W przededniu 150. rocznicy powstania Towarzystwa „Proświta” prezentujemy Państwu rozważania Stepana WOŁKOWIECKIEGO, z którym rozmawiała Switłana Breśławska.
— Stepanie Wasylowiczu, proszę podzielić się myślą o roli „Proświty” w kształtowaniu narodu ukraińskiego i Państwa Ukraińskiego.
— Temat jest aktualny, zwłaszcza że w przyszłym roku będziemy obchodzić 150. rocznicę założenia „Proświty”. Jestem przekonany, że rola „Proświty” w kształtowaniu narodu ukraińskiego i państwa ukraińskiego jest szczególna i kluczowa. Warto pamiętać o czasach założenia tej organizacji. Była to epoka bezpaństwowości, kiedy ziemie ukraińskie wchodziły w skład innych tworów państwowych (Imperium Rosyjskiego, Rzeczypospolitej, Austro-Węgier), kiedy idea ukraińska znajdowała się w ślepym zaułku.
Przednia część ukraińskiej inteligencji wraz z Kościołem założyła „Proświtę”; była ona niejako pierwowzorem Państwa Ukraińskiego w wymiarze duchowym i ideowym. To właśnie ona odegrała ważną rolę w kształtowaniu naszej państwowości. Uważam, że ten projekt jest najbardziej udanym w historii Ukrainy: w warunkach panowania obcych imperiów „Proświta” zajmowała się oświatą, kulturą, strukturami kulturologicznymi (teatry, kółka), działalnością gospodarczą (kasy kredytowe), towarzystwami ubezpieczeniowymi, przedsiębiorstwami, wychowaniem młodzieży. Najważniejszym zadaniem było wychowanie Ukraińców, ludzi, którzy identyfikowali się z narodem ukraińskim. I w tym tkwi historyczna rola „Proświty”.
— Czy mógłby Pan nakreślić lekcje działalności „Proświty” na Prykarpaciu?
— Odrodzona w 1989 roku „Proświta” w postaci Towarzystwa im. T. Szewczenki dała niezwykle wiele. W jej szeregach zjednoczyli się ludzie, dla których ukraińska idea narodowa była na pierwszym miejscu. Choć odrodzone Towarzystwo zadeklarowano jako kulturologiczne, była to alternatywa dla ówczesnej władzy komunistycznej. Właśnie podczas wyborów 4 marca 1990 roku Towarzystwo Języka Ukraińskiego miało możliwość i w pełni ją wykorzystało, aby zmienić system komunistyczny, system władzy w naszym obwodzie i nie tylko w naszym obwodzie.
Jeśli mówić o Prykarpaciu, to wysunęliśmy przedstawicieli z Towarzystwa Ukraińskiego Języka im. T. Szewczenki do rad wszystkich szczebli, począwszy od Najwyższej, a skończywszy na wiejskich. Szczerze mówiąc, nie spodziewaliśmy się takich wyników, ponieważ w zupełnie legalny sposób zastąpiliśmy obcą władzę ukraińską. Zaznaczę, że spośród 12 przedstawicieli w Najwyższej Radzie 11 zostało wysuniętych i popartych przez Towarzystwo Języka Ukraińskiego. Dotyczy to również Iwano-Frankiwskiej Rady Obwodowej i innych rad. Właśnie wtedy reżim komunistyczny u nas na Prykarpaciu, na Lwowszczyźnie i Tarnopolszczyźnie poniósł całkowitą klęskę. Dlatego ta forma „Proświty” w postaci TUM odegrała nadzwyczajną rolę — udało nam się stworzyć w Najwyższej Radzie aktywny blok demokratyczny, który sformalizowano w postaci Rady Ludowej, a w radzie obwodowej siły demokratyczne odniosły przekonujące zwycięstwo. Pamiętam wielką oświatową pracę TUM, które wtedy szybko się rozrosło. Mieliśmy ponad 20 tysięcy członków, oddziały w każdym miasteczku i wsi. Właśnie z Towarzystwa Języka Ukraińskiego wyłoniła się większość partii politycznych — RUCH, Partia Republikańska, Partia Ludowo-Demokratyczna, UChDP.
Obecnie wiele mówi się o ukraińskiej идei narodowej. Uważam, że ukraińska idea narodowa to, z jednej strony, światopogląd, z drugiej — praktyka, w której na czołowe miejsce wysuwają się ukraińskie priorytety narodowe, wartości narodowe. I do nich zaliczyłbym ukraiński język, ukraińską historię (prawdziwą, nieprzekłamaną), ukraińskie wartości duchowe, ukraińską pieśń, ukraiński Kościół. Tę ideę narodową powinna w pełni realizować władza. Tylko wtedy Ukraina będzie mogła liczyć na sukces i dobrobyt. Dziwię się, dlaczego inne narody nie dyskutują o własnych ideach narodowych, a społeczeństwo ukraińskie stale pozostaje w dyskusji?!
Powiedzieć dziś, że nasze państwo realizuje ideę narodową, nie możemy. Dlatego przed „Proświtą” stoją zadania ideologiczne, duchowe, a w konsekwencji organizacyjne. Osobiście swoją pracę rozumiem jako kontynuację pracy państwowej, której oddałem większą część życia, będąc deputowanym Rady Najwyższej dwóch kadencji, przewodniczącym obwodowej rady, obwodowej administracji państwowej, ambasadorem Ukrainy w Azerbejdżanie i Gruzji. Jestem przekonany, że te kwestie są kwestiami państwa, i uważam, że państwo nie docenia działalności, możliwości i potrzeby wprowadzania „Proświty” wśród ludności.
— Kilka słów o Pana koncepcji odrodzenia „Proświty”.
— Tę koncepcję opracowano jeszcze w latach 2003–2004. Rozważając rolę „Proświty”, doszedłem do wniosku, że naszemu społeczeństwu obecnie brakuje ideologii narodowej, a tę funkcję mogłaby z powodzeniem pełnić „Proświta”. W związku z tym zaproponowałem koncepcję odrodzenia „Proświty” w każdej miejscowości, w zakładach edukacyjnych obwodu, w zespołach oświatowych, placówkach ochrony zdrowia, kultury, w kolektywach pracowniczych. Co mieliby robić działacze proświtiańscy? Przede wszystkim — wprowadzać naszą ukraińską ideologię, przekazywać prawdziwe informacje o naszej historii, popularyzować kulturę, pełnić rolę wychowawczą i oświatową.
— Czy udało się Panu w pełni zrealizować opracowany przez Pana regionalny program celowy „Proświta: XXI wiek” na lata 2002—2016?
— Program został zrealizowany na poziomie obwodu. Jeśli mówimy o zabezpieczeniu materialnym i finansowym, to zrealizowano go na poziomie budżetu obwodowego w niemal 90 %, a na poziomie finansowania z budżetów rejonowych zrealizowano bardzo niewiele. Program zatwierdzono dwukrotnie na sesji rady obwodowej, a rada obwodowa zaleciła radom rejonowym opracowanie własnych programów finansowania na poziomie rejonów i miast. Z wyjątkiem Iwano-Frankiwska program faktycznie nie był finansowany, ale cieszę się, że rada obwodowa, na poziomie deputowanych i przewodniczących rady obwodowej, podchodziła do sprawy ze zrozumieniem i odpowiednio finansowała potrzeby „Proświty”. U nas faktycznie jest jedna jedyna organizacja obwodowa, którą finansuje się z budżetu obwodowego, dlatego prowadzimy różnorodne imprezy kulturoznawcze, wydajemy naszą proświtiańską gazetę „Galicka Proświta”, pomagamy rejonowym zrzeszeniom proświtiańskim.
Ciąg dalszy na str. 2
PRZYKŁAD NIEUGIĘTOŚCI DUCHA
DZWON „LITAWRÓW”
160 LAT DZIENNIKA TARASA SZEWCZENKI
12-13 PALETĄ JEJ SŁUŻYŁA TĘCZA
Maschinelle Übersetzung
Zakończenie. Początek na str. 1. — Proszę opowiedzieć, jakie działania przewiduje program celowy na lata 2017—2022. — Są to programy koncertowe, różnorodne obchody, jubileusze, włączając w to działalność unikalnego muzeum czci Tarasa Hryhorowycza Szewczenki. Jak wiadomo, na Przykarpaciu jest najwięcej pomników naszego Kobziarza, które zostały ustawione jeszcze od czasów Austro-Węgier. Dlatego nasze muzeum harmonijnie wpisuje się w upamiętnianie jego postaci. Można mówić także o innych kierunkach działalności: klubie uzdolnionych dzieci, imprezach sportowych itp. — Jak Pan odnosi się do pomysłu wydania historii „Proświty” różnych rejonów naszego obwodu? — Zaplanowaliśmy na przyszły rok wydanie „Historii »Proświty« Iwano-Frankowszczyzny”, gdzie zostanie zebrana historia ogólna i osobno zostaną przedstawione różne rejony. Wydano już zarysy historii „Proświty” Dolinszczyzny, w sprawie Kołomyjszczyzny są poważne wydania. Tymi materiałami zajmuje się przewodniczący organizacji kołomyjskiej Wasyl Hłaholiuk. Cieszę się, że w szeregach „Proświty” są ludzie, którzy byli od początku odrodzenia narodowego, jak już wspomniany Wasyl Hłaholiuk, Hałyna Dzioba — przewodnicząca zjednoczenia rejonowego w Tłumaczu. Aktywnie pracuje „Proświta” w Dolinie, w Wierchowinie — Wasyl Nahirniak, na Kosowszczyźnie. Praktycznie w całym obwodzie mamy aktywistów, którzy mimo wszystko pracują, uważając swoją działalność za pełne poświęcenia służenie narodowi ukraińskiemu. — W przyszłym roku będziemy świętować 150-lecie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Jak Pan widzi ten jubileusz? — Już wspominałem o wydaniu „Historii »Proświty«”, na które potrzebne są zasoby. Z pomocą władz stworzymy komitet organizacyjny dla uczczenia jubileuszu, opracujemy odpowiedni plan działań. Przede wszystkim będą to działania dla placówek oświaty i kultury. Będzie to poważne wydarzenie, także w planie historycznym. Oczywiście zaproponujemy działania również na poziomie ogólnoukraińskim. Myślę, że rok 2018 zostanie ogłoszony rokiem „Proświty”. W naszych uniwersytetach, koledżach utworzono komórki, których głównym zadaniem jest przekazywanie tradycji proświtańskich młodzieży. Kilka lat temu wystąpiłem z pomysłem konieczności modernizacji „Proświty”. Wiele osób postrzega nasze stowarzyszenie społeczne jako coś archaicznego, z minionego lub przedminionego stulecia. Taka opinia jest błędna. Dlatego „Proświtę” należy zmodernizować. Trzeba zawęzić kierunki naszej działalności, wzmacniając te, które dzisiaj są kluczowe — kierunki duchowości, ochrony języka ukraińskiego, kultury, historii, cerkwi, pracę w planie ukraińskiej ideologii państwowej. Właśnie o ukraińskiej ideologii państwowej dotąd nie mówiono, bo uważano, że to przeżytek totalitarnej przeszłości. Ideologią w tamtych czasach zajmowała się partia i aparat partyjny w szczególności, z odpowiednimi stanowiskami sekretarzy-ideologów. Odrzucono komunistyczne postulaty i na tym miejscu powstała pustka. W polityce, jak i w życiu, nie bywa pustki, dlatego to miejsce wypełniło się innymi wartościami moralnymi, w szczególności konsumpcyjnymi. W wielu regionach wprowadzono tak zwany „ruski mir” — teraz widzimy jego negatywne skutki w postaci aneksji Krymu i wojny w Donbasie. Jeśli nie ma świata ukraińskiego, to pojawia się inny świat w szerokim rozumieniu tego słowa, pojawiają się ideologie innych państw. Dlatego uważam, że „Proświta” powinna pełnić rolę przewodnika ukraińskiej ideologii państwowej. Swego czasu wysuwałem pomysł o konieczności opracowania i zatwierdzenia ogólnonarodowego programu zbliżenia regionów Ukrainy. Ja i teraz uważam za poważne przeoczenie, że taki program zignorowano. Dlatego należałoby go zatwierdzić na poziomie ogólnonarodowym dla wspierania konsolidacji regionów. Przenikałby on wszystkie kierunki rozwoju społecznego. Gdyby coś podobnego zrealizowano jeszcze za czasów L. Kuczmy, to teraz nie mielibyśmy problemów w Donbasie i na Krymie. Tamten okres odznaczał się bardzo potężnym zasobem administracyjnym i dzięki temu taki program można było wcielić w życie. Niestety, w sytuację wmieszały się czynniki destrukcyjne i w rezultacie otrzymaliśmy wojnę oraz aneksję. To oczywiście inna kwestia, ale podkreślam, że taki program jest aktualny również dzisiaj. — Przygotowując się do zjazdu „Proświty”, jakie kwestie proponuje Pan poddać pod dyskusję? — Będę miał możliwość wystąpienia, więc omówimy koncepcję modernizacji „Proświty”, gdyż taka struktura jest potrzebna społeczeństwu. Musimy skoncentrować się na węższym kręgu kwestii: duchowość, edukacja, środki nowoczesnych technologii, nowoczesne metody, które mogą być efektywne w naszej działalności. To wychowawcza rola „Proświty” i musi ona być zapewniona. W planie wychowawczym mamy kwestie problematyczne, które wymagają rozwiązania. W szczególności niedawno w naszym środowisku proświtańskim pojawił się pomysł uczczenia pamięci tych setek tysięcy, a według niektórych danych nawet miliona naszych rodaków, których deportowano z terytorium obwodu. Taki punkt przesiedleńczy władza radziecka zorganizowała w Broszniowie i zaproponowaliśmy zbudowanie tam kompleksu memorialnego pamięci ofiar deportacji. Projekt przewiduje odtworzenie obiektów, które istniały w tamtych strasznych czasach (z drutem kolczastym, psami, wieżami), aby wspomniano o naszych przodkach, wysłanych etapem na Sybir, do Kazachstanu, na Kołymę. Dlaczego poruszamy tę kwestię? Taka straszna tragedia, a w całej Ukrainie nie ma ani jednej wzmianki o niej. W tym planie „Proświta” powinna wystąpić z inicjatywami, z apelowaniem do władz. Druga propozycja również dotyczy naszego dziedzictwa historycznego. Widzimy, że władza często nie jest zainteresowana obiektywnym naświetlaniem nawet najnowszej historii. Mam na myśli wydarzenia związane z historią odzyskania ukraińskiej państwowości. Przy Muzeum Walk o Wolność w Iwano-Frankowsku zaplanowano dobudować i stworzyć muzeum najnowszej historii Przykarpacia, gdzie zostanie naświetlona działalność RUCH-u, „Proświty”, Towarzystwa Języka Ukraińskiego, Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, wspomniano o ludziach, którzy walczyli o odzyskanie ukraińskiej państwowości. Mijają lata i widzimy, że pojawiają się ludzie, którzy mówią, że nasza niepodległość spadła nam z nieba jako prezent, że dopiero teraz musimy płacić za nią krwią. Zrozumiałe, że warunki wtedy były sprzyjające, ale były też tytaniczne wysiłki aktywistów, członków rady narodowej, byli ludzie, którzy jako pierwsi podnosili niebiesko-żółte flagi, propagowali i agitowali za niepodległością, wreszcie ludzie głosowali za niepodległością. A dzisiaj odnosi się wrażenie, że ta strona z najnowszej historii Ukrainy jest wyrwana. Tak nie będzie i „Proświta” musi odgrywać kluczową rolę w zachowaniu naszej historii, pewnie stać na straży interesów ukraińskich.
Często mówimy, że „Proświta” jest słabo finansowana. Te rzeczy są ze sobą powiązane. „Proświta” w terenie musi pokazać wynik swojej działalności, a z drugiej strony musi istnieć pełne zrozumienie władzy, że do budowy państwa i przeprowadzania reform potrzebne jest wsparcie szerokiej pracy oświatowej. Jako masowa, rozgałęziona struktura, „Proświta” mogłaby zaproponować swoje usługi, a działalność organizacji wypełniłaby się treścią państwowotwórczą. Gdyby udało się zrealizować na całej Ukrainie naszą koncepcję wprowadzenia we wszystkich placówkach oświatowych komórek „Proświty”, młode pokolenie stałoby się narodowo świadome, a społeczeństwo — skonsolidowane wokół ukraińskich wartości narodowych. Nie będzie przesadą moje przekonanie, że my, proświcianie, wykonujemy ogólnonarodową sprawę. Rozmawiała Switłana BRESŁAWSKA
Maschinelle Übersetzung
Natalia HUMNYCKA, Lwów. Po raz pierwszy w ciągu niemal stu lat swojego istnienia (1921—2017) jedna z najstarszych organizacji praw człowieka na świecie, PEN Club (International PEN, PEN Club), przeprowadziła swoje dyskusje na Ukrainie. W dniach 18—24 września 2017 r. Lwów stał się światowym centrum dyskusji literackich, filozoficznych i intelektualnych w ramach 83. międzynarodowego kongresu PEN, który dziś zrzesza profesjonalnych pisarzy ze 101 krajów i obejmuje 144 autonomiczne narodowe centra PEN. Na kongres zjechali znani literaci i tłumacze z ponad 70 krajów świata w liczbie 200 uczestników. Prezydent PEN International Jennifer Clement podkreśliła, że decyzja o przeprowadzeniu kongresu na Ukrainie była podyktowana chęcią wsparcia Ukraińców w czasie rosyjskiej propagandy, ochrony prawdy, wolności i literatury. W słowie powitalnym do uczestników kongresu mer Lwowa Andrij Sadowy podkreślił, że w rzeczywistości wszyscy walczymy z niewolnictwem i nieprawdą, a PEN ma unikalną możliwość głoszenia prawdy. Główny temat kongresu — jak odróżnić prawdę od propagandy — był rozważany w kontekście rosyjskiej propagandy na Ukrainie, która dzieli ukraińskie społeczeństwo wewnątrz kraju i ma wielki wpływ na światową opinię. Mówiono o utracie wolności i istnieniu propagandy w innych krajach, takich jak na przykład Chiny, Węgry czy USA. Kongres rozpoczął się od akcji wsparcia dla Ołeha Sencowa, którego rosyjski sąd skazał na 20 lat więzienia za rzekomy terroryzm. Ta odważna postać stała się symbolem walki o uwolnienie wielu pisarzy, dziennikarzy i działaczy społecznych, którzy cierpią za wolność słowa. Uczestnicy kongresu przygotowali dla rządu Ukrainy rekomendacje dotyczące wspierania śledztw w sprawie zabójstw dziennikarzy, wśród których jest m.in. Pawło Szeremet, a do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka skierowali wniosek dotyczący prześladowań Tatarów na Krymie. W ramach kongresu odbyło się wiele ciekawych spotkań, okrągłych stołów i wykładów. Na szczególną uwagę zasługuje spotkanie z prezydentem Francuskiego Centrum PEN Sylvestre’em Clancierem na temat: „Filozofia w literaturze”. Sylvestre Clancier jest autorem ponad 20 tomików poetyckich i książek eseistycznych. Spotkanie otworzył dyrektor Alliance Française we Lwowie, przedstawiciel Ambasady Francji we Lwowie Nicolas Facino, moderował ukraiński filozof, dyrektor Centrum Badań Europejskich Humanistycznych Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” Kostiantyn Sigow, a tłumaczenie symultaniczne wykonała wykładowczyni Alliance Française we Lwowie Olha Kahało (Surmak). Dyskutant rozpoczął swoją rozmowę od myśli Aldousa Huxleya, że filozofia uczy wątpić w to, co jest prawdą, a propaganda przekonuje nas, by wierzyć w to, co prawdą nie jest. W tym tkwi główne niebezpieczeństwo propagandy, zwłaszcza w dobie globalizacji. Rozwijanie tematu Sylvestre Clancier zaczął od odwołania się do antycznych pisarzy i myślicieli. Związek literatury i filozofii, zdaniem Clanciera, jaskrawo demonstruje twórczość epistolarna Seneki, którą uważa on za swoisty przewodnik mądrości. Kolejnym palącym problemem jest problem relacji władzy i artysty, w szczególności pisarza i filozofa. Przytacza twierdzenie Platona z jego „Państwa”, że filozof musi być imperatorem, a imperator filozofem. To model idealnego przywódcy, który niezwykle trudno zrealizować. Przytoczył przykład Macrona, który w swojej działalności odwołuje się do filozofii. Temat relacji władzy i filozofa (czy literata) zawsze był bardzo aktualny i niebezpieczny. Przywołał tragiczny przykład Seneki i Sokratesa. Dziś taką samą sytuację obserwujemy w przypadku filozofów, literatów i dziennikarzy, m.in. w Turcji i Chinach. Prawdziwi pisarze mają niezwykłą siłę wewnętrzną, ich dzieła wzywają do wolności. Na przykład François Villon i Taras Szewczenko znaczną część życia spędzili w więzieniu, ale nie złamali się, nie stracili wiary w wolność i braterstwo. Pisarze buntują się przeciwko niesprawiedliwości społecznej, uciskowi praw i wolności nie tylko jednostki, ale i zniewolonych narodów. Wspomnijmy chociażby obronę ludów kaukaskich przez Szewczenkę, a narodu ukraińskiego przez Bjørnsona. Prelegent podkreślił, że fundamentem każdego pisarza czy filozofa powinno być czytanie w przestrzeni i czasie. To właśnie czytanie jest niewyczerpanym źródłem idei i postępu. A ponadto jest to obiektywna droga do samopoznania, wzajemnego poznania, zrozumienia i tolerancji. Droga do własnej godności i szacunku dla drugiego człowieka. Sylvestre Clancier zwrócił uwagę na utwór Alberta Camusa „Obcy”, którego sens polega na tym, że aby szanować innych, trzeba przede wszystkim szanować siebie, stać się godnym człowiekiem. Wspomniał prelegent także Victora Hugo, który bronił republiki jako idei światowego porozumienia, idei „wolności, równości, braterstwa”. Właśnie egzystencjalna formuła „wolności, równości, braterstwa” jest fundamentem, który łączy wielkich filozofów i wielkich pisarzy. Synergia ich myśli na bazie tego fundamentu przekształca Słowo w skuteczną broń przeciwko nieprawdzie i agresji informacyjnej. Łesia Ukrainka ponad sto lat temu pisała: „Słowo, tyś moją jedyną bronią…”. Mówiono także o wpływie muzyki na literaturę i filozofię, a także o problemach moralno-etycznych wyboru postawy i wartości światopoglądowych pisarza. W związku z tym Sylvestre Clancier zaktualizował myśl, że pisanie i czytanie to akt wolności, to sposób na powiedzenie, że jesteśmy wolni. To skuteczny protest przeciwko barbarzyństwu i manifestacja obrony prawdziwych wartości ludzkich. Co ciekawe, w ramach Forum Wydawców we Lwowie (które odbyło się tuż przed Kongresem PEN) w Domu Franki odbyła się debata na podobny temat w kontekście obecnej sytuacji na Ukrainie, w której dyskutantami byli znani ukraińscy aktywiści społeczni: filozof Wachtang Kebuladze, pisarz Wołodymyr Jermolenko i polityk-dyplomata Danyło Łubkiwski. Formuła „wolności, równości, braterstwa” stała się kamieniem węgielnym debaty. Fakt ten świadczy o wzroście aktualności tej idei i o jej realnych podstawach. A pisarze, podobnie jak politycy, muszą być realistami i opierać się na realistycznych punktach odniesienia. Słowa Émile’a Zoli — „Kiedy prawdę chowa się w mroku podziemi, nabiera ona tam tak nieodpartej siły, że w pewnym momencie dochodzi do wybuchu, który niszczy wszystko” — powinny stać się ostrzeżeniem dla możnych tego świata i bodźcem do przełamania strachu przez elitę społeczeństwa, do której bezsprzecznie należą literaci i filozofowie.
