Zinaidę Dmytrivnę Markhotską, pierwszą nauczycielkę kilku pokoleń uczniów ze wsi Drabiwci w rejonie złotonoskim na Czerkaszczyźnie, uczniowie wspominają dobrym słowem i dziękują jej za naukę. Od pierwszych dni szkolnego życia zaszczepiała dzieciom miłość i szacunek do rodzinnego kraju oraz do ukraińskiego słowa. Zdjęcie Ołeksandra Lytwynenka
KIJÓW DAWNY I WSPÓŁCZESNY
PROJEKT OŚWIATOWY „STUSOWE KOŁO”
WPŁYW MARKEZA NA KULTURĘ UKRAIŃSKĄ
Maschinelle Übersetzung
24 września w Domu Pisarzy w Kijowie odbył się „okrągły stół”, który zorganizowało Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Powodem rozmowy stała się groźna sytuacja, która zaistniała wskutek przegłosowania w parlamencie w pierwszym czytaniu projektów ustaw, będących próbą wprowadzenia drugiego języka państwowego. Swoje opinie wyrazili znani pisarze, naukowcy, działacze społeczni. Uczestnicy „okrągłego stołu” doszli do wniosku, że państwo ukraińskie, jego niepodległość, język, kultura — są w niebezpieczeństwie. Towarzystwo „Proświta” wezwało inne organizacje patriotyczne do zainicjowania akcji „Ochrońmy Ukrainę”. Rozpoczął posiedzenie przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, pisarz, deputowany ludowy Ukrainy Pawło MOWCZAN. — Wydarzenia, których staliśmy się świadkami, wymagają natychmiastowej reakcji. Chodzi o dwa projekty ustaw, które deputowani poparli w pierwszym czytaniu. Są one w swej istocie antykonstytucyjne. Na ten temat jest wiele komentarzy. W szczególności nasi partnerzy w byłej koalicji, i mam nadzieję, że w przyszłej również, powiedzieli, że to nie tylko antykonstytucyjna ustawa o służbie państwowej, ale też próbny balon, aby wypróbować na wytrzymałość wszystko, co ukraińskie. Oskarżają mnie, że głosowałem za tym projektem ustawy. Ale ja udziału w tym głosowaniu nie brałem. W tamtej chwili nie było mnie w sali sesyjnej. Praktyka głosowań w Radzie Najwyższej jest taka: wielkie megabloki mają koordynatorów, którzy odpowiadają za określone regiony. Są tak zwani dziesiętnicy, którzy zbierają karty, aby się nie gubiły, rozstawiają je i zabierają po zakończeniu posiedzenia plenarnego. Przed rozpoczęciem posiedzenia każdego ranka omawiamy wszystkie problematyczne ustawy i podejmujemy decyzje dotyczące głosowania. Kto nie zna materiałów, temu udziela się odpowiednich informacji. Jest grupa ekspercka, która analizuje każdy projekt ustawy, więc deputowani mogą zapoznać się z tymi wnioskami podczas dyskusji we frakcji przed rozpoczęciem posiedzenia plenarnego. Współsprawozdawczyni z frakcji BJuT w sprawie antykonstytucyjnego projektu ustawy Janukowycza wyciągnęła wniosek o jego niedopuszczalności. W takim przypadku projekt ustawy należy odrzucić — zatem nie poddaje się go pod głosowanie. Aż nagle decyzję zmieniono. Dlaczego i kto — nie wiem do dziś. Pierwszego dnia roboczego po tamtym głosowaniu, analizując, dlaczego tak się stało, Bondar na wyrzuty Wiktora Terena odpowiedziała: „Ja swoją opinię wyraziłam. W imieniu komitetu, od frakcji. A dlaczego zmieniono decyzję, jest dla mnie niezrozumiałe”. Kto i gdzie podejmował decyzję, aby głosować i poprzeć w pierwszym czytaniu ustawę o urzędniku państwowym, nie wiem. Podobno liczono na to, że w drugim czytaniu ją zredagują, odrzucą nieakceptowalne punkty. Kiedy powołują się (w szczególności także kierownicy frakcji) na to, że to tylko pierwsze czytanie, a podczas drugiego będzie można odrzucić, mnie to nie przekonuje. Pierwsze czytanie oznacza, że w każdej chwili, nawet na sesji Rady Najwyższej następnej kadencji, ten projekt ustawy można poddać pod głosowanie. Gdybym nie miał doświadczenia pracy w parlamencie, to do tego być może podszedłbym tak, jak jeden z naszych deputowanych: „Pierwsze czytanie — nic strasznego”. Aby naprawić sytuację, my, grupa deputowanych, przygotowaliśmy projekt o niedopuszczalności Ustawy o urzędniku państwowym, przegłosowanej w pierwszym czytaniu w piątek. Rzecz w tym, że w każdym państwie głównym czynnikiem motywacyjnym do opanowania języka państwowego jest urzędnik państwowy. To człowiek, który chce robić karierę w państwie, dlatego jest zobowiązany opanować język państwowy. Pamiętacie, jak w czasach radzieckich przyjmowano ustawę, którą zniekształ sekretarz KC KPU Kriuczkow? To była ustawa o języku Ukraińskiej SRR, a stała się Ustawą o językach. Była wspaniała ustawa, którą opracowali w Związku Pisarzy Ukrainy (więc nie przypadkiem zebraliśmy się dzisiaj właśnie tutaj) — tę ustawę przygotowywali Jurij Muszketyk, Dmytro Pawłyczko i inni. Wszystkie jej normy były ukraińskie. Potem podczas głosowania Kriuczkow różnymi poprawkami i przegłosowaniami wszystko zmienił. Wszędzie dodano: język rosyjski. A obecnym projektem ustawy faktycznie wracamy do 1989 roku. To oznacza, że nie mieliśmy 17 lat niepodległości. Dzisiaj zdejmujemy wszelkie zobowiązania wobec społeczeństwa, zwłaszcza wobec wyborców, którzy popierali Prezydenta Ukrainy i dwie siły polityczne, które utworzyły większość w parlamencie, czyli BJuT i „Naszą Ukrainę”, które szły ze wspólną ideologią. Podkreślam to, abyśmy nie mieli rozbieżności i nie zwalczali się nawzajem, a wspierali. Kontynuacja na s. 4—5 PODWODNE SKARBY I WSPÓŁCZEŚNI PIRACI Dobrowolne datki „Na Cerkiew Kobziarza”: Międzynarodowy Fundusz Charytatywny „Ukraińska Rodzina” R/r nr 26045200145101 w Podolskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401 ZKPO 21709106 ŁĄCZNIE NA KONCIE CERKWI TARASA — 900 264 UAH 00 kop.
Maschinelle Übersetzung
Szanowny Panie Prezydencie! Tylko od Pana, honorowego przewodniczącego partii „Nasza Ukraina”, ideowego inspiratora działalności frakcji NU-NS w Radzie Najwyższej Ukrainy, zależy, czy zostanie utworzony nowy format koalicji sił demokratycznych na bazie frakcji NU-NS, Bloku Julii Tymoszenko i Bloku Łytwyna. Państwo ukraińskie i jego przyszłość nie mogą być zakładnikiem kaprysów i emocji deputowanych (niezależnie od frakcji), którzy stawiają swoje żądania ponad interesami Ukrainy. Lekcja nieudanego budowania państwa na początku XX wieku powinna stać się przestrogą dla wszystkich. W przypadku radykalizacji stanowiska deputowanych ЄЦ w NU-NS nowa koalicja sił demokratycznych stanie się arytmetycznie niemożliwa w obecnym i w przyszłym parlamencie. Moje wnioski opierają się na tym, że nowe wybory do Rady Najwyższej Ukrainy mogą nie przynieść jakościowo nowych i pozytywnych zmian w strukturze politycznej nowego parlamentu. Jeśli stanowisko NU-NS wobec BJT nie ulegnie zmianie w tej kadencji, to jaka gwarancja, że ulegnie zmianie w
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
nowym? Jeśli tak, to próba stworzenia demokratycznej koalicji BJuT, Bloku Łytwyna znów stanie się niemożliwa bez udziału NU(JeC). W takich okolicznościach albo BJuT i Blok Łytwyna zmuszone będą wejść w koalicję z Partią Regionów, albo PR będzie formować koalicję z JeC, komunistami i Blokiem Łytwyna. Dlaczego więc koalicja BJuT z PR i Blokiem Łytwyna miałaby być uważana za moralnie bardziej szkodliwą od koalicji JeC z Partią Regionów? Wyniki tej analizy zmusiły mnie do zwrócenia się do Pana z propozycją przekonania tej części NU-NS, która stoi na „nieprzejednanych” pozycjach wobec BJuT, aby odrzuciła ambicje i stworzyła nową koalicję z frakcji NU-NS, BJuT i Bloku Łytwyna. Jeśli natomiast uważa Pan, że taka konfiguracja jest niemożliwa, wówczas moralnie uzasadnionym stanie się stworzenie koalicji BJuT-PR-Blok Łytwyna już w tym składzie parlamentu. Czas pokaże. Wyborcy ocenią wyniki działalności koalicji w formacie, który podczas wyścigu wyborczego wszystkie strony deklarowały jako „nienaturalny” i będą mogli zdecydować, którą z partii, reprezentowanych na dzisiejszym władczym Olimpie, poprzeć w następnych terminowych (przedterminowych) wyborach, a którą wykluczyć „poza nawias” wielkiej polityki, jak to stało się z partiami i blokami PSPU, SPU, NDP, Za Jedyną Ukrainę, zielonymi, miłośnikami piwa, kobiet itp. Naród Ukrainy jest mądry. Pan, Panie Prezydencie, jest zobowiązany zachować i pomnożyć to, co wywalczył naród ukraiński przez wieki walki. Wybrano Pana na urząd pod zobowiązaniem zachowania państwa i zapewnienia europejskich standardów życia oraz europejskiego wektora rozwoju, a nie „kierowniczej i nakierowującej” roli JeC w parlamencie oraz w bloku NU-NS. Właśnie takimi uprawnieniami obdarzyła Pana Konstytucja Ukrainy, więc musi Pan je zrealizować. Wzywam Pana do wykazania się mądrością i kierowania się interesami państwa, a nie interesami partii. Pana imię zostanie zapisane w historii państwa ukraińskiego, ale od Pana stanowiska w obecnej i przyszłych sytuacjach zależeć będzie kolor zapisu: złotymi literami czy czarnymi. Z poważaniem Wołodymyr Pyłypczuk, deputowany ludowy Ukrainy I i II kadencji, były członek Prezydium Rady Najwyższej Ukrainy i przewodniczący Komitetu, profesor 18 września 2008 roku
Maschinelle Übersetzung
Szanowny Panie Prezydencie! Uświadamiając sobie, że obecnie dalszy rozwój wydarzeń na Ukrainie zależy od Prezydenta i Premiera oraz ich wzajemnych stosunków, pozwólcie mi zaproponować Panu, Panie Prezydencie, co następuje: przywrócić pokój, wzajemną pomoc, wzajemny szacunek i współpracę z Premierem Ukrainy; odstąpić od praktyki blokowania pracy Rządu poprzez nieuczestniczenie w jego posiedzeniach ministrów powołanych z kwoty NRU-NS oraz kierowników obwodowych i rejonowych administracji państwowych; wyraźnie rozgraniczyć kompetencje Prezydenta i Rządu. Moim zdaniem Prezydent Ukrainy powinien skoncentrować uwagę na realizacji funkcji gwaranta Konstytucji, na przestrzeganiu konstytucyjnych praw i wolności obywateli, na kwestiach kontroli przestrzegania przez organy samorządu lokalnego obowiązującego ustawodawstwa Ukrainy, na kwestiach bezpieczeństwa narodowego, integralności terytorialnej państwa oraz polityki zagranicznej. W tym celu należy opracować i udoskonalić mechanizmy i struktury, na przykład powierzyć administracjom państwowym funkcje tej kontroli, zwalniając je z funkcji władzy wykonawczej organów samorządu terytorialnego. Rząd należy ustawowo wyposażyć w pełnię uprawnień władzy wykonawczej w sprawach stosunków gospodarczych z zagranicą, w prowadzeniu polityki społecznej, finansowo-gospodarczej, antymonopolowej, ekologicznej, technicznej i rolnej oraz w obowiązki przeprowadzenia reform w tych dziedzinach; odstąpić od praktyki publicznego oskarżania Premiera i członków Rządu za ich działalność lub bezczynność,
jeśli wcześniej nie wykorzystano konsultacji, uzgodnień stanowisk i wspólnej pracy nad problematycznymi kierunkami jego działalności w celu zabezpieczenia interesów Ukrainy; nie dopuszczać do ujawniania informacji i oskarżeń o zdradę państwa wobec kogokolwiek z obywateli Ukrainy, a tym bardziej Premiera Ukrainy, jeśli organy ścigania nie udowodniły faktu przestępstwa; poprzeć ideę konieczności przekształcenia parlamentarnej demokratycznej koalicji na bazie frakcji BJuT, NU-NS i Bloku Łytwyna; poprzeć wysiłki Premiera Ukrainy i Rządu w walce z inflacją, przeprowadzeniu reform gospodarczych i społecznych; zlecić SBU i MSW znalezienie sposobu wykrywania obywateli Ukrainy, którzy posiadają obywatelstwo innych państw. Oświadczyć państwom, które wydały obywatelom swoje paszporty wbrew Konstytucji Ukrainy, o niedopuszczalności takiej praktyki w przyszłości oraz o konsekwencjach z niej wynikających, aż po repatriację takich obywateli; wprowadzić na Ukrainie system rejestracji obywateli Rosji, analogiczny do praktyki rejestracji w Rosji obywateli Ukrainy przybywających na jej terytorium. W związku z okolicznościami podyktowanymi ostatnimi wydarzeniami (konflikt na Kaukazie) oraz w celu niedopuszczenia do analogicznego scenariusza w stosunkach ukraińsko-rosyjskich należy poinformować Rosję o możliwym jednostronnym wyjściu Ukrainy z „Wielkiego traktatu”, jeśli Rosja nie zgodzi się na jego uzupełnienie postanowieniami o następującej treści: Rosja i Ukraina zapewnią zakończenie delimitacji granic i rozgraniczenie szelfu morskiego między naszymi państwami już w 2009 roku; Rosja bez jakichkolwiek warunków i zastrzeżeń potwierdza, że uznaje integralność terytorialną Ukrainy w istniejących granicach i nie dopuści w przyszłości do roszczeń terytorialnych ani inwazji na jej terytorium; Rosja pod żadnym pozorem nie naruszy granic Ukrainy i szelfu morskiego, jeśli z terytorium Ukrainy nie będzie agresji wojskowej na terytorium Rosji; Rosja natychmiast zaprzestaje praktyki wydawania paszportów rosyjskich obywatelom Ukrainy do czasu ich przeprowadzki na stałe miejsce zamieszkania do Rosji i złożenia przez nich obywatelstwa Ukrainy w trybie określonym przez ustawodawstwo ukraińskie; Rosja w ciągu 2009 roku ma repatriować swoich obywateli, zamieszkałych na Ukrainie, którzy nabyli obywatelstwo rosyjskie wbrew obowiązującemu ustawodawstwu Ukrainy, a także ich nieletnie dzieci; Rosja i Ukraina zobowiązują się nie ingerować w wewnętrzne sprawy siebie nawzajem, w szczególności nie popierać partii politycznych i organizacji społecznych (ruchów, grup) w polityce językowej, historiografii, w dyskusjach międzynarodowych, międzyetnicznych, międzyreligijnych, międzywyznaniowych i terytorialnych oraz w ewentualnych konfliktach na Ukrainie w żaden sposób, wyłącznie za pośrednictwem organizacji międzynarodowych; Rosja i Ukraina nie będą popierać działalności antyukraińskich i antyrosyjskich organizacji na Ukrainie i w Rosji; strony zobowiązują się należycie oceniać wszystkie przypadki ingerencji w wewnętrzne sprawy Ukrainy i Rosji ze strony tych działaczy politycznych, organów i środków masowego przekazu, których działania lub bezczynność są sprzeczne z duchem i literą
„Wielkiego traktatu” między naszymi państwami; Rosja i Ukraina przyjmują na siebie zobowiązanie nieprzeszkadzania w integracji z międzynarodowymi i regionalnymi strukturami wszelkiego rodzaju i zakresu działalności; niewprowadzania nowych ograniczeń (celnych, administracyjnych, taryfowych i pozataryfowych) w handlu między naszymi krajami i podmiotami gospodarczymi, a ograniczenia te zlikwidować przed początkiem 2009 roku (wariant — w ciągu 2009 roku). Rosja ma zagwarantować: Flota Czarnomorska zostanie wyprowadzona z Sewastopola do 2017 roku, a Ukrainie zostanie przekazane wydzierżawione od niej terytorium wraz z obiektami nawigacyjnymi i częstotliwościami radiowymi (obiekty, które nie zostały przekazane Rosji na mocy aktu przyjęcia-przekazania, ale Rosja z nich korzysta, Rosja zwróci Ukrainie już w 2008 roku); Rosja przyjmuje i gwarantuje wykonanie warunków ustanowionego obowiązującym ustawodawstwem Ukrainy zezwoleniowego trybu przekraczania granic Ukrainy przez wojskowe formacje Federacji Rosyjskiej, stacjonujące w Sewastopolu; od 2008 roku Rosja zwiększy czynsz za bazowanie Floty Czarnomorskiej w Sewastopolu do wysokości odpowiadającej międzynarodowym analogom. W razie niezgody Rosji na te uzupełnienia Ukraina nie powinna obawiać się, że Rosja wysunie wobec niej roszczenia do Sewastopola czy Krymu w wyniku nieprzedłużenia terminu obowiązywania Traktatu. Hipotetyczne roszczenia Rosji do Krymu nie będą miały perspektywy sądowej, ponieważ są sprzeczne z doktryną „estoppel”, którą Konwencje wiedeńskie z 1969 i 1986 roku utrwalają jako zasadę prawa międzynarodowego, obowiązującą w stosunkach i sporach międzypaństwowych, i w pełni chroniącą interesy Ukrainy.
25 września w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy odbyła się prezentacja odrestaurowanej chorągwi hetmanów ukraińskich, która służyła im od 1688 do 1730 roku. Były to zatem uroczystości z okazji jej drugich narodzin. Na prezentację przybyła premier Ukrainy Julia Tymoszenko. Podziękowała kierownikowi fundacji „Ukraina XXI wieku”, narodowemu deputowanemu Ukrainy Bohdanowi Hubskiemu, za znaczący wkład w realizację projektu odnowienia hetmańskiego sztandaru, a restauratorów odznaczyła dyplomami Gabinetu Ministrów. 1 października hetmański sztandar zostanie zaprezentowany na międzynarodowej wystawie „Ukraina — Szwecja: na rozdrożach historii”, która odbędzie się w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy.
Ołeksandr Lytwynenko
Zdjęcie autora
Szanowna Pani Premier!
Nie chcę wierzyć w zarzuty pod Pani adresem dotyczące zdrady interesów Ukrainy i mam nadzieję, że w przyszłości nie będzie takich podstaw. W warunkach wyzwań i zagrożeń, które stanęły przed Ukrainą, chciałbym zaproponować Pani, w ramach redystrybucji uprawnień władczych między Rządem a Prezydentem, zrealizowanie następujących kroków: przywrócić pokój, wzajemną pomoc, wzajemny szacunek i współpracę z Prezydentem Ukrainy; do czasu usunięcia zagrożeń zewnętrznej agresji, terytorialnej integralności Ukrainy i przejawów separatyzmu, a także do pełnego zakończenia reform w sferze społecznej i gospodarczej oraz przezwyciężenia ideologicznego dziedzictwa kolonialnej przeszłości Ukrainy, odstąpić od idei przejścia Ukrainy do parlamentarnej formy rządów jako przedwczesnej; ustawowo zapewnić wyłącznie Rządowi pełnię uprawnień władzy wykonawczej w kwestiach stosunków zewnątrzgospodarczych, prowadzenia polityki społecznej, finansowo-gospodarczej, ekologicznej, antymonopolowej, technicznej i rolnej; podczas udoskonalania mechanizmów i struktur władzy wykonawczej, zwłaszcza na miejscach, Rządowi nie stawiać oporu procesowi legislacyjnemu przekazania pełni władzy Prezydentowi Ukrainy w zakresie zapewnienia konstytucyjnych praw i wolności obywateli, w kwestiach bezpieczeństwa narodowego, terytorialnej integralności państwa i polityki zagranicznej, w kwestiach przestrzegania przez organy samorządu terytorialnego obowiązującego prawa Ukrainy. Dla zapewnienia funkcji wspomnianej kontroli należałoby przeorientować na to struktury administracji państwowych, zwalniając je z funkcji władzy wykonawczej organów samorządu lokalnego; wspierać wysiłki Prezydenta Ukrainy w kwestiach integracji europejskiej i euroatlantyckiej; biorąc pod uwagę przejawy separatyzmu na Ukrainie, nie dopuścić do podporządkowania organom władzy lokalnej zbrojnych organów, organizacji i struktur; odstąpić od praktyki publicznego oskarżania Prezydenta Ukrainy o jego działalność lub bezczynność, jeśli wcześniej nie wykorzystano konsultacji, uzgadniania stanowisk i wspólnej pracy nad problemowymi kierunkami jego działalności w celu zapewnienia interesów Ukrainy.
Z poważaniem Wołodymyr Pyłypczuk, deputowany ludowy Ukrainy I i II kadencji, były członek Prezydium Rady Najwyższej Ukrainy i przewodniczący Komitetu, profesor 19 września 2008 roku
Maschinelle Übersetzung
Witalij KOWALENKO, przewodniczący inspekcji społecznej Kijowskiej Miejskiej Organizacji Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury, dziennikarz. Zakończenie. Początek w nr 33, 34 z 2008 r. W 2008 roku URL skończyła 90 lat. Wyobraźmy sobie teraz, jaka byłaby Ukraina w porównaniu ze współczesną Polską i Finlandią, które w tamtych latach obroniły niepodległość i wyszły ze składu bolszewickiej Rosji. Jednocześnie z niszczeniem ludzi niszczono także ukraińskie zabytki historii i kultury. Tak, w starodawnym Kijowie na miejscu Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach (1108—1113) postanowiono postawić stumetrowy pomnik Uljanowa-Lenina. Sobór w 1936 roku wysadzono w powietrze. Przedtem kilka fresków zdemontowano dla muzeów Leningradu i Moskwy, gdzie znajdują się do dziś. Przygotowywano do zburzenia także Sobór Sofijski (1037), lecz, na szczęście, Francja nie pozwoliła dokonać tego wandalizmu. Postawienie pomnika Lenina udaremniła II wojna światowa. Prace przy rekonstrukcji Placu Michajłowskiego wstrzymano w 1940 roku. Skupmy się na mapie „Zabytki Kijowa zniszczone w XX wieku” (GUGK ZSRR 1991, spółdzielnia „Kartinform”, 1991), którą sporządziła i opisała historyk-archiwista, kijowoznawca Ludmyła Procenko. Zgodnie z mapą Ludmyły Andrijiwny, przez lata istnienia systemu komunistycznego tylko w Kijowie zniszczono 103 świątynie. Ale ta liczba nie jest ostateczna. Oto tylko kilka soborów, które wznieśli nasi przodkowie, a zburzyli leninowsko-stalinowscy ideolodzy: sobór Zaśnięcia Matki Bożej Ławry Peczerskiej (1073—1078) — grobowiec kijowskich książąt. W 1941 roku komsomolcy-podziemni pod dowództwem I. Kudri zburzyli go ładunkami wybuchowymi. Wybuch był tak potężny, że cudem nie zawaliła się dzwonnica ławrska. Sobór odbudowano w pierwszych latach niepodległości. Cerkiew Bogurodzicy Pyrohoszczy (1132—1136) zburzono w latach 30., odbudowano za niepodległego państwa. Cerkiew Trzech Świętych (Wasyliwską) (1183) zburzono w latach 30. Na jej miejscu wzniesiono budynek Kijowskiego Miejskiego Komitetu Komunistycznej Partii Ukrainy (ul. Dziesiatynna 8). Monaster Bracki, założony w 1616 roku (Plac Kontraktowy, 26). Sobór Objawienia Pańskiego — 1693 r., architekt J. Starcew, ikonostas — 1825 r., architekt A. Mełenski oraz dzwonnica — 1759 r., architekt S. Kownir. Wysadzony w 1935 roku przy drugiej próbie. Na jego miejscu zbudowano korpus Wojskowo-Morskiej Szkoły Politycznej (obecnie Akademia Kijowsko-Mohylańska). Cerkiew Świętych Piotra i Pawła oraz dzwonnicę z 1640 roku (ul. Prytysko-Mykilśka) rozebrano w latach 30. Pustelnia Kitajewska Ławry Peczerskiej, założona w XVII w., uroczysko Kitajew Lasu Hołosijiwskiego. Dzwonnicę z 1768 roku zniszczyli w latach 20. komsomolcy (według świadectw mnichów). Cerkiew Trójcy Świętej z XVII w. w latach 50., po rozebraniu kopuł, zamieniono na pomieszczenie magazynowe szkoły ogrodników. Cerkiew Narodzenia Chrystusa, 1814 r., architekt A. Mełenski (Plac Pocztowy). W 1861 roku w cerkwi ustawiono trumnę z prochami T. Szewczenki podczas przewożenia go z Petersburga do Kaniowa do miejsca pochówku. Zburzono w latach 50. Odbudowano w pierwszych latach niepodległości. Cerkiew Trójcy Świętej na cmentarzu, 1855 r. (Góra Zamkowa). Zburzono w 1945 roku. Pustelnia Przemienienia Pańskiego, 1872 roku (Myszołowka), miała cerkiew Przemienienia z dzwonnicą, nekropolię ławrską, pieczary i Świętą Studnię. W 1938 roku zburzono Świątynię Przemienienia Pańskiego, a w latach 1970—1980 zlikwidowano nekropolię ławrską i inne budowle monasteru. Monaster Joński (Świętej Trójcy), 1864 roku (Zwiryneć). Zburzono w latach 30. Cerkiew Jońską w 1964 roku kierownicy Centralnego Republikańskiego Ogrodu Botanicznego AN USRR postanowili zamienić na pomieszczenie dla zielnika. Ja, jako pracownik ogrodu botanicznego, przy wsparciu Akademii Nauk wraz z malarzem Wasylem Czehodarem zrobiłem wszystko, żeby cerkwi nie zburzono. Centralną kopułę zostawili. Współcześni księża Patriarchatu Moskiewskiego dobudowali nowe kopuły. Wtedy niszczono także budynki, które były związane z wydarzeniami historycznymi, wybitnymi ludźmi, budowlami obronnymi, krajobrazami, grobami itp. Aby wyobrazić sobie, jakie budynki komuniści-architekci znosili, podam kilka przykładów. Tak, w niełaskę popadł hotel „Europejski”, zbudowany w 1856 roku (architekt O. Beretti) obok Placu Carskiego (obecnie Europejskiego), zburzony w 1978 r. Na jego miejscu buldożerami wybrali jedną trzecią góry parku „Włodzimierzowa Górka”, założonego w 1830 r., potem zbudowali muzeum Lenina. W niepodległym państwie muzeum zamieniono na Ukraiński Dom. Moim zdaniem ten nieestetyczny budynek wymaga przebudowy w stylu ukraińskim, aby odpowiadać współczesnej nazwie; budynek (ul. Żylańska 20), gdzie w latach 1913—1914 mieściły się redakcje ukraińskich czasopism „Dzwin” i „Siajwo”, zburzono w latach 70.; budynek mieszkalny na ulicy Połtawskiej, wzniesiony w stylu baroku ukraińskiego na pocz. XX w. (architekt W. Kryczewski), został zburzony w 1987 roku; Petro ANTONENKO. Nie, główna ulica stolicy jeszcze nie „przeprowadziła się” na Pamir czy w Himalaje. Ale przepaście istnieją. Niedawno dziennikarzom naszej gazety przyszło bardzo ostrożnie przedzierać się do pracy, żeby nie trafić pod fontannę, która w dodatku do zimnego deszczu szczodrze podlewała podwórko. A następnego dnia tak samo ostrożnie manewrować, żeby nie znaleźć się w głębokiej przepaści na miejscu wczorajszej fontanny. Urzędowym językiem wszystko to nazwano tak: „przerwanie wodociągu i jego likwidacja”. Przerwanie — nie wodociągu. Ten ostatni wkrótce sam się zlikwiduje. Tak wyjaśnili pracownicy stołecznego przedsiębiorstwa komunalnego „Michajłowskie”, z którymi spotkałem się na miejscu likwidacji awarii. Właśnie w jego gestii znajduje się ta część miasta. Więc na podwórku naszego domu zerwali asfalt, wykopali ogromną jamę (wodociąg jest na prawie dwumetrowej głębokości), dziurawą rurę zaspawali. Czy na długo? Remontowcy wyjaśnili, że ogólnie trzeba było kilkadziesiąt metrów zużytej metalowej rury wymienić na polietylenową. Ale środków, jak zawsze, nie wystarcza. Prawdopodobnie wkrótce trzeba będzie dłubać podwórko znowu, bo rekonstruując swego czasu Chreszczatyk, odnawiano sieci komunalne tylko „uliczne”, „a na podwórka nikt nawet nie zajrzał”. W naszym kwartale, jak i w wielu innych w starej zabudowie miasta, są budynki wewnątrz. Tabela 1. Zniszczone i splądrowane cerkwie i sobory w Kijowie. Liczba 3 23 54 5 6 7 4 1. Tabela 2. Liczba budynków i obiektów zniszczonych w latach 1960–1980. Rejony miasta Zniszczono % Pozostało %. Peczersk 254 81,4 58 18,6. Podił 494 89,8 53 10,2. Centrum 94 78,5 273 21,5. Razem 1794 81,8 384 18,2.
