Fotografia Olesia Dmytrenki
Wołodymyr WASYLENKO, profesor, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy
Hołodomor — masowe zabijanie ukraińskich chłopów głodem — miał celowy, ludobójczy charakter. Komunistyczny totalitarny reżim świadomie zastosował na Ukrainie system szczególnie okrutnych środków represyjnych, za pomocą których w określonym czasie pozbawiano ludzi wszelkich produktów spożywczych i możliwości dostępu do żywności. Miliony skazywano na śmierć głodową nie dlatego, że byli chłopami czy obywatelami Ukrainy, lecz z powodu ich przynależności do grupy narodowej, która nie tylko stawiała największy opór władzy komunistycznej, ale także dążyła do państwowego samookreślenia. Podczas Hołodomoru razem z Ukraińcami ginęli także przedstawiciele mniejszości narodowych Ukrainy. Lecz zbrodnia ludobójstwa nie była skierowana przeciwko nim, lecz przeciwko narodowi ukraińskiemu. Hołodomor planowano i przeprowadzano jako jeden z etapów specjalnej operacji przeciwko narodowi ukraińskiemu jako takiemu, ponieważ to właśnie on, a nie mniejszości narodowe, jest podmiotem państwotwórczego samookreślenia i tylko on mógł zrealizować prawo do samookreślenia poprzez wyjście z ZSRR i utwierdzenie niepodległego państwa.
...międzynarodowej ekipie, którą tworzyli Stalin, Kaganowicz, Mołotow, Mikojan, Postyszew, Kosior, Bałycki, Chatajewicz, Weger, Tierechow, Redens i inni. Jednak aktywnymi uczestnikami zbrodni byli również Ukraińcy etniczni, zwłaszcza ci, którzy należeli do kierownictwa szczebla republikańskiego, lecz nie odgrywali kluczowej roli w podejmowaniu i realizacji zbrodniczych decyzji: W. Czubar, H. Pietrowski, W. Zatonski i inni, a także liczni wykonawcy zbrodni na miejscach. Wieloetniczny skład organizatorów i wykonawców zbrodni nie jest jej cechą prawną i w żadnym wypadku nie może być podstawą do oskarżeń wobec narodowości — gruzińskiej, rosyjskiej, żydowskiej, polskiej, łotewskiej lub jakiejkolwiek innej — o udział w jej dokonaniu. Hołodomor nastąpił dlatego, że Ukraina utraciła państwowość i zapanowała w niej wroga narodowi ukraińskiemu władza, podporządkowana kremlowskiemu kierownictwu. W wyniku ludobójstwa narodu ukraińskiego społeczeństwo ukraińskie stało się i w znacznym stopniu pozostaje postgenocydowe. Hołodomor był katastrofą, dla przezwyciężenia skutków której niezbędne są systemowe, konsekwentne działania, ukierunkowane na odrodzenie narodu, uzdrowienie społeczeństwa, umocnienie państwa.
Maschinelle Übersetzung
W przededniu, w trakcie i po Hołodomorze dokonywano wyniszczenia ukraińskiej warstwy przewodniej, która mogła stanąć na czele ruchu na rzecz samostanowienia. Jako część narodu ukraińskiego chłopi ukraińscy, a nie przedstawiciele innych etnosów, stanowili żywotny zasób i siłę napędową ukraińskich powstań ludowych i walk o wyzwolenie narodowe i odgrywali w nich pierwszoplanową rolę. Dlatego bezpośrednim obiektem Hołodomoru stał się właściwy składnik narodu ukraińskiego — chłopi ukraińscy, którzy wówczas stanowili około 90 % ludności wiejskiej. Przedstawiciele mniejszości narodowych Ukrainy stali się niewinnymi i bezbronnymi ofiarami ukraińskiego Hołodomoru nie dlatego, że byli Rosjanami, Żydami, Polakami, Niemcami czy Bułgarami, lecz dlatego, że żyli wśród narodu ukraińskiego, przeciwko któremu skierowano zbrodnię. Wyodrębnienie ukraińskiego Hołodomoru jako zbrodni ludobójstwa w żaden sposób nie przeczy zbrodniczemu charakterowi działań władzy komunistycznej, które spowodowały masową śmierć chłopów innych narodowości na terytorium RSFSR. Możliwe, że zbrodnicze działania, dokonane w tym czasie wobec Kazachów, Tatarów i Baszkirów, również były aktami ludobójstwa. Potwierdzić lub obalić to mogą specjalne badania lub oficjalne śledztwa w Kazachstanie, Tatarstanie czy Baszkortostanie. Osobliwością składu wykonawców Hołodomoru jest wymowna wielonarodowość uczestników zbrodni. Główne role w jego ideologicznym zabezpieczeniu, planowaniu, organizacji i przeprowadzeniu należały do nieukraiń-