Maschinelle Übersetzung
Ołeh HRYNIW, profesor, m. Lwów
Jak donosiły środki masowego przekazu, aby pracować jako konduktor (lub konduktorka) pociągu w dzisiejszym Kazachstanie, trzeba zdać egzaminy z języka kazachskiego i historii narodu kazachskiego. Teraz wyobraźmy sobie, że taki porządek wprowadzono na Ukrainie. Na reakcję nie trzeba byłoby długo czekać. Na przykład, deputowana Tetiana Bachtiejewa jako doktor nauk medycznych, zapewne żądałaby uchylenia tej normy, bo kandydaci do pracy w pociągach od języka ukraińskiego odczują bóle głowy, a jeszcze, być może, zachorują na krztusiec od wymowy niektórych dźwięków, które nie są właściwe dla „języka” Moskali. Za to dobrze wiemy: ustawa Kolesniczenki-Kiwałowa na zdrowie ukrainofobów rzekomo wpłynęła pozytywnie, dlatego donbaska deputowana ją poparła. Czyżby lekarka tak nisko oceniała poziom intelektualny naszych obywateli, że wątpi w ich zdolność do nauczenia się języka państwowego? Bachtiejewa nawet oskarża nasze władze: „Osobiście ja, jako deputowany i obywatel (kiedy już wrogów Ukrainy pozbawią ukraińskiego obywatelstwa? — O. H.), występuję kategorycznie przeciwko zaproponowanej reformie edukacji. Nowości nie niosą celu dania wysokiego poziomu edukacji, wypuszczania ze szkół wykwalifikowanych uczniów. Reforma przeciwnie, przeciąga proces nauki, pogarsza dostępność edukacji”. Jest nawet przekonana, że tę reformę wkrótce odwołają, bo, jak wiemy, dla jej współmyślicieli państwowy język ukraiński jest jak czerwona płachta przed rozwścieczonymi bykami. Nie mogę pojąć, dlaczego wyborcy dopuścili takich ukrainofobów do sali parlamentarnej. Posłuchajmy, co mówi opatentowany „opozycjonista” z obozu przefarbowanej bandooligarchii Jurij Bojko o wrześniowym wystąpieniu prezydenta przed parlamentem: „Wystąpienie prezydenta rozczarowało… my tak i nie usłyszeliśmy, w jaki sposób będzie rozwijać się kraj. U Poroszenki nie ma planu, nie ma jasnego obrazu, nie ma odpowiedzi, jak przezwyciężyć kryzys gospodarczy”. Zapewne taki plan czy taki jasny program mają zwolennicy Janukowycza. O planie regionalów dowiedzieliśmy się z tak zwanych „Porozumień Charkowskich”, które zalegalizowały na długi termin przebywanie w ukraińskim Sewastopolu floty wojennej wrogiego państwa, co dało możliwość czekistowskiej Federacji Rosyjskiej okupować Półwysep Krymski. Przy wsparciu Janukowycza i jego partii, czołowe miejsce w której zajmował Ju. Bojko, rozpoczął się obecny kryzys gospodarczy. Przypomnijmy, jakie środki wywieziono za granicę! Liczyć na to, że opozycyjny (w rzeczywistości ANTYPAŃSTWOWY) Bojko wyprowadzi Ukrainę z kryzysu, jest daremne! Jego cel jest inny: wystawić się przed światem w takim świetle, że tylko Bojko jako przyszły pretendent na stanowisko prezydenta ma optymistyczny program gospodarczy dla splądrowanego przez Moskali (sojuszników czy mentorów bandooligarchów w Radzie Najwyższej Ukrainy) naszego Donbasu i całego państwa, które niechybnie przekształci w moskiewską kolonię według białoruskiego wariantu. Wtedy będzie „rozwiązana” kwestia językowa, to znaczy zdeptane pędy języka ukraińskiego jako państwowego. Ukrainofoby buntują się dlatego, że język państwowy teraz mają uczyć gruntownie w szkołach mniejszości narodowych, a to, z jednej strony, oddala Ukraińców od Moskowii, a po drugie, sprzyja utwierdzeniu ukraińskiego narodu politycznego na ukraińskiej podstawie językowej. Tutaj stosownie jest przypomnieć słowa naszego filozofa języka Ołeksandra Potebni: „Język jest zarazem drogą uświadomienia estetycznych i moralnych ideałów, i pod tym względem odmienność języka nie jest mniej ważna, niż pod względem poznania”. Bez wątpienia, nauka języka państwowego nie przeszkadza przedstawicielom mniejszości narodowych doskonalić znajomość języka ojczystego za przykładem cywilizowanych krajów. Jednocześnie zapytajmy: czy mogą ukraińscy obywatele nie znać języka państwowego? Jak oni mogą pracować dla ukraińskiego społeczeństwa? Oderwanie Ukrainy od Moskowii ma nie tylko znaczenie polityczne i gospodarcze, bo Ukraińcy wzmocnią bezpośrednie kontakty z przodującymi narodami europejskimi i północnoamerykańskimi, ale i pomoże ostatecznie skończyć z „straconym czasem” (M. Drahomanow), który nastał po unii perejasławskiej (1654 r.). Jego skutki są opłakane! Sto lat po zniesieniu Hetmanatu liczba szkół na tę samą liczbę ludności ukraińskiej zmniejszyła się prawie dziesięciokrotnie. Trzeba zaznaczyć, że wcześniej ukraińskie szkoły wspierały Cerkiew i kozactwo siczowe. Pod koniec XVIII w. nasza Cerkiew zależała od Moskwy, a kozactwo siczowe przestało istnieć. Po tragedii połtawskiej wojna Moskowii przeciwko Ukrainie była skierowana przede wszystkim przeciwko naszemu językowi. Rodzimy badacz Ołeksandr Bordgard (1919—2002) pisał: „W tej permanentnej wojnie przeciwko Ukrainie, którą prowadziła Rosja we wszystkie czasy swojego istnienia, niemałą rolę odegrała też walka o zniszczenie języka ukraińskiego jako podstawy ukraińskiej kultury oraz mentalności narodowej. My dzisiaj, kiedy ta walka zaostrzyła się do niesłychanych rozmiarów, rozumiemy to lepiej niż kiedykolwiek”. Walkę przeciwko językowi ukraińskiemu imperialni ukrainofoby nawet „uzasadniali” powoływaniem się na domorosłych janczarów. Imperialny minister spraw wewnętrznych hrabia P. Wałujew pisał: „Sami Małorusini bardzo gruntownie dowodzą, że żadnego języka małoruskiego nie było, nie ma i być nie może i że narzecze ich, używane przez lud prosty, jest tym samym językiem rosyjskim, tylko zepsutym wpływem na niego Polski”. Jak uważają badacze, pod „Małorusinami” hrabia miał na myśli tylko renegata, donosiciela M. Juzefowycza, który pochodził z rodu kozackiego, ale zaprzedał się ciemiężycielom. Czytając te słowa, od razu czujesz ich stronniczość: wszak pierwszy klasyk nowej literatury ukraińskiej pracował w Połtawie, która była zniewolona przez Moskali i nie mogła doznać polskiego wpływu. Ciekawe, że na otwarciu pomnika Iwana Kotlarewskiego (1903 r.) władze pozwoliły występować w języku ukraińskim tylko Galicjanom, którzy przyjechali z Imperium Austro-Węgierskiego. Jednak zakaz władz złamała znana pisarka Ołena Pcziłka, matka Łesi Ukrainki. Nieubłagany czas zmuszał ciemiężycieli do odwrotu. Rok później w akademickim zbiorze „Statji po sławjanowiedieniju” w Petersburgu została wydrukowana w języku ukraińskim artykuł M. Hruszewskiego „Ogólny schemat „ruskiej” historii i sprawa racjonalnego układu historii wschodniego słowiańszczyzny”. Pod koniec ubiegłego wieku w chórze ukrainofobów zabrzmiał głos „wielkiego humanisty” A. Sołżenicyna, który wtedy osiedlił się w amerykańskim stanie Vermont: „…W oderwanej Galicji, przy austriackim podjudzaniu, zostały wyhodowane zniekształcony ukraiński nie-narodowy język, naszpikowany niemieckimi i polskimi słowami, i pokusa oduczenia Karpatorusinów (Ukraińców Zakarpacia. — O. H.) od rosyjskiej mowy, i pokusa pełnego ukraińskiego separatyzmu”. Ukrainofob, którego matka Taisija Szczerbak jest z rodu ukraińskiego, nie przejmuje się tym, że na Uniwersytecie Lwowskim wykładał historyk M. Hruszewski — i galicyjscy studenci rozumieli jego język ukraiński. W końcu, porównajmy język utworów naszych pisarzy XIX — początku XX w. Galicjan Markijana Szaszkewycza, Iwana Franki, Mychajła Jackowa i Naddnieprzan Panasa Myrnego, Iwana Neczuja-Łewyckiego oraz Mychajła Kociubynskiego — zobaczymy, że Zbrucz nie podzielił ludności ukraińskiej na dwie wspólnoty narodowe według cechy językowej. Oczywiście, próby reanimowania języka ukraińskiego w zmoskwiczonych regionach i wśród mniejszości narodowych — zadanie niełatwe. Za czasów reżimu totalitarnego władza kompartyjna kierowała swoje wysiłki na bezpardonowe niszczenie języka ukraińskiego w tych regionach, gdzie on zachowywał się w miastach. Chodzi o region Zachodni, w szczególności Lwów jako miasto z silnymi tradycjami ukraińskimi. Nawet została zatwierdzona osobna uchwała o „pracy wychowawczej” wśród ludności obwodu lwowskiego, a obwodową władzę kompartyjną objął W. Dobryk, protegowany sekretarza generalnego Breżniewa. Jednak za czas, który upłynął po wyjściu Ukrainy z sowieckiego „jarzma”, problemom reukrainizacji ludności, ściślejszym kontaktom Ukraińców wschodu i zachodu nie poświęcano należytej uwagi. Wyjątkiem były tylko święta Bożego Narodzenia, kiedy uczniowie ze wschodnich obwodów przyjeżdżali do Galicji, zapoznawali się z tradycjami narodowymi. Nie można pochwalać polityki kadrowej, kiedy na odpowiedzialne stanowiska państwowe mianowano osoby, które nie znały języka państwowego. Cudzoziemcom, przeciwko którym wszczęto sprawy karne w ojczyźnie, nadawano ukraińskie obywatelstwo z naruszeniem obowiązującego ustawodawstwa. Stąd — fenomen byłego kierownika
Odesszczyzny M. Saakaszwilego, co negatywnie wpływa na wizerunek naszego państwa za granicą. Należy podkreślić, że również obecnie stanowiska państwowe zajmują obywatele, którzy przez kilka lat nie zdołali nauczyć się języka państwowego. Pomimo działań podjętych przez kierownictwo parlamentu, część parlamentarzystów występuje na posiedzeniach plenarnych w języku agresora. Zachowaniu statusu językowego w Ukrainie niemało sprzyja działalność Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego, który jest podporządkowany klerykałom w państwie prowadzącym agresywną wojnę przeciwko Ukrainie, a do języka ukraińskiego odnosi się negatywnie. Istnienie takiej konfesji w naszym państwie sprzeciwia się elementarnej logice. Język agresora rozbrzmiewa w transporcie. W miejskich marszrutkach z reguły częstuje się pasażerów nagraniami „Szansonu” i „Russkogo radio”. Niewłaściwy przykład daje telewizja. Nie wspominając już o ogłoszeniach, w których roi się od „zud”, „szkodnik” i innych podobnych arcydzieł. Wyjątkiem nie jest w tym nawet „Głos Ameryki”, który jest transmitowany w Ukrainie. Działania podejmowane przez Ministerstwo Kultury nie przynoszą odczuwalnych skutków. Zrozumiałe, że nie obejdzie się bez sankcji wobec odpowiednich podmiotów prawa. Czyż nie tak działają we Francji, Polsce czy innych państwach? W wielu placówkach oświatowych również nie przestrzega się konstytucyjnej normy o języku. Na przykład podczas przerw kierownicy szkół i nauczyciele rozmawiają z uczniami czy pracownikami technicznymi w języku agresora. Przykro, że niektórzy rektorzy uczelni nawet w telewizji ignorują język państwowy. To samo trzeba powiedzieć o imprezach masowych na różnych szczeblach. Niezwykle niepokojąca jest sytuacja z czasopismami. Nawet w kioskach i urzędach pocztowych miasta Lwowa nie uda się kupić takich gazet jak „Słowo Proświty”, „Literaturna Ukrajina”, „Ukrajinśka literaturna hazeta”. Za to są one wypełnione prymitywnym rosyjskojęzycznym chłamem. Kiedy słucham języka dzisiejszej młodzieży, robi się przerażająco. Roi się od grubych wulgaryzmów, wulgarności, którą można zakwalifikować jako chuligaństwo i pociągnąć do odpowiedzialności karnej. Zastanówmy się nad pytaniem: za co giną nasi młodzieńcy w Donbasie? W świadomość społeczną przeciętnego obywatela wbiła się „mądrość”: „Gławnoje nie jazyk, a sztoby czełowiek był chorosz!”. Przypominam sobie, jak w rejonie górskim wojskowy w stopniu kapitana czy majora oświadczył: „Gławnoje, sztoby było poniatno, a nie jazyk”. Ówcześni ukrainofobowie usprawiedliwiali swoją niechęć do języka ukraińskiego „żelaznym argumentem”: „Ja gowariu jazykom Lenina!”. Oczywiście języka Marksa nie znali. Musimy uświadomić sobie, że Moskwa trzyma się zasady: „Russkij mir tam, gdie gospodstwujet russkij jazyk!”. A gdzie panuje „jazyk”, tam w każdej chwili może pojawić się „russkij sołdat”, aby bronić „russkojazycznoje nasielenije”. Nie trzeba zapominać, że proces reukrainizacji jest hamowany przez to, że wielki biznes trafił w nieukraińskie ręce. Jeszcze do dziś państwo nie stworzyło pełnej struktury społecznej narodu ukraińskiego. W takich warunkach o narodowo-duchowym odrodzeniu mówić trudno. Język agresora panuje monopolistycznie w niektórych gałęziach gospodarki narodowej. Prywatni właściciele cynicznie nie przestrzegają obowiązującego ustawodawstwa o języku. Rację mają ci analitycy, którzy proponują zwrócić szczególną uwagę na wsparcie narodowego małego i średniego biznesu. Jeszcze w czasie przedwojennym w obwodach galicyjskich kooperacja osiągnęła szeroki rozmach w różnych sferach. Obecnie najbardziej aktywni nasi obywatele wyjeżdżają pracować za granicę, gdzie są gotowi na każdą niewykwalifikowaną pracę. Jak przyciągnąć tych ludzi do pracy na ojczystej ziemi? — to pytanie, które stoi przed patriotycznymi biznesmenami. Przeprowadzenie reformy terytorialnej w naszym państwie może mieć przeciwne skutki w sprawie utrwalenia języka ukraińskiego. Wszystko zależy od tego, kto stanie na czele organów samorządu lokalnego. Nie może nie niepokoić to, że w Ukrainie nie ma potężnej partii narodowej, która broniłaby interesów ukraińskiej ludności. Utracił dawne pozycje Ludowy Ruch Ukrainy. Brak innych partii o orientacji narodowej. Nie ma frakcji parlamentarnej partii „Swoboda”, która reagowała na naruszanie przez deputowanych ludowych statusu językowego. Chronić i utrwalać język państwowy mogą organy państwowe, ale wykazują one obojętność. Zatem trzeba liczyć się z realiami. Sądzę, że warto pomyśleć nad przekształceniem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki w narodową partię patriotyczną, wokół której zgrupują się inne siły patriotyczne. Do tego nie trzeba będzie wkładać nadmiernego wysiłku. Za program takiej partii warto przyjąć Program LRU, który obecnie wpadł pod wpływ sił oligarchicznych, a im interesy narodowe są obce. Inne siły patriotyczne muszą wystąpić jednolitym blokiem, stawiając w centrum swojej działalności nadanie Państwu Ukraińskiemu charakteru narodowego. Tragedia dzisiejszych partii polega na tym, że z reguły przekształciły się one w kluby biznesowe, które obsługują określone grupy oligarchiczne. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” narodziło się jako organizacja kulturalno-oświatowa. Obecnie warto nadać jej charakter polityczno-oświatowy. Nowa partia musi opierać się na narodowym średnim i małym biznesie, który jest zainteresowany osłabieniem wpływu wielkiego biznesu i demontażem systemu oligarchicznego, stworzonego głównie za prezydentury L. Kuczmy. Obecnie walka międzypartyjna nie odpowiada interesom narodowym. Jeśli taka polityka będzie trwała nadal, Ukraina jako niepodległe państwo i jako naród jest skazana na zagładę. Choć to dziwne, musimy wracać do 1991 roku, kiedy Ludowy Ruch Ukrainy nie został w porę przekształcony w partię polityczną. Górę wzięły bezpodstawne ambicje, kieszonkowy „wódzizm”, dały o sobie znać waśnie. Skutki są oczywiste: ustanowiony system oligarchiczny z partii biznesowych, którym obce są interesy narodowe, zahamowane budowanie państwa narodowego, interesom narodowym przeciwstawione interesy korporacyjne, których celem jest nadmierne wzbogacenie się kosztem milionów wywłaszczonej ludności.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
się na wieś. Zrobiłem to samo. Z jakiegoś powodu zapragnąłem zapamiętać Strzelce na całe życie. Zapamiętać już bez starej cerkwi i rodzinnego domu, z opaloną czereśnią, która coraz bardziej się ode mnie oddalała, tak jak moje opalone przez nieszczęścia dzieciństwo. Już w lesie zszedłem z wozu i szedłem obok ojca. Zdawało się, że zasłoniłem się ojcem przed tym lasem. Jak się okazało — nie bez powodu. Miała nas napaść banda Jana Swatka. Ale przeszkodził jej oddział Chełmskiej Samoobrony. Eskortował nas w odległości strzału aż do samego Bugu. Przed Bugiem strzelcy samoobrony zawrócili: żeby nie wpaść w oczy owym „pełnomocnikom”. Chłopcy rozumieli, że tak zwani ukraińscy burżuazyjni nacjonaliści nie mają prawa okazywać swoich sympatii wobec nas, bo mogą jedynie przyczynić się do tego, że punkt naszego ostatecznego przeznaczenia okaże się nie w Nowo-Chortycy, a znacznie dalej — na przykład za grzbietem Uralu. We Włodzimierzu Wołyńskim tułaliśmy się kilka dni na rampie. Deszcz, nie ma gdzie się schować. A jak wyjrzało słońce — bardzo się ucieszyliśmy: wreszcie licha odzież wyschnie. Nie wiem dlaczego, ale zapamiętałem łąkę naprzeciwko dworca, a na niej mojego rówieśnika, który szedł i na całą łąkę śpiewał: Ściel, ściel, Maryno, pierzynę, Ja do ciebie spać przyjdę! Może dlatego, że bardzo chciało się spać. I to jeszcze na pierzynie! Melodia tej piosenki do dzisiaj brzmi w moich uszach. To chyba najjaśniejszy promień w pamięci mojego wygnania. Już z na wpół rozbitego wagonu towarowego zwróciłem uwagę na dużą liczbę zestrzelonych samolotów. Zwłaszcza pod Kijowem. I Dniepr zapamiętałem. Szeroki i potężny. Rzeczywiście, rzadko który ptak doleci do jego środka. Z czasem do tej rzeki często biegałem, przepływałem na wyspę Chortyca, błądziłem po niej. Oczywiście, wtedy wielu rzeczy nie wiedziałem o bohaterskich czynach tej wyspy. A jednak kozacki ślad w duszy wygnańca-chełmszczaka pozostawił na zawsze. W niemieckiej wsi Nowosłobidka w rejonie Wierchnie-Chortyckim mieszkaliśmy do czerwca 1946 roku. Zbliżał się straszny głód. Już grasował po naddnieprzańskich wsiach. Ale nie tylko on nas przerażał. Pamiętam, chełmszczacy kolędowali: Nowa radość nastała, która nie bywała, Gwiazda jasna na obczyźnie nam już nie zajaśniała. W kołchozie wszystko było nie tak. I nasi ludzie nie zaakceptowali kołchozu. Ojciec zbierał się na Wołyń. „Stamtąd bliżej do Strzelec” — mówił. A jak wyjeżdżał, to i mnie wziął ze sobą. Matka wycierała oczy rąbkiem chusty: „Wy choć nie zapomnijcie po nas przyjechać”. Teraz już i ja miałem co wspominać. A z czasem nawet napisałem takie wersy: Jak ty żyjesz, wiosko moja? Jak się masz za sinym Bugiem? Jak niebo tam twoje żyje? Z Bogiem czy już bez Boga? Jak odpoczywa mój ród na cmentarnym krzyżu? Jak mój prapradziad, pradziad, dziad? Czy nie wywrócono ich kości? Niedawno byłem w rodzinnej wsi i mogę odpowiedzieć: jak i z której strony podchodzić do cmentarza. Przede wszystkim na cmentarzu rzuca się w oczy wysypisko śmieci.
Maschinelle Übersetzung
Josyp STRUCJUK, m. Łuck Dopóki żyć będę — pamiętać będę ten jasny jesienny dzień. Chuda szkapa ciągnie półpusty wóz. Matka i siostrzyczka siedzą z tyłu, a na przodku — ja. Jako woźnica. Jest mi ciekawie. I nawet jakoś wesoło. Prawda, dopóty, dopóki nie przenoszę wzroku w stronę ojca. Ojciec, kładąc dłoń na obojczyku, idzie obok wozu. Ojciec ma zaledwie pod czterdziestkę, a już jest garbaty. Garbaty od żalu. Zauważam, że odwraca ode mnie twarz. Dopiero później zrozumiem go. Człowiek już po raz drugi opuszcza rodzinną ziemię. Po raz pierwszy — w 1915 roku, akurat w moim wieku. Może tak samo, jak i ja, siedział na przodku wozu na początku swojej ciężkiej drogi aż w gubernię tambowską do wsi Łozowa, zdaje się, rejonu iwanowskiego. Tam, żeby przeżyć, musiał paść owce u „pana”, a potem rozpalać piec w szkole i „nosić wodę uczniom”. A jeszcze i uczyć się. Chłopczyna ten jako tako znał język ukraiński, a tutaj od razu przyszło mu uczyć się zupełnie nieznanej mu „kacapskiej”. I niedługo potem zostać pierwszym uczniem w szkole. Zbałamuceni rewolucją nauczyciele wróżyli Jegorowi (tak chłopczynę nazywano we wsi) udaną karierę, ale mój dziad Petro rwał się do domu, na rodzinną Chełmszczyznę i zostawić półsierotę-syna na obczyźnie nie odważył się. W rodzinnej wsi czekała spalona chata, i on umieścił wielodzietną rodzinę w dzwonnicy cerkiewnej na całą zimę. Jednak latem znany w całej okolicy stolarz zbudował przy drodze krzyżowej nową chatę i wprowadził razem z drugą żoną pięciu synów do niej. Gorzej spotkało rodzinę Wasyla Wowczuka — zostawił w cudzej ziemi pięcioro dzieci, a z czworgiem wrócił w rodzinne Strzelce — pośród nich wyróżniała się piwnymi oczami i zwinnymi rękami Handzia, w przyszłości — moja matka. …Ojciec miał co wspominać. I jak banda krakusów bezkarnie grasowała po ukraińskich wsiach, rozpruwając poduszki i puszczając z wiatrem pierze, wybijając okna i zalewając naftą mąkę; i jak cerkiew, która stała we wsi od dawna, w lipcu 1938 roku zburzyli; i na- Heorhij ŁUKJANCZUK Zdjęcie autora „…My jeszcze postawimy Żółto+Błękitny na samym Kremlu!” (słowa z pieśni na uroczystym wiecu) W tym roku festiwal przyурочили do 100-lecia od dnia urodzin Ołeha Sztula-Żdanowycza, jednego z czołowych działaczy OUN, wieloletniego redaktora gazety „Ukraińskie słowo”. We wsi Łopatyczi, gdzie się urodził, za wsparciem jego syna Danyła oraz przewodniczącego OUN(d) Wiktora Switajły otwarto tablicę pamiątkową. Na otwarciu byli obecni przedstawiciele Ministerstwa Młodzieży i Sportu, Rady Obwodowej w Żytomierzu, kierownictwo rejonu olewskiego, delegacje partyjne OUN(d), OUN(m), KUN-u, Ukraińskiej Partii oraz „Sołowieckiego Bractwa”. Oni w końcu, jak palili po raz pierwszy na Chełmszczyźnie jego rodzinną wieś, gdzie, według podań, król Danyło zbudował wzdłuż linii Strzelce-Ratyborowicze zaporę (straż) od azjatyckich ordyńców. I oto ci drugie wysiedlenie. O tym dzisiaj zaświadcza suchym urzędowym językiem dokument: „Obok prowadzenia masowo-wyjaśniającej pracy niezwłocznie nasi rejonowi pełnomocnicy przystąpili do samej ewakuacji. Już 1 listopada 1944 roku został wysłany pierwszy eszelon z ewakuowanymi ze wsi Strzelce rejonu hrubieszowskiego, składający się z 26 wagonów, w których wysłano 78 gospodarstw, liczących 290 osób. Eszelon został wysłany ze stacji Włodzimierz Wołyński na stację Nowo-Chortyca obwodu zaporoskiego. (CDA GOU, fundusz 1, opis 23, sprawa 4356). Cóż to za „masowo-wyjaśniająca praca”? Sprowadzała się ona do tego, żeby agitować nas do przesiedlenia się do ZSRR. Obiecywali szczęśliwe życie, ale ludzie nie bardzo wierzyli, bo przedtem, w 1939-tym, niektórzy już zdążyli pobyć w „sowieckim raju” i ledwo nogi z niego wynieśli. Wśród nich — i mój dociekliwy wuj Wołodymyr Struciuk, który nie był przeciwny, aby nasz pan podzielił się swoim majątkiem z biednymi współmieszkańcami. Jednak wujowe sympatie polityczne nie znalazły oddźwięku na Żytomierszczyźnie, i on ledwo wyrwał się z rąk bolszewickich oprawców. Z czasem „masowo-wyjaśniająca” nabrała innych form, otwarcie groźnych. „Rejonowi pełnomocnicy” oświadczyli, że po odejściu radzieckich wojsk Polacy poduszą nas. Właściwie, w tym my i nie bardzo wątpiliśmy. Doświadczenie podpowiadało, że taki wariant jest możliwy. Niektórzy próbowali uściślić: „Przecież to nasza ziemia. Od dawna mówili: wiedz, lachu, po Wieprz — nasze”. Agitatorzy tylko uśmiechali się: „Tak zdecydowali za nas”. „A kto zdecydował?” — niektórzy dopytywali się. I znowu tylko uśmiechali się. …Ojciec miał co wspominać. A na wzgórzu, naprzeciw pańskiego dworu, jeszcze raz obejrzał-
Maschinelle Übersetzung
Uczestnicy odsłonięcia tablicy pamiątkowej z okazji 100-lecia urodzin Ołeha Sztula-Żdanowycza dzielili się wspomnieniami o Republice Olewskiej, stworzonej przez Tarasa Bulbę-Borowcia i jego zastępcę Ołeha Sztula-Żdanowycza. W jednym z numerów podziemnej gazety „Hajdamaka” zamieszczono tekst przemówienia Bulby-Borowcia. Jego poglądy ideowo-polityczne są aktualne również dzisiaj: „Staliśmy na stanowisku krwiobiegowej i duchowej jedności całego narodu na zasadach demokracji, gdzie wszyscy mają równe prawa i obowiązki. Na tych zasadach już wtedy znaleźliśmy płaszczyznę do współpracy z wieloma nacjonalistami bez tego, aby oni lub my wyrzekali się swoich poglądów. Twierdzimy, że wśród narodu ukraińskiego istnieje wielostronność światopoglądowa i nie widzimy potrzeby likwidowania jej sztucznymi środkami. Przy znaku pamięci ku czci 70-lecia Republiki Olewskiej „Poleska Sicz” w Olewsku. Na Żytomierszczyźnie 15 września odbył się Drugi Ogólnoukraiński festiwal „Olewskaja Respublika” przy wsparciu Ministerstwa Młodzieży i Sportu oraz Żytomierskiej Obwodowej Administracji Państwowej. Wydarzenie przeprowadzane jest w celu popularyzacji i rozpowszechniania wśród młodzieży ukraińskich pieśni patriotycznych, wychowania młodego pokolenia w duchu tradycji narodowych, duchowości i patriotyzmu. sztucznej jedności, a uważamy, że jedyną słuszną będzie ta koncepcja, która zamiast rozpalać wewnętrzne waśnie o władzę, zmobilizuje wszystkie siły narodu do walki przede wszystkim z zewnętrznymi wrogami i podporządkuje ją nie tej czy innej partii, lecz majestatowi narodu i państwa”. Aktywny udział w wydarzeniu wzięli żytomierscy skauci (plastuni) oraz uczniowie wsi Łopatyczi. Na festiwal przyjechał syn Ołeha Sztula, Danyło. A znana kijowska artystka Maryna Soczenko wręczyła miejscowemu muzeum stworzony przez siebie portret Ołeha Sztula. Następnie delegacje odwiedziły grób Ołeksandra Kowalczuka i uczciły bohatera obecnej wojny ukraińsko-rosyjskiej, który zginął w wieku 20 lat, broniąc Ojczyzny. Potem w Olewsku, na Placu Soborowym, zorganizowano wystawę tradycyjnego rzemiosła, w programie koncertowym wzięli udział znani wykonawcy: Andrij Laszuk, Mychajło Chaj, Taras Syłenko, Ołeksandr Trius, Jurij Jahusewycz, Wasyl Lutyj, Wałerij Hładunec, Serhij Wasyluk, wolontariuszka Chrystyna Panasiuk, zespoły „TaRuta”, „Teleri”, „PoliKarp”, „Koralli” i „Tiń soncia”. Przy znaku pamięci „Republiki Olewskiej” odbył się wiec, na którym wystąpili historycy i urzędnicy, następnie pod przewodnictwem Bohdana Hałajka — naukowy dysput historyczny, poświęcony walce Ukraińców o niepodległość w XX wieku, „Poleskiej Siczy”, Ołehowi Sztulowi-Żdanowyczowi. Wystąpili doktor nauk historycznych, profesor Serhij Stelnykowycz, doktor nauk historycznych, prof. Hałyna Starodubec.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
apelacyjnej otwartości wobec autora: “Poszukiwania, niczym niekierowane, chyba że jedynie własną ciekawością i intuicją”. Po nagłej śmierci Glawoggera w kwietniu 2014 roku współreżyserka Monika Willi dokończyła montaż filmu, którego zdjęcia trwały przez 4 miesiące i 19 dni na Bałkanach, we Włoszech oraz w Afryce. Światowa premiera filmu odbyła się na tegorocznym Berlińskim Międzynarodowym Festiwalu Filmowym. Obraz “Nowe życie Gogity” reżysera Lewana Koguaszwilego (Gruzja, Chorwacja, Ukraina, 2016) opowiada o tym, jak po 14 latach więzienia nadszedł czas, by Gogita powrócił do normalnego życia. Jego pragnienia wydają się dość skromne: własny dom, a potem małżeństwo z dobrą kobietą. Ale kogo zainteresuje biedny wieśniak i były więzień, który wciąż mieszka z matką? Jednak Gogita poznaje Makę w Internecie. Nie jest ona zbyt młoda, ani też najpiękniejszą dziewczyną na świecie, ale potrafi piec smaczne torty. Razem zaczynają budować wielkie plany.