dom I. Hudowskiego (plac Dumski, obecnie Majdan Niepodległości), w którym w różnych latach mieszkał T. Szewczenko, zburzono w 1978 roku; dom I. Juskiewicza-Kraskowskiego (ul. Irynińska 10), gdzie w 1859 roku przebywał T. Szewczenko, zburzono w 1974 roku; dom przy ul. Mariińsko-Błahowiszczeńskiej, obecnie Saksagańskiego 67, w którym w 1907 roku mieszkał wybitny ukraiński pisarz, językoznawca B. Hrinczenko, zburzono w latach 60. XX wieku; dom-muzeum artystki ludowej Ukrainy M. Zańkoweckiej (ul. Wielka Wasylkowska 121) w 1983 roku, za zgodą sekretarza Komunistycznej Partii Ukrainy W. Szczerbyckiego, zburzono. Po interwencji społeczeństwa w 1989 roku odbudowano. Za władzy komunistycznej był to pierwszy i ostatni przypadek, kiedy komuniści przyznali się do swojego przestępstwa i odbudowali muzeum; historyczne dzielnice Kożumiaky i Honczari na Podolu w 1985 roku zburzono pod zabudowę nowego osiedla mieszkaniowego; Wały Żmijowe, wzniesione w V wieku w uroczysku Feofania, zostały zniszczone przez buldożery w latach 60. XX wieku; kurhan z V wieku przy ul. Moskiewskiej ścięto buldożerem w 1980 roku; uroczysko Kitajów w Lesie Hołosijewskim (Pustelnia Kitajewska) — osada z V—VII wieku, grodzisko z X—XII wieku z cmentarzyskiem kurhanowym (do 400 pochówków) — to jedyny w Europie kompleks archeologiczny składający się z trzech elementów. Dzięki moim naleganiom w czasach radzieckich Kijowski Miejski Komitet Wykonawczy zalegalizował „Kitajów” jako rezerwat archeologiczny. Jednak współczesne władze Kijowa nie włączyły go do Narodowego Parku Przyrodniczego „Hołosijewski”, który utworzono na bazie Lasu Hołosijewskiego. Obecnie istnieje zagrożenie zniszczenia rezerwatu przez zabudowę miejską. Ukraina częściowo odbudowała główne świątynie Kijowa, które zburzono za Związku Radzieckiego — za nasze hrywny. A te cerkwie, które teraz buduje Patriarchat Moskiewski w Kijowie i na całej Ukrainie — również za nasze dawne sowieckie ruble, które Moskwa zabrała z naszych książeczek oszczędnościowych. Nie zapominajmy, że każda kupiona świeczka w cerkwiach Patriarchatu Moskiewskiego pomaga Moskwie! Lata 1919 1920-te 1930-te 1940-te 1950-te 1960-te 1970-te 1980-te
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
ani podwórek. Nasz budynek 10-b przy ulicy Chreszczatyk, gdzie mieści się Sekretariat „Proświty” i nasza redakcja, jest właśnie taki. Zatem awarię póki co zlikwidowano. Ale problem zachowania Chreszczatyku pozostaje. Przecież wodociągi i inne sieci komunalne w wielu miejscach są przestarzałe. Należy przypomnieć jeszcze o budownictwie pod ziemią. Oprócz kilku zwykłych przejść ulicznych, które zamieniają się w podziemne bazary i miejsca masowego wypoczynku, zaczęto tu kopać całe podziemne miasta. O prawdziwym „megapolis” pod Majdanem Niepodległości już mówiono i powiedziano wiele. Na drugim końcu Chreszczatyku wyrósł, czy raczej wrósł w ziemię jeszcze jeden — naprzeciwko Besarabki. Dojrzał też pomysł budowy ogromnego parkingu dla samochodów pod Placem Europejskim. A nad nim — gigantycznego wieżowca, niemal drapacza chmur, z tych, które wkrótce, jak się zdaje, staną się „wizytówką” stolicy. Jeszcze jeden zamysł — zbudować wieżowiec w miejscu niegdyś słynnego Centralnego Gastronomu lub nad nim, nadbudowując piętra. Dodajcie do tego intensywny ruch transportu, parady wojskowe, masowe zabawy, show z udziałem setek tysięcy odwiedzających. Słowem, Chreszczatyk trzęsie się i drży dniem i nocą. Sytuacja jest poważna również dlatego, że wszystko to dzieje się niedaleko Dniepru, a nie na Teremkach czy Borszczahówce. A naukowcy już dawno ostrzegają przed niebezpieczeństwem chaotycznej zabudowy i specyfiką mieszkania nad brzegami rzek. Jednak ich, jak się zdaje, nie słuchają. Przecież skandaliczny budynek-potwór przy ulicy Hruszewskiego tak i góruje nad Dnieprem, w szczególności nielegalnie wymurowanymi dodatkowymi piętrami, nie tylko bezczelnie włamując się w krajobraz dawnego miasta, ale i tworząc niebezpieczny precedens. …Fontannę i dziurę my, dziennikarze, pomyślnie ominęliśmy. Na pamiątkę — to zdjęcie. Awarię zlikwidowali, dziurę jako tako zasypali. Czekamy na nowe przepaście?
Maschinelle Übersetzung
Ciąg dalszy. Początek na s. 1. Po minionych wyborach na podstawie wspólnej ideologii sformowaliśmy narodowo-demokratyczną większość. Jeśli ktoś kładzie nacisk na demokratyczność, to chcę powiedzieć: na pierwszym miejscu jest narodowość, czyli priorytety narodowe. Nie można ich naruszać. Jeśli nie weźmiemy tego pod uwagę, następne wybory mogą stać się ogólną ukraińską porażką. I ten temat również chcę poruszyć przy „okrągłym stole”. Już samo to, że urzędnik państwowy jest zobowiązany do władania językiem ukraińskim i rosyjskim, wzburza społeczeństwo. Dziś już niektórzy twierdzą, że będziemy odrzucać pierwszą (o urzędniku państwowym) i drugą (o referendum) ustawę. Ale czy poprze nas teraz 226 deputowanych, aby je odrzucić? Zapewne tego nie wie nikt. Odbywają się manipulacje. Ale nie wiadomo jak, na czyje polecenie, z jakich powodów. Aby przypodobać się Rosji? Tworzyliśmy Ukraińskie niepodległe państwo nie dla jednej siły politycznej. Robiliśmy je dla potrzeb społecznych, dla narodu, dlatego jednogłośnie ostrzegamy tych graczy politycznych, którzy się zagalopowali. Dotyczy to obu ekip. Nie można w imię 2010 roku — roku wyborów prezydenckich — poświęcać Ukrainy. Faktycznie naszymi rękami i przy wsparciu Bankowej na kolejnych przedterminowych wyborach można doprowadzić do władzy partię Janukowycza. Ukraiński elektorat narodowy, który dwukrotnie się mobilizował, powiedział, że popieramy tylko wybór europejski, ukraińskie priorytety narodowe, wszystko to, co dotyczy ukraińskich wartości, o których mówili zarówno liderzy BJuT, jak i lider „Naszej Ukrainy”. I nagle to się rozsypuje, rozpada i jest rewidowane. To niedopuszczalne. Tracimy perspektywę. Mamy wybór, wybór ukraińskiego narodu. Był on jasny w 1991 roku, kiedy przeprowadziliśmy referendum, i we wszystkich późniejszych przejawach opinii publicznej ukraińskiej wspólnoty. A zwłaszcza w 2005 roku. Chcemy, aby język ukraiński był w takim statusie, jaki ustala Konstytucja. Dlaczego do tej pory nie przyjęto ustaw o języku i o statusie języka ukraińskiego jako państwowego, której jestem autorem? A złożono ją jeszcze na początku narodzin naszej narodowo-demokratycznej koalicji. Zdawałem sobie sprawę, że to priorytetowe zadanie, że to ustawy pierwszoplanowe. Ale nie skupiali na nich uwagi ani premier, ani Prezydent. Niedawno przygotowałem ustawę o koncepcji polityki językowej na Ukrainie. To koncepcja rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego. Z projektem zapoznała się „Proświta”, dyskutowano o nim na łamach „Słowa Proświty”, na Światowym Forum Ukraińców, w Sekretariacie Prezydenta, Ministerstwie Sprawiedliwości, Ministerstwie Kultury. Kierowałem grupą roboczą ds. przygotowania tej koncepcji w Ministerstwie Kultury. Dziś ją odrzucono, bo wszyscy żyją wyborami 2010 roku. A nam potrzeba, aby dziś Ukraina była zabezpieczona przed kolejnymi spekulacjami, aby po raz kolejny nie rozgrywano ukraińskiej karty językowej. Podobne ustawy są w Stanach Zjednoczonych Ameryki — w zeszłym roku przyjęto tam ustawę o języku angielskim jako ogólnopaństwowym, w Federacji Rosyjskiej — o języku rosyjskim jako „ogólnopaństwowym języku”. Dlaczego tego nie zrobić nam? Dlaczego obie siły polityczne myślą tylko o tym, co będzie w 2010 roku, a nie o tym, co będzie dzisiaj, jutro, pojutrze? Temat, wydawałoby się, peryferyjny dla nich — językowy — staje się magistralnym. Naszym zadaniem dzisiaj jest stworzenie takiej przeciwnej fali wobec procesów niwelacji wartości narodowych i zasad konstytucyjnych, które mogą zostać wykastrowane w wyniku rewizji Konstytucji, aby zatrzymać antyukraińską ofensywę. Mówiłem swoim kolegom z frakcji, że nie można referendum zastępować Konstytucji. To bardzo niebezpieczne mechanizmy, które bez wątpienia (ma rację urzędnik z Bankowej) uruchomiła Moskwa. Osłabiają Ukraińskie państwo, niszczą Konstytucję, niwelują pole konstytucyjne. Odradzamy nawet nie Ukraińską SRR, a tworzymy coś znacznie gorszego. Ukraina może stać się terytorium interesów tylko wielkiego Imperium Rosyjskiego.
Maschinelle Übersetzung
Te niepokoje przywiodły mnie i nas wszystkich tutaj, abyśmy pomyśleli, co mamy robić. Moja linia postępowania jako deputowanego ludowego nie pokrywa się z wieloma poglądami moich kolegów z frakcji, którzy są zaniepokojeni jednym: pomnożeniem własnego majątku. Gdyby zadziałała wysoka zasada polityki kadrowej, to w pierwszym, drugim i trzecim rządzie pracowaliby uczciwi, porządni ludzie, którzy walczą o ukraińską sprawę, o ukraińskie interesy, a nie o własne, grupowe, finansowe, wtedy i mój niepokój nie byłby tak poważny. Jeśli ktoś wyliczył, że jest nas tam trzydziestu czy trzydziestu sześciu „narodowo zaniepokojonych” deputowanych (taki termin wymyślono), to chcę powiedzieć: nie jest nas trzydziestu sześciu deputowanych, jest nas wiele milionów Ukraińców, którzy nie pozwolą znów przerobić nas na Małorosjan. Jest Ukraina, a w niej jesteśmy my — Ukraińcy, którzy wiekami czekali na swoje ojczyste słowo i bronili swojej Ojczyzny. Aleksander Ponomariw i Pawło Mowczan. Aleksander PONOMARIW, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, doktor nauk filologicznych, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki. — Zacznę od tego, czym zakończył Pawło Mowczan, od USRR. Wtedy nie było ustawy o językach, ale wszyscy urzędnicy państwowi władali językiem ukraińskim. Teraz nawet w tym rządzie, któremu sympatyzowaliśmy, ale któremu coraz mniej sympatyzujemy, są ministrowie, którzy nie władają ukraińskim. Takiego nieporządku nie było nawet w radzieckiej Ukrainie. Tworzy się wrażenie, że nie ma ani Prezydenta, ani Premiera, ani proukraińskich frakcji, bo była koalicja 228 deputowanych, która mogła uchwalać wiele pozytywnych i akceptowalnych dla Ukrainy rzeczy. Zrujnowano ją. Teraz na Ukrainie dzieje się to, co nigdzie indziej się nie dzieje. Na przykład w Doniecku. W rozmowie telefonicznej zastępczyni przewodniczącego Donieckiego zjednoczenia obwodowego „Proświty” Marija Olijnyk powiedziała, że tam niemal uduszono język ukraiński. Rada miejska przyjęła uchwałę o tym, aby był tylko rosyjski, w szkołach coraz bardziej psychologicznie „torturują” nauczycieli języka ukraińskiego. Jeszcze gorzej jest na Krymie: zrywają tablice pamiątkowe poświęcone ukraińskim działaczom i nikt tego nie zauważa. Jeśli milicja czasem kogoś zatrzyma, od razu jedzie pełnomocnik ds. praw człowieka Nina Karpaczowa, która widzi tylko jedną stronę sprawy. Przypomnijcie sobie niedawną awanturę w Odessie pod budynkiem towarzystwa „Proświta”. I wszystkie te antyukraińskie siły działają tak dlatego, że pozwala im na to państwo ukraińskie. Mamy Konstytucję, orzeczenie Sądu Konstytucyjnego z 14 grudnia 1999 roku, ale nikt go nie wykonuje. Zatem gwarant Konstytucji nie wypełnia swoich obowiązków, bo nie śledzi przestrzegania Ustawy Zasadniczej. W Radzie Najwyższej deputowani głosują nie wiadomo za czym i mówią, że nie zrozumieli do końca tej ustawy. Dobrze, że to dopiero pierwsze czytanie, choć Pawło Mowczan ostrzegał przed niebezpieczeństwami, które ono w sobie kryje. „Proświta” nie może zastąpić Prezydenta, Premiera i rządu. O język ukraiński powinno dbać państwo. I dlatego trzeba, aby zjednoczenia „Proświty” w terenie aktywizowały ludzi do zdecydowanych działań. Mamy niby proukraińskiego ministra spraw wewnętrznych. Dlaczego, kiedy dzieją się niegodziwości w terenie, które zasługują na karę państwa, nikt ich nie powstrzymuje? Więc jak długo będziemy w milczeniu płakać i skarżyć się na Moskali? Ani Moskale, ani inni nie zrobiliby nam nic, gdybyśmy sami dbali o siebie. A my nie dbamy. Zatem nasi deputowani Rady Najwyższej powinni bardziej zdecydowanie dawać o sobie znać, działać. Sądzę, że jedyną możliwością teraz jest odnowienie demokratycznej koalicji. Niech tam będzie 228 głosów i niech nie tworzą jednolitych centrów czy innych frakcji, które kończą się na „-ec”, jak powiedziała Julia Tymoszenko. A niech deputowani odnowią koalicję i przyjmują ustawy. Przedterminowe wybory niczego nie zmienią, jedynie o dwa głosy w koalicji może być mniej. Wasyl FOLWAROCZNYJ, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, pisarz, zasłużony działacz sztuki Ukrainy. — Chcę wyjść od wydarzeń, które miały miejsce dwa lata temu. Pamiętacie, właśnie w tym pomieszczeniu utworzono sztab koordynacyjny „Ochrońmy Ukrainę”. 16 czerwca w Ukraińskim Domu odbyło się Forum demokratycznych sił narodowo-patriotycznych Ogólnoukraińskiej Rady Narodowej: organizacji społecznych, partii o kierunku narodowo-państwowym, które ogłosiły utworzenie tego sztabu. I wtedy przejęliśmy się największym niepokojem o los Ukrainy, czuliśmy, że tracimy niepodległość. Wtedy zjednoczyliśmy się i była nadzieja, że obronimy państwo. Ten entuzjazm, przejęcie się niepokojem wpłynęły na przebieg wydarzeń wyborów zwyczajnych i przedterminowych, że w nich zwyciężyły siły narodowo-patriotyczne, które stworzyły koalicję. Mieliśmy nadzieję, że już po tym nie będzie żadnych odwrotów, że wreszcie jesteśmy nauczeni poprzednimi lekcjami, obietnicami, kompromisami, że dalej ustępować nie ma dokąd. I co widzimy? Dzisiaj niepokój u nas jest jeszcze większy niż wtedy, 16 czerwca 2006 roku. Stoimy przed przepaścią. Widzimy, że kiedy antyukraińskim siłom nie udaje się przez drzwi wejść z ustawą o drugim języku państwowym, to próbują wciągnąć przez okno — przez ustawę o służbie państwowej. To sprawdzian naszych sił. Egzaminują nas w przededniu wyborów prezydenckich, w przededniu szczytu sił demokratycznych w Europie, gdzie nasz proeuropejski wektor poprze świat. To jest wzajemnie powiązane. Zobaczyliśmy, że partie są teraz rozdzielone, rozbite. Ale nie możemy obojętnie obserwować, musimy bić na alarm, dzwonić we wszystkie dzwony i w centrum, i w terenie znów się podnieść. „Proświta” powinna zainicjować akcję „Ochrońmy Ukrainę”. Widzimy, jak każda partia na wyścigi podgarnia wszystko pod siebie, każdy myśli o własnych projektach, a nie o Ukrainie. Tak w tych zawodach możemy naprawdę stracić państwo. Musimy zrobić wszystko, aby zjednoczyć społeczeństwo. Oświadczenie, które wydrukowano w gazecie „Słowo Proświty” po posiedzeniu Zarządu Centralnego „Proświty”, dotrze do adresata. Musimy w terenie podnosić naród tak, jak podnosiliśmy go w dziewięćdziesiątym roku. Te ściany, naładowane państwowotwórczą energią, pomogą obronić Ukrainę. Ołeksander SZOKAŁO, członek Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, pisarz. — Teraz przed nami bardzo poważne pytanie i jeśli je po prostu przegadamy, to będą złe skutki. Zacznę od sakralnej podstawy. Człowiek komunikuje się ze Stwórcą w języku ojczystym przez serce, bo język ojczysty żyje w sercu. A rozumem komunikuje się ze światem. Teraz trwa zamach właśnie na naszą sakralną istotę — duchową istotę naszego narodowego i indywidualnego życia. Myślę, że problemu języka ukraińskiego na Ukrainie nie ma, każdy komunikuje się ze Stwórcą w języku ojczystym,
wszyscy w rodzinach porozumiewają się w języku ojczystym, na ulicach — w jakim chcą. Istnieje problem dojrzałości moralnej naszych ludzi i odpowiednio duchowego oraz intelektualnego poziomu ich rozwoju. I właśnie tutaj wbija się klin w nasze społeczne jestestwo — nie pozwala się zebrać wszystkim naszym siłom duchowym w naszym narodowym sercu, aby cały naród zgodnie ze swoją duchowo-genetyczną istotą, zgodnie ze swoją tradycją, zgodnie z naturą ojczystej ziemi porozumiewał się ze Stwórcą i między sobą w języku ojczystym, tworzył w nim we wszystkich sferach życia społecznego. Inicjowanie zapisu o obowiązkowej znajomości języka rosyjskiego przez urzędników państwowych to prowokacyjne, przestępcze działanie, które wprowadza rozłam w społeczeństwie. Rodzi to waśnie społeczne na poziomie etnicznym i socjalnym. Poprzez służbę państwową będzie działał logokratyczny sposób zarządzania społeczeństwem: pod pozorem „powszechnie zrozumiałego” środka komunikacji zastępuje się sakralną funkcję języka i zmienia się życiowy program człowieka i narodu. Zastępując to, co sakralne, tym, co profesjonalne, a to, co duchowe, tym, co utylitarne, obniża się poziom myślenia. Najbardziej przytłacza duchowo-intelektualny rozwój człowieka imperialna polityka logokratyczna, która deformuje system pojęciowy i wewnętrzny ład języka oraz kształtuje niewolniczą świadomość. Wszystko to czynią wrogie Ukrainie partie polityczne. I z tego trzeba wychodzić, składając pozew sądowy przeciwko inicjatorom wprowadzenia imperialnego języka w suwerennym państwie ukraińskim; właśnie z konstytucyjno-prawnych zasad niepodległego państwa należy zatrzymywać w zarodku antyspołeczne inicjatywy polityczne wrogich Ukrainie grup partyjnych. Organizacje społeczne nie tylko nie powinny milczeć, ale muszą działać. Ponieważ podstawową kwestią życia jest kwestia ochrony języka ojczystego. Wszystko przemija, pokolenia odchodzą, ale ich duchowe doświadczenie, intelektualny dorobek pozostają w języku ojczystym. To jest to, bez czego nie będziemy mogli dalej żyć jako godni ludzie, jako naród. Oto przykład z historii. Był potężny naród — Etruskowie, który nauczył całą Europę wszystkiego: rolnictwa, kultury, a gdzie on się podział? Rozpuścił się w przybyłych Latynach i genetycznie pozostał częściowo w północnych Włochach, ale zmienił się życiowy program. Ponieważ utracił język ojczysty. To niebezpieczeństwo czyha teraz na Ukraińców. Nie ma problemu języka, jest problem pokonania antyukraińskich sił, które w poważny sposób działają na Ukrainie przeciwko wszystkiemu, co ukraińskie, przede wszystkim przeciwko językowi ukraińskiemu, zmieniając życiowy program narodu. Wiktor BARANOW, przewodniczący Kijowskiej Organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. — W 1999 roku, w przededniu drugich wyborów prezydenckich, wydano książkę Kuczmy. Tam wszystko jest napisane bardzo poprawnie i jeden punkt zwrócił moją uwagę. Nie sądzę, żeby pisał to sam, ale to bardzo słuszne słowa: „Oddamy przestrzeń informacyjną — stracimy państwo”. Cały cynizm polega na tym, że dla odwrócenia niebezpieczeństwa na Ukrainie nie zrobiono nic. I to, co stało się z przestrzenią informacyjną w niepodległej Ukrainie, dzieje się z naszym językiem. Język to ostatni bastion, ostatnia cytadela. Jeśli stracimy język, do czego zmierzamy, wtedy stracimy Ukrainę. Ale nikt nie chce nas słuchać. W poprzednim numerze „Literackiej Ukrainy” na pierwszej stronie opublikowano list otwarty do Prezydenta od Dmytra Pawłyczki, gdzie pisze on, że dwie dziesiątki przedstawicieli ukraińskiej elity zwróciły się do Pana z prośbą o znalezienie porozumienia między dwoma skrzydłami tak zwanej koalicji politycznej. I Prezydent powinien był przyjąć tych ludzi i wysłuchać ich, ale nie zareagował ani na list otwarty, ani na osobistą prośbę Dmytra Wasylowycza oraz innych deputowanych ludowych, Bohaterów Ukrainy. I oto zaistniała sytuacja, która dojrzewała powoli. Kiedy słyszę, jak mówią „elita narodu” (wiecie, kogo tak nazywają), to wszystko w duszy mi się przewraca. Prawdziwej elity narodu dzisiaj nikt nie chce słuchać, nie chce widzieć. Jak sprawić, żebyśmy przywrócili społeczeństwu wiarę poprzez naszą wiarę, poprzez nasze domaganie się tego, by Ukraina była ukraińska? Gotowych recept nie ma, nie jestem politykiem, ale dużo o tym myślę, przejmuję się...
