Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
przez stulecie z przyczyn nienaturalnych. Między 1914 a 1945 rokiem na Ukrainie ginął co drugi dorosły mężczyzna i co czwarta kobieta. Życie tych, którzy przeżyli, zostało głęboko okaleczone przez przemoc i terror. System radziecki, jak każdy totalitarny, starał się zniszczyć wolną osobowość, odizolować ją od podobnych sobie, zmusić do przyzwyczajenia się do strachu. Oczywiście ostatecznie ZSRR przestał istnieć, lecz pozostało przykre dziedzictwo psychologiczne — fenomen „ukraińskiego chatoskrajstwa”. Zasadę partykularności, gdy każdy odpowiada tylko za siebie, nie zwracając żadnej uwagi na potrzeby sąsiadów, można usprawiedliwić jedynie dążeniem Ukraińców do przetrwania. Jednak dopóki będziemy przetrwać, a nie żyć? Zdaniem Borysa Hudziaka radziecki totalitaryzm doskonale znał sztukę inżynierii społecznej i psychologicznej. Rozproszonych ludzi poza ojczyzną i własnym narodem łatwiej zastraszyć, a zastraszywszy — zarządzać i kontrolować taką bierną „szarą masę”. Strach to potężny środek powstrzymywania przede wszystkim komunikacji między ludźmi. Dziś każdy z osobna boimy się władczych zwierzchników różnego rodzaju, którzy nie zawahają się fizycznie zniszczyć człowieka dla ochrony lub osiągnięcia własnych interesów. Ludzie, którzy żyją i kierują innymi ze strachem, nie mogą być silni, kreatywni, wolni. Uświadomienie sobie przez człowieka własnej śmiertelności rodzi strach przed chorobami i śmiercią. Rodzi się pytanie: jak długo jeszcze społeczeństwo będzie zamykać oczy na własne problemy psychologiczne, które pogarszają jakość życia, jak choćby strach? Jakkolwiek paradoksalnie, Ukraińcy nie rozumieją wagi geriatrii i terapii paliatywnej, konieczności pomocy psychologicznej dla umierającego. Wszystkie wymienione lęki, jeśli stosować logikę o. Borysa Hudziaka, mają jedno pochodzenie. Pierwszym krokiem w pokonywaniu strachu jest uznanie jego istnienia. Drugim — szczerą prośbę bliźniego o pomoc, rozmowę z drugim człowiekiem, wspólne sprawy. Człowiek, który się boi i zamyka w sobie, skazany jest na zagładę fizyczną i psychiczną. Wszystkie totalitarne władze wiedziały, że nacisk na człowieka, który znajduje się w izolatce, łamie go szybciej niż tego, który przebywa wśród innych ludzi. Psychoterapia i rewolucja, bunt zbrojny mają wspólną podstawę: są działaniem grupy ludzi zjednoczonych wspólnotą potrzeb duchowych. Hasło „Razem nas wielu — nie da się nas pokonać!”, pod którym na Ukrainie odbyła się Pomarańczowa rewolucja, dowodzi tego tak samo jak powstanie norylskie z 1954 roku. Tylko zjednoczenie, wspólna twórczość i ich następstwo — porozumienie między ludźmi — są w stanie dziś uleczyć na ciele społeczeństwa ukraińskiego najgorsze z wrzodów, zadanych przez chorobę strachu.
Maschinelle Übersetzung
Ogólnoukraiński tygodnik kulturologiczny 36 (569), 9–15 września 2010
7 września rano, pomimo metalowych tarcz, żywego łańcucha milicji i prowokacji przedstawicieli Partii Regionów, przed Radą Najwyższą odbył się wiec w obronie społecznych i politycznych praw obywateli Ukrainy. Zdjęcie Ołeksandra LITWINIENKI
WIEŚ W NASZEJ UKRAINIE
„JA JUŻ NIE CHCĘ POLITYKI”
Maschinelle Übersetzung
Nowy rok akademicki w Narodowym Uniwersytecie „Akademia Kijowsko-Mohylańska” rozpoczął się wykładem z tradycyjnego corocznego cyklu „Wartości duchowe człowieka”. Od 2004 roku studenci Mohylanki mieli okazję wysłuchać wykładów szeregu działaczy kościelnych i społecznych. Tegoroczny wykład na temat „Nie bój się strachu. Strach studenta. Strach obywatela. Strach człowieka” wygłosił rektor Ukraińskiego Uniwersytetu Katolickiego ojciec Borys Gudziak. Strach... Wyrok czy naturalna przeszkoda na drodze kształtowania się osobowości?
Hanna TREGUB, Narodowy Uniwersytet „Akademia Kijowsko-Mohylańska”
Jednym z problemów, który pozostaje na marginesie uwagi społecznej Ukraińców, jest strach. Każdy człowiek w ciągu swojego życia czegoś się boi: student pierwszego roku boi się pierwszej sesji, obywatel boi się tyrańskiej, autorytarnej władzy, i wreszcie każdy człowiek boi się chorób i śmierci. O strachach nie przyjęło się mówić na głos. Obecność strachu w życiu człowieka kojarzy się z czymś, czego należy się wstydzić i co trzeba za wszelką cenę ukrywać, aby nie wywołać ludzkiego potępienia i pogardy. Do tej pory istnieje dziki stereotyp: człowiek, który się boi, jest słaby. Jednak wszyscy chcą wiedzieć: jak pokonywać strachy, aby nie zmarnować swojego życia negatywnymi przeżyciami i poczuciem bezsilności. Wykład rektora Ukraińskiego Uniwersytetu Katolickiego ojca Borysa Gudziaka „Nie bój się strachu. Strach studenta. Strach obywatela. Strach człowieka”, wygłoszony do studentów pierwszego roku Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, nie był tylko abstrakcyjnymi rozważaniami intelektualisty na temat natury i klasyfikacji strachów. Wykładowca starał się przekazać słuchaczom to, co najcenniejsze — praktyczne doświadczenie, jedną z możliwych recept na ich pokonanie. Przede wszystkim mowa była o strachach studenta pierwszego roku. Rozpoczęcie studiów zawsze wiąże się ze strachem i szokiem. Pierwsza sesja, zmiana warunków zamieszkania, przeprowadzka do dużego miasta, nowe otoczenie — wszystko to jest tym nieznanym, co szokuje i przeraża. Jednak największym problemem, z którym styka się student pierwszego roku, jest możliwość nieodwracalnych traumatycznych zmian w tożsamości młodego człowieka, który stawia pierwsze samodzielne kroki w życiu. „Nie bójcie się być sobą! Nie bójcie się miasta, jego obyczajów i stylu. Miasto stołeczne potrzebuje was. Przez cały czas trwania ukraińskiej historii miasteczka czy wsie były tymi ośrodkami, w których odradzał się ukraiński duch, który uzupełniał kulturę miejską, stojącą z różnych powodów przed wielkimi wyzwaniami w kwestii ukraińskiej tożsamości” — taki był apel o. Borysa Gudziaka do obecnych. Miasto, zwłaszcza stolica, potrzebuje intelektualnego i duchowego potencjału młodzieży z prowincji, ich ciekawości tego, co nowe, oraz pragnienia nauki. Jednak środowisko miejskie zawsze ma dwie strony: ten zasób ogólnoludzkich osiągnięć kulturowych i naukowych, które są transmitowane przez uniwersytety, muzea, teatry, biblioteki, łatwiejszy dostęp do środków komunikacji z jednej strony, równoważony jest przez „cieniową” stronę życia miasta — narkotyki, prostytucję, pracę ponadwymiarową i stresy itp. Jednak strach nie ogranicza się do życia studenta. Każdy student to osobny obywatel, unikalny człowiek. Czego więc może bać się obywatel i człowiek? Zdaniem ojca Gudziaka, szczepionki, którą zafundowała Ukraińcom historia XX wieku, nie uniknął nikt z nas: „Strach jest podobny do czarnobylskiego promieniowania — nie ma ani smaku, ani zapachu, ani melodii, ani dźwięku. Promieniuje z naszej ziemi, z naszych wspólnot, od naszych rodziców i dziadków, od naszego kierownictwa”. Wojny, wielkie głody, rozstrzeliwania, Czeka-OGPU-NKWD-KGB, obozy Gułagu, które istniały do końca lat 80., cenzura — wszystkiego tego nauczono nas bać się na podświadomym poziomie. Ukraińcy dopiero zaczynają rozumieć, co oznacza śmierć 17 milionów ludzi na naszej ziemi pro-
ODDAJCIE NASZE MUZEUM!
10–11 GARDŁO OBURZENIA I PROTESTU
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
...mieć jeszcze doświadczenie życiowe. Ogólnie rzecz biorąc, dla rad lokalnych najbardziej odpowiednim jest system wyborów większościowych. Umożliwia on zarówno kandydatom partyjnym, jak i kandydatom bezpartyjnym oraz tym, którzy wystartowali z własnej inicjatywy, znalezienie się w równych warunkach. Jedynym kryterium obiektywności wyborów lokalnych powinny być wyłącznie wyniki głosowania. Tylko wyborcy powinni decydować, kto konkretnie będzie reprezentował ich interesy w lokalnych organach władzy — przedstawiciel partii czy kandydat bezpartyjny.
— A jak wygląda sprawa wyboru wójta gminy, sołtysa osiedla i burmistrza miasta?
— Dla zapewnienia demokratyczności wyborów należałoby wprowadzić dwuturowy system wyboru tych funkcjonariuszy. System jednoturowy może doprowadzić do tego, że wybrana zostanie osoba, która zdobędzie względną większość głosów, lecz faktycznie nie cieszy się poparciem większości obywateli. Wprowadzenie systemu dwuturowego da wyborcom w drugiej turze (pod warunkiem, że żaden z kandydatów w pierwszej turze nie uzyska więcej niż 50 procent głosów) możliwość wyboru jednego z dwóch kandydatów, który jest najbardziej akceptowalny dla większości obywateli.
— Jeszcze jeden moment kampanii wyborczej — udział obywateli w wyborach, ich frekwencja.
— Jeśli przestrzegać demokratycznych zasad w procesie wyborczym, to należy uznać, że każdy obywatel ma prawo brać lub nie brać udziału w wyborach. Uważa się, że społecznie aktywni obywatele, którzy mają własne stanowisko, pójdą na wybory, a tych, którzy nie wezmą udziału w wyborach, można uznać za takich, którzy powstrzymali się od głosowania. Oznacza to, że nie sprzeciwiają się wyborowi tego kandydata, na którego zagłosowała większość wyborców.
Zatem zapewnienie demokratyczności i przejrzystości wyborów lokalnych sprzyjać będzie wyborowi do organów samorządu lokalnego najgodniejszych przedstawicieli wspólnot terytorialnych. Pozostaje tylko wprowadzić odpowiednie zmiany do ustawy.
Rozmawiał Petro ANTONENKO
Maschinelle Übersetzung
W Ukrainie wystartowała kolejna kampania wyborcza. 31 października odbędą się wybory deputowanych rad lokalnych, wiejskich, osiedlowych oraz merów miast. Bez przesady jest to niezwykle ważne wydarzenie w życiu politycznym kraju. Jaka ona jest, nowa ustawa wyborcza? Co trzeba zrobić, aby wybory przebiegły po prawdziwemu demokratycznie, aby do władz lokalnych zostali wybrani najbardziej godni? O tym wszystkim w wywiadzie dla naszej gazety opowiada przewodniczący Ukraińskiego Towarzystwa Prawnego Ołeh BEREZIUK. KOMPETENTNA OPINIA — Panie Ołehu, dlaczego wybory lokalne w Ukrainie wywołują tak wielką uwagę opinii publicznej? — Lokalne organy władzy są najbliżej ludzi i od tego, jak będzie zorganizowane życie mieszkańców lokalnych wspólnot, będzie zależał również poziom życia obywateli całego państwa. Aby organy samorządu lokalnego mogły efektywnie wykonywać swoje zadania, muszą cieszyć się zaufaniem obywateli, a to stanie się tylko wtedy, gdy w ich skład będą wchodzić ludzie, którzy cieszą się szacunkiem i autorytetem wśród wyborców. Gwarancją ich wyboru muszą stać się uczciwe i przejrzyste wybory. Właśnie takie podejście do formowania organów władzy powinno obowiązywać w demokratycznym państwie prawa. — Czy uchwalona przez Radę Najwyższą Ustawa Ukrainy „O wyborach deputowanych rad lokalnych, wiejskich, osiedlowych oraz merów miast” odpowiada normom demokratycznym i wymaganiom współczesnego życia kraju? — Od razu można zauważyć, że ta ustawa ma wiele wad, ale warto zwrócić uwagę tylko na te, które mogą znacząco wpłynąć na wyniki wyrażenia woli narodu. Należy zaznaczyć, że jurysdykcja organów samorządu lokalnego rozciąga się tylko na terytorium poszczególnych jednostek administracyjno-terytorialnych, a nie na całą Ukrainę. W związku z tym organy władzy lokalnej mogą rozwiązywać tylko problemy o znaczeniu lokalnym. Rola partii jako nośników ogólnopaństwowych idei społeczno-politycznych w wyborach lokalnych sprowadza się do minimum. Komponent partyjny w organach samorządu lokalnego nie ma praktycznego znaczenia i dlatego systemu większościowo-proporcjonalnego w wyborach lokalnych stosować nie jest celowo. W lokalnych organach władzy przede wszystkim powinni być reprezentowani ludzie, którzy są członkami lokalnych wspólnot, cieszą się zaufaniem obywateli i wiedzą, jak rozwiązywać problemy należące do kompetencji organów samorządu lokalnego. Właśnie dlatego w wyborach lokalnych najbardziej odpowiedni jest większościowy system wyborów, gdzie każdy wyborca może bezpośrednio zagłosować na swojego kandydata, nie uciekając się do pośrednictwa partii politycznych. — Wiele jest dyskusji wokół roli i funkcji władzy lokalnej. Jedni opowiadają się za nadaniem jej bardzo dużych uprawnień, inni za tym, że ma ona po prostu mechanicznie wykonywać polecenia wyższych organów władzy. — Wybrani do organów samorządu lokalnego mają wykonywać dość proste funkcje. Wójtowie, burmistrzowie i merowie miast powinni zapewniać efektywne zarządzanie na odpowiednim terytorium, a deputowani rad lokalnych mają reprezentować interesy swoich wyborców, kontrolować działania organów wykonawczych i proces wykorzystania środków budżetów lokalnych. Kompetencja organów samorządu lokalnego jest dość ograniczona, ale mimo to nie można nie doceniać roli, jaką odgrywa samorząd lokalny w systemie władzy państwowej. Samorząd lokalny to najbardziej demokratyczna instytucja, więc od tego, jak mądrą i wyważoną politykę będą prowadzić lokalne organy władzy, będzie zależeć zarówno stabilność polityczna, jak i rozwój społeczno-gospodarczy całego państwa. — Nie jest tajemnicą, że zarówno do parlamentu, jak i do władz lokalnych dość często wybiera się tych, których wyborcy prawie nie znają. — Aby obywatele mieli realną możliwość wybierania najlepszych, kandydaci powinni przez pewien czas mieszkać na odpowiednim terytorium. Muszą ich znać ludzie, a oni powinni znać problemy mieszkańców wspólnot terytorialnych, mieć własną wizję ich rozwiązania. W uchwalonej przez Radę Najwyższą ustawie o wyborach lokalnych nie ma wyraźnego powiązania kandydatów z odpowiednimi jednostkami administracyjno-terytorialnymi, ale najważniejszym problemem jest to, że prawo zgłaszania kandydatów na stanowiska merów miast, a także kandydatów na deputowanych rad miejskich, rejonowych i obwodowych mają tylko partie polityczne. Ta norma ustawy jest sprzeczna z Konstytucją Ukrainy, ponieważ jest bezprawna i niedemokratyczna. Jeśli wybory zostaną przeprowadzone według obecnej ustawy, to do organów samorządu lokalnego wejdą ludzie, którzy reprezentują nie interesy mieszkańców odpowiednich wspólnot terytorialnych, a interesy partii politycznych. — Priorytet partii jest założony także w samym procesie wyborczym? — Według tej ustawy praktycznie niemożliwe będzie zapewnienie przejrzystości procesu wyborczego i uczciwości liczenia głosów. Ustawa daje możliwość efektywnego kontrolowania wyborów tylko kandydatom od parlamentarnych partii politycznych. Wszystkie inne partie znajdują się w znacznie gorszych warunkach, a organizacje społeczne i wyborcy są praktycznie poza tym procesem. Oczywiste jest, że w takich okolicznościach 31 października próżno liczyć na przejrzyste i uczciwe wybory. Nieufność do oficjalnych wyników głosowania będzie podważać zaufanie do władzy, stale prowokować powstawanie konfliktów, a biorąc pod uwagę, że będą one powstawać w różnych regionach Ukrainy, może to doprowadzić do destabilizacji sytuacji politycznej w państwie. — Jak temu zaradzić? — Poprzez wprowadzenie odpowiednich zmian do uchwalonej ustawy. Biorąc pod uwagę to, że organy samorządu lokalnego w zasadzie rozwiązują tylko kwestie o znaczeniu lokalnym, to i kandydaci na odpowiednie stanowiska powinni być zgłaszani tylko spośród mieszkańców lokalnych wspólnot. Wyborcy sami powinni rozstrzygać kwestie zgłaszania i wybierania kandydatów na deputowanych rad lokalnych oraz na stanowiska wójtów, burmistrzów i merów miast. W związku z tym celowe byłoby danie prawa zgłaszania kandydatów na deputowanych lub kandydata na stanowisko wójta, burmistrza czy mera miasta nie tylko partiom politycznym, ale także zgromadzeniom wyborców. Dla zapewnienia demokratyczności wyborów musi zostać zachowana instytucja samozgłoszenia. Każda osoba powinna mieć prawo zaproponować wspólnocie własną kandydaturę na odpowiednie stanowisko. Na poziomie ustawodawczym ograniczenia mogą być wprowadzone chyba tylko w celu niedopuszczenia do oszukiwania wyborców i fałszowania wyników wyborów. Prawo zgłaszania kandydatów do lokalnych organów władzy oraz kontrolowania procesu wyborów powinni mieć wszyscy mieszkańcy odpowiedniej wspólnoty terytorialnej, którzy mają prawo głosu. — A co z prawem do bycia wybranym? — Tutaj wystarczyłoby ustanowić pewne ograniczenia. Na przykład kandydatem na deputowanego lub na stanowisko wójta, burmistrza czy mera miasta może być osoba nie młodsza niż 21 lat, czyli kandydat, oprócz pełnoletności, powinien
Maschinelle Übersetzung
MYŚLMY, PANOWIE, MYŚLMY! Iryna KALYNETS. Odpowiedź na to pytanie w pewnym stopniu podpowiada książka laureata Nagrody Pulitzera Jareda Diamonda „Strzelby, zarazki i maszyny” (Kijów, 2009). Podaję główne, moim zdaniem, wyciągi z XI rozdziału tej książki (strony 191—195). J. Diamond proponuje: „...rozważmy chorobę z pozycji mikrobów. Mniejsza o to, a mikroby — to taki sam produkt doboru naturalnego, jak i my. Jakie więc ewolucyjne korzyści zyskuje mikrob, zmuszając nas do chorowania w różne dziwne sposoby...? I dlaczego w ogóle mikroby nas zabijają? ...Wiele naszych „objawów” choroby w rzeczywistości pokazuje, jak niektóre przeklęte mikroby zmieniają nasze ciała lub nasze zachowanie, aby zwerbować nas do rozprzestrzeniania swojego potomstwa... Ale dlaczego u mikrobów rozwinęła się ewidentnie przegrana dla nich samych strategia niszczenia swoich nosicieli? Z punktu widzenia mikrobów to tylko nieprzewidziany skutek (chociaż nas to mało pociesza)... Jedna z naszych powszechnych reakcji na infekcję — wystąpienie gorączki. ...Zazwyczaj rozważamy gorączkę jako objaw choroby, jak gdyby powstawała, nie pełniąc żadnej funkcji. Jednak regulacja temperatury znajduje się pod naszą kontrolą genetyczną i jej zmiany nie zachodzą przypadkowo... Podnosząc temperaturę, w istocie próbujemy upiec bacyla, zanim on upiecze nas... Kolejna reakcja — mobilizacja naszego układu odpornościowego... Niestety, niektóre bystre mikroby nie ustępują przed naszymi liniami obrony immunologicznej. Niektóre nauczyły się nas oszukiwać... Przede wszystkim „rozwinęły różne dowcipne sztuczki”, aby pozbawić nas odporności (z łac. immunitas — wolny) oraz dziedzictwa genetycznego. Jednak i my „rozwinęliśmy swoje kontrataki”, ale na te kontrataki „bacyle zareagowały nowymi kontratakami”. Na przykład, żeby nie podnosiła się temperatura, powoli, przez lata, ale pewnie działały tak, aby nasz organizm pozostawał w stanie obojętności. W rezultacie mikroby, które panowały dawniej, przystosowując się, obecnie występują pod nowymi szczepami. A „my nie jesteśmy ubezpieczeni od ich działania w tym roku”. „Nasza najwolniejsza reakcja obronna — poprzez dobór naturalny, który zmienia częstotliwość genów u nas z pokolenia na pokolenie. W przypadku prawie każdej choroby u jednych ludzi ujawnia się lepsza odporność genetyczna niż u innych. Podczas epidemii ludzie z genami, które zapewniają odporność przeciwko konkretnemu mikrobowi, mają lepsze szanse przeżyć niż ludzie, którym brakuje takich genów”. Ewidentnie musimy chronić naszą odporność — naszą wolność i wolę; chronić nasze dziedzictwo genetyczne — doświadczenie pokoleń i naszą odporność, wytrwałość, pamiętając, że „ponieważ mikrob nie może przeżyć poza żywym organizmem, epidemia wygasa, dopóki nowe pokolenie dzieci nie podrośnie do odpowiedniego wieku i dopóki zainfekowana osoba (lub sam mikrob we własnej osobie. — Aut.) nie przybędzie z zewnątrz, aby dać początek nowemu wybuchowi epidemii”. Na przykład biega obecnie po Ukrainie mikrob pod nazwą „odra” — jak wiadomo, jego celem jest niszczenie dzieci. Jednak organizmy dziecięce mają wrodzoną zdolność zachowywania wytrwałości i zdobywania nowej wiedzy, dlatego odra postawiła na dorosłych, aby oni rozprzestrzeniali jej działanie. Układ odpornościowy jest niszczony przez różne trujące środki, w szczególności palenie — więc rozpowszechnianie tytoniu nie jest przypadkowe. Szczególnie niebezpieczne są mikroby, które udają obrońców organizmu, a w rzeczywistości są grabarzami, którzy umyślnie sieją strach, bo on hamuje odporność. Dlatego w żadnym wypadku nie powinniśmy się bać, a tym bardziej sławić mikrobów — to przecież tylko mikroby, bacyle, bez szarych komórek, z jednym nieuświadomionym (bo nie mają świadomości — tego wyjątkowo ludzkiego fenomenu) „instynktem” pasożytowania, niszcząc nasze życie. Nie bójmy się — „my i nasze patogeny jesteśmy teraz wciągnięci w wir niepowstrzymanej rywalizacji”, a to oznacza, że wreszcie temperatura będzie się podnosić, że nasz organizm zmuszony będzie aktywować walkę o naszą odporność i wieczne dziedzictwo genetyczne, wszak wreszcie okazało się, ile mikrobów i bacyli „wygrzewało się” w okresie utajonym naszej obojętności. Jeśli ktoś pod nazwanymi wyżej szczepami zobaczy konkretne osoby, to zauważę, że takie widzenie jest formą myślenia mitologicznego, które operuje pojęciami obrazowymi tak samo, jak matematyk pojęciami algebraicznymi lub biolog naukowymi. Istota bowiem nie zmienia się — od wieków ludzkość popadała w obojętność, która służyła kultywacji zazdrości, wzajemnej nienawiści, egoizmu. I wtedy nieuchronnie wylewały się różne, sprowokowane przez mikroby (lub, według myślenia obrazowego, „siły ciemności”), epidemie, które zabierały setki tysięcy, a następnie i miliony ofiar, dopóki człowiek nie zrozumiał, że jest zobowiązany chronić daną mu przez Boga wolność, która jedyna gwarantuje rozwój i zachowanie życia na Ziemi w całej jego różnorodności — kultur, języków, zwyczajów, które niepowtarzalnymi kwiatami wyrastały na czarujących łąkach bytu. Jeśli zaś ktoś z jakiegoś powodu „rozpozna” siebie w nazwanych szczepach — to jego osobista sprawa, jednak budująca, bo będzie świadczyć o obecności szarych komórek. Dlatego zilustruję ten wniosek znanym dowcipem: zatrzymali „dobrzy chłopcy” z KGB mężczyznę, bo rozrzucał ulotki. Przyprowadzili do celi, przesłuchują: „Ty rozrzucałeś te ulotki?”... „Rozrzucałem”, — przyznał się mężczyzna. „To dlaczego nic na nich nie jest napisane?”. — „A po co pisać, i tak wszystko zrozumiałe”. Może, żeby nie znaleźć się w roli tego mężczyzny, lepiej podpisać się pseudonimem? Ale pytanie, poruszone przez J. Diamonda o walce z mikrobami, „to wojna błyskawiczna czy partyzancka?”, podpowiada, że partyzancka, a błyskawiczne będzie zwycięstwo. Dlatego podpisuję się własnym imieniem.