RAZEM NA RACHUNKU CERKWI TARASOWEJ — 901 231 hrn 00 kop.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
lamentu — nie tylko z ofiarami, ale i z ich rodzinami, które przez dziesięciolecia nie mogły wypowiedzieć słowa Hołodomor. Kiedy dziś wspólnie wypowiadamy to słowo — świadczymy prawdę i dowodzimy, że zbrodniczy reżim nie mógł odebrać nam pamięci o tych, którzy zginęli z rąk radzieckich katów. Dziś Ukraina, jak i cała Europa, może swobodnie wymawiać słowa Hołodomor, Katyń, GUŁAG. Choć od tamtych wydarzeń minęło 75 lat, to pamięć o nich u wszystkich przyjaciół Ukrainy, do których należą kraje członkowskie UE, pozostanie wiecznie żywa”. cerkwi moskiewskiego podporządkowania, pomimo doniesień (prawda, próbował im zaprzeczyć rzecznik prasowy UCP MP szowinista Wasyl Anisimow) o uznaniu Hołodomoru za ludobójstwo. Wyższa hierarchia tego kościoła nadal uważa za niedopuszczalne stanąć obok hierarchii Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego. Władza w tej sytuacji znalazła kompromis: UCP MP święciła pomnik ofiar Hołodomoru na ulicy Mazepy w Kijowie. Prawda, z powodu różnych niespójności planowanego Kompleksu Pamięci tak i nie udało się zbudować, a jedynie pomnik. Nie mniej ważnym od poświęcenia i złożenia świec u podnóża nowego pomnika było słowo Prezydenta Ukrainy. Nie mówił on po prostu o tragedii, jej wymiarze i wykonawcach. Powiedział, że memoriał ofiar Hołodomoru — to symbol ukraińskiego oczyszczenia. U podnóża Świecy-symbolu Wiktor Juszczenko zwrócił się do Pana z prośbą o oczyszczenie dla narodu ukraińskiego: „Proszę o wybaczenie za wszystkie świadome i nieświadome grzechy, popełnione przez nas w ciągu tysiącletniej historii. Proszę o oczyszczenie ze zgnilizny i grzechu pierworodnego wrogości między braćmi, która nigdy nie pozwalała nam być jednolitym i silnym państwem. Proszę o oczyszczenie z pychy i zdrady. Proszę o oczyszczenie z wiary w bożki i z przeklętej służby obcym stolicom. Proszę o oczyszczenie i uwolnienie od strachu — od demona, który nie pozwala nam uwierzyć we własne siły, we własne korzenie, we własne narodowe „ja”, które rodzi się i zawsze rodzi się z tej cudownej ziemi. Uwierzyć. Raz i na zawsze. Dla wszystkich. Nasze gwiazdy zamieniły się w czarny, gorzki piołun wtedy, gdy straciliśmy siebie, gdy straciliśmy swoją godność, swoje jestestwo, gdy pozwoliliśmy podzielić i ujarzmić naszego ducha”. Narodowa rewolucja, która jest skrajnie potrzebna Ukrainie i całej Europie, nie będzie ani kontynuacją, ani kopiowaniem pomarańczowej dyskoteki. Będzie to polityczna, ideologiczna i estetyczna kontynuacja wielkomocarstwowej i heroicznej tradycji Światosława Chrobrego, Bohdana Chmielnickiego, Iwana Mazepy, Iwana Honty, Maksyma Zalizniaka i Stepana Bandery, a nie niemrawej tradycji dragomanowów-wynnyczenków, ujawnionej w pomarańczowej rewolucji. Nie pozwolimy więcej oszukać naszego narodu. Od redakcji. Odzewami młodych uczestników pomarańczowej rewolucji 2004 roku rozpoczynamy na łamach „Słowa Proświty” rozmowę „Młoda polityka: co przed nami?”, do której zapraszamy najszersze grono uczestników — od deputowanych, którzy sformowali „Radę Narodową”, po obecnych ustawodawców, których wiek nie przekracza 40 lat. Mamy nadzieję, że nasi czytelnicy nie pozostaną obojętni na ten temat, wszak zbyt mało młodych twarzy widzimy wśród tych, którzy decydują o teraźniejszości i przyszłości Ukrainy. Więc jak i przez kogo budowana jest dzisiaj kariera polityczna? Czy możemy wpływać na kształtowanie młodych liderów? Dzisiejsze partie — to zamknięte klany czy organizacje pracujące z masami? Pytań można sformułować mnóstwo i, jak wiadomo, czasami sformułować je jest ważniej, niż od razu znaleźć odpowiedź. Rozważajmy razem!