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von ««PROŚWITA»», S. 4
Popieram ideę niezależnych testów. Wreszcie zwrócono uwagę na zagrażającą sytuację ze znajomością języka ukraińskiego na południu i wschodzie Ukrainy. Już nawet rodzice narzekają, gdzie znaleźć ukraińską szkołę, przecież dzieci będą musiały zdawać egzaminy wstępne. Tutaj należy działać jeszcze ostrzej, aby bez języka ukraińskiego można było pracować tylko w Rosji. Wyjadą trzy-cztery tysiące, inni nauczą się języka. Młodzież krymskotatarska zna język państwowy o wiele lepiej niż miejscowi Ukraińcy czy Rosjanie. System edukacji to fundament, na którym trzyma się ukraińska państwowość. Jeśli wreszcie nie rozwiążemy problemu ukraińskich szkół na południu i wschodzie, nie będzie tam języka ukraińskiego. Jurij HANDZIUK, zasłużony pracownik nauki i techniki Ukrainy, profesor. — Jesteśmy z wami świadkami niszczenia wszystkiego, co ukraińskie, od niejednej dekady. Jednym z elementów tego procesu jest niszczenie języka. Państwo zapewne wiedzą, że jeszcze przed wojną obwody charkowski, dniepropetrowski, połtawski były ukraińskojęzyczne. A teraz? Byłem na Forum Wydawców we Lwowie, mieszkałem w hotelu. Telewizor — 48 kanałów, z nich tylko osiem ukraińskich. I to Lwów — „ostatni bastion”. Winnica, Chmielnicki — rosyjskojęzyczne, zachód ulega rusyfikacji. Zajmuję się sprzedażą płyt kompaktowych, wiadomo, co gdzie się sprzedaje. Chciałbym przytoczyć liczby: na Ukrainie kopiuje się tylko 8% płyt kompaktowych z ukraińską muzyką, z nich 2% — „Okean Elzy” i jeszcze kilka popularnych zespołów. Sześć procent — cała muzyka akademicka, popularna, rockowa i ludowa. Jeśli jeszcze 10 lat temu we lwowskich sklepach było 50% produkcji ukraińskojęzycznej, to teraz 14%. W ciągu 10 lat straciliśmy 36%! Dlaczego tak się dzieje? Bo młodzież chce słuchać „sowka”, nie ma zainteresowania ukraińskim, nie komunikuje się w języku ukraińskim. Środowisko językowe tracimy już w wieku dziecięcym. Dzieci, nawet jeśli urodziły się w ukraińskojęzycznych rodzinach i od małego posługują się ukraińskim, jako pięciolatki siadają przed komputerem, a tam nie ma nic ukraińskiego. To, co robi „Proświta”, to ziarenka piasku w porównaniu z tym, co już od 17 lat powinno robić państwo. Dziesięcioletnie dziecko średnio spędza przy komputerze 1,5—2 godziny na dobę, czyli dwie godziny codziennie w rosyjskojęzycznym środowisku. Przyzwyczaja się do tego języka. Więc powstaje problem: młodzież słucha i czyta rosyjskie. I tak będzie dopóty, dopóki pozostawać będą takie prawa. Myślę, że teraz trzeba dołożyć wszelkich starań, aby przyjąć ustawy, które będą chronić ukraiński język państwowy. Obecnie brutalnie zawłaszczana jest ukraińska przestrzeń informacyjna i gospodarcza. Za trzy, pięć lub więcej lat ostatecznie stracimy wszystkie oznaki narodu. Kilka lat temu przeanalizowaliśmy, że na naszych kanałach telewizyjnych od 5 do 9 procent to produkt ukraińskojęzyczny. W Szwecji prawo deklaruje: 50% produkcji — w języku szwedzkim. 50% programów telewizyjnych, książek, gazet, płyt kompaktowych. Za naruszenie — grzywna i odebranie licencji. Dlaczego nie zrobić tak u nas? Na Ukrainie sprzedaje się 5—6% produktu ukraińskojęzycznego. Przeanalizujmy liczbę holdingów medialnych, które otworzyły się w ciągu czterech lat — co roku różnica trzykrotna. Trzy razy więcej rosyjskojęzycznych niż ukraińskojęzycznych. Czyli za kilka lat będzie sytuacja patowa. Dlaczego u nas przyjmuje się takie prawa? Dlatego, że obecni urzędnicy po prostu nie znają języka ukraińskiego. A po co urzędnikowi go uczyć? Całe życie komunikuje się po rosyjsku, telewizja — rosyjska, radio, gazety — wszędzie język rosyjski. Oczywiście, poprze taką ustawę, która daje mu możliwość swobodnego wyboru rosyjskiego do oficjalnej komunikacji. Codziennie tracimy użytkowników języka ukraińskiego. Nawet we Lwowie wśród młodzieży można usłyszeć rosyjski. Wcześniej na zachodzie Ukrainy tego nie było. Trzeba dołożyć starań, aby chronić język, przecież to rdzeń, na którym trzyma się wszystko, co ukraińskie. Bez języka stracimy wszystko. Materiały przygotowali Nadija KYRIAN, Jewhen BUKET Zdjęcia Olesia DMYTRENKA
Maschinelle Übersetzung
Uczestnicy „okrągłego stołu”: Mykoła Nesterczuk, Wołodymyr Jaszczenko, Jurij Handziuk, Ołeksander Szokało, Ołeksandr Drobacha, Wasyl Folwaroczny mówię i piszę — zarówno w powieściach, jak i w wystąpieniach publicystycznych. Wierzę, że Ukraina może istnieć i że to właśnie my jesteśmy elitą narodu, a nie ci, którzy przywłaszczyli sobie ten tytuł i w imieniu Ukrainy, w imieniu narodu pchają Ukrainę w przepaść. Wiara w to, że prawdziwa elita narodu istnieje, została obecnie podważona. Kiedy widzieliście na ekranie telewizora pisarza z jego słowem? Nas, pisarzy, odcięto od narodu. Ponieważ ten „okrągły stół” odbywa się w murach Związku Pisarzy, który był inicjatorem ruchów postępowych, który pomarańczową rewolucję w mniejszej skali wyprzedził o rok (kiedy chciano nas wyrzucić na ulicę), to myślę, że teraz trzeba zwrócić się do ludzi. Jako przewodniczący Kijowskiej Organizacji Pisarzy NSPU mówię, że podniesiemy społeczność pisarską. Będziemy mieli radę organizacji kijowskiej, poruszymy tę kwestię jako pierwszą. Trzeba doradzić naszym przyjaciołom w obwodach, aby wszyscy szli do lokalnych gazet, do lokalnego radia, telewizji, aby mówili, przekazywali ludziom swoje zaniepokojenie. Aby w końcu zmusić naszych zwierzchników (nie nazywam ich liderami narodu), żeby mimo wszystko nas wysłuchali. Mykoła KOROBKO, przewodniczący Krzyworoskiego Miejskiego Związku „Proświty”. — Jestem z południowo-wschodniej Ukrainy, gdzie w kręgach politycznych i społecznych patrzy się na problematykę językową jak na oderwany kawałek. Mówią, że ludzie tam są zbyt zrusyfikowani, kwestie językowe ich nie interesują. W latach 80.—90. zdarzały się przypadki, gdy w transporcie czy innych miejscach publicznych padały repliki niezgody z tym, że mówisz po ukraińsku: „Mówcie ludzkim językiem”. Teraz tego nie ma. Ludzie mogą wypowiadać się w tym języku, w którym chcą, i ukraiński odbierają. Z wnukami bywam w przedszkolach, w szkole. Dzieci przyprowadzają mamy, które mówią po rosyjsku. Ich babcie — po ukraińsku. Dzieci również zaczynają posługiwać się ukraińskim. Nie słyszałem, żeby u nas mówiono o ucisku języka rosyjskiego. Sytuacja jest niejednoznaczna, ale świadczy o tym, że stopniowo nabywamy potrzebnych cech. Gdyby choć niewielkie wsparcie kręgów rządowych, polityków, kwestia nie byłaby niwelowana. Podczas wyborów prezydenckich w 2004 roku w trzeciej turze w Krzywym Rogu ponad 40% zagłosowało na Juszczenkę, a to prawie połowa. Reszta głosowała nie z motywów antyukraińskich, a z pobudek socjalnych. Myśleli, przyjdą bogaci ludzie i poprawią dobrobyt. Zatem dzięki wsparciu państwa moglibyśmy znacznie szybciej naprawić sytuację językową na wschodzie i południu. Prawie trzy lata wychodzi miejsko-obwodowa gazeta „Promiń Proświty”. Wspiera nas też Zarząd Główny „Proświty”. Zagrożenie widzieliśmy od początku i w naszej gazecie były krytyczne materiały, które dotyczyły działalności Gabinetu Ministrów i Prezydenta. Uważaliśmy, że nie trzeba cierpieć. Stworzyliśmy organizację proświatową, gdzie są i bezpartyjni, i przedstawiciele różnych partii. Znaleźliśmy wspólny język, u nas nie ma takiego rozłamu, jak w Radzie Najwyższej. Wdrażamy w życie ideę proświatową. Więc jednak jest sposób, by wychodzić na te pozycje, które by nam sprzyjały. Ale nie mamy wsparcia władzy ani na poziomie miejskim, ani obwodowym, ani ogólnonarodowym. Wołodymyr JASZCZENKO, ekonomista, przedsiębiorca. — Tylko na pierwszy rzut oka wydaje się, że naszym partiom i blokom, które dzisiaj pracują w Radzie Najwyższej, brakuje ideologii. Ona jest — populizm. Chęć sprzedać, kupić i spodobać się narodowi. I ta ideologia stała się stała, ona niweluje różnicę między Partią Regionów a BJuT, bo i jedni, i drudzy właśnie zajmują się populizmem, handlują interesami narodowymi, żeby wytargować kopiejkę i przed wyborami rzucić temu narodowi, a później odebrać za pomocą różnych metod ekonomicznych, nie mówiąc już o inflacji. Potrzeba, żeby „narodowo zatroskane” siły postawiły sprawę na ostrzu noża: albo nas słuchają, albo my odchodzimy. Trzeba zjednoczyć wszystkie siły narodowe. Z kim? Tutaj dużo mówiono przeciwko Prezydentowi. Słusznie, coś zrobił nie tak, jak należy, ale widzimy, że instytucja Prezydenta dzisiaj — to jedyny kręgosłup, na którym trzyma się państwo. Więc musimy zjednoczyć się wokół Prezydenta. Musimy zmusić uczestników koalicji do rozmów, inaczej będziemy czuli zbrodnię przed historią. Ołeksandr DROBACHA, pisarz, przewodniczący Wyszogrodzkiego Rejonowego Związku WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. — Ja, tak jak wy, bardzo boleśnie odbieram procesy, które zachodzą na Ukrainie. Akcenty w niezwykle skomplikowanej sytuacji budowania państwa i narodu są czasem sprzeczne. Inteligencja powinna uważniej patrzeć w istotę problemów i nie prosić Prezydenta o audiencję, a brać plakaty, megafony, jak robiliśmy wcześniej, żeby nas usłyszano. To zadziała na Prezydenta, przecież on jest człowiekiem budującym państwo i naród. Za pewne decyzje nie pochwalą go jedni, za inne my. Bardzo skomplikowana sytuacja. To droga ukraińskiego losu, ukraińskiej wolności. Ale musimy postępować mądrze. Zgadzam się, że trzeba „Proświcie”, pisarzom jednoczyć się i bić w dzwony. Tylko to zbliży Prezydenta do nas. Jewhen BUKET, członek Rady Głównej WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, honorowy przewodniczący Kijowskiego Obwodowego Towarzystwa „Mołoda Proświta”. — Niestety, po 2004 roku żyjemy nie w demokratycznym państwie, a w kraju, gdzie „rządzą balem” wielkie pieniądze. Tutaj kupują wszystko: zwykłych obywateli, opinię publiczną, Radę Najwyższą. Wszystko opłacają. Jeśli w 1991 roku młodzież głodowała przeciwko ideologii przeszłości, w 2004 roku szła na majdany za ideologię przyszłości, to teraz młody człowiek idzie na jakikolwiek wiec jakiegokolwiek zabarwienia ideologicznego często za pieniądze. Trzeci sektor został całkowicie zdeptany. Wszystkie wiodące młodzieżowe organizacje społeczne są skorumpowane. Młodzież woli pójść pracować gdziekolwiek, ale nie do młodzieżowej organizacji społecznej. Wcześniej było wiadomo: władza — to źle, opozycja — dobrze, niby wiedzieliśmy, za kogo „walczymy”. Teraz wszystko jest jakoś dziwne: z jednej strony państwem rządzą ci, za których „walczyliśmy”, z drugiej — rządzą tak, że całemu państwu wstyd, albo przynajmniej niejasno. Teraz znowu, jak w epoce Kuczmy, Radę Najwyższą nazywają „najwyższą zdradą”. Wszystkie podstawowe ustawy, które przyjmuje najwyższy organ ustawodawczy, dostosowują pod konkretnych urzędników. Nawet Konstytucję zmieniają, żeby komuś „dokuczyć”. Wydaje się, że deputowani żyją jednym dniem, nie myślą globalnie. Ale mimo tego, kto zostanie Prezydentem, stanie na czele rządu lub jakie partie przejdą do Rady Najwyższej, pole prawne ich działalności musi być zrozumiałe dla obywateli Ukrainy. We wszystkich krajach podstawą działalności jakichkolwiek urzędników jest język państwowy, postawa państwowotwórcza, ochrona interesów narodowych. Świadomość trzeba kształtować od małego. Zgadzam się ze wsparciem Prezydenta dla narodowej organizacji skautowej Ukrainy „Płast”. Moim zdaniem, warto ją postawić na finansowanie państwowe i stworzyć komórkę w każdej szkole, jak organizacje pionierskie w czasach radzieckich. System radziecki przygotowywał kadry od dzieciństwa w każdej wsi. I ten proces warto naśladować we współczesnej Ukrainie, żeby wychowywać narodowo świadomą młodzież. A u nas odwrotnie — wszystko rzucono na pastwę losu. Każdy uczy, czego chce.
Maschinelle Übersetzung
Wasyl HEY, pisarz, m. Łuck. “Bogdanie, naszą żoną jest wolność. Zgwałcona przez moskala, urodzi niewolnika”. Według świadectw historyków, właśnie takie prorocze słowa wypowiedział Iwan Bohun do swojego towarzysza broni Bohdana Chmielnickiego, gdy ten jechał do Perejasławia, aby dokonać przyłączenia Ukrainy do Rosji. Rok po roku, w nadziei i oczekiwaniu, walce i rozczarowaniu piszemy kronikę najnowszej historii Ukrainy, a gorzkie słowa wybitnego bojownika o wolność ojczystej ziemi pozostają aktualne do dziś. Dzisiejszy niewolnik to pigmej-pisarczyk z piórem z czarnego bzu i atramentu, który idzie “do ataku” na olbrzyma ducha Szewczenkę, to “rosyjskojęzyczny” mer ukraińskiego miasta, który wbrew Konstytucji inicjuje podjęcie decyzji, mającej na celu to, aby język byłego kolonizatora i obecnie pochłaniał język rdzennej ludności państwa, to wreszcie wielki lub drobny przedsiębiorca, który nazwę swojej firmy pisze i rejestruje nie wiadomo jak, byle nie po ukraińsku. Dlaczego, pytasz siebie i swój czas, u nas aż tak często przeważa nie własna, a obca “mądrość”? (“Gdybyście uczyli się tak, jak trzeba, to i mądrość by była własna” — T. Szewczenko). Przyczyna — mentalność małorusa, janczara? Tak. Ale gdzież odpowiednia polityka państwa, które z woli narodu ogłosiło się niepodległym? Gdzie ochrona ojczystej przestrzeni informacyjnej? Dlaczego, wreszcie, nie wykonują normy ustawy o państwowości języka ukraińskiego? Tego wszystkiego dzisiaj jeszcze nie ma i w konsekwencji mamy językowy separatyzm, realne zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego kraju. A w tym samym czasie mamy u nas wspaniałe wzorce głębokiego, nie po prostu patriotycznego, a naukowo uzasadnionego zrozumienia roli ojczystego języka w budowaniu państwa, kształtowaniu intelektualnej i duchowej osobowości, rozwoju kultury. Oto traktat Iwana Ohijenki (metropolity Ilariona) “Nauka o obowiązkach wobec języka ojczystego. Katechizm języka ojczystego dla nauczycieli, pracowników pióra, duchowieństwa, adwokatów, uczniów i szerokiego społeczeństwa”. Traktat naświetla problem w różnych aspektach — historycznym, społeczno-politycznym, moralnym, obyczajowym. Pracę Ohijenki napisano 11—13 lipca 1935 roku. W przedmowie do niej autor jasno i zrozumiale, bez specyficznych terminów naukowych mówi o znaczeniu języka jako ważnego czynnika tworzenia narodu, podnoszenia poziomu świadomości, duchowości i kultury narodu. A na końcu zauważa, że traktat, lub, według jego własnego określenia, kurs “nie jest przywiązany koniecznie do jakiegoś osobnego języka czy do jakiegoś osobnego narodu — może przydać się każdemu narodowi, zwłaszcza zaś niepaństwowemu, który pragnie stać się państwowym”. Ale zrozumiałe jest, że jako patriota i syn swojego narodu, Iwan Ohijenko myślał przede wszystkim o języku ukraińskim. Rozwijając jego niezaprzeczalną myśl o tym, że i “język ojczysty — najważniejsza podstawa, na niej wyrasta duchowo i kulturowo każdy naród” i, zważając na obecną sytuację językową na Ukrainie, trzeba powiedzieć także o psychologicznym, psychogennym czynniku języka. Naukowcy twierdzą, że człowieka, który utracił ojczysty język przodków, nie można uważać za pełnowartościowego, ponieważ w myśleniu i komunikacji korzysta on jedynie, że tak powiem, ze “świadomości wyższej”, a jego podświadomość jest stłumiona, zahamowana. Czyli mamy do czynienia z językowym mutantem. A
Maschinelle Übersetzung
Dlaczego w państwie ukraińskim, którego czas odrodzenia liczy niemal dwie dekady, język ukraiński wciąż znajduje się na prawach ubogiej krewnej? Dlaczego ukraińskie władze nie reagują należycie na złośliwe naruszenia ustawodawstwa językowego, a niemało przedstawicieli władzy zwierzchniej nawet podczas wykonywania obowiązków służbowych posługuje się językiem północnego sąsiada, a faktycznie — kolonizatora? Jak to się stało, że gazet i książek po ukraińsku nie kupisz w wiejskich i małomiasteczkowych sklepach Ukrainy? Na te i wiele innych bolesnych pytań stara się odpowiedzieć w swojej nowej książce artykułów „Komu trudna nauka rodzimojęzyczności” znany poeta i publicysta z Wołynia, zasłużony działacz sztuki Ukrainy Wasyl Hej. to bezpośrednio i, oczywiście, negatywnie wpływa na ogólną świadomość człowieka, na jego kulturę edukacyjną i codzienną. Wytwarza się obojętny, zdenacjonalizowany, pod wieloma względami amoralny typ małorusa, nosiciela surżyka. Jewhen Małaniuk zdefiniował takie zjawisko jako „małorosyjskość”. Wybitny pisarz, intelektualista naszych czasów Pawło Zahrebelny tak wypowiedział się w tej sprawie: „Język to człowiek. Bez języka nie ma człowieka. Bez języka może wyrosnąć cokolwiek — tygrys w klatce, nosorożec afrykański, tylko nie człowiek”. Czyż więc antykonstytucyjne, nielegalne wprowadzanie dwujęzyczności (nie na poziomie codziennym, oczywiście, a na państwowym — od Rady Najwyższej i telewizji po reklamę i ogłoszenia), zalew anglojęzyczności i pokazywanie dziko-bandyckich, pełnych grozy filmów, audycji, które są poza granicami kultury i moralności — czyż taka nawała na świadomość człowieka, zwłaszcza młodego, nie sprzyja wychowaniu „tygrysa w klatce” czy nawet bez klatki, nie kryminalizuje społeczeństwa? Iwan Ohijenko po prostu ścina u korzenia filozofię mieszczańską wczorajszego kompartyjca, wykładowcy-ateisty, weterana-stalinisty, małorusa: „Nie język jest najważniejszy, najważniejsze, żeby człowiek był dobry”. „Dawno już stwierdzono — podkreślono w traktacie — że tylko język ojczysty daje człowiekowi największe i najgłębsze osobiste szczęście, a państwu — najsilniejsze patriotyczne charaktery. Bez dobrze wyrobionego języka ojczystego nie ma świadomości ogólnonarodowej, bez takiej świadomości nie ma narodu, a bez świadomości narodu — nie ma państwowości jako najwyższej organizacji obywatelskiej, w której otrzymuje ona najpełniejszą możliwość wszechstronnego rozwoju i przejawiania się”. Jak wiadomo, większość narodów europejskich surowymi, ale prawnymi środkami dawno rozwiązała swoje problemy językowe i całkiem zasadnie uważa się za cywilizowane i rozwinięte, a na Ukrainie z jej fantastycznie bogatym dziedzictwem kulturowym, pięknem, folklorystyczną, obrazową hojnością języka wciąż, przede wszystkim z winy władzy, która ogólnie nie jest zorientowana narodowo, trwa smutna kolonialna tradycja obcojęzyczności. W tej sytuacji pracę Ohijenki skrajnie potrzeba wydać ponownie i podarować przede wszystkim deputowanym Rady Najwyższej, tym urzędnikom i pracownikom państwowym, którzy ignorują język państwowy. W Konstytucji Ukrainy, w szczególności w artykule 10, zadeklarowano nie tylko państwowość języka ukraińskiego, ale i zapewnienie jego wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania we wszystkich sferach życia na całym terytorium Ukrainy. Jaką sytuację mamy po ponad dziesięcioletnim okresie od czasu przyjęcia Ustawy Zasadniczej państwa? O pełnym zapewnieniu funkcjonowania języka ojczystego na całym terytorium kraju, zwłaszcza w jego zrusyfikowanej części, mówić na razie próżno. Przykro poraża, boleśnie rani świadomość to, że nie ma odpowiedniej polityki państwowej w tym kierunku, niechęć wybranych przez naród zwierzchników do zmiany sytuacji na lepsze. I to w czasie, gdy ludzie obwodów południowych, wschodnich, a nawet centralnych dosłownie wołają o to, że polityka językowa na tych terenach nie daje możliwości narodowego samostanowienia. Oto jakie wersy z listu mieszkańca miasta Słowiańsk w obwodzie donieckim przytacza w artykule „Co za politycznym szamaństwem?” publicysta A. Pohribny: „Ja, rosyjskojęzyczny Ukrainiec — pisze H. Polakow — z oburzeniem przyjmuję to, że z punktu widzenia szowinistów my już wszyscy jesteśmy gotowi, to znaczy, jeśli jesteś „rosyjskojęzyczny”, to już nie Ukrainiec. Ależ ja jestem przymusowo rosyjskojęzyczny w swoim mieście. Przecież nie ma w nim ani jednej ukraińskiej szkoły, ze wszystkich głośników brzmi „Russkoje radio”, już maluchy w wieku przedszkolnym śpiewają: „Zabili murzyna, suki, zamoczyli…” Zatem, z punktu widzenia szowinistów, widocznie nie tylko rosyjskojęzyczni są „gotowi”, ale i Ukraina w takiej sytuacji wkrótce będzie „gotowa”. Ale z naszego punktu widzenia, takie gorzkie słowa obywatela niepodległego państwa ze swoją Konstytucją i zadeklarowaną państwowością języka ukraińskiego — to
Zdjęcie Olesia Dmytrenki jest niczym policzek wymierzony władzy i niezaprzeczalny dowód naruszenia praw rdzennej ludności, w szczególności prawa do zapewnienia tożsamości językowej oraz otrzymywania informacji w języku ojczystym. Mimo że w Konstytucji, w artykule 24, czytamy: na Ukrainie „nie może być przywilejów ani ograniczeń… ze względu na cechy językowe”. Za swój język Ukraińcy nikomu nie są nic winni i innym narodom go nie narzucają. Chcą jedynie języka ojczystego i szacunku do niego na swojej ziemi. Według Ohijenki, „najważniejszym i najtrwalszym cementem, który jednoczy naród etnograficzny i przekształca go w świadomy naród, jest jednolity język literacki”. A najważniejszym czynnikiem tworzącym naród nie jest terytorium, nie ludność, lecz elita narodowa. Tak uważa W. Łypynśkyj. Zatem zapewne tylko poprzez wykreowanie elity narodowej — politycznej, państwowej, artystycznej (inteligenckiej) i osiągnięcie przez nią decydującej roli we wszystkich sferach życia społecznego będzie można pozbyć się naszej zadawnionej choroby — małorosyjskości, utrwalić posługiwanie się językiem ojczystym na szczeblu państwowym oraz w świadomości obywateli. Tej niełatwej, ale godnej i potrzebnej sprawie jak najlepiej służy „Nauka o obowiązkach wobec języka ojczystego” Iwana Ohijenki. O tym, że nauka języka ojczystego dla niektórych naszych obywateli jest aż nadto trudna, świadczy różnorodność niegramatycznych ogłoszeń na słupach ogłoszeniowych i, co najbardziej przykre, naruszanie norm ortograficznych w materiałach informacyjnych przedsiębiorstw i organizacji. Nawiasem mówiąc, izba miejska stolicy Brazylii podjęła decyzję o karze za niegramatyczność dla autorów plakatów, ogłoszeń, szyldów i innych produktów reklamowych. U nas ta sfera to całkowity chaos, którego podłożem jest pełna nieodpowiedzialność. Proświcianie, literaci Wołynia nie raz przeprowadzali rajdy w Łucku w celu sprawdzenia przestrzegania przez przedsiębiorstwa handlowe i organizacje ustawodawstwa językowego, materiały z rajdów publikowano w prasie. Krytyczne uwagi dotyczyły w szczególności jednej z firm farmaceutycznych, której szyldy, wbrew prawu, wykonano w języku obcym. Czy kierownictwo firmy, którą swoimi pieniędzmi (i niemałymi!) wspierają ukraińscy obywatele, posłucha tych uwag? Skądże! Przecież jesteśmy Ukrainą, a nie jakąś tam Brazylią. Toż to u nas, u nas! Co dla małorusa znaczy jakieś tam prawo? Najważniejsze są pieniądze. Tym bardziej, że zarówno kierownictwo państwa, jak i urzędnicy władz lokalnych są obojętni na ten problem. Język to nie plewy, mówi się w narodzie. Naukowcy dodają: język to podstawa bytu. „Nie tak chwalebnie jest znać język łaciński, jak haniebnie jest go nie znać” — powiedział kiedyś mąż stanu i sławny mówca Starożytnego Rzymu Cyceron. Tak samo można powiedzieć o innych językach, i o ukraińskim — naszym ojczystym, ojcowskim, macierzystym, państwowym, konstytucyjnym. Wstyd, przykro, ale to fakt: na Ukrainie póki co nie jest haniebnie nie znać języka ojczystego. Oto jak w poetyckiej formie powiedział o tym Jewhen Hajhara z Krzywego Rogu: Żyć nie można w Norwegii, Szwecji, Już i w krajach nadbałtyckich, już i w Mołdawii, W Niemczech, w Polsce, w Grecji I nie znać języka państwowego. Więc myśli przepływają jak cienie, W dal, w bezgłos Dnieprowy: Żyć można tylko na Ukrainie I nie znać języka ukraińskiego. sądu administracyjnego z serią pozwów administracyjnych o uznanie działań prokuratury, której pracownicy wysyłali mi odpowiedzi na moje wnioski w języku rosyjskim, za bezprawne. 4 sierpnia 2008 roku Ługański Okręgowy Sąd Administracyjny w czterech sprawach administracyjnych wydał postanowienia, że wysyłanie przez prokuraturę odpowiedzi do mnie w języku rosyjskim jest bezprawne. Chcę zwrócić się do Prezydenta Ukrainy z prośbą o podjęcie działań w celu przywrócenia w pracy prokuratury Ukrainy porządku, który został ustanowiony przez Konstytucję Ukrainy w sferze stosowania języków.
