponduje pieśń weselna, w której córka pyta matkę: — Czy ja, mamo, będę taka, jak ta kalinka lśniąca?
Matka odpowiada: — Ach, będziesz, córko, będziesz, jeśli będziesz przy mnie, a jeśli odejdziesz ode mnie, spadnie z ciebie uroda.
Według legendy, w czasach najazdów Batu na nasze ziemie dziewczyna-Ukrainka wywiodła Ordyńców w nieprzebyte gąszcze, gdzie wrogowie zginęli. Chan Batu kazał ściąć dzielnej przewodniczce głowę. W miejscu, gdzie płynęła krew, wyrastała kalina: każda kropla — krzew.
Badacz ukraińskiej symboliki narodowej Ołeksij Bratko-Kutynski zauważał: „Symbolizując krew ukraińskiego narodu, odnawiającą się z pokolenia na pokolenie, kalina tym samym symbolizuje jego nieśmiertelność, niepodległość wobec czasu… Jednokrwistość jednak łączy naród nie tylko w czasie, ale i w przestrzeni. Zatem czerwona kalina jest traktowana jako środek magicznej więzi między ludnością Ukrainy”.
Czy nie najpopularniejszą pieśnią o kalinie stała się strzelecka „Oj, w łęgu czerwona kalina”
Maschinelle Übersetzung
W przyszłym roku Ukraina będzie obchodzić 300-lecie bitwy pod Połtawą. Wołodymyr Panczenko, profesor, doktor nauk filologicznych uważa, że to wydarzenie historyczne okazało się dla Ukrainy katastrofą. Właściwie w jego wywiadzie dla „Słowa Proświty” więcej będzie o dniu dzisiejszym. O tym, czy ukraińskie władze w 2009 roku są w stanie godnie rozstawić historyczne akcenty, czytajcie w następnym numerze naszej gazety.kami na terenie zamku, których wyniki okazały się jeszcze jednym naukowym odkryciem uczonego. Nieodłącznym ogniwem w działalności rezerwatu jest jego część naukowa, która oprócz badań historycznej przeszłości Dubna i regionu, tworzy ekspozycje wystaw, prowadzi konferencje naukowe, wydaje książki, broszury, bierze udział w różnorodnych programach telewizyjnych w celu przyciągnięcia zwiedzających do obejrzenia średniowiecznego zamku i jego ekspozycji. Działa również biblioteka naukowa, stworzona na bazie krajowych źródeł drukowanych oraz wydań zagranicznych, przesłanych przez ukraińską diasporę z USA, Kanady i innych krajów. Dziedziniec zamkowy to również swoista ekspozycja, stworzona rękami całego zespołu. Zapewne znany ogrodnik XVIII wieku Dionizy Mikler zdziwiłby się harmonijnym połączeniem zieleni i kwiatów, które od wiosny do jesieni cieszą oczy licznych turystów z całego świata. Środki państwowe, których, szczerze mówiąc, napływa niezwykle mało, idą na remonty kapitalne i kosmetyczne obiektów. Problematyczną kwestią do dziś jest nieкачественное wykonanie prac w zamku przez poszczególne organizacje konserwatorskie na zlecenie państwowe. Jednak pomimo problemów, rezerwat żyje i pewnie wypełnia swoje przeznaczenie — zachowanie i pomnażanie skarbów historii, wychowanie nowego pokolenia świadomych Ukraińców. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,94 hrywny. na 3 miesiące — 11,32 hrywny. na 6 miesięcy — 21,64 hrywny. 0 8 0 3 1 4 820095 780016 ZAMKI UKRAINY TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” imienia TARASA SZEWCZENKI ZAPOWIEDŹ
Maschinelle Übersetzung
Zamek książęcy w mieście Dubno stał się symboliczną przystanią dla legendarnego “Tarasa Bulby”, zaznał na swojej historycznej drodze zarówno chwały, jak i zniewagi. Jeszcze niedawno, w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, tutaj między gołymi ścianami a ruinami panowało pustkowie, hulał wiatr zapomnienia, wróżąc sławnej twierdzy bezsławny koniec. Ale, dzięki Bogu, los rozporządził inaczej — za niepodległej Ukrainy zaczęło się odrodzenie budowli zamkowej, a w 1993 roku Zamkowi Dubieńskiemu nadano status rezerwatu historyczno-kulturowego. Od tego czasu bierze początek jego “nowa era”, a niedawno Państwowy rezerwat historyczno-kulturowy m. Dubna obchodził 15-lecie. Najwięcej słów gratulacji w czasie jubileuszu wybrzmiało pod adresem dyrektora rezerwatu Petra Smolina. Z kolei Petro Petrowycz opowiedział niemało nowego i tajemniczego z historii powstania Państwowego rezerwatu historyczno-kulturowego m. Dubna, który, mamy nadzieję, wkrótce status państwowego zmieni na status narodowego. Przynajmniej w Narodowej radzie ds. kultury i duchowości przy Prezydencie Ukrainy tę kwestię już zaczęto rozpatrywać. Jewhen CYMBALIUK, obwód rówieński. Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo “Proświta” im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Wałentyna DAWŁDENKO Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Pierwszy zastępca redaktora naczelnego Nina HNATIUK 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział literatury Ulana HLIBCZUK 270-55-57 Dział języka Swiatosław MIZERNiUK 279-39-55 Dział pracy oświatowej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział korekty Ołena SZuLHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55 Dyżurny redaktor Ulana HLIBCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10OB, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie “Presa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301231 Nakład — 26500 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. KOMINKI XVII STULECIA JUŻ NIE BĘDĄ GRZAŁY ZAMKU Kwestia ochrony zabytków historycznych, kulturowych i architektonicznych starego Dubna, a przede wszystkim — zamku książąt Ostrogskich XV stulecia, pojawiła się jeszcze wcześniej niż piętnaście lat temu — konstatuje Petro Smolin. — Wtedy władze lokalne jakoś próbowały zaradzić ostatecznemu zniszczeniu zabytków przeszłości, ale były to mało efektywne środki ogólnego planowania w ówczesnym systemie zarządzania. Potrzebni byli entuzjaści, działacze, a takich okazało się niewielu. Na początku lat 90., po przekazaniu zamku z bilansu Przykarpackiego okręgu wojskowego na bilans Rówieńskiego głównego zarządu architektury, prace remontowo-konserwatorskie prowadziły Wołyński zarząd konserwacji i Rówieńskie centrum “Seredowyszcze”. W lutym 1992 roku zamek przyjęła na bilans Dubieńska rada miejska, przy której utworzono małe przedsiębiorstwo państwowe “Widrodżennia” w celu prowadzenia prac konserwatorskich. I tutaj warto uczciwie zaznaczyć — lata gospodarowania w zamku centrum “Seredowyszcze” i Wołyńskiego zarządu konserwacji faktycznie zamieniły się w lata niszczenia, a nie odrodzenia. W szczególności rezultatem niedbalstwa był wybuch kotłów grzewczych, który doprowadził do znacznych uszkodzeń budynku. Dziwnym nawet dla laików wydaje się fakt, że wykwalifikowani konserwatorzy zdjęli z dachu pałacu książąt Lubomirskich starą dachówkę, a tymczasowe pokrycie założyli dopiero po pół roku, kiedy deszcze już zrobiły swoje: wody opadowe zniszczyły stropy. W ogóle nie do końca zrozumiałe jest zachowanie nieudolnych konserwatorów, którzy za państwowe środki niszczyli dobra narodowe: pobito kominki XVII stulecia, zdjęto i wywieziono w nieznanym kierunku parkiet. Doszło do tego, że z terenu zamkowego wywożono już kamień z rozebranych średniowiecznych murowanych murów obronnych. Choć środków brakowało, przedsiębiorstwo “Widrodżennia” mimo wszystko przeprowadziło kapitalny remont części dachu na pałacu książąt Lubomirskich i kazamatów, które niszczały, a także wykonało znaczne prace z zagospodarowania terenu i strefy ochronnej. OD PAŃSTWOWEGO — DO NARODOWEGO Uzyskawszy wsparcie od przedstawiciela Prezydenta Ukrainy w obwodzie rówieńskim Romana Wasylyszyna i przedstawiciela Prezydenta Ukrainy w rejonie dubieńskim Wasyla Mamczura, — kontynuuje swoją opowieść dyrektor rezerwatu Petro Smolin, — kierownictwo przedsiębiorstwa “Widrodżennia” zwróciło się bezpośrednio do wicepremiera Mykoły Żułynskiego z propozycją nadania miastu Dubno statusu rezerwatu. Przewidywało to perspektywę zaangażowania struktur państwowych w konkretne kroki na rzecz ochrony całego kompleksu zabytków naszego miasta. Mykoła Żułynskyj doprowadził do pozytywnego rozstrzygnięcia tej kwestii na szczeblu państwowym. W 1993 roku Gabinet Ministrów Ukrainy przyjął uchwałę “O Państwowym rezerwacie historyczno-kulturowym m. Dubna”. W skład rezerwatu weszła szereg budynków mieszkalnych XVIII — pocz. XX stuleci, świątyń, kompleks zamkowy, a także muzeum krajoznawcze z częścią naukową i materialną. Łącznie — 29 obiektów. Warto zaznaczyć, że duże wsparcie rezerwat od pierwszych dni jego powstania otrzymał od słynnych rodaków — dyrektora Lwowskiej galerii sztuki, Bohatera Ukrainy Borysa Woznyckiego, archeologa, doktora nauk historycznych Ihora Swiesznikowa, fitoterapeuty Iwana Nosala, którzy przewidywali wielką przyszłość miasta Dubna jako historycznego i kulturowego centrum regionu. Znaczenie rezerwatu w Dubnie dla rodzinnego regionu i całego państwa udowodnił Ihor Swiesznikow swoimi pierwszymi w historii miasta i ostatnimi w jego życiu wykopaliskami archeologicznymi. Mer miasta Leonid Dudko, zastępca naczelnika obwodowego zarządu kultury Switłana Chomjak, przewodnicząca towarzystwa Ukraińców w Republice Białoruś Hałyna Kalużna oraz dyrektor Wołyńskiej drukarni obwodowej Dmytro Hołowenko podczas święta
Maschinelle Übersetzung