Maschinelle Übersetzung
Natalia DZIUBENKO-MEYS „Były poważne powody, by uważać, że charakter działalności instytutu ograniczał się do koniunktury i politycznego zamówienia. Ponieważ wcześniej nie byłem podejrzewany o działalność koniunkturalną i mam w tym sensie określone renomę, myślę, że to właśnie odegrało pewną rolę przy wyborze mojej kandydatury: patrzy się na mnie jak na człowieka niezaangażowanego, który swoimi pracami naukowymi stale dowodzi swojej wartości”. „Głód nie był etnobójstwem narodu ukraińskiego. Nikt, siedząc na tronie, nie podejmował decyzji o tym, »jak by tu zagłodzić ukraińską nację«. Tak nie bywa, historia to przeplatanie się obiektywnych i subiektywnych momentów. Ale u nas, we współczesnej Ukrainie, na pewnym etapie становления państwa pojawiła się pokusa, by powiedzieć, że mamy złych sąsiadów, którzy nas wzięli, ukarali, głodem morzyli. To twierdzenie nie jest potwierdzone dokumentalnie. Po prostu Ukraina to ofiara, płaczmy wszyscy razem”. „Do dziś nie ma naukowo potwierdzonych danych (niechby dla mnie, jakiegoś tam historyka) o tym, że wyniszczenie Ukraińców czy ukraińskiego chłopstwa było prawdziwym celem władzy radzieckiej w latach 1932—1933”. „Nie hołodomor, a głód: ta formuła do dziś jest uzasadniona”. Walerij SOŁDATENKO, przewodniczący Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej. To, że działalność nowo utworzonego Instytutu Pamięci Narodowej zostanie poddana znacznej korekcie, przewidziałby tylko głuchy. Gwałtowna zmiana kursu nowej władzy na zbliżenie z Moskwą, służalcza postawa podczas negocjacji w sprawie Floty Czarnomorskiej, wreszcie całkowita wyprzedaż interesów narodowych w sferach ekonomicznych i finansowych, w sposób naturalny prowadziła do złagodzenia właśnie tych ideologicznych i humanitarnych kwestii, które tak drażniły Moskwę przez cały okres istnienia Ukrainy jako państwa. Mianowanie Tabacznyka ministrem edukacji było wyraźnym sygnałem dla sił narodowo-demokratycznych, że rozpocznie się frontalny atak na narodotwórcze programy edukacyjne i humanitarne, co dotknie tak drażliwej w społeczeństwie kwestii językowej, w której Dmytro Tabacznyk nigdy nie odznaczał się szczególną delikatnością. To, co obecnie obserwujemy — gwałtowne ograniczanie programów w języku ukraińskim w telewizji, zalew różnorodnych niskiej jakości programów rozrywkowych, w których ukraiński jest co najwyżej u jednego z prowadzących, dla którego ten język wyraźnie nie jest ojczystym, wzrost liczby rosyjskojęzycznych mediów, atak na wolność prasy — to, wydaje mi się, dopiero początek. Najwyraźniej nieprzypadkowo Dzień Niepodległości obchodziliśmy, oglądając imperialną agitkę „Taras Bulba”, gdzie sławiono rosyjskiego chrześcijańskiego cara. Wyraźnie nieprzypadkowo wszystkie fora internetowe są dosłownie podziurawione ukrainofobicznymi wypowiedziami, gdzie pogarda dla Ukrainy i tego, co ukraińskie, stała się normą. Co więcej, w umysły przeciętnego obywatela aktywnie wpaja się myśl, że ukraińskość to synonim faszyzmu. Że uczony, który bada tragiczne karty naszej niełatwej historii, to Goebbels, Hitler, Mussolini... Centralnym tematem badań ukraińskich uczonych stało się badanie przyczyn i skutków Hołodomoru lat 32—33. Właściwie ta kwestia pojawiła się od razu wraz z ogłoszeniem pieriestrojki i rozszerzeniem głasnosti, jednak nadludzkim wysiłkiem całego ideologicznego systemu kompartyjnego długo udawało się ją tłumić. Wymuszone uznanie przez Komunistyczną Partię Ukrainy w 1990 roku winy za masowe ofiary stało się dla Ukrainy tym, czym dla krajów nadbałtyckich było uznanie paktu Mołotow-Ribbentrop. Ludzie zaczęli mówić. I ta energia pamięci, energia historii nadała potężny impuls narodowowyzwoleńczym, państwowotwórczym dążeniom Ukrainy. Obecnie aktywnie forsuje się myśl, że słowo „hołodomor” wymyślili zamorscy „spece od antyradzieckiej propagandy” Robert Conquest, James Mace. Ostatnio, nie wiadomo czemu, ten „grzech” zaczęto przypisywać mnie, najwyraźniej z opóźnieniem, biorąc pod uwagę, że byłam redaktorką pierwszej książki świadectw naocznych świadków, wydanej na Ukrainie jeszcze w 1990 roku „Głód 33”, której kompilatorami byli Wołodymyr Maniak i Lidia Kowalenko. Obecnie nieżyjący. Bo jak by nie było, wroga trzeba koniecznie znaleźć i najlepiej jeszcze żywego, bo jakoś nie wypada walczyć z Ołeksą Musijenkiem, który pierwszy w „Literaturnej Ukrainie” w 1989 roku wypowiedział to słowo. Nie ma go już na świecie. Albo z Lidią Kowalenko, która napisała w przedmowie do tej wielkiej książki: „Nie szukajmy słów-zamienników, nazywajmy rzeczy po imieniu. Ludobójstwo to ludobójstwo. Według norm prawa międzynarodowego jedna z najcięższych zbrodni przeciwko ludzkości interpretowana jest dość szeroko: tutaj mieści się wyniszczanie poszczególnych grup ludności ze względów rasowych, narodowych, etnicznych czy religijnych, tutaj mieści się też umyślne tworzenie takich warunków, obliczonych na całkowite lub częściowe fizyczne zniszczenie tych grup. A co dopiero mówić, gdy zamach dokonano na wielki naród? Ludobójstwo podlega karze. Tak było wczoraj. Tak powinno być dzisiaj i zawsze. Na podstawie prawdziwych, a nie fałszywych dokumentów, niepodważalnych świadectw naocznych świadków musimy zrekonstruować system wyzysku i terroru, które wykrwawiały ukraińskie chłopstwo przez wiele dziesięcioleci. Mówimy: wieś »zestarzała się«. A to bezpośredni skutek hołodomoru, »materialny« oddźwięk nienarodzonych pokoleń. Mówimy: wieś z roku na rok podupada. A to bezpośredni wynik masowych represji, które przetoczyły się nad ukraińską wsią, i masowych deportacji, które zaczęły się w latach dwudziestych i nie ustawały w latach pięćdziesiątych. Żadne chłopstwo na świecie nie zaznało takiego nieszczęścia, takich nadmiernych strat, jakich zaznało chłopstwo Ukrainy w XX wieku. Żadna historiografia na świecie tyle nie ćwiczyła się w oczernianiu własnego chłopstwa,
jak to robiła rodzima ukraińska nauka historyczna”. Wołodymyr Maniak i Lidia Kowalenko dokonali obywatelskiego czynu, zbierając i publikując tysiąc świadectw naocznych świadków, i właśnie oni, ci świadkowie głodowej gehenny, jeden po drugim na głos powtarzali: HOŁODOMOR. Oni, a nie redaktorzy czy badacze. Naród ukraiński ich ustami wypowiedział straszne w swej istocie, ukryte, wycierpiane w milionach serc słowo. Więc nie szukajcie autorów tego gardłowego, jak pisze Sołdatenko, nieprzyjemnego dla jego komunistycznego serca słowa. Bo wypowiadała je jeszcze w dzieciństwie mnie moja babcia, tak mówił i mój ojciec, komunista z pięćdziesięcioletnim stażem, a mimo to syn rozstrzelanego kułaka i matki, która zmarła śmiercią głodową. Nawiasem mówiąc, większość świadków była adnotowana jako członkowie KPZR i dopiero po GKCzP, już z łamu, ten wiersz został usunięty na stanowcze żądanie Wołodymyra Maniaka. Uczciwie przyznaję, byłam przeciwna, bo uważałam, że to najobiektywniejszy wyrok dla Systemu, który tak długo zniewalał umysły i życie milionów. W każdym razie uważny badacz ma możliwość odnalezienia pierwotnego łamu w archiwach wydawniczych czy archiwach cenzury — Ukrlitu. I ja wtedy jeszcze nie wiedziałam, że w USA już opublikowano świadectwa świadków Hołodomoru, zebrane przez Komisję Prezydenta i Kongresu USA, której przewodniczył mój przyszły mąż. Nawet nie wiedziałam o jego istnieniu. Dzisiaj często sypią się oskarżenia pod adresem amerykańskiej komisji kongresowej, że ci, rzekomo, wymyślili te świadectwa, zbyt wielu jest tam anonimów. Rzeczywiście, jak mówił James Mace, ludzie zgłaszali się do składania zeznań przed Komisją bez publikowania nazwisk, wszak w podradzieckiej Ukrainie pozostały im rodziny i bali się zemsty komunistycznego reżimu. Lecz jeśli czyjaś chorobliwa wyobraźnia dopuszcza, że to artystyczna fikcja, to niech wyjaśni, dlaczego opisy tego, co działo się na Ukrainie w latach trzydziestych, amerykańskich Ukraińców i mieszkańców kontynentalnej Ukrainy są tak podobne? W czymś książka Wołodymyra Maniaka i Lidii Kowalenko jest nawet bardziej fundamentalna, bo ludzie podają całe listy swoich krewnych, zmarłych z głodu. Ale jakże podobne są obrazy powszechnej śmiertelności, bestialskiego okrucieństwa przedstawicieli władzy. I jeśli celem reżimu, jak pisze W. Sołdatenko, była zbiórka zboża, bez której gospodarka Związku Radzieckiego nie mogłaby się rozwijać, to po co było wylewać na podłogę garnek z barszczem, zabierać ostatniego ziemniaka, drewniane łyżki, wyszywanki, odzież, dosłownie wszystko? Takich „po co” jest niemało, w swoim czasie wypaliły mi duszę i przewróciły świadomość. Do tej pory nie mam na nie odpowiedzi, i nawet mój mądry James przyznawał w jednym ze swoich artykułów: „Mogę ustalić liczby: ile, gdzie, kiedy zmarło z głodu. Ale nie mogę nie tylko policzyć, ale nawet ogarnąć rozumem skutków hołodomoru w całej jego strasznej rzeczywistości”. Nawet tak autorytatywni badacze, jak Wasyl Maroczko, Petro Jaszczuk, Stanisław Kulczycki, Jurij Szapował, skrupulatnie wypisując całą mechanikę zagłodzenia ukraińskiej wsi, nie zawsze potrafią adekwatnie odpowiedzieć na pytanie, co jest przyczyną satanistycznego okrucieństwa wobec dzieci, kobiet, starców, czyli tych, którzy nie stanowili żadnego zagrożenia ani dla reżimu, ani dla poszczególnych nosicieli władzy. Jednak wydaje się, że jest człowiek, który ma odpowiedzi na wszystkie, nawet transcendentalne pytania: „Płaczmy wszyscy razem...”. O tym, że w Instytucie Pamięci Narodowej nadchodzą zmiany kadrowe, zaczęto mówić od razu po głośnym oświadczeniu nowego prezydenta Wiktora Janukowycza o tym, że hołodomor nie był ludobójstwem. Nie był wyniszczeniem narodu. Zrozumiałe, że zrobiono to na korzyść Moskwy, bo dla nikogo nie jest tajemnicą, że głównym przeciwnikiem uznania Hołodomoru 32—33 lat za akt antyukraińskiego ludobójstwa na arenie międzynarodowej była właśnie Rosja. W tym, że nowa, rzekomo demokratyczna Rosja przyjmuje na siebie, choć pośrednio, odpowiedzialność za wszystkie działania ZSRR, którego stała się sukcesorem prawnym, a więc i za zniszczenie milionów ukraińskich chłopów, jest kilka przyczyn. Może najważniejszą z nich jest ta, że ideologia sąsiedniego państwa buduje się na kolejnym zakręcie imperialnej idei. I w tym neoimperialnym kotle dziwnym trafem współistnieją carowie i dworzanie oraz ich antypodzi — Stalin i Mołotow. Rosjanie faktycznie kanonizowali Mikołaja II, zrehabilitowali Stalina oraz jego ofiary Bucharina i Trockiego. Jednak głęboki konflikt dotyczący kwestii ukraińskiej polega na tym, że i stara radziecka, i nowocześnie demokratyczna imperia wywodziły swój rodowód właśnie z Ukrainy, z Rusi Kijowskiej. Bez takiego powiązania rosyjska nauka historyczna traci swoją ciągłość, atrakcyjność. A misyjna działalność „Ruskiego miru” i jego rzecznika Cyryla pozbawia się jakiejkolwiek legitymizacji. Ogólnie rzecz biorąc, rosyjskim uczonym-historykom już czas pozbyć się jakiejkolwiek upolitycznienia historii, do czego tak usilnie wzywają ukraińskich uczonych, i zabrać się za badania własnych stron przeszłości. Wszak rosyjska historiografia wiekami pracowała nad stworzeniem ogólnoruskiego schematu historii wielkoruskiego państwa jako jednolitego nurtu, jednolitego procesu. Ukraiński historyk Mychajło Hruszewski twierdził, a za nim zgadzali się rosyjscy historycy O. Presniakow, M. Lubawski, że taki schemat w zasadzie jest niemożliwy, ponieważ jest błędny. Uznać, że Kijów jest ukraińskim miastem, oznacza uznać, że historia Rosji pozostaje bez swojego początku, i tak zwana „rosyjska idea” musi poddać się znacznej modyfikacji i transformacji. Według zakorzenionego w środowisku rosyjskich intelektualistów przekonania — to intelektualna i polityczna katastrofa z daleko idącymi konsekwencjami. Tutaj by usłyszeć siebie nawzajem ukraińskim, rosyjskim, czeczeńskim, gruzińskim itd. historykom. W wolnej dyskusji, bez naklejania politycznych etykiet i wzajemnych oskarżeń. Jednak, jak nie raz zauważał James Mace, rosyjska demokracja kończy się tam, gdzie zaczyna się kwestia ukraińska. Właśnie „kwestia ukraińska” wywołała szalone rozdrażnienie przedstawicieli rosyjskiego establishmentu władzy. Uznanie Hołodomoru za akt ludobójstwa narodu ukraińskiego stawiało pod znakiem zapytania pełzającą rehabilitację reżimu radzieckiego, rozbrajałoby ideologów nowej imperii, na której sztandarach widnieje słowiańskie braterstwo, ale Rosja — to wciąż starszy brat. Właśnie w zaciętym ukrainofobstwie znalazły wspólny język dwie potężne siły: komuniści i Partia Regionów. I to nie jest wymuszony kompromis. Wielki kapitał, w pełni zorientowany na Rosję (ponieważ przyssał się do rosyjskiej rury gazowej, przywykł do łatwych pieniędzy, łatwe pieniądze płyną też z oddawania ukraińskich terytoriów i całych gałęzi gospodarki), potrzebował doświadczonej siły ideologicznej do neutralizacji proeuropejsko nastawionej demokratycznej Ukrainy. Za to pobłażliwie potraktowali ideologiczną paplaninę symonenkowców o sprawiedliwości społecznej, najważniejsze dla nich — stłamsić ukraińską Ukrainę, doprowadzić społeczeństwo do stanu anabiozy. Bo tylko tak można mieć nadzieję na długotrwałe rządy i utrzymanie pełnej kontroli nad gospodarką i przepływami finansowymi. Partia Regionów w osobie Janukowycza, który choć profesor, to jednak nie historyk, określiła się błyskawicznie. Ale trzeba było natychmiast odnaleźć tę osobę z tytułami naukowymi i regaliiami, która nada naukowo-podobną, solidną interpretację „wiernej” decyzji partii. Tak pojawił się na stanowisku szefa wymarzonego przez ukraińskich patriotów Instytutu Pamięci Narodowej Wałerij Sołdatenko, Ukrainiec, doktor nauk historycznych (od 1981 roku), profesor (od 1986 roku), członek korespondent NAN Ukrainy (od 2006 roku), członek partii komunistycznej, człowiek, jak sam przyznaje, który nigdy nie był podejrzewany o koniunkturalizm, przynajmniej takie ma, jak skromnie uważa, renomę. I od razu z oświadczeń i artykułów nowego szefa stało się jasne, kto jest czemu winien i co robić. Przeczytawszy jego artykuł w „Kommiersancie Ukrainy” „Głodny trzydziesty trzeci. Subiektywne myśli o obiektywnych procesach” po raz kolejny nie mogłam nie dziwić się owej niezniszczalnej doktrynalnej tresurze jednego z filarów byłego instytutu marksizmu-leninizmu byłej KPZR. Aż zamigotało w głowie licznymi uchwałami, które wbijano mi do mojej niedojrzałej studenckiej głowy na niekończących się zajęciach z politonomii, marksistowsko-leninowskiej filozofii itp. Właściwie niczego nowego pan Sołdatenko nie powiedział. Rozprawiał o trudnościach, które przeżywał młody kraj Rad, o wrogim otoczeniu, o tym, że potrzebny był chleb, aby przeprowadzić industrializację, wzmocnić obronność; nawet pogroził paluszkiem nowemu ministrowi edukacji za to, że ten jakoś niechcący nazwał hołodomor holokaustem, a w organach karnych było niemało Żydów, więc to słowo nie pasuje. Nie pasuje i Hołodomor, bo też gardłowe, obce itd., a i żadnego Hołodomoru nie było. A czy nie za każdą tezą: nie usprawiedliwiam, nie zdejmuję winy... A jednak nie, usprawiedliwia, profesjonalnie, rozważnie, jakby przed nim nie było jego własnych kolegów, którzy poświęcili niemały kawał życia, aby odkopać owe straszne ciemne strony naszej przeszłości, bo chętnych do naświetlania „jasnych”, do czego tak dobrotliwie wzywa, teraz znajdzie się niemało. Zwłaszcza po lekkiej sugestii o finansowaniu. I, pomyśleć tylko, po co było małżeństwu Lidii Kowalenko i Wołodymyrowi Maniakowi tak wypalać się od codziennego napięcia? I Ołeksijowi Musijence, sierocie, który przeszedł piekło domu dziecka dla dzieci wrogów ludu, ślęczeć nad martyrologiami rozstrzelanych ukraińskich artystów? I po co było Jamesowi Mace'owi tak usilnie, tak namiętnie wzywać ukraińskich intelektualistów do naukowej dyskusji, by w odpowiedzi otrzymać głuche milczenie... Wszyscy oni odeszli z życia z tych czy innych przyczyn, a faktycznie — spalili się w piekielnym płomieniu Hołodomoru. Nie stawiam sobie za cel udowodnienia, że Hołodomor był antyukraińskim ludobójstwem.
Dokończenie na str. 9
Maschinelle Übersetzung
Jewhen BUKET. W 1862 roku proboszcz miejscowej cerkwi Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, ksiądz Ioan Komarowski, otworzył w miasteczku Jasnohorodka szkołę parafialną, w której sam nauczał. Już do 1900 roku uczęszczało do niej prawie 70 uczniów. W 1912 roku ziemstwo wybudowało nową pięcioklasową szkołę oraz czteromieszkaniowy budynek dla nauczycieli. Obok szkoły posadzono wtedy topole, z których część zdobi okolicę do dziś. Za władzy radzieckiej zorganizowano siedmiolatkę. W 1934 roku szkołę przekształcono w Jasnohorodzką Szkołę Średnią (dziesięciolatkę), w której uczyły się również dzieci z okolicznych wsi: Nowosiłek, Osykowe, Mostyszcza, Lyszni. W 1938 roku odbyła się pierwsza promocja klasy 10. W 1939 roku w Jasnohorodzkiej Szkole Średniej było 16 klas, w których uczyło się 600 uczniów... Plejada wysoko wykształconych pedagogów-naukowców, którzy przed wojną znaleźli ratunek przed stalinowskimi represjami w Jasnohorodzkiej Szkole Średniej, wychowała uczniów, którzy w drugiej połowie XX wieku rozsławili swoją małą ojczyznę na całą Ukrainę. Byli to pisarze Wołodymyr Syczenko (Małyk), Petro Syczenko i Witalij Kułakowski. Okupanci w latach 1942—1943 wykorzystywali budynek szkolny jako spichlerz, który podczas natarcia wojsk radzieckich spalili wraz ze zbożem. Mimo to naukę wznowiono w marcu-kwietniu 1944 roku. W ławkach zasiedli nie tylko dzieci w wieku szkolnym, ale także ci, którzy zmuszeni byli przerwać naukę z powodu wojny. Brakowało nauczycieli. Dzieci uczyli absolwenci, którzy dobrze się uczyli przed wojną. Nauka odbywała się w warsztacie oraz w budynku, który wcześniej był przeznaczony na mieszkania dla nauczycieli. W klasach zimą było bardzo zimno, uczniowie siedzieli w ubraniach, atrament zamarzał, ale nauka była najważniejsza. Wspomina ówczesna uczennica Kateryna Stepaniwna Wojtenko: „Dzieci w klasach było dużo. Początkowo wszyscy siedzieli przy długich stołach. Zeszyty były zszyte z kolorowego papieru. Kałamarze przynoszono z domu. Zanim dojdziesz do szkoły lub ze szkoły, to ręce, twarz, kufajka — w atramencie. Książek również nie było, chodziliśmy do siebie nawzajem odrabiać lekcje. Oświetlaliśmy szkołę samoróbkami lampami, zrobionymi z łusek dużych naboi”. W 1967 roku miejscowy kołchoz rozpoczął budowę nowego dwupiętrowego budynku szkoły na 320 uczniów. Znaczną część kwestii organizacyjnych, a mianowicie przygotowanie dokumentacji projektowej, wszystkie pozwolenia i przydziały na materiały budowlane wziął na siebie ówczesny dyrektor Jasnohorodzkiej Szkoły Średniej Iwan Nestorowycz Służenko, który zajmował to stanowisko od 1952 do 1977 roku. Powstanie nowej szkoły to niemała zasługa przewodniczących kołchozu Mykoły Petrowycza Pawłenki i Hryhorija Mytrofanowycza Kowalenki. W Jasnohorodzkiej Szkole Średniej we wszystkich czasach pracowali nauczyciele, którzy byli prawdziwymi profesjonalistami. Szkoła stała się ośrodkiem życia kulturalnego. Uczestnicy amatorskich zespołów artystycznych pod kierunkiem nauczyciela muzyki Stepana Wasylowycza Czerwinskiego wielokrotnie zwyciężali w rejonowych przeglądach zespołów szkolnych. Szkoła szczyci się absolwentami. Wśród nich są profesorowie i docenci, kandydaci nauk, wojskowi, inżynierowie. Medalistom Jasnohorodzkiej dziesięciolatki poświęcono wersy na łamach gazet republikańskich: Jasnohorodka kwitła wtedy pianą. Szkoła, egzaminy, delikatne sady — Świty, świty... I zmierzchy sine... Gdzież tę drogę w życiu odnaleźć? Ale nie wszystko było tak bezchmurne. Niewielka odległość do Kijowa sprzyjała masowym wyjazdom młodych ludzi w latach 1970—1990 do miasta, gdzie znajdowali pracę, otrzymywali mieszkania. Dlatego liczba dzieci w wieku szkolnym w Jasnohorodce stopniowo malała. Tak w 1952 roku w szkole uczyło się 478 uczniów, było 15 klas, równoległe były: 5, 6, 7, 8, 9 klasy; w 1955 — 340 uczniów; 1957 — 289; 1965 — 220; 1975 — 146; 1985 — 98; 1995 — 68; 2001 — 45... W związku ze zmniejszeniem liczby uczniów w 1995 roku szkołę przekształcono ze średniej w niepełną szkołę średnią. A od 7 lutego 2007 roku jest to Jasnohorodzkie Zjednoczenie Edukacyjno-Wychowawcze „Szkoła I—II stopnia — przedszkole”. Baza materialna szkoły podupadała, budynek wymagał remontu. Wielokrotnie w rejonowym wydziale oświaty poruszano kwestię jej zamknięcia. Bez pomocy miejscowego kierownictwa, sponsorów zachowanie szkoły było niemożliwe. Od 32 lat zespół pedagogiczny kieruje nauczycielka matematyki Nina Iwaniwna Jacenko. — Co jest najważniejsze w pracy dyrektora wiejskiej szkoły? — pytam Ninę Iwaniwnę. — To zapewnienie należytego funkcjonowania placówki oświatowej. W ten termin wlicza się, w szczególności, zapewnienie kadrowe, wyżywienie dzieci, a co najważniejsze — jakościowe nauczanie i wychowanie uczniów — odpowiada ona. A często do obowiązków funkcjonalnych dyrektora dochodziły inne: palacza, pracownika technicznego, dozorcy — w zależności od sytuacji. Mimo to, Ninie Iwaniwnie udało się zachować zespół ludzi o podobnych poglądach, przekształcić zimny, obdrapany budynek szkoły, do którego nie chciały chodzić dzieci, w ciepły i przytulny, zachować autorytet placówki oświatowej. Z inicjatywy dyrektor N. Jacenko oraz przy wsparciu rady wiejskiej, w 2003 roku rozpoczęto budowę nowej kotłowni gazowej. Prace wykonano kosztem środków sponsorskich. W listopadzie 2005 roku ogrzewanie gazowe zostało uruchomione.
uczniów (uczniów klasy 9) w tym roku też jest troje. Trzech uczniów jest też w 8 klasie, w innych — niewiele więcej. — Dla nas to wielki problem — opowiada wicedyrektor Lubow Mykołajiwna Szamota, — ponieważ zgodnie z niedawnym rozporządzeniem Ministerstwa Oświaty, klasy, w których jest mniej niż 5 uczniów, są zamykane. Zamknięcie klas to zmniejszenie i tak już niewielkiej pensji nauczycieli. To pierwszy krok do zamknięcia szkoły. Dotąd udawało nam się tego unikać, ponieważ Jasnohorodzkie NWO zajmuje drugie miejsce w rejonie wśród placówek oświatowych I—II stopnia akredytacji pod względem jakości kształcenia, dzięki społeczności wsi i sponsorom udało nam się odnowić bazę materialną szkoły. Ale w tym roku szkolnym zagrożenie jest całkiem realne. I naszą sprawę zaczęto „rozwiązywać” dopiero w przeddzień 1 września. Denerwują się wszyscy — i dzieci, i rodzice, i nauczyciele. Przecież jeśli klasy zamkną, dzieci będą musiały jeździć do innej szkoły, rodzice — martwić się, czy nic nie stało się po drodze, a nam — redukować pedagogów. — Jasnohorodka to duża i piękna wieś. Czyżby nie było tu dzieci? — Wieś się starzeje. Wszystkie nasze dzieci chodzą do naszej szkoły, ale jest ich za mało. Do niedawna do naszej szkoły chodziły dzieci z sąsiedniej wsi Osykowe z rady wiejskiej w Lyszni. Teraz ich rada wiejska zadbała o to, by ich dzieci uczęszczały do Lyszniańskiej szkoły I—III stopnia akredytacji. Z Jasnohorodki do Byszewa kursuje „Szkolny autobus”. Więc jeżdżą nasi byli uczniowie, że tak powiem, do „konkurentów”. Przecież obecnie każde dziecko jest na wagę złota. Od tego zależy, jak już mówiłam, istnienie szkoły. Wśród obecnych pedagogów Jasnohorodzkiego NWO troje jest nagrodzonych odznaką „Wyróżniający się w oświacie Ukrainy”, sześcioro to specjaliści najwyższej kategorii kwalifikacyjnej. Absolwenci NWO otrzymują po ukończeniu 11 klas w innych szkołach złote i srebrne medale, dostają się na wiodące uczelnie wyższe. — Lubow Mykołajiwno, a jakie jest Pani podejście do tegorocznych zmian w oświacie? Czy macie już nowe programy nauczania? — W naszej szkole, jak i w większości szkół rejonu, nie ma Internetu. Prosimy absolwentów o pobranie niektórych programów ze strony MON, ale i tam jeszcze wszystkiego nie ma. To, co rozdają na naradach, pozostawia wiele do życzenia. Chociaż już do wszystkiego się przystosowaliśmy. U nas co roku jakieś „zmiany”. Nasz cel jest jeden — wykształcić dzieci, z tym zadaniem od wielu lat sobie radzimy, a ze zmianami niech na górze się określają. Bylebyśmy mieli możliwość pracować. Zdjęcie Jewhena Buketa Po wybraniu na stanowisko przewodniczącej rady wiejskiej Tetiany Mykołajiwny Semenowej (jest ona przewodniczącą rady opiekuńczej placówki oświatowej) w szkole wyremontowano podłogę, stołówkę, wymieniono okna w klasach, otwarto pracownię komputerową (pięć komputerów, zestaw muzyczny, telewizor), kapitalnie wyremontowano jedno skrzydło szkoły na parterze dla przedszkola. Dla 15 przedszkolaków stworzono wspaniałe warunki pobytu: cudowna sala zabaw, sypialnia, stołówka. Uczniowie wraz z nauczycielami badają tragiczne karty historii wsi (Hołodomor 1932—33 lat, Wielka Wojna Ojczyźniana). Uczniowie biorą aktywny udział w konkursach rejonowych, olimpiadach, zawodach sportowych. Dla zachęty do nauki i udziału w działaniach społecznie użytecznych władze lokalne ustanowiły nagrodę w wysokości 500 hrywien, która już od kilku lat z rzędu jest wręczana na apelu pod koniec roku szkolnego. Odwiedziłem Jasnohorodkę na święcie pierwszego dzwonka. Padało, więc uroczysty apel odbywał się w budynku szkolnym. W niewielkim foyer bez problemu zmieścili się uczniowie, rodzice, kadra pedagogiczna, goście, a nawet wychowankowie przedszkola. Jasnohorodzkie NWO witało troje pierwszoklasistów. Absolwenci Pierwszy rocznik absolwentów siedmiolatki w Jasnohorodce. 1932 r. Chce się wierzyć, że sprawiedliwy czas wszystko postawi na swoim miejscu. Szkoła w Jasnohorodce pokona trudy i nadal będzie słynąć ze swoich absolwentów. Ale nijak nie mogę zapomnieć tego pierwszego dzwonka — troje pierwszaków i troje absolwentów… Tak, tutaj prędzej czy później wszystko będzie w porządku. To przecież niedaleko stolicy… W wyobraźni mimowolnie stają inne wsie. A tam co się dzieje, kiedy zamykają szkoły? Życie umiera?.. OFICJALNIE Zgodnie z informacją Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy dotyczącą realizacji strategii rozwoju demograficznego do 2015 roku, zawartą na stronie internetowej MON, według stanu na 25.12.2008 roku w państwie funkcjonowało ponad 20,0 tys. ogólnokształcących placówek oświatowych (na terenach wiejskich — 13,6 tys., 68% szkół państwa), w których uczyło się ponad 4,4 mln uczniów (na terenach wiejskich — 1,52 mln uczniów, 34,3% ogólnej liczby). W wyniku obniżenia poziomu urodzeń co roku dochodzi do zwiększenia liczby ogólnokształcących placówek oświatowych o małej liczbie uczniów. Tak więc na dzień dzisiejszy ponad 3,7 tys. ogólnokształcących placówek oświatowych (18,9%) ma małą frekwencję. Na terenach wiejskich ten wskaźnik wynosi ponad 27%. Czyli co czwarta szkoła na wsi jest wypełniona w mniej niż 50%. Oprócz tego 806 szkół I stopnia (klasy 1—4) (33,8% ogólnej liczby) ma frekwencję do 10 uczniów. Na terenach wiejskich nalicza się ich 792 (40,2%). Najwięcej — w obwodach czerkaskim (61%), chersońskim (57%), połtawskim (57%), mikołajowskim (50%) oraz czernihowskim (50%). Niewiele lepsza sytuacja jest ze szkołami I—II stopnia (klasy 1—9). Tak więc według stanu na 1 grudnia 2008 roku ponad 1,2 tys. szkół (22% ogólnej liczby) ma frekwencję mniejszą niż 40 uczniów. Z nich 1182 szkoły (97,7% ogólnej liczby szkół o małej liczbie uczniów) są położone na terenach wiejskich. Najwięcej takich szkół jest w obwodach czernihowskim (63%), sumskim (54%), charkowskim (48,4%) oraz kirowohradzkim (43%). Co czwarta szkoła ogólnokształcąca I—III stopnia (klasy 1—11) ma frekwencję mniejszą niż 100 uczniów. Większość takich szkół jest położona w obwodach sumskim (56%), czernihowskim (39%) oraz charkowskim (34%). Urzędnicy w grudniu 2008 roku zaznaczali, że w najbliższym czasie co najmniej 2,5 tys. szkół stanie przed koniecznością ich reorganizacji. 19 grudnia 2008 roku Rada Najwyższa Ukrainy przyjęła Uchwałę „O wprowadzeniu moratorium na zamykanie ogólnokształcących placówek oświatowych na terenach wiejskich”, wniesioną przez deputowanych ludowych Ukrainy W. Połochala, W. Łytwyna oraz L. Orobeć. Moratorium obowiązywało do początku bieżącego roku. W lipcu deputowany Rady Najwyższej, komunista Jewhen Wołyneć zarejestrował projekt uchwały Rady Najwyższej o przedłużeniu moratorium na zamykanie szkół na terenach wiejskich do końca 2011 roku. Ale dopóki uchwała czeka na rozpatrzenie przez parlament, Ministerstwo zamyka szkoły… Zaledwie 28 kilometrów na zachód od Kijowa położona jest malownicza wieś o prastarej nazwie — Jasnohorodka. Jej historia sięga korzeniami czasów Rusi Kijowskiej, a dzisiaj działa tu największa w stołecznym regionie strusia farma, która przyciąga codziennie dziesiątki turystów. W Jasnohorodce są działki letniskowe deputowanych i pisarzy, stołecznych przedsiębiorców i wojskowych. Ale miejscowa szkoła, niestety, przeżywa daleko nie najlepsze czasy. Uczniowie pierwszej klasy Jasnohorodzkiego NWO. 1 września 2010 r.