Maschinelle Übersetzung
Serhij MELNYCZUK, Ługańsk
Chciałbym podzielić się jedną ze swoich metod walki z totalną rusyfikacją Ukraińców. Wielokrotnie zwracałem uwagę na to, że podłoże dla separatyzmu na wschodzie i południu Ukrainy tworzą organy władzy państwowej. Główną rolę w tym procesie odgrywa prokuratura Ukrainy. Nie wypełniając swoich obowiązków w zakresie kontroli stosowania języka państwowego, pracownicy prokuratury tuszują naruszenia prawa obywateli do rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego. Dlatego na alarm trzeba bić nie wtedy, gdy w Siewierodonieck wzywa się do utworzenia Republiki Wschodnioukraińskiej, lecz już teraz, gdy tworzy się podłoże pod takie wezwania. Aby udokumentować fakty antyukraińskiej działalności prokuratury, zwróciłem się do Ługańskiego Okręgowego Administra-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von ««PROŚWITA»», S. 4
Modlitwa za poległych za wolność Ukrainy przy pomniku Iwana Sirki. Przygotowywano jeszcze 10—12 odcinków z innymi tytułami, w szczególności o ludobójcach i ich metodach. Ale u farmera Kaszyrnego spłonęły zbiory i na paliwo nie wystarczyło środków, a mojej emerytury ledwo starcza na opłacenie mieszkania i dwa razy w miesiącu pójście na bazar. Dlatego pracę odłożono na przyszłość. Pod koniec października 2007 roku odbyły się dwie prezentacje filmu „Spowiedź dzieci Hołodomoru”. Pierwszymi, którzy zaczęli prosić o kopie wideo, byli nauczyciele szkół i wykładowcy uczelni. Mer Ordżonikidze Iwan Cu prow oraz jego zastępca Wołodymyr Szczoka zgłosili się do powielenia tysiąca płyt, które szybko się rozeszły. Znaczną część zawiozłem na konferencję z okazji 15-lecia Stowarzyszenia Badaczy Hołodomorów na Ukrainie. Po dekrecie Prezydenta Juszczenki w sprawie uczczenia pamięci ofiar Hołodomoru fragmenty filmu pokazywano w wielu kanałach telewizyjnych, w tym w Pierwszym Narodowym. Przewodniczący Dniepropetrowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Wiktor Bondar za film „Spowiedź dzieci Hołodomoru” nagrodził mnie odznaką „Za rozwój regionu”, a Prezydent Wiktor Juszczenko w Dniu Jedności — medalem „Za pracę i męstwo”. Dmytro Pawłyczko, obejrzawszy dokumentalny obraz „Spowiedź dzieci Hołodomoru”, zadzwonił do mnie i pochwalił, mówiąc, że należy go zgłosić do Nagrody Szewczenkowskiej. Z czasem zadzwonił ponownie, mówiąc, że Askold Łozynśkyj zawiezie tę płytę do Ameryki. Podarowałem Pawłyczce jeszcze trzy. Od Ihora Juchnowśkiego przyjeżdżała delegacja dziennikarzy z Niemiec. Dziwili się, oglądając film: jak ludzie ludzi mogli jeść? Teraz czekam w gości na dziennikarzy z Francji i Szwecji. Za podniesienie pierwszej ukraińskiej flagi narodowej 7 listopada 1988 roku przewodniczący Dniepropetrowskiej Obwodowej Administracji Państwowej W. Bondar oraz D. Pawłyczko złożyli Prezydentowi W. Juszczence moją kandydaturę jako organizatora akcji do odznaczenia orderem „Wolności” na Dzień Niepodległości Ukrainy. Ale Komisja ds. Odznaczeń przy Prezydencie Ukrainy odmówiła, motywując to tym, że w styczniu Nosenko otrzymał medal. Kiedy o odmowie dowiedziała się opinia publiczna, ludzie byli oburzeni. Uważają, że Kijów bez należytej uwagi traktuje pamięć zmarłych i żyjących bojowników o wolność Ukrainy oraz ich wyczyn, którego dokonano 20 lat temu — jeszcze w kolonialnych czasach radzieckich. A deputowanych i urzędników państwowych zdziwiło niedocenienie przez komisję autorytetu W. Bondara i D. Pawłyczki, którzy inicjowali wniosek. Tutaj, w zdenacjonalizowanej Wschodniej Ukrainie, każdy ze zmarłych i żyjących bojowników o Państwo Ukraińskie zasługuje na tytuł Bohatera Ukrainy. Takie decyzje komisji wobec nas, wschodniaków, pomagają Moskwie i piątej kolumnie, przeciwstawiają Prezydenta jego zwolennikom. Jedynie Prezydent Ukrainy powinien mieć prawo za każdy heroiczny czyn odznaczać Ukraińców. Komisje nie przyjeżdżają na wybory z Kijowa do obwodu dniepropetrowskiego agitować za W. Juszczenką, a znosić upokorzenia od ukrainofobów muszą dzieci, wnuki i krewni zmarłych i żyjących ukraińskich patriotów. Z okazji 20-lecia podniesienia pierwszej ukraińskiej niebiesko-żółtej flagi my, proświcianie, pójdziemy do grobów naszych dzielnych bohaterów, by uczcić ich pamięć. Byłoby dobrze, gdyby Prezydent W. Juszczenko w imieniu Ukrainy do 7 listopada 2008 roku własnoręcznie podarował mi, a przeze mnie żyjącym i zmarłym moim towarzyszom broni, flagę państwową. Uważam, że na to zasłużyliśmy.
Maschinelle Übersetzung
22 września 2008 roku w Odessie, przy budynku obwodowego zjednoczenia „Proświty”, odbyła się akcja proroskich szowinistycznych organizacji „Forpost” i „Rodina”. O godzinie 11.00 dobrze zorganizowany tłum młodzieńców, wykrzykując antyukraińskie hasła, podszedł do budynku „Proświty” na ulicy Puszkinskiej. Wprost na chodniku spalili czerwono-czarną flagę, po czym napastnicy z broni do paintballu obstrzelali okna różową farbą, a także uszkodzili duży baner „Proświty”. Działania ekstremistów przeszkodziły w planowej pracy wystawy „Ręczniki”, która odbywa się w pomieszczeniu zjednoczenia. Organizatorzy akcji nie powiadomili organów władzy państwowej ani milicji o jej przeprowadzeniu. To już nie pierwszy przypadek, gdy „Proświta” staje się celem organizatorów ukrainofobicznych szabasów. Konsekwentne stanowisko naszej organizacji w sprawie ochrony języka ukraińskiego, kultury i prawdy historycznej budzi nienawiść wszystkich sił szowinistycznych, które prowadzą w kontrolowanych przez Moskwę środkach masowego przekazu ukierunkowaną kampanię dyskredytacji i zniszczenia jednego z ostatnich ośrodków zorganizowanego ukraińskiารstwa na Odessczyźnie. „Proświta” — jedna z najstarszych organizacji społecznych na świecie. Zawsze stawaliśmy i będziemy stać na straży ukraińskich interesów państwowych, a żadne siły zewnętrzne ani wewnętrzne nie są w stanie tego zmienić.
Zarząd Odeskiego Obwodowego Zjednoczenia WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Maschinelle Übersetzung
Anatolij NOSENKO, m. Nikopol obwodu dniepropetrowskiego. W czasach radzieckich Dniepropetrowsk był miastem (podobnie jak Sewastopol na Krymie), zamkniętym dla obcokrajowców i obywateli ZSRR, którzy odbyli karę. Dlatego też reżim zamieszkania Ukraińców w obwodzie był surowy. Już za samo rozmawianie na ulicy w ojczystym języku ukraińskim człowiek popadał w podejrzenie organów ścigania, a tacy jak ja, którzy przeciwdziałali rusyfikacji, znajdowali się w ewidencji organów specjalnych. Często na mnie polowano, aresztowano mnie, wzywano do prokuratury, sądzono. Procesy demokratyczne w czasach pieriestrojki również napotykały opór, wszak Dniepropetrowsk to nie Kijów czy Lwów. Za prezydentury naszego rosyjskojęzycznego rodaka Kuczmy stan rzeczy nie uległ poprawie. Przeciwnie, świadomych Ukraińców prześladowano, oskarżano o nacjonalizm, banderyzm, piętnowano jako pachołków Ameryki. Jeden z przykładów: główny sędzia sądu rejonu ordżonikidzewskiego Anatolij Hordijenko z grupą „śledczych” i weteranów-komunistów latami specjalizował się w fabrykowaniu przeciwko mnie spraw z klauzulą „podżeganie do waśni narodowościowych i religijnych”. W czerwcu tego roku prezesa sądu A. Hordijenkę wreszcie złapano w gabinecie służbowym podczas przyjmowania łapówki w wysokości trzystu tysięcy hrywien. Cały dzień przeliczano pieniądze. Teraz Hordijenko w swoich posiadłościach, zbudowanych na korupcji, czeka, aż Rada Najwyższa zdejmie z niego immunitet, a wyroki sądowe przeciwko ukraińskim patriotom, które sfabrykował przez 20 lat, pozostają w mocy. Ten wróg ukraińskiej państwowości wyrokiem sądowym w imieniu Ukrainy nielegalnie zamknął gazetę „Siczowe bractwo”, a redakcję czasopisma „Kozacka rodzina” moskiewscy pachołkowie spalili. Dwie sprawy karne przeciwko podpalaczom prawie dwa lata leżą w gabinetach śledczych, pokrywając się kurzem. 22 sierpnia 2008 roku na terenie memoriału koszowego atamana Iwana Sirki odbyło się uroczyste odsłonięcie znaku pamięci na cześć heroicznego podniesienia pierwszej ukraińskiej flagi narodowej przez dwunastu patriotów Ukrainy. Tego czynu członkowie Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki dokonali nie ukradkiem w nocy, lecz w dzień i publicznie, ryzykując wolność. Akcję przyурочили do 340. rocznicy początku wojny wyzwoleńczej Bohdana Chmielnickiego oraz 1000-lecia Chrztu Ukrainy-Rusi. Datę wybrano celowo — komunistyczne święto wielkiej październikowej rewolucji socjalistycznej 7 listopada 1988 roku. Jakiw Drozd opisuje działania radzieckiej milicji tamtego dnia przeciwko nam. Moim zdaniem grzech milicyjny był, i to niemały. Kiedy rano 8 listopada mnie aresztowano i dostarczono do Dniepropetrowskiego obwodowego zarządu milicji, najwyżsi rangą funkcjonariusze, kładąc przede mną blankiety zameldowania, żądali, bym wymeldował się z obwodu, w przeciwnym razie obiecali zgnoić mnie w karcerach, a moją córkę, absolwentkę Instytutu Pedagogicznego w Zaporożu, oraz żonę, pedagożkę, wyrzucić z pracy. Odmówiłem wypełnienia blankietów, ponieważ 7-go, kiedy na grobie Sirki bito mnie pod żebra, próbując wyrwać z rąk flagę, ukradziono mi z kieszeni paszport. Żądałem, aby generałowie milicji najpierw odebrali kieszonkowym złodziejom moje dokumenty, po czym można będzie kontynuować rozmowę o wymeldowaniu. Flaga, ustawiona przez nas 20 lat temu na grobie Iwana Sirki, od 2002 roku przechowywana jest w Nikopolskim Państwowym Muzeum Krajoznawczym. Prezentuje się ją podczas ukraińskich świąt. 28 października 1989 roku Jurij Muszketyk składał sprawozdanie w Radzie Najwyższej USRR na temat Ustawy o językach. Ja, Mychajło Horyń, Petro Kahuj i jeszcze ośmiu patriotów wyszliśmy z plakatami na pikietę, aby wesprzeć Muszketyka. Oddziały milicji odepchnęły nas do hotelu „Kijów” i zablokowały. Po pikietowaniu pojechałem na dworzec kolejowy kupić bilet do domu. Przy wyjściu z metra pochwycili mnie ludzie w cywilu i w dyżurce milicji na dworcu, rzuciwszy na podłogę, zaczęli wspólnie kopać mnie po głowie. Od obrażeń oślepłem na prawe oko. Wzrok odzyskałem tylko w 5%. Kiedy widzę, jak ulicami maszerują z czerwonymi i trójkolorowymi rosyjskimi flagami moi rówieśnicy w medalach i orderach Bohdana Chmielnickiego i wrzeszczą „Rasieja!”, robi się strasznie o naszą władzę. My, Ukraińcy Wschodniej Ukrainy, jesteśmy bezprawnymi wygnańcami na ojczystej ziemi. W 1992 roku zacząłem zbierać świadectwa o Hołodomorze lat 1932–33 na Dniepropetrowszczyźnie. Interesowali mnie organizatorzy tragedii. Pociągami podmiejskimi, autostopem, pieszo docierałem do najgłupszych wsi. Kierownicy Nikopolskiej rejonowej administracji państwowej i rady rejonowej przy znaku pamięci Ludzie przyjmowali mnie z podejrzeniem, ale niektórzy pomagali. Do 2006 roku zebrałem wiele faktów. We wsiach miejscowi mieszkańcy pomogli nawet przejrzeć w niektórych rodzinach pamiątki rodzinne. Trzymałem w rękach kawaleryjską szablę nagrodową z wygrawerowanym podziękowaniem na ostrzu „Za istrieblenije kułaczestwa na Ukrainie — Budionnyj”, mauzer z napisem „Ot tow. Stalina za izjatije sto tysiac pudow chleba”, zębaty sierp ze słowami na trzonku „Daby nie płodilis”. Tym sierpem komsomolcy kastrowali ukraińskich „kułaków”, kiedy znajdowali ukryte przed oddziałami aprowizacyjnymi zboże. Udało mi się zobaczyć kilka prezentowych kieszonkowych złotych zegarków, podpisanych dla organizatorów kołchozów, pokwitowania czerwonoarmistów za wywłaszczenie chat, mienia, inwentarza, zboża itp. Niektórzy znajdowali kawałki starych gazet, zapisanych ołówkiem kopiowym. Były to listy wsi wpisanych na „czarne tablice”, czyli skazanych na zagładę. Obecnie większość tych miejscowości znajduje się na dnie Zbiornika Kachowskiego. W styczniu 2006 roku pewien znajomy biznesmen zaproponował kupno od niego używanej kamery wideo. A rolnik ze wsi Szołochowe Stanisław Kaszyrnyj zgłosił się, by wozić mnie własną „Tawrią” po wsiach, aby nagrywać świadectwa wideo. Przez dwa lata, do października 2007 roku, zebrałem świadectwa do dwóch serii dokumentalnego filmu wideo „Spowiedź dzieci Hołodomoru” — o losach dzieci lat 30.
Maschinelle Übersetzung
Jewhen Kuleba, serbski dziennikarz
We wsi Lisznja, niedaleko miasta Prniawor w Bośni i Hercegowinie, odsłonięto pomnik „Proświty”. Sto lat temu na tamte ziemie przeniosło się wielu Ukraińców z Galicji. Tu w 1907 roku założono czytelnię „Proświty”. W Liszni rozpoczęła działalność pierwsza ukraińska szkoła w Bośni.
Uroczystość odsłonięcia pomnika rozpoczął chór ukraińskiego towarzystwa im. Tarasa Szewczenki z miasta Banja Łuka wykonaniem hymnu duchowego „Boże wielki, jedyny…”
Wasyl Tymkiw, przewodniczący kulturalno-oświatowego związku Ukraińców „Czerwona kalina” w Liszni, powitał znamienitych gości: ministra edukacji i kultury Republiki Serbskiej Antona Kasipovicia, jego zastępcę Myrosława Bobryka, ambasadora Ukrainy w Chorwacji Markijana Łubkowskiego, delegacje ukraińskich organizacji z Serbii i Chorwacji, duchowieństwo greckokatolickie, licznych rodaków z wielu regionów byłej Jugosławii, a także odczytał telegram powitalny od Jarosławy Hortiani, przewodniczącej Europejskiego Kongresu Ukraińców.
Goście docenili wkład naszych rodaków w ogólny rozwój tego kraju i obiecali jeszcze większą pomoc ukraińskiej społeczności w pielęgnowaniu jej narodowej tożsamości. Minister obiecał państwowe wsparcie w budowie ukraińskiej cerkwi w Banja Łuce.
Podczas uroczystości wybrzmiewały fragmenty poetyckich utworów Tarasa Szewczenki i Iwana Franki, a chór z Banja Łuki śpiewał „Huczy i jęczy Dniepr szeroki”.
Proboszcz greckokatolickiej parafii św. Piotra i Pawła w Liszni (pomnik znajduje się obok podwórza cerkiewnego) poświęcił kompozycję rzeźbiarską.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
życie znajomego Szewczenki: pracując w miejscowym archiwum, udało się dokonać choć niewielkiego, ale ciekawego i znaczącego dla kultury ziemi pryłuckiej odkrycia: dokumentalnie dokładnie ustalić lokalizację posiadłości Danczyczów w Pryłukach. Zajmowała ona ponad połowę kwartału, a nawet część sąsiedniego, niedaleko ulic Kustiowskiej i Szewczenki, dawnych Michajłowskiej i Prieobrażenskiej. Plac, obsadzony parkiem, był wcześniej „Danczyczową łęgą”. Od zachodniej strony łęgi znajdowały się budynki majątku: dwa domy pańskie, spichlerze, stodoły, stajnie, kuźnia. W drugiej połowie XIX w. część łęgi, która wychodziła na dzisiejszą Czerwonoarmijską, a wtedy Pietropawłowską ulicę, zabudowano. Tutaj, obok majątku Danczycza, osiedlili się kozacy Kryworuczkowie i Żurawscy, mieszczanie Marczenkowie, Stecenkowie, Nietriebowscy, Niefiedowie, Drobotowie, Perepelyciowie, chłopi Koszowi i Kotelencowie. Ich potomkowie do dziś żyją na tych działkach. Zatem pozostaje wyjaśnić, czy Taras Szewczenko odwiedził swojego nowego znajomego w Pryłukach i czy zachował się dom M. Danczycza w jego dawnej posiadłości. Szewczenkoznawcy, którzy wydawali w 1961 r. spuściznę artystyczną poety, nazwali szkic „Chłop z kosą”. Ale jest też inna, starsza jego
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
nimi, a jeszcze refektarz i cerkiew, gdzie pochowano godnego wiecznej pamięci księcia Mikołaja Grigoriewicza Riepnina, a jeszcze ocalałą cyklopią siedzibę braterską, — zrobiwszy, mówię, wszystko to, jak umiałem, drugiego dnia chciałem opuścić Pryłuki i pojechać do Łubni, żeby popatrzeć na klasztor, zbudowany przez szanowną matkę Jeremiego Wiśniowieckiego Korybuta. Już spakowałem swoją nędzę do walizki i chciałem posłać faktora Lejbę na stację pocztową po konie, aż wchodzi mój gospodarz do pokoju i mówi: „I nie myślcie, i nie zgadujcie, wy tylko popatrzcie, co na dworze się dzieje”. Spojrzałem w okno — i rzeczywiście, brudną ulicą wlekły się dwie karety na cztery miejsca, kilka kolas, bryczek, wozów wszelkiego rodzaju wielkości i, wreszcie, proste wozy. — Co to wszystko oznacza? — zapytałem swojego gospodarza. — A to oznacza to, że jeden z potomków sławnego pryłuckiego pułkownika, współczesnego Mazepie, jutro ma imieniny”. Dalej dowiadujemy się, że chodzi o właściciela wsi Diehtari Piotra Grigoriewicza Gałagana. Urodził się on 21 czerwca 1792 roku. Więc Szewczenko wrócił do Pryłuk z Hustyni w przeddzień jego imienin, które świętowano 29 czerwca. „Zatem — twierdzi P. Żur — Szewczenko przybył do Pryłuk 28 czerwca 1845 roku”. W albumie z 1845 roku są trzy rysunki, które Szewczenko wykonał w klasztorze Hustyńskim: „W Hustyni. Cerkiew Piotra i Pawła”, „Brama w Hustyni. Cerkiew świętego Mikołaja”, „W Hustyni. Cerkiew refektarzowa”. Na nich rzeczywiście są „półruiny”. Choć klasztor oficjalnie odnowiono i otwarto rok temu, do prawdziwej odbudowy było jeszcze daleko. Na rysunkach — cerkwie z pochylonymi kopułami i krzyżami, z oknami bez szyb. Obok cerkwi refektarzowej, gdzie podobieństwo w tym mieście, a kiedy to zdarzy się nie jesienią i nie zimą, to można zostać i na dwie doby”. Dalej autor radzi wszystkim, którzy przyjeżdżają do Pryłuk: „…po pierwsze, poznać się z ojcem Ilią, odwiedzić półzniszczony klasztor Hustynię, który jest po tamtej stronie rzeki Udaj, wiorst ze trzy od miasta Pryłuki. Mogę was zapewnić, że żałować nie będziecie. To prawdziwe opactwo Senclerskie. Tutaj wszystko jest: i kanał głęboki oraz szeroki, który kiedyś napełniał wodą cichy Udaj, i wał, i na wale wysoki zębaty mur z wewnętrznymi przejściami i strzelnicami, i nieskończone krypty, czy podziemia, i nagrobne płyty, które powrastały w ziemię pomiędzy ogromnymi suchowierzchołkowymi dębami, jeszcze, może, przez samego tytara posadzonymi”. I znowu zaznacza także ważne dla nas: „Ja, jak widzicie, na zlecenie Kijowskiej komisji archeograficznej odwiedziłem te półruiny i, oczywiście, z pomocą wielce szanownego ojca Ilii dowiedziałem się, że klasztor ten został postawiony kosztem i pracą nieszczęsnego hetmana Samojłowicza w 1664 roku, o czym świadczy portret jego jako tytara, namalowany na ścianie wewnątrz głównej cerkwi”. Tutaj poeta przytacza świadectwa, które pozwalają określić czas jego pobytu w Pryłukach i klasztorze Hustyńskim: „Dowiedziawszy się o tym wszystkim i namalowawszy, jak umiałem, główną, czyli świętą bramę, oraz cerkiew Piotra i Pawła z pięcioma ba chowano Riepnina, — stosy desek, kłód, beczka, dół na wapno i samotna postać robotnika. Powróciwszy z Hustyni do Pryłuk i odłożywszy wyjazd do Łubni, Szewczenko 29 czerwca wyruszył do Diehtari. Ta wieś położona jest 39 kilometrów na wschód od Pryłuk nad rzeką Łysogór, dopływem Udaju. W krótkim czasie pobytu w Diehtari poeta zdążył odwiedzić Sokoryńce — wieś Grigorija Pawłowicza Gałagana. Tutaj zobaczył legendarną kozacką ikonę Bogarodzicy, ludowe podania o której później wykorzystał w poemacie „Irzawiec”. „Wątpliwe, żeby Szewczenko przebywał w Diehtari i Sokoryńcach — zaznacza P. Żur — dłużej niż trzy dni. Trzeba było wracać do Pryłuk i jechać dalej, jak przewidywał, — do Łubni, a tam i do Połtawy… Nie zatrzymując się w Pryłukach, Taras Grigoriewicz pojechał dalej”. W powieści „Muzyka” autor opowiada także o swoich spotkaniach z jednym z nauczycieli szkoły powiatowej i, jak twierdzi P. Żur, Szewczenko nie mógł nie znać i jego honorowego opiekuna, pisarza i pedagoga P. Bileckiego-Nosenki. „Warto zwrócić uwagę — podkreśla P. Żur — jeszcze na jednego pryłuckiego mieszkańca, znajomego Szewczenki. Album z 1845 roku otwiera się rysunkami, wykonanymi w Pryłukach. Na odwrocie pierwszej karty artysta szkicuje scenę rodzajową, a u góry szkicu po lewej stronie, nad postacią wieśniaka z kosą, napisał: „Danczyc”. Badacze przeszli obok tego nazwiska, a tymczasem Danczyc — ciekawy znajomy Tarasa Grigoriewicza. To asesor sądu w sprawach karczemnych radca tytularny Michaił Iwanowicz Danczyc. Drobny ziemianin, czterdziestoletni ojciec trzech synów i czterech córek. Pensji otrzymywał tylko 280 rubli rocznie. Dorabiał, wykonując poszczególne zlecenia jako pełnomocnik w sprawach to G. Tarnowskiego, to M. Markiewicza — ludzi, dobrze znanych Szewczence. Możliwe, że oni też zapoznali go z Danczycem. Najprawdopodobniej Danczyc mógł poznać się z poetą przez bliskiego przyjaciela, miejscowego księdza Ilię Gawriłowicza Bodiańskiego. On udzielał ślubu Danczycowi w 1834 roku, kiedy ten żenił się z córką miejscowego księdza, chrzcił jego dzieci. Danczyc mógł być ciekawy dla poety także tym, że zbierał starodawne rękopisy. Wiadomo, że jeden z nich podarował M. Markiewiczowi. W czasopiśmie „Czumaćkyj szlach” został opublikowany artykuł niestrudzonego badacza i krajoznawcy H. Hajdaja „Kosiarz” z chutoru Danczyca”, w którym podano ciekawe szczegóły z Anatolij RYZHENKO, m. Pryłuki. Zakończenie. Pocz. w nr 39. W 1845 roku poeta po raz drugi przyjeżdża na Ukrainę. Wiosną po ukończeniu Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu zwrócił się do rady Akademii z prośbą o wydanie mu biletu podróżnego na wyjazd na Ukrainę. W bilecie, wydanym 25 marca, zaznaczono, że Szewczenko wyrusza w „małorosyjskie gubernie dla zajęć artystycznych”. Podczas pobytu w Kijowie od Kijowskiej komisji archeograficznej otrzymał nieoficjalne zlecenie rysowania zabytków historycznych i architektonicznych. O początku wykonywania tego zlecenia mowa jest w jego powieści „Muzyka”: Szewczenko odwiedził klasztor Hustyński, położony w pobliżu Pryłuk. Powieść zaczyna się frazą o Pryłukach: „Jeśli wy, łaskawy czytelniku, kochacie starożytność, to radzę wam, kiedy będziecie przejeżdżać przez miasto Pryłuki guberni połtawskiej, zatrzymać się na Taras Szewczenko. „Brama w Hustyni. Cerkiew św. Mikołaja”. Taras Szewczenko. „W Hustyni. Cerkiew Piotra i Pawła”. Pomnik Tarasa Szewczenki w Pryłukach. Taras Szewczenko. „W Hustyni. Cerkiew refektarzowa”.