Maschinelle Übersetzung
W Kijowie, Odessie, Lwowie, Charkowie, Sumach, Dnieprze i Chersoniu odbywa się Międzynarodowy Festiwal Filmowy DOCU/XIT, prezentujący osiem prac mistrzów współczesnej dokumentalistyki. Są to historie o współczesnej rzeczywistości od Bałkanów po Iłowajsk, od mieszkania znanej ukraińskiej aktorki po centralną salę koncertową w Pjongjangu. Film „Dzień wyzwolenia” reżyserów Ugisa Olte i Mortena Traavika (produkcja Norwegia, Słowenia, Łotwa, Korea Północna, 2016 r.) opowiada o pierwszym w historii Korei Północnej koncercie rockowym. I nie jest to zwykły koncert, a występ słynnych prowokatorów, słoweńskiego zespołu „Laibach”. Jeszcze od czasu swojego powstania w socjalistycznej Jugosławii i do dziś ten art-rockowy zespół wyśmiewa autorytarne tendencje różnych systemów społeczno-politycznych: od socjalizmu po faszyzm i kapitalizm. Co więc czeka na tych prowokatorów-żartownisiów w Korei Północnej? Czy uda im się zrealizować swój zamysł i po raz kolejny zakpić z totalitaryzmu, czy wręcz przeciwnie, będą musieli ustąpić z własnych zasad? Ten film jest o wolności sztuki i jej granicach, o odpowiedzialności i politycznym zaangażowaniu. Obraz „Bez tytułu” (Austria, 2017 r.) — reżyserzy Michael Glawogger i Monika Willi, planowali pięć lat temu jako historię, w której świat pojawi się pod warunkiem beza- Olga ŻMUDOWSKA I chociaż większość autorów recenzji i opinii o filmie mówi o pewnych niedociągnięciach obrazu, w rezultacie można zaznaczyć, że niedoskonałości dzieła tłumaczą się cechą bardzo charakterystyczną dla niemal wszystkich współczesnych ukraińskich obrazów o okresie stalinowskim — próbą wciśnięcia w ograniczoną czasem ekranowym opowieść filmową jak największej ilości informacji o grozie i nieludzkości samego systemu, który panował w państwie radzieckim. Właśnie dlatego postacie głównych pozytywnych bohaterów i relacje między nimi zostały przedstawione nieco schematycznie, a wizerunki negatywnych bohaterów — niemal karykaturalnie. Ten film to w rzeczywistości wielkie zwycięstwo twórcze, ponieważ krystalizuje całą tę wiedzę o ukraińskich powstańcach przeciwko radzieckiemu (i wszystkim innym antyukraińskim) reżimowi, daje możliwość zobaczenia charakteru i osobowości Ukraińca, który po hartujących i kształtujących charakter latach oporu na ojczystej ziemi znalazł się w niewoli. Film jest w rzeczywistości o tym, dlaczego Ukraińców nie da się poskromić, przuczyć, ogrzać i zmusić do zapomnienia o Ukrainie. Twórcom obrazu udało się pokazać prawdziwie interesującą osobowość głównego bohatera i nie wpaść z przyzwyczajenia w ukraińską tradycję „kina poetyckiego” — piękną, jako dorobek ukraińskiej kinematografii, ale zgubną dla współczesnej ukraińskiej twórczości filmowej, od której czas i procesy w światowej kinematografii wymagają większej różnorodności form tworzenia. Bo „Czerwony” to jeden z niewielu ukraińskich filmów, które mogą przyciągnąć uwagę, zainteresować, wywołać zachwyt nie tylko wewnętrznego, ukraińskiego widza, ale i powalczyć napięciem oraz pomysłowością wydarzeń o widza zagranicznego. I choć podłoże, sens wydarzeń w jednym z łagrów GUŁAG-u Film „DIXIE LAND” (Łotwa, Ukraina, Niemcy, 2016 r.), który nakręcił reżyser Roman Bondarczuk, zaczyna się od tego, że dziecięca orkiestra dęta wykonuje marsz. Nauczyciel słucha, jak fale Morza Czarnego rozbijają się o molo, słońce jest jasne, a niebo błękitne. Życie toczy się dalej: dzieci dorastają, nauczyciel umiera, a poczucie bytu, które niespodziewanie napływa, czyni dzieci dojrzałymi znacznie szybciej, niż tego oczekiwano. Medale i instrumenty orkiestrowe błyszczą w słońcu, ale każde dziecko ma swój los — z dętymi dytyrambami czy bez nich. Reżyser Serhij Bukowski (Ukraina) nakręcił film „Główna rola”. Opowiada on o mamie reżysera — aktorce filmowej Ninie Antonowej. Ma ona teraz 80 lat. Setki ról w kinie — wielkich i małych. To szczególna historia o uczciwym i smutnym życiu, o poświęceniu i wolności. Prawdziwa sława aktorska przyszła do niej tylko raz w życiu. Była to główna rola w pierwszym radzieckim kolorowym wieloodcinkowym filmie telewizyjnym „Warczyna ziemia”. Od tamtej pory minęło 45 lat… Drugi obraz Serhija Bukowskiego „Jutro święto” został nakręcony jeszcze w dalekim 1987 roku. Prawie rok nie wchodził na ekrany. Już „ogłoszono” pieriestrojkę, ale partyjna machina biurokratyczna nie mogła pogodzić się z utratą swojej „kierowniczej roli”. Oczywiście, ideolodzy z KC rozumieli autorską metaforę: fermy drobiu są absolutnym odzwierciedleniem stylu i sposobu życia radzieckiego społeczeństwa. Otrzymawszy główną nagrodę festiwalu „Mołodist” w tym samym 1987 roku, film rozpoczął podróż po światowych forach filmowych i stał się klasyką ukraińskiej kinematografii. Obraz „Wojna chimer” (Ukraina, 2016 r.) reżyserek Anastasiji i Marii Starorzyckich — to artystyczna historia na materiale dokumentalnym, nakręcona przez jej bezpośrednich uczestników. On był ochotnikiem na froncie, ona przyjechała tam zaraz po bitwie. On trafił do kotła pod Iłowajskiem i stracił swoich najbliższych towarzyszy broni. Przejeżdżając przez zniszczone miasta, ona próbuje zrozumieć istotę wojny i miłości. Podczas wojny wprost mówią sobie o swoich uczuciach, wyrywając się z kotła. To historia ich podróży do linii frontu i próby wspólnego życia po wszystkim, co się wydarzyło. Obraz jest przemyśleniem okolicznościach, ale z różnych powodów i kierują się różnymi motywami. Zatem właśnie w tej płaszczyźnie przedstawiono najważniejszą linię konfrontacji i zbliżenia Danyła Czerwonego z drugim głównym bohaterem — Wiktorem Gurowem (zagrał go Ołeh Szulha), również Ukraińcem, ale urodzonym i wychowanym w innej części Ukrainy, na radzieckiej Czernihowszczyźnie. Gurow — pilot wojskowy, którego zestrzelono nad okupowanym przez Niemców terytorium, po czym zdołał przebić się do swoich, ale trafił do obozów pod zarzutem dezercji. Właściwie, zwykła praktyka jak na tamte czasy — paranoiczna nieufność stalinowskiego NKWD do własnych obywateli, nawet bohaterów, była niemal normą w tamtym „radzieckim” państwie. Dla Gurowa Czerwony jest wrogiem, bo przeciwstawia się jego liderowi Stalinowi, którego Gurow nadal uwielbia mimo wszystko, co go spotkało. Takich jak Gurow, którzy przeżywając tortury stalinowskich pachołków, ginęli, ale wierzyli, że stali się ofiarą strasznej pomyłki, a nie stalinowskiej polityki, w GUŁAG-u były miliony. Dlaczego wierzyli? Możliwe, że było to jedynym usprawiedliwieniem całego ich poprzedniego życia, rezygnacją z własnej osobowości na rzecz interesów „rodiny”, usprawiedliwieniem zdrad i donosicielstwa na bliskich ludzi, obojętności na tragedie tych, których za-własnego doświadczenia Anastasiji Starorzyckiej. A w ironicznym filmie dokumentalnym reżyserki Switłany Szymko „Leninopad” (Ukraina, 2017 r.) mowa jest o pożegnaniu z radziecką epoką na Ukrainie. Podczas seansu spirytystycznego z duchem Lenina dowiadujemy się o naszej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Obraz pokazuje rozkwit i upadek idoli, a także fantastyczne życie pozagrobowe duchów historii. Obraz został nakręcony po uchwaleniu przez Radę Najwyższą Ukrainy w 2015 roku ustaw potępiających radziecki reżim totalitarny i zakazujących używania symboliki komunistycznej. Opowiada o tych, którzy wprowadzają te ustawy w życie. Przygotował Eduard OWCHARENKO Zdjęcie ze strony docuhit.org/films
sądzony wcześniej… Gurov dorastał w radzieckiej części Ukrainy i dopiero w obozie spotkał człowieka, który pozostał sobą i — przede wszystkim — Ukraińcem. Ważne jest, że zarówno autor scenariusza Andrij Kokotiucha, jak i reżyser Zaza Buadze podkreślają, że Gurov nie jest łajdakiem. Jest on w rzeczywistości dobrym człowiekiem, który pragnie być uczciwy, wierny swojemu narodowi, który potrafi kochać. Lecz w układzie współrzędnych, w którym został wychowany, w którym zdrada na rzecz władzy jest honorem, wszystkie jego cnoty okazują się fałszywe i stają się źródłem jego osobistych cierpień oraz przyczyną podłości wobec innych ludzi. Konfrontacja z Czerwonym, dla którego obóz nie stał się niewolnictwem, a jedynie klatką, zmusza Gurova do odczucia fałszu własnego istnienia, do przerażenia się tym, że niemal przekształcił się w wykonawcę cudzej zbrodniczej woli. Właśnie moment, w którym dwaj Ukraińcy zaczęli działać wspólnie, broniąc swojej ludzkiej godności, jest bodaj najważniejszym w filmie. Gurov w końcu ginie i pytanie, czy zdołałby do końca uznać rację Czerwonego, czy stałby się jego sojusznikiem w przyszłości, pozostaje bez odpowiedzi. Ale odpowiedź na nie może dać każdy z ukraińskich widzów, bo wszyscy my do dziś istniejemy w tym szalonym starciu ukraińskości i radziecczyzny. I obecnie na terytorium Ukrainy dochodzi do starć Gurovów z Czerwonymi, i obecnie ich potomkowie stają przed wyborem: kto jest im bliższy, bardziej zrozumiały? Wydarzenia ostatnich czterech lat ukraińskiej historii świadczą, że duch, idea, które pomagały Danyłowi Czerwonemu i jego towarzyszom broni zwyciężać w najstraszniejszych okolicznościach, okazały się żywe i niezwyciężone, przejawiając się po półwieczu w zupełnie młodych ukraińskich obywatelach w najwspanialszy sposób. Dzieci pokolenia, które wychowywano jako Wiktorów Gurovów, okazały się dziećmi Danyłów Czerwonych.
Maschinelle Übersetzung
Minął miesiąc od 24 sierpnia 2017 roku, kiedy odbyła się premiera nowego ukraińskiego filmu „Czerwony”, stworzonego przez reżysera Zazę Buadze na podstawie scenariusza Andrija Kokotiuchy. Film wstrząsa i długo „trzyma” widza, budząc silne skojarzenia, zmuszając do przypomnienia sobie wszystkiego, co w ciągu ostatnich 25–30 lat stało się możliwe, a wreszcie do poznania ludzi, którym zawdzięczamy swoją ukraińskość, którzy świadomie wybierali niebezpieczeństwo, by uchronić naród przed zniknięciem.
Akcja rozgrywająca się pod koniec lat 40. ubiegłego wieku jest zrozumiała tylko dla tych, którzy znają prawdziwą historię Ukrainy, ale dramatyzm desperackiego oporu wobec nieludzkiego systemu stalinowskich obozów dla więźniów politycznych, których ogromną część stanowili Ukraińcy, może przykuwać uwagę widza w każdym zakątku świata, nawet nieprzygotowanego do zrozumienia realiów tamtych okoliczności. W każdym razie udało się stworzyć film akcji, zdolny zainteresować nie gorzej niż na przykład słynny amerykański „Tango i Cash” z Stallone’em w roli głównej. Jednak główną publicznością filmu są ci, którzy znają historię, i cieszy fakt, że do tej kategorii dołączają już dzisiejsi uczniowie i studenci, którzy nawet w szkołach i uczelniach kierowanych przez byłych komsomolców choćby krótko, ale otrzymują prawdziwą informację. Choć autor scenariusza, napisanego na podstawie własnej powieści, Andrij Kokotiucha, zaznaczał, że książkę pisał na podstawie opowieści czterech byłych więźniów GUŁagu i że to właśnie oni, a nie Czerwony (zagrany przez Mykołę Berezę, aktora, reżysera, dyrektora Lwowskiego Akademickiego Teatru im. Leśia Kurbasa), są głównymi bohaterami powieści, to jednak właśnie on, przywódca powstańców, znajduje się w centrum uwagi. I słusznie, bo to właśnie on jest odpowiedzią na pytanie, jacy byli ci niezłomni, zadziwiający ludzie, których i nam,
їхнim dzieciom, krewnym i współobywatelom, trudno wyobrazić sobie jako prawdziwych ludzi.
Maschinelle Übersetzung
Ołena HOROBIEWSKA, pracownik naukowy Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka. Iwan Mychajłowycz jest wielbicielem twórczości Wołodymyra Iwasjuka i częstym gościem dawnego domu rodziny Iwasjuków, członkiem jury obwodowego konkursu młodych kompozytorów im. W. Iwasjuka „Wędrowny muzyk”, uczestnikiem Święta ukraińskiej pieśni oraz rozmaitych spotkań w muzeum, między innymi z Kostiantynem Popowyczem, Wiktorem Kosiaczenkiem, Dmytrem Pawłyczkiem, Hammą Skupinskim, a w dniu urodzin Wołodymyra Iwasjuka — 4 marca 2015 roku Iwan Derda wraz z Chinką Pan Minse zachwycili wszystkich wykonaniem w języku ukraińskim pieśni „Pójdę w dalekie góry”, o czym świadczą fotografie z wydarzeń muzealnych, które zostały zaprezentowane na pokazie slajdów oraz na wystawie. Głos Iwana Derdy przyciąga pięknym tembrem (baryton), czystością intonacji, czystym prowadzeniem dźwięku. Iwan Mychajłowycz ma wielu wielbicieli zarówno na Ukrainie, jak i za granicą. Występował w Rumunii, Kanadzie, Polsce, Bośni, Mołdawii, Francji, Hiszpanii, a w repertuarze ma ponad 400 utworów krajowych i zagranicznych klasyków, współczesnych kompozytorów, pieśni ludowych, a także utwory autorskie do słów bukowińskich poetów. Zbiory wokalne: „Nieśmiertelna moja Ukraina” (do słów W. Waskana, 2003), „Kołysanka dla matki” (do słów I. Bażanśkiego, 2005), „Dwanaście miesięcy” (cykl wokalny dla dzieci do słów W. Skawronyka, 2005), „Credo” (pieśni solowe do słów ukraińskich poetów, 2007), „Pod znakiem czasu” (cykl wokalny do wierszy T. Sewerniuk, 2008). Na wystawie zaprezentowano publikacje o artyście autorstwa W. Mychajłowśkiego, W. Dżurana, W. Kytajhorodśkiej, R. Hnedasz, S. Masłowśkiej, W. Burłaky, S. Hnatyszynoj, T. Trebyk, N. Kyrjan i in. Do głosu zaproszono towarzysza w twórczości, kierownika katedry muzyki, kandydata nauk pedagogicznych, docenta Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. J. Fedkowycza Wadyma Lisowego, pisarza, dziennikarza Wasyla Dżurana, zasłużonego pracownika kultury Ukrainy, pisarza Wasyla Waskana, doktora nauk historycznych, profesora Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. J. Fedkowycza Hryhorija Kożolanka, honorowego przewodniczącego stowarzyszenia „Proświta” Wiktora Kosiaczenka, pedagoga, ukrainoznawcę, zasłużonego pracownika oświaty Ukrainy, działaczkę społeczno-kulturalną Tamarę Minczenko, kandydatkę nauk pedagogicznych, docent Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. J. Fedkowycza Jarynę Wyszpinśką. Koncert rozpoczął się pieśnią Wołodymyra Iwasjuka do słów R. Bratunia „Ballada o ojczystym domu” w wykonaniu Iwana Derdy. Utwory do słów Wasyla Waskana „Bukowina — rodzinny kraj” wykonało trio bandurzystek (kierownik I. Mokrowuz) oraz „Gołębie miłości” — autor muzyki. Pieśń „Bukowina” zaśpiewał zespół folklorystyczny „Bukowynoczky” (kierownik J. Wyszpinśka); „Dziewczyno moja, dolo moja” do słów D. Pawłyczka — studenci-magistranci Iwan Żehaliuk i Heorhij Bołotyniuk, a „Elegię” — szanowny gość wydarzenia; później Iwan Mychajłowycz wykonał pieśni „Twoje usta jak skrzypce” do słów W. Dżurana, „Tango miłości” do słów W. Fisiuka i „Sen bezsennej nocy” do słów M. Łazaruka. Po raz kolejny brzmiała fantastyczna „Czerwona ruta”, gdyż spotkanie z artystą odbyło się w przeddzień 47. rocznicy pierwszego wykonania pieśni z Placu Teatralnego w Czerniowcach oraz z okazji 22. rocznicy powstania Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka. Iwan Derda z żoną Lidiją i córką Swiatosławą. Ołeksij NEŻYWYJ, doktor nauk filologicznych, profesor. Znany na Połtawszczyźnie proświcianin Ołeksandr Peczoora już od wielu lat kieruje łubieńskim oddziałem „Proświty”. Pisać o dorobku twórczym Ołeksandra Peczoory — to znaczy powrócić w młodość, do początków odczuwania i rozumienia twórczości słownej, bo poznaliśmy się jeszcze na początku lat 70. na posiedzeniach stowarzyszenia literackiego imienia Olesia Donczenki przy łubieńskiej gazecie miejsko-rejonowej, którym kierowali nasi ulubieni mentorzy — pisarze Wołodymyr Małyk i Petro Łubieńśkyj. Już wtedy zapadły mi w duszę szczere i serdeczne poezje Ołeksandra Peczoory. Imponuje także ilościowy charakter dorobku twórczego, wszak tylko w 2016 roku ukazało się drukiem sześć jego zbiorów poetyckich, a ponadto Ołeksandr Peczoora jest redaktorem zbiorów zbiorowych „Myśleć i żyć po ukraińsku”, „Pieśni o tym, co bliskie i drogie”, gdzie przedstawieni są poeci z wielu obwodów Ukrainy. Jako redaktor wydania historyczno-krajoznawczego i literacko-artystycznego „Ridnokraj”, przygotował do druku wydanie tematyczne na 85. rocznicę urodzin wybitnego ukraińskiego pisarza, laureata nagrody im. Szewczenki Hryhora Tiutiunnyka. Nowy zbiór Ołeksandra Peczoory nosi tytuł „Ścieżka w świat”, ponieważ jest adresowany do uczniów, tych, którzy będą studiować współczesną twórczość literacką pisarzy-ziomków na lekcjach literatury rodzinnego kraju. Utwory poetyckie O. Peczoory są aktualne dla rozwoju patriotycznego. W Czerniowieckim Obwodowym Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasjuka odbyło się spotkanie z ukraińskim piosenkarzem estradowym i kompozytorem Iwanem Derdą. Chyba nie ma takiego wydarzenia na Bukowinie, w którym nie brałby udziału artysta — członek Ogólnoukraińskiego Związku Muzycznego, wyróżniony pracownik oświaty Ukrainy, zastępca przewodniczącego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, docent katedry muzyki Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. J. Fedkowycza, laureat wielu konkursów i festiwali.
Maschinelle Übersetzung
N. KOWALIWNA, Lwów
W naszej Ukrainie istniejeciche polowanie, to znaczy bez strzałów, i istnieje cicha praca oświatowa, to znaczy bez sztucznego rozgłosu. To praca nauczyciela albo każdego człowieka, który dąży do opowiadania prawdy o swoim narodzie. Taką działaczką Proświty była nasza Lesia-Ołeksandra Teodoriwna Zachariw. Mówię prawdę, panowie absolwenci Lwowskiego Państwowego Uniwersytetu im. I. Franki z 1959 roku?
Zacznę od naszej wycieczki studenckiej mniej więcej w latach 1957–1958 na Lwowską Cytadelę. Idziemy, opowiadają nam o tym, że Niemcy zamordowali tu tysiące Żydów i jeńców II wojny światowej. Twarzyczka Lesi nalewa się krwią (czyżby miała zapłakać?), kolega z roku Zenik Bulyk kiwa ręką na tajny komunikat, Lesia cichutko szepcze: „A wiecie, ilu tu zamordowali bolszewicy naszych niewinnych ludzi?” Słuchamy… I choć lata przepłynęły naszymi życiowymi, zakratowanymi drogami, to mocno wrył się w serca ból obcego mordu z Niemiec i Moskwy. Dalej będą piękne, zapomniane, bo zakazane przez moskiewski i własny bolszewizm pieśni wspaniałym głosem Lesi, przeplecione głęboką Prawdą życia w „sowieckim raju”.
Jeszcze dalej Lesia broni narodowej zniewagi, szukając i przywracając autentyczne słownictwo dawnej ukraińskiej mowy z XIV–XVII wieku, a we współautorstwie wydaje ludziom dwutomowy zbiór językowych skarbów narodu ukraińskiego.
A gdy tylko Ukraina ogłosiła swoją papierową suwerenność, a Roman Łubkiwski nieśmiało (1990 rok!) wziął żółto-błękitną flagę w Kijowie i poniósł ją na Dnieprowe urwiska, Lesia otwarcie ogłasza studentom Politechniki Lwowskiej i nauczycielom Instytutu Doskonalenia Kwalifikacji wielką Prawdę o ojczystej mowie, zniszczonej przez okupantów wszelkiej maści. Cały ten materiał, witany głośnymi brawami nauczycieli na kursach, wkrótce ukaże się w książce „Pielęgnujmy słowo ojczyste” (porady językowe).
O. T. Zacharkiw – kandydatka nauk filologicznych, docentka Katedry Edukacji Humanistycznej Lwowskiego Obwodowego Instytutu Pedagogicznego Kształcenia Podyplomowego, autorka ponad 140 publikacji naukowych, popularnonaukowych i publicystycznych artykułów, prac z zakresu metodyki, pamiętnikarstwa, recenzji… Była działaczką społeczną. Od chwili założenia Obwodowej Organizacji Towarzystwa Języka Ojczystego im. T. Szewczenki („Proświty”) kierowała sekcją językoznawczą. O. T. Zacharkiw była członkinią Towarzystwa Pedagogicznego im. H. Waszczenki.