Maschinelle Übersetzung
Mykoła PUHOWYCIA, dziennikarz, laureat literacko-artystycznej nagrody imienia Iwana Neczuja-Łewyckiego. Zakończenie. Początek zob. w nr 34, 35 z 2010 r. 3. Tylko słońce wyjrzy — Pasterz owce wygania, Na piszczałce swej toczy trele po gaju. Przepadajcie, myśli trudne I miasta ludne, Ja i na chlebie suchym będę żył w raju takim. Hryhorij Skoworoda, „Sad boskich pieśni”. W rolnictwie istnieje zasada zwrotu pierwiastków wyniesionych wraz z plonami. Specjaliści wiedzą, że zwrot może następować jedynie kosztem nawozów mineralnych lub w znacznej mierze być rekompensowany kosztem niezbędnych pierwiastków, które znajdują się w nawozach organicznych, a także w części plonu niebędącej towarem. Wołodymyr Wernadski swego czasu udowodnił, że gleba jest ciałem bionośnym i zasiedlonym przez liczną biotę glebową, która potrzebuje energii do swojego życia. Taka energia jest dostarczana w postaci resztek organicznych i pożniwnych. Kiedy te ostatnie się spala, a nawozów nie wnosi, źródłem energii dla bioty glebowej służy sam próchnica — żyzność gleby wtedy gwałtownie spada. Na potwierdzenie uczeni agrarzy przytaczają następujące liczby. Do uprawy plonu pszenicy ozimej w ilości 40—50 centnarów z hektara zużywa się tonę próchnicy, kukurydzy (70—80 c/ha) — dwie tony, buraki cukrowe przy plonach 500—600 centnarów zabierają trzy tony próchnicy, prawie tyle samo „zjada” jej biota glebowa w czystym ugorze. Ale część próchnicy odtwarza się z resztek pożniwnych. A także z pomocą wieloletnich traw — ich mieszanki dają co roku na hektarze do trzech ton próchnicy. Zatem stan próchnicy można i trzeba prognozować. Z agronomii wiadomo, ile należy przyorać obornika na hektar płodozmianu, aby mieć bezdeficytowy bilans próchnicy. Kiedy wprowadzi się uprawę bezpłużną — organicznych potrzeba o jedną trzecią mniej. Można łatwiej, szybciej i taniej wyjść na rozszerzone odtwarzanie żyzności gleb, równolegle rezygnując nie tylko z pestycydów, ale i z nawozów mineralnych. Czyli stanąć na szynach rolnictwa biologicznego, osiągnąć ekologiczną czystość gleb. Jak tego dokonano w „Agroekologii”. — Życie na Ziemi zrodziło się i trwa dzięki naturalnym czynnikom — energii Słońca przede wszystkim — opowiada Semen Antoneć. — My wykorzystujemy obecnie to, co zostało stworzone energią Słońca przez dziesiątki milionów lat: ropę, węgiel… Ona sprzyja nam także w uprawie plonów. Aby go mieć, w górnej warstwie gleby musi być pożywienie. Gdzie je brać, kiedy obornika nie wystarcza? Z roślin!!! Dzisiaj zadaniem człowieka jest efektywne wykorzystanie energii słonecznej. Rośliny, które rosną na polu, biorą tę energię, rozwijają system korzeniowy, ona gromadzi się w glebie — z jednego plonu, drugiego, piątego, dziesiątego… Zebrano pszenicę, jęczmień, inne uprawy — wyrasta samosiew, chwasty. To też pożywienie bioty — różnych mikroorganizmów, skorupiaków, grzybów, alg… Ja porównuję je do byka — wszak na hektarze ziemi średniej jakości w górnej warstwie tej bioty, jeśli ją odmyć, uzbiera się kilogramów 500. Tak mówi nauka. Rzeczywiście, „byk”, którego należy karmić. A u nas na hektarze będzie i do tony — aż dwa „byki”. Trzeba myśleć, co one będą jadły, a nie niszczyć ogniem i pługiem… Gleba, której kilka lat się nie orze, wydaje się twarda z wierzchu, ale jest nasycona kapilarami, lepiej przyjmuje wilgoć, racjonalniej ją wykorzystuje. Górna warstwa jej, powiedzmy umownie, to fabryka do produkcji substancji odżywczych, głębsza, gdzie mniej tlenu — komora do przechowywania pożywienia. Z wierzchu gleba staje się jak obornik. My ją narastamy, czynimy wysokoorganiczną. Im bardziej staje się mulczowa, tym więcej rozmnaża się bioty, zwłaszcza grzybów — one biorą do swojego rozwoju azot z powietrza i jednocześnie wzbogacają, nasycają nim ziemię, przywracają żyzność gleby… Czymże karmią „byka” w Mychajłykach? Technologia rolnictwa organicznego w gospodarstwie przewiduje wnoszenie na hektar płodozmianu 13—14 ton półprzefermentowanego obornika, 1,8 tony resztek pożywnych (słoma, łęty, łodygi), co w przeliczeniu na obornik stanowi 9 ton na hektar, plus 2,5 tony sideratów (ekwiwalentne 4 tonom obornika). W ten sposób na hektar powierzchni zasiewnej dają około 25—26 ton materii organicznej. Obornik miesza się z glebą powierzchniowo, więc mikroorganizmy mają wspaniałe warunki do rozwoju. Po koszeniu pszenicy ozimej puszczają brony talerzowe, aby ściernisko zruszyć. Przez korzeń, łodygę, jak wiadomo, do gleby trafia tlen, a on „zjada” materię organiczną i ziemia kamienieje. Płytko zmulczowawszy ściernisko, sprzyjają aktywnej żywotności bioty. Z czasem na polu pojawia się samosiew, razem z nim kiełkują chwasty. To zboże trzeba siać, a chwast i sam urośnie. On rolników nie przeraża. Kiedy pole zielenieje — nabiera energii, nawozi się. Przyorany chwast pracuje na żyzność. Ale mimo wszystko głównym czynnikiem gromadzenia pożywienia są wieloletnie trawy. W związku z rezygnacją z wnoszenia nawozów mineralnych powierzchnie pod nimi zwiększono z 250 do 800 hektarów. Wykorzystują esparcetę, lucernę, wykę… W nich rozwinięty jest system korzeniowy, który dobrze spulchnia glebę. Przy korzeniach rozwijają się bakterie brodawkowe, one asymilują azot z powietrza, wzbogacają glebę żywym, Do Prezydenta Ukrainy W. F. Janukowycza. Szanowny Panie Prezydencie! Zwracamy się do Pana w związku z tą wojną, którą rozpoczęli przedstawiciele władzy na Kijowszczyźnie przeciwko znanemu mecenasowi i przedsiębiorcy I. M. Susłowowi, dyrektorowi agrokorporacji „Skwyra”. W innym kraju Iwan Susłow byłby bohaterem narodowym. Wziąwszy zaniedbany teren na brzegach rzeki Rostawicy we wsi Buky, wybudował tam prawdziwe miasto cudów. Pośród wysokiej klasy budowli architektonicznych szczególnie wyróżnia się cerkiew św. Eugeniusza, która została zbudowana w tradycjach ukraińskiego baroku. Twórcy jej — wraz z I. M. Susłowem — zostali uhonorowani Państwową Nagrodą Ukrainy.
organicznym azotem — dlatego też odpada potrzeba stosowania mineralnych nawozów syntetycznych. Wykę sieje się razem z owsem wiosną, pod oziminę przyoruje. Esparcet kilka razy w sezonie, po kolejnym odroście, wałuje się i podcina. Nasiona pszenicy trafiają w użyźnioną ziemię. Jest ona bogata w azot, dlatego sieje się późno i nie gęsto, aby zasiewy nie wyległy. Aby uczynić dla roślin bardziej dostępnymi potas i fosfor, na dużych powierzchniach uprawia się grykę i również przecina ją ciężkimi bronami talerzowymi. Uprawia się pola w jednym kierunku, po tygodniu — w innym, potem pielęgnuje się jak czarne ugory. „Gryczana” materia organiczna zapewnia 50-centnerowy plon oziminy. Wysokoefektywna jest też „lucerniana”. Jeśli esparcet tylko przez jeden rok kosi się na paszę dla bydła, to lucernę — dwa lata z rzędu, w trzecim roku talerzuje się ją, wałuje wałami i służy ona już jako nawóz organiczny. Rozdrobniona masa gnije, pokrywa się pleśnią, a to raj dla grzybów i innej bioty — twórców żyzności. Pamiętacie słowa Malcewa: „Musimy być rolnikami, a nie użytkownikami ziemi”? W „Agroekologii” ziemi nie zmusza się do dawania plonów co roku — urządza się jej odpoczynek, uzdrowienie. Ale nie kosztem czarnych ugorów — kosztem sideralnych. Kiedy powszechnie utrwaliła się praktyka pozostawiania po słoneczniku czarnych ugorów, tutaj się je obsiewa. Tą samą wyką z owsem. Kiełkują one razem z samosiewami słonecznika, gromadząc około 15 ton zielonej masy na hektar (w ekwiwalencie na obornik). Masę tę wałuje się, potem przygarnia broną talerzową — i sieje pszenicę. Pole po niej będzie czyste, gotowe przyjąć nasiona kolejnych kultur — kukurydzy czy buraka cukrowego. Nawozy zielone doskonale wzbogacają glebę w substancje organiczne. Pod wpływem mikroorganizmów resztki roślinne rozkładają się i przekształcają w próchnicę, która występuje tylko w glebie, a substancje mineralne (na przykład fosfor, który jest wyciągany przez korzenie z głębokich warstw gleby) przekształcają się w formę dostępną do przyswojenia przez rośliny. Poprawiają się reżimy wodny i powietrzny gleby, uzdrawia się ona na 5—6 lat. Uprawa roślin na nawóz zielony równa się wniesieniu 15—20 ton wysokiej jakości obornika, przy czym nawozy zielone są dwukrotnie tańsze.Pielęgnuje się jeszcze groch, żyto, gorczycę, rzepak… Zdaniem Semena Antonecia, nawóz zielony powinien składać się z wielu gatunków roślin. Aby mikroorganizmy i dżdżownice dobrze pracowały, potrzebują różnorodnych ziół. Z jednego kwiatka bukietu nie będzie. — Niedawno odwiedził nas i wygłosił wykłady dyrektor Instytutu Biodynamiki z Australii, Alex Podolinsky. Jest pochodzenia ukraińskiego, ma ponad osiemdziesiąt lat, zajmuje się produkcją organiczną. Pokazał film o dwóch braciach Włochach, którzy dzierżawią 300 hektarów ziemi i uprawiają warzywa. Bez chemikaliów, nawet bez obornika. Materię organiczną ich ziemi daje słońce — nawozy zielone z około 30 gatunków roślin. A u nas nawet siano uprawia się z jednego-dwóch gatunków traw! Rośliny u Włochów mają do dwóch metrów wysokości, wałuje się je i tworzy się na polu poduszka. Aby szybko zgniła, w krowim oborniku rozpuszcza się specjalne drobnoustroje, którymi opryskuje się pole. Drobnoustroje mają taki apetyt, że w ciągu tygodnia cała masa zamienia się w próchnicę. A z gospodarstwa w różne zakątki Europy codziennie wyruszają dwa chłodnie z witaminową produkcją organiczną… Alex Podolinsky dużo podróżuje po świecie, propaguje żywe rolnictwo. Po odwiedzeniu Mychajłyków opowiada także o miejscowym gospodarstwie i jego kierowniku. Świat słucha z zachwytem. A Mychajłyki przyjmują delegację za delegacją — potok chętnych do przejęcia doświadczenia nie maleje. Nawet z tej samej Australii, Nowej Zelandii. Jest czego uczyć się od Połtawian: rolnicy z „Agroekologii” stworzyli swoistą warstwę ochronną na ziemi, która niezawodnie chroni ją przed mrozami, suszami, erozją i innymi klęskami, stworzyli idealne warunki w glebie dla istnienia pożytecznych mikroorganizmów, owadów, żuczków, dżdżownic. W praktyce udowodnili, że można odtworzyć żyzność ziemi. Ochronny system biologiczny sprzyja przyspieszeniu procesów glebotwórczych, wzrostowi humifikacji substancji organicznej. Przestając odwracać skibę i pozostawiając na powierzchni pola mniej cenną część plonu, w warunkach produkcyjnych zasymulowano darniowy proces glebotwórczy. Na powierzchni ponad 8 tysięcy hektarów powstały trwałe agrokrajobrazy. Zatem można bez pługa i bez chemii?! Ale dlaczego w wielkim rolniczym kraju mamy tylko jedną taką oazę uzdrowionej czarnoziemu, niezawodną zieloną maszynę żyzności? Dlaczego nie uczymy się „od błogosławionej przyrody”, jak do tego wzywał nasz wielki rodak, ludowy filozof Hryhorij Skoworoda?Anatolij Dimarow, Dmytro Iwanow, laureaci Nagrody Narodowej im. T. SzewczenkiPawło Mowczan, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, deputowany Rady Najwyższej, laureat Nagrody Narodowej im. T. SzewczenkiWiktor Baraniw, przewodniczący Kijowskiej organizacji NSPUStepan Horłacz, członek Kanadyjskiego Towarzystwa Przyjaciół Ukrainy (Toronto)Mychajło Hojan, laureat nagrody im. J. Czykałenki oraz D. Nytczenki (Adelajda, Australia)
Maschinelle Übersetzung
Nie tylko z całej Ukrainy, ale i z wielu krajów świata przybywało tu niemało ludzi, którzy byli pod wrażeniem wszystkiego, co stworzył ten człowiek. A jeszcze szczególną stroną jego dobrych uczynków jest „Centrum Rozwoju Dziecka”, gdzie znalazło ojcowskie ciepło, ochronę socjalną, a także pewność jutra 24 pokrzywdzone przez los dzieci. „Centrum Rozwoju Dziecka” może służyć jako jaskrawy wzorzec tego, jakimi powinny być takie placówki. Ale niestety, istnieje ono w liczbie pojedynczej jako absolutny unikat. Trzeba jeszcze dodać, że Susłow to nie tylko aktywny członek Ligi Ukraińskich Mecenasów. Prowadzi on ogromną działalność charytatywną. Masa wydarzeń kulturalnych – zarówno w rejonie, jak i w stolicy – odbyła się dzięki jego szczodremu wsparciu. Pomógł ujrzeć światło dzienne wielu ważnym książkom. Takie działania sprzyjają utwierdzaniu wysokiej moralności i budowaniu narodu. Osobny temat to ponad pięć tysięcy miejsc pracy, które stworzył przedsiębiorca Susłow, ogromne sumy podatków, które płaci agrokorporacja „Skwyra”. Dziwnie i oburzająco jest obserwować, jak tego wybitnego człowieka szkalują w mediach, słyszeć, jak dręczą go przedstawiciele władzy. Nie jesteśmy tak naiwni, by nie rozumieć, że obrano kurs na zniszczenie Susłowa. Szanowny Panie Prezydencie! Może Pan uratować sytuację, biorąc pod ochronę utalentowanego przedsiębiorcę i mecenasa, który tysiąckrotnie zasłużył na normalne, obiektywne traktowanie. Czyż tak ma być nadal, że tego człowieka, który stanowi złoty zapas narodu, będzie się tak deptać?! Z poważaniem Wołodymyr Zahorij, prezydent Ligi Ukraińskich Mecenasów, przewodniczący Rady Nadzorczej ZAO „firma „Darnycia”, doktor nauk farmaceutycznych, profesor Mychajło Słaboszpycki, dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów, sekretarz Rady Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, Wołodymyr Bazylewski,
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
szczone, ponieważ skonstruowane przez potężny system medialny. Media na Krymie pracują właśnie na rzecz tworzenia takiej krymskiej „tożsamości”, która postrzega siebie w priorytetowym polu rosyjskich wartości. I Krym obecnie, krzycząc o ucisku i ukrainizacji, nie zamierza przyjąć postawy szacunku wobec ukraińskiej kultury. Znamy ukraińskie pieśni ludowe, dzieci czasem w kółkach tańczą ukraińskie tańce — oto i cała przestrzeń socjokulturowa, do której Ukraina jest ograniczona na Krymie. Ukraina to rustykalny, zaściankowy świat, świat wsi, który nigdy nie będzie w stanie dorównać swoim intelektualnym kolonizatorom. Ukraina tylko jęczy o swoich nieszczęściach i katastrofach. I najważniejsze, że już młode pokolenie krymczan nie uświadamia sobie potęgi ukraińskiej katastrofy w latach 30. XX wieku, kiedy kwiat ukraińskiej inteligencji (artystów, pisarzy) został zniszczony w łagrach. Z takich z góry założonych postaw nie może wyniknąć dialog. Mimo wszystko ten fakt, że przeszedłem na rosyjski, zmusił koleżankę do zastanowienia się nad tym, czy może rzeczywiście w ukraińskiej historii jest to, czego ona nie zna. Był jeszcze jeden dość wymowny fakt. Po zakończeniu jednego z posiedzeń sekcyjnych podeszliśmy przywitać się z profesorką filozofii Rosyjskiej Akademii Nauk. Od razu zapytała, skąd przyjechaliśmy na konferencję. Kiedy moja koleżanka odpowiedziała, że z Krymu, nie wywołało to większego zdziwienia. Ale kiedy powiedziałem, że reprezentuję Narodowy Uniwersytet „Akademia Kijowsko-Mohylańska” oraz czasopismo literatury światowej „Wseswit”, od razu usłyszałem w odpowiedzi: „I jak wy tam, biedni, cierpicie w Kijowie z powodu wypierania języka rosyjskiego!!!”. Od razu odpowiedziałem, że nie cierpimy, bo moim językiem ojczystym jest ukraiński. Ten fakt „wprawił profesorkę w dziką zgrozę”; jakoś tak manierycznie złapała się za głowę i odsunęła się ode mnie, nie znajdując słów w odpowiedzi ukraińskiemu zuchwalcowi. Ten fakt nawet skonsternował koleżankę z Krymu: w porządku, oni na Krymie mówią po rosyjsku, ale niech sobie w Kijowie ktoś mówi po ukraińsku. Dlaczego wywołuje to tak agresywną reakcję u rosyjskich kolegów? Czyżby wszystkie te dyskusje o ingerencji Rosji w ukraińską przestrzeń humanistyczną były prawdą, a nie wymysłem. Ostatecznie pobyt w Grecji pomaga uświadomić sobie, że w Europie każdy naród, każdy region zawsze z szacunkiem odnosi się do innego. Natomiast na Krymie do języka ukraińskiego na ulicy (szczególnie w Sewastopolu) odnosi się skrajnie agresywnie, co w żaden sposób nie odpowiada europejskiej praktyce. Czyżby spotkanie między rzekomo inteligentnymi przedstawicielami Ukrainy i Rosji musi rozpoczynać się od oskarżeń ze strony Rosji, że jeszcze nie cała Ukraina przeszła na rosyjski system współrzędnych? UKRAINA CZY UKRAINY? Wiem, że już czas stawiać kropkę i rozumiem, że te rozważania to tylko pośpieszne zarysy tego, co udało się zobaczyć, czego miałem okazję dotknąć podczas konferencji w Los Angeles. Ta podróż okazała się niezwykle owocna: pozwoliła lepiej uświadomić sobie obecną sytuację w moim kraju z tysiąckilometrowej odległości, po drugiej stronie Atlantyku. Ukraina musi promować się na świecie, musi dawać o sobie znać, aby ostatecznie zrozumieć siebie i wyjść na poziom dialogu, a nie rozdartego krzyku różnych „Ukrain”, kiedy ktoś już ostatecznie stracił zdolność słuchania, a ktoś — mówienia.
Maschinelle Übersetzung
Dmytro DROZDOWSKYJ, „Wseswit” Latem w Los Angeles odbywała się XVIII Międzynarodowa konferencja naukowa na temat nowych kierunków w humanistyce („On new directions in the humanities”). Przyznam, że z całego amerykańskiego świata to właśnie w Los Angeles zdarzało mi się bywać najczęściej. PO DRUGIEJ STRONIE ATLANTYKU USA to kraj o wielu obliczach. Tę różnorodność czuje się już na lotniskach, kiedy czeka się na kolejną przesiadkę, aby dotrzeć do punktu docelowego. Zanim wylądowałem w Los Angeles, musiałem zrobić dwie przesiadki w Stanach: w Nowym Jorku i w Houston. Każde lotnisko odzwierciedla w pewnym stopniu „etnomentalność” swojego regionu (stanu). Pod tym względem Stany Zjednoczone to demokratyczny kraj-imperium, który rozciąga się od Oceanu Spokojnego do Atlantyckiego. To na naszych mapach Europa jest położona w centrum i przywykliśmy, że na zachód są USA, a na wschód od nas – Azja. Na amerykańskich mapach świat rozpościera się, zaczynając właśnie od tego kraju. Stany mają na swoim terytorium niemal wszystkie strefy klimatyczne, przesunięcia czasowe (kiedy noc staje się dniem i odwrotnie) – to również jeden z problemów, z którymi trzeba się zmagać, podróżując po tym kraju. Przyleciałem do Los Angeles niemal o północy. Jeszcze w samolocie poczułem silny chłód, a kiedy wysiadłem, zobaczyłem, że Los Angeles nocą (nawet latem) to zjawisko wcale nie kurortowe. Bez wątpienia każdy kraj ma swoje dziwactwa, jak mówią Brytyjczycy. Powiedzmy, że kiedy byłem w Los Angeles, uderzył mnie system płatności w transporcie publicznym (w szczególności w autobusach). Tak, przejazd może kosztować 75 centów lub 1 dolara. Kiedy wchodzi się do środka, od razu trzeba opłacić przejazd, wrzucając potrzebną sumę do zautomatyzowanego urządzenia. Otóż problem w tym, że ta maszyna nie wydaje reszty. To znaczy, można wrzucić i 10 dolarów zamiast 75 centów. U kierowcy również próżno pytać o resztę. I tak biegają Amerykanie oraz turyści od budki do budki z prośbą o rozmienienie dużych banknotów na drobne. Oczywiście taki system nie mógł nie rozbawić. Dla Amerykanów przejazd transportem publicznym to ból głowy. Choć oczywiście warto powiedzieć, że, znowuż według niepisanej zasady, wszyscy poważni ludzie powinni korzystać z własnego auta. Metro w Los Angeles to również fenomen dość szczególny, miejscami nawet przerażający. Z jakiegoś powodu zdecydowana większość użytkowników to przedstawiciele społeczności afroamerykańskiej, którzy zachowują się dość wyzywająco. W tym przypadku można by sięgnąć po psychoanalizę i studia postkolonialne: skolonizowani muszą zakładać maskę kolonizatora, aby w ten sposób pożegnać się z traumatycznym doświadczeniem przeszłości. Przynajmniej tak interpretuje te sytuacje F. Fanon. Ale nawet kijowskie metro z całym swoim zgiełkiem wydało mi się znacznie bardziej komfortowe. Również plagą dzisiejszej Ameryki są „bezdomni”, czyli ludzie społecznie niechronieni, wyrzuceni przez system na pastwę losu. Kryzys finansowy bardzo uderzył w gospodarkę i sferę socjalną. Zresztą dzisiaj Amerykanie są dość sceptycznie nastawieni do polityki Baracka Obamy, dowodząc, że mimo całego pozytywu Obamy jako człowieka, jest on dość słabym administratorem. Dlatego też nie będzie w stanie wygrać w walce o drugą kadencję. Ekonomiści, uczestnicy konferencji, również zaznaczali, że Stany przeżywają dziś drugi kryzys, który może mieć przykre konsekwencje. Pewna znajoma, która mieszka w małym miasteczku Bolinas w Kalifornii, amerykańska poetka Barbara Keifetz (ekonomistka z zawodu), przyznała, że pod względem ekonomicznym USA przeżywają trudny czas. „Staliśmy się krajem konsumpcji i nadmiernych emisji”. Oczywiście trudno porównywać kryzysy ekonomiczne na Ukrainie (gdzie w ogóle cywilizowane formy zarządzania gospodarką nie istnieją) oraz w Stanach Zjednoczonych, gdzie mimo wszystko człowiek czuje ochronę socjalną. Choć przyznam, że na konferencji wielu naukowców podczas dysput dotyczących tematów społecznych krytykowało obecną politykę socjalną USA, w szczególności przedstawiciele Australii. Zaskoczył mnie też totalny amerykański bilingwizm. Na lotniskach w USA „niepisaną zasadą” stało się ogłaszanie wszystkich lotów w językach angielskim i hiszpańskim. UKRAINA: SPOJRZENIE Z „TRANSATLANTYCKIEGO EKSPRESU” Jednak nie warto aż tak krytykować cudzego klasztoru, jeśli we własnym sytuacja jest być może jeszcze gorsza. Jeśli mówić o Ukrainie, to u nas najstraszniejszy kryzys, jak wiadomo, ma naturę socjohumanitarną. I na tym tle problemy ekonomiczne i finansowe nie wydają się aż tak zagrażające. Tak się złożyło, że na tej konferencji w Los Angeles była jeszcze jedna uczestniczka, która pochodzi z Ukrainy (z Krymu), choć była przedstawiona jako uczestniczka z Grecji (ponieważ studiuje w Szkole Doktorskiej w Salonikach, zgłębiając literaturę grecką). Nasze dyskusje okazały się dość ciekawe. Po pierwsze, w nowym środowisku człowiek ma mniej silny związek ze swoim kontekstem socjokulturowym, a dlatego na powierzchnię wychodzą te bazowe stałe ludzkiej świadomości, według których można określać socjoetniczną osobliwość człowieka. Oczywiście nie będę uogólniać, jednak moim zdaniem szanowna przedstawicielka z Krymu wypowiedziała wymiary własnej tożsamości, która w pewnym stopniu reprezentuje tożsamość krymską. Wszystkie ważne aspekty można scharakteryzować poprzez takie wektory: 1) Krym to rosyjska ziemia; 2) Rosja jest prawną następczynią Rusi Kijowskiej; 3) większa część populacji Rosji to Słowianie, a dlatego Ukraina i Rosja to bratnie narody słowiańskie; 4) państwowość i historyczność narodu ukraińskiego stoją pod wielkim znakiem zapytania; 5) Hołodomor to rezultat nieurodzaju; mówienie o Hołodomorze jako akcie celowego ludobójstwa Stalina na Ukrainie to nonsens, ponieważ od Hołodomoru znacznie bardziej ucierpiały regiony Rosji; 6) w Uczestnicy konferencji w Los Angeles
lata 30. w Ukrainie zginęło na Sołowkach, pośród Sandarmochu tyle samo inteligencji, co i w Rosji; 7) pomarańczowa rewolucja — odrażająca iluzja, inspirowana przez Amerykę; 8) Amerykanie (w szczególności podczas ćwiczeń „Sea Breeze”) prowadzą operacje specjalne w Ukrainie, zorientowane na rozłam między Rosją a Ukrainą. Na zakończenie można powiedzieć, że Krym dzisiaj pragnie tylko jednego — powrócić na łono Rosji, skąd bezprawnie został wyłączony. Według mojej koleżanki, Ukraina za czasów Juszczenki zaczęła prowadzić agresywną politykę w planie „ukrainizacji”, czym spowodowała znów rozłam między ukraińskojęzycznymi a rosyjskojęzycznymi segmentami populacji. Mimo krytyki poprzedniego reżimu i, w szczególności, Wiktora Juszczenki, jednak trudno nie zgodzić się z tym, że od 2005 roku Ukraina obrała kurs na integrację europejską i na utwierdzenie siebie w świecie jako narodu europejskiego. Tak, zrobiono niemało głupstw i błędów w polityce administracyjnej, szansa pomarańczowej rewolucji została utracona bezpowrotnie. Ale, w porównaniu z obecną polityką państwową, Ukraina pragnęła utwierdzić swoją tożsamość narodową. Dla mojej krymskiej koleżanki samo pojęcie „tożsamość” jawi się jako coś wymyślonego (choć weszło ono do obiegu naukowego w wielu systemach terminologicznych świata). Jednak co tu mówić, kiedy Hołodomor uważa się za wymysł Ukrainy, aby pogorszyć stosunki z Rosją. Zdziwiło mnie chyba tylko dość trzeźwe nastawienie przedstawicielki Krymu, która miała możliwość porównać życie w Ukrainie i Europie, do obecnej władzy i obecnego prezydenta. To nastawienie jest dość sceptyczne, Krym nie popiera obecnej polityki państwowej, w której choć obecny jest priorytetowy „dialog” z Rosją, jednak w samym kraju w ciągu kilku miesięcy wszystko stanęło na głowie. I czasy Leonida Kuczmy wydają się prawdziwym ukraińskim renesansem. To rozumowanie ma sens, jeśli przypomnieć, że do władzy Wiktorowi Janukowyczowi pomógł dojść właśnie Wiktor Juszczenko, który dopuścił się ogromnych błędów kadrowych, fatalnych dla ukraińskiej historii. Cóż, teraz socjohumanitarną przestrzeń w Ukrainie znów przekrawają, historię przepisują, wystawiają nowe priorytetowe zadania dla Instytutu Pamięci Narodowej. Mówiąc, że nie tylko tragicznymi wątkami trzeba się zajmować, a uwzględniać i pozytywne doświadczenia, orientując się na osiągnięcia Miecznikowa, Landaua, Korolowa, Dowżenki… MITY: SWOI I OBCY Jednak dlaczegoś przez te 19 lat Ukraina tak i nie stała się monolityczna w planie „ukraińskości”. Ukraina uświadomiła sobie inność Krymu, jednak Krym tak i nie opanował języka ukraińskiego, chociaż formalnie we wszystkich szkołach Autonomicznej Republiki Krymu wykładają język i literaturę ukraińską. Przyznam, że w naszych dyskusjach przeszedłem na język rosyjski komunikacji, czym jeszcze bardziej wprawiłem w zakłopotanie koleżankę. Istnieje wszak mit, że Hołodomor i tragiczne spojrzenie na Ukrainę — to „bieda” ukraińskojęzycznych („bydło-języcznych”, jak mówią na Krymie). Więc od razu usłyszałem zdziwienie i pytanie w odpowiedzi: jeśli mówisz po rosyjsku, to jak możesz mówić, że Ukraina przeżyła Hołodomor, zaplanowany w na Kremlu? Że jakiś „podrzucony kozaczek” Gareth Jones przyleciał do Juziwki, żeby zapisać świadectwa o tej tragedii? W końcu, specyfika krymskiego myślenia w tym, że wszystkie podobne twierdzenia od razu poddawane są w wątpliwość: po co ten Brytyjczyk nagle przyjechał do Ukrainy? Czego to on potrzebował? Pewnie, on jednak brytyjski szpieg, który umyślnie pracował na podważenie stosunków między Kremlem a Ukrainą… Co można powiedzieć w odpowiedzi? Chyba tylko to, że taka świadomość wyrasta z licznych mitów, które nie mogą być w jednej chwili zniszczone