Zdjęcie Ołeny Szulhy, nazwa w katalogu muzeum W. Tarnowskiego: „Kosiarz”. Autor wyraża przypuszczenie, że jednak Taras Hryhorowycz na tym rysunku przedstawił nie wieśniaka, a właśnie swojego nowego znajomego, wstąpiwszy do niego w gości. W kapeluszu, a nie w słomianym wiejskim kapeluszu, w szerokim domowym szlafroku, z kosą i grabiami na ramieniu, wyszedł mężczyzna po porannej rosie na własną łąkę kosić trawę. Narysowawszy, Taras Hryhorowycz u góry dla pamięci podpisał go „Danczyc”. Nazwisko rzadkie, być może serbskie. Dalej autor informuje: „Na odwrocie arkusza z albumu przedstawiono barwną postać starszego kozaka: w świcie, szerokich szarawarach i butach. Jeszcze jeden mieszkaniec Pryłuk, być może ktoś z sąsiadów Danczyca”. Na końcu artykułu autor, jego zdaniem, informuje o najważniejszym: „Pański dom Danczyców, w którym mieszkał jego najmłodszy syn Mytrofan z matką, zachował się. Obecny jego adres — ulica Kustiwska 29. Po przewrocie październikowym, w latach władzy radzieckiej, Danczyców wygnano z ojcowskiego domu, potem zorganizowano w majątku kołchoz Kustiwski, a dom wykorzystano na zarząd spółdzielni. Po wojnie jeden z byłych pańskich domów rozebrano i przewieziono do fabryki artykułów gospodarczych
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
wyrobów. Opowiadają, że kiedy rozbierano piwnicę domu, ktoś znalazł zamurowaną skrytkę, w której ukryto butelki ze starodawnymi winami kolekcjonerskimi. Potem wszystko tutaj zabudowano. Po likwidacji kołchozu dawny dwór przeszedł na własność Pryłuckiego rejonowego oddziału „Silhosptechniki”. Od tamtej pory mieszka w nim kilka rodzin. Obecnie jest zaniedbany, trzeba go odrestaurować i umieścić tablicę pamiątkową”. H. Hajdaj donosi: „Na starym cmentarzu miejskim znajduje się grób z dość ciekawym pomnikiem: na kamiennych skałach, pod złamanym drzewem siedzi mały anioł, trzymając w rękach wieniec i owalną tarczę z napisem. To grób żony M. I. Danczycza, Ołeksandry Ołeksijiwny, która zmarła w 1908 roku w wieku 77 lat. Prawdopodobnie gdzieś tutaj obok znajduje się też grób jej męża. Niestety, pomnik jest rozbity i zniszczony. Statuetkę anioła z białego marmuru z odbitą głową, ręką i skrzydłami zrzucono z postumentu. Jest to więc zapewne symbol naszej bezduszności”. W 1845 roku T. Szewczenko napisał poemat „Kaukaz”, który ukończył w Perejasławiu 18 listopada i zadedykował swojemu przyjacielowi Jakowowi de Balmenowi, który zginął 26 lipca 1845 roku podczas wyprawy przeciwko góralom Dagestanu i Czeczenii. Poemat kończy się zwróceniem do Jakowa de Balmena, co łączy dedykację z tematem utworu i wnosi głęboko osobistą, liryczną nutę: I ciebie zagnano, mój przyjacielu jedyny, Mój Jakowie dobry! Nie za Ukrainę, A za jej kata, przyszło przelać Krew dobrą, nie czarną. Przyszło wypić Z moskiewskiej czaszy moskiewską truciznę! O przyjacielu mój dobry! przyjacielu niezapomniany! Żywą duszą na Ukrainie przebywaj, Lataj z kozakami ponad brzegami, Rozryte mogiły w stepie doglądaj. Zapłacz z kozakami drobnymi łzami I mnie z niewoli w stepie wypatruj. A póki co moje myśli, Moje srogie cierpienie Będę siać — niech rosną I z wiatrem rozmawiają. Hanna WOŁOSZENIUK, m. Winnica Autobus tego dnia nie jechał do mojej wsi, więc dotarłam przez Krasnenke. Kobiecina, z którą się poznałam, powiedziała: — Tobie od Krasnenkego do Ometyniec jeszcze kilometrów pięć. Nie bój się. Mów, dziecko, modlitwę: „Wyszłam z domu z zorzą. Matko Boża, idź przede mną, ja za Tobą. Co będzie z Tobą, to będzie i ze mną. Panie, Panie, strzeż mnie w drodze”. Wychodzę ze wsi na skrzyżowanie. Pas leśny po prawej stronie w stronę wsi Żornyszcze nie przypomina już drobnej, zaniedbanej szczotki rzadkich krzaków. To już prawdziwy las, który jednym bokiem obejmuje dawną „rządową” drogę, biegnącą na południowy zachód. W dzieciństwie, kiedy pasłam na łąkach Welykoho Rohu, który osłaniał słynny las Kalnycki, gdzie walczył podczas wojny ojczyźnianej legendarny w naszych stronach partyzant Iwan Kałasznyk, my, mali, zawsze lubiliśmy odpoczywać blisko kurznej, bitej „rządowej” drogi. Swoje zabawy urządzaliśmy obok olbrzymiego kamienia i nadpalonej lipy. Ojciec wspominał, że tam ko-
Maschinelle Übersetzung
Wiatr cichy z Ukrainy poniesie z rosą moje dumy aż do ciebie!.. Bratnią łzą ty je, przyjacielu, powitasz, cicho przeczytasz… I mogiły, stepy, morze, i mnie wspomnisz. Jeszcze za życia autora i po jego śmierci utwór rozpowszechniano w odpisach, publikowano w nielegalnych wydaniach. Przebywał Taras Szewczenko w Pryłukach i w następnym, 1846 roku. 12 stycznia Szewczenko był na imieninach właścicielki wsi Mojsiwka, ziemianki T. Wołchowskiej. Tutaj spotkał wielu znajomych. Z Mojsiwki pojechał do wsi Iskiwci do O. Afanasjewa-Czuzbynskiego. W lutym T. Szewczenko wraz z O. Czuzbynskim przebywali na jarmarku w Łubniach, skąd wyruszyli do Nieżyna przez Pyriatyn i Pryłuki. W Pryłukach, kiedy na stacji pocztowej przeprzęgano im konie, na sąsiedniej ulicy zdarzył się pożar. “Płonęła nędzna chałupa — opowiadał później O. Afanasjew-Czuzbynski. — Ludzie zbiegali się, ale gasili przeważnie Żydzi, bo w chałupie mieszkał ich współwyznawca. My również pobiegliśmy na pożar i Taras Hryhorowycz rzucił się ratować mienie pogorzelców. On na równi z innymi wynosił różny grat, a kiedy wszystko się skończyło, wygłosił przemówienie do chrześcijańskiej ludności, która działała jakoś niechętnie… Szewczenko płomiennym słowem wyrzucał obecnym, dowodząc, że człowiek w trudnościach i biedzie, jakiejkolwiek byłby narodowości, jakąkolwiek wyznawałby wiarę, staje się nam najbliższym bratem”. Odwiedził nasze miasto Taras Hryhorowycz i podczas trzeciej podróży na Ukrainę w 1859 roku. Jeszcze przebywając na zesłaniu, Szewczenko rwał się wszystkimi myślami do “serdecznej Ukrainy”, do rodzinnego narodu: “O moja biedna, moja piękna, moja miła ojczyzno! Czy prędko odetchnę twoim ożywczym, słodkim powietrzem?”. 5 maja 1859 roku złożył wniosek do Akademii Sztuk Pięknych z prośbą o wydanie mu “dokumentu” na przejazd do guberni kijowskiej, czernihowskiej i połtawskiej na okres pięciu miesięcy w celu “poprawy zdrowia i rysowania szkiców z natury”. Zaświadczenie T. Szewczenko otrzymał dopiero 25 maja. 20 sierpnia 1859 roku, przebywając w Pryłukach, pisze list do Warfołomija Szewczenki, w którym zawiadamia, że 14 sierpnia wyjechał z Kijowa, a 20 wyrusza z Pryłuk do Konotopu. Prosi pisać do niego do Petersburga. A następnego dnia, 21 sierpnia, był już w Kaczaniwce. Wizytę w Pryłukach w 1859 roku wspomniano również w powieści “Muzyka”, napisanej przez Szewczenkę w 1855 roku na zesłaniu. Mowa w niej o I. Bodianskim: “Historyczne wiadomości, dotyczące miasta Pryłuki, podał mi nieżyjący już ojciec Ilia Bodianski”. W powieści czytamy: “Wyszło na to, że ja całe dwadzieścia lat (od dnia mojego wyjazdu z Pryłuk) nie tylko nie widziałem Kijowa, Czernihowa, Nieżyna, Pryłuk… ja całe dwadzieścia lat nie widziałem mojej miłej ojczyzny, ani nawet słowa rodzinnego nie słyszałem. Oto co czasem z nami los robi”. Podczas wizyty w Pryłukach “…zabrał się do rysowania pięknie oświetlonej wieczornym słońcem kamiennej cerkwi, dość niezgrabnej, jednak oryginalnej architektury, zbudowanej przez pułkownika pryłuckiego Ihnata Hałahana, tego samego, który pierwszy odszedł od Mazepy i przeszedł do cara Piotra, za co po śmierci pułkownika Nosa wprowadzony został w rangę pułkownika pryłuckiego i obdarowany wielkimi posiadłościami w tymże pułku”. I dalej informuje: “Póki rysowałem ten pomnik… słońce zawisło nad horyzontem i na ulicy pokazała się gromada uczniów, a za gromadą uczniów, w pewnej odległości, pojawiła się i chuda, pochylona postać, z parasolem zamiast laski w ręku. To był Wergili i mało brakowało, a pobiegłbym mu na spotkanie”. Taras Hryhorowycz opisuje swoje spotkanie z nauczycielem powiatowym, którego nazywa Wergilim. Oto opis jego mieszkania: “Izdebka, w której ja dwadzieścia lat temu przeżyłem kilka dni po włóczęgowsku, była ta sama, ale nie ta. Ubóstwo to samo, tylko ubóstwo to było umyte i uprzątnięte kobiecą ręką. Na czyściutkiej podłodze czyściutkie chodniczki, na oknach bielutkie firanki, na parapetach balsaminy i pelargonie w doniczkach. Stół, deszczowa kanapa, taborety lipowe te same, ale wygląd miały inny. Co to kobieca ręka w domowym bycie nawet schludnego mężczyzny”. Oczywiście, poeta przesadza z liczbą lat, które minęły od czasu poprzedniego spotkania, wszak od 1845 do 1859 minęło tylko 14. Rzuca się w oczy różnica w czasie napisania powieści i pobytu autora w Pryłukach. Na końcu powieści, wydrukowanej w drugim tomie dzieł Szewczenki w 1966 roku, widnieje data “15 stycznia 1855 r.”, a opisane wydarzenia dotyczą 1859 roku. Powstaje słuszne pytanie o przyczynę takiej różnicy. W literaturze szewczenkoznawczej wyjaśnień nie było. Dobrze, że w naszym mieście jest ulica, która nosi imię poety. Na ulicy Kijowskiej znajduje się niewielkie popiersie Szewczenki, przy którym wielbiciele jego twórczości co roku organizują uroczyste zebrania w dniu urodzin Kobziarza. Ale to za mało. Warto wznieść godny pomnik, który uwieczniłby pamięć o naszym mieście w jego utworach. Według słów jednego z prezydentów USA, “Szewczenko — to więcej niż Ukrainiec”.
Anatolij Ryżenko obok domu pryłuckiego urzędnika i kolekcjonera Mychajła Danczycza przy ulicy Mychajłowskiej
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
rozkładaliśmy ją, a my zanurzaliśmy się w losy chłopów. W dni powszednie tata sypał rymowanymi przysłowiami w każdej rozmowie. Dzieci nie wiedziały, gdzie słowa Tarasa, a gdzie naszego żartownisia-ojca. Minęło wiele lat, i gdy ponownie czytałam książkę Petra Żura „Duma o ogniu”, rzeczywiście znalazłam wiersze o tym, że Szewczenko z Kijowa pod koniec października 1846 roku wyruszył na zachód Ukrainy, do Ławry Poczajowskiej, i przejeżdżał przez Morozówkę, Żorniszcze, Nyżnią Kropywną, Bracław, Hontiwkę i Jaryszów. I to właśnie między Żorniszczem a Nyżnią Kropywną przebiegał — znowu przypomniałam sobie słowa ojca o wędrówce Szewczenki. Wyobraziłam sobie, jak tędy pędził pasażerski dyliżans konny, w którym kołysał się jeszcze młody ciemnowłosy trzydziestodwuletni malarz, uczeń słynnego Briułłowa. Łąki Wielkiego Rihu w jesiennym stroju i zamyślony poeta. Poszłam wzdłuż dawnego „kazennego” traktu. Chciałam zobaczyć, jak przyjęły się młode lipy i jarzębiny, które posadzono w 1991 roku, kiedy na Winnicczyźnie odbywało się Międzynarodowe Szewczenkowskie Święto „W rodzinie wolnej, nowej”.
Ówczesny przewodniczący kołchozu im. Jaceńki w Ometyńcach Iwan Olszewski wysłuchał moich uwag o dawnym „kazennym” trakcie, który dziś stał się znacznie węższy (zaorano go), i o tym, że właśnie nim przejeżdżał Taras Szewczenko. Dziś drzewa rosną dzięki ometynieckim uczniom, nauczycielom, Olszewskiemu. …Po prawej stronie majaczy las. Nad nim snują się ogromne deszczowe chmury, płyną ku mojej drodze. Ale nie zamierzam się spieszyć. Przygotowuję sobie bukiet z aromatycznego bylicy, którą bardzo lubię za jej osobliwy trunek. Dodaję kiście słonecznych parasolek
Maschinelle Übersetzung
Nina HNATIUK Zdjęcie autorki Rok Wasyla Stusa. Tak nazywamy rok 2008 zgodnie z odpowiednim Dekretem Prezydenta Ukrainy w sprawie obchodów 70. rocznicy urodzin wybitnego ukraińskiego poety, więźnia politycznego, Bohatera Ukrainy. Ale wtedy, gdy z inicjatywy Międzynarodowej Organizacji Społecznej „Winnickie Ziemiaństwo” w Kijowie wykonywano marmurową tablicę, aby umieścić ją na domu w rodzinnym gospodarstwie Stusów, syn Dmytro Wasylowycz wykreślił z przygotowanego przeze mnie tekstu nie tylko epitet „wybitny”, ale także tytuł „Bohater Ukrainy”. Mówił, że wybitnymi nazywa się dziś także wielu grafomanów ery radzieckiej, o których niegdyś Wasyl Stus pisał: „Siedzą po kątach wszyscy mężowie dzielni, wszyscy miłośnicy prawdy, niechby ich diabli wzięli”. A wśród Bohaterów Ukrainy, niestety, są i tacy, którym dziś, gdyby żył, Stus ręki by nie podał, omijałby ich z daleka. Dlatego też na marmurze obok imienia i nazwiska pozostało tylko jedno słowo — poeta. Każda podróż do Rachniwki porusza, zapada w pamięć, nastraja na jakiś szczególny ton. Tej jesieni na spotkanie ze wsią Stusa, z dzieciństwem Stusa przyjechali zasłużony artysta Ukrainy, spiker Ukraińskiego Radia, nasz ziomek Petro Bojko oraz literaturoznawca, zastępca dyrektora Instytutu Literatury im. Tarasa Szewczenki NAN Ukrainy Serhij Halczenko, który włożył wiele wysiłku w zachowanie i badanie rękopiśmiennego dziedzictwa W. Stusa, wydanie jego wielotomowego dzieła. Dopóki uczniowie i nauczyciele szkoły w Rachniwce zbierali się na wiec pamięci, my udaliśmy się do studni Stusa, aby zaczerpnąć dobrej wody jego dzieciństwa. Na fundamencie dawnego domu Iljiny i Semena Stusów wyrosła w powojennych latach schludna siedziba stryjenki poety Paraski Semeniuk, która do dziś tu mieszka. Kobieta gościnnie otwiera nam furtkę, zaprasza do domu, częstuje winogronami, które niebieskimi gronami zwisają nad oknami. A potem wyciąga ze studni wiaderko źródlanej wody i nalewa do dużych glinianych kubków: „Pijcie na zdrowie”. Wasyla, gdy był całkiem mały, rodzice zabrali na Donbas, dokąd przeprowadzili się ze wsi. Ale on często przyjeżdżał tutaj do babci, kochał i tę studnię, i staw niedaleko domu, i lasy… „Dobrym był człowiekiem i ojcem, szkoda, że tak krótko żył” — wzdycha ciotka. Bierze ikonę, świece, bochenek chleba, ręcznik i idzie razem z nami do szkoły. Co roku kobieta wykonuje ten rytuał — zapala świecę przed portretem Wasyla Stusa, modli się… A żegnając nas we wsi, przekazuje pozdrowienia całej rodzinie Stusa i prosi, aby przyjechała zaczerpnąć źródlanej wody nie tylko żona poety Wałentyna Popeliuch, Dmytro, ale i synowie Stefan, Jarosław, mała córeczka Jiwga. Tak chce ciotka Paraska, żeby wszyscy oni garnęli się do rodzinnego gniazda, nabierali siły z tych potężnych czarnoziemów, z bogactwa ogrodu. A w zeszłym roku dobrzy ludzie z „Winnicalisu”, gdzie dyrektorem jest Mychajło Wdowcow, przy szkole założyli duży park, zrobili wygodne dębowe ławki, altany. Hanna SZEWCZENKO, m. Donieck Zdjęcie autorki 15 września w Doniecku wystartował literacko-muzyczny projekt „Krąg Stusa”, poświęcony pamięci poety, obrońcy praw człowieka, Bohatera Ukrainy Wasyla Stusa, którego postać jest symbolem niezłomności ducha, odwagi i siły, który rzucił wyzwanie systemowi, przyzwyczajonemu do miażdżenia wszystkiego, co żywe, piękne… Poeta, którego życie zakończyło się w 1985 roku w karcerze obozu o zaostrzonym rygorze WS-389/36 we wsi Kuczino w obwodzie permskim, mówił: „Albo świat przyjmie mnie takim, jakim jestem, jakim urodziła mnie matka — albo mnie zabije, zniszczy. Ale ja — nie ustąpię!”. Właśnie tymi słowami otworzył literacko-muzyczny wieczór syn poety Dmytro Stus, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, redaktor czasopisma „Kyjiwśka Ruś”. Wydarzenie, a dokładniej szereg wydarzeń, które w najbliższej przyszłości zobaczą mieszkańcy wschodnich regionów — Doniecczyzny i Ługańszczyzny, przygotowywano zgodnie z Dekretem Prezydenta Ukrainy o uczczeniu 70. rocznicy urodzin Wasyla Stusa przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy, organizacji społecznych oraz Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej. Językiem muzyki, poezji, teatru i wspomnień syna poety Dmytra Stusa odtworzono niepojętą atmosferę, która nie tylko przypominała o dramatycznych wydarzeniach z biografii Wasyla Stusa, ale także otwierała cały świat uczuć, dążeń, nieznośnego bólu, który nie łamie, a wręcz przeciwnie, jest źródłem siły i inspiracji — światem szacunku do odwiecznych wartości: ojczystej ziemi, pieśni, miłości, rodziny, prawdziwego słowa, ludzkiej godności — Krąg Stusa. Zbrodnią jest nie reagować na szowinizm oraz poniżanie kultury i języka narodu ukraińskiego, podwójne standardy oraz rażące naruszenia praw człowieka. „Jakże można godzić się z tym szczególnym internacjonalizmem, który może doprowadzić do zguby całej duchowej jednostki ludzkości? Przecież nas jest ponad 40 milionów” — pisał W. Stus w liście do Andrija Malyszki. „Walczyłem o demokratyzację — a oceniono to jako próbę zniesławienia radzieckiego ustroju; moją miłość do własnego narodu, zaniepokojenie kryzysowym stanem ukraińskiej kultury zakwalifikowano jako nacjonalizm; moje nieuznawanie praktyki, na gruncie której wyrosły stalinizm, berijowszczyzna i inne podobne zjawiska, uznano za szczególnie złośliwe oszczerstwo. Moje wiersze, artykuły literacko-krytyczne, oficjalne apele do KC KP Ukrainy, Związku Pisarzy i innych oficjalnych organów przyjęto jako dowody propagandy i agitacji…” — komentował W. Stus decyzję sądu z 1972 roku, na mocy której po raz pierwszy go uwięziono. Płoną świece pamięci w Rachniwce Podrosną dęby, jesiony, klony, kasztany, kalina i jarzębina, będzie dobra pamięć o poecie-ziomku. On pisał: Wróć do mnie, pamięci moja! Niech na serce legnie ciężarem Moja ziemia z rachmanym żalem… Na wiecu pamięci, który odbył się na podwórzu szkoły noszącej imię poety, Petro Bojko przeczytał przejmujące, pełne bólu wiersze Wasyla Stusa. Serhij Halczenko, zwracając się do młodych ziomków poety, wezwał ich, by uważniej wczytywali się nie tylko w wiersze, ale i w listy Wasyla Stusa, adresowane do syna. Te arkusze, które pisał za kratami, to nie tylko pełna zaufania rozmowa ojca z synem, ale i najdoskonalsze prace pedagogiczne, w których prosto, mądrze, nienachalnie opowiada się o nauce życia, trudnej sztuce, by nawet w najstraszniejszych warunkach pozostać sobą. 1 czerwca 1980 roku, zwracając się do syna, Wasyl Stus pisał: „Uczyć się żyć — to wysoka sztuka, której wielu ludzi tak i nie nauczyło się, choć przeżyli życie. Ale tu nie ma się co dziwić: kto uczy żyć? Ludzie, urodziwszy się, uważają...
ją, że potrafią żyć. Dla wielu jest to powiększanie własnej pustki wszelkimi nabytkami — kupmy to czy tamto. Oto i całe życie: zasłonić swoją pustkę stertą maszyn, telewizorów itd. Ale to śmieszna umiejętność, to naiwna próba ucieczki od życia na łąki zadowolenia. Ono ma swój żywotny, żytni, z ośćmi sens. W tym żywocie jest miara życia”. A potem rozpostarła się przed nami droga pod jaworami i klonami, dębami i topolami do Winnicy, gdzie na jednym z miejskich placów przy pomniku Stusa odbyło się widowisko literacko-artystyczne, które zorganizowały obwodowy oddział „Proświty”, Winnicka organizacja NSPU, obwodowa biblioteka naukowa, obwodowa organizacja URP „Sobór”. Do uczniowskiej i studenckiej młodzieży przemawiali poeci Tetiana Jakowenko i Wołodymyr Rabenczuk, Wałentyna Storożuk i Ołena Witenko, Wasyl Kobec i Mychajło Strelbycki, goście z Kijowa, przewodniczący obwodowego oddziału WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Łeonid Fiłonow, artyści amatorzy i zawodowi. Miło było, że przy pomniku Wasyla Stusa zebrało się tak wielu młodych ludzi. W każdym słowie rodaków brzmiała szczerość. Postać poety odtwarzał aktor teatru dramatu rosyjskiego im. Łesi Ukrainki Roman Semysał. Dmytro Stus odczytywał fragmenty listów, dzielił się wspomnieniami, opowiadał o nieludzkich warunkach, w których żył i pracował jego ojciec na zesłaniu. Przestrzeń sali wypełniała się etno-rockowymi motywami i głębokim głosem Hałyny Telniuk, wokalistki zespołu muzycznego „Siostry Telniuk”. To chyba jedyny spośród krajowych zespołów, którego pieśni są prawdziwą po- Z wilgotnymi bukietami jesiennych astrów i dalii jechaliśmy z Winnicy. I znów zatrzymywaliśmy się, by pokłonić się ziemi poety przy znaku pamięci przy wjeździe do Rachniwki. Zbudowano tu także studnię. Chcieliśmy nabrać wody, ale okazało się, że studnia jest atrapą. Jest niby wszystko, a wody z głębi się nie napijesz. I pomyślało się o tym, że te dwie studnie w ojczyźnie Wasyla Stusa są jak dwa skrzydła jego pamięci: żywa, ludowa — i papierowa, urzędowa. Jedna — z głębi duszy i serca ziemi, druga — z kalendarza, z obowiązku służbowego. Czyżbyśmy wszyscy naprawdę zrozumieli sztukę życia według Stusa, pojęli całym rozumem i sercem, dlaczego on, młody obiecujący naukowiec, utalentowany poeta, kochający mąż, oddany ojciec i syn, świadomie poszedł na samospalenie, głodową śmierć w permskim łagrze, a nie ratował siebie po to, by dzisiaj zostać Bohaterem Ukrainy za życia? Gdybyśmy zrozumieli i przejęli się tym, poczuli swoją winę — byliśmy przecież daleko nie takimi, to utwory Stusa wychodziłyby w milionowych nakładach. Portrety jego pod wyszywanymi ręcznikami byłyby w każdej izbie obok Tarasowych. I Ukraina w osiemnastym roku odrodzenia swojej niepodległości też byłaby inna. ezja Pawła Tyczyny, Jewhena Małaniuka, Iwana Dracza, Stanisława Telniuka, Wasyla Stusa. Rytm, siła śpiewu, poruszające emocje ukraińskiego poetyckiego słowa, upojna melodyjność… Marija Olijnyk, zastępczyni przewodniczącego Donieckiego obwodowego oddziału WUT „Proświta” im. T. Szewczenki podkreśliła, że „Stusowe koło” rozpoczyna swoją pracę w Doniecku, ponieważ Wasyl Stus w tym mieście przeżył najdłużej. Projekt wkrótce zobaczą w wielu miastach Ukrainy, finałowy występ odbędzie się w Kijowie. Organizatorzy oceniają wydarzenie przede wszystkim jako oświatowe, zorientowane na młodzież, która dzisiaj często mierzy życie skalą materialną, wyciągając wnioski w oparciu o wskaźniki sukcesu komercyjnego. „Stusowe koło” zmierza do przeciwległego bieguna, gdzie najcenniejszymi cechami człowieka są bezkompromisowa uczciwość wobec siebie i niezłomna pryncypialność. „Próbowaliśmy dokonać reanimacji duszy — wyznaje Hałyna Telniuk. — Postać Stusa jest jasna, silna i niezwyciężona. Mimo całego tragizmu jego życia, był on niezwykle jasnym człowiekiem. Poezji Stusa można dotykać tylko wtedy, gdy robi się to szczerze”. Paraska Semeniuk przy studni Stusa z Petrem Bojkiem i Serhijem Hałczenkiem
Maschinelle Übersetzung
Mimo wszystko, co musiała przeżyć, pisarka wierzyła w lepsze życie, uważała, że człowiek dojdzie do harmonii postępu technicznego i natury. Tą wiarą przesiąknięte są sztuka „Bohaterka umiera w pierwszym akcie” oraz powieść fantastycznonaukowa „Rok 2245”. Pisarka wierzyła, że Ukraina odrodzi się duchowo, że przyjeżdżać będą do niej leczyć duszę, a jej natura będzie uczyć ludzi miłości i wyganiać zło z serc. Marzyła, że człowiek stanie się wolny, zdrowy, ze „spokojnym duchem”, a praca będzie „dla radości, dla rozkoszy tworzenia”. Czasami zdarza się, że ostatnia książka autora ukazuje się światu już po jego śmierci, jakby potwierdzając tym przedłużenie duchowego życia pisarza. Właśnie tak stało się z powieścią Ludmyły Kowalenko „Cicha woda” (1973). Centralną postacią jest w niej wybitny ukraiński uczony-historyk, założyciel Towarzystwa „Stara Hromada”, które zjednoczyło młode siły i stało się generatorem narodowego odrodzenia. W słowie „Od autora” Ludmyła Kowalenko pisze, że zwróciła się do tego tematu, gdyż zawsze interesowało ją pytanie „o owe wybuchy świadomości narodowej, które nieustannie trwają na Ukrainie — kozaczyzna, Kotlarewski, Szewczenko i bractwicy, Antonowycz i Stara Hromada i tak aż do 1917 r.”. W powieści L. Kowalenko obrazuje proces uświadamiania sobie przez młode pokolenie bycia Ukraińcami pod koniec lat 50. XIX w., dojrzewanie ich przekonań, pragnienie dowiedzenia się więcej o swoim narodzie, grupowanie się świadomego kijowskiego studentstwa wokół Władcy, jak nazywali przyjaciele Wołodymyra Antonowycza, oraz początek walki o utwierdzenie Ukrainy. 13 czerwca 1969 roku zakończyła się ziemska cierpiętnicza droga Ludmyły Kowalenko daleko od Ukrainy, w stanie New Jersey. Na ukraińskim cmentarzu w Bound Brook leżą dwie granitowe płyty (matka przewiozła urnę z prochami córki). W napisie na płycie Łesi — wysokie, pozbawione ziemskiego bólu uczucie: „Bądźże ty na wieki błogosławione, co przyszło, rozkwitło, odeszło”. Na płycie Ludmyły Kowalenko z optymizmem stwierdza się: „Naszemu rodowi nie ma końca”. Jako testament. I właśnie dlatego, że kozackiemu rodowi nie ma końca, imię pisarki Ludmyły Kowalenko nie zagubiło się na drogach światowego ukraiństwa. Jej siostrzeniec, kijowianin Wołodymyr Kowalenko, wybitny uczony-cybernatyk, akademik, ojciec ukraińskiego lasera, w naukowych amerykańskich podróżach, nie zdążywszy przez system sowiecki spotkać się z ciocią, odnalazł jej ślady w USA, przywiózł podarowane przez tamtejszych Ukraińców książki Ludmyły Kowalenko oraz publikacje o niej. Tak stał się możliwy powrót jej imienia do Ojczyzny. Świętem powrotu z niebytu stał się w 1996 roku wieczór literacki, który z inicjatywy autora tych słów zorganizował profesor Fedir Pohrebennyk w cyklu „Wybitne kobiety Ukrainy” w Domu Nauczyciela. Na nim po raz pierwszy w nowoczesnej Ukrainie wybrzmiało imię utalentowanej pisarki Ludmyły Kowalenko, powiedziano słowo o niej, aktorzy czytali jej utwory. Wierzymy, że w tym 110. roku od dnia urodzin żurawka już ostatecznie doleci do ukochanej Ojczyzny, utwory pisarki ujrzą światło dzienne na Ukrainie, twórczość stanie się znana ukraińskiemu ogółowi, a nasza literatura wzbogaci się o jeszcze jedno sławne imię. 21 października o 17.00 w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy odbędzie się wieczór pamięci Ludmyły Kowalenko z okazji 110. rocznicy urodzin pod adresem: ul. Bohdana Chmielnickiego 11.