Jednak nieubłagana choroba przyszła i zabrała człowieka wielkiego serca i wysokiego patriotyzmu w Boże przestrzenie… 7 października 2017 r. skończyłaby 80 lat! Wieczna i jasna pamięć Tobie, Koleżanko, nasza Lesiu!
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
tych uczuć uczniów, wszak to właśnie narodowe odczuwanie świata jest najbardziej charakterystyczne dla lirycznego bohatera jego liryki filozoficznej, gdyż analizując poetykę, trzymamy się tych zasad, że rozgraniczenie liryki na obywatelską, pejzażową, a nawet intymną jest dość umowne. W rzeczywistości wszystkie te poezje dążą do filozoficzności, gdzie obraz artystyczny posiada jednocześnie cechy pojęciowe. Co więcej, liryczny bohater nie zawsze utożsamia się z poetą, z jego stanem duszy, jednak między nimi istnieje jedność estetyczna, pewien ideał moralno-etyczny, wyrażony w tekście utworów wierszowanych. Obiekty artystycznego przedstawienia są również bliskie kluczowym obrazom, które, zdaniem literaturoznawczyni E. Sołowiej, w twórczości poety filozoficznego są „swoistymi »konceptami« bytu i że rekonstrukcja rozumienia świata takiego poety na podstawie tych obrazów będzie miała wysoki stopień wiarygodności”. Wśród kluczowych obrazów znajdują się: los narodu i rodu, wielkość i podłość w życiu człowieka; nasza teraźniejszość, duchowe bogactwo rodzinnego kraju, sprzeczności między duchowym a materialnym światem człowieka, natura jako cząstka duchowości. Liryczny bohater wielu poezji Ołeksandra Pecory to człowiek XXI wieku, nasz współczesny. Kocha życie, jednak przyszłość Ojczyzny jest dla niego najbardziej znacząca, dlatego też pragnie nie splamić jasnej pamięci przodków, lecz przedłużyć się w czasie swoimi czynami, zasłużyć na zaufanie i wdzięczność bliskich osób. Obraz świata jest zawsze narodowy, uświadamia to sobie człowiek czy nie. Narodowość, jako cecha obrazu świata, uwarunkowana jest tym, że kształtuje się on w systemie języka, myślenia, odczuwania świata, odzwierciedla historyczne doświadczenie konkretnego narodu, rozwija się w jego wartościach duchowych. Dlatego, nawiasem mówiąc, nienaukowe były próby uzasadnienia tezy o „radzieckim narodzie — nowej historycznej wspólnocie ludzi”, „zlewaniu się narodów” czy też obecnej tezy o „dwujęzyczności”. Tak, jeszcze Ołeksandr Potebnia podkreślał organiczny związek języka i myślenia oraz skutki zniszczenia (zniknięcia) jakiegokolwiek języka narodowego: „Rozpatrując języki jako głęboko odmienne systemy sposobów myślenia, możemy oczekiwać od wyobrażalnego w przyszłości zastąpienia odmienności języków jednym ogólnoludzkim — jedynie obniżenia poziomu myśli”. A wybitny ukraiński pisarz, filozof i pedagog Borys Hrinczenko uzasadnił główną zasadę swojego systemu pedagogicznego — narodowego nauczania i wychowania. Jego żądanie przestrzegania zasady narodowego nauczania i wychowania w ukraińskiej szkole jest w takim samym stopniu sprawiedliwe, jak przekonanie innych pedagogów o konieczności jego przestrzegania w każdej innej szkole narodowej. Dlatego w unisonie z tym, co powiedziano, warto zwrócić się choćby do wiersza Ołeksandra Pecory „Język ojczysty”: Nieśmiertelna pieśń matczyna. Z testamentem łabędzie krzyczą. Brzmią melodie dzieciństwa, i rytmy młodości brzmią. Z pradawności, z czasów kozackich leczy duszę i uskrzydla, płynie w światy słowiański, braterski, Dnieprowy język Kobziarza. Utalentowanych poezji, które są natchnione ideą narodową, w zbiorze Ołeksandra Pecory „Ścieżka w świat” nauczyciel polonista znajdzie niemało, a to oznacza, że obraz świata współczesnego ucznia wzbogaci się o nowe wartości duchowe.
Maschinelle Übersetzung
Original auf Ukrainisch · Übersetzung wird aktualisiert
Петро ШКРАБ’ЮК, письменник, доктор історичних наук, Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАНУ, м. Львів
Вісімдесят вісім — ще не ювілей. І все ж цифра знаменна. А надто для сеньйора нашої поезії (і взагалі літератури) Дмитра Павличка. Він і далі невсипущий як письменник, громадський діяч, політик і державник. У цьому, зокрема, переконалися й читачі “Слова Просвіти”.
23 жовтня минулого року Дмитро Васильович приїхав до Львова вшанувати пам’ять свого незабутнього друга Романа Лубківського. Блискуче (як завжди) виступив у Концертному залі ім. С. Людкевича обласної філармонії.
Саме тоді я й написав цей експромт, який тут же, після концерту, зачитав Дмитрові Васильовичу. Експромт моєму натхненникові припав до вподоби — і він нагадав про нього під час 24-го книжкового Форуму видавців у Львові (15 вересня 2017), коли підписував читачам свої Спогади…
— Коли у Вас день народження? — спала на гадку раптова ідея.
— Двадцять восьмого вересня. А що? — О, тоді я надішлю текст в улюблений наш тижневик “Слово Просвіти”.
Дмитро Васильович схвально кивнув головою…
Ось цей експромт — звісно, з деякими доповненнями.
Поема невеличка для Дмитра Павличка
Гарна віддавна і радісна звичка — Читати, шукати скрізь твори Павличка.
Слово його — як джерельна криничка; Хто спраглий — той щедро черпає в Павличка.
Слово його — Спартану* рапортичка: Є Україна! — в цім роль є Павличка.
Спека, морози, завії чи мжичка — Ніщо не зупинить поета Павличка.
Київ і Львів — це сердець рідних змичка: Тут колисалася слава Павличка.
Стопчатів, і Лючка**, і кожна копичка Не забувають поета Павличка.
Три друзі-Романи*** —
імен перекличка…
Франко дорогий для поета Павличка.
І Люба Голота — духовна сестричка — Шанує, друкує поета Павличка.
І Фаріон (для Москви — єретичка) Читає, вітає поета Павличка.
Творчість — се нації вічна скарбничка; На чільному місці в ній внесок Павличка.
Муза його у світах мандрівничка — Всі знають і люблять поета Павличка.
крилля” і “Україна іде” (К.: Юніверс, 2012), а разом із братом і сестрою Ольгою — книжку поезій, спогадів, живопису і вишитих рушників “Безодня і вершини” і підготував власними силами до друку книжку “Через терни до зірок” (К.: ВІПОЛ, 2017), яка містить доповнені спогади, науково-популярні статті, вибране листування і поезії автора. У 2017 р. поет вступив до лав НСПУ.
Тематика творів Богдана Мацелюха охоплює широке коло актуальних і важливих проблем Всесвіту, природи, суспільства, людини і України. В них відображені філософські погляди, роздуми і почуття автора як людини, вченого-генетика і українського патріота. Богдан Мацелюх вважає людину двоїстою істотою і носієм різноманітних мутацій генів. У космосі, природі й суспільстві точиться одвічна боротьба і єдність протиріч як джерело постійного розвитку.
Провідною темою поезій і прози Богдана Мацелюха є Україна в минулому і сьогоденні. Автор шукає об’єктивної відповіді на болюче й актуальне питання: чому український народ упродовж своєї історії не спромігся створити сильну і незалежну державу, яка вистояла б у загарбницьких війнах войовничих і захланних сусідів? Крім трьох відомих причин наших невдач, названих Юрієм Шевельовим (провінціалізм, кочубеївщина і Москва), Богдан Мацелюх додає ще багату природу і ліниве грецьке православ’я, які впливали на спадковість і виховання людей у дусі миролюбних хліборобів. Геноцид українського народу (насамперед винищення національно свідомої інтелігенції), здійснений неодноразово окупантами, також був важливим чинником втрати державності й насаджен-
____________
ман Федорів.
Богдан Мацелюх з дружиною Дарією (2012 р.)
І Ватуляк…**** Це від нього синичка Постукала в шибку:
спіши до Павличка…
Червоне і чорне… І світить зірничка На двоколірну дорогу Павличка.
І буде ще книг небуденна поличка... Не вірите? Що ж! —
запитайте Павличка.
23 жовтня 2016,
15 вересня 2017
Від редакції. Редакція нашого тижневика, правління ВУТ “Просвіта” ім. Т. Шевченка та всі просвітяни приєднуються до привітання і бажають Дмитру Васильовичу довгих років життя, здоров’я і творчої наснаги.
*Спартан — сотенний УПА, в сотні якого у квітні 1945 р. перебував 16-літній Д. Павличко (див. його поему “Сотенний Спартан” (“Слово Просвіти”, 26 вересня—2 жовтня 2013).
** Стопчатів — село, де народився Д. Павличко; Лючка — річка, яка протікає через це село.
***Роман Лубківський, Роман Іваничук, Ро-
****Ватуляк Михайло — голова Ради Асоціації видавців і книгорозповсюджувачів
Львівщини, віце-президент Ліги українських меценатів.
ня українцям рабської ідеології протягом століть.
Як учений-генетик, Богдан Мацелюх використав образ двоспіральної молекули ДНК — королеви над усіма іншими молекулами людського організму — для зображення почуття любові (Твоїх очей блакитний біострумінь; З’єднала доля нас у парі; Любов — це світ), характерів окремих людських індивідів (Добро і зло — у наших генах; Людина ще недосконала; Люди діляться надвоє; Душа людини — розум й воля), характеристики ментальності народу (Свободу лева можна вбити; ДНК спадковий код; ДНК лиш два відсотки) і різного генетичного походження українців і москвинів (Українці й москвини; Різні Y-гаплогрупи; Агресивність московитів), а також для пояснення еволюції живої природи, зокрема і людини (Всемогутній Бог-коваль; ДНК спадковий код; Матриця життя могутня; Матерія й душа безсмертні).
Твори Богдана Мацелюха захоплюють читача щирістю і глибиною почуттів, гострим сприйняттям сучасних і минулих подій і проблем України та всього людства.
На вірші поета “Яворів” і “Як гарно у нашому Львові” композитор Богдана Фільц написала музику, і тепер ці пісні натхненно виконують хорові колективи на Яворівщині — батьківщині Богдана Мацелюха.
Поет твердо вірить у незнищенність українського народу, його перемогу над внутрішніми і зовнішніми ворогами, мирі добробут на рідній землі. Наукова і своєрідна поетична і прозаїчна творчість Б. Мацелюха віддзеркалює тернистий шлях автора і українського народу в боротьбі за перемогу добра над злом і утвердження України в світі.
Na niwie literatury ukraińskiej owocnie pracowali w przeszłości, a dziś aktywnie działają poeci i prozaicy z wykształceniem medycznym, którzy swoją twórczością i działalnością oświatową wzbogacili proces literacki. Humanitarny zawód lekarza jest tą żyzną glebą, na której z powodzeniem wschodzą ziarna poezji i prozy. Do plejady pisarzy-medyków należy także Bohdan Macełiuch, lekarz z wykształcenia i mikrobiolog-genetyk z zawodu.
Serhij HAŁCZENKO, zastępca dyrektora Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy
Ciężką i ciernistą drogę politycznego więźnia w reżimowych obozach Riecłagu w polarnej Workucie przyszło przebyć przez pięć lat młodzieńcowi Bohdanowi Macełiuchowi. 17 września 1949 r. aresztowali go funkcjonariusze KGB, wtedy studenta drugiego roku Lwowskiego Państwowego Instytutu Medycznego, a trybunał wojskowy skazał go na 10 lat katorgi. Nieugięta poetycka Muza nigdy nie opuszczała go w ciężkich i radosnych chwilach w przyszłości i zawsze wspierała go duchowo i fizycznie.
* * *
Tam daleko, za kołem podbiegunowym,
Jeleń niesie słońce na rogach,
A ono, przezwyciężywszy słabość,
Znów wzlatuje w niebo jak ptak.
* * *
Za gęstym kolczastym drutem
Wyją z grozy wichry.
Tam węgiel krwią-potem
Wydobywają numery.
Przejść przez piekło obozów koncentracyjnych czerwonego diabła, którego imię brzmi Związek Sowiecki, pomagała Bohdanowi Macełiuchowi wszechzwyciężająca miłość do Ukrainy i boska miłość za kratami i kolczastym drutem:
* * *
Jest na świecie coś silniejszego
Od tortur GUŁAGu:
Ukraina w niszy serc —
Mur niedostępny katu.
* * *
Miłości nie powstrzymasz ani kolczastym drutem,
Ani tajnym cyrkularzem KGB.
W twardej niewoli wiecznej zmarzliny
Spotkałem cię, nieoczekiwane słoneczko.
Obrazowo i prawdziwie autor opisuje straszliwe warunki pobytu więźniów politycznych w więzieniach Lwowa (Łonck i Brygidki), Kijowa (Łukjaniwka) i Leningradu (więzienie tranzytowe) w latach 1949–1950, a także w obozach Riecłagu Workuty w latach 1950–1954 w cyklu wierszy „WOR-KUTA” z pierwszej książki „Dwuskrzydłość” (Kijów: Wyd. Naukowa Dumka, 2000) oraz w dziale „WSPOMNIENIA” z trzeciej książki „Otchłań i szczyty” (Kijów: Uniwers, 2016).
Bohdan Macelujch na gorzkim własnym doświadczeniu raz jeszcze przekonał się o wrogim stosunku „rosyjskich” do Ukraińców. Jeśli wolnościowi Litwini, Łotysze i Estończycy, a także przedstawiciele narodów Kaukazu jednomyślnie popierali Ukraińców w ich dążeniu do uzyskania państwowej niepodległości, to kontra z różnych warstw ludności moskiewskiej (generałowie, duchowni, pedagodzy, literaci, dziennikarze i wszyscy pozostali wielkomocarstwowi szowiniści) kategorycznie zaprzeczała prawu narodu ukraińskiego do soborności i niepodległości.
Kremlowski tyran skonał i w Rieczłagu nastała odwilż. W 1954 r. Bohdan Macelujch został zwolniony na podstawie art. 197 cz. II KK URSR („brak dowodów na potwierdzenie oskarżenia”) i wznowił studia w Lwowskim Instytucie Medycznym, który ukończył z wyróżnieniem. Po rocznej pracy lekarzem infekcjonistą-terapeutą w międzyrejonowym szpitalu w Bereznehowatem na Mikołajowszczyźnie ukończył z sukcesem aspiranturę przy Instytucie Mikrobiologii i Wirusologii im. D. K. Zabołotnego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, a od 1965 r. do dziś pracuje jako kierownik wydziału genetyki mikroorganizmów w tym samym instytucie.
Wytrwała, celowa, natchniona i cierpliwa praca przyniosła Bohdanowi Macelujchowi pożądane i znaczące owoce: doktor nauk biologicznych, profesor, członek-korespondent Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w specjalności „genetyka molekularna”, laureat Państwowej Nagrody Ukrainy w dziedzinie nauki i techniki, Zasłużony Działacz Nauki i Techniki Ukrainy, Honorowy Dyplom Rady Najwyższej Ukrainy oraz wiele innych nagród branżowych, społecznych i kościelnych.
Wybitny uczony nie pozostawia bez uwagi także swojego drugiego twórczego skrzydła — poezji, drukując swoje utwory w gazetach rejonowych, obwodowych i stołecznych, w czasopismach „Dzwon”, „Światopogląd” i „Strefa”, w „Literackiej Ukrainie”.
Wspólnie z bratem-malarzem Jarosławem wydał książki poezji i malarstwa „Dwo-
Maschinelle Übersetzung
Maksym RYLSKI, prawnuk, przewodniczący fundacji rodzinnej „Róże i winogrona”
Zakończenie. Pocz. w nr 38 z 2017 r.
Przeciwko chłopskiej nędzy 22 maja 1861 roku Tadej był już wśród tych, którzy witali trumnę z ciałem Kobziarza pod Kijowem. Dla ukraińskiej inteligencji tamtego czasu przeniesienie prochów Kobziarza na Ukrainę stało się impulsem do wzmocnienia samoidentyfikacji i przebudzenia świadomości narodowej. W cerkwi Narodzenia Pańskiego odprawiono panichidę. Zamiast chóru śpiewali studenci-chłopomani Uniwersytetu Kijowskiego, Kijowskiej Akademii Duchownej i seminarium duchownego. Żegnali członkowie Hromady Petersburskiej oraz studenci-chłopomani. Tadej był wśród nich. Wiosna 1861 r. niosła wielkie nadzieje. Wiece uniwersyteckie, czasopismo „Osnowa”, zebrania ukraińskich sił w prywatnych mieszkaniach kijowian w celu wspólnych narad (do studentów dołączyli gimnazjaliści, wychowankowie seminarium duchownego i kadeci). Jedno z takich zebrań w kijowskim domu Rylskich opisał Iwan Neczuj-Łewycki (w tamtym czasie student seminarium duchownego) w swojej słynnej powieści „Chmury”. Przedstawił swoich bohaterów pod innymi imionami. Rylscy zostali ukazani jako Duninowie-Lewczeńscy, Pawło Czubynski jako Radziuk. Chłopomani obmyślali swoje relacje z Hromadą Petersburską (w Petersburgu zaczęto wydawać „metelyky”, książeczki dla ludu, ale nie miał ich tam kto pisać), otworzyli szkółki niedzielne, Teatr Ludowy, Muzeum Historyczne, czytelnię ludową, wydawnictwa tanich książek dla oświaty. Ale po roku, wiosną 1862 r., rozpoczęła się nowa fala ciężkich i krwawych represji. Rozbito „Osnowę”, na Ukrainie rozpoczęły się aresztowania członków hromad. Chłopomani trzymali się nawet pod wichurą represji. Tadej Rylski jedzie jako emisariusz kijowian do Charkowa, aby moralnie i, co najważniejsze, materialnie wesprzeć rodziny tych, którzy już siedzieli za kratami. Kolejne sprawy śledcze, każdą podróż odnotowuje policja. Razem z innymi chłopomanami Tadej podpisuje swoisty manifest swojej organizacji „Odgłos z Kijowa”, wydrukowany później w czasopiśmie „Sowriemiennaja letopis”. Wśród sygnatariuszy, oprócz Rylskiego, znaleźli się Pawło Czubynski, Wołodymyr Antonowycz, Pawło Żytecki, bracia Syniohubowie. Kwiat ukraińskiego chłopomaństwa — 21 osób wystąpiło ze sprostowaniami złośliwych oszczerstw, już zamieszczonych we wrogich czasopismach, wobec oskarżeń o ateizm, bunty, zniewagę ojczyzny. Rok 1863 stał się fatalny dla większości prawobrzeżnych rodzin szlacheckich. Powstanie styczniowe na terenach Imperium Rosyjskiego poniosło klęskę. Większość chłopomanów nie poparła powstania z zasadniczych powodów: nie pragnęli odrodzenia w Prawobrzeżnej Ukrainie państwa polskiego. Antonowycz i Rylski rozumieli, że wśród ludności powstańcy nie uzyskają poparcia. Byli solidarni z masami chłopskimi. Przepaści między pańskimi pałacami a chłopskimi chatami nie da się pokonać. Rozprawa caratu była okrutna. Większość tych, którzy przyłączyli się do powstania, zginęła lub została zesłana na Syberię. Zginął cały młody kwiat prawobrzeżnej szlachty. Ci, którzy w 1867 roku zebrali się w Kijowie, postanowili odnowić Starą Hromadę Kijowską, ale już potajemnie. Tadej znów był wśród swoich współmyślicieli i przekazywał pieniądze na galicyjskie czasopismo „Prawda”. Ojciec Rylskiego w końcu pogodził się z poglądami syna, zapisał mu jedną trzecią swojego majątku, w tym posiadłość we wsi Romanówka. Tadejowi przypadła jedna trzecia wsi, ale — wraz z długami. Tak błyskotliwie przyjął spadek i tak korzystnie dla chłopów zatwierdził gramoty statutowe, że wywołał falę donosów sąsiadów-ziemian. Od tego czasu z Romanówką związane było jego życie, przez prawie czterdzieści lat. Było mu pisane zostać doradcą, nauczycielem, lekarzem, a u schyłku lat — sędzią pokoju dla dwóch pokoleń swoich ziomków. Podczas studiów Tadej był nauczycielem i dobroczyńcą tajnej szkoły dla biednych dzieci. Teraz na własny koszt otworzył szkołę w Romanówce: dzienną — dla dzieci, wieczorową — dla dorosłych. Kiedy sprzedawano część ziemi romanowskiej, Tadej zorganizował jej zakup przez najbiedniejszych chłopów za pośrednictwem banku. Wdzięczność chłopów była wzruszająca: stali się gospodarzami. Naturalnym następstwem było jego małżeństwo z romanowską chłopką Melanią Fedoriwną Czupryną, której rodzice i dziadkowie byli poddanymi Rylskich. W 1873 roku współmyślicielom Tadeja udało się zorganizować pierwszą w historii Ukrainy naukową instytucję ukrainoznawczą — Południowo-Zachodni Oddział Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Pierwszym przewodniczącym był Pawło Hałahan, kolejnym — W. Antonowycz. Ukazało się kilka tomów pod nazwą oddziału. Tadej jak najaktywniej współpracuje z tą strukturą: zapisane przez niego pieśni ludowe pojawiły się w wielotomowym zbiorze twórczości ludowej Pawła Czubynskiego.
W tym samym czasie Tadej pracuje nad badaniami ekonomicznymi, szuka skutecznych recept przeciwko chłopskiej nędzy. W tych latach przeciwko Tadejowi otwarto nową sprawę śledczą, która niemal zaprowadziła go na Syberię. W 1880 roku Tadej wydał chłopom gramotę ze swojego archiwum rodzinnego o nadaniu komuś z polskich królów ich przodkom ziemi skwirskiej jeszcze za czasów starostwa białocerkiewskiego. Gramota była bezspornym dokumentem historycznym, nienagannie sporządzonym, mogła stać się realną podstawą prawną do złożenia pozwu sądowego. Wśród chłopów zaczęły się niepokoje. Jednak wkroczyła policja, chłopów uspokojono, a Tadeja wezwał do siebie generał-gubernator Drenteln w celu złożenia wyjaśnień. Legendy o tej rozmowie krążyły aż do śmierci Rylskiego. Drenteln wyraził pretensje zarówno co do gramoty, jak i szkoły w Romanówce, chodzenia w stroju ludowym oraz małżeństwa z chłopką. A nawet tego, że wesele odbywało się według ludowych zwyczajów. Ziemianie widzieli w swoim sąsiedzie niebezpiecznego przestępcę-buntownika, zasypywali donosami i żądali zesłania na Syberię. Tadej odpowiadał, że dokumenty z archiwum rodzinnego ma prawo oddawać, komu zechce, że nie ma praw, które zabraniałyby żenić się z chłopkami i wyprawiać wesela po ludowemu.