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Grudnia 1988 roku przypadała 40. rocznica przyjęcia przez Zgromadzenie Ogólne ONZ Powszechnej deklaracji praw człowieka. Ukraińska Helsińska Unia nie mogła przepuścić tak ważnej daty. Składanie wniosku do miejskiego komitetu wykonawczego z prośbą o zezwolenie na wiec nie miało żadnego sensu — odmowa była gwarantowana. Dlatego zamiast prosić o zgodę, postanowiłem postawić władze miasta przed faktem i 29 listopada zaniosłem do miejskiego komitetu wykonawczego zawiadomienie o następującej treści: „Zawiadamiamy, że 10 grudnia o godz. 14 na placu przy Teatrze Opery i Baletu im. I. Franki odbędzie się ogólnomiejski wiec, poświęcony 40. rocznicy przyjęcia Powszechnej deklaracji praw człowieka — wybitnego dokumentu obrony praw człowieka XX wieku. Prosimy o nagłośnienie wiecu, a także o pomoc grupie porządkowej wydzielonej przez nas w zapewnieniu normalnych warunków jego przeprowadzenia. Z upoważnienia inicjatywnego komitetu Bohdan Horyń”. Kilka dni później wezwano mnie do miejskiego komitetu wykonawczego. P.o. przewodniczącego I. M. Pancjuk odczytał decyzję miejskiego komitetu wykonawczego o zakazie wiecu i dodał od siebie, że tym razem władze będą działać z całą surowością prawa. Kilkakrotnie podkreślił: „Ostrzegałem was!” Wręczyć mi pisemnego tekstu odmówił: „Poinformowano was ustnie i to całkowicie wystarcza!” Należało zatem spodziewać się najgorszego wariantu: siłowego rozpędzenia wiecu i aresztowania jego inicjatorów oraz aktywistów. Taka twardość I. Pancjuka (bez wątpienia uzgodniona z prokuraturą i KGB) dawała podstawę do wniosku, że dla komunistycznej władzy ruch obrony praw człowieka stanowił poważne zagrożenie, a więc była gotowa zatrzymać jego rozwój wszelkimi sposobami. Narastający dramatyczny rozwój wydarzeń został nieoczekiwanie wstrzymany przez wiadomość o trzęsieniu ziemi w Armenii, o wielkich ofiarach, jakie poniósł naród ormiański, w związku z czym w kraju ogłoszono żałobę. Powstała niełatwa sytuacja: co robić? Odstąpić od przeprowadzenia wiecu czy mimo wszystko zorganizować zaplanowaną imprezę? 9 grudnia wieczorem, w przededniu wiecu, do mojego mieszkania przyszedł zaniepokojony Czornowił. Omówiliśmy różne warianty możliwego rozwoju wydarzeń. Doszliśmy do wniosku, że w żadnym wypadku nie wolno się cofać. W związku z trzęsieniem ziemi w Armenii i ogłoszoną w kraju żałobą wiec z okazji Dnia Praw Człowieka będzie z uwagi na okoliczności żałobny. W swoich wystąpieniach musimy na to zwrócić uwagę, wyrażając współczucie narodowi ormiańskiemu, który poniósł wielkie straty. O decyzji o przekształceniu imprezy poinformowałem telefonicznie obwodową i miejską milicję. O godz. 13.30 byłem już na placu przy teatrze operowym. Oczekując na W. Czornowiła, widziałem, jak ludzie zapełniają plac i przylegające ulice. Obok mnie stała z tobołkiem niezbędnych rzeczy (na wypadek aresztowania) żona Oksana. Powiedziała, że nie odstąpi ode mnie do końca wiecu. W jej słowach była taka stanowczość i determinacja, że nie śmiałem się sprzeciwić. Zwróciłem się do zebranych z prośbą o zachowanie spokoju i opanowania, ponieważ władze zamierzają zastosować wobec uczestników wiecu siłę. W tym czasie podszedł do mnie milicjant i powiedział, że ma mnie odprowadzić do przedstawicieli władz, którzy przebywają w sztabie drużyny ludowej. „Idę z tobą!” — stanowczo oświadczyła Oksana, chwytając mnie pod rękę. Ludzie, widząc, że zabiera mnie milicjant, zaczęli protestować. W tym czasie podszedł W. Czornowił, któremu powiedziano, że Bohdana Gorynia zabrała milicja. Zwrócił się do narodu ze słowami oburzenia. W budynku, w którym mieścił się sztab drużyny ludowej, zobaczyłem, że korytarz i pokoje były po brzegi wypełnione milicją i zmopowcami z pałkami przymocowanymi do boku. Być może wezwano mnie po to, abym zobaczył, jaka siła została zgromadzona do „przywracania porządku”. W gabinecie siedzieli Pancjuk, przewodniczący Leninowskiego rejonowego komitetu wykonawczego Lityha, sekretarz miejskiego komitetu partii Martyniuk, szef miejskiej milicji oraz nieznani mężczyźni w cywilnych ubraniach. Przypomniano mi, że miejski komitet wykonawczy zakazał przeprowadzenia wiecu, o odpowiedzialności za niewykonanie decyzji władz. Ja zaś dowodziłem, że zawiadomienie jest, nie odpowiada Powszechnej deklaracji praw człowieka. Nie spodziewając się posłuszeństwa lwowian, przerażeni władcy prowadzili także inne przygotowania. Jak potajemnie poinformował nas jeden z oficerów milicji, któremu niełatwo walczyć ze własnym narodem, do rozpędzenia wiecu przygotowano nie tylko stacjonującą we Lwowie kompanię specjalnego przeznaczenia (150 wyszkolonych zbirów) i milicjantów z całego obwodu, lecz także kursantów szkoły milicyjnej i szkoły pożarniczej, a nawet doprowadzono do gotowości regularne wojsko… Tak bać się własnego narodu, który postanowił zebrać się na pokojowy wiec w obronie praw człowieka, mogą tylko ludzie, którzy bardzo zawinili przed narodem… Ale do prawie nieuniknionej masakry nie doszło. W związku z ormiańską tragedią organizatorzy wiecu postanowili przekształcić go w żałobny, ze zbiórką pieniędzy dla bratniego narodu ormiańskiego. O tej decyzji poinformowano władze. Osiągnięto porozumienie, że władze nie będą stawiały przeszkód. Jak można było się spodziewać, partyjno-radzieccy funkcjonariusze okłamali. Prawda, milicja i wojsko podczas wiecu chowały się na bliższych i dalszych podejściach do teatru operowego. Ale prewencyjne aresztowania rozpoczęły się na kilka godzin przed rozpoczęciem. Aresztowano prawie wszystkich członków inicjatywnego komitetu. Iwana Makara złapano w pobliżu Uniwersytetu Lwowskiego. Mimo to ludzie nie oddawali go napastnikom. Pewna kobieta biła milicjanta po plecach torebką i krzyczała: „Puśćcie Makara! Czego od niego chcecie?” Tak samo daleko od miejsca wiecu zabrano Ihora Derkacza, Jarosława Borszcza, Iwana Żulinczuka i innych aktywistów UGS. Jednych, jak Makara i Derkacz, trzymano w celi milicyjnej przez dziesięć godzin bez żadnych wyjaśnień (co można by uznać za rażące naruszenie prawa, gdyby na Ukrainie liczono się z jakimikolwiek prawami), inni zostali zatrzymani na podstawie jawnie sfabrykowanych motywów. Tak więc tarnopolanina Lewka Horochowskiego zatrzymano i przywieziono do milicji kolejowej, oskarżając o okradzenie obywatelki Polski. Jednak ani Polki, ani zgłoszenia o kradzieży tam nie znaleziono — przetrzymano go kilka godzin i odesłano do Tarnopola. Jak się okazało, dotarcie do Lwowa tego dnia z rejonów i sąsiednich obwodów nie było łatwe. Ludzi przechwytywano, część kursów autobusowych odwołano. Dwóch wysłanników Partii Niepodległości Narodowej Estonii przechwycono na lotnisku i po przetrzymaniu kilka godzin odesłano z powrotem. Tymczasem na placu przy teatrze operowym władze dopuściły się kolejnego oszustwa, nie wpuszczając organizatorów wiecu do mikrofonów i proponując ludziom, ze względu na żałobny dzień, rozejść się. Nie udało się! Głośne skandowanie „Hańba!”, „Słowo dla Czornowiła i Gorynia!” zmusiło Pancjuka do przekazania megafonu kierownictwu UGS. Bohdan Horyń odczytał odezwę. Wyrażając „najgłębsze bratnie współczucie dla braci i sióstr Armenii w tej trudnej dla wszystkich narodów ZSRR godzinie”, odezwa wzywała do zbiórki pieniędzy i oddawania krwi dla rannych podczas trzęsienia ziemi. Zwracając się do obecnych z apelem, by „ogarnąć rozumem i sercem ogromną tragedię, zachować spokój i zorganizowanie”, organizatorzy wiecu zauważali: „Uważamy, że także władza, która zamierzała siłą rozpędzić wiec, zdobędzie się na odpowiedzialność i powagę chwili oraz będzie się zachowywać godnie”. Następnie Wiaczesław Czornowił zaproponował wysłanie od zebranych telegramu do Prezydium Rady Najwyższej Armeńskiej SRR. Dokończyć jego odczytu Czornowiłowi nie pozwolono. Przy wzmiance o zjednoczeniu wszystkich ziem ormiańskich, czyli o Karabachu, sekretarz miejskiego komitetu partii Adam Martyniuk dał znak — i nad placem rozbrzmiała głośna muzyka, której nie wyłączono nawet wtedy, gdy Czornowił wezwał do uczczenia pamięci ofiar minutą ciszy, a obecni odkryli głowy. Przygotowane wcześniej hasła „Precz z Szczerbyckim!” i inne na prośbę B. Gorynia opuszczono. Ludzie długo się nie rozchodzili, otaczając aktywistów UGS. Wreszcie władze jednak zaczęły rozpędzać ludzi. Biuro prasowe UGS.
Maschinelle Übersetzung
Uniwersyteckie wydawnictwo “PULSARY” zakończyło publikację trzytomowej powieści dokumentalnej-kolażu Bohdana Horynia “Nie tylko o sobie”. To zakrojone na szeroką skalę dzieło naświetla wydarzenia z niedawnej historii, ukazuje barwną galerię osobowości ze świata sztuki, literatury, polityki, zapoznaje z ogromnym zbiorem dokumentów i fotografii. Proponujemy uwadze czytelników fragmenty rozdziału z trzeciej książki Bohdana Horynia. o wiecu złożyłem w związku z obchodami w całym cywilizowanym świecie międzynarodowego dokumentu praw człowieka, a zatem władza nie miała prawa zakazać tego przedsięwzięcia. Ponadto organizatorzy wiecu postanowili wyrazić współczucie narodowi ormiańskiemu, wezwać obywateli Lwowa do przesyłania możliwej pomocy pieniężnej na wsparcie dla poszkodowanych w trzęsieniu ziemi. Podkreśliłem, że wiec będzie miał charakter żałobny, władza nie ma podstaw, by go zakazać. Podczas rozmowy przez okna słychać było narastającą siłę niezadowolenia ludzi, którzy wypełniali plac. Skandowali moje nazwisko, wykrzykiwali słowa protestu przeciwko zatrzymaniu. Tymczasem odczytano mi przygotowany dokument o odpowiedzialności za przeprowadzenie wiecu. Spokojnie wysłuchałem i powiedziałem, że jestem gotów odpowiadać, ale w danej chwili muszę iść na plac i poinformować o Dniu Praw Człowieka oraz o wielkim nieszczęściu, które spotkało naród ormiański. Mężczyzna w cywilu porozmawiał z kimś przez radiostację i, patrząc w moją stronę, powiedział, że mogę iść. — Pójdziemy razem! — powiedział obecnym I. M. Panciuk. Kiedy wyszliśmy z pomieszczenia sztabu ochotniczej straży ludowej, do ludzi zwracał się Wiaczesław Czornowił. Gorąco oburzał się tym, że w Dniu Praw Człowieka na oczach tysięcy ludzi łamie się te prawa, Bohdana Horynia aresztowano tylko za to, że jest inicjatorem przeprowadzenia wiecu. Na placu nie cichł gwar, okrzyki protestu przeciwko władzy, żądania uwolnienia mnie. Kiedy, przebiwszy się przez szczelnie wypełniony plac, stanąłem obok Czornowiła, przywitano mnie radosnymi okrzykami i oklaskami. Okrzykami “Hańba!” liczne zgromadzenie przywitało przedstawicieli władzy — I. Panciuka, A. Martyniuka, W. Litiuhę i innych, którzy stanęli obok Czornowiła. Z perspektywy czasu ciekawie będzie zapoznać się z tym, jak ten wiec opisano w ulotce służby prasowej UGS. “DZIEŃ ŻAŁOBY” CZY SABAT POGROMCÓW? Zarówno Ukraińska Grupa Helsińska, jak i władza, każda na swój sposób przygotowywały się do 10 grudnia — Dnia Praw Człowieka. Wydrukowaliśmy i rozprowadziliśmy niemały nakład Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, której 40-lecie przyjęcia wzywaliśmy uczcić wiecami, dyskusjami, wieczorami. Jako centralne wydarzenie wyznaczyliśmy wiec we Lwowie przy operze. Komitet inicjatywny powiadomił władze o wiecu. Rozdano i rozwieszono po mieście tysiące ogłoszeń. Lwowski oddział UGS oraz grupy, które przyłączyły się do organizacji przedsięwzięcia, formowały służbę porządkową, malowały na błękitnym “ONZ-owskim” tle hasła praw człowieka. Władza też się przygotowywała. 3 grudnia bezpodstawnie aresztowano na 15 dób jednego z aktywnych organizatorów wiecu Stepana Chmarę. 5 grudnia wezwano do miejskiego komitetu wykonawczego Bohdana Horynia, przewodniczącego lwowskiego oddziału UGS. Tam cały zastęp partyjno-radzieckich urzędników oświadczył o zakazie wiecu i straszył możliwymi konsekwencjami. Następnego dnia w tej samej sprawie wezwano Wiaczesława Czornowiła. Od pierwszych dni grudnia (jeszcze przed oficjalnym zakazem) po mieście chodzili dzielnicowi milicjanci z “czarnymi listami niepewnych” i ostrzegali przed udziałem w wiecu. Obeszli w ten sposób tysiące mieszkań. Decyzja o zakazie wiecu 10 grudnia w lokalnej prasie tak i się nie pojawiła, jednak lwowskie radio i telewizja 8 grudnia przekazały odezwę komitetu wykonawczego, w której mówiono: “Ponieważ cel wiecu nie odpowiada zadaniom i zasadom pieriestrojki, realizuje interesy poszczególnych osób, które wykazały się wcześniej jako ekstremiści, wzywały do waśni między narodami, niebezpiecznych naruszeń prawa, komitet wykonawczy zezwolenia na przeprowadzenie wiecu nie wydał”. Pozostawmy na sumieniu władzy czekistowskie gadanie o “ekstremizmie” oraz “wezwaniach do waśni między narodami” ze strony UGS, która konsekwentnie występuje przeciwko denacjonalizacji i za pełnym zaspokojeniem potrzeb narodowo-kulturalnych wszystkich narodowości zamieszkujących Ukrainę, i zauważmy tylko dziwny charakter owej “pieriestrojki po szczerbicku”, której zadaniom i zasadom, wy-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
— Ukraina to naród, ale także państwo. Rozwój narodu odbywa się według określonych reguł wielkich skupisk ludzi. A rola rządu i władzy polega na tym, aby sprzyjać rozwojowi społeczeństwa w optymalnym kierunku. — I dokąd ukierunkowuje ukraińskie społeczeństwo nowy rząd? — Każdy rząd początkowo jest rządem-amatorem, z jednej strony, czy specjalistą — z drugiej. Cała rzecz w tym, że zharmonizowana musi być ekipa budująca państwo. Tabacznyk to ekstrawagancka figura. Jego gabinet urządzono z ekstrawaganckim smakiem. W jego rozmowach z ludźmi dają się zauważyć rzeczy nietrywialne. Dlatego stoczył się do najelementarniejszego chwytu: łajać własne państwo. To najbardziej przyciąga uwagę wszystkich. Jeszcze za czasów radzieckich wydarzeniem było łajanie państwa — za takie rzeczy nawet rozstrzeliwano… Więc jak z tego nie skorzystać? Dlatego myślę, że na stanowisku ministra Tabacznyk jest teraz rozdwojony w parze. Mądrość ludzka — to odwieczne. Kiedyś ludzie byli mniej wykształceni, ale mądrzy. — Chce Pan coś powiedzieć o trzech poprzednich prezydentach Ukrainy? — Wszyscy trzej starali się, wychodząc ze swoich osobistych możliwości. — Kuczmę przecież Pan wprowadził do polityki!? — Ja go bardzo dobrze znałem. Kiedy mnie Krawczuk mianował kierownikiem części naukowo-produkcyjnej Dumy Państwowej Ukrainy. Uważam, że moja część, obok ustawodawczo-politycznej i ekonomicznej, pracowała dość skutecznie. Szkoda, że poszedłem wtedy na stanowisko wicepremiera. Duma byłaby bardzo pomocna. Ale, na żądanie Iwana Pluszcza, została rozwiązana. — Dlaczego? — Bo ekonomiczna część Dumy wtrącała się, rzekomo, w działalność ustawodawczą Rady Najwyższej. Dlatego Krawczuk ją rozwiązał. A szkoda. Zatem, co teraz robić — już ustaliliśmy. Rząd powinien starać się wyjść z kryzysu ekonomicznego. — A Prezydent? — A Prezydent musi stać się Ukraińcem. — Uważa Pan, że zdoła? Przecież James Sherr, szef Programu Rosyjskiego i Eurazjatyckiego londyńskiego instytutu „Chatham House”, uważa, że „Ukraina już osiągnęła punkt bez powrotu” w swoich ustępstwach wobec Rosji. „Już niemożliwe — kontynuuje on — po prostu przerobić to, co zostało zrobione. Wybory w lutym i porozumienia charkowskie zmieniły wszystko tak silnie, że kraj nigdy nie będzie mógł po prostu wrócić i przejść przez te same drzwi, skąd przyszedł”. Tutaj nawet nie wiadomo, do czego może doprowadzić próba następnego, już wyraźnie państwowotwórczego rządu, przywrócenia status quo w stosunkach z Rosją. — Ukraina była w strasznych okolicznościach przez tysiąclecia. I przy najmniejszej możliwości wybuchała odrodzeniem narodowym… Myślę, że te dramatyczne, pospieszne kroki, które zrobił Janukowycz… — W stronę Rosji? — …w stronę Rosji, mogą mieć z czasem różne kontynuacje. — A mianowicie? — Janukowycz podda się. — Rosjanom? — Tak. I oni zdołają z tego skorzystać. Co jest prawie niemożliwe. — A drugi wariant? — Że za wszystko trzeba płacić. I Rosjanie za ustępstwa Janukowycza muszą płacić odpowiednimi ustępstwami z tak zwanych dostaw energii dla Ukrainy. A Janukowycz, i to całkiem naturalne w jego położeniu, będzie coraz bardziej uświadamiał sobie, że jest ukraińskim prezydentem. Kiedy z rozdwojonego staje się jednolitym człowiekiem. I za to też Rosja będzie go szanować. Będzie utrzymywał taką polityczną minę, że nie będzie kłótni z Rosją. Jeśli chodzi o Federację Rosyjską, jej zbrojenia, to powiedz, proszę, przeciwko komu będzie skierowana ta rosyjska broń na Krymie? „OŚWIATA — ŹRÓDŁO PATRIOTYZMU DZIECI” — Pan samego siebie pyta? — Tak. Złym dyplomatą jest ten dyplomata, który nie umie znajdować rozsądnych kroków w stosunkach z sąsiadami. I myślę, że Rosjanom Gruzja absolutnie nie jest potrzebna, jak, między innymi, i Czeczenia, i Kałmucja, i Tatarstan, i Dagestan. — Niech się Pan boi Boga, Ihorze Rafaiłowiczu! Rosja przez cały czas, choćby skąd mierzyć — czy od Iwana Kality, czy od Piotra —
Maschinelle Übersetzung
«ROZDWOJONYCH JEST BARDZO WIELU CZŁONKÓW NASZEGO RZĄDU»
— Igorze Rafaiłowiczu! Dokąd zmierza (dokąd dotarła) Ukraina? I dokąd zmierza (dokąd dotarł) Ihor Juchnowski? — Na drugie pytanie odpowiadam od razu i krótko: przeszedłem na emeryturę. — Z własnej inicjatywy czy — nie do końca? — Nie, już od roku zamierzałem odejść ze stanowiska przewodniczącego Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, ale ciągle mnie odradzano. Poczekajmy, mówiono, na wybory, zobaczymy, kto stanie u steru, czy UIPN pozostanie, czy nie. I przez cały rok tak się wstrzymywałem. A kiedy wicepremier Semynozenko poinformował, że będzie przewodniczącym UIPN, że status Instytutu w bezpośrednim podległości wicepremiera będzie miał status ministerstwa, a nie status komitetu, zgodziłem się. Instytut otrzymał nowego dyrektora — W. Sołdatenkę. — Który zdążył wypowiedzieć wiele „przyjemnych” dla Ukraińców rzeczy… — Człowiek niedoświadczony, niech nawet będzie wybitnym historykiem, kiedy trafia w taką sytuację, na takie wydarzenia, nie od razu orientuje się, na czym polega stanowisko przewodniczącego takiego Instytutu w porównaniu z dyrektorem instytutu naukowo-badawczego. I czasami składa pochopne oświadczenia. — Czy Pan oświadczeń W. Sołdatenki na temat Hołodomoru i innych nie potępia? — Nie potępiam. Myślę, że zrozumie zadania Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej. Historyk W. Sołdatenko nie od razu wczuł się w swoją rolę. Jak się wczuje, wtedy już będzie mógł wyrażać normalne twierdzenia. Bo twierdzenia przewodniczącego UIPN są bardzo ważne, ale nie są twierdzeniami całego społeczeństwa, całego narodu. — W wywiadzie w styczniu 2008 roku mówił Pan do mnie o trzech głównych zasadach tworzenia Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej: 1) wprowadzanie idei narodowej we wszystkie dziedziny życia społecznego; 2) tworzenie nośnika pamięci narodowej, idei narodowej (klasa średnia); 3) ochrona przyrody społeczeństwa, czyli ochrona myśli ludzkiej, uwolnienie jej od strachu przed totalitaryzmem. Uważa Pan, że W. Sołdatenko weźmie do wykonania te trzy zasady? — Trzeba mu pomóc. Może będzie prowadził „okrągłe stoły” historyków, ekonomistów i innych funkcjonariuszy w poszczególnych kwestiach pamięci narodowej bardziej wykwalifikowanie niż ja. Ja nakreśliłem uniwersalne zadanie, a on, najwyraźniej, nie będzie w stanie wykwalifikowanie rozwiązywać wszystkich trzech kierunków. Bo subiektywne spojrzenie każdego człowieka jest ograniczone jego wiedzą. Możliwe, że nie obejmie wszystkich trzech… Ale człowiek powinien mieć wystarczający autorytet społeczny, aby zebrać specjalistów z każdego z trzech kierunków, wysłuchać opinii i wyciągnąć wnioski. Ale najważniejsze — słyszysz, najważniejsze! — wychować własne grupy młodych specjalistów w każdym z trzech kierunków. Starałem się pozycjonować kwestię Hołodomoru i pamięci historycznej Ukrainy o II wojnie światowej jako państwa narodowego. Udało się wykształcić młodych historyków — specjalistów z całkowicie określonym światopoglądem na dany problem, którzy kontaktują się z najwybitniejszymi fachowcami, są zdolni napisać podsumowanie poszczególnego „okrągłego stołu” i przy tym mają własny pogląd — państwowotwórczy: na ile to, co robi UIPN, konsoliduje państwo. — Zrozumiałe. A Ukraina dokąd zmierza (dokąd dotarła)?
— I ile czasu daje Pan tej brygadzie, żeby się zharmonizowała w kierunku państwowotwórczym? — Rok. Ta brygada próbuje uporać się z gospodarką. To ludzie, którzy wzbogacili się na gospodarce państwa i uważają się za specjalistów od gospodarki. Dobrze, niech tak będzie! Ale każde państwo ma humanitarny rdzeń narodowy. I cała ta brygada musi stać się Ukraińcami. — Wierzy Pan w to, Igorze Rafaiłowiczu? — Nie mają innego wyjścia. Wiele razy powtarzałem: Ukraińcem można być od urodzenia, a można stać się z przekonania. Kiedy uświadomiłeś sobie, że jesteś ministrem i świadomie wykonujesz swoje obowiązki, nie masz prawa być człowiekiem rozdwojonym, jak za czasów Związku Radzieckiego. Musisz stać się Ukraińcem. Psychologicznie. Wewnętrznie. — To co — ma Pan receptę, żeby Dmytro Tabacznyk stał się Ukraińcem, nie rozdwojonym człowiekiem? — (Zamyślił się. Długo. — B. Z.). Każdy człowiek ma pewne otoczenie — z przyjaciół, nieprzyjaciół i obojętnych. Tabacznyk był, niestety, wyniesiony wysoko za czasów Kuczmy. Został pułkownikiem, wyśmiano go jako kandydata na członka Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Swoją drogą, tam go nie przyjęli. — I rozgniewał się na ukraińskie społeczeństwo? — Rozpoczął biznes, zyskał poczucie niezależności ekonomicznej. — I nie miał czasu, żeby stać się Ukraińcem? — Ci, którzy po nim zaczęli rządzić, popełniali elementarne błędy. Tabacznyk trafił w sytuację, w której jego następcy wyśmiewali go i z tym pułkownictwem, i z nieobraniem na akademika. I jest mi go bardzo żal. Myślę, że rozdwojonych jest bardzo wielu członków obecnego rządu. Tak może trwać długo. Myślę, że u kogoś z nich nastąpi przejaśnienie. Byłoby dobrze, gdyby takie przejaśnienie nastąpiło u Wiktora Janukowycza. Żeby stał się szczerym Ukraińcem. Takim jak Wiktor Juszczenko, oczywiście nie będzie w stanie się stać. A takim, jakimi było wielu Rosjan — z tych, którzy skłonili się ku Ukrainie. — Ależ duchownym Wiktora Fiodorowicza jest propagandysta-agitator „ruskiego miru” Cyryl? — Nie ma wspanialszego stanowiska niż bycie Prezydentem Ukrainy. Za Leonida Krawczuka widziałem, że nie raz do tego wspaniałego człowieka zaczynały ciągnąć jakieś środki. Kiedyś mu powiedziałem, że w porównaniu z wartością bycia Prezydentem państwa, wszelkie złoto i pieniądze, które mogą być podrzucone z boku, to po prostu gówno. — Tak właśnie napisać? — Tak możesz pisać. — To dokąd Ukraina mimo wszystko zmierza (dokąd dotarła)? — W ręcznie stworzoną dziurę finansową. Stworzyli ją trzej główni działacze państwowi i ich grupy.
«PRZY NAJMNIEJSZEJ NIETRWAŁOŚCI UKRAINA WYBUCHAŁA NARODOWYM ODRODZENIEM»
— Ma Pan na myśli trzech poprzednich prezydentów? — To Janukowycz, który w 2004 roku zrównał minimalne emerytury mieszkańców miasta i wsi, to Juszczenko ze swoją grupą, który zwiększył emerytury o 50 hrywien. To Moroz ze swoją grupą, którzy wprowadzili opłaty na „dzieci wojny”. Wepchnęli państwo na 50 miliardów hrywien rocznie w finansową dziurę zadłużenia. A poza tym przez byłych komunistycznych, komsomolskich funkcjonariuszy zostały sprywatyzowane źródła różnych surowców — rolnicze, leśne, metalurgiczne i inne. A surowce kupują wszystkie kraje przemysłowe. Więc Ukraina — słyszysz — znajduje się w szalenie głębokiej dziurze finansowej z punktu widzenia wypłat emerytalnych, a w obliczu światowego kryzysu budowlanego znalazła się w bardzo trudnym stanie ekonomicznym. I jeśli mówić o priorytetach polityki państwowej jako o priorytetach narodowych, to takimi są produkcyjny, eksportowo-importowy… A obecnie, w czasie kryzysu — najważniejszy
kierunkiem jest kierunek gospodarowania. I to jest główne zadanie rządu Azarowa. I stara się on z tym zadaniem uporać. Jeśli chodzi o Janukowycza, to jego zadaniem jest wzmocnienie dyscypliny, wykonawczej i ustawodawczej, oraz nie zapominanie o potrzebie harmonijnego rozwoju wszystkich trzech kierunków, o czym już mówiliśmy. — A kiedy Janukowycz rozpocznie tę harmonizację? — Przede wszystkim musi uświadomić sobie, że jest Ukraińcem. — A sam tego chce? — Myślę, że chce. I trzeba mu w tym pomóc. Nie można prowadzić takiej polityki, jak kiedyś Ruch wobec Krawczuka, my wtedy — Rada Narodowa — odsunęliśmy się od niego, a on chciał współpracy. Odsuwać się, cały czas robić z siebie narodowo niewinną dziewicę nie powinniśmy. I jeśli Janukowycz będzie wykazywał chęć szanowania godności narodowej ukraińskiego narodu państwowego, a my jesteśmy narodem państwowym, to trzeba mu pomóc. — Jak to praktycznie ma wyglądać? — Ta pomoc jest dwustronna: po pierwsze — nie przeszkadzać, po drugie — nie łajać. — Ciekawe… — A mówić, jak moim zdaniem powinno być. A nie łajać, dlaczego on nie robi tak, jak ja myślę. — Julia Wołodymyriwna 24 sierpnia na wiecu pod pomnikiem Tarasa Szewczenki w Kijowie powiedziała, jak przygwoździła, w odniesieniu do urzędującego Prezydenta: nieoświecony tyran. Co Pan o tym sądzi? — Muszę ci powiedzieć, że niektórzy wielcy przywódcy byli mało wykształceni. — A rządzili dobrze? — Tak, bo nie przeszkadzało im ich wykształcenie. Ale są dwie rzeczy w człowieku z punktu widzenia jego działalności — mądrość i wykształcenie. One, te rzeczy, powinny by Akademikowi Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, szefowi jednej z najsilniejszych w byłym Związku szkół fizyków, politykowi — byłemu przewodniczącemu Rady Narodowej w Radzie Najwyższej Ukrainy, byłemu przewodniczącemu Komisji RN ds. nauki i edukacji, byłemu (od niedawna) szefowi Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, który z pełnym do tego prawem nazywano Instytutem Nieśmiertelności narodu ukraińskiego (nie wiadomo, co będzie dalej, bo zmiana kierownictwa UIPN już nastąpiła), Bohaterowi Ukrainy Ihorowi Rafaiłowyczowi Juchnowskiemu 1 września stuknęło 85 lat. Więc jak tu nie porozmawiać z Ihorem Rafaiłowyczem, honorowym dyrektorem Instytutu Fizyki Układów Skondensowanych NAN Ukrainy, członkiem Rady Zachodniego Centrum Naukowego NAN Ukrainy i MON Ukrainy, człowiekiem, który niemało przysłużył się narodowi ukraińskiemu zarówno swoją działalnością naukową, jak i polityczną! Głównym tematem naszej rozmowy, jak Państwo, szanowni czytelnicy, rozumiecie, jest Ukraina. Dokąd zmierza Ukraina? Do czego doszła?