Maschinelle Übersetzung
Zdjęcie Olesia Dmytrenki. Dlatego polski polityk zwrócił się do świata z apelem, by nazwać to zbrodnią, powiedzieć, że było to celowe i systematyczne wyniszczenie narodu ukraińskiego przez reżim stalinowski. Międzynarodowe forum „Naród mój zawsze będzie!” to tylko jedno z wydarzeń, które odbywały się 22 listopada 2008 roku w ramach upamiętnienia ofiar Hołodomoru. Dzień rozpoczął się wspólną modlitwą w soborze świętej Zofii w Kijowie za pomordowanych głodem. W modlitwie nie wzięło udziału duchowieństwo Ukraińskiej Prawosław-
Maschinelle Übersetzung
Halyna ŁEWICKA, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, m. Kijów
Na przykładzie innych narodów widzimy, jak głęboko tragiczne wydarzenia przeszłości mogą konsolidować naród w imię przyszłości. Obecny Prezydent Ukrainy robi wszystko, co możliwe, aby jedną z płaszczyzn konsolidacji Ukraińców świata stała się pamięć o Hołodomorze i milionach ofiar jednej z największych zbrodni cywilizacyjnych XX wieku. To, że Rosjanie, poczynając od pierwszych osób państwa, próbują umniejszyć rozmiary katastrofy i znaleźć „korzystną” dla siebie jej naturę, obecnie mało kogo dziwi. Prawda, ten fakt więcej zdziwienia wywołuje w Europie niż w samej Ukrainie. 22 listopada na Międzynarodowym forum „Naród mój zawsze będzie!” wszyscy prezydenci: Gruzji Micheil Saakaszwili, Republiki Łotewskiej Valdis Zatlers, Republiki Litewskiej Valdas Adamkus, Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński — byli jednomyślni w opinii, że uczczenie pamięci ofiar Hołodomoru jest niezwykle ważne dla tego, aby ostrzec świat przed powtórzeniem podobnego horroru. Prezydent Ukrainy na Forum, reprezentowanym przez delegacje 44 państw świata, a także organizacje międzynarodowe — Parlament Europejski, UNESCO, Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy — po raz kolejny zwrócił się do świata z apelem o uznanie Hołodomoru za ludobójstwo narodu ukraińskiego. Przytoczył argumenty na korzyść tego, że głód w Ukrainie miał sztuczny charakter i był zaplanowaną polityką przeciwko ukraińskim chłopom — najbardziej samowystarczalnej warstwie społeczeństwa lat 30. XX wieku. Prezydent podkreślił, że głód wybrano jako narzędzie ujarzmienia Narodu Ukraińskiego. Celem głodu było wykrwawienie Ukrainy, podważenie jej sił i w ten sposób usunięcie możliwości odrodzenia państwowości. Oczywiście, te słowa były dobrze znane wszystkim obecnym w Kijowie, którzy w tamtej chwili solidaryzowali się z Ukrainą w jej żałobie. A nieobecni w tym czasie myśleli, jak ukarać Ukrainę za jej politykę, w tym także za wskrzeszenie pamięci o Hołodomorze. I wymyślili: uderzyć Ukrainę astronomiczną ceną za gaz… Wszyscy obecni w Kijowie na Dniu pamięci ofiar Hołodomoru w takim czy innym stopniu zwracali się do głównego nieobecnego — Rosji. Moim zdaniem, najdobitniej zrobił to deputowany Parlamentu Europejskiego, polski polityk Adam Bielan. W imieniu struktury, którą reprezentuje, przypomniał światu, że „obecnie wciąż są kraje, w których ukrywa się prawdę o zbrodniach reżimu komunistycznego, a Stalina przedstawia się jako skutecznego zarządcę. Oskarżanie Ukrainy o to, że wykorzystuje pamięć o Hołodomorze w celach politycznych (tutaj nieukrywana aluzja do niedawnego szokującego listu prezydenta Rosji do Prezydenta Ukrainy. — Red.) wywołuje oburzenie jako hipokrytyczna próba odwrócenia uwagi od krzywd wyrządzonych przez reżim komunistyczny. My jednak zawsze będziemy pamiętać o ofiarach tamtej strasznej zbrodni”. Właśnie dlatego Parlament Europejski wezwał wszystkie kraje, które powstały po rozpadzie ZSRR, do umożliwienia przeprowadzenia kompleksowego badania archiwów dotyczących Hołodomoru. Wiele krajów UE samo przeżyło stalinowskie represje i dlatego zaświadcza o solidarności z narodem ukraińskim, wyrażając szacunek milionom ofiar reżimu. „Solidaryzujemy się — powiedział deputowany Parlamentu Euro-
Maschinelle Übersetzung
DZIEŃ WOLNOŚCI
Andrij ILLJENKO, Ogólnoukraińskie Zjednoczenie „Swoboda”