Czas upływał na troskach o gospodarstwo, na kształceniu dzieci, na sprawach społecznych. Dla młodzieży Tadeusz był już żywą legendą „chłopomaństwa”, symbolem wierności młodzieńczym ideałom. Hlib Łazarewski (znany ukraiński literaturoznawca, bibliograf, pamiętnikarz), który po raz pierwszy zobaczył Tadeusza na tajnym zebraniu u Antonowicza, zaświadczył, z jakim szacunkiem odnosili się do niego młodzi ukrainofile: „Rylski był szczególnie owiany mgiełką… narodowego romantyzmu… Człowiek wielkich zdolności (znane nam były jego artykuły w „Kijewskoj starinie”, polskich postępowych gazetach, jego prace naukowe z ekonomii) mieszka niemal w chłopskiej chacie, dzieląc z miejscowym chłopstwem całą jego nędzę…” „Kiedy Rylski zaczął mówić, wskazując na konieczność pracy dla rodzimego narodu, kijowskich studentów poraziła i zachwyciła surowa logika jego wystąpienia i szczerość przekonań. Wiedzieli już, że jest on sędzią pokoju, do którego w spornych sprawach przyjeżdża niemal cały powiat, opiekunem wiejskiej szkoły, gospodarzem. Często lekarzem, nauczycielem, dobroczyńcą i chłopskim pomocnikiem jednocześnie. A oprócz tego działaczem politycznym, tajnym członkiem Towarzystwa Ukraińskich Postępowców. A jeszcze — niestrudzonym badaczem ludowego światopoglądu”. Właśnie w Romanówce Rylski znalazł możliwość wcielenia w życie swoich ideałów, co też uczynił. Przez cały czas nie miał ani jednego pozwu czy sporu z współmieszkańcami wsi. Przez lata gospodarowania nie tylko spłacił długi ojca, ale i całą Romanówkę uczynił bodaj najbogatszym miasteczkiem w całej guberni kijowskiej, zorganizował wywóz zboża aż do Królewca, omijając licznych pośredników. Pełnił obowiązki honorowego sędziego pokoju. Doskonale studiując prawa cywilne, udzielał bezpłatnych porad prawnych mieszkańcom Romanówki i okolicznych wsi. Nie ograniczał się do rad, lecz sporządzał chłopom potrzebne dokumenty i występował w sądach jako ich adwokat. W kwestii wyznaniowej również zachowywał się nietypowo. Będąc katolikiem, wpuścił do swojego domu prawosławną szkołę parafialną, a potem zbudował dla niej osobny budynek, opłacał nauczyciela i sam nauczał. Kiedy katolicka kaplica w Romanówce mogła się zawalić, kazał ją rozebrać, motywując to tym, że jest jedynym katolikiem we wsi i dla niego samego nie warto utrzymywać księdza i kościoła. Dotarło to do Watykanu i bullą papieską Tadeusza wykluczono z kościoła katolickiego. Na propozycję przejścia na prawosławie również odmówił, ponieważ byłoby to odebrane jako przypochlebianie się rosyjskiemu samoderżawiu. Swoją drogą, w czasopiśmie „Kijewskaja starina” w latach 1888—1889 badał i drukował rozprawy o religijnym światopoglądzie Ukraińców. Sama droga życiowa Tadeusza była na tyle wyrazista, że we wspomnieniach współczesnych niejednokrotnie przyćmiewała jego spuściznę naukową: postać Rylskiego-ukrainofila zasłaniała sylwetkę Rylskiego-uczonego i literata. Już pierwsze wspomnienia o Tadeuszu Rylskim podkreślały jego głęboką zdolność do obserwacji, analizy życia ludowego. Na uniwersytecie, który ukończył w 1862 roku, najbardziej interesował się ekonomią polityczną. Jeszcze na początku działalności Rylski zaczął drukować swoje prace z etnografii i ekonomii w czasopiśmie „Osnowa” (które wychodziło w Petersburgu) pod pseudonimem Maksym Czornyj. Właśnie wiedza ekonomiczna, zdaniem Tadeusza, mogła dać odpowiedź na przyczyny ludzkiej nędzy na tle bezmyślnego marnotrawstwa i luksusów prawobrzeżnej szlachty i jednocześnie dać radę, jak z tej nędzy się wykaraskać. W latach 70. pojawiła się praca „Dom zarobkowy”. Na zarzut o Tadeusz Rylski oraz Wołodymyr Antonowicz z małym Maksymem (lata 90. XIX w. Romanówka) Ukraińscy chłopomani: pośrodku stoi W. B. Antonowicz. Siedzą od lewej do prawej — T. R. Rylski, W. L. Berensztam, F. T. Panczenko i B. S. Poznański
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
wolne możliwości każdego pracownika w świecie wolnej konkurencji, z pewnością zaznacza, że jedną rzeczą są naukowe postulaty, a inną życie. W 1892 roku w „Zapiskach Naukowego Towarzystwa imienia Tarasa Szewczenki” ukazała się największa pod względem objętości ekonomiczna praca drukowana „Studia nad podstawami podziału bogactwa”. Uważnie studiując rozwój gospodarczy Anglii, Niemiec, Francji, notatki o stanie ich gospodarek, Tadej Rylski doszedł do wniosku: „Praca i wolne dysponowanie jej wynikami jest jedynym prawnym źródłem własności. Zatem nie grabież, nie zagarnięcie cudzego terytorium i produktów pracy, nie monopol, nie synekura, a jedynie praca”. Tadej próbował odnaleźć tajne sprężyny niewidzialnych sił, które kierują światową gospodarką, określa własną wizję problemu, kładąc u podstaw ustrój gospodarczy współczesnego mu społeczeństwa i swój do niego krytyczny stosunek. Autor rozważa teorię wartości, relacje między kapitałem a pracą; według jego badań relacje w przemyśle charakteryzują się swobodą czynników ekonomicznych, indywidualną własnością na wszystkie dobra materialne: praca jest jedyną podstawą i źródłem własności. Według Tadeja Rylskiego powinno istnieć zarówno społeczne, jak i prywatne gospodarstwo kapitalistyczne. Chłopstwo musi dzierżawić ziemię od państwa. Walki klasowej Rylski nie uważał za receptę na rozwiązanie problemów społecznych... Z teoretycznych przesłanek otrzymujemy praktyczne wnioski. Rylski wzywa robotników najemnych do zorganizowanego, ale nie gwałtownego oporu wobec wyzyskujących dążeń ziemian. Wśród innych żądań – skrócenie dnia pracy do 10 godzin, przestrzeganie bezpiecznych warunków pracy (obecność osłon pasów przy młocarniach), w stepie – urządzanie szałasów do odpoczynku. Zapewnienie wyżywienia i pomocy lekarskiej. Ostatnie prace ekonomiczne to broszury. Tadej Rozesławowicz pisze popularne książeczki dla chłopów w języku ukraińskim: „Wiejskie przygody (o wypasach). Opowiadanie chłopa” – z praktycznymi poradami o prawie wypasu chłopskiego bydła w lasach ziemiańskich, jak korzystniej prowadzić gospodarstwo rolne itp.; „Chersońskie zarobki” – o tym, jak chłopi z guberni kijowskiej, połtawskiej, czernihowskiej, podolskiej chodzą latem na zarobek do guberni chersońskiej, jakie tam pieniądze płacą, ile kosztuje przejazd i jak dojechać – swoisty przewodnik dla robotników najemnych. Swego czasu „Wiejskie przygody” zakazała cenzura, ponieważ Rylski uczył chłopów, jak na drodze sądowej bronić swoich praw, a to było nieprawomyślne. Praca ujrzała światło dzienne dopiero trzy lata po śmierci autora. Nawet po stu latach książkę czyta się z zainteresowaniem, zwłaszcza te miejsca, gdzie autor podkreśla konieczność edukacji dla chłopa, wszak mając mniej ziemi, sąsiad-Europejczyk zbiera na niej lepsze plony i umie je zachować. Pierwsze miejsce wśród prac historycznych Rylskiego zajmuje „Historia Ukrainy”, napisana jeszcze w latach studenckich i skonfiskowana przez policję w 1861 roku. Oto jeden z cytatów, który ocalał dla historii dzięki policyjnym raportom: „...Zapominała można szlachta, że każdy człowiek jednakowo się rodzi... prostego chłopa przezywała chamem, a słowem 'chłop' ona wyzywała...”. Praca miała stanowić całość z dwoma innymi rozprawami naukowo-publicystycznymi, wydrukowanymi w „Osnowie” – „Z prawego brzegu Dniepru” oraz „Kilka słów o szlachcie z prawego brzegu Dniepru”, w których nie tylko naświetlano społeczno-historyczne zmiany minionego życia Ukrainy, ale i śledzono powstanie, rozwój, zmiany i walkę dwóch światopoglądów: ludowego i szlacheckiego. Tadej bada fatalny antagonizm szlachty i narodu ukraińskiego – antagonizm zrodzony z dawnych wydarzeń historycznych, wywołany niesprawiedliwym podziałem władzy i własności. „...naród prawego brzegu pozbawiony był wszelkiego kontaktu z ogólnoludzkim życiem duchowym za pośrednictwem swoich wykształconych przedstawicieli...” „...Ale czasy się zmieniły... postępowa młodzież... zaczęła przyglądać się przeszłemu i teraźniejszemu życiu narodu... przenika się coraz silniejszym dla niego współczuciem...” Swoistą encyklopedią życia duchowego całej Ukrainy okazała się praca „Do studiów nad ukraińskim światopoglądem ludowym”. To arcydzieło myśli etnograficznej, folklorystycznej i ekonomicznej zostało wydrukowane w nowym czasopiśmie historyczno-kulturalnym „Kijewskaja starina”, które pojawiło się na świecie dzięki wysiłkom działaczy Starej Kijowskiej Hromady. Zamysł czasopisma powstał jeszcze w 1861 roku, w czasie przeniesienia prochów Tarasa Szewczenki. Realizacja stała się możliwa po 21 latach. Jednym z darczyńców wydania był Tadej. Tutaj zostały wydrukowane także inne jego najważniejsze prace. Jeszcze w jednym z pierwszych swoich studiów – „Kilka słów o szlachcie z prawego brzegu Dniepru” obecna była główna myśl, którą później Rylski sformułuje w swojej głównej pracy – „światopoglądzie”: każdy okres historyczny, epoka historyczno-kulturalna pozostawiają niezatarte piętno na duchowym obliczu nie tylko ich uczestników, swoistych postaci, ale także na wielu pokoleniach ludzkich, które przychodzą po nich. Konsekwentnie autor śledzi epoki historyczne w życiu Ukrainy i ten duchowy ślad, który pozostawiły Ukraińcom. Korzenie teraźniejszości i przyszłości są w przeszłości. Rodzina jako podstawa istnienia Czy nie po raz pierwszy Tadej w swoich pracach zwraca się do głębokiej analizy ukraińskiej mentalności ludowej, odbitej jak w lustrze w twórczości ludowej, prawie zwyczajowym, zwyczajach i obrzędach, we wszystkich przejawach ducha ludowego. Rodzina według Tadeja – dla Ukraińca – to wszystko, początek i koniec, najważniejsza podstawa jego istnienia. „Punktem wyjścia życia społecznego naszego chłopa jest rodzina”. „Nie pracować, leniuchować w chłopskiej rodzinie – to ciężki grzech, za który Bóg ukarze...” Rylskiego) z prośbą o pomoc w wydaniu. List w odpowiedzi: „Drogi ziomku, każdy wiersz pism Twojego ojca... nam, Ukraińcom, jest drogi, ciekawy treścią, śmiałością poglądów oraz swoistą formą...” Zamysłu nie udało się zrealizować: na przeszkodzie staje I wojna światowa. 1943 rok. Czasopismo „Ukraińska literatura”, grudzień, nr 12. Czasopismo, którego członkiem redakcji był Maksym Rylski, drukuje wspomnienia Hliba Łazarewskiego „Kijowska starożytność”. Znaczna część poświęcona jest Tadejowi Rylskiemu. 1955—1956 r. Maksym Tadejowycz koresponduje z historykiem D. P. Pojdą, w tamtym czasie profesorem Uniwersytetu Dniepropetrowskiego. W liście z 21 czerwca są takie wersy: „W Moskwie w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym funduszu III oddziału I ekspedycji, przechowywana jest sprawa nr 29 za 1861 rok, zatytułowana: 'O nieprawomyślnych postępkach studentów Uniwersytetu Kijowskiego Faddeja i Osipa Rylskich, zamieszkujących w powiecie kijowskim u ojca swego... Rozesława Rylskiego'”. W liście z 20 lipca Rylski dziękuje Pojdzie za materiały o ojcu, zaznacza, że co nieco jest mu wiadome, ale jest i coś nowego. Wyraża nadzieję na kontynuację korespondencji. W liście z 20 października 1956 r. dziękuje za przekazanie materiałów archiwalnych o ojcu... „To, co Pan przysłał nowego, oczywiście jest dla mnie ciekawe. Dotyczy to, w szczególności, stosunków mojego ojca z jego ojcem Rozesławem. Do tego czasu uważałem, że Rozesław Rylski negatywnie odnosił się do działalności syna. (Niestety, list D. P. Pojdy z tymi materiałami nie zachował się.)
“Wieśniacy postrzegają wspólnotę jako jedną wielką rodzinę, z całego serca pragną społecznej solidarności”. Autor wykorzystuje swoje obserwacje zarówno z czasów młodości, jak i wieku dojrzałego, właściwie — całego swojego życia w samym środku ludu. “Jestem synem tego Tadeusza!..” (Ojciec, syn, wnuki, prawnuki) 1913 rok. 18-letni Maksym Rylski zamierza wydać zbiór utworów ojca i poszukuje jego prac. W tym celu zwraca się do Zygmunta Koprowskiego (ukraiński działacz kulturalny, badacz spuścizny naukowej T. Rylskiego). 1961 r. M. T. Rylski pisze list do pisarza Juchyma Martycza w odpowiedzi na jego pisemną prośbę o zarekomendowanie wydawnictwu pisarskiemu wydania wspomnień H. Łazarewskiego “Kijowska starożytność”, ale “po rozsądnej redakcji z rzeczową, ideowo jasną przedmową…” Maksym Tadejowycz odpowiada: “Wspomnienia H. Łazarewskiego są rzeczywiście bardzo ciekawe. A jak by to było za nie i redaktora “Ukraińskiej literatury” Janowskiego, a także mnie jako “rekomendującego” i w pewnej mierze inspiratora tych wspomnień, — no i samego, oczywiście, autora!... O tym trzeba będzie pomyśleć…” Rzeczywiście, wspomnienia H. Łazarewskiego o czasopiśmie “Kijewskaja starina”, o życiu kulturalnym Kijowa końca XIX — początku XX w. drukowane były w czasopiśmie “Ukraińska literatura” (1943—1944), a w latach 1946—1947 zostały poddane bezpodstawnej krytyce. Z wyroku władz H. Łazarewski “…aktywnie głosił w swoich pismach burżuazyjno-nacjonalistyczne idee, na wszelkie sposoby wychwalając przedrewolucyjną ziemiańsko-kapitalistyczną rzeczywistość i wynosząc na tarczy konserwatywnych oraz reakcyjnych działaczy przeszłości, w tym także bezpośrednich petlurowskich kontrrewolucjonistów…” 1977 r. Odbywa się pierwszy Ogólnoukraiński festiwal “Romanowska wiosna”, zainicjowany przez wnuka Tadeusza i syna Maksyma Tadejowycza, Bohdana Maksymowycza Rylskiego, oraz zastępcę dyrektora Kijowskiego muzeum M. T. Rylskiego, Nilę Pidpałą. Od tego czasu, już od 40 lat, goście i uczestnicy festiwalu rozpoczynają święto literacko-artystyczne od odwiedzin wiejskiego cmentarza, gdzie zgodnie z testamentem Tadeusza Rozesławowycza pochowany jest on sam, żona Melania Fedoriwna oraz syn Bohdan: panichida, głęboki szacunek i w myślach słowa: “Cześć jego pamięci”. 2013 r. Wydawnictwo “Uspich i karjera” (Kijów, wydawca — Ałła Kowtun) z inicjatywy fundacji rodzinnej Maksyma Rylskiego “Róże i winogrona” wydaje pierwszy zbiór utworów Tadeusza Rylskiego “W życiu nigdy nie służyłem nieprawdzie”, zebrany i przygotowany przez Nadię Paziak. 2017 r. Fundacja rodzinna Maksyma Rylskiego “Róże i winogrona”, założona przez prawnuki Tadeusza Rylskiego, inicjuje nadanie jego imienia nowej ulicy Kijowa na osiedlu mieszkaniowym “Teremky-3”, położonym pomiędzy trasami prowadzącymi do bliskiej jego sercu ziemi na Skwyrszczyźnie i Żytomierszczyźnie. Rodzinę swoimi petycjami do Rady Miasta Kijowa wspierają Ogólnoukraińskie Towarzystwo “Proświta”, Ukraińska Fundacja Kultury, Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy, Kijowski Związek Dziennikarzy. “Jestem synem tego Tadeusza…!” Z dumą podkreślał sławny Maksym Tadejowycz, dedykując ojcu najcieplejsze wiersze, poematy, wspomnienia. Na koniec wspomnijmy słowa o Tadeuszu Rylskim ukraińskiego historyka Oresta Łewyckiego: “Całe jego życie było zadziwiająco harmonijnym połączeniem ideałów i czynów”. A także bezsporny wniosek tego samego Hliba Łazarewskiego: “…Tadeusz Rylski nie słowami, a czynem był przyjacielem ukraińskiego niezamożnego chłopstwa, przyjacielem w najlepszym rozumieniu tego słowa… Wszystko, co Rylski, jak to mówią, był winien swojemu narodowi, spłacił, i wydaje się, że dług pozostał po stronie narodu ukraińskiego, by godnie uczcić jego pamięć”. Od lewej do prawej: Mykoła Łysenko, Tadeusz Rylski, Josyp Jurkewycz (lekarz ziemski, przyjaciel Tadeusza, opiekun jego syna Maksyma, członek Starej Kijowskiej Hromady)
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
nie błagał na zapas
3. nie uwierzysz w żaden sposób, że noc ta jest chroniczna — wychodź z palców twojej dłoni że noc ta w poszukiwaniu znaków codziennie wygina się, niczym skoszona trawa, i nie mam się gdzie schować, bo okna chowają się we mnie, jak chrabąszcze majowe i nie mam się gdzie schować przed tobą do rana, bo noc nie zawiązuje rękawów i nie mam się gdzie schować, bo księżyc patrzy — i rzuca spojrzenia,
niczym gwoździe, które wskakują w żyły — i krew staje się nagła, jak myśli w głowie dopóki wiem, że nie śpisz — nie będę spał — i będę spowiadał twoje strachy będę spowiadał chociaż te, które są autentycznie kobiece i jeszcze żywe i nie mam się gdzie schować, bo wzdłuż pokoju zasypia niebo — z twojego snu chce mi się położyć obok — i zapisać wierszami chmury i kolory i dopóki dym będzie oddawał się papierosowi — będę się smucił i nie zasnę dopóki dym będzie kochał się z papierosem — będę ochraniał niebo z góry a ty nie wierzysz: moja noc jest chroniczna, śpi w twoich włosach,
kiedy jesteś sama i nie wiesz, że mój wiatr nie oddycha by nie zerwać wiśni z twoich snów gdybyś powiedziała szczerze, że w palcach nocuje zima, po prostu bym się oddalił.
4. Zbieram gwiazdy, które pukają w dłoń — i odliczam puls pociągów z wiarą, że w tych torach wytyczona jest wiosna po twoich śladach i ta wiara kładzie się w dłonie i oddycha jak modlitwa na święconej wodzie jakby było w kogo wierzyć, ale on nie jest tutaj i nie w tych pociągach zbieram drzewa, które pukają w oczy — i odliczam kroki w ziemi, choć wiem ile jeszcze nie upadnę — bez twojego dźwięku i słońca Isu a pociągi wciąż pulsują gwiazdami — z otoczenia skrzypków a pociągi wciąż pulsują chmurami — na rosę i nie chce się już chłodu — szpitalnego — z archaicznych sal i nie chce się już kobiet — fantomasów — w wrogich ciałach, bo jest niebo nad torami — przecięte drutami strat, bo jesteś ty — moje serce — wysiane z ciała ciepła dlatego zbieram wszystko co puka w głowie — i trzymam ciebie a ty rezonujesz ciemność — w którą wierzę póki jesteśmy niewidomi i niemi wiem — jutro bóg się obudzi — i wszystko rozgrzebie i na torach będzie pulsował czas — na majowym koniu!
i każdej nocy będę pukał do drzwi — w poszukiwaniu twoich ust z wiarą, że głos w palcach jest szczery i do końca dlatego zbieram gwiazdy, które spadają w dłonie — z powietrznych rur i czekam na pociąg do ciebie — który nie ma twarzy
5. Po prostu o kobiecych motylach
Zaplątałem się w twoich motylach, które pocałunkami leciały na strych moich płuc — by tam dokonać aktu samospalenia.
Następnego dnia nikt ich nie chował. Po prostu zjadałem płatki z białych róż by płucnymi kapilarami ich obnażony zapach docierał do grobów. by właśnie ten zapach pokrył popiół najbliższych mi motyli, które kiedyś przyszły do mnie z twojego ciała.
Nie piłem wody, chciałem żeby dawne motyle zostały we mnie, bo wiedziałem: dopóki we mnie twoje dotyki dopóki we mnie twoja ślina dopóki we mnie twój ból — jesteśmy — jednym i tym samym.
Jestem egoistą, który zaplątał się twoimi motylami i czym prędzej je pochował. mogłabyś mnie oskarżyć o brak miłości!
ale zapamiętaj: jestem jedynym mężczyzną który wszystko twoje będzie chował w sobie jako wewnętrznie pożądaną witaminę
6. gdybyś na kolację zostawiała zapach swoich włosów —
nie jadłbym i nie spałbym po nocach gdyby ściany mojego ciała były zapisane twoim pismem —
całymi godzinami szukałbym kodów i jak zombie bym się budził — wspominając o jabłku Ewy i Adama i jak zombie bym zasypiał — w jabłkach rozkoszy.
gdybyś na śniadanie zostawiała zapomniane dźwięki imienia —
bałbym się fonetyki głosu i milczałbym — słowami pod skórą — jak zapomniany w lustrze chłopiec i prosiłbym Pannę Marię — albo kogoś innego — w słonecznym kole o pokazanie drogi do ciebie — choćby jakąś ręką — po prostu gdybyś na obiad zostawiła miskę — łzami usypaną,
biegłbym za tobą na kolanach i przyjmowałbym od ciebie policzki — ale nie zdradzałbym… słyszysz? — nigdy, bo z tobą jak pies wyrywa się — moja krew — ekstremalna…
rubinowa, bo z tobą jak pies wyrywa się — moja krew — poetycka i naga
7. Te drzewa tworzą taką wysokość, że głos trzyma się za ręce ust nie to, żeby mu było tak zimno — on po prostu nie pragnie ciebie wypuszczać,
a drzewa gałęziami proszą się w skórę — gałęziami w żyły wnosząc ból, niczym wirus, który dokładnie nie ma swojego adresata.
te drzewa tworzą 9 kręgów Dantego — wysokość wygasa,
niczym dźwięk,
który nie mieści żadnych apostołów… tylko dziurę w powietrzu — i zmęczeniu tylko dziurę w mojej głowie, którą łapczywie karmisz, niczym sowę, ciemnością bez przytułku, która zmęczyła się wracaniem do domu.
te drzewa szpecą mnie i nas — wysokość nocy i linearność ptaków,
które od czasu lasów latają arthaosowo — niczym wywyższają obrotem niebo i kochać ciebie pośród drzewa — to zaledwie trafiać do zielonego archiwum,
kiedy łodygi z bólu chodzą parami żeber.
dla osób postronnych ta spowiedź zielona nie będzie miała ani sensu, ani kodu —
ani końca tylko smutek, który jeszcze nie zwiędł, jak liście z tych zawieszonych przez boga drzew z tobą nauczyłem się wynajmować wysokość — przed którą oczywiście nie ustałem i nauczyłem się kochać tak — jak chodzą zegary — bez światła i przerw dla osób postronnych ta spowiedź zielona — po prostu spowiedź chłopca z poetyckich domów i komuś w niej ciasno, jak mnie w mieszkaniu świata, kiedy stamtąd nie widać ciebie po prostu chciałem powiedzieć, że dopóki czekałem na ciebie — zakochałem się i wzmocniłem i — bez ciebie — jestem — po prostu drzewem, które cicho dzięcioł kuje.
8. Milczałbym o strachu i pogodzie — gdybyśmy leżeli w jednym ciele w pokoju bez ścian i lata — podpalałbym świece deszczami ty rozbierałabyś godziny — kiedy usta pijane i zdrętwiałe płonęłyby jak sosny — pod pańskimi rękawami.
ubierałbym czas według erogennej wskazówki, a ty przeszywałabyś burze ubierałbym usta wodą — żeby rozebrać i całować do pragnienia, gdybym mógł ciebie obejmować — żyłbym w tej krótkiej miniaturze i nie potrzebowałbym niczego — nawet książek ababygałamahy.
Gdybym ciebie obejmował — palcami-żyłami — tracąc krwi dotyk,
gdybym ciebie obejmował jak Noe ulewy w totalnej biedzie, gdybyś pozwoliła, rozmawialibyśmy z tobą żyłami na drucie, kiedy chce się grzeszyć w jednej pokucie.
I wtedy bym ciebie chronił, jak deszcze — niebo — rozkładając kolory i przepaście,
i wtedy bym milczał o strachu nie zważając na instalacje i zakręty, gdybyśmy zasypiali pod tymi samymi gwiazdami — zasypiałbym pokorny i wierny i nawet bym się budził… gdybym widział ciebie naprzeciw.
Maschinelle Übersetzung
1. można czekać dopóki pamięć nie wytrze ze mnie bezsenności i jej twarzy mokrą szmatą — po wszystkich bezwizowych punktach, — ale tylko jeden raz i tak, bym nie mógł dorysowywać jej cienia i paluszków ołówkiem pamięci, — zostaw chociaż jej zapach — na jedyny miesiąc pamięci, nigdy nie prosiłem cię o nic zbędnego, a tym bardziej — i twoich samowolnych migracji nie naruszałem — ja je nawet kochałem ale nie zabieraj tej kobiety, — która stworzona jest z mlecznych oktaw która stworzona jest prawie księżycem — z łaski gwiazd i gołębi pamięci, nie będę się do ciebie modlił, bo to widoczny nacisk — bez przerw ja nawet z tobą nie będę rozmawiał żeby nie było spisku mrówek które już nie chodzą, a przelatują po skórze — i rozrywają nerw nerwy moje rozrywają... i każda noc — najstarsza siostra siostra, która się o ciebie troszczy, kołysze i uśmierza ból siostra, której opowiadasz historię — bez alfy i końca o jedynej kobiecie, którą oddychałeś, ale pragniesz oddychać jeszcze i jeszcze kobietę, której nigdy nie utrzymasz w jednej dłoni kobietę, którą trzymasz w męskim dziobie — żeby trzymać sam dziób-bo bez niej powietrze reinkarnuje się w długi radiacyjny las ale ty nie wytrzymujesz — ani radiacji, ani nowych totalnych prób odnalezienia innej! A i po co, jeśli Twoja żyje na czole. można czekać, dopóki pamięć nie wytrze mojej bezsenności i mnie samego można czekać na nią — jak na całe życie, które się rozrasta i kiedy się doczekam — a ja się doczekam! — ona mnie przeklnie za ten wiersz — i tę czułą miłość — na poetyckim mleku. 2. powracam w blizny deszczów... kiedy wargi twoje wchodzą w wargi i potrąca ulica łokciem — kiedy siedzimy obok okien boję się wszystkich kobiet — jak drzewa swoich drwali jak drzewa swojej egzekucji — kiedy młodych drzew nie ma. boję się ciebie jeszcze bardziej — i znajduję w bliznach znamiona i wchodzę w system znaków — jak w system pańskich oblicz-bo z tobą jestem czymś nieważkim — jestem z tobą jak krzak porzeczki który czeka na swoją porę. zawołasz ją? — ...zawołaj. boję się ciebie nie tak, jak boją się śmierci czy powodzi boję się ciebie spowolniony jakby kroki moje z wapna powracam w krąg deszczów jak do swojego czuciowego zarodka i kwitną we mnie mokre żagle — jak porzeczka z twojego okna. i kwitną we mnie mokre skrzydła dopóki deszcz ten z listy proszonych dopóki kroki twoje uniesione — nas unoszą — w mleczną mgłę boję się ciebie bez strachu… moje kroki już znoszone boję się ciebie — jak kobietę, kiedy wola jej bez steru.