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
marzyła, chciała i robiła wszystko, aby być imperium, aby mieć w strefie swoich wpływów jak najwięcej krajów czy po prostu nawet terytoriów! — Ja nie rozumiem, po co im imperium? Anglia była ogromnym imperium. Po Anglii pozostała masa niepodległych państw. W Afryce i Azji. Wyobraź sobie: wpływ Anglii na te państwa był taki, że język angielski w nich nadal pozostaje… To samo dotyczy Francji. Wziąć choćby francuskojęzyczną Kambodżę. Obecnie Francja to wysokokulturowy kraj Francuzów, Anglia to wysokokulturowy kraj Anglików. Ma najwięcej laureatów Nagrody Nobla. Czy wziąć Niemcy! Muszę powiedzieć, że to stanie się i z Rosją. Jestem głęboko przekonany, że Rosja stanie się państwem narodowym tam, gdzie rodzą się Rosjanie, gdzie jest ich ziemia. Będzie to niezwykle kulturalne, niezwykle bogate, niezwykle prosperujące państwo. — A kiedy to ma nastąpić? — Mówię jak Prorok. A Prorocy nigdy nie mówią o czasie. — Więc Rosja Ukrainie nie zagraża? — Nie zagraża. Rosja ma cały szereg wysokokulturowych centrów: Moskwa, Sankt Petersburg. — A jak być z wysokokulturowością Cyryla z jego „ruskim mirem”, do którego nie męczy się nas wzywać? — To głęboko przekonany człowiek. W tym, co mówi. Była przecież kiedyś jedna oś w starożytności: Nowogród — Kijów. — I co z tego wynika? — A to, że niestety po najeździe tatarskim wielu wysokokulturowych Ukraińców zostało przesiedlonych — dobrowolnie lub siłą — do Rosji. — Igorze Rafaiłowiczu, Ukraińcy byli kręgosłupem imperium, dlatego tak usilnie znowu wciągają nas do siebie. Bo nie mogą nie być imperium. — I dlatego nic dziwnego, że rosyjski Patriarcha tak mówi. Może mieć takie poglądy. My, Ukraińcy, możemy cieszyć się z tego, jak nas cenią. Ale musimy pamiętać: przeżyliśmy niewiarygodne zniszczenia. Obecnie mamy własne państwo. I to jest największa wartość, o której powinniśmy pamiętać, kiedy coś robimy. — Zgadza się Pan ze znanym socjologiem Jewhenem Hołowachą, który konstatuje: „W biednym kraju zawsze jest skorumpowane kierownictwo”? Czy jesteśmy biednym krajem? — Jesteśmy krajem, który mając bogactwa i pewne zorganizowane zakłady produkcyjne, nie zdołał stworzyć władzy, która mogłaby zachować i rozwinąć to, co otrzymano jako spadek gospodarczy po Związku Radzieckim. — Tak, nam pod koniec lat osiemdziesiątych — na początku dziewięćdziesiątych prorokowano wspaniałą przyszłość. A dlaczego nie spełniły się proroctwa specjalistów? Dlaczego nie zdołaliśmy zbudować należytego własnego Domu? — Nie zdołaliśmy, bo brakowało wykształcenia w zakresie budowania państwa u tych, którzy zaczęli budować Ukrainę. — Czego ono wymaga? — Obecności dwóch czynników: jasnego ukierunkowania w działaniach i cierpliwości. — Ma Pan na myśli tolerancję? — Nie, cierpliwość. Nie spieszyć się z niszczeniem. Dokonać obliczeń, zanim się coś zniszczy. Powiedzmy, we Lwowie w istocie zniszczono zakłady obronne. — A wieś? — To najcięższy problem… Za czasów Związku Radzieckiego mówiono: wieś jest zniszczona. Mówiono, że wieśniacy to nieszczęśliwi ludzie. — Kto mówił? — Najgłośniej krzyczeli o tym przewodniczący kołchozów.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von «INSTYTUT PAMIĘCI NARODOWEJ CZY ZDRADY NARODOWEJ?», S. 3
— Dlaczego? — To dawało im możliwość wyprzedania wszystkiego, co było pod ręką. Przecież kiedyś mieliśmy hodowlę zwierząt. A bydło zarodowe masowo wyprzedawali właśnie przewodniczący kołchozów. W czasie gdy bydło zarodowe to zarodek hodowli. I druga sprawa — migracja wieśniaków. — Za granicę? — Tak. I do miasta. Na to rządy z jakiegoś powodu nie zwracały uwagi. A ci, którzy pozostali, mają możliwości posiadania dużych działek przyzagrodowych. Mają niemałą emeryturę. Mają udziały — dodatkowo ziemię w hektarach. Emerytura i działka przyzagrodowa mają wyżywić wieśniaka i jego rodzinę. — Pan tak uważa? — Absolutnie. A co ja mogę zrobić z udziałem? — pytają siebie wieśniacy… Nie mają oni techniki, zwierząt, pomocników. Zatem główny błąd państwa: przeprowadzono reorganizację wsi, w wyniku której u ludzi nie powstało pojęcie celu. Czyli państwo nie zdołało doprowadzić reorganizacji wsi do rezultatywnego końca. — I co będzie dalej? — Właściwie najważniejszym i najtrudniejszym zadaniem rządu i Prezydenta Ukrainy jest zorganizowanie życia na wsi. Mogę powiedzieć wiele różnych wariantów, jeśli konkretnie — trzeba… trzeba… trzeba… Ale jak otrzymać pewien rezultat — nie wiem. — A kto wie? Kto może podpowiedzieć rządowi? — Nie wiem. Ale wiem, że to kwestia do dyskusji. I że małą krwią jej nie rozwiązać. — W przenośni? — Oczywiście. To kwestia, którą musi rozwiązać młody wieśniak. To zadanie widzę bardzo radykalnie. Rolnictwo i leśnictwo muszą otrzymać pewne prawa i pewne finanse. — Skąd je wziąć? — Z budżetu. — Skąd one tam trafią? — Z podatków ludzi. A problem z rolnictwem — to problem kardynalny dla Ukrainy. Bo z połowy obszaru ornego Ukraina całkowicie wyżywi siebie i będzie miała wspaniały eksport, a drugą połowę — wyda na energetykę. I w ten sposób rolnictwo może stać się całkowicie samowystarczalne, zdolne do eksportu. Po drugie, wchodzi tu problem wiejskiej edukacji, szkół. Wreszcie, problem edukacji w ogóle: państwo, oprócz pieniędzy, ma tworzyć edukacja. — To co robić z edukacją? — Dwie rzeczy. Na wsi tworzyć szkoły bazowe. I — dowożenie uczniów do szkół bazowych z chutorów. — Ależ ludzie są przeciwni temu, żeby szkoły w niektórych wsiach stały pustką. Sprzeciwiają się w tym ministrowi edukacji, który już, właściwie, rozpoczął to, o czym Pan mówi. — Trzeba tak zrobić, żeby ludziom było korzystnie. Szkoły muszą być dobrze wyposażone. I drugie: edukacja jako źródło patriotyzmu dzieci. To nie mniej ważne. Wszystko. Zamiast posłowia. “Wiesz, ja już nie chcę polityki. I nauki już się nie chce — powiedział mi na pożegnanie Ihor Rafaiłowycz. — Mam swoją stronę. Będę się komunikował”. I dopiero teraz, kiedy postawiłem kropkę w tym wywiadzie, — przypomniałem sobie, że zapomniałem pogratulować akademikowi, którego znam jeszcze z czasów, gdy był bodaj najmłodszym na Ukrainie doktorem nauk, z okazji 85-lecia. Gratuluję, Ihorze Rafaiłowiczu! Tą publikacją. Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK. Zakończenie. Początek na str. 3. 10 września 2010 roku otwiera się muzeum Jamesa Mace’a w Narodowym Uniwersytecie “Akademia Kijowsko-Mohylańska”. Tam są tysiące książek, dokumentów, publikacji na ten temat. Jest tam i gruntowna kolekcja prac klasyków marksizmu-leninizmu-stalinizmu, praktycznie wszystkie materiały Plenum KC KPZR i KC KPU. Są bezcenne wydania ministrów Ukraińskiej Republiki Ludowej, Dyrektoriatu, Hetmanatu. Praktycznie wszystkie one z notatkami Jamesa. On je gruntownie studiował i, wierzcie mi, dobrze znał, żeby nie wyrażać subiektywnych opinii, a być jak najbardziej bezstronnym i obiektywnym wobec pełnej samowoli tak drogiej komuś partii komunistycznej. Jestem przekonana, że biblioteka-archiwum Jamesa przyniesie niemało niespodzianek i odkryć dla ukraińskich historyków. Czeka ona na odwiedzających, mam nadzieję, że będą oni troskliwi wobec tych bezcennych książek, manuskryptów, dokumentów. Bo straszny los spotyka biblioteki, które straciły gospodarza. Ja do tej pory z drżeniem wspominam worki wypełnione listami świadków ludobójstwa z całej Ukrainy, które widziałam kiedyś w mieszkaniu Wołodymyra Maniaka. Gdzie one są, jaki jest ich los? Gdzie archiwum i rękopisy Ołeksy Musijenki? Ilu moich przyjaciół, posiadając bezcenne materiały archiwalne i rzadkie książki, odeszło z życia, mając nadzieję, że ich bliscy wypełnią ostatnią wolę, przekażą państwu to, co za życia cenili ponad wszystko. Ale te duchowe skarby nagle znikały, nikomu nie błysnąwszy. Dlatego bardzo się śpieszyłam, by zobaczyć i upewnić się, że biblioteka-archiwum mojego ukochanego męża trafiła w troskliwe ręce, że ona ożyje i zacznie żyć własnym jasnym życiem. I, być może, właśnie tam młodzi Ukraińcy wreszcie odnajdą odpowiedź na sakramentalne pytania: kim jesteśmy, co się z nami stało i dokąd zmierzamy? I, oczywiście, znajdzie się tam i artykuł pod dwoma podpisami Jamesa Mace’a i Wałerija Sołdatenki “Kwestia narodowa w życiu i twórczości Mykoły Skrypnyka”. Pamiętacie, panie Sołdatenko, “Ukraiński Czasopismo Historyczne” z 1996 roku? I wniosek “Skrypnyk — część historii Ukrainy. Kampania przeciwko niemu — to kampania niszczenia samej struktury narodu. Według fundatora teorii ludobójstwa Rafaela Lemkina, niszczenie jednego wzorca narodowego i narzucanie w zamian innego — to jedna z najbardziej charakterystycznych cech ludobójstwa. Zniszczenie Skrypnyka”. — Czego wymagano zmienić w pierwszej kolejności? — Z treści Ministerstwo Oświaty i Nauki usuwało: bohaterów Krut; Ukraińskich Strzelców Siczowych; wyzwoleńczą walkę UPA w latach II wojny światowej; społeczno-polityczne wydarzenia i życie na Ukrainie początku XXI wieku. Także w programie pojawiły się tematy poświęcone: D. Apostołowi, O. Dowżence, O. Potebni, uczonym XX w. Zaproponowałem wątki o Mykole Amosowie i Ołehu Antonowie. Trzeba było skorygować poszczególne zdania, zamienić ilustracje. Na przykład, zaproponowano usunąć ilustrację “Piotr I odwiedza Pawła Połubotka w więzieniu. Mal. W. Wołkow”. Zabrałem ten rysunek. Jednak w paragrafie pozostał tekst, gdzie opisane jest to wydarzenie. Oprócz tego, zalecano mi dopisać, że do wykupu Tarasa Szewczenki z poddaństwa dołączyła się rodzina cesarska. Także na polecenie “z góry” skróciłem informację o Ukraińskich Strzelcach Siczowych. W sumie takich propozycji było w granicach 20. — Czego dotyczyła większość nowacji? — Znaczna część tych ocen dotyczyła rosyjskiej polityki na Ukrainie. Ingerencja w tekst autorski rozpoczęła się od materiałów, gdzie opisane są czasy Chmielniczyzny. Większość ministerialnych zaleceń związana jest z formowaniem nieco innego, nieagresywnego obrazu naszego wschodniego sąsiada — Rosji. Rzecz jasna, że taka “czystka” zmieniała ogólną ideę, dlatego trzeba było przerabiać tekst, zachowując historyczny sens. Częściowym zmianom uległy materiały o Iwanie Mazepie, ale nie dotknęły one, moim zdaniem, tego, co najważniejsze — Mazepa wyłania się ze szkolnego.
— to składowa część antyukraińskiego ludobójstwa”. Pod tymi słowami widnieje również podpis Wałerija Sołdatenki — “człowieka niezaangażowanego”, pryncypialnego przeciwnika “morderczej terminologii”. Przyznam, trudno mnie zdziwić podobnymi światopoglądowymi piruetami w środowisku ukraińskich historyków: jakby nie było, długo byłam z nimi na “ty” i znałam ich, co się nazywa, od podszewki. I ten artykuł redagowałam oraz przygotowywałam do druku ja. James Mace przez krótki czas pracował jako starszy pracownik naukowy w Instytucie Etnopolityki i Stosunków Międzynarodowych — dawnym instytucie KC KPU. Jego przełożonym był nasz nowo upieczony przewodniczący Instytutu Pamięci. Dobrze znam historię pojawienia się tego artykułu w czasopiśmie oraz całą historię twórczej współpracy, ponieważ mam w rękach wszystkie materiały robocze i brudnopisy. Uważam jednak za zbędne wdawanie się w szczegóły. Niemniej jednak pojawiają się dwa obiektywne pytania. Czym to było? Przecież to badanie publikowano również pod podpisem Wałerija Sołdatenki, a potem wykorzystywano — już w trybie autonomicznym — we własnych książkach, wprawdzie bez tak kategorycznych wniosków. A może to banalny moment roboczy w drodze na majestatyczne szczyty “uczciwego luminarza uczciwej ukraińskiej nauki”, który absolutnie “subiektywnie” odnosi się do takich pojęć, jak naukowe renome, stanowisko naukowe i prawo autorskie. Za swoje poglądy jeden ze współautorów zapłacił najwyższą cenę zawodową — karierą i życiem. Drugi — własnym sumieniem, gdy zaczął drwić z narodowej tragedii, bluźnierczo przekonując, że znajduje się ona w jego kodzie genetycznym.
Maschinelle Übersetzung
W przeddzień nowego roku szkolnego Ministerstwo Edukacji i Nauki oficjalnie oświadczyło, że we wrześniu piątoklasiści otrzymają zaktualizowane podręczniki do historii Ukrainy. W ministerstwie przekonują: wszystkie zmiany wprowadzali autorzy, a urzędnicy rzekomo w żaden sposób nie wpływali na treść podręczników. Ale autor książki dla klasy 5 „Wstęp do historii Ukrainy” Wiktor Mysan stoi na przeciwnym stanowisku. W wywiadzie dla „Ukraińskiej Prawdy” opowiedział, jak naprawdę odbywało się przepisywanie historii (publikujemy w skrócie).
jako patriota, wykształcony człowiek, mecenas, który walczył o Ukrainę. — Czy co do najnowszej historii było wiele zaleceń? — Najbardziej uderzającą stała się propozycja dotycząca paragrafu „24. Wojna”. Miałem zastąpić zdjęcie Romana Szuchewycza zdjęciem Sydora Kowpaka i napisać, że oddziały UPA walczyły przeciwko wojskom radzieckim i partyzantom. A to, że walczyły także przeciwko nazistom — wyrzucić! Oczywiście, jako autor stanąłem przed problemem wyboru w bardzo zasadniczej kwestii. Znaleziono wyjście: nie ma Szuchewycza — nie będzie też Kowpaka! Nie ma prawdziwych informacji o UPA — nie będzie informacji o armii radzieckiej i partyzantach. Dlatego w nowej redakcji paragrafu „Wojna” główny akcent w treści położono na walkę narodu ukraińskiego. Wspomniani są tu partyzanci, podziemie, UPA, armia radziecka, jednak działalność poszczególnych oddziałów nie jest ujawniana. Ostatni paragraf podręcznika chronologicznie kończy się rokiem 2001 — obchodami dziesięciolecia niepodległości. Wszystko, co pisałem o wyborach 2004 roku oraz uzupełnienia o wyborach 2010 roku, zostało usunięte bez mojej zgody, na podstawie braku tego materiału w programie nauczania. — Czy w poprzednich latach zdarzało się przepisywanie historii? — To pierwszy raz od 1995 roku (wtedy ukazał się pierwszy podręcznik Wiktora Mysana w wydawnictwie „Geneza” — „Opowiadania z historii Ukrainy i ziemi ojczystej” — UP), kiedy mi jako autorowi wskazuje się, co pisać, a czego nie pisać. Przez 15 lat współpracy z wydawnictwami i Ministerstwem Edukacji i Nauki Ukrainy nikt nie pozwalał sobie na nic podobnego. Nie oznacza to, że przez te lata nie było krytyki, uwag, propozycji zmiany lub dopisania czegoś. Wszystko to było, jednak rozstrzygano to w inny sposób. To skłania do smutnych refleksji i prognozowania niepomyślnych perspektyw w szkolnej edukacji historycznej. Optymizm wzbudza fakt, że wszystkiego, co zostało zbadane, stworzone, napisane od 1991 roku, nie da się przepisać, spalić, utopić ani zniszczyć. h t t p : / / w w w . p r a v d a . c o m . u a / a r t i c l e s / 2 0 1 0 / 0 8 / 26/5333553/
Maschinelle Übersetzung
Mykoła HRYCENKO, pisarz
Stowarzyszenie Ziemstw Ukrainy, które uformowało się w Kijowie, już od około dziesięciu lat w dniu święta naszej niepodległości organizuje delegację w celu odwiedzenia świętego miejsca, Duchowej Howerli Ukraińców — Góry Czernieczej w Kaniowie. Właściwie te wyjazdy co roku prowadzi działaczka, patriotka, poetka Zoja Rużyn z Ziemstwa Żytomierskiego. Kiedy w tym roku otrzymałem zaproszenie — zgodziłem się bez wahania. Ponieważ słyszałem i czytałem, że to nie jest po prostu standardowy wyjazd, a cały rytuał odwiedzin Kaniowa. Moje oczekiwania się sprawdziły. Były tam i uroczysty pochód, i złożenie wieńca z żytnich kłosów do grobu Wielkiego Kobziarza, i Świeca Jerozolimska, i śpiew Nieżyńskiego chóru ludowego, i szczere, nieobłudne słowo, i garść ziemi, tym razem krymskiej (latami wcześniej, zgodnie z tradycją, każde z ziemstw przywoziło tutaj symboliczny węzełek ziemi ze swoich sławnych miejsc)… Uczucia przepełniały. Ale zupełnie inne emocje zmusiły mnie do wzięcia do ręki pióra — to "odnowione" muzeum Tarasa Szewczenki, które czekało na swoje otwarcie po rozpoczętej rekonstrukcji aż siedem lat, od 2003 roku, a otworzyło drzwi w przeddzień święta Niepodległości, 23 sierpnia. Najpierw o terminach (tutaj i dalej będę posługiwał się informacją zaczerpniętą nie tylko z mediów, ale i od samych strażników dziedzictwa Kobziarza na Górze Czernieczej, byłych i obecnych). Tak więc. Otworzyć odnowione muzeum planowano w 2006 roku. Zapewne kaniowianom, którzy marzli na pomarańczowym kijowskim (a i swoim) Majdanie, w gorzkim śnie nie mogło się przyśnić, że po zwycięstwie W. A. Juszczenki o ich muzeum… zapomną. Dokładniej będzie powiedzieć tak: o nim "przypominano" głównie pod koniec roku, przekazując wyraźnie niewystarczające środki ze szczerą wiarą w to, że i ich nie zdążą wykorzystać. I większość środków rzeczywiście szczęśliwie wracała do budżetu. I nie raz. Jedyne, co udało się zakończyć, to — wyłożyć na papierze, zobrazować w szkicach samą koncepcję odnowionej Tarasowej świetlicy na Górze Czernieczej w Kaniowie. Do tego dołączyli uczeni-historycy, krajoznawcy, pracownicy naukowi Narodowego Rezerwatu Kaniowskiego. Rdzeniem koncepcji było otwarcie nie tyle Muzeum, co Duchowej świetlicy. Zważywszy, że Taras Szewczenko jest nie tylko poetą i malarzem, a prorokiem ukraińskiego narodu, to i odpowiednio, według zamysłów twórców koncepcji, muzeum przy grobie Kobziarza w Kaniowie powinno pełnić misję,
MINISTERSTWO KULTURY I TURYSTYKI UKRAINY
Deputowanemu ludowemu Ukrainy P. M. Mowczanowi
Szanowny Pawle Mychajłowiczu! W Ministerstwie Kultury i Turystyki Ukrainy opracowano Pana apel do Prezydenta Ukrainy z dnia 10 lipca 2010 roku dotyczący Szewczenkowskiego narodowego rezerwatu. Z wynikami rozpatrzenia informujemy. Wyrażone przez Pana uwagi dotyczące wnętrz muzeum zasługują na uwagę, jednak prace restauracyjne, które trwają w Muzeum ponad siedem lat, nie są celem samym w sobie. Dlatego przez Prezydenta Ukrainy została podjęta decyzja dotycząca otwarcia Muzeum w bieżącym roku. Pomimo skutków kryzysu gospodarczego, które ciężkim brzemieniem legły na Budżet Państwowy, Rząd wyasygnował niezbędne środki na zakończenie prac i stworzenie muzealnej ekspozycji, która odpowiadałaby najlepszym światowym wzorcom. Wspomniana ekspozycja w żaden sposób nie wpływa na przedmiot ochrony zabytku dziedzictwa kulturowego i zapewnia należyty poziom prezentacji materiału wizualnego i audio, które pozwalają, wykorzystując wszystkie możliwości nowoczesnej techniki, zaprezentować ekspozycję memorialną różnym warstwom ludności, Ukraińcom i obcokrajowcom niezależnie od wieku i wyznania. Właśnie to da możliwość w pełnej mierze przekazać duchowe dziedzictwo Wielkiego Kobziarza, jego duchowy testament. Wykorzystanie kamienia w materiale podłogi odpowiada nowoczesnym przede wszystkim, Duchowego miejsca, a dopiero potem, właściwie, muzeum. Trudno się z tym nie zgodzić. Cóż my zobaczyliśmy w zamian? Pomimo jakościowo wyremontowanego budynku, za co, bez wątpienia, trzeba szczerze podziękować nowej władzy, — z Duchowej idei pozostał chyba tylko symboliczny "narożny" granitowy kamień w przestronnym holu przy wejściu, nakryty czerwoną kitajką. Właśnie on dla oświeconych chrześcijan kojarzy się z Prorokiem. I jeszcze — trafnie i majestatycznie rozmieszczone portrety Kobziarza — swoisty życiorys. Taras Szewczenko przedstawiony jest na nich w różnych okresach życia. Dalej — granitowa przestrzeń dworca. I to odczucie dworca towarzyszy we wszystkich nieprzytulnych, gołych, na wpół pustych salach… Zapytałem jednego z przewodników — jaki procent eksponatów muzeum jest obecnie wystawiony w ekspozycji? Kobieta, zmieszawszy się, jakoś winnie odpowiedziała: “Może trochę więcej niż jeden procent. Reszta — do 30 tysięcy przedmiotów, książek, rzeczy przechowywana jest w magazynach muzeum”. Co prawda od razu dodała, że wreszcie obecnej władzy, Bogu dzięki, doszły ręce i do magazynów: eksponaty tam przechowywane są, choć i ciasno, ale w dobrym stanie, najważniejsze przy należytym reżimie temperaturowym. Przechodząc przez sale, to tu, to tam słyszało się: “A gdzie malowidła Wasyla Kryczewskiego, które dziesięcioleciami zdobiły muzeum?” Zainteresowałem się i ja u specjalistów. Odpowiedź poraziła. Okazuje się, że nowym autorom nowej koncepcji, włącznie z panią Łarysą Skoryk, na którą tutaj wszyscy się powoływali, jako na najbardziej doświadczonego specjalistę, te malowidła wydały się niestosowne. Dlatego je po prostu… “Czyżby zacementowali?!” — wykrzyknął ktoś z obecnych. "Pracownicy muzeum nie pozwolili, — odpowiedziała przewodniczka, — je zakryto szarymi płytami z płyt gipsowo-kartonowych, tworząc w ten sposób nową ścianę”. Chwała Bogu, pomyślałem sobie, że nas cywilizowana Europa dołączyła do płyt gipsowo-kartonowych jako materiału budowlanego! Inaczej prace Kryczewskiego byłyby wiecznie zamurowane… cementową zaprawą. A tak jeszcze jest szansa na ich powrót. Oto tylko kiedy? Nie powrócił na swoje miejsce i znany szklany witraż, który witał zwiedzających przy wejściu. W zamian — skąpe krateczki nowoczesnych plastikowych drobnych okienek… Co symbolizują one? Wygląda na to, że całą symboliczność odnowionego po rekonstrukcji Muzeum Tarasa Szewczenki w Kaniowie jej twórcy i ideowi inspiratorzy próbują "uratować" jednym. Czym byście myśleli? Europejskością! My, powiadają, nie jesteśmy zaściankowcami! Nasz Taras — to postać europejskiego, światowego poziomu! Cóż, nikt z tym nie zamierza się spierać. Ależ, drodzy “Europejczycy”, wy zupełnie zapomnieliście, że przede wszystkim to UKRAIŃSKI geniusz, a dopiero potem geniusz światowego wymiaru. Wy nawet nie zauważyliście jak, zachwyciwszy się iluzoryczną "europejskością", wytrawiliście (inaczej nie powiesz) z muzeum w Kaniowie duszę Tarasową, która nie po Europach lata, a gdzieś tutaj, pośród nas, w wymarzonej przez niego Ukrainie. Obchodząc sale muzeum w Kaniowie, przyjezdny człowiek z tej samej Europy, który o Szewczence może tylko słyszał, z takiego mizernego zbioru wystawionych eksponatów raczej nie odczuje wielkości Proroka ukraińskiego narodu. Jak ona może to odczuć, kiedy w odnowionym muzeum i Ukraina jako taka nie identyfikuje się. W żaden sposób. Czyżby i to była walka z “zaściankowością”?! Żadnego kodu ukraińskiego narodu — ornamentu, haftu, które i są, panowie, do waszej wiadomości — największymi kodowymi symbolami ukraińskości. Jeśli już jesteście tak opętani tym symbolizmem…