Kiedy mowa o wydarzeniach listopada—grudnia 2004 roku, ci, których ewolucja ideowa i polityczna nie poszła dalej niż dni Majdanu cztery lata temu, powtarzają jak zaklęcie kilka banałów, które wydają im się szczytem filozofii politycznej i społecznej: „Nie staliśmy na Majdanie za Juszczenką czy Tymoszenko, a za wolnością (demokracją, wartościami europejskimi itp.)”, „zdyskredytowali się politycy, a nie idee rewolucji”, „jeśli trzeba będzie znów obronić te ideały, to wyjdziemy na Majdan jeszcze potrzebną liczbę razy” i tym podobne. Wszystkie te zaklęcia sprowadzają się do jednego: u podstaw pomarańczowej rewolucji leżały jakieś „wieczne” ideały, które wyprowadzały ludzi na ulice, i nie można ich dewaluować z powodu nieudolności liderów politycznych. Ale czym są te ideały? Wydarzenia na Majdanie są unikalne ze względu na swoją wprost niewiarygodną eklektyczność ideologiczną. Baza ideologiczna rewolucji sprowadzała się do prymitywnych i rozmytych haseł w rodzaju „przeciw fałszerstwom”, „za wolnością”, „bandę precz”, które każdy mógł interpretować dowolnie i mieć na myśli wszystko, co chciał. Głębsza istota wydarzeń na Majdanie jest następująca. Po pierwsze, był to wyrzut akumulowanej latami energii ludowej, która wymagała jasnego ukierunkowania na właściwe tory, co nie nastąpiło. Po drugie, części polityczno-ekonomicznej pseudoelity udało się opanować ten ludowy żywioł i wykorzystać go do własnego umocnienia się przy władzy w celu zaspokojenia własnych interesów ekonomicznych. Po trzecie, dla ideologów pomarańczowej rewolucji była ona projektem liberalnej „modernizacji” i integracji Ukrainy w postmodernistyczną pseudocywilizację. Skutkiem Majdanu stało się przejście Ukrainy w fazę permanentnego nieładu politycznego, republiki parlamentarnej i anarchii. Dzisiaj przeżywamy upadek tej fazy i stoimy na progu nowej — na Ukrainę czeka okres silnej władzy. Pytanie brzmi, czy ta władza będzie reżimem narodowo-autorytarnym, czy będzie to kosmopolityczna klika oligarchiczna, zorientowana na ośrodek polityki zagranicznej. Jedyną właściwą drogą w 2004 roku byłoby faktyczne przeformatowanie państwa, całkowita zmiana elit, stworzenie reżimu narodowo-autorytarnego, zdolnego do maksymalnego napięcia sił i samomobilizacji w celu dokonania kolosalnego skoku cywilizacyjnego — zbudowania pierwszego państwa narodowego w Europie w XXI wieku. Państwa, które ma stać się przykładem dla Europy i pierwszym krokiem do ogólnoeuropejskiej rewolucji narodowej i konserwatywnej, która położy kres śmiercionośnej epoce modernizmu i liberalizmu oraz będzie zdolna zachować cywilizację europejską i przywrócić jej wielkość. Zamiast tego „pomarańczowizm” proponował nam jedynie kopiowanie modelu liberalnego, czyli stawanie się kolejną, pozbawioną suwerenności republiką, opartą na kosmopolityzmie, ateizmie, wyzysku, dekadencji i perspektywie wymierania rdzennego narodu w ciągu kilkudziesięciu lat. Pomimo pewnego językowo-kulturowego anturażu narodowego, ideologicznym bazisem pomarańczowej rewolucji był liberalizm. Zatem „ideały Majdanu”, o których tak często słyszymy teraz, dla mnie (jak i dla wielu innych uczestników tamtych wydarzeń) — nie są ideałami. Majdan był pierwszym poważnym doświadczeniem politycznym i pierwszym powodem do przewartościowania wielu rzeczy. Właśnie tak postrzegam tamte wydarzenia — bez żadnej słodkiej nostalgii czy zachwytu. Jesień—zima 2004 roku pokazała, jak nie należy robić i co należy robić, aby zrealizować program maksimum — rewolucję narodową na Ukrainie. Pracujemy nad tym, aby kolejnej sytuacji rewolucyjnej nie zmarnować tak, jak to się stało cztery lata temu. Niektórzy utknęli w śniegach listopada—grudnia 2004 roku, my zaś poszliśmy dalej.
Maschinelle Übersetzung
Lubow Jeremiczowa, menedżerka projektów charytatywnych, aktywistka „Pory” 2004 roku: „Pomarańczowa rewolucja… Dla mnie to była rewolucja świadomości i wartości. Kiedy dziś mi zarzucają: „Widzisz, popierałaś Juszczenkę, a nic się nie zmieniło, jest jeszcze gorzej”, odpowiadam: „W tamtym momencie moje dążenia do wolności i prawdy uosabiał Juszczenko. Gdyby Wasia Pupkin powiedział, że idzie na prezydenta, żeby demokracji i wolności było więcej, to chyba mogłabym to przekazać także jemu”. Już mi się znudziło przeżuwanie tematu wokół Majdanu… Myślę, że z jego bezsprzecznych zalet i osiągnięć można wymienić wolność wyboru i wolność słowa. Ale na wybory nie chce się chodzić, bo nie ma na kogo głosować. I nie tylko dlatego, że nie ufam politykom, lecz także dlatego, wybaczcie, że nie do końca ufam społeczeństwu. Bo przeciętny obywatel Ukrainy w wagonie z miejscami na półkach czasem ze smakiem opowiada o tym, w jakich zbytkach żyłby, gdyby był posłem, albo ile wszystkiego można by zagarnąć na własne potrzeby… A przecież, jak wiadomo, politycy nie przylatują do nas z Marsa, wyrastają obok nas za szkolnymi ławkami i oddychają tym samym powietrzem… Dlatego właśnie takich właśnie zasługujemy. Nie ma na co narzekać!”