Maschinelle Übersetzung
Trzymam w rękach wydany przy wsparciu Rady Miejskiej w Nieżynie almanach „Lytawry” na prawie 500 stron, w którym zamieszczono poezje i małą prozę uczestników festiwalu. Tutaj, na sześciu stronach, zamieszczono wybór moich wierszy. To pierwsza ich publikacja w oddzielnym wydaniu. Choć od dawna piszę teksty piosenek, które do muzyki kompozytorów Leonida Neczyporuka i Ołeksandra Szwydkoho wykonują nasi znani śpiewacy. Jednak wydając książki prozatorskie, wierszy drukować się nie odważałem. Gdyby nie propozycja aktywnej i pełnej inicjatywy poetki, redaktorki, działaczki społecznej Tetiany Wynnyk, z którą znam się od dawna. Tą publikacją mógłby zadowolić się każdy autor. A ja, oprócz tego, wziąłem jeszcze udział w wydarzeniach festiwalu, który przez cztery dni trwał na mojej rodzinnej Czernihowszczyźnie! W samym mieście nad Desną, w Kulykiwce, Nieżynie, Sedniowie, Koriukiwce.
Ołeksandr BAŁABKO Zdjęcie autora
Nasz pisarski desant w składzie Polaków Bożeny Boby-Dygi, Wojciecha Pestki, Wietnamki Do Thi Hoa Ly oraz kolegów z Kijowa — Ołeksandra Gordona, Serhija Ponomarenki i Łucka — Olhy Lasniuk, „wylądował” w Koriukiwce. Na początku lat 90. przyszło mi bywać tutaj w sprawach dziennikarskich, byłem pod wrażeniem wysokiego poziomu miejscowej gazety rejonowej, poznałem jej czołowego dziennikarza Wiktora Bożka, z którym potem spotykałem się w Kijowie, kiedy Wiktor zaczął pisać prozę. Zresztą o śmiałych publikacjach koriukiwskiego dziennikarza i prozaika Wiktora Tataryna w prasie dobrze wiadomo nie tylko w obwodzie, ale i na ogólnoukraińskich obszarach. Więc witali nas nie po prostu ludzie zaangażowani w organizację festiwalu, ale i koledzy, w wielu kwestiach współmyśliciele, na czele z jednym z inspiratorów „Lytawriw”, kierownikiem miejscowego młodzieżowego stowarzyszenia społecznego „Alternatywa” Wołodymyrem Oniszczukiem.
Podzieliwszy się na trzy grupy, razem z miejscowymi kolegami odwiedziliśmy szkoły ogólnokształcące nr 1 i 4, a także gimnazjum. W tej ostatniej na mnie z Ołeksandrem Gordonem, Do Thi Hoa Ly i Wiktorem Tatarynem oczekiwała pełna sala uczniów klas starszych. Z zainteresowaniem wsłuchiwali się w muzyczność wiersza w języku wietnamskim w wykonaniu naszej czarującej Ly (przekłady na ukraiński czytał Wiktor Tataryn), w natchnioną poezję Ołesia Gordona. Oprócz wierszy przeprowadziłem interaktywną grę na podstawie utworów jednego z bohaterów moich powieści o wielkich Ukraińcach — Mykoły Hohola. Dzieci z zainteresowaniem odgadywały znaczenie niezrozumiałych dla rosyjskiego czytelnika słów, zamieszczonych na końcu „Wieczorów na chutorze w pobliżu Dykanki”. Często dawały trafne odpowiedzi, a czasami takie słowa jak „mołodycia” czy „oczipok” stawiały uczestników gry w kropce. Było wesoło, kiedy opowiedziałem, co oznacza „tisna baba”: każdy chciał zagrać w grę, którą lubił mały Hohol jeszcze w Połtawskiej szkole powiatowej.
Po udziale w wiecu z okazji wyzwolenia miasta od faszystów i złożeniu kwiatów pod pomnikiem ofiar tragedii w Koriukiwce odwiedziliśmy muzeum krajoznawcze. W lutym 1943 roku spalono tu żywcem prawie 7 tysięcy pokojowych mieszkańców tylko za to, że partyzanci zabili dwudziestu Niemców. Ale okrucieństwa czynili nie oni, a przeważnie Madziarzy i własowcy. Chociaż do tej pory ani Węgry, ani Rosja nie tylko nie pokajały się za to, ale nawet nie przeprosiły. A „sławni partyzanci” w tym czasie spokojniutko obserwowali, jak płoną kobiety i dzieci. Organizatorzy festiwalu zapoznali gości z jedną z wizytówek rejonu, kompleksem jeździeckim „Brecz”. A w największej bibliotece miasta odbyło się spotkanie z inteligencją Koriukiwki. To było nie tylko czytanie wierszy i prozy z almanachu „Lytawry”, ale i dyskusja o przyszłości naszej literatury, znaczeniu ukraińskiego słowa w społeczeństwie, metodach jego popularyzacji. Wzruszyły nas występy młodych i całkiem młodych miejscowych pisarzy, w szczególności Andrija Barabasza, Sofii Tataryn. Swoją drogą, to nazwisko aż trzy razy spotyka się w almanachu „Lytawry” — sprawę ojca Wiktora kontynuują syn Ihor i córka Sofia. Ta 12-letnia uczennica otrzymała z rąk znanej w Polsce i Europie poetki Bożeny Boby-Dygi dyplom zwyciężczyni konkursu literackiego. Mojemu koledze, autorowi kryminałów Serhijowi Ponomarence miło było spotkać tutaj swoich wielbicieli, a mi — dowiedzieć się, że wśród obecnych są tacy, którzy zachwycają się twórczością jednej z bohaterek moich powieści, malarką i pisarką, urodzoną koło Dykanki Marią Baszkircewą.
Z niecierpliwością oczekiwałem wizyty w hoholowskim Nieżynie! Wszak moja pierwsza powieść po podróży do Włoch była poświęcona właśnie temu genialnemu Ukraińcowi — „Rzymskie szczęście Mykoły Hohola”. Potem nie raz zwracałem się do tej postaci, która nie puszcza do dziś — wydana w zeszłym roku w serii „Ukraina sakralna” zbeletryzowana biografia pisarza „Mykoła Hohol. Między piekłem a rajem”, tegoroczny romans-esej w trzech księgach o pierwszej fali naszej emigracji „Ołeksandr Wertyński, potomek Hohola. Śladami artysty”, niedawno ukończone opowiadanie „Uśmiech Hohola”. Oprócz tego mam napisaną razem z kompozytorem Ołeksandrem Szwydkim piosenkę „Ukraińska noc”, do której stworzono wideo z moimi zdjęciami i kadrami ze starego filmu „Noc wigilijna”. Było ono radośnie przyjmowane przez uczniów szkoły nr 4, gdzie organizatorzy zaplanowali mój występ. Tak jak wideo do piosenki „Wyspa Capri”, gdzie zaszyfrowano kilka utworów Mychajła Kociubynskiego, którego ścieżki przemierzałem na tej bajkowej włoskiej wyspie i napisałem o tym esej. A w szkole nr 2 znowu zaproponowałem quiz na podstawie utworów wielkiego ziomka Hohola. Do biblioteki uniwersytetu jego imienia ja i moi koledzy z Polski i Bułgarii przekazaliśmy swoje książki, od razu umieszczono je na honorowym stoisku „Prezentowy wernisaż”. W Nieżynie organizatorzy zaproponowali swoją „wisienkę na torcie”: każdego gościa towarzyszyli wolontariusze ze studentów, mających związek z twórczością! Miałem szczęście znaleźć się w towarzystwie nie tylko magistra-historyka Uniwersytetu Hoholowskiego, ale i utalentowanego prozaika o głośnym imieniu Mychajło Łomonosow. Jego opowieści o Nieżynie, a moje — o wyjazdach za granicę, o moich bohaterach, sądzę, wzbogaciły nas obu. Właśnie wzajemne wzbogacenie — i dla uczestników festiwalu, i dla tych, którzy nas widzieli i słyszeli — to główny lejtmotyw „Lytawriw”, który przeprowadzono przy wsparciu władz obwodowych i miejscowych. Przez trzy dni robocze przeprowadzono 80 wydarzeń w placówkach oświatowych, Czernihowszczyzna przyjęła 50 uczestników z Ukrainy i zagranicy (tłumacze, aktorzy, reżyserzy, pisarze, dramaturdzy, muzycy). Wiele osób pracowało na wspólną sprawę, ale do tego musiał być inicjator, motor! I okazała się nim Tetiana Wynnyk, która przekonuje swoim przykładem, że nawet w naszym niedoskonałym państwie jedna osoba może wiele zrobić. Jeśli zapragnie, jeśli jasno wyznaczy cel…
niszą stał się język”, on pozostaje niestrudzonym liryką, prawdziwym poetyckim mistrzem słowa. Jego poezje poruszają. Szczególnie wzruszający jest wiersz “Spowiedź”, poświęcony pamięci rodziców Józefa i Marii. Łzę wywołuje wiersz “Gdzie Ukraina?”, w którym poeta skierował myśl ku poległym pod Krutami, a kończy ją tak: Gdzie Ukraina? — w chłopcu owym, co męki ledwie wytrzymuje w niewoli. I na przekór wszystkim wrogom swoim duszą Ukraińca nie stygnie. W rozbudowanym posłowiu “Złoto poety” znany poeta, laureat Nagrody im. Szewczenki Wasyl Herasymiuk, zauważa: “Słowo poety w każdym przypadku wywołane jest przede wszystkim intensywnością przeżycia… Wasyl Kliczak, wstąpiwszy w okres życiowej i twórczej dojrzałości, pojął, że największy skarb zakopany jest właśnie na górze jego dzieciństwa. Ona strzeże nie tylko bajek dzieciństwa i legend młodości, ale i złota życiowej prawdy wielu pokoleń rodaków autora. Strzeże i jego szczere złoto”. Życzmy więc autorowi sukcesów!
Maschinelle Übersetzung
Wasyl HŁAHOLUK, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy, proświcianin. Oto przede mną nowy zbiór poety-osiemdziesiątnika „Kopana góra”, który ujrzał światło dzienne w 2017 roku. Składa się on z rozdziałów „Kopana góra” oraz „Mizernieje wszystko mało znaczące”. Autor pozostaje wierny tematom, bada ludzkiego ducha, piękno. W swoim słowie wstępnym Dmytro Drozdowski pisze: „Kopana góra” — to zbiór poetycki, w którym uchwycono życie. Jest to swoista odpowiedź na czas postkatastroficzny… To poezja choć zminimalizowanej metaforyczności, jednak szczególnej symboliczności. Jest jej właściwa symbolizacja świata”. Czytając „Kopaną górę”, zauważasz, że ten zbiór tematycznie kontynuuje poprzednie zbiory, jest tu wiele portretów teraźniejszości, przemyśleń współczesnych wydarzeń i rzeczy otaczającej rzeczywistości. Autor nie pominął uwagi palącego tematu wojny. Jeden z opublikowanych wcześniej „atowskich” wierszy — „Obecność Bożej ręki” — wielbiciele poezji nazywają arcydziełem. Ciekawe są dedykacje i jednocześnie portrety: „Spartak” dla akademika Mychajła Słaboszpyckiego, „Słowo” — dla nauczycielki O. W. Słobidnyk, „Święty ideał” — dla patrioty, byłego więźnia politycznego Dmytra Żowtiaka, poemat-requiem „Siedem ucichłych strun” („Tiutiunnyk”, „Zabasztanśkyj”, „Didenko”, „Rymaruk”, „Cherewatenko”, „Perepadia”, „Tałłaj”). Iwanowi Draczowi dedykacja nazywa się „Stefanyk”, Wołodymyrowi Stebliukowi — „Iłowajśk”, Wadywowi Swyrydence — „Debalcewe”. W dyptyku czytamy o Gagarinie i Sikorskim. W innym dyptyku — o mężczyźnie z Kotowska i kozaku nieukrzyżowanym… Autor w odzwierciedleniu świata zachowuje swój styl, rozwija ład obrazowy, niczego nie wymyśla, po prostu ma talent dostrzegania, umie realny obraz przetopić w artystyczny. Jest to również odczuwalne w jego wierszach, kiedy poznaje czas: „Jesienią 1940-go”, „Jesienią 1943-go”, „Latem 1962”, obdarzone poznawalnością — „Szewczenko w Niżnym Nowogrodzie (1857—1858)”, „Chłopcy”, mikropoemat „Maraton”, poemat „Nici rozmów i dróg”, ballada „Przygoda” i inne. Poeta dąży do prawdy, dlatego nie zachwyca się fantazjami, wmyśla się w realne istnienie energii chwili, szuka i znajduje prawdę w sprzecznym bycie, pojmując pozytywy i negatywy życia, przestrzega dokładności w tworzeniu obrazu, nawet jeśli jest to styl lirycznego dziennika, kiedy „wyraz- Wasyl Kliczaki — urodzony we wsi Rudnyky w rejonie śniatyńskim na Iwano-Frankowszczyźnie, kieruje Centrum Wydawniczym „Proświta”, docent katedry wydawnictwa i redagowania Instytutu Dziennikarstwa KNU im. T. Szewczenki, laureat nagród literackich, autor zbiorów wierszy „Deszczowy zegar” (1989), „Całun” (2003), „Wzdłuż darowanych Bożych dni” (2015), szeregu publikacji w czasopismach.
Maschinelle Übersetzung
Kontynuujemy projekt poświęcony 160. rocznicy rozpoczęcia w czerwcu 1857 r. przez Szewczenkę Dziennika. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. 26 września. Znowu deszcz, znowu błoto. Prawdziwie bezwyjściowe położenie. Starożytne niżnonowogrodzkie cerkwie po prostu mnie oczarowały. Są tak miłe, tak harmonijnie pstre, a wstrętna pogoda nie pozwala mi ich rysować. Ja jednak dzisiaj przechytrzyłem upartą pogodę. Wczesnym rankiem poszedłem do traktierni, zamówiłem sobie herbatę i narysowałem z okna sobór Zwiastowania. Najstarsza w Niżnym cerkiew. Trzeba będzie dowiedzieć się o czasie jej budowy. Ale od kogo? Do pijanych kudłatych kapłanów nie chce mi się zwracać, a nie ma do kogo więcej. Niżny Nowogród pod wieloma względami jest interesującym miastem i nie ma drukowanego przewodnika. Dziko! Po tatarsku dziko! Znowu deszcz, znowu błoto. Taras Szewczenko, który 20 września 1857 r. przybył w drodze z zesłania do Niżnego Nowogrodu, o niepogodzie w mieście wspominał w Dzienniku w ciągu 20–23 września: „Pogoda stale zła”. Prawdziwie bezwyjściowe położenie. Moim zdaniem w tej frazie odzwierciedlone jest nie tylko niezadowolenie poety z pogody, ale i znacznie poważniejsze nieprzyjemności. Przecież w mieście Szewczence od razu ogłoszono, że został zwolniony z umocnień nowopietrowskich bez dopełnienia „niezbędnych” formalności i on, zamiast jechać dalej do Petersburga, zmuszony był zostać. Następnego po przyjeździe dnia przyjaciele Szewczenki M. O. Bryłkin — główny zarządca niżnonowogrodzkiego kantoru kompanii parostatkowej „Merkury” i urzędnik tej samej kompanii P. A. Owsiannikow poradzili mu „udawać chorego”, aby uniknąć powrotu do Orenburga. W te pierwsze dni pobytu w mieście Szewczenko żył w nerwowym napięciu, czekając na dalsze rozstrzygnięcie swojego losu. W pewnym stopniu mogło to wpłynąć na surowość zapisu z 27 września. Jednak Taras Hryhorowycz „przyjmował ciosy” losu i pragnął twórczo pracować, w szczególności chciał rysować niżnonowogrodzkie cerkwie. Starożytne niżnonowogrodzkie cerkwie po prostu mnie oczarowały. Ledwo zszedłszy na brzeg w Niżnym Nowogrodzie, Szewczenko zwrócił uwagę na starożytną „piękność” — cerkiew zbudowaną na cześć założyciela Niżnego Nowogrodu wielkiego księcia Jerzego (Jurija) Wsiewołodowicza. Tego samego dnia nie spodobał mu się sobór Przemienienia Pańskiego w niżnonowogrodzkim kremlu. Za to przyciągnęły go cerkiew św. Jerzego przy wieży Jerzego kremla oraz sobór Zwiastowania naprzeciw wieży Dymitra. ...poszedłem do traktierni... W „Słowniku języka Szewczenki” to słowo nie zostało odnotowane. Traktiernia — od łacińskiego tracto — „częstuję”, według innej wersji przyszło do języka rosyjskiego z polskiego, gdzie oznaczało „trakt”, „drogę”. Pojawiło się w moskiewskim obyczaju w XVIII wieku, w Rosji traktiernie zaczęły rozpowszechniać się od drugiej połowy XIX wieku (do tego istniały kabaki). Nawiasem mówiąc, o kabaku Szewczenko wspomina w zapisie z 27 września. Podczas wojny rosyjsko-japońskiej na początku XX wieku większość traktierni zaczęła nazywać się restauracjami. W powieści „Spacer z przyjemnością i nie bez morału” Szewczenko opowiadał o „białocerkiewskiej traktierni”, gdzie nie mógł doprosić się herbaty. 7 sierpnia zapisał w Dzienniku, że w Astrachaniu nie ma „ani jednej traktierni, gdzie można by choć jakkolwiek zjeść obiad”, a 6 września odnotował, że w Samarze nie mógł doczekać się zamówionych kotletów w rzekomo „najlepszej traktierni w mieście”: „Ogromna przystań zbożowa na Wołdze, nadwołżański Nowy Orlean! I nie ma porządnej traktierni. O Ruś!”. ...narysowałem z okna sobór Zwiastowania. Szewczenko wykonał rysunek sepią i bielą na tonowanym papierze, naklejonym na arkusz większego formatu. Na rysunku na dole po lewej stronie notatka ołówkiem: „NN. Sobór Zwiastowania”. Na odwrocie napis atramentem, zrobiony później: „NN. Sobór Zwiastowania. Założony w 1378 roku przez W. K. Dymitra Konstantynowicza”. Artysta narysował wschodnią fasadę pięciokopułowego soboru Zwiastowania, na drugim planie po prawej — wieżę Dymitra i mur kremlowski, po lewej — budynek w „kaziennym” stylu XIX wieku. W panoramie placu artysta starał się oddać osobliwości starodawnych budowli, jaskrawo oświetlając bielą formy architektoniczne soboru i wieży, zbliżone do przedniego planu kompozycji, przygaszając brunatno-szarym kolorem budynki na dalszym planie. Dziko, po tatarsku dziko! Najpierw rzuca się w oczy zainteresowanie Szewczenki nowym miastem, jego pragnienie przede wszystkim zapoznania się z przewodnikiem po Niżnym Nowogrodzie. Aby w pełni zrozumieć oburzenie poety, trzeba przypomnieć, że w sierpniu 1857 r. nie mógł on znaleźć w Astrachaniu książki „Zapiski o Astrachaniu” M. S. Rybuszkina. Chociaż ta książka już dawno była napisana i wydana! Więcej szczęścia miał Szewczenko właśnie z książką o Niżnym Nowogrodzie. Już 9 października M. O. Bryłkin przyniósł mu pierwszą część książki „Krótki zarys historii i opis Niżnego Nowogrodu, w dwóch częściach, sporządzone przez N. Chramcowskiego”. Zapoznawszy się z pracą rosyjskiego historyka-krajoznawcy M. I. Chramcowskiego (1818—1890), poeta zauważył w Dzienniku, że chciałby dokładniejszej, wyczerpującej opowieści o niżnonowogrodzkich zabytkach historii i architektury, ale pozostał wdzięczny autorowi. Druga część książki M. I. Chramcowskiego wyszła w 1859 r. i Szewczenko jej nie czytał. 27 września. Przechodząc obok cerkwi świętego Jerzego i widząc, że drzwi cerkwi są otwarte, wszedłem do przedsionka i z przerażeniem się zatrzymałem. Zaskoczył mnie jakiś szkaradny potwór, narysowany na trzyarszynowej okrągłej desce. Początkowo pomyślałem, że to indyjski Manu lub Wisznu zabłądził do chrześcijańskiej świątyni, by posilić się kadzidłem i drzewnym olejkiem. Chciałem wejść do samej cerkwi, gdy drzwi się otworzyły i wyszła wystawnie, modnie ubrana dama, już nie całkiem świeża, i zwracając się do narysowanego potwora, trzy razy pobożnie i kokieteryjnie przeżegnała się i wyszła. Hipokrytka! Bałwochwalczyni! I zapewne dziwka. I czy ona jedna? Miliony podobnych jej bezmyślnych, wyrodnych bałwochwalczyń. Gdzież są chrześcijanki? Gdzie chrześcijanie? Gdzie bezcielesna idea dobra i czystości? Prędzej w kabaku, aniżeli w tych oszpeconych zwierzęcych świątyniach. Nie miałem odwagi przeżegnać się i wejść do cerkwi; z przedsionka wyszedłem na ulicę, a oczom moim ukazała się na ciemnym tle szerokiej łąki błyszcząca, wdzięcznie wijąca się piękność Wołga. Odetchnąłem swobodnie, mimowolnie przeżegnałem się i poszedłem do domu. ...wszedłem do przedsionka... Przedsionek — zachodnia część świątyni. Z jednej jego strony był babiniec, z drugiej — przejście do środkowej części świątyni. Przedsionek ma przeznaczenie liturgiczne, w nim, zgodnie ze Statutem, powinny odbywać się litie na wielkich nieszporach, panichidy za zmarłych. ...zaskoczył mnie jakiś szkaradny potwór... Zob. reprodukcję rysunku Szewczenki przed zapisem z 27 września. Ten obraz tak poraził poetę, że 16 lutego 1858 r. znów powrócił do niego w Dzienniku: „Nie ręką ludzką uczyniony potworny obraz, kopia z którego mnie kiedyś przestraszyła w cerkwi Jerzego”.