Maschinelle Übersetzung
Ołena LEONTOWYCZ
Powróciły klucze żurawinie, I imię ich już — legion. Lecz nie wszystkie jeszcze doleciały… Wciąż w drodze żurawka jedna. To — Ludmyła Kowalenko, pisarka, działaczka społeczna, żona Mychajła Iwchenki, którego talent w locie zgubiły czarne kruki totalitarnego reżimu. …Nic nie zwiastowało tragicznego losu córce Iwana Kowalenki z rodu ukraińskich kozaków i jego żony Ołeny, która pochodziła z greckiego rodu Tochtarowych. Nazwali rodzice Ludmyłą, jakby przepowiadając, że będzie ona rzeczywiście miła ludziom i urodą, i duszą. I stało się to dnia 25 września 1898 roku. Bezmiar stepów nadazowskich w pobliżu Mariupola wykołysał dziewczynkę. Wyrosła na szczerą i otwartą dla ludzi, piękną z urody, ostrą na język, chłonąc ojcowską nieprzejednaność wobec niesprawiedliwości oraz matczyną wrażliwość. Po ukończeniu gimnazjum w rodzinnym miasteczku Ludmyła w 1914 r. wstąpiła na Wyższe Kursy Żeńskie w Kijowie, które nazywano Uniwersytetem św. Olgi w przeciwwadze do Uniwersytetu św. Włodzimierza, dokąd dziewcząt nie przyjmowano. Wybrała wydział słowiańsko-rosyjski wydziału historyczno-filologicznego. Uczyła się zawzięcie. Lecz pociąg do spraw społecznych ujawnił się już w młodych latach. W 1916 roku osiemnastoletnia dziewczyna pojechała na front początkowo jako pracownica „Związku Ziemskiego”, a później, po egzaminach, — od Czerwonego Krzyża. Być siostrą miłosierdzia — to jej powołanie. Po powrocie do Kijowa Ludmyła kontynuowała naukę i stała się świadkiem burzliwych wydarzeń kolejnych lat: ustanowienia ukraińskiej państwowości, walk wyzwoleńczych, terroru czerwonych, samowoli białych. Widziane i przeżyte stało się później historyczną podstawą dla jednej z powieści trylogii „Nasza, nie swoja ziemia”. W okresie Hetmanatu wykładała język na kursach ukrainizacji dla pracowników Sądu Generalnego, za bolszewików — dla pracowników Niżhortrestu i Trustu Budowlanego w Kijowie. W tamtych latach Ludmyła spotkała swojego przeznaczonego, Mychajła Iwchenkę, utalentowanego pisarza. Podczas głodu w 1921 roku rodzina wyjechała do Łubni (odradzajmy prawdziwe brzmienie i pisownię nazwy ukraińskiego miasta, którą zmieniła sowietczyzna!) już we troje z córeczką Hałynką (ur. 1920 r.). Tam zorganizowali klub literacki, który zjednoczył miejscową inteligencję. Przeżywszy trzy lata w Łubniach, małżeństwo Iwchenków powróciło do Kijowa. Ludmyła Kowalenko ogłosiła swoją literacką uzdolnienie w 1926 roku, drukując opowiadanie „Kulka” w czasopiśmie „Nowa hromada”, które redagował O. Warrawa, a sekretarzem był Hryhorij Kosynka. Później młoda pisarka współpracowała z czasopismami „Czerwonyj szlach” oraz „Żyttia i rewolucija”. Utwory Ludmyły Kowalenko radośnie powitał Pawło Tyczyna. W tamtych latach Ludmyła, piękna Greczynka, jak pisał B. Antonenko-Dawydowycz, była w wirze życia literackiego Kijowa. Często występowała w dyskusjach literackich, umiejętnie broniąc i dając „dobrego odprawę” krytykantom swojej i męża twórczości. W 1928 roku urodziła się druga córka — Ołena. Kwitnąć by talentom, tworzyć, cieszyć się szczęściem rodzinnym, wychowywać dzieci… Lecz uderzyły gromy. Rozpoczął się wymyślony proces Związku Wyzwolenia Ukrainy (SWU). Aresztowali akademika Serhija Jefremowa, działacza społecznego, krytyka Andrija Nikowskiego, dyrektora Pierwszego ukraińskiego gimnazjum im. T. Szewczenki (potem szkoły pracy) Wołodymyra Durdukiwskiego, wykładowcę szkoły Hermajzego, działacza Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Wołodymyra Czechiwskiego, pisarkę i działaczkę społeczną Ludmyłę Czerniachiwską-Starycką oraz wielu innych. I wśród nich — Mychajła Iwchenkę. O nim Borys Antonenko-Dawydowycz pisał: „Zamyślony, mimo swojego już nie młodego wieku, oderwany od bieżącego życia, on, poza literaturą i rodziną, interesował się tylko filozofią, a nawet korespondował z Rabindranatem Tagorem”… Ani on, ani żona „za żadnych rządów na Ukrainie nie mieszali się w żadne polityczne kombinacje, — kontynuuje Antonenko-Dawydowycz, — i byli znani jako gościnni gospodarze i ciekawi rozmówcy”. Naraz życie zostało złamane. Warunkowo skazanego na trzy lata M. Iwchenkę ponownie aresztowano podczas jeżowszczyzny, zesłano na Północny Kaukaz, gdzie zmarł na wąglik. Według innej wersji, zwolniony, pojechał na Północny Kaukaz i zmarł tam 16 października 1938 roku. Pod kosę trafiło życie Ludmyły Kowalenko. Odłączono ją od twórczości, zaznała rozpaczy samotności. Jej więcej nie drukowano. Błyskotliwie władając językiem francuskim, zaczęła tłumaczyć utwory Woltera, Maupassanta (razem z braćmi Rylskimi), „Trzydziestoletnią kobietę” Balzaka, „Na szczęście damom” Zoli, „Burzliwą noc” Georges'a Duhamela. Mimo że imię Ludmyły Kowalenko zapomniano, w latach 60. w Kijowie wydawano jej tłumaczenia. Podczas Hołodomoru nie stało i tych zarobków. Mając mizerny przydział dla urzędników (dla głowy rodziny — ćwierć funta chleba, a dla utrzymanków — jedna ósma funta dziennie), Ludmyle Kowalenko udało się zatrudnić w bibliotece dziecięcej, gdzie zastała ją wojna. Od pierwszych dni przyjścia Niemców do Kijowa pisarka oddawała cały swój czas tworzeniu Ukraińskiego Czerwonego Krzyża, gdzie kierowała wydziałem pomocy jeńcom. W styczniu 1942 roku jeździła do Równego razem z odważną Chrystią Kononenko zabiegać o uwolnienie ukraińskich jeńców z niemieckich obozów. Wojna na zawsze rozłączyła Ludmyłę Kowalenko ze starszą córką. Hałyna marzyła o scenie, w 1940 roku pojechała do Moskwy zdobywać wykształcenie aktorskie. Tam wyszła za mąż za G. Sahakiana, w czerwcu 1941 r. urodziła córkę. W latach wojny zmarł ojciec Ludmyły, a w 1943 r. nie stało mamy. W 1943 roku ona z córką trafiła do transportu robotników przymusowych (Ostarbeiterów). We Lwowie udało im się wyrwać z pociągu: zabrała je lwowianka Luba Łucka i umieściła w rodzinie adwokata W. Bemki. On zarejestrował Ludmyłę Kowalenko jako służącą. We Lwowie mieszkały około roku, i Ludmyła Kowalenko opublikowała w czasopiśmie „Naszi dni” etiudę dramatyczną „Nieplatoński dialog” (1943). W 1944 roku, uciekając przed bolszewickim „rajem”, musiała wyjechać początkowo na Łemkowszczyznę, potem do Austrii. Mieszkali w Monachium, w obozach dla osób przemieszczonych. Ale ona była wśród bliskich duchem ludzi, kontaktowała się z osobami o podobnych poglądach:
pisarzami, artystami, naukowcami… I to podnosiło na duchu, wzywało do pracy. Ludmyła Kowalenko była zastępcą przewodniczącej Towarzystwa Kobiet Ukraińskich na Emigracji (TKUE) i redaktorką ich czasopisma „Hromadianka”. Jednocześnie pisała nowele, powieści, sztuki, a pod pseudonimem L. de Marini — opowiadania satyryczne. Współpracowała z kilkoma gazetami i czasopismami. Ludmyła Kowalenko cieszyła się z pierwszego sukcesu swojej Łesi, piękności o wielkich i wyrazistych oczach, z długimi warkoczami, która odziedziczyła literacki talent rodziców i pisała pod pseudonimem „Łesia Ołenko”. Serce matki, ledwie zdążywszy się ucieszyć, otrzymało straszny cios: córeczka, jedyna radość, tragicznie zginęła 21 września 1947 roku. Łesia była „niezwykle utalentowana. Miała lekkie pióro, ostre, spostrzegawcze oko, bogatą wyobraźnię, niemałą kulturę artystyczną…”. W jej pierwszych utworach nie czuło się ręki debiutanta. Tak charakteryzował młodą pisarkę Bohdan Romanenczuk, znany wydawca, który w 1953 roku w Filadelfii wydał jedyny zbiorek Łesi Ołenko „Zeleni dni”, do którego weszły powieść pod tym samym tytułem oraz dwa opowiadania „Navernennya” i „Na Dniprovykh kruchakh”. W posłowiu umieścił tylko inicjały, ale łatwo je rozszyfrować, jeśli zna się jego działalność społecznikowską i nazwę wydawnictwa — „Kyjiw”. Utrata córki (starsza została za żelazną kurtyną) była niezwykle bolesna. Rana w sercu samotnej matki nigdy się nie zagoiła. Z Hałyną Ludmyła Kowalenko korespondowała, ale aby uchronić ją przed prześladowaniami, pisała jako znajoma przez rodzinę brata, która mieszkała w Czechosłowacji. Ukryła się pod pseudonimem „Kowalenko”, swoim panieńskim nazwiskiem. W liście do Władyki Mstysława pisała później: „Ale bardzo proszę Was, nie łączcie nazwiska Iwczenko z moim literackim pseudonimem »L. Kowalenko«. Dla mnie to bardzo ważne, żeby te dwa nazwiska nigdy nie łączyły się w jedno, bo tam są jeszcze bracia Iwczenki i ich rodziny — i nie chcę odpowiadać za to, że znów będą ich ciągać. Dość wycierpieli za brata! Dlatego bardzo i bardzo nalegająco proszę Was, w zawiadomieniu o stypendium ujawnić tylko pseudonim Łesi (L. Ołenko), a mojego pseudonimu nie wspominać! Jeśli będziecie pisać o tym, że bolszewicy łają L. Kowalenko — nie łączcie tego z Iwczenką, a jeśli można — nie wspominajcie, że to kobieta. Niech sobie szukają jakiegoś L. Kowalenki! To dla mnie znacznie bezpieczniejsze”. Zrozpaczona, ale nie złamana, przyjechała Ludmyła Kowalenko w 1948 roku (według innych danych w 1950) do Nowego Jorku, swoim życiem potwierdzając słowa bohaterki trylogii „Nasza, ne swoja zemla”: „Nie ma takiego na świecie, czego by ukraińska kobieta nie wytrzymała!”. Zaczęła pracować jako redaktorka w rozgłośni „Głos Ameryki”, weszła w krąg ukraińskiej społeczności, została członkinią Zrzeszenia Ukraińskich Pisarzy „Słowo” oraz Związku Ukraińskich Dziennikarzy Ameryki. Aktywnie zajmowała się twórczością literacką i działalnością społeczną. Odrębną dziedziną Ludmyły Kowalenko była praca charytatywna i religijna. Została przewodniczącą Ukraińskiego Prawosławnego Siostrzeństwa i jedyną kobietą-członkinią Ukraińskiego Prawosławnego Konsystorza. Ludmyła Kowalenko stale publikowała w czasopismach „Nashi dni”, „Chas”, „Arka”, „Mołode żyttia”, „Nowi dni”, w dzienniku „Swoboda”, kontynuowała redagowanie czasopisma „Hromadianka”. Oprócz utworów artystycznych napisała gruntowną rozprawę poświęconą Ukraińskiemu Czerwonemu Krzyżowi w czasach Ukraińskiej Republiki Ludowej i II wojny światowej w Kijowie oraz była inicjatorką i redaktorką jednotomowego wydania „Ukrajina: Encykłopedija dla mołodi” (1971). Wydawnictwo Ukraińskiego Prawosławnego Kościoła w USA wydało dwa zbiory jej opowiadań o tematyce religijnej: „Wita Nowa” (1957) oraz „Dawni dni” (1960). W kanadyjskim wydawnictwie „My i swit” w 1956 roku ujrzał światło dzienne zbiór jej sztuk „W chasi i prostori”. Oprócz wydania książkowego, sztuki L. Kowalenko trafiły także na scenę. Jeszcze w Niemczech w latach 40. znany ukraiński reżyser Wołodymyr Błowacki zrealizował wystawienie sztuki „Domacha”, a później wystawił ją także ukraiński teatr w Australii. Ludmyła Kowalenko opublikowała w 1958 roku powieść-utopię „Rik 2245”. Zbiór „Dwi krasy” (Toronto, 1965 r.) połączył nowele i opowiadania o różnej tematyce. Jedno z nich poświęcone jest Tarasowi Szewczence. W opowiadaniu „Imenem rewoluciji” autorka nakreśliła tragedię śmierci ukraińskiego patrioty z rąk czerwonych oraz rozpacz jego matki. Niezwykle barwnie napisane są w gwarze łemkowskiej opowiadania „Zuroczenyj” oraz „I snyłyś łemkowi hory…”. Ciepłym humorem ogrzane są opowiadania „Jak ja wywczała anhlijśku mowu”, „Mij druh Zinoczka”, „Łysohirśka widźma”. W głównym utworze — trylogii „Nasza, ne swoja zemla” (1964—1968) — autobiograficzne powieści „Stepowi obriji”, „Prorist”, „Jiji okradenu zbudyły” — przedstawiono szeroką panoramę życia od ostatniej ćwierci XIX w. do drugiej dekady XX w. Ukazano historyczne kataklizmy, których areną stała się Ukraina: walkę o państwowość, władzę radziecką z jej niszczeniem odwiecznego gospodarowania na ojczystej ziemi. Główna bohaterka Musia „odrzucała dla swojego narodu położenie drugorzędne i żądała dla niego pierwszego miejsca na jego ziemi. Szła na męki, utratę rodziny, na długie lata zniewolenia i późniejszą ucieczkę… Taką przyszłość wybrała sobie ona, przechodząc przez ulicę”. Te słowa pisała autorka o sobie…
Maschinelle Übersetzung
Ulana HLIBCZUK Zdjęcia Olesia DMYTRENKI Na pierwszy rzut oka to rzeczy nie do pogodzenia — festiwal monospektakli „Maria” oraz obchody 80. rocznicy urodzin Garcíi Márqueza. Jednak to właśnie w ramach festiwalu odbywała się międzynarodowa konferencja „Wpływ realizmu magicznego G. Márqueza na światowe i ukraińskie procesy kulturowe”. Narodowy Akademicki Teatr Dramatyczny im. I. Franki gościnnie przyjmował uczestników i gości, a konferencję moderowali Łarysa Kadyrowa i Dmytro Drozdowski. Ponieważ wśród znawców twórczości Márqueza było wielu zagranicznych specjalistów, językiem roboczym wybrano angielski. Konferencja przebiegała więc na wysokim poziomie, a nasi i zagraniczni specjaliści zdołali zjednoczyć się w anglojęzycznym żywiole. Byłam nawet dumna, smakując modulacje nie tylko Jean Franco z Uniwersytetu Columbia, ale także Ołeksandra Pronkiewicza z Charkowa. Tym bardziej, że ukraińskojęzycznej reszcie obiecano za tydzień zaprezentować zbiór referatów w języku ojczystym. Mykoła Żułynski, dyrektor Instytutu Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy, słowo wstępne rozpoczął po ukraińsku: „W ramach dekretu Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki rok 2008 jest rokiem dialogu kultur. I bardzo miło, że dialog prowadzi się wokół tak unikalnej postaci w literaturze światowej, jak noblista Gabriel García Márquez. Wyobrażam sobie, jak czasem na ulicach Bogoty pojawia się opancerzony samochód w towarzystwie agentów tajnych służb. Ludzie, którzy widzą auto, uważają, że wyjechał prezydent Kolumbii. W rzeczywistości jednak wyjeżdża w nim prezydent literatury światowej. Być może przemierza Bogotę mercedesem, być może obok niego jest jego żona Mercedes… Ale jestem przekonany, że miliony ludzi chciałyby zobaczyć tego niezwykłego prezydenta literatury światowej. To stanowisko nie jest wybieralne, jest dożywotnie. Jego „Sto lat samotności” nie ominęło żadnego ukraińskiego inteligenta i możemy mówić o tym, jak postrzeganie świata przez Ukraińca współbrzmi z postrzeganiem świata przez Márqueza. Na niego magicznie wpłynęły opowieści jego babci, ale ukraińscy pisarze również czerpali natchnienie z opowieści rodziców i dziadków. To te podania, legendy, niebywalice, które żyją dalej w utworach Wołodymyra Drozda, Jewhena Hucały, Wasyla Zemlaka… Można wymienić wielu pisarzy, w których utworach dominanta obrazowa jest podobna do tej u Márqueza. My na Ukrainie niezwykle czule przyjęliśmy tego wielkiego mistrza prozy. Dlatego wszystkich witam w imieniu Prezydenta Ukrainy i w imieniu Instytutu Literatury, w którym niemało prac badawczych poświęcono słynnemu Kolumbijczykowi. W szczególności chcę wspomnieć Jurija Pokalczuka, który tak wcześnie od nas odszedł, i pokłonić się jego pamięci. Tłumaczył wielu latynoamerykańskich pisarzy”. Łarysa Kadyrowa, Mykoła Żułynski, Dmytro Drozdowski — Czyli zachodzi proces rozpoznawania… — Tak, rozpoznawania i poznawania. Zawsze mówię tym, którzy po raz pierwszy wyjeżdżają za granicę: „Przede wszystkim poczujecie, że ludzie, którzy tam żyją, mają uczucia takie jak my”. Oczywiście będziemy poznawać także różnice. Ale moim zdaniem te różnice jedynie dopełniają nasze podobieństwo. Literatura latynoamerykańska pod względem temperamentu jest bardzo bliska azerskiej. Jeden z tłumaczy Márqueza powiedział, że Márquez nie jest z Macondo, a z azerskiego miasteczka, choć Ukraińcy również nalegają na podobieństwo temperamentu i energii… Salim Babullaoglu, redaktor naczelny czasopisma „Literatura światowa” (Azerbejdżan): „Bardzo się cieszę, że biorę udział w tej konferencji. Tutaj skupiły się i splotły trzy ważne tematy: festiwal monospektakli „Maria”, obchody 80-lecia Márqueza i konferencja poświęcona dialogowi kultur. Przygotowałem referat „Najlepszy wpływ na świecie” o wpływie Márqueza na kulturę i literaturę azerską. Chyba wielka literatura jest o tyle ciekawa, że właśnie dzięki niej otrzymujemy potwierdzenie własnych uczuć, myśli, dążeń. Możemy jakby z ulgą powiedzieć: jeśli Márquez tak pisze, to tak właśnie jest. Gdziekolwiek byśmy nie żyli, mamy te same problemy i, być może, te same odpowiedzi na skomplikowane pytania… nie ma. Na szczęście nawet nowocześni niszczyciele starej kijowskiej architektury nie zamachują się na te fenomeny artystyczne genialnego budowniczego. Twórcze wyzwanie Horodeckiego rzucone swoim czasom jest jak nigdy aktualne dla dzisiejszego Kijowa z jego boomem budowlanym, który niszczy harmonijny wizerunek miasta. — Salimie, a jak żyje wasze czasopismo i jak u was ze sprawami tłumaczeń? — Nasze czasopismo to organ drukowany Związku Pisarzy Azerbejdżanu. Niedawno ukazała się u nas antologia pisarzy GUAM, czyli Gruzji, Ukrainy, Azerbejdżanu i Mołdawii. Do antologii weszły utwory dziewięciu ukraińskich autorów. Z Dmytrem Stusem, redaktorem naczelnym czasopisma literackiego „Kijowska Ruś”, stworzyliśmy PEN GUAM-u — organizację pisarzy GUAM i będziemy okresowo drukować w naszym czasopiśmie utwory ukraińskich twórców. Tym bardziej, że z tłumaczeniami nie będzie problemów.