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Rano Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko wraz z rodziną złożył kwiaty pod znakiem pamięci „Ofiarom Hołodomoru 1932—1933 lat” na placu Michajłowskim w Kijowie. * * * W soborze Sofijskim w Kijowie odbyła się panichida i modlitwa „Ze świętymi odpocznij…” za ofiary Hołodomoru 1932—1933 lat. Uczcić pamięć ofiar Hołodomoru do soboru Sofijskiego przybyli Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko z małżonką, Premier Julia Tymoszenko, wicepremier Iwan Wasiunyk, sekretarz Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Raisa Bohatyriowa, przedstawiciele centralnych organów władzy wykonawczej Ukrainy, deputowani ludowi Ukrainy, działacze społeczni i kulturalni. Panichidę odprawili wspólnie przedstawiciele wszystkich wyznań religijnych Ukrainy, oprócz UKP Patriarchatu Moskiewskiego. * * * Do Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki nadeszły listy od Prezydenta USA George'a Busha, nowo wybranego Prezydenta USA Baracka Obamy oraz Patriarchy Ekumenicznego Bartłomieja I w związku z 75. rocznicą Hołodomoru 1932—1933 lat. W listach wyrażono solidarność z narodem ukraińskim, który wspomina ofiary Wielkiego Głodu. Z okazji uczczenia na Ukrainie 75. rocznicy Hołodomoru do narodu ukraińskiego z wyrazami solidarności zwrócili się przywódcy wielu krajów świata. W szczególności nadeszły odezwy od Prezydent Irlandii Mary McAleese, Prezydenta Libanu Michela Suleimana, Prezydenta Paragwaju Fernando Lugo Méndeza, Prezydent Finlandii Tarji Halonen, Prezydenta Republiki Czeskiej Václava Klausa, Prezydenta Szwajcarii Pascala Couchepina, wiceprezydenta Republiki Argentyńskiej Julio Césara Cleto Cobosa, premiera Hiszpanii José Luisa Rodrígueza Zapatero, minister spraw zagranicznych Austrii Ursuli Plassnik, sekretarza stanu ds. zagranicznych Wspólnoty Wielkiej Brytanii Davida Milibanda. Zdjęcie Olesia Dmytrenki * * * W Kijowie odbyło się Międzynarodowe forum „Naród mój zawsze będzie!”. W wydarzeniu wzięli udział Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko, Prezydenci Gruzji Micheil Saakaszwili, Republiki Łotewskiej Valdis Zatlers, Republiki Litewskiej Valdas Adamkus, Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński. Łącznie na forum zaprezentowano delegacje 44 krajów świata, a także organizacje międzynarodowe: Parlament Europejski, UNESCO, Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy. Forum było transmitowane na żywo przez Radio Narodowe, Pierwszy Narodowy i „5 kanał”. * * * Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko wraz z małżonką wziął udział w uroczystościach przy znaku pamięci „Świeca pamięci”, które odbyły się w ramach uczczenia pamięci ofiar Hołodomoru 1932—1933 lat. W uroczystościach pamięci wzięli udział Prezydent Łotwy [tekst urwany] obwodowy memoriał pamięci ofiar Hołodomoru 1932—1933 lat. Memoriał wzniesiono na miejscu masowego pochówku ofiar Hołodomoru, mieszkańców wsi Pisky. Także pomniki ofiar Hołodomoru 1932—1933 lat na Ukrainie oraz represji politycznych otwarto tego dnia w Romnach, Ochtyrce, Konotopie i Biłopolu w obwodzie sumskim. partii, około 3 tysięcy osób ze wszystkich rejonów obwodu winnickiego przeszło w marszu żałobnym. * * * Przedstawiciele władz i społeczeństwa obwodu charkowskiego złożyli kwiaty pod Memoriałem pamięci ofiar Hołodomoru, który dzień wcześniej został otwarty w rejonie dergaczowskim, niedaleko Charkowa, z udziałem Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki. Po złożeniu kwiatów pod Krzyżem pamięci w Parku Młodzieżowym uczestnicy ceremonii w marszu żałobnym przeszli na plac Wolności w centrum miasta, gdzie zapalili świece dla uczczenia pamięci o zmarłych w latach Hołodomoru, a następnie ułożyli na bruku placu Wolności symboliczny krzyż ze zniczy. * * * W obwodzie zaporoskim otwarto pomnik dzieci — ofiar Hołodomoru 1932—1933 lat. Ustawiono go naprzeciwko szkoły we wsi Wozneseniwka w rejonie melitopolskim obwodu. Według informacji zastępcy przewodniczącego Melitopolskiej Rejonowej Administracji Państwowej Ołeksandra Basza, decyzję o ustawieniu pomnika dzieciom zmarłym z powodu Hołodomoru zainicjowały grupy poszukiwawcze, w wyniku pracy których ustalono, że na terenie obecnego rejonu melitopolskiego