Mychajło Hruszewski pisał nawet kiedyś, że Szewczenko rzekomo „nie rozumiał wartości ani staroruskiej, ani bizantyjskiej sztuki: wszystko wrzucał do jednego worka, nie rozróżniając, co w tym tradycyjnym kulcie było zwyrodniałe, a co miało jakąś estetyczną wagę”2. W związku z tym oświadczeniem zauważę, że wyjaśnia się ono, mówiąc trafnymi słowami Dmytra Stepowyka, „nierozwinięciem ukraińskiego literaturoznawstwa w porównaniu z literaturoznawstwem”. Rzeczywiście, za czasów Hruszewskiego, a nawet znacznie później, twórczość Szewczenki jako profesjonalnego artysty była badana i rozumiana znacznie mniej niż jego spuścizna poetycka. Współcześni szewczenkoznawcy wychodzą z założenia, że twórczość malarsko-graficzna Szewczenki, z czysto profesjonalnego punktu widzenia, jest równoważna i równoznaczna jego twórczości słownej, czyli literackiej3. Zapewnił to nie tylko naturalny talent Tarasa Hryhorowycza, ale także to, że „pod kierunkiem Karla Briułłowa Szewczenko zdobył wysokie akademickie wykształcenie zawodowe, przyłączył się do skarbów światowej sztuki i światowej myśli estetycznej”4. W ten sposób, w odpowiedzi Hruszewskiemu możemy powiedzieć, że genialny poeta i artysta o wspaniałym estetycznym guście i silnej antymoskiewskiej naturze nie zaakceptował w niżnonowogrodzkiej świątyni konkretnego obrazu, a dokładniej — „namalowanego potwora”, który nie miał związku ze staroruską sztuką. Spojrzawszy na rysunek, zamieszczony przez Szewczenkę w Dzienniku, można łatwo się przekonać, że nie chodzi o wysokiej klasy ikonopisanie. Zatem mamy do czynienia z emocjonalnym, ale fachowym odrzuceniem przez Szewczenkę antyartystycznego wytworu moskiewskiej bizantyjszczyzny czy suzdalszczyzny. ...na trójarszynowej okrągłej desce. Arszyn — dawna wschodniosłowiańska miara długości, która używana była także w czasach Szewczenki; równała się 0,711 m. ...indyjski Manu lub Wisznu... Manu — według indyjskiej mitologii protoplasta ludzkości. Wisznu — jeden z trzech głównych bogów w hinduizmie (Wisznu, Śiwa, Brahma), bóg — opiekun świata. Hipokrytka! Bałwochwalczyni! To jeden z najbardziej niezwykłych zapisów Szewczenki w Dzienniku. Wątpliwe, by przypadkowa „pani” zasługiwała na tak bezlitosną ocenę, zresztą nie było podstaw, by podważać szczerość jej wiary. Ale to wyraźne i konkretne rozdrażnienie poety najmniejszą, w jego opinii, hipokryzją oraz nieestetycznością, powierzchownością i nieszczerością w świecie cerkiewnym świadczy właśnie o tym, że Szewczenko nie tylko nie wrzucał wszystkiego do jednego worka, nie rozróżniając, jak zaznaczał Hruszewski, a przeciwnie, wyraźnie i zgodnie z sumieniem rozdzielał chrześcijaństwo i bałwochwalstwo, cerkiew i pogańską budowlę, szczerą wiarę i hipokryzję, duszną modlitwę i kokieteryjną pokazowość. M. S. Szahinian, która nadzwyczaj subtelnie i głęboko odczuwała stan duszy poety, pisała: „Wydrwiwał wszystko wyrafinowane, bezcielesne, wszystko, co trąci religijnym tematem, wszystko czysto formalne, dekoracyjne, całą zdrową siłą swojego talentu, całym wiernym klasowym instynktem, powstając przeciwko nienawidzącej mu egzotyce, za realizmem”. Ciekawa myśl, choć zaciśnięta w prokrustowe łoże twierdzenia o tym, że Szewczenko był realistą (w socjalistycznym rozumieniu słowa) i niepowstrzymanie dążył do „materialistycznego światopoglądu”. W rzeczywistości wiara w Boga była częścią kodu genetycznego Szewczenki. Z tą wiarą było nierozerwalnie związane całe postrzeganie świata przez poetę: „Dla człowieka-materialisty, któremu Bóg odmówił świętego, radosnego uczucia rozumienia Jego łaski, Jego nieprzemijającego piękna, dla takiego półczłowieka każda teoria piękna jest niczym więcej niż pustym gadaniem”. Ten zapis Szewczenko niedawno poczynił w Dzienniku. „Wierz! I wiara uratuje ciebie” — to słowa Szewczenki. I jeszcze: „Miłosierny Bóg — moja nieprzemijająca nadzieja”. Szewczenko także ostrzegał bezbożników: „Oszukujcie siebie, obcych ludzi / Lecz nie oszukujcie Boga”. Jednak uważał, że w egzotyczno-dekoracyjnej, jak mu się wydawało, scenerii oraz wśród nieszczerych ludzi niemożliwe jest czytanie tekstów o Jezusie Chrystusie i jego ofierze w imię ludzi. Mówiąc słowami Szewczenki, „najpodlejsza sprzeczność”! I zapewne dziwka. Cytując zapis Szewczenki we własnym tłumaczeniu na język ukraiński w pracy popularnonaukowej „Z historii myśli religijnej na Ukrainie”, Mychajło Hruszewski w tym miejscu zauważył, że „grube wyrażenie pominięto w druku”. Tak samo czynili też publikatorzy Dziennika poety. Wszakże w Dzienniku Szewczenki, który poeta prowadził do maja 1858 r., a w lipcu podarował M. M. Łazarewskiemu. Co miesiąc publikujemy jeden-dwa zapisy Tarasa Szewczenki z autorskimi komentarzami historyka-szewczenkoznawcy Wołodymyra Melnyczenki. W tym numerze opowieść o notatkach poety, poczynionych w Niżnym Nowogrodzie 26 i 27 września 1857 r. Komentarze są szczególnie interesujące ze względu na ujawnienie stosunku Szewczenki do Boga i cerkwi. T. Szewczenko. Sobór Zwiastowania w Niżnym Nowogrodzie. 26 września 1857 r.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
W 5. tomie akademicznego Pełnego zbioru dzieł Tarasa Szewczenki ten tekst w ścisłej zgodności z oryginałem przytoczono w całości. Naiwnie byłoby cokolwiek przemilczać. Jeśli Taras Hryhorowycz wyraził swój stan emocjonalny, używając wulgarnego słowa, to naszym zadaniem jest zrozumienie i wyjaśnienie tego stanu. Co też czynimy. Miliony podobnych jej... Kategoryczna nietolerancja Szewczenki wobec obłudy przed Jezusem jest znana. Powiedzmy, wybuchła ona w powieści „Artysta” nawet w stosunku do... żebraczek: „Nienawidzę tych wstrętnych przedsiębiorców, którzy spekulują imieniem Chrystusowym”. Gdzie chrześcijanie? Gdzie bezcielesna idea dobra i czystości? Zapewne na te pytania Szewczenki trzeba spojrzeć przez pryzmat jego głębokiego zrozumienia niezgodności realiów cerkiewnych ówczesnej Rosji z przykazaniami Chrystusa. Ustrój społeczny w Rosji poeta uważał za wypaczenie moralnych przykazań Jezusa, a prawosławie w wariancie imperialno-rosyjskim — za przekręcenie nauki Chrystusa, mówiąc słowami Iwana Dziuby, „cynicznym sprowadzeniem Boga do roli strategicznego patrona rosyjskiego despotyzmu”: Za kogożeś Ty się ukrzyżował, Chryste, Synu Boży? Za nas, dobrych, czy za słowo Prawdy... czy może, Żebyśmy z Ciebie się śmiali? Ono przecież tak się stało. Świątynie, kaplice i ikony, I świeczniki, i mirry dym, I przed obrazem Twoim Niezmordowane pokłony. Za kradzież, za wojnę, za krew, Żeby braterską krew przelać, proszą I potem w darze Tobie przynoszą Z pożaru skradziony całun!! Mychajło Hruszewski podkreślał, że Szewczenko, jak i cała postępowa Rosja, wrogo odnosił się do „kazionnej narodowości i kazionnej cerkwi...” i trafnie zauważył: „Wszystko, co trąciło... sojuszem cerkwi i państwa... Szewczenko piętnował pogardliwą nazwą »bizantynizmu« i zwracał przeciwko temu całą siłę swojego gniewu i całą żółć sarkazmu...” Przypomnę. Odwiedziwszy 22 marca 1858 r. wielkanocne nabożeństwo na Kremlu, Taras Hryhorowycz nazwał je w Dzienniku „bizantyjsko-starowierskim triumfem”, a w poezji „Likerze” (1860) pisał, że „bizantyjski Sabaot / Oszuka! Nie oszuka Bóg...” Znawca twórczości Szewczenki Stepan Smal-Stockyj pisał: „Nie z prawdziwym Bogiem prowadzi on wojnę, nie przeciwko Chrystusowi podnosi Szewczenko bunt, a przeciwko sfałszowanemu, obłudnemu chrześcijaństwu, które stało się pośmiewiskiem nauki Chrystusowej, przeciwko rządowej rosyjskiej cerkwi... przeciwko bizantynizmowi, przeciwko »bizantyjskiemu Sabaotowi«...” Kremlowski „bizantynizm”, którym Szewczenko nazwał ideologię i nabożeństwa oficjalnej rosyjskiej cerkwi prawosławnej, tak samo był traktowany w ówczesnej rosyjskiej bezcenzuralnej prasie. Chodziło o to, że w epoce bizantyjskiej ortodoksyjne chrześcijaństwo ogłaszano religią państwową w rozumieniu i dążeniu do podporządkowania cerkwi państwu. Pamiętajmy również, że na stosunek poety do prawosławia wpływało głębokie zrozumienie tej nieatrakcyjnej roli, jaką wyznaczał cerkwi caryzm w swojej polityce rusyfikacji Ukraińców i innych narodów. Dziesięć dni temu, 17 września, przepływając miasto Czeboksary,
Maschinelle Übersetzung
Szewczenko zwrócił uwagę na cerkwie „starodawnej moskiewskiej architektury”: „Dla kogo i po co one zbudowane? Dla Czuwaszów? Nie, dla prawosławia. Główny węzeł moskiewskiej starej polityki wewnętrznej — prawosławie”. Poeta rozpatrywał je jako religię gwałtowną, narzędzie moskiewskiego duchowego ucisku nie tylko narodu rosyjskiego, ale i „innowierców”. W ten sposób w Dzienniku wylało się to, co dawno bolało i nurtowało w duszy — głębokie odczucie powierzchowności, wydumaności, fałszu wielu religijnych obrzędów i ludzkich czynów w prawosławnym wystroju5. ...zwierzęcych kapiszczach. U W. I. Dala: „Kapiszcze — idoliszcze, pogańska świątynia, żryszcze, poganiszcze, kumirnia”. Porównując prawosławną cerkiew z przedchrześcijańskim pogańskim kapiszczem, Szewczenko w pełni wylał nagromadzone rozdrażnienie nie konkretną świątynią, do której nawet nie wszedł, a rosyjskimi duchownymi, z którymi, w postrzeganiu poety, nie współgrała „bezcielesna idea dobra i czystości”. …Nie wiem, Po co naprawdę my czytamy Święte przykazanie Jego! Uczciwą krew Jego pijemy, Jak u karczmarki kieliszek miodu... O, próżnosłowni!.. Na żydach?.. Nie na żydach, na nas przewrotnych, Na dzieciach naszych przeokropnych Święta krew Jego!.. Kaci! U mnie nie starczyło ducha przeżegnać się i wejść do cerkwi… Właśnie w tym kontekście przypomnę, że Hruszewski nazywał Szewczenkę „niecerkiewnym chrześcijaninem”. Rzeczywiście, dla wielkiego poety Bóg nie był zgodny z niektórymi cerkiewnymi obrzędami i przejawami wiary, z carskim duchowieństwem, z „pijanymi kudłatymi żercami”. Nie stawiał w jednym rzędzie Boga i nabożeństw rosyjskiej cerkwi prawosławnej, religii i jej oficjalnych przedstawicieli. I jeszcze — Szewczenko nie uznawał pośredników między Bogiem a sobą. On zawsze bezpośrednio komunikował się z Nim. Nie można nawet przypuścić, żeby u Hruszewskiego zwracanie się do Boga było podobne do Szewczenkowego, z wiecznymi pytaniami, mówiąc słowami naszego wielkiego współczesnego, „o niezgodności świata z Bożym zamysłem, czy o niejasności tego zamysłu, i dlaczego On cierpi zniekształcenie Swojego obrazu, i jak długo będzie cierpiał nieprawdę i zniewagę Siebie…”6 Poety wymagające zwracania się do Boga zawsze wyrastały z ofiarnej miłości do Ukrainy. Przypomnijmy „Psalmy Dawidowe” (1845), w których Szewczenko, podobnie jak biblijny Dawid, dosłownie wymagał: …Wstańże, Boże, Czemu będziesz spać, Od łez naszych odwracać się, Skargi zapominać. Ukorzyła się dusza nasza, Żyć ciężko w okowach! Wstańże, Boże, pomóż nam Wstać na kata znowu. To ten historyczny moment, kiedy sam Szewczenko poczuł w sobie zesłaną przez Pana duchową siłę pomóc swojemu narodowi pozbyć się „wrogiej zniewagi”: „A Bóg mi pomaga, / Mnie zastępuje…” Albo: „Dla mnie Pan przystanią, / Obrońcą będzie…” Przypomnę, że w „Testamencie” Szewczenko napisał, wydawałoby się, nie do pomyślenia dla Bożego człowieka słowa: „…a do tego / Ja nie znam Boga”. „Dopóki nie powstała rodzina wielka ukraińska, wolna, nowa, dotąd poeta nie widzi Bożej prawdy i nie jest gotów stanąć przed Bogiem, jego dusza musi pozostawać na ziemi, być wśród swoich ludzi, nieść ciężką pokutę za zło i niewolę. Szewczenko to cierpliwie, to zuchwale mówi z Bogiem, to prosząc, to wymagając odpowiedzi. Te odpowiedzi dojrzewają w jego świadomości, więc poeta śmie powiedzieć Panu wszystko. Wszystko, co wykańcza jego sumienie, co wypala duszę wstydem za upodlony ukraiński lud, co wzburza jego przeżycia, napełnia gniewem jego uczucia, co wzywa go do walki z tym totalnym złem, które nakryło jego Ukrainę. To — nie bluźnierstwo, nie, to — szczerość i patos biblijnych proroków”7. Co więcej, do końca życia „niecerkiewny chrześcijanin” zwracał się do Pana ze swoją modlitwą za pracujących, dobroczynnych i czystych sercem ludzi: A dobroczynnym rękom I pokaż, i pomóż, Świętą siłę ześlij. A czystych sercem? Wokół nich Postaw anioły swoje I czystość ich zachowaj. A wszystkim nam razem na ziemi Jednomyślność podaj I braterstwo ześlij. …oczom moim przedstawiła się na ciemnym tle szerokiej łąki błyszcząca, wdzięcznie wijąca się piękność Wołga. To poetyckie postrzeganie żywej przyrody, lekko i pięknie zanotowane w Dzienniku, silnie kontrastuje z inwektywami poprzednich wierszy, pełnych ognistego rozdrażnienia i gniewu, demaskatorskiego patosu, a nawet brutalnych przekleństw. W istocie, przeczytawszy niewielkie dziennikowe zapisy z dwóch dni, widzimy przed sobą wszechogarniająco całościowego, burzliwego i dociekliwego, szczerego i ufnego, niedającego się sprowadzić do żadnych dominant narodowego geniusza. Wzdychnąłem swobodnie, mimowolnie przeżegnałem się... Ruch, który był mentalnie właściwy wierzącemu Szewczence. _____________ 1 Encyklopedia Szewczenkowska. T. 1. K., 2012. S. 449. 2 Hruszewski M. Utwory. T. 23. S. 552—553. 3 Zob.: Stepowyk D. Unikalny wkład Tarasa Szewczenki w ukraińską sztukę plastyczną // Szewczenko Taras. Pełny zbiór utworów. T. 8. K., 2013. S. 15. 4 Encyklopedia Szewczenkowska. T. 1. S. 147. 5 Półtora wieku później niezapomniany Borys Olijnyk po-szewczenkowsku zabójczo napisał o najwyższych moskiewskich możnowładcach, którzy z organicznego bezbożnictwa po faryzejsku wskoczyli do obcej im Bożej świątyni: Kiedy do świątyni wparował i rogatą Do obrazów ruszył na oślep Z ikony odsunęła się Matka Boska, Od niego zasłaniając niemowlę. I ciemność nieświatowa demonem się wzniosła, Gasząc w mig lampy i świece, I tylko oczy wszechwybaczające Zbawiciela Wzięły się ogniem po raz pierwszy od wieków. 6 Dziuba I. Taras Szewczenko. Życie i twórczość. K., 2008. S. 315, 316. 7 Dziuba I., Żułynski M. Na wiecznej drodze do Szewczenki // Szewczenko Taras. Pełny zbiór utworów: W 12 tomach. T. 1. K., 2001. S. 24. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora Artystka urodziła się w Kaniowie w obwodzie czerkaskim, w rodzinie robotników. W 1976 roku ukończyła Kijowski Państwowy Instytut Artystyczny. Wśród swoich pedagogów ze szczególną ciepłotą wspomina Danyła Lidera, który był głównym scenografem Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. I. Franki. Jako studentka 5 roku projektowała spektakle „Nie proste, a złote” J. Czepowieckiego w Kijowskim Akademickim Teatrze Młodego Widza. A po ukończeniu instytutu razem z mężem, artystą-jubilerem Mykołą Miszczenką, z przydziału pojechała do Chmielnickiego, gdzie przez dwa lata pracowała w teatrze muzyczno-dramatycznym. Po powrocie do Kijowa Lubow Minenko otrzymała pierwsze państwowe zamówienie od wydziału monumentalnego przy Narodowym Związku Artystów Ukrainy — wykuć płótno dla Kijowskiego Pałacu Ślubów. Była to ciężka praca, bo panneau miało rozmiar 10 m2. Jednak ta praca nie długo zdobiła fasadę Pałacu. Zdjęto ją, bo nie wpisywała się w dogmaty socrealizmu, a była przepełniona ukraińskimi motywami. Rozumiejąc, że łatkę „ukraińskiego nacjonalisty” będą przypinać do każdego jej dzieła, Lubow Minenko postanowiła porzucić sztukę. Jednak nieoczekiwana dla niej propozycja uzupełnienia malarstwem wystawy artystycznych wyrobów jubilerskich jej męża w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki (m. Kijów) przywróciła ją do twórczości. Artystka wspomina: „Wzięłam do ręki pędzel. Jakby nie było tych długich lat rozłąki ze sztuką. Pracowałam do wyczerpania i przez trzy miesiące zrobiłam około setki obrazów i tkaninowych aplikacji”. Wystawa stała się sensacją. Od tego czasu dzieła Lubow Minenko (akwarele, malarstwo, aplikacje z tkaniny) zdobią galerie Wielkiej Brytanii, USA, Iranu, Niemiec, Austrii, Kanady,
Chorwacji. A jeśli chodzi o kolekcje prywatne, to pani Luba straciła już rachubę krajów, po których rozjechały się jej płótna. W dorobku artystki jest ponad 1000 akwareli, 500 płócien olejnych i temperowych, ponad 170 autorskich aplikacji z tkaniny, 20 pasteli. L. Minenko zajmowała się również oprawą artystyczną książek T. Nikołajewej „Ukraińska odzież ludowa” (1985 r.), „Kijów i Kijowszczyzna” (1986 r.), „Historia stroju narodowego” (1996 r.) i innych. Jest członkinią Narodowych Związków Artystów Plastyków oraz Działaczy Teatralnych. Od 2003 roku pracuje jako wykładowca kompozycji w szkole kultury i sztuki w Kaniowie. Według wyznania artystki, na ukształtowanie jej osobowości jako twórcy wpłynęły potężne postacie T. Jabłońskiej, I. Honczara, M. Storożenki, architekta T. Dowżenki. Do kręgu osób, które uważa za bliskie, należą Jewhen Swerstiuk, Mykoła Płachotniuk, Nadija Switłyczna, Roksolana Sira, Wołodymyr Kozak, Wałentyna Dawydenko, Wałerij Sołowjow, Hanna Olijnyk, Switłana Pysarenko. „Kiedy patrzysz na jej obrazy, to chce się uśmiechnąć, bo ten świat jest nieoczekiwany, wyzwolony i dobry. Ma dawną sławę na wystawach i okładkach książek. Lubow Minenko robi rzeczy zupełnie nieoczekiwane… odkrywa dla nas coś pierwotnego, nieznanego, co jednak istnieje w naszej podświadomości. Myślę, że ten oddźwięk z kolektywną świadomością, który widzimy na obrazach Lubow Pawliwny, tworzy pole magnetyczne, które nas przyciąga” — pisał obrońca praw człowieka, dysydent, pisarz Jewhen Swerstiuk. Centralne miejsce w ekspozycji zajmują prace artystki „Cerkiew Wszystkich Świętych” oraz „Modlitwa za Kijów”. Wiele obrazów powstało na tematy duchowości, poświęconych ukraińskiej wsi oraz czarującym krajobrazom rodzinnej przyrody. W Muzeum Szistdesiatnyctwa otwarto wystawę nowych prac artystki Lubow Minenko „Serce Kaniowskich Gór”. Ekspozycja poświęcona jest jasnej pamięci Mykoły Płachotniuka.
Maschinelle Übersetzung
Nadia TREBINA, główny bibliograf-krajoznawca Połtawskiej Obwodowej Biblioteki dla Młodzieży imienia Olesia Honczara. Mykoła Arkadijowycz urodził się 29 września 1817 roku w ziemiańskiej rodzinie starego ukraińskiego rodu z „kroplą teutońskiej krwi”, jak sam to określał. Pradziad Mykoły — Johann Rigelman przyjechał do Rosji w 1711 roku w składzie orszaku narzeczonej carewicza Aleksieja Pietrowicza, księżniczki Charlotty-Zofii. Prababcia — Marfa Wasyliwna — była od strony matki wnuczką generalnego sędziego Wasyla Łeontijowycza Koczubeja, a od strony ojca — wnuczką hetmana Danyła Apostoła. Ojciec Mykoły — Arkadij Ołeksandrowycz Rigelman, żeniąc się z Paraską Hryhoriwną Hałahan, spowinowacił się z kozacko-starszyńskim rodem Hałahanów. Kuzynem Mykoły był niemal jego rówieśnik Hryhorij Pawłowycz Hałahan (1819—1888) — mecenas, ukrainofil, działacz społeczny, urodzony we wsi Sokyrynci w powiecie pryłuckim, który w swojej rodowej posiadłości stworzył centrum ukraińskiego ruchu kulturalno-gospodarczego. Mykoła Rigelman ukończył Pierwszy Oddział Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Moskiewskiego (1839), otrzymał stopień kandydata (1840). Trzy lata mieszkał za granicą. Po powrocie do Kijowa Mykoła Arkadijowycz został mianowany urzędnikiem w kancelarii generał-gubernatora. Niebagatelną rolę odegrał Mykoła Arkadijowycz w pracy Kijowskiej Komisji Archeograficznej, utworzonej 19 listopada 1843 roku przy generał-gubernatorze kijowskim, wołyńskim i podolskim. Łącząc w swoich szeregach zarówno uczonych-specjalistów, jak i amatorów, Komisja sprzyjała kształceniu na Ukrainie kadr wykwalifikowanych historyków, archeografów i archiwistów. U jej źródeł stał wybitny uczony-encyklopedysta, historyk, pierwszy rektor Uniwersytetu Kijowskiego, połtawianin Mychajło Maksymowycz (1804—1873). Główną siłę naukową Komisji stanowili jej członkowie rzeczywiści (12 osób), wśród których był także młody kandydat M. A. Rigelman. Bezpośrednio w redagowaniu wydawnictw brało udział tylko 5 osób (wśród nich — M. A. Rigelman). Od połowy lat 40. XIX wieku Komisja miała ścisłe związki z archiwami moskiewskimi, które nawiązano przez generał-gubernatora D. G. Bibikowa (1792—1870). W 1846 r. został on wysłany do Moskwy jako członek rzeczywisty Komisji M. A. Rigelman. Spotykał się on z kierownictwem archiwum Senatu, Zbrojowni, archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, umawiając się z nimi na współpracę z Komisją Kijowską. Przez M. A. Rigelmana trafił do Komisji również latopis połtawianina Samijła Wełyczki, który należał do M. P. Pogodina. Kimże jest M. P. Pogodin? Mykoła Pietrowicz Pogodin (1800—1875) — rosyjski historyk, literat, profesor Uniwersytetu Moskiewskiego, jeden z nauczycieli Mykoły Arkadijowycza. Latem 1829 roku wraz z aktorem M. Szczepkinem odbył podróż na Ukrainę. Pogodin odwiedził miasto Romny (na słynnym jarmarku), Dykankę, Połtawę, gdzie poznał I. P. Kotlarewskiego, prowadził z nim rozmowę o historii Ukrainy, życiu Ukraińców, pozostawiając zapis w dzienniku: „Starzec pod sześćdziesiątkę, ale wesoły. Wygląd ma wspaniały”. Oryginał bezcennego dzieła został przekazany Komisji przez M. P. Pogodina za pośrednictwem M. A. Rigelmana. Przekazując ten zabytek, Mykoła Pietrowicz pisał do przewodniczącego Komisji M. Je. Pisarewa: „Usłyszawszy od pana Rigelmana o Pańskim pragnieniu wydrukowania mojej małorosyjskiej kroniki, przesyłam ją do Pańskiej pełnej dyspozycji. Proszę Pana w imię historii, aby strzegł Pan rękopisu jak źrenicy oka, nikomu do czasu nie pokazywał, oprócz wyznaczonego wydawcy”. Takim wydawcą został M. I. Kostomarow (1817—1885), młody adiunkt katedry historii rosyjskiej Uniwersytetu Kijowskiego, a przygotowywał latopis do druku jego towarzysz z Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, połtawianin M. I. Hułak (1822—1899). Jednak ich działalność archeograficzna została przerwana aresztowaniem wiosną 1847 roku. Po nich pracę nad pierwszym i drugim tomem latopisu S. Wełyczki kontynuował M. A. Rigelman. W latach 1848—1851 Rigelman opublikował dwa tomy tego wydania pod tytułem „Latopis wydarzeń w Rosji Południowo-Zachodniej w XVII w.”. W tym wydaniu S. Wełyczki praktycznie całkowicie brak przypisów do tekstu, należytego opracowania archeograficznego. W niewielkiej przedmowie podano krótką informację o źródle, jego strukturze, wyglądzie zewnętrznym, czasie powstania. Takie same wady były właściwe również trzeciemu tomowi latopisu S. Wełyczki pod redakcją nauczyciela I. Samczewskiego (1855 r.). Według definicji połtawianina M. P. Drahomanowa Mykoła Rigelman to „rządowy ukrainofil”, który dostrzegał w słowiańszczyźnie „osobliwy organizm duchowy”, dlatego też znalazł się w kręgu osób zbliżonych do Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego. Jak świadczy list generał-gubernatora D. G. Bibikowa do kijowskiego poczmistrza (z 06.05.1847 r.) z adnotacją „Bardzo tajne” o zatrzymaniu listów T. H. Szewczenki oraz innych aresztowanych w sprawie Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, podejrzewany o przynależność do niego był także Mykoła Arkadijowycz: „Przy czym dostarczać także do mnie listy, jakie będą otrzymywać na nazwisko służącego w mojej kancelarii urzędnika Rigelmana”. Do 1850 roku M. A. Rigelman przebywał pod nadzorem policyjnym. Mykoła Arkadijowycz poznał Kobziarza jeszcze w 1840 roku w Petersburgu. W 1857 roku pomógł Tarasowi Szewczence materialnie, w tym samym roku Rigelman opublikował w czasopiśmie „Russkaja biesieda” (nr 8) recenzję „Zapisek o Południowej Rusi”, w której wysoko ocenił poemat Szewczenki „Najmyczka”, napisany w 1845 r. w mieście Perejasław (gub. połtawska). Akcja poematu rozgrywa się na Połtawszczyźnie, prawdopodobnie w pobliżu Romna i Łochwycy (wieś Łypowe, która jest tam wspominana, znajdowała się w powiecie romeńskim). Wielki jest wkład M. G. Rigelmana w sprawę upamiętnienia zabytków ukraińskiej twórczości ludowej. Nie mając wystarczających środków na wydanie zbiorów pieśni, zbierał materiały i mimo wszystko promował zbiory do druku. Jeszcze w 1848 roku Rigelman przekonał H. P. Hałahana do wydania przygotowanego przez połtawianina Mychajła Maksymowycza drugiego tomu pieśni. Sto pieśni, zapisanych z głosu znanego wykonawcy ukraińskich pieśni ludowych, etnografa, pisarza, lekarza Stepana Nosa (1829—1900), którego korzenie rodu wywodzą się z powiatu chorolskiego guberni połtawskiej, stało się podstawą znanej kolekcji „Narodowe południoworosyjskie pieśni” (zawierała około 800 ukraińskich pieśni ludowych) urodzonego w powiecie hadziackim guberni połtawskiej profesora, etnografa Amwrosija Metłynskiego (1814—
1870). Pewnego razu, słuchając śpiewu Stepana Nosa, flegmatyczny Mykoła Arkadijowycz zerwał się z fotela i wykrzyknął: “Jaki czar i piękno, ile duchowej prawdy w tych kwiatach!”. Bardzo aktywnie wspierał wydanie tego zbioru Rigelman. Nie ograniczył się jedynie do zdobycia funduszy, lecz uzupełnił zbiór pieśniami zebranymi przez siebie, H. Hałahana oraz innych etnografów, wziął na siebie wszystkie kłopoty redakcyjne, organizacyjne i wydawnicze. W liście do H. P. Hałahana (z 25.03.1853 r.) Mykoła Arkadijowycz pisał: “Przywiózłbym ci próbki zbioru ukraińskich pieśni, które przygotował do wydania Metłynski…; pokłada on wielkie nadzieje w twoim wsparciu i ja również, jeśli to wydanie dojdzie do skutku, to będzie ono pierwsze pod względem systematycznego ułożenia, zatem wszystkie strony życia narodu, zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego, odbiją się we właściwym im zwierciadle”. Zbiór ujrzał światło dzienne w 1854 roku kosztem H. P. Hałahana. Rosyjski poeta Iwan Aksakow tak wypowiedział się o nim: “Co za przepych pieśni małoruskich w zbiorze Metłynskiego! Ile w nich artystycznego piękna, gracji!”. Kuzyni Mykoła Rigelman i Hryhorij Hałahan odegrali znaczącą rolę w rozwoju ukraińskiej kultury narodowej, sztuki, edukacji. Mykoła Arkadijowycz ubóstwiał muzykę, miłość do niej przeniósł przez całe swoje życie, zmarł nawet przy fortepianie w 1888 roku. W tym samym roku w Kijowie odsłonięto pomnik B. Chmielnickiego. Hlib Łazarewski (1877—1949), syn znanego uczonego-historyka O. M. Łazarewskiego, odnotował w swoich wspomnieniach: “Myśl postawienia tego pomnika w Kijowie zrodziła się po stłumieniu powstania styczniowego w 1863 roku i czy nie pierwszymi pionierami byli Mykoła Rigelman i Mychajło Juzefowycz. Myśl ta znalazła całkowite poparcie w Petersburgu...”. bramnej klasztornej cerkwi Piotra i Pawła oraz przypomniał o poezji “Mnich”, poświęconej temu miejscu. Współczesną interaktywną atrakcją projektu jest odtworzenie na drukarce 3D rzadkiego eksponatu: półfabrykatu talerza z fabryki fajansu w Meżyhirji (przedmiot z lat 50. XIX wieku). Następnie wyrób zostanie przekazany do kolekcji muzealnej Wyszhorodzkiego Rezerwatu Historyczno-Kulturowego. Na wystawie dzielili się wiedzą ze wszystkimi chętnymi znani ukraińscy historycy i badacze: Wsewołod Iwakin, Anatolij Zajika, Hennadij Nikołajenko, Natalija Pysarenko, Dmytro Bibikow i inni. W tym roku przypada 200. rocznica urodzin ukraińskiego archiwisty, publicysty, etnografa, działacza społecznego Mykoły Arkadijowycza Rigelmana, wnuka znanego historyka, generała Ołeksandra Rigelmana (1720—1789), którego prace są cennymi źródłami do historii Ukrainy XVII—XVIII w.