Od konsekwentnego tłumacza literatury latynoamerykańskiej Serhija Borszczewskiego dowiaduję się, co nowego lub ciekawego o Márquezie powiedzieli literaturoznawcy na międzynarodowej konferencji. „Nie wyróżniałbym tylko Garcíi Márqueza. W związku z boomem literackim w Ameryce Łacińskiej należy wymienić Juana Rulfo, Alejo Carpentiera, Julio Cortázara, Vargasa Llosę i nieznanego jeszcze u nas Manuela Scorzę. Wszyscy oni spowodowali boom literacki w latach 70. Wpływ na światowe procesy kulturowe może być bezpośredni i pośredni. Źródłem twórczości Garcíi Márqueza była twórczość ludowa. Uważam, że to właśnie wybrzeże karaibskie z jego bogatym folklorem wpłynęło na świadomość twórczą młodego Márqueza. Zresztą, według słów pisarza, to właśnie na wybrzeżu Morza Karaibskiego czuje się on pewnie. Jeśli wspominać literaturę ukraińską tamtego czasu, to pośredni wpływ Márqueza obserwujemy w twórczości Wasyla Zemlaka. Zresztą Márquez również doświadczył wpływu na swoją twórczość. O jego „Jesieni patriarchy” można mówić w kontekście twórczości Alejo Carpentiera. Czyli wszystko ma swój początek. Wtedy, gdy na Ukrainie pojawiła się powieść „Jesień patriarchy”, nakład czasopisma „Wseswit” wynosił 70 tysięcy egzemplarzy. Gdyby ktoś z ukraińskich pisarzy napisał coś równie utalentowanego, świat by się o tym nie dowiedział. Takie dzieło nigdy nie ukazałoby się w światowych przekładach. Czyli właśnie przekład dawał możliwość rozpowszechniania prawdziwej kultury i włączania do niej czytelnika. Jeśli dzieło nie zostanie przetłumaczone, to ono nie będzie istnieć. Na przykład u nas przez długi czas nie tłumaczono Kafki. Oznaczało to, że dla szerokiego kręgu czytelników taki pisarz nie istniał. Na tym właśnie polega rola, a nawet misja przekładu. Jestem pewien, że człowiek, który w czasach radzieckich przeczytał Márqueza i inne arcydzieła literatury światowej, już inaczej patrzył na świat. Oto właśnie pośredni wpływ. — Czy wpływ prozy latynoamerykańskiej na literaturę europejską był równie potężny? Na ile trwała okazała się jej tradycja wobec wpływu realizmu magicznego? — Trudno udzielić jednoznacznej odpowiedzi… Wiem tylko, że na wszystkich znanych pisarzy latynoamerykańskich literatura europejska miała nie mniejszy wpływ. Wszyscy oni przez pewien czas mieszkali w Europie. W szczególności Márquez ukończył szkołę filmową w Rzymie. Często jego utwory przypominają reportaże lub kroniki. „Jesień patriarchy” to kronika. „Sto lat samotności” to kronika rodu Buendía. Więc od starej Europy García Márquez wiele się nauczył. Dotyczy to Vargasa Llosy i Cortázara. Ponadto termin „realizm magiczny” sformułowano właśnie w Europie. García Márquez uważa się za pisarza realistę. I wierzę mu. Czyż to jego wina, jeśli to, co wydaje się całkiem naturalne w kraju latynoamerykańskim, Europa może odebrać jako egzotykę? Chyba po Gogolu, który jeszcze na długo przed Márquezem zapoczątkował prozę irrealną, Ukraina również całkiem naturalnie odbiera twórczość Latynoamerykanów… Serhij Borszczewski oraz literaturoznawczyni Olga Real-Najarro (Meksyk)
Maschinelle Übersetzung
Walentyna DAWIDENKO Zdjęcia Olesia DMYTRENKI Budynki architekta W. Horodeckiego znajdują się w różnych miastach Polski, poza Warszawą. Tam, jak mówią, nie pozwolili zrealizować projektów jego konkurenci. W Kijowie wybitny architekt konkurentów nie miał. Jacek Kluczkowski i Dmytro Małakow W galerii „Bottega” odbyła się prezentacja albumu „Horodecki. Wyzwanie budowniczego”, który został wyróżniony jako najlepszy projekt artystyczny 2008 roku w Narodowym konkursie „Najlepsza książka Ukrainy”. Autorzy pomysłu — szefowa redakcji wydawnictwa „Grani — T” Diana Kłoczko oraz Petro Bewza — koncepcja wizualna i projekt albumu. Tekst, materiały archiwalne i przypisy Dmytra Małakowa, znanego naukowca Muzeum Historii Kijowa, autora licznych publikacji poświęconych zabytkom architektury Ukrainy, genialnego znawcy życia i twórczości Horodeckiego. Cztery główne budynki tego niepowtarzalnego artysty w naszej stolicy autorzy książki spróbowali zwizualizować jako oddzielne rozdziały i etapy jego twórczego wyzwania rzuconego ówczesnej praktyce architektoniczno-budowlanej. Ich zdaniem W. Horodecki w tworzeniu ogólnego wizerunku budynku opierał się na „analogii stylów”, jego budynki są konstruktywne, ale, według słów profesora filozofii Serhija Krymskiego, „rzeźba rozgrywa nową fabułę. Jego architektura to fantazjowanie na tematy stylów architektonicznych minionego czasu, które jednak potwierdzają się na nowo poprzez aktywne przypomnienie. Dlatego budowle Horodeckiego nie po prostu powielają jakieś style — jest w nich pewna widmowość. To ani wspomnienie, ani restauracja. Przeszłość jest jakby niezrealizowanymi niegdyś pozostałościami, które we własnym odczuciu wcielamy teraz. Tak realizujemy przeszłość i tak w niej żyjemy!” Album jest pierwszą próbą w czasach niepodległej Ukrainy przedstawienia twórczości wybitnego architekta jako fenomenu artystycznego, który do dziś wywiera wpływ na krajobraz miejski i artystyczny wizerunek centrum Kijowa. W prezentacji albumu wziął udział Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Rzeczypospolitej Polskiej na Ukrainie Jacek Kluczkowski.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Maria WŁAD
Mieliśmy nie jedną krowę. Krasunia, Baba, Pannusia… A ta nazywała się Rozumnica. I nie tylko za mądre piwne oczy, wilgotne, wielkie, jak tafla w naszej głębokiej studni. Rozumnie się do nas odnosiła. Czekała, kiedy przyjdą doić. Jakby się szykowała. Wejdzie w swój suchy kąt, zawsze na jedno miejsce, gdzie jej mama doiła, zajmie wygodną pozę i czeka: „Bierzcie moje mleko, proszę bardzo, ono takie smaczne dzisiaj, ja przecież mleczy się najadłam…” Tylko nie mówi. A mleko było — na całą wieś. Tłuste, o kremowym odcieniu, gęste. Śmietana stawała się gęsta i pachnąca, ludzie przybiegali do nas po tę śmietanę, nawet ci, co mieli swoje krowy. Mieszkaliśmy w Roztokach, wsi nad rzeką Czeremosz, którą do dziś nazywają najczystszą w Europie. Więc prowadzę ja, mała, swoją Rozumnicę kąpać. Przed Iwanem Kupałą. Prowadzę na długiej pętli — grubym sznurze, grubszym od mojej ręki. Bąki gryzą, a moja Rozumnica nie wierzga, jak inne krowy. Te, jak obsiądą bąki, dokuczą do żywego, wyrwą się i takie tańce z podskokami wyprawiają po ogrodach, że trudno je złapać. Oczy wywrócą na wierzch, rogami machają, szturchają gdzie popadnie, ogonem chłoszczą siebie i pastucha — po prostu wariują. A moja droga, choć bąki jej nie oszczędzają, tylko przyspiesza kroku: „dawaj, dawaj, Maryczko, do rzeki, dawaj prędziutko…” Ja przechodzę w bieg, i ona radośnie za mną, ale nie goni mnie, a tak ostrożnie, w odległości się trzyma i mądrymi oczkami uśmiecha: „Nie bój się, ja cię nie potrącę, nie popchnę, broń Boże, ja przecież mądra, a nie byle jaka…” Wlatujemy, jak rybki, w rzekę, ja jeszcze nie zdążę dobrze głębiej wejść, a ona już płynie sobie. Ja ją puszczam, bo pływać nie umiem, pętla wije się z prądem, a u Rozumnicy tylko śliczne rogi wystają nad wodą. Całkiem wszystkie bąki zmyła z siebie. Ja nie boję się o swoją krówkę, to już nasza przyzwyczajona procedura. Wiem, że ona trochę jeszcze popłynie, a na płytkim wyjdzie sobie na brzeg: „Oto stoję i czekam, żebyś mi grzbiet potarła…” Rwę garść bagna, a ono twarde, muszę zrywać po kilka łodyg, wiążę w snopki i na ile mogę, sięgam do ciemnoczerwonych boków żywicielki — trę szyję i boki, przednie nogi i śmiało podchodzę pod brzuch, żeby wymyć wymię ładnie oraz tylne nogi, trę ogon, nawet głowę — ona wdzięcznie nachyla ją w dół, pokornie kładąc rogi prawie na kamienie: „Masz, rób mi, co chcesz, ja ci ufam…” I ja tak samo, bo wiem — nie uderzy ani rogiem, ani nogą. To nie w jej zachowaniu. Mama innym krowom ogon do nogi przywiązywała, kiedy doiła, żeby nie smagały po głowie, na niecierpliwe raz po raz pokrzykiwała: „A kysz! A kysz! Ja cię machnę! Tak machnę kijem, że ty mi nie tak zatańczysz. Ty wierzgasz? Chcesz mleko rozlać z dojniczki? Ja t-tobie dam!.. A kysz! Zabierz nogę!..” Ta leksyka Rozumnicy nie dotyczyła. Zresztą ona jej nawet nie znała, bo nie słyszała nigdy. Mama poklepywała po dojeniu ją po udzie, a czasem i mawiała: „Grzeczna, grzeczna…” Rozumnica jakby kiwała głową: „Dziękuję, dziękuję…” i zadowolona błyskała wilgotnymi oczkami pod długimi rzęsami. Taty ona trochę się obawiała. On pokrzykiwał na narowistą kobyłę, na bandyckiego rozrabiakę koguta. Ona zaś słyszała i na taty surowy głos milcząc wkładała głowę w żłób: „Ja sobie ładnie jem sianko, nie rozrzucam pod nogi, ja szanuję pracę gospodarza…” I tata mówi do niej łagodnie: „Wejdź, ja wyczyszczę gnój”. Ale Rozumnicy i tego nie trzeba było mówić. U niej był porządek w życiu. Tu sypialnia, tam jadalnia, a dla załatwiania potrzeb jest rowek na końcu terytorium — to czego jeszcze trzeba, porządek jest porządek, po co go naruszać. Ale pewnego razu stało się coś takiego. Na łąkach na pastwisku my, jak zawsze, z Iwankiem Hodowanczukowym i Stefanką — moją towarzyszką, a nawet kumą, bo my lalek własnoręcznie szytych z nią chrzciliśmy, paśliśmy bydło. Na moją Rozumnicę napadła Hodowanczukowa Biłunia. To byli nasi sąsiedzi przez kołchozowy teraz ogród. Pochodzili z zamożnych gospodarzy — Josypaków i Hodowanczuków. A kiedy Josypaków wywieźli do Karagandy, a starą Hodowanczuczkę sowiety bili i wieszali, aby przyznała się, czy nosiła banderowcom do lasu jeść, a potem lasy i grunt im zabrali, to młodzi powoli zaczęli się upijać i zamiast gospodarować siedzieli w śmierdzącym od piwa, wódki, śledzi bufecie dzień po dniu. A po północy budzili się i rąbali na drwalni patyki, rozpalali w chacie ogień i coś gotowali jeść. Iwanko, fajny siwooki chłopczyk — mój rówieśnik, był u nich jedynakiem, ale biedował. A dlatego zamykał się w sobie i smutno patrzył gdzieś przez łąki, może tęsknił za dziadkiem i babcią, a może myślał o wczorajszej kłótni-bójce taty z mamą… A my już ze Stefanką miejsca sobie nie znajdowałyśmy: ani na czereśni Berłaniszyny, ani na pokosach Pawłuszki, ani na olchach — nigdzie. Nosiłyśmy się ze swoimi ochrzczonymi lalkami i grałyśmy przedstawienia: ja byłam „Andrij”, a ona „Natasza”. Stefanka zerwała u Pawłuszków dwa duże zielone jabłka, wcisnęła sobie za pazuchę, naciągnęła sprężyście koszulę i wypinała piersi: „ja Natasza, Natasza!..” Więcej nic nie umiała powiedzieć, bo ona rosła jako sierota i jej do klubu na kino nie puszczali. To ja ten film widziałam, on mnie cały ogarnął aż do następnej soboty, kiedy już napatrzę się trofejnego „Robina Hooda”. I nie zechcę być mężczyzną, znudziło mi się, ja teraz będę nieznajomą pięknością, którą Robin Hood-Stefanka ma wykraść z fiakra. Ale i Stefanka nie chce być rozbójnikiem, a tylko panną, i my kłócimy się, mało nie bijemy… A tu Stefankine kozy jak zaczną wrzeszczeć! Patrzymy: krowy biją się! Moja przyparła Iwankową Biłunię do płotu Pawłuszki i choć dzwon zadzwoni gęsto — rodzice i dzieci śpieszą do drewnianej cerkwi, krytej siwą od starości blachą. Ja wychodziłam na sam przód, przed ołtarz, aby patrzeć księdzu „w usta”, jak on kazanie mówi. Nie miałam prawa przepuścić ani słowa — to była moja jedyna upragniona informacja, która żywiła głodną duszę. Tutaj otrzymywałam wyczerpujące odpowiedzi, których mama nie nadążała z powodu kłopotów mi udzielić, w cerkwi dziecięca ciekawość czuła prawdę, której nie dawały książki, nauczyciele. Jakoś przychodzę ze szkoły w czerwonym krawacie na szyi: „Co to jest?!” — jednym głosem zapytali tata i mama. „To mój czerwony krawat — dumnie zajaśniałam. — Ja napisałam obietnicę, że będę go zawsze nosić. Teraz jestem pionierką!” Ale mama i tata nie zajaśnieli. Oni gorzko patrzyli na mnie, nie to żałując za czymś drogim, czego już nie wrócisz, bo przepadło na wieki, nie to potępiając mnie… Ale milczeli. I ja więcej nie chwaliłam się swoim nowym stanem. Wieczorem ładnie złożyłam tę tkaninę pod kożuszek, który służył mi za poduszkę. A rano zawiązałam na wierzch świątecznej wyszywanej koszuli, przepasałam się utkaną przez mamę zapaską, wzułam kierpce nie ze świńskiej skóry — to codzienne, a z cielęcej — żółte, zdobione wzorem. I my poszliśmy do cerkwi. „Ty byś tego nie wiązała na szyję, — zauważyła mama. — Ty przecież nie do szkoły idziesz, a do cerkwi”. Ale ja dawałam obietnicę. Tata jednak czasem nie wytrzymywał: „Teraz dzieci nie ma — teraz w chacie komuniści”. Ja wszystko znosiłam, ale krawat nosiłam codziennie, i w niedzielę do cerkwi także. „To chociaż nie wychodź w tej czerwonej szmacie na przód, przed ołtarz”, — złościła się mama. Ale ja wychodziłam i nie wstydziłam się. Ja byłam dobrą pionierką, prymuską, czego tu się wstydzić? Zdjęłam swój krawat z szyi tylko raz. Pierwszy i ostatni. My ze Stefanką rozgrywałyśmy przedstawienia na łąkach, jej kozy i moja krowa sobie pasły się, dopóki nie przypiecze w południe, a wtedy goniły do domu. Ja zapomniałam powiedzieć, że nasza Rozumnica jednak nie była święta. Nie to, że lubiła dać „odwet”, kiedy ją jaka krowa zaczepi, ona miała honor i słusznie robiła. Ale jej wada była gorsza: ona lubiła jeść wszystko, co się nawinęło. Jakoś mama wyłożyła na ganek słoninę z beczki, żeby trochę przesuszyć na wiosnę. Rozumnica podeszła i choć słonina była słona, chwyciła jeden kawałek i zjadła. My wszyscy zamiast oburzenia wybuchnęliśmy śmiechem: kto takie widział, żeby krowa słoninę jadła? Cud i dziwowisko! Jakoś mój parasol na łące zaczęła chrupać, ja ledwo wyrwałam już połamany. Kiedy my rozegrałyśmy się na łąkach ze Stefanką, to według scenariusza mojego przedstawienia ja musiałam rozebrać się do majtek i „zanurkować w morze”. Morzem była gęsta trawa, tam ja miałam „pływać i tonąć”, bo moja „szkuna” poszła na dno, a Stefanka-kuter podpłynie i uratuje mnie… Krawat ja musiałam także zdjąć, bo według scenariusza go nie było. Powiesiłam go starannie na wierzbie i poszłam w „rozszalałe fale” oceanicznej trawy. Kiedy słyszę krzyk — nie według scenariusza. Stefanka-kuter popłynął nie do mnie, a do mojej Rozumnicy. Ale nie zdążył. Krowa zadarła głowę, dostała końcówkę krawata, a on czerwony — wpadł jej w oko… I co myślicie?.. Nie zdążyła Stefanka chwycić za drugi jego koniec, — jak krowa językiem zlizala!.. Ja rozpłakałam się i pierwszy raz w życiu smagnęłam prętem krowę po nogach. Ona zwróciła do mnie głowę i niewinnymi oczami coś mądrego przekazała. W domu ja lamentowałam: „Co mi teraz robić? Co mi w szkole będzie?” Mama łagodnie przyłożyła rękę do czoła krowy i czy to wyrzucała, czy chwaliła: „Moja Rozumnica!”
Maschinelle Übersetzung
Serhij Switosławśkyj. „Stado krów”
ta była większa od mojej, zręcznie dźgnęła ją ostrym rogiem wzdłuż brzucha. Pokazała się długa krwawa smuga. Rzuciłam się z gałązką i krzykiem rozdzielać je, ale po bitwie było już za późno, Iwankowa próbowała lizać rany językiem, a moja winowajczo odwróciła głowę w bok. I już do samego wieczora stała jak wkopana — ani źdźbła trawy do pyska nie wzięła. U nas po wojnie pojawił się chłopczyk, łobuz od małego, mój jedyny ukochany braciszek Koluś. Nie lubi, jak nazywam go Koluś: „Mów Kola, Nikołaj, a nie Koluś, Koluś…”. A ja go właśnie tak nazywam. Jako mały nie potrafił nazwać mnie Marija, wołał: „Nununia”. A na siebie mówił nie Nikołaj, a „Gagaj”. Potem te przezwiska do nas przylgnęły. Dopóki Koluś leżał w pieluchach, a muszę przy całej miłości do niego przyznać, że nie po bratersku zajął moje miejsce przy mamie na drewnianym żółtym łóżku, to ja teraz uparcie spałam w nogach mamy. Choć tak miałam jakieś prawo do swojej odebranej mamy. Bardzo pragnęłam mamy. Tata pracował w lasach, przy tratwach na Czeremoszu, a mama opowiadała mi, ciekawskiej, o wszystkim. Głównie moja zraniona dusza pragnęła czegoś, co by ją uleczyło. A tym było słowo mamy o Bogu. Jak ja pragnęłam tych opowieści! Przyczajona jak myszka w nogach mamy, czekam, kiedy mamusia wygłaszcze Kolusia i zacznie mi opowiadać o piekle i o grzechu, o raju i o dobrych uczynkach, o Jezusie Chrystusie, jak on otworzył światu oczy na dobre życie. Mama moja była wykształcona, piękna z urody i mądra. Znajdowała wyjście ze wszystkich wojennych i życiowych pętli, Królestwo jej Niebieskie! Tata cenił rozum mamy, a że nadzwyczaj kochał swoją żonę, to prawie nigdy się nie sprzeczał: niech będzie po Odocinemu. Oto leżę, Koluś zasypia, szepczę cichutko: „Mamciu-lubciu!..” — „Co córeczko?.. Boli cię coś?.. Płaczesz?” — „A nic, tylko mi tak ciężko, tak źle mi, mamusiu!..” Mama odsunęła Kolusia, przysiadła, wpatruje się we mnie, maca za rękę — nie, nie gorąca, a co dziecku, co za niepokój męczy ją: „Ktoś cię skrzywdził? Może myślisz, że ja tylko przy małym, a ciebie już nie tak kocham? Nie myśl tak…”. Ja i nie myślę, choć przykro, że moje miejsce u boku mamy jest teraz zajęte. Ale mnie i w nogach dobrze. Wiem, że oni mnie kochają. Czyż nie wczoraj tata pokazał czarną od mazutu i wżartych smoł dłoń i powiedział: „Patrzcie: który palec utnij — boli tak samo, tak i wy u mnie, jak moje palce”. A jak chorowałam, płonąc w gorączce, tata nosił mnie i wciąż pytał, kładąc to na ławę, to na stół, to na parapet: „Tu lepiej tobie, Mariczko? Lżej?”. Widział, że nigdzie nie mogę znaleźć sobie miejsca — nosił i kołysał dalej. I tak do rana. A rano zaprzągł kobyłę i zawiózł do Kut do lekarza. Lekarz powiedział — na rentgen. Rentgen był tylko w Kosowie, i to w nocy na godzinkę uruchamiali jakiś silniczek, i ten rentgen ledwo migotał. Tata zawiózł mnie do Kosowa. Rentgen nie działał, powiedzieli: jutro. I tata chodził pod domami we wsi Stary Kosów i prosił, błagał: „Dziecko chore przyjmijcie, a ja i na przyzbie przeleżę pod domem…”. Nas wreszcie wpuściła jakaś starsza kobieta. Tata położył mnie na ławie, a sam legł na podłodze i trzymał moją rękę w swojej — nie puszczał! Do śmierci tego nie zapomnę. …Tak więc leżę, tulę się do ciepłych nóg mamy, a w piersiach ogniem piecze… Mnie boli od grzechu. Za siebie już nie mówię, wiem, że winna jestem — przedstawienia odgrywałyśmy ze Sztefańką, a inwentarza nie dopilnowałyśmy, krowy się pobiły… „Mamciu, a co będzie, co teraz będzie naszej Rozumnicy za to, że ona rozdarła skórę na brzuchu krowy Hodowanczuków?!.. Rozumnica pójdzie do piekła?! Tak?”. Nie pytam, a już chlipię i chcę zaryczeć z żalu, ale Koluś się obudzi i kto mi wtedy powie, co będzie? „Nie martw się na próżno, bądź rozsądna — głaszcze moją rękę, tak słodko, mama. — Rozumnicy nic nie będzie. Bóg bydła nie karze, bo bydło nie ma rozumu. Bóg ludziom dał rozum, to ich i karze za złe uczynki. A bydło dla człowieka przez Boga dane, ono nie odpowiada, człowiek ma duszę i kiedy umrze, dusza idzie albo do raju do Boga, albo do piekła na męki wieczne, a inwentarz nie ma duszy…”. Mama mnie uspokoiła, ale zasypiając, przypomniałam sobie, że kiedy my z siostrzyczką Olusią spałyśmy w stajni na sianie, to słyszałyśmy, jak krowa przed tym, jak kłaść się na spoczynek, głęboko wzdycha. I tak co wieczór. „To ona tak się modli” — mówiła Olusia. Siostrzyczka była starsza o trzy lata i uczyła mnie „Ojcze nasz”. Aha, nie ma duszy, myślę przez sen, ma, skoro się modli, to ma… A mimo to śpię szczęśliwa: moja Rozumnica nie pójdzie do piekła, ona — bydło, ona nie winna… Ja byłam także rozumnicą. Do szkoły dużo czytałam książek — wszystko, co było w wiejskiej bibliotece, i po rosyjsku, i po ukraińsku, mnie z moją huculską gwarą w obu przypadkach trzeba było bardziej się domyślać, żeby rozumieć, co tam napisano. Ale z czasem szybko nauczyłam się obcego i ojczystego języka, ale w domu i w ogóle u nas w górach nie przyjęło się mówić inaczej, jak po huculsku. I żadnych „Dzień dobry” czy, nie daj Boże, „Zdrastie”. Za to można było i zapłacić. Witano się jedni z drugimi: „Sława Jezusowi Chrystusowi!”, odpowiadano „Sława na wieki Bogu!”. Sąsiedzi witali się „Jak spali?”, a odpowiadali: „Dobrze, a wy?”. Albo jeszcze „Jak dniowali?”. „Boże pomagaj” — powitanie przy pracy na sianokosach, w ogrodzie. A już za Czeremoszem, na Bukowinie, witano się, nie jak u nas: „Dzień dobry”. U nas mówili, że brzęczeli, bo tak i brzmiało skrócone: „Brydn!”. Ale w niedzielę wszyscy chodzili na służbę Bożą, jak tylko
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
nanie z dostępnymi tematami społecznymi przybliża piosenki do życia. W naszej twórczości nie ma agresji. — Stosunek do Państwa piosenek jest niejednoznaczny: ktoś uważa je za prymitywne, ktoś za nieprzyzwoite. Jak Pan sam charakteryzuje własną twórczość, jakiego rezultatu marzy Pan osiągnąć? — Bardzo kochamy swoją pracę i wkładamy w nią siły oraz natchnienie, dlatego cenimy każde osiągnięcie i uznanie zespołu. A najwyższym celem naszej działalności jest wdzięczna publiczność, która przychodzi do nas na koncerty. — Czy bierze Pan udział w wirtualnych projektach związanych z popularyzacją twórczości zespołu „TIK”? — Mam stronę na „Odnoklassnikach”, a nasi zwolennicy, o ile mi wiadomo, dosyć aktywnie komunikują się zarówno „W kontakcie”, jak i na ŻŻ oraz na Last FM. — Jak postrzegają Pana koledzy? Ktoś pomaga, czy wręcz przeciwnie — wkłada „kije w szprychy”? — O to lepiej zapytać ich samych. Nie lubię pustego gadania. Dla mnie nie ma znaczenia, kto i co mówi. My po prostu robimy swoje. — Ogólnoukraińska trasa „Bajki o jeleniach” narobiła wiele hałasu wokół Waszej twórczości, stworzyła masę legend i plotek. A co zapamiętaliście Wy, jakie ciekawe sytuacje się zdarzały, gdzie Was najcieplej przyjmowano? — Bardzo trudno opowiedzieć o trasie kilkoma zdaniami, o tym można byłoby mówić bez końca. To była nasza pierwsza trasa i każde miasto dla muzyków było na swój sposób interesujące i pozostawiło mnóstwo wspomnień. A jeśli chodzi o odbiór, to prawie wszystkie koncerty w ramach trasy kończyły się „bisem”. KULTURA
Maschinelle Übersetzung
— Kiedy dokładnie i gdzie odbyła się prezentacja nowego albumu, ile piosenek do niego weszło? — Nazwaliśmy go „TyCHYJ”. Do albumu weszło 13 piosenek oraz cztery bonusowe wideo. Prezentacja odbyła się 25 września w kijowskim klubie „Docker Pub”. — Ukraińska pieśń ludowa „Oj pidu ja na horu krutuju” stała się hitem. Wydaje się, że początkowo nie planowaliście włączać jej do nowego albumu, dlaczego zmieniliście zdanie? — Kupcie album, a zrozumiecie. My tę piosenkę śpiewamy od dawna, ale jakoś kolega zapytał, dlaczego nie wykonujemy jej na koncertach. Postanowiliśmy poeksperymentować. Ludziom się podoba. W piosence nie ma nic takiego, tylko gra słów. Przed tą piosenką zawsze robię zapowiedź, na przykład: ludzie, teraz może komuś coś się wydać, ale nie spieszcie się z wzywaniem milicji. — Czy planujecie już z nowym albumem ruszyć za granicę — do Europy, Rosji czy Stanów Zjednoczonych? Może spróbujecie swoich sił na „Eurowizji”? — Jeszcze nie zdecydowaliśmy, pożyjemy — zobaczymy. — Pewnie macie już plany na przyszłość. Jest koncepcja trzeciego albumu, piosenki? Możliwe, że planujecie zmieniać styl? — Najpierw zaprezentujemy drugi album, zobaczymy, jak odbiorą go słuchacze. Potem zdecydujemy, co robić dalej, czas pokaże. — Czego życzylibyście ukraińskiej społeczności? Gdzie, Waszym zdaniem, ukryte są klucze do dobrobytu Ukraińców? — Nie marzcie przez całe swoje życie, a choć raz pożyjcie w swoich marzeniach, ale zróbcie dla tego cokolwiek. A klucze są w rękach każdego z nas. Rozmawiał Jewhen BUKET. Ołeksandr JEWTUSZENKO. Czy zauważyliście, jak uporczywie różne programy rozrywkowe wiodących kanałów „przepychają” różnokalibrowe pop-szablony? Glamurowy audiosyrop całodobowo i z poświęceniem transmitują tak zwane „śpiewające majtki”, a to przypomina myślącemu człowiekowi o naszej beznadziejnej upośledzoności w stosunku do współczesnych europejskich trendów. Obecnie pop jako taki to nie tylko jaskrawy cukierek z wątpliwą zawartością, pop to totalitarna broń w rękach garstki show-biznesmenów i medialnych magnatów, którzy razem tworzą zasady gry na show-rynku, modę na pop-ersatz i, oczywiście, razem „robią kasę”. Nasi nieszczęśni producenci są pewni, że w tym kraju sprzedaje się tylko „kicz”. Są przekonani, że „lud wszystko przełknie” i na tej cynicznej tezie budują swój biznes. Co prawda, „wciskanie” cukiereczka biednemu „ludowi” wymaga pewnych wysiłków, znajomości i środków. Ale gra jest warta świeczki. Biznesmeni od popu przyzwyczaili się robić show-biznes „pod siebie”, sprawnie wykorzystując nie światowe doświadczenie, a najsłabsze miejsca rodzimej mentalności i ustawodawstwa. Recepty na stworzenie popowego szlagieru lokalnego wyrobu są niezwykle proste. Po pierwsze, intelektualna treść tekstu piosenki powinna być minimalna i nie przekraczać „poziomu podłogi”, gdyż intelekt zabija szlagier. Po drugie, akompaniament muzyczny musi być tożsamy z tekstem, czyli zawierać nie mniej niż 120 uderzeń na minutę, taki sobie taneczno-dyskotekowy tam-tam. Po trzecie, wykonawczyni powinna emanować bezgraniczną seksualnością, na scenie maksymalnie się rozebrać. Po czwarte, wideoklip trzeba zrobić „na bogato”, obowiązkowe atrybuty zamożnego życia — limuzyny, jachty, domy. Także musi odbyć się „tłusta” rotacja na wszystkich prestiżowych kanałach. Po piąte, żywa prezentacja „gwiazdy” musi odbywać się w luksusowej „glamurowej” scenerii drogiego nocnego klubu z jak największą liczbą kamer telewizyjnych z wiodących kanałów. Oto i wszystko. O takich najważniejszych na całym świecie składnikach sukcesu, jak naturalny talent i charyzma artysty, nasi show-biznesmeni pewnie nawet nie słyszeli. Głównym celem jest, aby fale potężnych rotacji klipów podnosiły ranking wykonawcy na jak najwyższy szczebel, gdyż tylko w ten sposób będą rosły honoraria „gwiazdy”. Także sprzyja temu procesowi jej odtwarzanie w różnych nocnych lokalach (z reguły pod plusową „playbackową” ścieżkę), to czasem przynosi niezłe dywidendy. Zauważyliście, że otwartych koncertów „na kasę” u nas prawie nie ma? Przyczyna jest prosta — nikt nie chce ryzykować. Sztucznie ulepiona „gwiazdeczka” może po prostu nie zapełnić sali. Jej właścicielowi znacznie bardziej opłaca się sprzedawać koncerty klientom korporacyjnym — tym, którzy płacą gwarantowane honorarium. Z reguły imprezy korporacyjne (urodziny firmy, kierowników spółek lub ich krewnych) odbywają się przy akompaniamencie pseudo-szlagierów od pseudo-„gwiazd”. Aby tych zamówień było więcej, a honoraria wyższe, trwa totalna okupacja przestrzeni medialnej. I żadnego znaczenia nie ma to, czy podoba się to widzowi. Przecież, jak wiadomo, pieniądze nie śmierdzą. Totalitarny pop w naszym kraju (w Rosji — w większym stopniu), jako lustrzane odbicie, przypomina pamiętny jeszcze wielu totalitaryzm ideologiczny. Tu i tam głównym narzędziem „obróbki mózgów” są technologie zombifikacji masowej świadomości przez media, przede wszystkim elektroniczne. Oto wam i druga strona wolności słowa w warunkach bezkontrolnej i bezgranicznej komercjalizacji środków masowego przekazu. Często nasze mózgi przemywają takimi „arcydziełami”, że mimowolnie zaczynasz tęsknić za radzieckimi radami artystycznymi, które wtedy wszyscy ganili. Kiedy w kraju wybucha epidemia jakiejś choroby, medycy na szczeblu państwowym przeprowadzają operacyjne środki, mające na celu powstrzymanie jej rozprzestrzeniania, w szczególności wprowadzają kwarantannę. W naszym kraju epidemia popu przybrała — i to jest oczywiste — zagrażające rozmiary. Nie szkodzi ona waszej wątrobie czy żołądkowi, ale psuje lub deprawuje duszę. Jeśli wziąć pod uwagę, że docelową grupą odbiorców popu jest młode pokolenie, które jeszcze nie wyrobiło odporności na wstrętny brak smaku, niebezpieczeństwo zarażenia tylko rośnie. Co może uratować społeczeństwo? Przede wszystkim antenowa kwarantanna w postaci wypełnienia telewizyjnej i radiowej anteny zdrową, żywą, utalentowaną muzyką, której, uwierzcie, u nas nie brakuje. Nie byłoby chyba zbędne wspomnieć także o radach artystycznych, ale bez odrażających ideologicznych klapek na oczach.