w latach 1932—1933 z głodu zginęło 1191 osób, z których 575 to dzieci. Pomnik to biały sześcian, w którym widać postać dziecka ściskającego kłos. Ustawiono go na ziemnym kopcu naprzeciwko głównego wejścia do szkoły. Właśnie niedaleko tego miejsca grupy poszukiwawcze znalazły masowe groby zmarłych z powodu Hołodomoru. * * * Ogólnoukraińska akcja „Zapal świecę!” po raz pierwszy odbyła się w 2006 roku. Po minucie ciszy wszyscy, którzy chcą uczcić pamięć niewinnych ofiar Hołodomoru, powinni zapalić na parapecie świecę — symbol żałoby i pamięci o milionach zmarłych rodaków. Wieczorem 22 listopada tego roku świece żałobne zapalono w Kijowie na placu Michajłowskim i przy znaku pamięci „Świeca pamięci”, na całej Ukrainie i na wszystkich kontynentach świata. 22 listopada zakończyła się międzynarodowa akcja „Niezgaszona świeca”, która rozpoczęła się 1 kwietnia w Australii i w ciągu roku z powodzeniem odbyła się w 33 krajach świata, w tym w sześciu krajach WNP — Białorusi, Kazachstanie, Mołdawii, Rosji, Armenii i Gruzji. Celem akcji było zaangażowanie światowego ukraiństwa w działania z okazji obchodów 75. rocznicy Hołodomoru 1932—1933 lat. W ciągu 2008 roku symboliczną świecę przekazywano jako sztafetę z kraju do kraju, gdzie zagraniczne placówki dyplomatyczne Ukrainy wraz z lokalnymi społecznościami ukraińskimi przeprowadzały uroczystości uczczenia pamięci ofiar Hołodomoru (nabożeństwa żałobne, marsze żałobne, wieczory-requiem itp.). Od 26 października akcja odbywała się w centrach obwodowych Ukrainy. Na podstawie materiałów z sieci Internet przygotował Jewhen BUKET. Redakcja „Słowa Proświty” będzie kontynuować publikacje wspomnień, dokumentów o Hołodomorze, recenzować dzieła literackie, filmy i wystawy poświęcone tragicznym latom 1932—1933, prowadzić opowieści o Księgach pamięci, które ujrzały światło dzienne w rejonach i obwodach, które dotknęło ludobójstwo.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von «WYDARZENIA, FAKTY, KOMENTARZE», S. 2
Valdis Zatlers, prezydent Litwy Valdas Adamkus, przywódcy zagranicznych parlamentów i organizacji międzynarodowych, urzędnicy rządowi z różnych krajów, dyplomaci i inni. Pamięć ofiar Hołodomoru przyszli uczcić przedstawiciele centralnych organów władzy wykonawczej Ukrainy, deputowani ludowi Ukrainy, działacze społeczni i kulturalni, przedstawiciele wyznań religijnych, delegacje regionalne, świadkowie Wielkiego Głodu. Po poświęceniu znaku pamięci, którego dokonał metropolita kijowski i całej Ukrainy Włodzimierz, prezydent oraz inni uczestnicy ceremonii postawili świece przy monumencie. Wiktor Juszczenko wystąpił z apelem do narodu ukraińskiego, po czym ogłoszono ogólnonarodową minutę ciszy. W Sali Pamięci Memoriału prezydent zapalił „Niegasnącą świecę” — tym samym rozpoczęła się tegoroczna ogólnoukraińska akcja „Zapal świecę!”. „Świece pamięci” przy memoriale zapalili inni uczestnicy uroczystości żałobnych. W Sali Pamięci W. Juszczenko oraz inni głowy państw obejrzeli dokumentalną instalację wideo o Hołodomorze z lat 1932–1933. Prezydent Ukrainy wraz z głowami państw obcych posadził przy znaku pamięci krzewy kaliny. Przy znaku pamięci odbył się końcowy etap ogólnoukraińskiej akcji „33 minuty”, której celem jest upamiętnienie ofiar Hołodomoru. W ramach akcji od 6 września w każdy weekend w każdej miejscowości Ukrainy przez 33 minuty odczytywano imiona Ukraińców zmarłych z głodu oraz nazwy wsi wpisanych na „czarne tablice”. * * * Na Sumszczyźnie we wsi Pisky w rejonie buryńskim uroczyście od- * * * W Iwano-Frankiwsku odbyła się akcja „Droga Krzyżowa” w 75. rocznicę Hołodomoru z lat 1932–1933. Jej przeprowadzenie zainicjowały Iwano-Frankiwski Związek Odrodzenia Chrześcijańskiego oraz miejski komitet wykonawczy. O godzinie 16:00 na placu Wiczowym w Iwano-Frankiwsku, po narodowej minucie ciszy, rozpoczął się wiec żałobny w 75. rocznicę Hołodomoru. Stamtąd uczestnicy wiecu przeszli w marszu żałobnym do Skweru Pamięci, gdzie zapalili świece i złożyli wieńce pod Krzyżem — pomnikiem pomordowanych Ukraińców. Na Przykarpaciu złożono wieńce pod 28 obeliskami pamięci ofiar Hołodomoru. * * * Uczestnicy uroczystości upamiętniających ofiary Hołodomoru z lat 1932–1933 przeszli w marszu żałobnym głównymi ulicami Żytomierza do znaku pamięci „Smucący anioł”, gdzie odbył się wiec-requiem. Uroczystości w Żytomierzu zakończyły się ogólnomiejską akcją na placu Korolowa, gdzie wszyscy chętni dołączyli swoje świece do symbolicznej mapy Ukrainy, której kontury zostały wyznaczone żałobnymi lampkami. Zdjęcie: Ołeś Dmytrenko * * * W Winnicy odsłonięto pomnik ofiar Hołodomoru z lat 1932–1933 i uczczono pamięć zmarłych minutą ciszy. Po odsłonięciu pomnika odbył się wiec-requiem. Uczestnicy wydarzenia zapalili świece i uczcili zmarłych minutą ciszy. Tego dnia kierownictwo obwodu i miasta, społeczeństwo, przedstawiciele polityczni