Maschinelle Übersetzung
Niedawno w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki w ramach międzynarodowego projektu historyczno-kulturalnego „Zapomniane Meżyhirie” z sukcesem odbyła się wystawa pod tym samym tytułem, która składała się z sześciu działów ekspozycji: dawna historia Meżyhiria; Kijowsko-Meżyhirski Monaster Przemienienia Pańskiego; historia Kijowsko-Meżyhirskiej fabryki; proces technologiczny produkcji fajansu zilustrowany unikatowymi znaleziskami archeologicznymi; produkcja fabryki; Taras Szewczenko i Meżyhirie — unikatowe obrazy Tarasa Szewczenki z meżyhirskimi motywami. Heorhij ŁUKIANCZUK Zdjęcia autora „Zapomniane Meżyhirie” prezentuje unikatowe znaleziska archeologiczne z 2017 r. z terenu Kijowsko-Meżyhirskiego Monasteru Przemienienia Pańskiego oraz Meżyhirskiej fabryki fajansu. Po raz pierwszy zaprezentowano około 500 oryginalnych znalezisk. „To znaleziska Wyszogrodzkiej ekspedycji archeologicznej z 2017 roku. 48 przedmiotów codziennego użytku chłopów (mieszkańców Wyszogrodu i wsi w pobliżu Meżyhiria) przekazał Wyszogrodzki Rezerwat Historyczno-Kulturalny, 18 jednostek oryginalnego fajansu przekazało Narodowe Muzeum Ukraińskiej Sztuki Ludowej Dekoracyjnej, 26 pocztówek i próbki literatury artystycznej tamtych czasów przekazał kolekcjoner Dmytro Pirkl, a jednym z inicjatorów przeprowadzenia wystawy było Muzeum Cerkwi Dziesięcinnej” — opowiedziała dyrektor Wyszogrodzkiego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego, kandydat nauk historycznych Włada Łytowczenko. Dzięki odnalezionym materiałom udało się odtworzyć proces wytwarzania unikatowej produkcji w Meżyhirskiej fabryce fajansu, która w XIX—XX wieku była znana jako pierwsza fabryka cienkiego fajansu. Ekspozycja połączyła w sobie elementy materiałów archeologicznych i etnograficznych z komponentem ilustracyjnym — fotografiami terenu historycznego Meżyhiria. Wśród eksponatów odzież i przedmioty codziennego użytku mieszkańców Meżyhiria i wyszogrodzkiego regionu z XIX w., 26 oryginalnych pocztówek-zdjęć Kijowsko-Meżyhirskiego Monasteru Przemienienia Pańskiego oraz oryginalne zdjęcie absolwentów Technikum Artystyczno-Ceramicznego. Według słów doktora nauk historycznych Tarasa Chuchliba, właśnie od terenu Meżyhiria powinien rozpocząć się proces odrodzenia Ukrainy: „To szczególne miejsce pamięci dla narodu ukraińskiego. Pod względem znaczenia historycznego i wkładu w narodowe państwowotwórstwo oraz kulturę można je śmiało porównać z Ławrą Peczerską i Soborem Sofijskim. Od czasów Rusi książęcej i państwa kozackiego, przez twórczość Tarasa Szewczenki i unikatowość Meżyhirskiej fabryki fajansu oraz sztukę „szkoły bojczukistów”, Meżyhirie historycznie i mentalnie jednoczyło nasze państwo, cerkiew i kulturę”. Osobna część wystawy to ekspozycja „Szewczenko i Meżyhirie”. Dyrektor generalny Narodowego Muzeum T. Szewczenki Dmytro Stus zwrócił uwagę obecnych na rysunek Wielkiego Kobziarza z przedstawieniem nad-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Raz z niego kpiono, a żona nawet narzekała i mówiła żartobliwie: — Uszyję ci marynarkę ze swojej starej spódnicy, to jeszcze powiesz, że dobrze. Może i rzeczywiście będzie lepsza niż to, co nosisz. …Nasza matka kochała go najbardziej ze wszystkich nas — a było nas sześcioro dzieci — bo był najstarszy. I nikt z nas nie miał ani cienia żalu, ani żadnej zazdrości, że matka kochała go najbardziej, bo wszyscy go kochaliśmy i szanowaliśmy, i czuliśmy, że jego dusza jest najlepsza…”
Dwoje tak wspaniałych artystów z jednej rodziny, którzy poszli tak różnymi życiowymi drogami, jak i artystycznymi ścieżkami… Ale obydwoje zasługują na znacznie uważniejszą naszą uwagę. Prace Zofii Lewickiej przechowywane są w prywatnych kolekcjach Francji, Włoch, Polski, Niemiec i innych krajów, niektóre pokazywano już nie tylko w amerykańskim Pittsburghu, ale także w Japonii i innych dalekich krajach. Niektórzy sąsiedzi wcale nie są przeciwni zaliczeniu imienia Zofii do swojego narodowego dorobku; nagle pojawiają się jej biogramy, w których miejscem urodzenia artystki podaje się zamiast Wychylówki na Podolu miasto Częstochowę i przynależy ona rzekomo do kultury polskiej. Innym sąsiadom w ogóle nie jest właściwe certolenie się. Imię „София Филипповна Левицкая” spotykamy w „Рейтингах русских художников. Женщины-художницы”. A co myślała ta „russkaja” artystka, to bardzo wyraźnie wynika z jej kompozycji „Wyzwolenie Polski”. Tam Jurij Zmijobójca walczy nie ze żmijami, lecz z orłami: oto on już pokonał dwugłowego, i ten pokonany leży na ziemi, jeszcze jeden jest w niebie, ale i tego dogania szybka włócznia Jurija… Kiedy pisałem „Cichą prawdę Modesta Lewickiego” i tam jeden z rozdziałów poświęcony był siostrze Zofii, publikacji o twórczości i życiu artystki było jeszcze niewiele. Chwała Bogu, jest już znakomita praca Wity Susak „Ukraińscy artyści Paryża. 1900–1939”, Orest Hołubec „Sztuka XX wieku: ukraiński szlak”, szereg innych wartościowych prac. Smuciło tylko, gdy ponownie czytałem „Ukraiński awangardyzm XX wieku” Natalii Stolarczuk, książkę bezsprzecznie wartościową, ale w której imię Zofii Lewickiej nie zabrzmiało należycie. Mijają lata. Ale to imię nigdy nie przeminie w niepamięć.
Bogaty materiał historyczny i etnograficzny, zebrany podczas podróży po Galicji, pozwolił Olenie Kulczyckiej oryginalnie i przekonująco odtworzyć wszystkie te tajemnicze postacie. Ogółem artystka wykonała ponad 160 czarno-białych i kolorowych ilustracji do tej fundamentalnej pracy, która ujrzała światło dzienne dopiero w 2000 roku. Wydał ją Instytut Narodoznawstwa NAN Ukrainy we Lwowie. Do druku przygotował ją doktor nauk filologicznych, profesor Roman Kyrcziw. W Muzeum Etnograficzno-Memorialnym im. Wołodymyra Hnatiuka eksponowany jest jasny portret Oleny Kulczyckiej, kopia jej listu z 24 czerwca 1918 roku do Wołodymyra Hnatiuka w sprawie ilustrowania jego pracy „Ukraińska mitologia ludowa” oraz niewielka książeczka Wołodymyra Hnatiuka „Baśnie ludowe dla dzieci. Z obrazkami Oleny Kulczyckiej” (Lwów: „Świat dziecka”, 1925), a nieopodal zbiór uczonego „Ludowe opowiadania o opryszkach” („Zbiór etnograficzny”, Lwów, 1910, t. XXVI, XXVII, 342 s.) oraz drzeworyt „Ołeksa Dowbusz” Oleny Kulczyckiej. Prezentowane są także pięć oryginalnych prac graficznych artystki.
Maschinelle Übersetzung
Minęło osiemdziesiąt lat, odkąd odeszła w zaświaty wspaniała ukraińska malarka, której prace w stylu postimpresjonizmu znane są nie tylko na kontynencie europejskim — Sofia Łewyćka. A do tego włożyła niemało pracy, aby ducha ukraińskiej sztuki ludowej spopularyzować daleko poza granicami naszej ziemi. Iwan KORSAK Sofia Pyłypiwna to rodzona siostra pisarza, lekarza, siostry Łesi Ukrainki i Ołeny Pcziłki, ministra ochrony zdrowia Ukraińskiej Republiki Ludowej Modesta Łewyćkiego. Życie przeznaczyło siostrze i bratu odmienne drogi: Modesta Pyłypowycza poprowadziły one z Ukrainy przez Grecję, Włochy, Austrię, Polskę na Wołyń, który jeszcze wtedy był pod polską okupacją, a Sofii los przeznaczył Paryż, gdzie przeżyła do ostatnich swoich, to szczęśliwych, to niewiarygodnie cierpiących lat. Nie mieli możliwości widywać się często. Ostatnim razem Modest Pyłypowycz wraz z ukraińskim premierem na wygnaniu Wiaczesławem Prokopowyczem, pobratymcem z czasów ich rewolucji, odwiedzili Sofię w bardzo skromnej, ale przytulnej pracowni na Montmartre. Żywo spierali się o ukraińską klasę w École de Paris, paryskiej szkole sztuki. — Nie ma takiej szkoły — drażnił Sofię Prokopowycz. — Jest hiszpańska, włoska, ukraińska, polska, zobaczycie, minie czas i będą wystawy osobno według różnych nacji… Bo jakikolwiek modernizm i postmodernizm nie pojawiałby się na świecie, a bez narodowego kolorytu — to wszystko destylowana woda… I listami siostra z bratem nie wymieniali się często. Sofia skąpo pisała o sobie, bo nie było się z czego cieszyć — z pierwszym mężem alkoholikiem się nie ułożyło, córka ciężko i beznadziejnie chora. Za to duszę wyładowała w sprawach artystycznych, jeszcze katalog wystawy galerii Guillaume w jednym z listów dołączyła. W katalogu obok Modiglianiego, Matisse’a, Van Gogha prace Ołeksy Hryszczenki, który był pierwszym zauroczeniem młodości Sofii. Za to z jaką radością dzieli się szczęściem: ona wraz z poetą Rogerem Allardem przetłumaczyła na francuski Gogola „Wieczory na chutorze w pobliżu Dykanki” i ozdobiła je własnymi rycinami. Od bólu życia i niepowodzeń, pisze Sofia, uciekam w świat baśniowych obrazów — w poważnym kręgu artystycznym dobrą ocenę zdobyły jej prace „Jeźdźcy”, „Biały jednorożec w rajskim ogrodzie”, „W zaczarowanym ogrodzie”. — To szczególny fenomen, ukraińskie kobiety-artystki, które wywołały w Paryżu prawdziwą furorę — dzielił się Prokopowycz z Łewyćkim swoimi odwiedzinami Paryża. I przypominał słowa innego sławnego artysty, Picassa: — Gdybyśmy mieli choć jedną taką artystkę jak Kateryna Biłokur, zmusilibyśmy cały świat, by o niej mówił. Modest Pyłypowycz poznawał znany od dzieciństwa charakter swojej siostry — ani na paznokieć zazdrości o cudzy sukces, szczera radość z powodzenia innych. Oto z zachwytem pisze o Soni Delaunay z Hradźyska w guberni połtawskiej, która wyszła tu za mąż za znanego Francuza i zdobywa już światową sławę — ona nie tylko stworzyła osobny kierunek w europejskiej awangardzie malarskiej, ale też z powodzeniem pracuje w designie, jej tkaniny i odzież mają szalony sukces, ona maluje całą francuską stolicę w kolory dalekich połtawskich łanów. I nie wyblakną te kolory z wyobraźni artystki nawet po wielu dziesięcioleciach, bo i u schyłku lat Sonia będzie wspominać: „Wspomnienia małej dziewczynki, która żyła wśród łanów Ukrainy, pozostają wspomnieniami w radosnych kolorach. Dojrzewają arbuzy i melony. Pomidory opasują czerwienią zagrody, wielkie żółte słoneczniki z czarnymi sercami wystrzeliwują w błękitne niebo lekko, wysoko. Wesołość, równowaga, zaufanie do życia, żyzna czarnoziemna gleba. Przejeżdżają wielkie wozy z nerwowymi i szybkimi końmi, które zaprzęgano zimą do sań z figlarnymi dzwoneczkami. Wszystko majestatyczne, bezkresne, ale bezkresność ta przyjazna, pełna wesołości a la Gogol, który był jeszcze jednym synem tej ziemi”. Poważni znawcy coraz częściej mówią o unikalnym malarstwie freskowym przemyślanki Sofii Zaryćkiej, której metropolita Szeptycki pomógł się wykształcić. Hanna Staryćka, krewna Mychajła Staryćkiego, po ukończeniu Sofijskiej Akademii Sztuk Pięknych znalazła swój styl w „sztuce nieformalnej”, stworzyła wykwintne serie abstrakcji i kolaży, nowe słowo powiedziała w projektowaniu książek. Charkowianka Chana Orłowa swoiście stylizuje idee awangardy w rzeźbie. Obrazy połtawianki Marii Baszkircewej eksponowane są w Musée d’Orsay w Paryżu, w muzeach Nicei. „A sama ja teraz pracuję — pisze Sofia — nad ilustracjami do poematu Paula Valéry’ego „Wąż” i „Kroniki Joinville’a”. Jednocześnie przygotowuję się do wystawy w Warszawie. Tam, nawiasem mówiąc, będą również ryciny artysty z Wołynia Niła Chasewycza z jego bardzo ciekawym wołyńskim kolorytem”. Oczywiście, małomówna Sofia o sobie. Ale to o niej znany symbolista Émile Bernard powie: „To jest prawdziwie czarująca dusza. Jej słuchać można jak muzyki, muzyki duszy. Wszystkie uczucia dzwonią w jej głosie i wydawało się, że ona nie jest z tego świata. Kiedy Sofia trzymała pędzel w rękach, to paletą służyła jej, zapewne, tęcza. Swoim twórczym geniuszem, swoim indywidualnym wyczuciem Łewyćka zasługuje na to godne miejsce,
którego się domagają i który zapewniają jej pierwszorzędni artyści”. Guillaume Apollinaire jest zachwycony pracami Sofii na pierwszej wystawie kubistów w Salonie Jesiennym, dobre recenzje w prasie na temat indywidualnej wystawy Sofii w galerii Weill. A do tego portrety, które zapewniają Lewickiej zarobek, pejzaże, prace designerskie… Paul Valéry napisze do Émile’a Verhaerena o Lewickiej: „Jestem szczęśliwy, że miałem okazję spotkać człowieka tak wysokiej próby duchowej”. Wystawy Sofii we Lwowie, Pradze i Berlinie wywołują dyskusje wśród specjalistów, i nie tylko wśród nich. Po dziesięcioleciach prace Sofii pokonają ocean i będą prezentowane w Stanach Zjednoczonych, na Uniwersytecie w Pittsburghu… Jak tylko lud nasz rozrzuciło po świecie, — myślał nad listem siostry Modest Pyłypowycz. — Lud ów, niezależnie od narodowości, który pochodzi z ziemi ukraińskiej, po ziarenku tworzy kulturę światową. A czy uda się kiedyś zebrać ich imiona i powiedzieć, że to i nasza duma? Czy sądzone będzie losowi choć kiedyś spotkać się z siostrą, porozmawiać o wszystkim na świecie, jak spieszyli się wtedy w Paryżu nacieszyć rozmową? Los sprawi, że siostra z bratem spotkają się jedynie w pośmiertnych wspomnieniach Sofii, gdzie przypomni ona różne historie z młodości. „Mieszkałam latem na daczy pod Wasylkowem, dwie stacje koleją od Bojarki, gdzie Modest Pyłypowycz był lekarzem wiejskim. Była zima, a zdarzyło się, że ciężko zachorowałam. Piszę do niego przez posłańca, bo poczty nie było, żeby poradził, co robić. Aż tej samej nocy przyjeżdża późno Modest Pyłypowycz konno na jakiejś żydowskiej szkapie. Zmęczony strasznie, bo droga przez las bardzo zła, a on jeszcze niedowidział swoimi chorymi oczami, a noc ciemna. Ale na zmęczenie, ani na drogę nie zważał: jedna myśl była, żeby pomóc siostrze. Lecz na tym nie koniec. Pieniędzy u mnie nie było. Daje on mi wszystko, co ma, i mówi: — Masz pieniądze, tylko nie mów Zinie (to jego żona), bo widzisz, jak trafia mi się jakaś bogata praktyka, to ja połowę daję Zinie, a połowę zostawiam sobie, tak żeby ona nawet nie wiedziała, bo często mam takich biednych chorych, że nie mają nawet na leki, to ja dla tych biednych owe pieniądze kradnę ze swojej praktyki, żeby im dać na leki. …Żona jego Zina z natury dobra była i nie skąpa; ale dzieci mieli, i gdyby ona o tym nie dbała, to on by wszystkie pieniądze ubogim porozdawał. Taka już była w nim natura, że dla drugiego ostatnią koszulę z siebie zdjąłby… Nic mu nigdy nie było potrzeba, i chodził on tak ubrany, że ludzie nie fantastycznych, istniejących w wyobraźni ludu „biesów”, „wiedźm”, „domowników”, „czuhajstrów”, „wodników”, tak cudownie opisanych przez Wołodymyra Hnatiuka.
Maschinelle Übersetzung
15 września minęło 140 lat od dnia urodzin ukraińskiej artystki, Narodowego Artysty Ukrainy, laureatki Państwowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki Oleny Kulczyckiej.
Romana CZEREMSZYŃSKA, dyrektor Etnograficzno-memorialnego Muzeum W. Hnatiuka, wieś Weleśniw, obwód tarnopolski.
Olena Lwiwna wiele i owocnie współpracowała z wybitnym uczonym Wołodymyrem Hnatiukiem. W latach 1916–1922 ilustrowała jego trzytomowe dzieło „Ukraińska ludowa mitologia”. Praca nad ilustracjami do tego dzieła wymagała szczególnego podejścia, ponieważ należało przedstawić nie rzeczywistych bohaterów utworu, lecz a
Maschinelle Übersetzung
Kijowski Akademicki Młody Teatr zaprezentował. Eduard OWCHARENKO Zdjęcia udostępnione przez teatr. Stołeczne teatry, studia twórcze i szkoły w centrum Kijowa przygotowały zakrojone na szeroką skalę widowisko uliczne „Artystyczna oś”. Do tych działań dołączył również Młody Teatr. Obok budynku teatru aktorzy i studenci Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. I. Karpenki-Karego (wychowankowie Andrija Biłousa) zorganizowali performans. Po nim odbyły się warsztaty z aktorstwa według systemu Łesia Kurbasa prowadzone przez aktorów teatru. Miejsce na trening wybrano pod gołym niebem, obok pomnika Ł. Kurbasa, w warunkach, w jakich tworzyła się trupa aktorska Kurbasa 100 lat temu. Bez muzyki, mikrofonu, ścian i światła uczestnicy warsztatów próbowali zajrzeć w głąb siebie. Następnie aktorzy stołecznych teatrów zapalili obok Złotych Wrót 1000 świec. Do udziału w ulicznym widowisku zgłosiła się nawet ambasada Turkmenistanu. Wydarzenie przeprowadzono w celu zbadania historycznego i kulturowego znaczenia osi Prorizna—Skwer Złotowrocki—Jarosławów Wał—Plac Lwowski. Tego samego dnia odbyła się pierwsza premiera nowego sezonu w Kijowskim Akademickim Młodym Teatrze. Spektakl „Rzeź” wyreżyserowała młoda reżyserka Włada Biełozorenko. Jej przedstawienia z sukcesem wystawiane są na scenach Chersońskiego Obwodowego Akademickiego Muzycznego Teatru, stołecznych teatrów „Złote Wrota” i Młodego, a pokaz dramatu plastycznego „1984” stał się znaczącym wydarzeniem Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego „Fitag” (Hiszpania). Sztukę „Bóg mordu”, która stała się podstawą spektaklu, po raz pierwszy wystawiono 10 lat temu w Zurychu. Potem — Paryż, Londyn, Nowy Jork. W 2011 roku Roman Polański nakręcił na podstawie sztuki film z Kate Winslet i Jodie Foster. Autorka utworu Yasmina Reza jest znaną współczesną francuską dramatopisarką. Za swoją sztukę otrzymała nagrodę „Tony” oraz najbardziej prestiżowe wyróżnienie teatralne Wielkiej Brytanii — „Nagrodę Laurence’a Oliviera”. A ukraińskojęzyczny przekład wykonał Iwan Riabczyj. „Rzeź” to historia dwóch par rodziców, którzy poznają się po tym, jak ich synowie starli się w szkolnej bójce. Uprzejma rozmowa dorosłych ludzi z czasem przeradza się w emocjonalne wyznania i wzajemne oskarżenia. Razem z R. Ziubiną, odtwórczynią roli Weroniki, na scenie występują znani aktorzy teatru i kina — zasłużona artystka Ukrainy Irma Witowska, Anatolij Somyk, Ołeksandr Romaszko. Stworzone przez nich postacie są bardzo bliskie i zrozumiałe dla ukraińskiego widza. Na tylnym planie sceny można zobaczyć wiele dużych worków ze śmieciami, to właśnie ich bohaterowie używają zamiast krzeseł. A pod koniec spektaklu te worki latają nad widownią. Prawdopodobnie ten reżyserski zabieg został zastosowany, aby pokazać, ile w każdym z nas nagromadziło się zbędnych rzeczy, z których trzeba zrezygnować. Jeszcze jeden problem, który poruszają twórcy spektaklu, to telefony komórkowe. Współczesna słuchawka bywa droższa niż bliscy ludzie, którzy cię otaczają. Głównym tematem spektaklu jest wychowanie dzieci. Jednym z dzisiejszych problemów jest to, jak ludzie traktują swoje dzieci, swoich bliskich. Współczujemy tym, którzy na drugiej półkuli cierpią z powodu powodzi, albo przejmujemy się głodującymi dziećmi w Afryce, ale nie zauważamy, że bliscy ludzie obok nas cierpią, że są samotni, że potrzebują naszej uwagi. Nie ma tak wielu sztuk, które opowiadają o tym delikatnie, nie wytykając palcem — bez dogmatyzmu. Autorka utworu, a za nią reżyserka i aktorzy, nienachalnie radzą widzowi, aby spojrzał na siebie i pomyślał, co tak naprawdę dzieje się w jego życiu. To rozmowa o tym, dlaczego żyjemy tak okrutnie i dlaczego kochamy w sobie tego „boga rzezi”. swój premierowy spektakl „Rzeź” na podstawie sztuki francuskiej pisarki Yasminy Rezy „Bóg mordu”. Zapraszamy 28 września na uroczysty wieczór artystyczny „KAMERTON PROŚWITY”. To wydarzenie zapoczątkuje obchody 150-lecia najbardziej szanowanej organizacji społecznej Ukrainy, która została stworzona w celu ochrony praw kulturowych Ukraińców na terenach imperiów Austriackiego i Rosyjskiego, Polski oraz innych państw świata.
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor: Pawło Mowczan. W programie — występy poety Pawła Mowczana, skrzypka Kyryła
Maschinelle Übersetzung
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Nataliia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Maschinelle Übersetzung
Sekretarz odpowiedzialny Wydawca redaktor Iryna SZEWCZUK Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN Dział kultury Eduard OWCHARENKO Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55 Redaktor dyżurny Nadija KYRIAN Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua ul. Simji Sosninykh, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. powoływanie się na “Słowo Proświty” obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y “Słowo Proświty” — 30617 redagowania i skracania tekstów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji Wydrukowano w spółce z o.o. “Interekspresdruk”, Nakład ogólny we wrześniu — 15 200
Maschinelle Übersetzung