Chłodem luksusowego marmuru, „teleplazmami” na ścianach nikogo na świecie nie zadziwisz. A oto ukraiński koloryt narodowy, który zlekceważyliście, wciąż dziwi świat i wyróżnia nas spośród innych narodowości. Tym duchem ukraińskości przesiąknięta jest cała twórczość Tarasa Szewczenki. Zanim zaczniecie tworzyć swój modernizm, przekreślając nim modernizm Wasyla Kryczewskiego — światowej sławy artysty, założyciela współczesnej ukraińskiej sztuki plastycznej, moglibyście przeczytać cokolwiek o jego dorobku twórczym. Nie mówię już o twórczości samego Tarasa Szewczenki. Czy wczuliście się w ból i śmiałość tych wersów, które zostały napisane przez tego chłopa-pańszczyźnianego, który wzniósł się ponad „najbardziej wykształconych”? Tak, twórczość Szewczenki wciąż niektórzy postrzegają zbyt uproszczono. Choć awangardową też jej nie nazwiesz. Była raczej nowatorska, nieoczekiwana, jak i jego malarstwo. A ponadto — głęboko ludowa. Siła słowa Tarasa tkwi przede wszystkim w tym, że usłyszał je i zrozumiał naród ukraiński! Miliony ludzi! Lecz to nie przeszkodziło, aby dostępne i energetycznie silne ukraińskie słowo Tarasa zostało przetłumaczone, w większym lub mniejszym stopniu, na prawie wszystkie języki świata. Więc co ma do tego modernizm? * * * Wychodząc z budynku, zwróciłem uwagę na samotnego kobziarza w tradycyjnych ukraińskich szarawarach i wyszywance. Złapałem się na myśli, że po obejrzeniu ekspozycji muzealnej, on swoim wyglądem i śpiewem nie dopełniał jej, nie, on raczej „burzył” ją całym swoim wyglądem, spojrzeniem, głosem. …Pomimo rozmyślań, natchnionych tym, co zobaczyłem, utwierdziłem się w przekonaniu, że ten kobziarz, nie zważając na nic i na nikogo, będzie jeszcze wytrwalej wspinał się na Czerniecza Górę do mogiły Tarasa. Wiem na pewno, że nigdy nie zdejmie wyszywanki i nie zamieni jej na żaden luksusowy, najbardziej europejski garnitur. I jestem pewien, że w tym miejscu on wraz ze swoimi pobratymcami będą śpiewać pieśni, stare i nie tylko, ale koniecznie — ukraińskie! I będzie komu ich słuchać! A po śmierci tych kobziarzy, po stromych schodach wejdą inni, a za nimi coraz częściej będzie wchodził, oślepiony palącym słońcem współczesności, lud, bogatszy duchowo i materialnie (chce się w to wierzyć). I naród ten drogi do swojej ukraińskiej Duchowej Howerli nie pomyli z żadną inną! Choćby nie wiem jakie rozczarowania zdarzały się na jego drodze. Dopóki on jest — narodem ukraińskim! łąki, nabycie papieru, opłatę wynajmowanych pomieszczeń, usług poligraficznych itp. — 81,0 tys. hrywien. Od 2 czerwca 2010 roku wprowadzono rozpis budżetu państwowego Ukrainy na 2010 rok, w związku z czym konieczne jest zatwierdzenie Porządku wykorzystania środków budżetowych w ramach KPKWK 1801300 „Wsparcie finansowe drukowanych wydawnictw periodycznych o charakterze kulturoznawczym oraz literacko-artystycznym”, zgodnie z którym finansowane jest Przedsiębiorstwo Państwowe i który na dzień dzisiejszy znajduje się w fazie uzgodnień w Ministerstwie Sprawiedliwości Ukrainy. Po otrzymaniu opinii eksperckiej Ministerstwa Sprawiedliwości, zostanie on przedłożony do rozpatrzenia przez Gabinet Ministrów. Po zatwierdzeniu wspomnianego Porządku, MKT skieruje do zatwierdzenia przez Ministerstwo Finansów paszport programu budżetowego 1801300, po czym zostanie zrealizowane finansowanie Przedsiębiorstwa Państwowego — Gazetowo-Czasopismniczego Wydawnictwa Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy, zgodnie z rozpisem asygnat. Ponadto informujemy, że obecnie trwa wszechstronny przegląd działalności Przedsiębiorstwa Państwowego, określane są strategiczne kierunki jego rozwoju, poszukiwane są możliwości zapewnienia nieprzerwanego wydawania publikacji kulturoznawczych. Sprawa znajduje się pod stałą kontrolą, a MKT dołoży wszelkich starań dla jej uregulowania. Z poważaniem minister M. A. Kułyniak
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
wymogom stawianym pomieszczeniom muzealnym. Pozostałe zmiany nie stanowią zagrożenia dla autentyczności zabytku, zapewniając w pełnym zakresie zachowanie wszystkich autentycznych elementów, w tym malowideł ściennych, malarstwa monumentalnego, dekoracji sufitu itp. Z poważaniem pierwszy zastępca ministra W. M. Andrianow GABINET MINISTRÓW UKRAINY Do deputowanego ludowego Ukrainy P. M. Mowczana Szanowny Pawle Mychajłowiczu! Po rozpatrzeniu Pańskiego zapytania dotyczącego przeprowadzenia prac remontowo-konserwatorskich w domu-muzeum T. H. Szewczenki w Szewczenkowskim Narodowym Rezerwacie, informujemy. W wyniku wizyty w marcu 2010 r. w Szewczenkowskim Narodowym Rezerwacie Prezydent Ukrainy W. F. Janukowycz polecił Rządowi zakończenie renowacji budynku i otwarcie domu-muzeum T. H. Szewczenki przed Dniem Niepodległości Ukrainy. W związku z tym Ministerstwo Kultury i Turystyki nakazem z dnia 31 maja 2010 r. nr 288/0/16-10 zatwierdziło opracowaną przez twórczą pracownię architektoniczną „Ł. Skoryk” koncepcję, strukturę tematyczną oraz projekt wstępny ekspozycji wspomnianego muzeum. Takie pomysły twórcze zostały zatwierdzone podczas poszerzonego posiedzenia Naukowo-Metodycznej Rady Ministerstwa Kultury i Turystyki ds. ochrony dziedzictwa kulturowego (protokół z dnia 28 maja 2010 r. nr 37). Zdaniem Ministerstwa Kultury i Turystyki, wykorzystanie w owym projekcie najnowszych technologii muzealniczych, skupienie uwagi zwiedzających na eksponatach bezpośrednio związanych z życiem i twórczością T. H. Szewczenki, pozwoli na stworzenie ekspozycji godnej postaci Wielkiego Kobziarza. Projektowi W. H. Kryczewskiego i P. F. Kostyrki poświęcony będzie osobny dział tej ekspozycji. Zgodnie z Postanowieniem Gabinetu Ministrów z dnia 30 czerwca 2010 r. nr 544 „O wprowadzeniu zmian do Porządku wykorzystania w 2010 roku środków Funduszu Stabilizacyjnego na realizację inwestycji w obiekty infrastrukturalne, obiekty sfery socjalno-kulturalnej, wydatki kapitałowe instytucji budżetowych oraz inne priorytetowe działania ogólnopaństwowe”, przewidziano skierowanie środków w wysokości 5600 tys. hrywien na projektowanie i stworzenie ekspozycji muzealnej w domu-muzeum T. H. Szewczenki w Szewczenkowskim Narodowym Rezerwacie. Poruszona kwestia znajduje się pod kontrolą Gabinetu Ministrów. Z poważaniem Premier Ukrainy Mykoła AZAROW MINISTERSTWO KULTURY I TURYSTYKI UKRAINY Do deputowanego ludowego Ukrainy P. M. Mowczana W Ministerstwie Kultury i Turystyki Ukrainy rozpatrzono Pańskie zapytanie poselskie, ogłoszone na posiedzeniu Rady Najwyższej Ukrainy 18 czerwca 2010 roku, dotyczące finansowania i wydawania gazety „Krymska switłycia”. Informujemy o następujących kwestiach. Ogólnoukraińska gazeta literacko-publicystyczna i artystyczna „Krymska switłycia” wchodzi w skład Przedsiębiorstwa Państwowego — Wydawnictwa Gazetowo-Czasopiśmienniczego Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy. Budżet państwowy Ukrainy na 2010 rok wyznaczył Wydawnictwu planowe przydziały w kwocie 6785,6 tys. hrywien, a mianowicie: — na wypłatę wynagrodzeń wraz z narzutami — 3968,3 tys. hrywien; — na opłaty za usługi komunalne, zakup papieru, opłaty za wynajmowane pomieszczenia, usługi poligraficzne itp. — 2817,3 tys. hrywien. Według stanu na 07.07.2010 r. Wydawnictwo zostało sfinansowane w wysokości 1342,3 tys. hrywien (zgodnie z tymczasowym kosztorysem), a mianowicie: — na wypłatę wynagrodzeń wraz z narzutami — 1261,3 tys. hrywien; — na opłaty za usługi komunalne
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
23.08.2010 r. Delegacja sołtysów i przewodniczących osiedli rejonu popilniańskiego obwodu żytomierskiego, odwiedziwszy Górę Tarasową (Mnisią) i oddawszy pokłon pamięci dumy narodowej i wielkości — Tarasowi Szewczence, wyraża zaniepokojenie w imieniu naszej wspólnoty (jesteśmy przedstawicielami i wybranymi przez wspólnoty terytorialne) dalszym losem muzeum T. H. Szewczenki, w szczególności jego wyglądem po pracach remontowych. Muzeum ukraińskiej świętości powinno być maksymalnie oryginalne oraz zachowywać i odzwierciedlać nasze symbole narodowe, cechy kulturowe, a także święcie strzec pamięci o tych, którzy swoim życiem, swoim wkładem
Maschinelle Übersetzung
Do redaktor naczelnej gazety „Słowo Proświty” pani Lubow Hołoty. Szanowna Pani Lubo! Z zainteresowaniem śledzę polemikę dotyczącą odnowionego muzeum na Górze Tarasowej w Pani gazecie i dziękuję Pani za wszystko. Teraz poczułam potrzebę, by również do Pani napisać, skłonił mnie do tego dziwny zbieg okoliczności. W piątek 27 sierpnia była Pani na Górze Tarasowej i w muzeum. W tym samym czasie byliśmy tam i my — uczestnicy wycieczki ze Lwowa. Przyjechaliśmy z dziecięcym obozem religijno-patriotycznym „Ciekawe wakacje”, który prowadziła nasza organizacja — Liga Kobiet Ukraińskich. Szkoda, że nie znam Pani z widzenia, być może gdzieś tam się minęliśmy. Pani prawdopodobnie była nieco szybciej od nas, bo rozglądałam się, czy nie ma księgi pamiątkowej i chciałam tam zapisać swoje wrażenia. Czy to był już moment, kiedy pani Skoryk zabrała tę księgę, czy może pilnując swoich 25 dzieci, nie zdołałam jej dostrzec. Potem, kiedy odpoczywaliśmy u podnóża (tam, gdzie sprzedawali szaszłyki), widzieliśmy panią Skoryk, która siedziała z dwoma panami przy sąsiednim stoliku. Jednak nie odważyłam się podejść do dawnej rodaczki, uważam, że teraz jest zbyt ostra i agresywna (może nawet chorobliwie). Tym bardziej ucieszyłam się z Pani wywiadu z Łarysą Skoryk, a najbardziej z tego, że udało się Pani przytoczyć tyle opinii! To wspaniale, za co bardzo dziękuję. I już nie tak żal, że nie udało mi się dokonać swojego wpisu. A planowałam napisać mniej więcej tak: Czy to jest muzeum T. Szewczenki? To pomnik umiejętnych ukraińskich budowniczych, to świadectwo hojności Państwa Ukraińskiego, ale tutaj zupełnie nie ma ducha naszego Kobziarza. Oczywiście, ładnie wykonane reprodukcje dzieł Szewczenki-artysty, ale przecież nie takie jest zadanie muzeów! Dlatego proponuję przemianować odnowioną budowlę na „Wirtualną galerię Szewczenki-artysty”, a gdzieś w pobliżu wznieść muzeum Szewczenkiany sławnego Wasyla Kryczewskiego (mam nadzieję, że dawne eksponaty nie zostały jeszcze zniszczone przez zarozumiałych współczesnych). Tam unosiłby się, jak dawniej, duch naszego wielkiego Proroka — Tarasa Szewczenki. A jeszcze radziłabym naprawić niestosowność na posadzce odnowionej budowli. Ten czarny krzyż na szarej podłodze wywołuje makabryczne myśli. Czyżbyśmy chcieli podkreślić, że w swoim bezbożnictwie depczemy po krzyżu, po symbolu wiary chrześcijan? Mnie wydaje się to świętokradztwem… Z poważaniem Lidia KUPCZYK, przewodnicząca Lwowskiej organizacji miejskiej Ogólnoukraińskiej Ligi Kobiet Ukraińskich. Od redakcji. Jak już była mowa w korespondencji „Jak kochać Szewczenkę?” („SP”, nr 35), księga wrażeń zwiedzających, samowolnie skonfiskowana przez Ł. P. Skoryk, nie została im zwrócona — jest ukryta u dyrektora muzeum. Ale ludzie, jak zawsze, znaleźli wyjście z oburzającej sytuacji: swoje myśli i stosunek do nowej ekspozycji zapisują w Tarasowej Świetlicy (chata stróża Jadłowskiego). Podajemy opinie, dokonane w sierpniowe i wrześniowe dni br. i przekazane naszej gazecie. ...czynami i postępkami zapisał się w historii. Niech ten dom Szewczenki będzie jasny, jak nasz świat, malowniczy, jak nasze piękne krajobrazy. Niech ten dom będzie odświętny, by uosabiał ukraińską wybraną rzeczywistość. Posłuchajcie głosu ludu i nie zniszczcie tego, co nasze muzeum zawsze emanowało — ukraińskości. Z poważaniem — kierownik grupy Zapolska, zastępca przewodniczącego rady rejonowej. 23.08.2010 r. Ja, Ukrainka z Rosji, z miasta Ufa, gdzie mieszka około 40 tysięcy Ukraińców. Sto lat temu nasi pradziadowie przeprowadzili się z Połtawszczyzny podczas reformy stołypinowskiej, ale my, ich potomkowie, strzeżemy ukraińskich zwyczajów, pieśni i staramy się zachować ukraińską mowę. W Połtawie zachowało się wspaniałe dzieło Wasyla Kryczewskiego. Chciałoby się widzieć jego dzieło także w Kaniowie, odtworzone według jego projektu. Zachowujcie jego dzieło dla potomnych! Członek Ukraińskiego towarzystwa „Kobziarz” Hnatiuk Lubow Iwaniwna. Szanowny prezydencie! Zwróćcie uwagę na muzeum T. Szewczenki. Dlaczego przesiedlono ducha narodu ukraińskiego na dworzec kolejowy? Nie czuć patriotyzmu, kultury narodowej. Za 200 mln, które otrzymano na odbudowę muzeum, można zbudować jeszcze jedno muzeum. Oddajcie nam ręczniki, wyszywanki, kalinę! 24.08.2010 (Podpis). Nie myśląc, odwiedziłam muzeum Geniusza Ukrainy Tarasa Szewczenki, w którym pracowałam 30 lat. Po renowacji jego przez „zasłużonego architekta Skoryk” — gorzej wymyślić, by zakpić z Szewczenki i jego „miłej Ukrainy”, nie sposób było. Koszmar!!! Drwina z całego narodu ukraińskiego. Były pracownik naukowy muzeum w latach 1961—1991. Jefimenko Lidia Mychajliwna. Brawo! Utopić ogromne pieniądze w imię jednego jedynego celu — wygnać ducha Szewczenki z jego muzeum. Zamiast muzeum Wielkiego Poety Ukrainy — teraz sala handlowa supermarketu. Brawo!!! A. Panasenko, Kaniów. 28.08.10. Zdjęcie Lubow Hołoty. Bardzo boli, że z muzeum zrobili coś dziwnego. Nas, Ukraińców, autorzy muzeum (restauratorzy) uważają za bydło i dzikusów. Ale to zupełnie nie tak. Niech wiedzą, że duch Szewczenki nie jest w tym muzeum, a w naszych sercach. Hańba restauratorom muzeum! (Podpis). Wstyd! Hańba! Plwocina w twarz!!! To co, wersja?! Bezdarnie! Bardzo gorzko i boleśnie, że to się stało… Muzeum straciliśmy. Andrij, m. Kijów. 28.08.10. Skoryk! Idźcie tworzyć tę bezdarność gdzieś dalej. Życzę wam tego samego, co wy życzyliście byłemu muzeum. Petia, Donieck. Nowa ekspozycja muzeum wywołała wstręt. Żałuję utraconych eksponatów i prezentów dla muzeum, których pewnie już nie zobaczę. Wszystko to odrażające i bezguście! (Podpis). Dobrodziała się Ukraina do samego skraju… Gorzko, smutno, przykro… Nadija, m. Kijów. Piszę wam do Księgi wrażeń dlatego, że jestem bardzo poruszony pustką waszej ekspozycji. To nie to, co chciałem zobaczyć! Oddajcie starą ekspozycję. Tynk można zostawić, on jest ładny. Jura z Kijowa. Nowocześnie, czysto… I smutno, bardzo smutno. A gdzież muzeum T. Szewczenki, muzeum mojego dzieciństwa, do którego biegaliśmy niemal każdego dnia latem, bo chciało się tutaj, ciągnęło tutaj, bo to miejsce inspirowało i uskrzydlało. Ołeh, m. Kijów. Bardzo smutno i boleśnie, dlatego że nie mogliśmy zobaczyć tych eksponatów, które były w muzeum przed rekonstrukcją. Pani Łaryso Skoryk, wszystko to, co Pani „schowała” do funduszy muzeum, mają widzieć nasze dzieci! Obudźcie się! Dziękujemy pracownikom Świetlicy za piękną opowieść. Rodzina Prokipczuków, m. Kijów, 29.08.2010. Jaka zgroza!!! Gdzie podziało się muzeum? Gdzie można prześledzić życiową drogę Kobziarza? Pani Skoryk, kto Panią dopuścił do Świętości Ukrainy? Nam wstyd za Panią. Byli mieszkańcy m. Kaniowa — rodzina Basarabów. Remont muzeum wspaniały, a wewnątrz nie ma na co patrzeć. Wcześniej było lepiej. Kijów (Podpis). Muzeum Szewczenki T. H. straciło swoją autentyczność, brak duszy, utracono także samodzielność, zerwana nić, która łączyła to miejsce z narodem. Narodowy poeta jakby oddalił się od swoich rodaków, a on nie lubił tego, nieprzystającego Ukrainie, przepychu. Taras kochał i uwielbiał wieś z jej prostym, miłym sercu ludem. Ze smutkiem i bólem Lewczenko Wiktor, m. Równe; Szczerbań Jurij, m. Żmerynka, obwód winnicki. 29.08.2010. Nie ma tego muzeum, które było wcześniej. A podłogi i schody takie śliskie, że można upaść i okaleczyć się. Eksponatów tych, które były, nie ma. Wstyd i hańba takim restauratorom! Diaczenko Mykoła Pyłypowycz, m. Kaniów. 29.08.2010
Straszne wrażenie po odnowionym muzeum. To żałosne wyobrażenie p. Skoryk o „miejskim” stylu. Żadnego poczucia ciepła, bliskości, miłości. Żal! Myrosława Barczuk. 29.08.2010. Bardzo poruszona odnowionym wyglądem muzeum. Chcę wyrazić swoje niezadowolenie architektowi-projektantowi za zbezczeszczenie narodowej ukraińskiej kolorystyki, idei. Przywróćcie muzeum ukraiński styl, koloryt, jego dawny, bliski nam obraz. H. Tanama, m. Kaniów, 29.08.2010. Panie! Za co Ty tak ukarałeś Ukrainę, Szewczenkę i Ukraińców, że dopuściłeś do takiego zbezczeszczenia Świątyni, której kłaniają się wszyscy skrzywdzeni, wszyscy, którzy przeczytali choć jeden wiersz Proroka naszego — Wielkiego Kobziarza. Polacy z ruin odbudowali zamek królewski w Warszawie, Rosjanie na pustym miejscu odbudowali sobór Chrystusa Zbawiciela, a my, Ukraińcy, dopuściliśmy do zniszczenia dzieła wybitnego architekta i artysty Kryczewskiego! Na to sobie nie pozwolił ani Stalin, ani Chruszczow, ani Breżniew, bo wiedzieli, że Ukraińcy nigdy nie wybaczą zniewagi. Faszystom nie przyszło do głowy wysadzić muzeum w te „czasy srogie”. A w wolnej Ukrainie stało się to możliwe. Pani Skoryk, bezgranicznie szanowałem pani walkę podczas kształtowania się nowej Ukrainy, ale… „wszystko płynie, wszystko mija…” Wystarczy przeczytanie choć jednego utworu Szewczenki „I umarłym, i żywym…”, żeby zrozumieć, co pani zrobiła! Nie przeklinam, bo to grzech. Ale modlę się do Pana, aby dał rozum innym, by odrodzili Świątynię, gdzie będzie żył duch Szewczenki, gdzie nasze wnuki i prawnuki będą widzieć męczeńskie życie i proroczą twórczość Wielkiego Kobziarza, ogólnonarodową miłość do niego, gdzie będzie odbywać się cześć i pamięć. Przyjechałem ze swoim najmłodszym synem, który pamięta ekspozycję artysty Hajdamaki (przed tak zwanym odnowieniem). On w pierwszej sali zapytał: „Tato, a gdzie podziało się muzeum?”. Nawet w strasznym śnie mi się nie śniło… Szedłem do świątyni, a przyszedłem do klubu. A po co droga, jeśli nie prowadzi do świątyni? Z szacunkiem do pracowników naukowych muzeum. (Podpis). 01 września 2010 r. Piszę to wrażenie z oglądania muzeum T. Szewczenki w Świetlicy, ponieważ Księgi wrażeń w samym muzeum z jakiegoś powodu nie ma. Powiem szczerze — wrażenie przygnębiające. To już nie muzeum Wielkiego Geniusza Ukrainy, a nowoczesny kamuflaż, z którego usunięto ducha Ukrainy i samego Szewczenki. Bo przecież wyobrazić sobie Ukrainę bez jej głębokiej kultury narodowej, którą tak wyraziście opisał i opiewał T. Szewczenko, jest niemożliwe, tak jak samego Szewczenki bez Ukrainy. Kozaczok P. N., m. Kijów, 01.09.2010. Po odwiedzinach grobu Poety chce się krzyczeć: „Narodzie Ukrainy! Kochaj swoją wielką, piękną, bezkresną, żyzną i utalentowaną ziemię, matkę swoją Ukrainę — tak jak kochał ją Wielki syn tej ziemi Taras Hryhorowycz Szewczenko!”. A pracownikom muzeum chce się życzyć powodzenia. Widomenko Oksana i Lesia, Fedun Andrij i Daryna, m. Kijów, 01.09.2010. 02.09.2010 Bardzo wstyd za to, co zrobili z muzeum Wielkiego Kobziarza. Żadnego ciepła i patriotyzmu w ekspozycji muzeum. Trzeba odtworzyć przeszłość, aby uczcić Szewczenkę, a to nie jest to, co potrzeba. Przewodnik Serhij Iwanow. 03.09.2010 Jeśli zostali wśród was myślący ludzie, zwróćcie stare muzeum, a w tym nie ma na co popatrzeć. Za państwo żal. Mytiaj W. D., m. Kaniów. 04.09.2010, Radczenko Ludmyła: Było muzeum z duszą ukraińską, były ciekawe eksponaty, a teraz widzimy standardową europejską salę posiedzeń. Ducha Tarasa, ducha Ukrainy dawnej nie pozostało. 04.09.2010 Chwała Bogu za to, że muzeum otworzyło wreszcie swoje drzwi dla zwiedzających. Ale to, w jakim jest stanie i to, jaką nam zrobili rekonstrukcję, to nawet nie jest po prostu hańba dla autora budynku muzeum W. Kryczewskiego, a najprawdziwszy ZBRODNIA, za którą kiedyś przyjdzie odpowiedzieć i wykonawcom, i zleceniodawcom tej zbrodni. O „gabinecie Janukowycza”, liczbie eksponatów, które są wystawione, beznadziejnie urządzonych salach, przemilczę. To wszystko idealnie wpisuje się w styl życia i zarządzania państwem bandy zbrodniarzy, która dzisiaj dorwała się do koryta. Z współczuciem dla zbezczeszczonego świętego miejsca i nieszczęsnych pracowników muzealnych, którzy muszą tu teraz pracować, z nadzieją na odbudowę muzeum. (Podpis). P. S. Styl i leksykę zachowujemy. Red.