Maschinelle Übersetzung
Od 25 września w sklepach muzycznych pojawił się drugi album winnickiego zespołu „TIK” – „TYCHYJ”. Skład tego zespołu, który od końca 2006 roku wzbudza żywe zainteresowanie wielu osób, tworzą: Wiktor Bronjuk (wokal, teksty, akordeon), Jewhen Zykow (instrumenty klawiszowe), Ołeksandr Filiniłow (perkusja), Ołeksij Limanec (gitara basowa), Jan Nikitczuk (trąbka), Serhij Szamraj (puzon) i Ołeksandr Pinczuk (gitara). Ukraina niejednoznacznie zareagowała na pojawienie się debiutanckiej piosenki zespołu „Oleni”, a opinie, jak zawsze, się rozeszły. Jedni przypisywali piosence podtekst polityczny, innych zszokowała jej prostota i naiwność, ale wszyscy o tej piosence mówili, i w tym tkwiło małe zwycięstwo zespołu „TIK”. Tę piosenkę, podobnie jak wiele nowych, można usłyszeć wszędzie: rozbrzmiewa z samochodów, z biur i po prostu na ulicach, przy gitarze. A znane „Białe róże” w wykonaniu zespołu „TIK” stały się zapalającą wiejską polką.
— Bez wątpienia zespół „TIK” to najjaśniejsze odkrycie w postpomarańczowej ukraińskiej muzyce. Kraj zaczął mówić o was po prezentacji piosenki „Oleni”, która odbyła się pod koniec 2006 roku. Jaka była wasza droga do tak głośnej premiery?
— Nie powiedziałbym, że była cierniста. Mieliśmy wyznaczony cel, zebrała się drużyna jednomyślnych ludzi i nikt nie słuchał cudzych rad – pracowaliśmy uparcie. Zespół „TIK” nie miał ani modnego producenta, ani protekcji władz – tylko wytrwałą pracę, wiarę w sprawę. Wszystko to sprawiało, że droga do postawionego celu była znacznie krótsza.
— „TIK” zaprezentował swój debiutancki album „LITERADYRA”, do którego weszło 11 piosenek i dwa bonusowe teledyski. Czy spodziewaliście się takiego sukcesu? Wiele piosenek młodzież zna na pamięć, gdzieniegdzie nawet wymyślają ciąg dalszy tekstów.
— Zawsze staramy się tworzyć ciekawy i wysokiej jakości produkt. Nasze piosenki dają słuchaczowi zbiór obrazów, więc każdy może namalować w wyobraźni obrazek. I dopóki człowiek tworzy, dopóty jest mu ciekawie. Mimowolnie jednak chce się kontynuować historię czy fabułę, i to w połą-
Iryna Kowalczuk
Zdjęcie: autorka
Na festiwalu „Kraina mrij” zawsze jest sporo ludowych rzemieślników, którzy przyjeżdżają, by się pokazać i innych obejrzeć. Moją uwagę przykuły wyroby mistrza z Kosowszczyzny Romana Mykołajowycza Mycknana. I nie dziwi to, bo oferuje on korale. Przy jego stoliku i stoisku nieustannie kręci się gromadka dziewcząt, a także dorosłe kobiety przystają tu na dłużej. Korale są bardzo podobne do koralowych, a wykonane są z gliny. Są kolorowe i białe sznury. Taka ozdoba szczególnie pasuje do wyszywanki, a zwykłą odzież czyni świąteczną. Pytam mistrza o jego pracę, o sztukę. Okazuje się, że korale dla Romana Mykołajowycza to środek do życia. Jest malarzem i rzeźbiarzem, ale na korale dziś jest większy popyt. „To praca bardzo ciężka — wyjaśnia mistrz — może,
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
nawet górnikowi łatwiej pracować, bo tam jest prościej, a tu trzeba bardzo długo się uczyć. Uczyłem się 30 lat robić koraliki i ceramiczne instrumenty muzyczne w kształcie zwierząt. To są przedmioty kolekcjonerskie, dzieła sztuki”. Roman Myckan urodził się w 1953 roku, dorastał pod Kosowem i mieszka w Kosowie. „Całe życie zajmuję się sztuką. Zaczynałem od rzeźbienia w drewnie. Pracowałem w „Huculszczyźnie”. To była wielka fabryka, zatrudniała trzy tysiące pracowników: tkaczy, rzeźbiarzy, garncarzy. Później, po służbie w wojsku, przeszedłem do garncarstwa. Kiedyś takiego kryzysu nie było, ale nie można było zajmować się sztuką — taki był czas. A ja dążyłem do wysokiej sztuki: rzeźby, malarstwa. Do dziś maluję i lepię”. O ceramicznych koralikach, które chętnie kupują kijowskie kobiety, pan Roman opowiada: „Koraliki to chleb powszedni. Doszedłem w tym do pewnego szczytu. Takich rzeczy w Ukrainie robię tylko ja, mówią, że także w Europie i na świecie. Do wszystkiego podchodzę odpowiedzialnie — nie potrafię partaczyć”. Pytam mistrza, które koraliki kupuje się najchętniej. „Trudno powiedzieć. Kto ma pieniądze, bierze droższe. Tanich, 5–10 hrn, prawie nikt nie bierze. Schodzą po średniej cenie — 15–30 hrn, ale niżej niż 50–60 hrn”. Mistrz mówi, że dla siebie zostaje mało czasu. Za młodu pisał wiersze, dużo czytał. Potem zakasał rękawy i zaczął pracować. „Nie wiem, czym jest urlop, wolny dzień. Moje życie to praca. Pracowałem jeszcze w artystycznym kombinacie w Iwano-Frankiwsku, ale go zamknięto”. Roman Myckan opowiedział o długim i żmudnym procesie wytwarzania koralików: „Najpierw przygotowuję glinę. Glina musi być czysta. Potem robię zaprawy. Niektóre koraliki toczę w dłoniach, wyciskam, wycinam, a potem szlifuję. To jest trudne. Ludzie potrafią wszystko robić, a tego nie potrafią, nawet jeśli uczę — nie wychodzi. Uczniowie są dumni: widzą, że nie wychodzi, i biorą się za coś innego. Tę pracę, jak sądzę, zostawię wnukowi, bo syn poszedł w poważną naukę, zobaczył, że tego nie będzie potrafił. Wnuk kocha sztukę…” Zatem mamy nadzieję, że i przyszłe pokolenia Ukrainek nie zostaną bez naszyjników.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Wiktor CHOMENKO, Krym. Znany z odkrycia „Titanica” Robert Ballard po raz pierwszy odwiedził Krym trzy lata temu: badał antyczne szlaki handlowe od Bosforu do Chersonezu. Jednak po ciekawych znaleziskach, dobrze zachowanych dzięki wspaniałemu naturalnemu konserwantowi — siarkowodorowi, postanowił zbadać dno Morza Czarnego dokładniej. Przebył trasę od Chersonezu do Karadahu i zaledwie w ciągu tygodnia wraz z ukraińskimi naukowcami odkrył 412 statków, okrętów podwodnych i samolotów. Roboty podwodne, zdolne zanurzać się na głębokość czterech kilometrów, zarejestrowały na kamerach wideo obiekty, wśród których znajduje się staranowany (prawdopodobnie przez piratów) średniowieczny statek bizantyjski ze 160 dawnymi ceramicznymi amforami, który spoczął na głębokości 140 metrów pod Sewastopolem; okręt wojenny Imperium Rosyjskiego „Jekatierina Wtoraja”, który zatonął w 1914 roku w bitwie z niemieckim krążownikiem „Goeben”, stawiacz min „Prut”, który zatonął w 1942 roku, radziecki niszczyciel „Dzierżyński”, niemiecki bombowiec „Junkers-88”, radziecki okręt podwodny „S-52”, statek pasażerski „Lenin” i wiele innych. Niedawno świat obiegła kolejna sensacja: na wybrzeżu Tarchankutu na głębokości 14 metrów znaleziono pozostałości pomieszczeń jaskiniowych z równymi oknami i schodami z płyt oraz osadę z domami, świątyniami i drogami, gdzie odkryto już dawny dzban, żarna i niemało innych rarytasów. Uważa się, że miasto pochłonęło morze 7,5 tysiąca lat temu z powodu Potopu. Naukowcy sądzą, że wcześniej na miejscu Morza Czarnego znajdowało się płytkie jezioro słodkowodne, połączone z obecnym Morzem Azowskim. Po kolejnej epoce lodowcowej wody Oceanu Światowego podniosły się tak wysoko, że Morze Egejskie rozmyło część lądu, utworzyło cieśninę Bosfor i gwałtownie napełniło to prastare jezioro, tworząc Morze Czarne. Ponieważ jego zasolenie jest dwukrotnie mniejsze niż w innych morzach i oceanach, ta teoria jest dość realistyczna. Potwierdzają to liczne organizmy morskie, którymi usiane są skały rejonów bakczysarajskiego i biłohirskiego. Na ich szczytach archeolodzy znaleźli niemało otworów po żelaznych pierścieniach do cumowania statków. Co więcej, wielu badaczy uważa, że właśnie w Morzu Czarnym należy szukać śladów dawnych cywilizacji, w tym pozostałości Arki Noego. Właśnie to ma nadzieję udowodnić w przyszłym roku Robert Ballard, który liczy na znalezienie nowych argumentów, że to właśnie powstanie Morza Czarnego stało się podstawą biblijnego opisu Potopu i właśnie tutaj należy szukać arki Noego. Tymczasem pojawiają się nowe sensacyjne znaleziska krymskich płetwonurków. Już pierwsze zanurzenia podczas sierpniowej ekspedycji podwodnej do idealnie zachowanego statku „Agnes Blakes”, który zatonął podczas wojny krymskiej niedaleko zatoki Bałakławskiej na głębokości zaledwie 70 metrów, przyniosły pracownikom Departamentu Dziedzictwa Podwodnego Instytutu Archeologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy muszkiet, kulę armatnią, kawałek steru i butelkę wina, które wraz z innymi znaleziskami wysłano do konserwacji do Kijowa. Nawiasem mówiąc, w tej ekspedycji wziął udział Prezydent Ukrainy, który w zeszłym roku uczestniczył w wydobywaniu z dna średniowiecznych amfor. Jeden z trofeów, który Wiktor Juszczenko wydobył na powierzchnię, sterując manipulatorem, specjaliści wycenili na 100 tysięcy dolarów. Niedawno zakończyła się wspólna podwodna ekspedycja archeologiczna ukraińskich i amerykańskich naukowców, którzy badali Morze Czarne w poszukiwaniu zatopionego w latach drugiej wojny światowej statku transportowego „Armenia”, który ze względu na skalę tragedii nazywany jest czarnomorskim „Titanikiem”. Dossier: największa pod względem liczby ofiar katastrofa na Morzu Czarnym miała miejsce 7 listopada 1941 roku. Wtedy „Armenię” zaatakował niemiecki samolot-torpedowiec. Statek sanitarny poszedł pod wodę w ciągu czterech minut. Na pokładzie „Armenii”, która przewoziła rannych z czterech szpitali Sewastopola i Jałty, znajdowało się ponad siedem tysięcy osób. Uratować się udało tylko ośmiu. Choć samego statku nie udało się znaleźć, naukowcy są zadowoleni z wyników pracy, gdyż podczas poszukiwań w głębinach morza znaleźli kilkadziesiąt zatopionych statków z różnych epok. To już trzecia wspólna ekspedycja Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i Uniwersytetu Rhode Island, której finansowanie wzięły na siebie USA. Ekspedycję prowadził Departament Badań Podwodnych NAN Ukrainy i Uniwersytet Rhode Island. Na statku oceanograficznym „Slidopyt” Centrum Transportu Morskiego amerykańskiej marynarki wojennej znajduje się unikalna aparatura, której na Ukrainie brakuje, powiedziała kierownik amerykańskiej grupy badawczej Kathy Croff. A sonar i kompaktowy aparat podwodny „Rob” nie mają odpowiedników na świecie, więc daje to możliwość za ich pomocą szczegółowego badania dna i prowadzenia nagrań wideo obiektów.
Maschinelle Übersetzung
Głębiny Morza Czarnego skrywają starożytne statki, miasta i tajemnice potopu. Dno morskie w pobliżu wybrzeża Krymu jest znane podwodnym archeologom z tego, że przez wieki żeglugi zatonęło tu mnóstwo antycznych i średniowiecznych żaglowców; statki z czasów wojny krymskiej, samoloty, łodzie podwodne i jednostki wojskowe z okresu II wojny światowej. Sensacyjnym znaleziskiem stało się podwodne miasto pod Tarchankutem. Naukowcy uważają, że odnaleziony polis to kolejne potwierdzenie teorii słynnego oceanologa Roberta Ballarda, że Morze Czarne powstało po potopie, a część Krymu została zmyta przez wody Oceanu Światowego. Amerykanie zaznaczyli, że choć byli w wielu morzach i oceanach, to dotąd nie widzieli takiej ilości rarytasów na niewielkiej powierzchni, jak przy wybrzeżu Krymu. „Znaleźliśmy wiele nowego i ciekawego w wodach Morza Czarnego, więc mamy nadzieję, że będziemy mieli możliwość powracać tutaj jeszcze nie jeden rok”. (Jednak nie raz zawstydzały badaczy przykre skutki naszej technogennej działalności ostatnich dziesięcioleci. Na przykład bardzo zdziwiła wszystkich akwanautów domowa lodówka, znaleziona aż 100 metrów od brzegu. Jak trafiła tak daleko od wybrzeża, nie potrafią zrozumieć nawet uczeni). Dla Ukrainy ta ekspedycja jest szczególnie ważna, ponieważ zgodnie z dekretem Prezydenta, miejsce zatonięcia statku sanitarnego „Armenia” zostanie ogłoszone podwodnym memoriałem, wszak na pokładzie statku znajdowały się tysiące naszych rodaków — zauważył naczelnik Departamentu Dziedzictwa Podwodnego Instytutu Archeologii NAN Ukrainy Serhij Woronow. W archiwach zaznaczono pięć punktów, gdzie mogły znajdować się szczątki „Armenii”, ale wszystkie okazały się niewiarygodne. Lecz miejsce zatonięcia statku z pewnością wykażą nowe poszukiwania. Temu mają przysłużyć się także wnioski krajowego statku hydrograficznego „Poczajiw”, dokonane za pomocą kompleksu geologograficznego „Poszuk”. Obiekty, które już znaleziono, to osiągnięcie w dziedzinie archeologii. Najcenniejsze artefakty zapoczątkowują ogromną kolekcję Muzeum Historii Morskiej, które tworzone jest w Sewastopolu. Muzeum stanie się bazowym dla rekonstrukcji i restauracji wydobytych z dna morskiego unikalnych przedmiotów. ZUCHWALEJĄ PATROSZYCIELE DNA Trzeba śpieszyć się z poszukiwaniami podwodnych skarbów, zauważa Serhij Woronow, bo czarni akwalungowcy niszczą naszą historię. Obecnie szczególnie aktywnie grabią oni zabytki, które przypadły nam w spadku po wielowiekowej historii cywilizacji. Na przykład, częściami rozkradają angielski żaglowiec z czasów wojny krymskiej „Agnes Blakey”, wyciągają z ładowni przedmioty codziennego użytku, a nawet produkty żywnościowe. Wiemy, że ktoś wydobył ze statku starodawny sedes i sprzedał. Ze statku „Lenin” zdążyli ukraść dzwon okrętowy, sekstant, ster… W każdy weekend antykwaryczne rynki Kijowa, Sewastopola i innych miast zapełniają się trofeami z głębin Morza Czarnego: zardzewiałymi kotwicami, sterami, dzwonami, amforami… Wszystko co najcenniejsze wykupują niemal bez targowania się krajowi i zagraniczni kolekcjonerzy wysokiej rangi. Częstsze stają się przypadki sprzedaży różnego uzbrojenia. Czasem na czarnych rynkach można spotkać chętnych do sprzedaży karabinów maszynowych i automatów. Podwodni rabusie nie wstydzą się handlować kordzikami i szablami, choć taki geszeft podlega karze. Wartość każdego takiego znaleziska zależy od tego, z jakiego statku skradziono rzecz i do jakiej epoki historycznej ona należy. Największy popyt i cenę mają przedmioty z XVII—XVIII wieku z brązu i miedzi. Jakikolwiek napis na sterze czy dzwonie automatycznie zwiększa ich wartość o rząd wielkości. Rozpalają się apetyty kolekcjonerów na przedmioty epoki Odrodzenia, które obecnie spoczywają na dnie morskim. Był przypadek, kiedy z zatoki Kałamickiej wyciągnięto nawet… czołgi, które zatonęły razem z niemieckim transportowcem „Santa Fe”. Funkcjonariusze organów ścigania natychmiast je odebrali, a z czasem… byli zmuszeni zwrócić na mocy decyzji sądu: czarni akwalungowcy wydobyli samobieżne działa na pół roku przed tym, jak Ustawa o ochronie dziedzictwa kulturowego weszła w życie. Uważali, że sprzedadzą rarytasową zmechanizowaną broń za miliony, ale chętnych do nabycia zardzewiałych żelastw nie było, bo przewieźć takie znaleziska przez granicę i tak nie można. Jeden z tych czołgów do dziś dogorywa w jednym z podwórek Sewastopola. Pociesza jedynie to, że czarnym przedsiębiorcom póki co nie są dostępne głębokości powyżej stu metrów, wszak właśnie tam w warstwie siarkowodorowej zachowuje się największa ilość wartościowych przedmiotów. SOS Bieda w tym, że współczesną krymską Mekką stają się nie tylko płatne pokazy dla turystów pod kierownictwem instruktorów najefektowniejszych eksponatów z czasów minionych wojen i kataklizmów. Obok zuchwale i niestrudzenie grasują czarni akwalungowcy, nie zważając na to, że pod miękkim dywanem wodorostów leży mnóstwo niebezpiecznych dla życia ładunków wybuchowych — najwięcej z okresu II wojny światowej. Nie zważają na niebezpieczeństwo i zasadę legalnych klubów akwalungowców: „patrz na wszystko — nie dotykaj niczego”. Z wyrzuconą na brzeg po sztormach amunicją w różnych zakątkach wybrzeża mogą operacyjnie poradzić sobie specjaliści Ministerstwa ds. Sytuacji Nadzwyczajnych. A to, co leży na dnie morskim, raczej nie uda się zneutralizować, mówią ratownicy. Tymczasem członkowie Krymskiej Federacji Nurkowania dawno zauważają znikanie amunicji w różnych miejscach wybrzeża. Najaktywniejsze stało się to tego lata. Na przykład na niemieckim transportowcu „Wołga-Don”, który zatonął niedaleko zachodniego wybrzeża Krymu, „amunicję wyciągają z ładowni całymi skrzyniami, a na miejscu niewybuchów obecnie wykopano doły, a amunicja zniknęła”. Choć o tym od razu informowano Departament Ochrony Dziedzictwa Podwodnego, SBU, to nieznani nielegałowie kontynuują kryminalną pracę do dziś. Niepokoi też to, że liczba nielegałów nieustannie rośnie. Według obliczeń aktywistów oficjalnych centrów nurkowych, jest ich już około 80%. Właśnie tylu nieznanych akwalungowców, którzy zbierają się nie tylko po to, by podziwiać zatopione statki, omija inspekcję nadzoru archeologicznego przy Departamencie Ochrony Dziedzictwa Podwodnego i nie przechodzi obowiązkowej rejestracji zanurzeń. A do niej przecież dołącza się instruktaż o tym, jak należy postępować z przedmiotami, które stanowią wartość archeologiczną i historyczną. Tego zawsze pilnuje pod wodą przewodnik nurkowy. Lecz „dzikusy z płetwami” korzystają z płatnej pomocy nieprzebierających w środkach krymczan, chętnych do szybkiego wzbogacenia się na przemycie antyków czy materiałów wybuchowych. Patroszyciele zatopionych statków działają we wszystkich regionach Krymu, a skutki takich „wycieczek” świadczą: interesuje ich dziedzictwo archeologiczne i amunicja. Trzeba natychmiast stawiać niezawodną zaporę współczesnym piratom, wszak na oczach znika to, co przeleżało na dnie wiekami. Jeśli bezkontrolowane zanurzanie do podwodnych obiektów dopuścimy dalej, to staniemy przed zagrożeniem zniknięcia przedmiotów starożytności na niewielkich głębokościach na całym wybrzeżu Krymu, które może stać się nieciekawe nie tylko dla naszych, ale i zagranicznych turystów. Prawa, które pozwalają karać kryminalnych miłośników szybkiego zarobku na podwodnych skarbach, na Ukrainie są. Trzeba, żeby wreszcie zaczęły działać.
Maschinelle Übersetzung
W ramach Tygodni Kultury Niemieckiej w Ukrainie w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy eksponowana jest wystawa grafiki barokowej z Drezdeńskiego Gabinetu Rycin. Gabinet Rycin to muzeum Drezdeńskich Państwowych Zbiorów Sztuki, które składają się z jedenastu muzeów artystycznych i kulturowo-historycznych, artystyczno-rzemieślniczych oraz przyrodniczych. Ich kolekcje zaczynały się od zbiorów saskich elektorów XVI wieku. W Gabinecie Rycin zgromadzono obecnie 515 000 dzieł dwudziestu tysięcy artystów. Są to rysunki, grafika drukowana, fotografia. południowymi kolorami i temperamentem kontrastów. Sztuka weduty, trafiwszy na początku XVIII wieku do Drezna, Wiednia, Monachium i Warszawy, rozszerza także geografię przedstawianych miejsc. Młodszy Canaletto stworzył wielkoformatowe ryciny z widokami Drezna i Szwajcarii Saksońskiej, po czym drezdeńczycy skłonni są uważać swoje miasto tamtej epoki za pokrewne, a nawet podobne do Florencji czy Wenecji. Dzisiejsza zaś wystawa w Kijowie tej bezcennej kolekcji stała się możliwa, ponieważ jeszcze pięćdziesiąt lat temu Drezdeńskiemu Gabinetowi Rycin zwrócono największą część zbiorów, które w latach II wojny światowej wywieziono do Związku Radzieckiego. Dyżurny redaktor Nina HNATIUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301240 Nakład — 20000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Część z nich była w Kijowie. Na prezentacji grafiki barokowej zapytałam dyrektora Drezdeńskiego Gabinetu Rycin Wolfganga Hollera, czy znane są mu nazwiska współczesnych ukraińskich grafików, których prace ceni się w Europie Zachodniej, wszak tam ta technika jest już niemal stracona. Odpowiedział, że miał szczęście poznać twórczość ukraińskich artystów i całkowicie podziela opinię, że u nas zachowana jest i rozwija tradycje szkoła graficzna, czego, niestety, nie ma w Europie. Chciało się być dumnym, chwalić swój czas i przestrzeń artystyczną i nie wdawać się w takie szczegóły, że mamy u nas mistrzów zdolnych stworzyć swoje weduty, lecz brakuje obiektów do przedstawienia: starodawnej architektury, ocalałych od wycinek gajów i wesołej piosenki wieśniaka na tle tego krajobrazu. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,94 hrywny, na 3 miesiące — 11,32 hrywny, na 6 miesięcy — 21,64 hrywny. 0 8 0 4 0 4 820095 780016
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
…lenia Giovanniego Battisty Piranesiego, który tworzył fantastyczne wizje podziemnych lochów „Invenzioni capric. di carceri”. Ale przecież były to zmyślone straszydła, i mogą one jedynie bawić serdecznych i pracowitych Włochów, przyzwyczajonych do swojego smakowitego życia, wypełnionego
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Dział literatury
Uljana HLIBCZUK 270-55-57
Dział języka
Switosław MIZERNIUK 279-39-55
Dział pracy prosvitiańskiej
Nadija KYRJAN 270-55-57
Dział korekty
Olena SZULHA 278-63-69
Skład komputerowy
Iryna SZEWCZUK
Oleh BESZKY 278-63-69
Redaktor internetowy
Jewhen BUKET 279-39-55
Maschinelle Übersetzung
Walentyna Dawydenko
Zdjęcia: Ołeś Dmytrenko
Weneckie weduty — od włoskiego vedere, czyli „widzieć”. Jeśli nie ma tarasu ani przestronnego balkonu do podziwiania widoków, uśmiechnijcie się z zadowoleniem przed tymi starymi grafikami. Bo weduta-obraz, wykonana z najdokładniejszymi szczegółami, przedstawi wam włoską wieś na wzgórzu z wołami, które ciągną wóz z beczką, albo widok Padwy czy portyk z latarnią. Aromat epoki przesycony zapachem sosen, złotego kurzu za kołami i żartobliwą fantazją weneckich artystów. Bezbłędnie precyzyjnie odtworzą wspaniałą kolumnę czy starożytne ruiny z fontanną i …wpiszą je w pejzaż górskiej wsi, gdzie rano na wszystkie góry pieją koguty, a zajętym winiarzom nie ma nic do tej antyku, tak samo jak signorze w kapeluszu, która podróżuje nie w miękkim, resorowym ekwipażu, lecz na zwykłym wozie, jakby go sklecili nasi przodkowie z Chłypniwki. Te urocze sceny rodzajowe, gdzie dosyć wyrafinowanej estetyki architektury i pejzażu, ale jest też nieudawana radość życia (wielce potrzebna, żywotna radość — by przeżyć) — za-
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny: Pawło Mowczan
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
obdarzają energią. I skłaniają do pogodzenia się „z okolicznościami, które się ukształtowały…” Jakżeby inaczej! Te praczki, które płuczą bieliznę w zimnej górskiej wodzie, czy włóczędzy-pijaki przy ruinach są równie łaskawie przyjęci do rzeki życia, co doża czy genialni malarze. Wszystkim przydzielono miejsce i czas pobytu w krajobrazie jakiegoś stulecia. Rano ukłonić się niebiosom i podziękować za ser i wino na stole, ocierać pot z czoła, harując przy swoim wozie czy warsztacie grawera, tworzyć, targować się, słuchać mandoliny, dopóki granatowy wieczorny aksamit nie ukołysze gór. Prosta filozofia, a w naszych czasach powiedzielibyśmy: rutyna. Lecz jakże baśniowo, w słonecznym spokoju ten rytm życia i epoka zostały odmalowane przez Wenecjan! Wyobraźmy sobie, że Antonio Canaletto albo jego nie mniej znany bratanek Bernardo Bellotto, który później przyjął pseudonim swojego wuja, otrzymali zamówienie na przedstawienie naszego dzisiejszego dnia. Zapewne przeadresowaliby zamów-
Redaktor naczelna Walentyna DAWYDENKO
Kolegium redakcyjne: Ljubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Pierwsza zastępczyni redaktora naczelnego
Nina HNATIUK 279-49-47
Zastępca redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47
Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcyjnych
Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Maschinelle Übersetzung