Maschinelle Übersetzung
Wołodymyr WOJTENKO, profesor
Podczas programu telewizyjnego na jednym z ukraińskich kanałów mer Kijowa oświadczył: “Z zasady mówię po rosyjsku, może w Moskwie usłyszą i wyznaczą niższą cenę za gaz”. Mer stolicy (onże przewodniczący Kijowskiej Administracji Państwowej) pluje na Ustawę o języku państwowym. Łódź się chwieje… A co pan Prezydent? A Prezydent nagrodził go orderem. Wypominać Ukraińcom, że są tylko tacy, jakimi (pewnego doprawdy pięknego dnia) ogłosili niepodległość, to wszystko jedno, co dziwić się Eskimosom: dlaczego nie sadzicie ziemniaków? Ale ocena naszej przeszłości, samej w sobie oraz pod kątem jej wpływu na teraźniejszość, nie jest czymś jednoznacznym. “Gdybyśmy godnie reagowali na przejawy dzikości we własnym środowisku, mielibyśmy moralne prawo wysuwać pretensje wobec cudzej dzikości” — tak powiedział wielebny Iwan Dziuba (“Deń”, 2008, nr 58). Uważa się, że wielkie kraje tworzą wielkie kultury. Ale częściej bywa odwrotnie: kultury, które mają głęboką treść i szeroki horyzont, tworzą przesłanki do budowy silnych państw. W naszym przypadku aktualny jest drugi model; wielką Ukrainę może stworzyć tylko wielka i aktualna kultura. Bez opracowania uniwersalnych pytań i tematów, bez uświadomienia sobie własnej misji nasza kultura będzie nieciekawa dla innych narodów, straci atrakcyjność nawet dla Ukraińców. Właśnie to dzieje się na naszych oczach: młodzieżowo-epatujący charakter i przestarzały postmodernistyczny anturaż cząstki ukraińskich wierszy, powieści i powieści tworzy pożywne środowisko głównie dla ukraińskich krytyków. Nie możemy pozostawać regionalnym dodatkiem imperialnej (rosyjskiej) kultury, ale nie musimy wbrew tej ostatniej kurczowo europeizować się (a w domu najbardziej szczycić się tym, że trzech-czterech naszych pisarzy wydaje “na Zachodzie”). Na ile użyteczną dla zachowania ukraińskiej tożsamości może stać się konserwacja “wschodniochrześcijańskiej matrycy cywilizacyjnej”, o której radośnie śpiewają w koncernie “Trzeci Rzym end Gazprom”? Swego czasu i ukraińskie barok, i ukraiński romantyzm, i ukraińska awangarda (lat 20. ubiegłego wieku) niosły znamiona “wielkiego nowego stylu”, mając bardzo niejednakową przynależność do bizantyjskich źródeł.
Nie będzie zbyteczną konstatacja tego, że współczesna Rosja, pomimo hymnów na cześć bizantyjsko-ordyńskich “początków” (i tępej, ale konsekwentnej ich realizacji na różnych szczeblach polityki państwowej) zaczyna uświadamiać sobie ślepy zaułek “odwiecznego-rodzimego” tradycjonalizmu. Pan Hleb Pawłowski (były odesita, teraźniejszy imperialny dworzanin) obmywa łzami bruk Placu Czerwonego: “Upadek ZSRR, wciągając w Lete to, co “sowieckie”, nie zwrócił Rosjaninowi jego dawnych praw. W tym imieniu dzisiaj brzmi nie tyle tożsamość, co troska o tożsamość. […] Nie jesteśmy tyle narodem rosyjskim, co gatunkiem, który stracił imię. […] Bezjęzyczne i bezimienne państwo prowadzi w swoich granicach wojnę. […] To ostatnia pozostała, ciemna droga w bezkresie, w skąpych ziemiach, nie śmie odnieść się we własnym języku do własnej przeszłości. W żałosnym człowieku, unikającym solidarności nawet na poziomie mowy — rosyjskojęzycznym potworze w masie nierosyjskojęzycznych Rosjan, możemy stracić swój kraj” (2006). Komentując ten passus, O. Pachlowska podkreśla formułę “rosyjskojęzyczny potwór”: jeśli bojownicy o język rosyjski na Ukrainie dotąd nie wiedzieli, kim są, to teraz mogą dowiedzieć się, kim wydają się kremlowskim menedżerom. Kryzys rosyjskiej tożsamości może stać się detonatorem tragedii nie tylko dla Rosji — świadczą o tym konflikty rosyjsko-czeczeński i rosyjsko-gruziński (2008).