Maschinelle Übersetzung
Nadia KYRIAN Zdjęcia autorki Sekretarz odpowiedzialna iwanofrankiwskiego miejskiego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Natalia Synycia w przeddzień Dnia Niepodległości zaprosiła chętnych do odwiedzenia miasta, gdzie w tym dniu tradycyjnie zachęca się mieszczan i gości do chodzenia w wyszywankach, przeprowadza się konkursy, a kierowcy transportu publicznego przewożą ludzi ubranych w stroje ludowe bezpłatnie. Od razu pojechałam — i jakbym trafiła do innego świata. Przyjemnie zdumiało mnie zachowanie kierowców marszrutek. Nikt z nich nie okazywał niezadowolenia z powodu „bezpłatnych” pasażerów (a oprócz ludzi w wyszywankach, tam codziennie od 10:00 do 16:00 na mocy decyzji władz miejskich bezpłatnie wożą emerytów, w innym czasie — po troje uprawnionych do ulg). Oglądając miasto z okna marszrutki, zauważyłam, że nigdzie nie ma ani jednego nieukraińskiego szyldu, tak jak wszędzie na Iwanofrankiwszczyźnie. „A jak może być inaczej?” — odpowiadali miejscowi mieszkańcy. Jak potem się okazało, do tego rezultatu dołożyli niemało starań działacze Proświty. Powiedzieć, że w wyszywankach byli wszyscy mieszkańcy miasta, byłoby przesadą, ale ludzi w strojach ludowych było bardzo wielu. W domu „Proświty” organizacja obwodowa przeprowadziła koncert świąteczny, szczególnie zachwycił młody piosenkarz, „gwiazdeczka „Proświty” Iwan Masniuk (Robertino Loretti, — zachwycali się widzowie). Zaraz po koncercie miejska „Proświta” przeprowadziła konkurs wyszywanek. Powitał uczestników przewodniczący zjednoczenia miejskiego, profesor Iwanofrankiwskiego Narodowego Technicznego Uniwersytetu Nafty i Gazu, akademik UNGA Wasyl Bojko. „Koszula kształtuje charakter człowieka. W wyszywance czuję ramię współmyśliciela, patrioty. Naszą inicjatywę już poparto w niektórych innych obwodach” — powiedział Wasyl Stepanowycz. Zaproponował młodzieży składanie do paszportu zdjęcia w wyszywance, co identyfikowałoby ich jako Ukraińców. Przewodniczącym jury konkursu był członek Zarządu obwodowej i miejskiej „Proświty”, profesor katedry designu Instytutu Sztuki Przykarpackiego Uniwersytetu im. W. Stefanyka Stanisław Szumera, członkami jury — wykładowcy tego uniwersytetu Switłana Powszyk i Nadia Łewandowska oraz mistrzynie Tetiana Fihoł i Natalia Synycia. Każda rodzina wychodziła na scenę i opowiadała historie swoich wyszywanek. Jarosław Korytko, aktywista „Proświty”, powiedział, że w wyszywance czuje się silniejszy i mądrzejszy, a Natalia Synycia — szczęśliwsza. Wyłonić zwycięzców jury nie zdołało, gdyż ubiór każdego uczestnika był unikalny, niepowtarzalny. Wszystkich konkursowiczów (było ich 78) nagrodzono książkami, które wyasygnowały władze miejskie, obwodowa „Proświta” (przewodniczący Stepan Wołkowecki), podarowali przedsiębiorcy. Na zakończenie Wasyl Bojko zaprosił chętnych do kółka hafciarek, którym kieruje Natalia Synycia. Oprócz tradycyjnych haftów zapoczątkowała ona sztukę haftowanej okładki książkowej, które prezentuje na wystawach, daruje autorom. Uczestniczka konkursu, kierowniczka studium psychodramatycznego „Czarunka” Rusana Ostapowycz ma wielką kolekcję autentycznych wyszywanek z różnych regionów, nosi je codziennie. Zajmuje się poszukiwaniem starodawnych rzeczy (po górskich wsiach, na festiwalach itp.). Pochodzi z Iwano-Frankiwska, nie wyobraża sobie życia w innym mieście. „Kiedy wracam do domu z jakiejś podróży, chce się klękać, ziemię całować, na tyle tutaj jest dużo energii — mówi Rusana. — Pierwszy raz założyłam starą wyszywankę w dwudziestym roku życia. Uczucie było zdumiewające. Potem koleżanki z roku z Rachowa i z Kosowa podarowały wyszywanki z tamtych miejsc, tak mi było od tego dobrze, że nawet nie rozumiałam dlaczego. Pojawił się zapał do starych wyszywanek. Dobierałam je, żeby pasowały energetycznie. W starej chacie prababci znalazłam koszulę, która ma około 150 lat. Zaczęłam odtwarzać drzewo genealogiczne…” Prawie wszyscy przyjaciele Rusany (jest ich około 50) odradzają zwyczaje przodków, badają swoje korzenie. Z przyjemnością zakładają narodowy strój dzieci Rusany — siedmioletnia Jiwha i trzyletni Ohnezar. W studium „Czarunka” Rusana prowadzi „Szkołę miłości dla przyszłych mam i tatusiów”. Pracuje z kobietami w ciąży, z dziećmi, które jeszcze się nie narodziły. Wyszukała starodawne obrzędy przywoływania dzieci. „Jeśli małżeństwo nie ma dzieci, można je przywołać do siebie. I to pomaga” — mówi Rusana. Sprawdziła na sobie, gdyż lekarze mówili jej, że dzieci mieć nie będzie. Taka jest siła słowa i wiary. Iwanofrankiwszczyzna od dawna słynie z talentów, tutaj prawie każda chata to muzeum. W Jaremczu wchodzimy do Marii Spasiuk. Maria Markiwna urodzona w 1931 roku. Pracowała w sklepie. Jak przeszła na emeryturę, zaczęła wyszywać. „Powoli nici sobie to stąd, to stąd, to dokupowałam i tym sobie zabawiałam. A takie były czasy, że jak jeszcze pracowałam, przed dniem wolnym do pierwszej-drugiej godziny nie spałam, wyszywałam. Tak rok za rokiem minął, starość — nie radość. Człowiek choruje…”, — mówi pani Maria. Jej chata jest cała w luksusowym hafcie: poduszki, ręczniki, dywany, obrusy, prześcieradła, zasłony itp. „Oj, a ile po światach! I w Mołdawii są moje ręczniki, i na Łotwie, i na Kirowohradszczyźnie, gdzie ja jeszcze ich nie pogubiłam! Darowałam krewnym, znajomym, w Jaremczu próbowałam sprzedawać. Za ręcznik — swoją pracę, nici i płótno — 60 hrywien. Co to jest! A trzeba posiedzieć przy nim. Nie chciałam. Gdyby policzyć, ile wyszłoby wyrobów? Mateńko Boża! Nie mogę policzyć. Ile jeszcze w szafie nałożone — myślę, umrę, żeby dzieci pościeliły na katafalk… Ja jeszcze kapczury robię na drutach — takie kapcie zimowe”. We wsi Pidhirja wchodzimy do snycerza Wasyla Kiszczuka. Tutaj rzeźbiona studnia przy chacie, w chacie cały sufit w rzeźbie, drzwi, gzymsy rzeźbione, inkrustowane, różnorodne wyroby: stoły, wieszaki w kształcie jelenich głów itp., nawet pamiątkowy drewniany karabin. Za młodu Wasyl Petrowycz pracował jako snycerz w fabryce „Huculszczyzna” w Kosowie. Tam było około 1800 robotników, wytwarzali hu-
huculskie dywany, suweniry z drewna i tym podobne. „Po ogłoszeniu suwerenności — opowiada Wasyl Petrowycz — wszystko pozamykali i porozkradali z tej fabryki. Mistrzowie porozjeżdżali się kto gdzie”. Jego żona Ołena Wasyliwna pochodzi z tej wsi, a poznali się, gdy razem pracowali w fabryce. Miejscowy przewodniczący kołchozu dowiedział się, że Wasyl Petrowycz jest rzeźbiarzem, zaprosił go do pracy, przydzielił małżeństwu mieszkanie, z czasem działkę budowlaną, wspierał w budowie. Mistrz ozdabiał rzeźbami gabinety, wnętrza, przedszkole i tym podobne. Kiedy zaczęto otwierać nowe cerkwie w rejonie i obwodzie, wykonywał na zamówienie nastawy ołtarzowe, krzyże, chorągwie, trójce, kiwoty. „Kiwot stoi w cerkwi na ołtarzu. Wewnątrz przechowywana jest kielich. W tym kiwocie są wszystkie Boże tajemnice” — opowiada Wasyl Petrowycz. Taki kiwot zostawił sobie jako pamiątkę. Na zamówienie robił schody, karnisze i tym podobne. Teraz pielęgnuje kwiaty przy domu. A żona, oczywiście, jest hafciarką. Podróżując po obwodzie iwanofrankiwskim, nie sposób uwierzyć, że w Ukrainie jest kryzys, niskie pensje, nędza. Wiele nowych budynków, jeśli jakieś domy nie są nowe, to tak pięknie odnowione, że od nowych nie odróżnisz, wszędzie czysto, posprzątane, przy wielu domach kapliczki, wszędzie kwietniki. Zarabiają za granicą, zieloną turystyką (ta branża jest jedną z priorytetowych), wyrobami artystycznymi, słowem, kto jak może. Ale to się udaje. Na przykład Iwan Mudrecki z Pidhirja z wykształcenia jest frezerem. Kiedy zabrakło państwowej pracy, założył własne przedsiębiorstwo. Robi artystyczne wyroby kowalskie: płoty, bramy, daszki nad studniami, lampy, stoliki kawowe. W latach 2006—2007 produkcja się ustabilizowała, była stabilność. Teraz ludzie mają mniej pieniędzy, mniej zamówień. Ten rok, zapewne, jest jeszcze gorszy niż miniony, kryzysowy. Ale jakoś przeżywają. Zamówienia głównie ze swojego rejonu, bohorodczańskiego, ale są też z tyśmienickiego, nadwórniańskiego, perehińskiego, z Iwano-Frankiwska, Kijowa i tym podobne. Na Iwano-Frankiwszczyźnie zgodnie współpracują proświcianie, władze lokalne, mieszkańcy miast i wsi. Natalia Pomazan, główny specjalista wydziału kultury i turystyki Bohorodczańskiej Administracji Państwowej opowiedziała, co robią kierownicy tego wydziału, aby zachować i dalej podnosić ducha narodowego rodaków. Tutaj zainicjowano akcję „Sztuka jednej wsi”, która trwała około dwóch lat. Stworzono grupę inicjatywną z ludzi, którzy pracują w wydziale kultury i turystyki, w rejonowym pałacu kultury. Zbadano, co jest ciekawego w planie twórczym, artystycznym, historycznym w każdej wsi. O każdej wsi stworzono wideoreportaże: wywiady, dorobek rzeźbiarzy, hafciarek, mistrzów pracujących z koralikami, krajoznawców, poetów, kompozytorów, malarzy, śpiewaków i tym podobne. O każdej wsi stworzono księgę kronikarską. Te księgi uporządkowali bibliotekarze, kierownicy klubów, dyrektorzy domów kultury. Są sponsorzy, w szczególności pani Natalia i jej koledzy są wdzięczni kierownikowi obłenerho, radnemu rejonowemu Ołeksandrowi Bubynowi. Pomógł on stworzyć salon „Światło pisanki”, gdzie twórczy ludzie stale mają możliwość wystawić i sprzedać swoje prace. Podczas akcji odkryto bardzo wiele utalentowanych osobowości, pięcioro z nich miało już wystawy indywidualne. Mistrzyni Maria Chymeneć ze wsi Sadżawa wystawiała się w Kijowie, w Pałacu „Ukraina”, w Iwano-Frankiwsku. Modeluje i wyszywa odzież, charakterystyczną dla Bojkowszczyzny w nowoczesnym wydaniu. Hanna Martynjuk, hafciarka, ma sześć pokoi. Ozdobiła każdy w różnych kolorach. Hałyna Mychajliwna Kaniuk, naczelnik wydziału kultury i turystyki zaproponowała stworzenie wspólnego dla rejonu wyrobu artystycznego. Wykonano ręcznik jedności rejonu bohorodczańskiego o długości ponad dwudziestu metrów. We wszystkich miejscowościach wybrano najstarsze ornamenty, odtworzono je. Chętnych do wzięcia udziału w tej akcji było bardzo wielu. Nawet kobiety, które mają po 80 lat, również chciały wyszyć po kilka krzyżyków do ręcznika, który prezentowała wieś. We wsiach z okazji tego wydarzenia urządzono święta, na które przyszli od najmłodszych do najstarszych, wszyscy w wyszywankach, urządzono koncerty. Zapamiętała się fraza niemłodej wiejskiej kobietki, którą ostrzeżono, że przyjdą do niej obejrzeć jej twórczość. Powiedziała: „Czekałam na was całe życie. Chciałam komuś to pokazać, ale nie miałam możliwości”. W rejonie tworzą związki mistrzów według profilu: hafciarek, piekarzy i tym podobne, aby mogli wymieniać się przemyśleniami, pomysłami. W każdym rejonie stale odbywają się różne wydarzenia, festiwale, konkursy i tym podobne, życie tętni. Przewodniczący kołomyjskiego zjednoczenia rejonowego „Proświty” Wasyl Hłaholuk opowiedział, że z pięćdziesięciu wsi rejonu w trzydziestu już wydano historię wsi. Oprócz tego niedawno odbył się międzynarodowy festiwal „Smaczny Spas”, gdzie zaprezentowano autentyczną kuchnię karpacką. Na festiwal wydano książki. Cała Iwano-Frankiwszczyzna 27 sierpnia aktywnie obchodziła urodziny Iwana Franki. Jestem przekonana, że jakikolwiek kryzys, jakiekolwiek epidemie ustąpią przed tymi natchnionymi ludźmi, nic nie zatrzyma ich duchowego rozwoju, bo to naród, według słów Franki, „który idzie w górę”. Maria Spasiuk
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
totemami… Autor z pewnością nie chciał ograniczać demonologicznego horyzontu Soni „niepoprawnym” Cudownym Potworem. Godną kandydatką do czułych, a tym bardziej macierzyńskich (!) relacji okazuje się Mara-Potwora. Doprowadzona do rozpaczy przez nieposłuszne potworzątka, postanawia uwolnić małego człowieczka i daruje błękitnawy płomyk… Bez wątpienia, danie możliwości złu, by dorosło do dobra, jest celem każdego dobrego utworu dla dzieci. Tylko każdy osiąga go na swój sposób. Nie chce się być nudno-dydaktycznym, ale czy każdemu złu powinna być darowana ta możliwość? Może w dziadku Ochu z ludowej bajki teraz po prostu przyjęto rozpoznawać nadmiernie bezinteresownego „menedżera personalnego”?.. Sądzę, że przedstawione uwagi i tak „nie są obowiązkowe”. Drugi tom o Cudownym Potworze ma szanse wejść do jakiejś patetycznej „skarbnicy arcydzieł literackich”. Przy dobrym PR-ze, a co najważniejsze — zauważalnym jednak ukłonie w stronę akceleracji w „dobrym i wiecznym”. Przesadzać z poszczególnymi błędami do rozmiarów klęski żywiołowej, oczywiście, nie należy. Przecież rzecz właśnie w nich — w rozmiarach. Na niedawnym spotkaniu z czytelnikami klasyk literatury rosyjskiej dla dzieci Eduard Uspienski przyznał, że umyślnie łączy w utworach podteksty na różne czytelnicze oko. Mówiąc, dzieci odczytują swoje — rodzice również. Dlatego też winowajcą wszystkiego nie jest któryś z dorodnych potworów (o nim w planach I. Małkowycza jest wydanie jeszcze trzeciej książki). Najbardziej nieznośny jest brak wyobraźni, a zwłaszcza smaku w niej. Mamy jeszcze tak mało historii dla najmłodszych, gdzie społeczne paradoksy byłyby wychwytywane śmiało i niepublicystycznie!.. Tak mało bajkowych zdesperowanych i mądrych podróżników po realnych ulicach miast!.. Wciąż za mało dobrych ludzi pośród tych akcelerantów!.. Werdykt może być taki: trzeba postarać się o reformę oświatową w leśnej szkole Wsewołoda Nestajki, jak najszybciej wyprawić zwierzakom godne zakończenie szkoły i urządzić przynajmniej Kosię Uszatego na specjalność „Twórczość literacka”. Dla samej obiektywności!..
Maschinelle Übersetzung
Wiaczesław ŁEWYCKYJ ...Jakoś kilka lat temu przy podobnej okazji zdarzyło się już stwierdzić: tzw. literatura dziecięca dziecinnieje. Lecz, najwyraźniej, proces ten okazał się pozorny i tymczasowy. Dojrzały korzystne projekty wydawnicze. Zdaje się, że dzięki niektórym z nich kierowanie się w stronę nurtu zabawowego, poznawczego i niedydaktycznego stało się prestiżowe. Przy czym nawet dla „dorosłych” autorów, wśród których odnalazło się niemało charyzmatycznych opowiadaczy dla najmłodszych. Paradoksalnie, jednak teraz aktualności nabiera inny „problem wiekowy”. Chodzi o dziwaczną akcelerację utworów, ciekawych dla młodej publiczności. Roksana Charczuk utwierdziła symptomatyczny termin — „alternatywa nastoletnio-dziecięca” w najnowszej sztuce. Właściwie, właśnie artystyczna pełnia w tekstach szeregu pisarzy takim określeniem stawiana jest pod znakiem zapytania. Jednak zastrzeżenia poważnej badaczki, zdaje się, nie wyczerpują tematu niemetaforycznej „nastoletnio-dziecięcości”. Rzeczywiście, lata dwutysięczne w literaturze (przynajmniej w prozie) wyróżniały się nie tylko apetytem na szybką promocję, ale i żarliwą walką o publiczność. Czy nie w wyniku tego okładki zaroiły się lekko egzotycznymi imionami. W modę weszła pieszczotliwość na wszystko po kolei. Na „podręczniki” Lubka Deresza o „ciekawym dorastaniu” i rozszerzaniu świadomości (daleko nie samym faktem dorastania). Na taki sam, bardziej realistyczny, „cytatnik” Saszy Uszkałowa. Wreszcie, na mitologiczne wizje Tani Malarczuk. Na romantyczność Iry Ciłyk. Na historię Hali Tkaczuk o niby prawdziwych bohaterach młodszego wieku szkolnego. Rzecz wcale nie w tym, że wyobrażanie sobie siebie w emeryckich pantoflach jest, naturalnie, najbardziej upokarzającym faux pas dla młodych literatów. Znamienne, że obraz ich czytelnika tak i pozostał w miękkiej suprematycznej rozmytości. Powieści, wydrukowane przez Deresza-licealistę, są ciekawe przede wszystkim dla rówieśników autora w momencie pisania. Maturzyści Saszkowie też mają ochotę wirtualnie porozmawiać właśnie z „Saszką”, a nie z oficjalnym „Aleksandrem Leonidowyczem”… Wizerunek rozgarniętego, gadatliwego rówieśnika mimochodem wpuszcza dzisiejsze bestsellery do podręcznikowych zasobów „utworów dziecięcych”. Pozwolę sobie tutaj nie zwracać się do tematu Dowżenki-„Saszki”, a powołać się na innego imiennika Uszkałowa oraz sławnego reżysera. Sasza Dermanśkyj to pewien wyjątek z nakreślonego szeregu. Ten prozaik już długi czas bezpośrednio uosabia nową literaturę dla dzieci. Jednak jego kolejna książka — „Cudowny Potwór w Krainie Straszydeł” — i popchnęła do eseistycznego wyłożenia tych rozważań. Wydanie w niemal bezbłędnym „A-ba-ba-ha-ła-ma-ha-wskim” wizerunku kontynuuje historię o przyjaźni uczennicy Soni z dobrym przybyszem z zaświatów. Co więcej, pierwszą powieść z zaplanowanej trylogii można by zaliczyć do najskuteczniejszych odkryć w najbardziej wymagającym z ogniw procesu literackiego. Szkoda tylko, że „sequel” w najlepszych tradycjach blockbustera poniósł klęskę. Przyznam z „dorosłej” perspektywy: debiutancka książka kusiła nie tylko faktem przyjaźni dziewczynki z sympatycznym, niezdarnym Chu. W tym S. Dermanśkyj nawet nie jest oryginalny, przynajmniej na tle przysłowiowych „pięknych i bestii”. Natomiast utwór przenikała wskroś życzliwość i ironiczna zuchwałość. Na zmianę trafnie nazwanych, choć alegorycznych „Panter Jaguarówien” Nestajki, pojawił się obraz szkoły, realnej do szpiku kości, z jej parodystycznymi koncertami w aulach i dyrektorem-miłośnikiem gumy do żucia. Bohaterowie nucili pod nosem „Okean Elzy” czy „S.K.A.J.”. Wydarzenia na ojczyźnie potwora przedstawiano z poczuciem malowniczego rozmachu. Druga powieść, niestety, „po-zaświatowemu” demonstruje pewne minusy wymienionego. Dążenie do historycznej dokładności wykracza poza skalę. Hojna opisowość przerasta w cel sam w sobie. I co najważniejsze — wszystko to podawane jest nie jako zakazany owoc Lubka Deresza. W adnotacji Iwan Małkowycz szczerze przyznaje, jak do późnej nocy smakował epizodami z książki, omawiając je z synem. Widocznie szlachetna pewność siebie to najbardziej niebezpieczna cecha w akceleracji literatury dla dzieci. Komuś podczas rodzinnego wypoczynku „C. P. w Krainie Straszydeł” również pocieszająco się przyda. Jednak, odważę się przypuszczać, nie bezpośredniemu adresatowi. Zgrabny puszysty Chu z dyrektorem Chuba Bubą w czymś przewyższa prymitywne kreskówki, których dotąd nie brakuje na ekranie. Przykro, lecz w filmowość, którą chwali wydawca, wtrąca się niskoprocentowa animacyjna karykaturalność. „I cóż za kontekst ją wywołuje?” — zapytacie. Najbardziej dziecinny: wybory. Wybory potworów. I chodzi nie tylko o wprowadzone ilustracje „Ukraina dla potworów”, bardziej zrozumiałe i aktualne dla rodziców i starszych braci (nie w sensie politycznym). Oprócz dowcipnego opisu procedury „błotowania” — tak, tak, nie kandydowania, a stoickiego odsiedzenia przedwyborczego terminu w błocie — jest jeszcze agitacja. Prowadzi ją nasz bohater z „ryklamą” (to już niby gra z „reklamą”)… Gdy tylko przechodnie będą łapać okazje i, co najgorsze, nie czytać hasła z obietnicą na plakacie politycznym, fizjonomia babaja zwymiotuje na nich… Po tym najbardziej „zachciało” mi się wierzyć całkiem dorosłym literaturoznawcom, którzy mówią, jakoby w utworze dla dzieci wiodącymi były gra i fantazja… Z fantazją poszczęściło się innemu bohaterowi — Wowie-nieformalowi, tymczasowemu opiekunowi Soni, a przy okazji — jej i potworowemu poplecznikowi. Język nieformala jest zabawowy do niemożliwości. Czyli do „całkiem dziecięcego” wtrącenia „cholera jasna”, którym wyparły się całkowicie popowe i mało skuteczne wersy wszelakich „Okeanów…”. Wreszcie, sama przyjaźń z najróżniejszymi zaświatowymi istotami... Dmytro HRYNKIW Zacznę tradycyjnie: w wydawnictwie Iwano-Frankiwska w 2009 roku pojawiła się książka poezji lirycznej Wasyla Riaboho „Żar i miraż”. Jeśli czytelnik pragnie poznać poetę, jego myśl, marzenia i nadzieje, otworzyć warsztat, gdzie odbywa się czarowne widowisko — kucie jeszcze gorącego słowa, to proszę przejrzeć lirykę. A jeśli zdarzy się, że to jeszcze liryka intymna, to można zobaczyć całą istotę poety, jego wewnętrzne napięcie duchowego niepokoju i tajemniczego skarbu, którym on najbardziej się cieszy i broni go przed obcymi — to skarbczyk miłości i kochania. I oto przede mną taki skarbczyk, którego Wasyl Riabyj nie zgubił sobie tak na drodze albo gdzieś w lesie, a prosto przyniósł na oględziny, można powiedzieć na wielkie zaręczyny z tymi, których on kocha, szanuje i chce wiedzieć, czy go przyjmą i otworzą jego duchowy świat, czy zaręczyny nie dojdą do skutku. Niezmordowany i niedościgniony mistrz sonetów, Wasyl Riabyj w zbiorze „Żar i miraż” tym razem otwiera nam to, co drogie i jasne, gorące i natchnione, serdeczne i duchowe — rajską rozkosz kochania, w której on występuje wyraźnie i otwarcie, a z drugiej strony, trudno go rozpoznać — on jest pod makijażem, niczym aktor w dramacie. I w tym dramacie nie wiadomo czego jest więcej — porażek czy zwycięstw, wszak na tym polega dramat, kiedy aktor i widz przeżywają...
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
kolizję przeciwstawienia jasnego i ciemnego, dobra i zła. Czytając poezje z tego niezwykłego zbioru, mimowolnie stajesz obok poety i przyglądasz się nie tyle grze aktora, pod maską którego ukryty jest miłośnik Dobra, co jego uczuciom, jego miłości, w której już nie aktor, a autor staje się widzialny, który nie tylko potrafi cenić wszystko, co delikatne i cnotliwe, ale sam występuje jako twórca i uczy nas, jak rozpoznać życiodajny ogień miłości. Jednocześnie pokazuje niebezpieczeństwo, jakie kryje ten wszechogarniający ogień, ostrzega, by go unikać, jeśli tego pragnie ten, kto się z nim spotkał. Jednak, jak zauważa autor, jeśli miłość jest prawdziwa — to jest właśnie ten ogień, w którym płoną serca zakochanych. Aby duch w ognisku płonął I nie ustawało czarowanie Na rozstajach nocy i dni. Poeta, oglądając się za siebie, nie może oderwać się od uczucia, które kiedyś przeżył i „korci go, by wrócić z powrotem i skosztować słoneczno-deszczowej kropli”. Mimowolnie łapię się na myśli, jak my, poeci, jesteśmy pokrewni w uczuciach, bo każdemu z nas zbyt drogie są zagubione w rosach młodzieńczych lat przeżycia miłosne. Dla autora nie ma nawet pór roku — jest odczucie, że żyje w jednej porze, a ta pora to owo kwiecie wysokiego uczucia, które przez nikogo i nigdy jeszcze nie zostało rozpoznane — ono zawsze się ukrywa, chociaż wydaje nam się, że je zdobyliśmy. I tylko ten, kto kochał szczerze, może zobaczyć, jak „śnieżynka przekroczy granicę”, poza którą zleje się w jedno i stworzy nowe życie… Zgęstniało w głębi przyrody, z rzeki w rzekę woda przelała się. Od niewielkich opadów w listopadzie chowa się kropelka ciepła. Lecz nie trwóż się, chłód za progiem, jeszcze gdzieś daleko śnieg szuka blasku. A księżyc oparł się o nasze okna rogiem, jakby tak chciał ciśnienie atmosferyczne. Kwitną rumianki w mirażowych zmierzchach, to może zamieci cichy szum. I ja nie wiem, co mi powiesz, kiedy śnieżynka przekroczy granicę. Poeta wyrysowuje, a dokładniej ładem dusznych strun tworzy melodię, w której wszystko występuje jako wartościowe i szczere — iskrzący cień, ruch oka, obieg pragnień, nietknięte wargi, przelewanie się dłoni, udawany opór, szloch deszczu, wiśniowa uprzejmość, gubień lubień, kobieta rozpleciona, chmielne echo… Otwórz mu swoją pieczęć, być może to smutek dłoni lub radość, która idzie boso do niej w gości wierzbówka. Taka liliowa, aż krzyczą miłością płatki bezsenne. Otwórz mu swoją pieczęć, być może to smutek dłoni. On dopiero ścieżkę rozpoczął, a już w głębokiej niewoli, w którą biorą usta czerwone i czas w zmrużonych oczach. Otwórz mu swoją pieczęć. Bez przesady, poetyckie pole Wasyla Riaboho jest „usiane minami” i nie może na nie wstąpić ktoś obojętny czy po prostu przypadkowy — w mgnieniu oka rozerwie na strzępy wszystkie uczucia, bo przecież nimi poeta tak obficie wyścielił ten poetycki dywan w swoim ogrodzie. Zaprasza i nas do siebie w gości, byśmy skosztowali z jego kielicha zgubnego trunku i wzięli choćby po perełce z tej skarbnicy, którą moglibyśmy wyhodować w sobie do tej wielkości, kiedy „maki kołysały się” i „miody huśtały się w każdym oku”. Wasyl Riabyj śmiało wstąpił na rozstaje miłości, na których przyszło mu poznać wszystko — od goryczy ślepych porażek do żywej miłości, która naprzemiennie rzucała go (i jeszcze nie raz rzuci!) w słodycze rytmów zwycięskiego wiecznego koła miłości. To poeta Bożego powołania, którego inkrustował srebrny deszcz — i tym deszczem spada z nieba, pragnąc oświecić nas nieodkrytymi uczuciami, bo sądząc po jego poetyckich wieńcach, jest jednym z tych, którzy już odwiedzili rajski ogród…
Maschinelle Übersetzung
Wasyl OWSIIENKO, laureat nagrody im. W. Stusa
Po odbyciu 5 lat więzienia w Mordowii i 3 lat zesłania na Kołymie, Wasyl Stus został aresztowany po raz drugi 14 maja 1980 roku podczas „olimpijskiego naboru”: Moskwę i Kijów, gdzie miała się odbyć część igrzysk, oczyszczano z reszty dysydentów, którzy skupiali się w Grupach Helsińskich. Stus po pierwszym uwięzieniu utrzymał się w Kijowie zaledwie 8 miesięcy. O swojej gotowości wstąpienia do Grupy pisał wielokrotnie z zesłania, począwszy od października 1977 roku. Jednak jego nazwiska kijowianie przezornie nie umieszczali pod dokumentami Grupy. Lecz kiedy Stus w sierpniu 1979 roku wrócił do Kijowa, nikt już nie mógł go powstrzymać. „W Kijowie dowiedziałem się, że ludzi bliskich Grupie Helsińskiej represjonuje się w najbardziej brutalny sposób. Tak przynajmniej sądzono Owsijenkę, Horbala, Łytwyna, tak później rozprawiono się z Czornowołem i Rozumnym. Takiego Kijowa nie chciałem. Widząc, że Grupa faktycznie została pozostawiona na pastwę losu, wstąpiłem do niej, bo po prostu nie mogłem inaczej. Kiedy życie jest zabrane — okruchów nie potrzebuję… Psychologicznie rozumiałem, że więzienna brama już otworzyła się dla mnie, że lada dzień zamknie się za mną — i zamknie się na długo. Ale co miałem robić? Za granicę Ukraińców nie wypuszczają, zresztą nie bardzo się chciało — za tę granicę: bo któż tutaj, na Wielkiej Ukrainie, stanie się gardłem oburzenia i protestu? To już los, a losu się nie wybiera. Zatem przyjmuje się go — jaki by nie był. A kiedy nie przyjmują, wtedy on siłą wybiera nas…” („Z notatnika obozowego”, zapis 6. // W. Stus. Utwory w 6 t. 9 ks. — Tom 4. — Lwów: Proświta, 1994. — S. 493). „Ale głowy schylać nie zamierzałem, choćby nie wiem co. Za mną stała Ukraina, mój uciemiężony naród, o którego cześć muszę walczyć do upadłego”. (Tamże, zapis 4, s. 491). Ze standardowym wyrokiem 10 lat łagrów o zaostrzonym rygorze, 5 lat zesłania oraz z „zaszczytnym” tytułem „szczególnie niebezpieczny recydywista” Wasyl Stus przybył do Kuczyna w listopadzie 1980 roku. Stusa szczególnie zaczęto „prasować” od 1983 roku. W jego urodziny, czyli w Boże Narodzenie, przeprowadzono rewizję. Zabrali rękopisy. Stus wzywa dyżurnego, majora Galedina, aby zwrócono rękopisy lub sporządzono protokół z konfiskaty. — A kto wziął? — Ów nowy major, nie znam jego nazwiska. Ów Tatar. Sporządzono raport, że Stus obraził godność narodową majora Gatina. Choć jest on rzeczywiście wyraźnym Tatarem, ale zapewne już zapisał się do wyższej rasy — „wielkiego narodu rosyjskiego”. Stusa wrzucają do karceru. Jednocześnie wrzucono do karceru Estończyka Marta Niklusa: — Stus, gdzie ty? — W jakiejś duszygubce imienia Lenina-Stalina! I Gatina-Tatarzyna! Na korytarzu włączają głośnik. Później Wasyl w pracy, energicznie dokręcając mechanicznym śrubokrętem śrubki, improwizuje: „Za Lenina, za Stalina! Za Gatinatatarzyna! Za Jurija Andropowa! Za Wańkę Dawikłopowa! I całkiem powolutku za Kostię, za Czernienkę. Bo jak ty go w rym wciśniesz?” Pewnego razu słyszałem, jak Stus rozmawiał z kadebistą Czencowem: — Mówicie, że położyliście moje rękopisy w magazynie za strefą. Ale ja wiem, że chcecie, aby po mnie nic nie zostało, jak zginę… Ja już nie piszę swojego, tylko tłumaczę. To dajcie mi możliwość choć coś zakończyć… W lutym 1983 roku Stusa wtrącono do izolatki na rok. Kiedy wyszedł stamtąd, to nas z nim umieszczono w 18. celi na jakieś półtora miesiąca. Przeczytałem jego własnoręcznie zrobiony gruby zeszyt w niebieskiej okładce (bez tytułu) z kilkudziesięcioma wierszami, napisanymi wierszem wolnym, oraz zeszyt w kratkę z tłumaczeniami 11 elegii Rilkego. Wtedy byłem w ciężkim stanie fizycznym i nie zdołałem nauczyć się żadnego wiersza. I nie spodziewałem się, że nas tak szybko rozdzielą. W listach z 12.09.1983 i z grudnia 1983 roku Stus nazywa ten zbiór „Ptak duszy” i pisze, że jest w nim około 40 wierszy (Tom 6, ks. 1, s. 444 i 449), a w liście z 1.02.1985 pisze o 100 wierszach. „A 50 jeszcze dojrzewa w brudnopisach” (s. 483). A jeszcze pisze: „…płonie mi w duszy taki zbiór »Pasje po Ojczyźnie«” (s. 479, list z listopada-grudnia 1984). „Przetłumaczyłem »Elegie« Rilkego — to około 900 wersów poetyckiego, niezwykle ciężkiego tekstu” (s. 444, list z 12.09.1983). Ten „Ptak” nie wyleciał zza krat. I nie pocieszajmy się słodką bajeczką, że rękopisy nie płoną. Mychajłyna Kociubynśka mówi: „…drzewo poezji Stusa — z obciętą przy wierzchołku koroną…” (T. 1, s. 28). To jeszcze jedna zbrodnia rosyjskiego imperializmu przeciwko ukraińskiej kulturze. Z pięciu jego kuczyńskich lat pozostało 45 listów, kilka wierszy i tekst, nazwany w wydaniach „Z notatnika obozowego”. …W październiku 2000 roku po raz kolejny pojechałem do Kuczyna na konferencję naukową w sprawach totalitaryzmu. A także jako żywy eksponat Muzeum Pamięci Historii Represji Politycznych i Totalitaryzmu „Perm-36”, który od 1995 roku działa w naszym do bólu bliskim obozie koncentracyjnym. (W bieżącym 2010 roku, jak wiadomo, mnie tam nie wpuszczono, zdjęto z pociągu w Briańsku jako osobę niepożądaną w Federacji Rosyjskiej). I spotkałem się tam wtedy ze swoim współwięźniem Litwinem Balisem Gajauskasem oraz jego żoną Ireną Gajauskiene. Pokazałem Balisowi i Irenie kserokopię rękopisu Wasyla Stusa „Z notatnika obozowego”. I pani Irena powiedziała: — To ja to wyniosłam… Balis dodał: — W Mordowii było łatwiej. Stamtąd wielu wynosiło informacje. Ale oni nas też wywieźli z Mordowii dlatego, że tam były kanały. W 1980 roku, kiedy nas wywozili z Mordowii na Ural, ktoś zapytał naczelnika obozu Niekrasowa, dokąd nas wywożą. On odpowiedział: „Was wiozą tam, gdzie nie będziecie pisać”. Zatem Stus pisał i tam, gdzie pisanie już było zbrodnią. Tym bardziej takie rzeczy, jak „Z notatnika obozowego”. Te 16 skrawków zajmuje w książce 12 stron, ale ich siła wybuchowa była tak potężna, że zgubiła i samego Wasyla. Uważam, że jedną z przyczyn jego zniszczenia było pojawienie się na Zachodzie tego tekstu. Druga przyczyna — wniosek o wysunięcie jego twórczości do zdobycia Nagrody Nobla. Wiersze Wasyla Stusa publikowano w wielu językach. Świat widział poziom talentu ukraińskiego poety nie przez pryzmat dysydentyzmu, a jako zjawisko artystyczne. Moskwa zaś rozprawiła się z ukraińskim kandydatem do Nagrody Nobla zgodnie ze stalinowskim testamentem: „Nie ma człowieka — nie ma problemu”. Przecież Nagrodę Nobla przyznają tylko żywym… Jestem pewien, że administracja obozu WS-389/36 otrzymała zadanie z Kremla, by w jakikolwiek sposób zniszczyć Wasyla Stusa przed przyznaniem mu Nagrody Nobla. Jak to się stało? W więzieniu mało co widzisz, ale po dźwiękach określasz, co się dzieje. Latem 1985 roku Wasyl Stus tylko na krótko wychodził z karcerów i siedział w celi nr 12 z Leonidem Borodinem (rosyjski pisarz, obecnie redaktor naczelny czasopisma „Moskwa”). Cela mała, rozłożysz ręce — i dotkniesz ścian. Podwójne prycze, dwa taborety, jedna na dwoje szafka i paracha. Na pryczach można przebywać tylko 8 godzin na dobę. Siedzenie na nich w innym czasie — naruszenie regulaminu. Pewnej nocy żołnierz na wieży głośno śpiewał. Borodin wstał, nacisnął przycisk dzwonka, zawołał strażnika i poprosił, żeby zadzwonić do żołnierza, by nie przeszkadzał spać. Nazajutrz okazało się, że to Stus obudził całe więzienie — i wrzucono go do karceru na 15 dób. Borodin chodził tłumaczyć się do naczelnika obozu majora Żurawkowa — ale ten powiedział, że ufa swoim podwładnym. On już miał inne zadanie: zniszczyć Stusa. Kilka dni po karcerze, a mianowicie 27 sierpnia, — nowa napaść. Stus wziął książkę, położył ją na górnej pryczy i tak czytał, wspierając się na niej łokciem. W wizjer (judasz) zajrzał chorąży Rudenko: „Stus, naruszacie formę ścielenia łóżka!”. Stus zajął inną, dozwoloną pozę. Ale dyżurny oficer starszy porucznik Saburow, strażnik Rudenko i jeszcze jeden strażnik sporządzili raport, że Stus w godzinach pracy leżał na pryczy w wierzchnim ubraniu i na uwagę obywatela kontrolera wszedł w utarczkę słowną. 15 dób karceru. Wychodząc z celi, Stus powiedział Borodinowi, że ogłasza głodówkę. „Jaką?” — „Do końca”. W 1983 roku było tak, że Stus trzymał głodówkę 18 dób. Mówił mi potem: „Jak to wstrętnie wychodzić z głodówki, tak niczego nie osiągnąwszy. Więcej ja tak robić nie będę”. To był człowiek słowa. Karcery rozmieszczone są w północnej części baraku, w niewielkim poprzecznym korytarzu. Stusa trzymali w 3. karcerze, tym na rogu, w najbliższym do warty. Stamtąd do nas nie dochodziły żadne dźwięki. 2 września z cel roboczych słyszeliśmy, że Stusa prowadzili do jakiegoś zwierzchnictwa. Wracając stamtąd, on na korytarzu celowo głośno powtarzał: „Ukarzę, ukarzę… Ale choć zniszczcie, gestapowcy!” Tak zawiadamiał nas, że grożono mu nową karą. Estończyk Enn Tarto wieczorem odbierał gotowe produkty (sznury do żelazek) z cel i roznosił pracę na jutro. 3 września około godziny 17. usłyszał, że Stus prosi o walidol. Strażnik odpowiedział, że nie ma lekarza. Wtedy Enn Tarto sam powiedział lekarzowi Pczelnikowowi, a ten dał Stusowi walidolu. Zatem bolało go serce.
W przeciwnym końcu tego korytarza, naprzeciwko, w celi roboczej nr 7, pracował w dzień Łewko Łukjanenko. Kiedy nie słychać było strażnika, Łewko wołał: „Wasylu, zdrowia!” Albo: „Achy!”. Wasyl odpowiadał. Ale 4 września nie odpowiedział. Zamiast tego około godziny 10–11 Łewko usłyszał, że do korytarza bocznym wejściem weszło kierownictwo. Rozpoznał głosy naczelnika obozu majora Żurawkowa, naczelnika reżimu majora Fiodorowa, kagiebistów Afanasowa, Wasilenkowa. Otwierali drzwi, o czymś cicho rozmawiali. A potem – jakaś niezwykła cisza. Tego dnia w kuchni zamówili rację żywnościową, tak jakby ktoś szedł na etap. Nigdy w Kuczino nie dawano racji w drogę: jechać do Permu czy do szpitala to kwestia liczonych godzin. Ale o tej racji zapomnieli. Było też tak, że kazali Borodinowi podać Stusowi łyżkę. Tak chcieli zasiać myśl, że przerwał głodówkę. Przez kilka dni z różnych powodów zapisywaliśmy się na przyjęcie do kierownictwa. Nie ma lekarza Pczelnikowa. Nie ma kagiebisty Wasilenkowa. Nie ma majora Żurawkowa. Obowiązki naczelnika pełni major Dołmatow, zastępca ds. politycznych. Na pytanie o Stusa odpowiada: „Nie mamy obowiązku odpowiadać wam o innych więźniach. To nie wasza sprawa. Nie ma go tutaj”. Jeszcze tliła się nadzieja, że Stusa wywieźli do szpitala na stację Wsiechswiatskaja. Ale pod koniec września mnie samego tam zawieziono. Trzymają mnie samego, a mimo to dowiedziałem się, że Stusa tu nie było. Może wywieźli go gdzieś dalej? 5 października wzywa mnie dwóch kagiebistów – jakiś miejscowy (wygląda na Zujewa lub Zubowa) oraz Ilkiw Wasyl Iwanowycz, który przyjechał z Kijowa. W rozmowie z nimi wymieniam wszystkich zmarłych w Kuczino, w tym Stusa. – No, Stus… Serce nie wytrzymało. Z każdym może się zdarzyć. Wtedy i moje serce zamarło… …Zielone wsie, białe ogrody, i błękit rzeki, i błękitna dolina, i złota, jak marzenie, Ukraina dokądś odeszła, zostawiając ślady. Tutaj zatrzymam się w samotności – tam, gdzie kopyta konia karego rozbryzgują precz jasne iskry dni. …Nagle odsłoniła się droga, która tuż przy celu się urwała. Całkiem możliwe, że śmierć nastąpiła od ataku serca. Ale zważmy, że Stus trzymał głodówkę w zimnym karcerze… Pościel nie jest wydawana. Chyba że kapcie pod głowę. Temperatura wtedy w dzień raczej nie sięgała 15 stopni. A Stus przecież nie miał się czym przykryć. I energii, żeby się ogrzać, nie miał… Łukjanenko przeżywał podobne sytuacje i opisał je w szkicu „Wasyl Stus: ostatnie dni” (Nie dam zginąć Ukrainie! K.: Wyd. „Sofia”, 1994. — S. 327 — 343). Jest to psychologicznie wiarygodny szkic, jednak muszę zastrzec, że Łukjanenko po części modeluje zachowanie Stusa i wydarzenia wokół niego. Przecież nie był obok. Wdowie Walentynie Popeliuch administracja obozu musiała zawiadomić o śmierci męża. Zamówiła cynkową trumnę i wybrała się w drogę z przyjaciółką Ritą Dowhań. Na lotnisku kagiebiści kategorycznie poradzili im nie brać trumny, bo ciała im nie wydadzą. (Trzeba wiedzieć, że najbardziej humanitarne na świecie sowieckie prawo nie pozwalało zabierać czy przenosić ciała zmarłego więźnia, dopóki nie skończy się termin jego uwięzienia: zmarli pozostawali pod aresztem). Z Moskwy przyjechał syn Dmytro, który służył wtedy w wojsku. Przyjechali 7 września i major Dołmatow powiedział im: „No cóż, przejdźmy na cmentarz”. I przywiózł ich na świeżo zasypany grób we wsi Borisowo, jakieś trzy kilometry od strefy. …24 lutego 1989 roku 46-letni major Dołmatow położył się obok Stusa, zaledwie kilka grobów dalej. A major Żurawkow zmarł jakieś 10 dni po Stusie. Żurawkow-młodszy, porucznik-operatywnik, latem 1987 roku utonął w rzece Czusowa. Wszystko to wywołuje poważne wątpliwości, czy rzeczywiście śmierć Stusa nastąpiła w wyniku ataku serca. …A mogło być tak. Podczas „odboju” strażnik mówi więźniowi w karcerze: „Trzymaj pryczę”. Bo one trzymają się na sworzniu. Strażnik z korytarza przez dziurę w ścianie wyjmuje sworzeń – i prycza spada w dół, więzień musi ją opuścić. Pod pryczą przykuta jest do podłogi taboret, gdzie tylko można siedzieć. Strażnik mógł niespodziewanie wyjąć sworzeń – i prycza uderzyła Stusa w głowę… Nie daję pierwszeństwa żadnej z moich dwóch wersji. Zagadkę śmierci Wasyla Stusa znają wykonawcy. Niektórzy z nich nieprzypadkowo wkrótce zmarli. Znają ją zleceniodawcy i niektórzy z nich do dziś żyją. Ale oni do zbrodni się nie przyznają. Jednego jestem pewien – to był rozkaz Kremla: nie dopuścić, żeby Ukrainiec został laureatem Nagrody Nobla. Na dodatek w celi. W nocy z 3 na 4 września 1985 roku w karcerze „instytucji VS-389/36” we wsi Kuczino w rejonie czusowskim obwodu permskiego zginął poeta i obrońca praw człowieka Wasyl Stus. Ja w tym czasie przebywałem w 20. celi tej „instytucji”, dlatego uważam za swój obywatelski i ludzki obowiązek świadczyć o okolicznościach i przyczynach jego śmierci. Przede wszystkim, co to za wstydliwa nazwa – „instytucja VS-389/36”? Władza radziecka wstydziła się niektórych terminów, dlatego na przykład nazywała swoich przeciwników nie więźniami politycznymi, a „szczególnie niebezpiecznymi przestępcami państwowymi”, „żałosnymi odszczepieńcami”. W więziennym obyczaju „obywatel skazany” musiał zwracać się do strażnika „obywatelu kontrolerze”. Historia tego ostatniego rezerwatu GUŁAG-u jest krótka. Od 1 marca 1980 do 8 grudnia 1987 roku przeszło przez niego w sumie 56 więźniów. Średnio przetrzymywano ich tu jednocześnie do 30 osób. Ta „instytucja” szybko stała się znana na świecie jako „obóz śmierci”, bo 8 jej więźniów zginęło, w tym członkowie Ukraińskiej Grupy Helsińskiej Ołeksij Tychyj (27.01.1927—5.05.1984), Jurij Łytwyn (26.11.1934—5.09.1984), Wałerij Marczenko (16.09.1947—7.10.1984), Wasyl Stus (7.01.1938—4.09.1985). Właściwie tylko Stus zmarł bezpośrednio w Kuczino, a pierwsi trzej – w więziennych szpitalach.
Maschinelle Übersetzung
— Pamięta Pan swój pierwszy rysunek? — Mogę się mylić, wspominając pierwsze kroki w rysowaniu, ale wydaje mi się, że były to domowe zwierzęta — śliczny piesek i całe stado kotów. Z czasem starszy brat zaczął przynosić do domu ilustrowane książki ze szkolnej biblioteki. Jak dziś pamiętam — przerysowywałem broń z czasów kozaczyzny — włócznie, armaty, szable… — Nasze życie to droga. Przetarł Pan już niemało. Można Pana porównać do dojrzałego owocu na drzewie życia. Gałąź, na której Pan rozkwitł, z której chłonął Pan życiodajny nektar, nazywa się Sztuką. Czy istnieją dla Pana prawdy sprawdzone przez czas? — (Głęboko się zamyśla) Los zsyłał mi próby w różnych życiowych okolicznościach. Mam dobre wspomnienia, a są i niezbyt wesołe… Jednak w rezultacie dają mi one impuls, by ruszyć naprzód, w dzień jutrzejszy. Prawdą mojego życia jest mój kraj. Nie wyobrażam sobie, jak mógłby potoczyć się los, gdyby nie Boże błogosławieństwo urodzenia się właśnie tutaj. Natura kieruje moją sztuką. Do dziś pamiętam wiosenne kwiaty, krówkę, choinkowy lasek, który własnoręcznie sadziłem z rodzicami i który teraz rozrósł się w ogromny las. Ja niczego nie wymyślam, jedynie odtwarzam na płótnie życie. Mama, Maria Bronisławowna, moja siwa czajka, przeżyła trzy Hołodomory, wojnę, dwadzieścia pięć lat była przodującą brygadzistką-buraczarką (a ojciec traktorzystą) w kołchozie, wychowała pięciu synów, dała mi wizję świata — pięknego, żywego, tajemniczego… Mamie obecnie 90 lat. Całe życie mieszka we wsi Zełena na Chmielniczyźnie, skąd bierze początek malownicza rzeka Chomora. Tam się urodziłem, do tego miejsca sercem przywarłem. Dzieciństwo — głodne, bose — tak często mi się śni, rodzinne krajobrazy skłaniają do tworzenia nowych pejzaży. Tam są źródła mojej twórczości — ze studzienki, którą mój przodek wykopał. Obecnie jest zamulona i zapomniana — raz w roku z braćmi przyjeżdżamy, czyścimy. A potem znów stado krów przeszło — i z niej zostanie tylko „mokre miejsce”… Ale ludzie pamiętają, mówią: „Studzienka dziadka Kobylańskiego”. Dziadek, Bronisław Andrijowycz Kobylański, miał sprzęt, osiem hektarów pola, sad. Cudem zachowało się zdjęcie wielkiej rodziny dziadka z 1924 roku, z którego patrzą na mnie rodzinne oczy. Miał złote ręce, na ziemi ciężko pracował, jeszcze i wytwarzał z drewna krosna tkackie. Ta miłość do ciesielstwa przekazała się i mnie. — Pańska rodzina — to Pańska twierdza? — Oczywiście. Bez rodziny, bez wsparcia żony Poliny i bliskich miałbym dwa razy więcej kłopotów. Wiecie, kiedy jest poczucie bliskich ludzi, którzy rozumieją cię bez ani jednego słowa, którzy wspierają cię, wtedy wyrastają ci skrzydła, chcesz coś zrobić, aby odwdzięczyć się tym ludziom, odpowiedzieć ciepłem na ciepło. Moja młoda córka Maria też marzy, by zostać artystką i już odbyła się pierwsza wystawa jej prac. Bliscy — to potężny katalizator, który zmusza do oddawania z serca tylko tego, co najlepsze. Rodzina — to także moje zaplecze, gdzie mnie witają i skąd idę do boju. Bój, oczywiście, odbywa się w pracowni — sam na sam z płótnem. Przystępować do obrazu w stanie codziennego zabiegania nie ma sensu, bo twórczość wymaga pełnego oddania. Niepowtarzalność chwili, którą trzeba przelać na płótno — dla mnie najważniejsza. W każdym razie, nie mam „żelaznych” dogmatów… Codziennie znajduję coś nowego, mimo faktu, że namalowałem już nie jedną tysiąc obrazów. Nie przestaję dziwić się życiu! Zawsze z drżeniem podchodzę do białego płótna i za każdym razem jest to — odkrycie świata. Podchodzę do niego jak małe dziecko, które robi pierwszy krok. Każdego dnia nastawiam się na nowe spojrzenie. — Pańskim zdaniem, jaką pozycję zajmuje ukraińska sztuka w różnobarwnej palecie innych? — Ukraina, bez wątpienia, zajmuje szczególne i godne miejsce w kontekście światowych kultur, bo jest bardzo dawnym państwem, jednym z najdawniejszych na świecie. Nasze osiągnięcia kulturowe niejednokrotnie dawały impuls do rozwoju innych kultur. Dostarczamy światu nie tylko pierwszorzędny materiał genetyczny, ale i wysokie wykształcenie, religijne badanie świata. Ukraina — to most między Wschodem a Zachodem, który otwiera przed nami bogate perspektywy dla samorealizacji: z jednej strony Europa z jej niepowtarzalnymi artystycznymi perłami, z drugiej — duchowo rozwinięty Wschód. Pod względem swojego potencjału w niczym nie ustępujemy postępowym krajom. Uważam, że w przyszłości Ukraina odegra ważną rolę w kształtowaniu kulturowych paradygmatów trzeciego tysiąclecia. Nasz skarb — to utalentowany naród, którego główną cechą jest duchowość i zdolność do samorealizacji. — Czy istnieje niezrealizowany zamysł, który skoncentrowałby w sobie całą Pańską pasję, siłę myśli i uczuć? — Z przyjemnością pomalowałbym muzeum czy nowo wybudowaną świątynię, ale, niestety, marzenia
— to tylko marzenia, a w życiu wiele rzeczy nie zależy od naszych pragnień. Wyobrażam sobie majestatyczny, pozbawiony szablonów i wykonany w autorskim stylu sobór. Istnieje klasyka wspaniałych malowideł znanych na świecie budowli, jednak czas płynie, wymaga on nowego spojrzenia i przemyślenia obrazów, zjawisk, tematów. Lecz piękno jest wieczne. Przypominam sobie bardzo piękną naszą trójkopułową cerkiew (niestety zburzoną w 1965 roku), którą zbudował w XIX wieku mój prapradziad wraz z mieszkańcami wsi, gdzie i mnie chrzczono. Jednak cały wszechświat można przekazać także w miniaturze. Najważniejsze — mieć coś w duszy. Mój wycierpiany cykl „Rozkołysane dzwony pamięci” poświęcony jest Hołodomorowi. Gdyby go, a to ponad 120 prac namalowanych na przestrzeni 15 lat, wywiesić w jednym miejscu, można byłoby zrozumieć desperacką próbę artysty, by ukazać tragedię narodu. To jest to, za co nie wstydzę się ani przed wielbicielami, ani przed Bogiem. Ceną życiowych prób dawno zrozumiałem: jest Bóg i Jego błogosławieństwo na ziemi, i tylko dzięki temu błogosławieństwu idziemy każdy swoją drogą. — Jakie miejsca na Ukrainie najbardziej Pana przyciągają jako człowieka i jako artystę? — Ukrainą można podróżować dziesięć żyć, jednak nawet tego będzie za mało dla artysty. Nasza ziemia jest przebogata, kolorowa, piękna. Kocham Karpaty, Krym. Z każdego zakątka przywożę swoją wizję tego miejsca. Nawet nie ciągnie mnie za granicę. Kiedy wyjeżdżam z Ukrainy na dłużej niż cztery miesiące, zaczynam tęsknić za światem. Swego czasu życie postawiło przede mną pytanie, kim być, i odpowiedziałem: ukraińskim artystą. — Pana najulubieńsze europejskie miasto? — (Śmieje się) Kijów! Bywałem w największych centrach kulturalnych, jednak Kijów to serce Europy. Kiedy spacerujesz ulicami Berlina, jesteś poruszony pewnymi rzeczami, jednak kiedy wspominasz Kijów, rozumiesz — nie ma on sobie równych! Tutaj jest Boża łaska… Drażni, kiedy obcokrajowcy zaczynają wypytywać o Ukrainę, jakby to było maleńkie państwo. Aż chce się im powiedzieć: „Podszkolić geografię, panie, Ukraina jest większa od Francji!”. Z usposobienia jesteśmy czymś podobni do Włochów — tacy sami życzliwi, trochę naiwni, komunikatywni, gotowi oddać ostatnie temu człowiekowi, który nam się spodobał. Moje prace podróżowały po Polsce, Niemczech, Węgrzech, Włoszech, Łotwie, Rosji, jednak Ukraina to moja ziemia i moje życie, moja twórczość należy do narodu ukraińskiego. Nie mamy prawa stać się wyrwanymi korzeniami, każdy na swoim miejscu powinien robić wszystko, aby Ukraina kwitła i szczęśliwe kobiety rodziły piękne dzieci. Wierzę w to, że Ukraina ma wielką przyszłość! W pracowni laureata Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, zasłużonego artysty Ukrainy, laureata nagrody imienia Wasyla Stusa, członka Narodowego Związku Artystów Ukrainy Walerija Franczuka od razu czujesz fluidy dobroci i człowieczeństwa. Niewidzialne promienie płyną z obrazów i tworzą fantastyczną tęczę, zobaczyć którą zdolne jest tylko wzniosłe, oczyszczone z zgiełku serce. Każdy z obrazów mistrza to okno na świat i jednocześnie — lustro… Na długo zatrzymuję się przed obrazem „Mama śpiewa”, który głęboko porusza. Na pierwszym planie — siwa turkawka, która grucha swoją wieczną pieśń, a spod rozpostartych skrzydeł drugiej płyną do nas pradawne dusze przodków. Ich głębokie uczucia — ból i radość, pamięć o bohaterach i niewinnych ofiarach wchłonęła cicha matczyna pieśń. Wrażenie robią nasycone kolory obrazu-rozmyślania — czerwony, czarny, szary, niebieski. Taka gama kolorystyczna wydaje mi się głęboko symboliczna, wszak w naszych czasach, kiedy nad ludzkością zawisła czarna chmura zimnej zarozumiałości, matczyne serce kontynuuje kwitnienie płomienną wiosną. Wiosna ta, bezgraniczna w dobroci i oddaniu, daruje każdemu z nas kwiaty pierwotnej miłości i piękna, wrażliwości i człowieczeństwa. I każde niemowlę z mlekiem matki chłonie jej ofiarny wyczyn, wysokości nieba, życiodajną pieśń siwej gołębicy, która płynie w bezgraniczne kosmiczne głębiny. Z humanistą, patriotą i mądrym romantykiem Walerijem Franczukiem w przededniu jego 60-lecia spotkała się Nika KRYŻANIWSKA.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
tradycyjnymi pokuckimi ornamentami — nawiasami, pszeniczkami, łezkami i tym podobnymi. Ta wystawa jeszcze raz potwierdziła, że L. Makowijczuk-Humen wybrała dla twórczości artystyczną obróbkę skóry nieprzypadkowo. Odnalazła siebie, swój styl, swoje upodobania i, jako bardzo energiczna i wytrwała natura z niewyczerpaną fantazją, zadziwia nowymi oryginalnymi dziełami. Obecnie mistrzyni mieszka w rodzinnych Popielnikach. Jej dom to prawdziwe muzeum sztuki ludowej, są tu wzory ludowego stroju pokuckiego, garncarstwa, wyrobów z drewna, skóry, tkactwa. To świat Luby Makowijczuk-Humen — wspaniały świat sztuki ludowej, który inspiruje mistrzynię do twórczości.
Maschinelle Übersetzung
Romana KOBALCZYNSKA W Narodowym Centrum Kultury Ludowej „Muzeum Iwana Honczara” trwa wystawa indywidualna „Pokuckie tobiwka” ludowej artystki Lubow Makowijczuk-Humen, która stworzyła kolekcję wyrobów z artystycznej obróbki skóry dla Narodowego Muzeum Architektury Ludowej i Życia Ukrainy. Są to męskie i damskie torby — tobiwki, pasy — czeresy, postoły, keptary, sakiewki-torebki, kożuchy, które świadczą o wysokim poziomie tej dziedziny sztuki w XIX — na początku XX wieku. Muzealny zbiór artystycznej obróbki skóry wyróżnia się bogatym asortymentem, oryginalnymi formami, wyrafinowaniem zdobień. Oprócz tego na wystawie eksponowane są wyroby L. M. Makowijczuk-Humen, które znajdują się w zbiorach Kołomyjskiego Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny i Pokucia. W sali wystawowej muzeum widzowie zapoznają się z wielostronnym talentem artystki, z jej wizją piękna, ukraińską ludową mądrością, tradycją i miłością, którymi zawsze wyróżniają się dzieła ludowych mistrzów. Urodziła się Lubow Humen w czarującej pokuckiej wsi Popielniki, położonej na lewym brzegu Czeremoszu na Sniatynszczyźnie, 7 października 1962 roku. Tutaj ukończyła szkołę z wyróżnieniem, w 1977 roku została studentką Kosowskiego Technikum Ludowych Rzemiosł Artystycznych im. W. Kasijana, wydział artystycznej obróbki skóry. Jej nauczycielami byli znani huculscy mistrzowie — M. Wintoniak, I. Mykłanszczuk, R. Dowhaniuk, Ż. Kapinus, K. Proszczuk. Po ukończeniu technikum L. Humen pracowała w Czerniowieckim kombinacie artystyczno-produkcyjnym jako artystka zajmująca się obróbką skóry. Wielki wpływ na twórcze poszukiwania tego okresu młodej artystki miała twórczość znanej artystki, zasłużonej mistrzyni twórczości ludowej Niny Kosariewej. Kształtowanie się twórczej osobowości L. Makowijczuk-Humen trwało przez 10 lat. Głównym źródłem inspiracji stało się dla niej tradycyjne środowisko, historia, zwyczaje i kultura rodzinnych stron. A przede wszystkim rodzinna wieś, rodzina — tata i babcia. W poszukiwaniu własnego stylu starannie studiuje doświadczenia poprzedników, spotyka się z wieloma znanymi mistrzami z Kosowa, Kut, uczy się od nich, pracuje w zbiorach wielu muzeów, kontaktuje się z historykami sztuki i etnografami. Niezmordowana i wytężona praca stała się podstawą sukcesu, który przyszedł do artystki. Jej wyroby eksponowane są na wielu wystawach, są kupowane do zbiorów muzealnych. Oryginalność i wartość prac ludowej artystki polega na tym, że przemyślała ona na nowo ludowe tradycje i bardzo trafnie, taktownie je stylizowała. Lubow Makowijczuk-Humen tworzy wysoce artystyczne przedmioty, naznaczone narodowym kolorytem. Wśród jej dzieł jest duża liczba damskich torebek, adresów okolicznościowych, komplety młodzieżowego stroju kobiecego, pasy, okładki do książek, kosmetyczki, ozdoby. Od razu przyciągają uwagę na wystawie oryginalne, różne pod względem rozmiaru, koloru i ornamentu torby-tobiwki. Niewymagająca tradycyjna forma z zaokrąglonymi rogami doskonale współgra ze spokojnymi, drobnowzorzystymi geometrycznymi ornamentami („Pisanka”, „Wiosenne słońce”, „Pokucka tobiwka”). Wszystkie wyroby na wystawie wykonane są po mistrzowsku i świadczą o tym, że artystka dobrze włada różnymi technikami zdobienia wyrobów skórzanych — tłoczeniem, wypalaniem, aplikacją ze skóry, ręcznym tłoczeniem reliefowym, ażurowym wycinaniem, marszczeniem. Szczególnie lubi różne formy plecionki — kozika, gęsie łapki, krzyżyk, wężyk. Często artystka stosuje podmalowywanie skóry z płynnym przejściem z jasnego koloru w ciemny. Tworząc oryginalne keptary, kożuszki, artystka używa safianu, skóry, metalowych kapsli, guzików, chwostów, wisiorów, kędziorów, ząbków, wąsów, żeberek, bogurodzic — tradycyjnych elementów dekoru stroju narodowego Pokucia i Huculszczyzny. Wśród eksponowanych prac na wystawie przyciągają uwagę męskie i damskie pasy. Od dawna pas był częścią stroju ludowego, a na Przedkarpaciu są one szczególne, bogato ornamentowane. Pasy-czeresy Luby są bogato zdobione metalowymi kapslami, sprzączkami i tłoczeniami, damskie i dziewczęce bukuryjki są malowane i ażurowe, z wyciętymi ażurowymi ornamentami w kwiaty, w ząbki, z tłoczeniem w obrysie, gwiazdkę. W stylu L. Makowijczuk-Humen czuć wyrazistość i profesjonalizm ornamentu, wzajemny związek środków wyrazu z formą i przeznaczeniem wyrobu. W ogóle w jej dziełach dekoracyjne wykończenie zawsze odpowiada formie i jest jego nieodłączną częścią. Na nowo rozwiązuje artystka tradycyjne środki zdobienia skóry gorącym i zimnym tłoczeniem, tworząc obrazy fabularne. Na wystawie artystka demonstruje serię obrazów, nad którymi pracuje już wiele lat. Widzowie z zachwytem oglądają obrazy, panele ze skóry: „Noc na Iwana Kupałę”, „Boże, Ukrainę chroń”, „Motywy kozackie”. Wszystkie wyroby L. Makowijczuk-Humen na wystawie są niskonakładowe, wiele z nich to unikaty. Przyciągają uwagę także suweniry — wisiorki-amulety, pisanki, kosmetyczki, zdobione
Maschinelle Übersetzung
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
1 0 0 3 6
Maschinelle Übersetzung
Text bei der Erkennung beschädigt — lesen Sie die Originalseite
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KW № 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelna Łiubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Łiubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Zastępcy redaktor naczelnej:
Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55
Zastępczyni redaktor naczelnej ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Maschinelle Übersetzung
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Serhij KLYMKO 279-49-47 Dział pracy oświatowej Nadija KYRIAN 270-55-57 Dział korekty Olha MOSZKOWSKA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor dyżurna Natalija ANTONIUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 101B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301236 Nakład we wrześniu — 33 500 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,77 hrywny, na 3 miesiące — 13,71 hrywny.
Maschinelle Übersetzung