ZA CO NAM WYPOMINAJĄ
Dwoje ludzi, którzy rozmawiają w jednym języku, mogą różnić się światopoglądem, nawet być wrogami. Jednak, kiedy mowa o społeczeństwie postkolonialnym, język ojczysty jest ważną oznaką (formalną i istotną) historycznej i kulturowej samoidentyfikacji; nie wszystko na nim się kończy, ale wszystko zaczyna się od języka. Dla nas zaczęło się bardzo dawno. Mykoła Serhijowycz, znany ukraiński działacz (i bohater opowiadania Stepana Wasylczenki “Moskiewski giez”, 1919), jako kawaler wypatrzył swoją Marusię — śpiewała na wieczorku ukraińskie pieśni. Siedzą oni na ganku, całują się… szu-szu-szu… ta-ta-ta… Przysłuchał się, a ona aż zachłystuje się, po moskiewsku siecze: “Mój miły, upragniony, szczęście moje!” On do niej, powiedzmy, opamiętaj się, czemu to ty po obcemu zaczęłaś mówić, a
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
…ona: „Ach, miły, porzućmy te wymysły!” Ale Mykoła, uparty, wyswobodził się z jej objęć i odszedł. Marusia nie była głupiutką panienką; złożyła ręce na kolanach, pochyliła głowę jak sierotka i już po ukraińsku: „Więc to ty mnie opuściłeś, biedną?” Jak ten srebrny dzwoneczek zadzwonił w ogrodzie… Pobrali się. On pracuje na ukraińskiej niwie, ona mu pomaga — to tu, to tam — w ojczystej pracy. I minęło czterdzieści lat… „Boża wola, — mówi lekarz do Mykoły Serhijowicza, — pańska żona umiera”. Wchodzi ten do chorej, a ona patrzy — nie poznaje. A potem: „Ach, to kto! To ty, który całe życie truł mnie swoją głupią mową, chamską, przeklętą. Odejdź! Pozwól mi chociaż umrzeć jako człowiek kulturalny”. A potem nierównym, starczym głosem zaczęła nucić „Patrzę bez słowa na czarną szal…” I umarła, biedaczka. A przecież była z ukraińskiego rodu…
Pięćdziesiąt lat po opowiadaniu Wasylczenki ukazała się powieść Ireny Wilde (Daryny Polotniuk) „Siostry Riczyńskie”. Zdumiewające dzieło, za które na początku lat 50. autorka trafiłaby do GUŁagu, a na początku lat 60. otrzymała Państwową Nagrodę; epopeja o życiu Ukraińców pod austriackim, polskim i rumuńskim uciskiem. Zatrzymajmy się na niewielkim fragmencie, pod względem fabuły podobnym do tego, o którym mowa u Wasylczenki. Oto więc małżeństwo przystojnego Sydorka Ilakowycza, teologa, z nieurodziwą świecką panną (kształciła się w jakimś szwajcarskim pensjonacie) było sensacją. Znajomi i rodzina dziwili się, jak to on, tak przystojny, nie dostrzegł sobie pary wśród popowskich córek. Jej rodzina i znajomi również nie mogli wyjść z podziwu, że taka świecka… taka urbanistyczna… taka europejska Natalena zawróciła sobie głowę galicyjskim popikiem. Teraz leży na łożu śmierci i nie wspomina, lecz odczuwa każdy rok życia zmarnowany w wiejskim kącie. Ojciec Sydir skarży się na parafian, którzy odmawiają remontu domu parafialnego… Wysłuchała z jadowitym uśmieszkiem na ustach: „Cieszę się, że tak wyszło. Miałam rację, nienawidząc ich przez całe życie. Ach, Boże miły, jak ich nienawidziłam! — Gdzie podziały się jej słabość i obojętność. — Przede wszystkim nienawidziłam ich za to, że należą do tego samego narodu co ja. To był mój naród. Moja nacja, moja narodowość, której przez całe życie wstydziłam się przed cudzoziemcami. Nienawidziłam tej całej waszej Ukrainy, przez którą musiałam tyle razy czerwienić się!”
Pani Natalena wstydziła się przyznać, że jest Ukrainką, bo prawie zawsze pytano ją: a co to za nacja? Was ist das? Qu'est-ce que c'est? A gdzie leży wasze państwo? Policzki płonęły ze wstydu: nas jest prawie trzydzieści milionów (teraz — prawie pięćdziesiąt), a jednak to pod cesarzem, to pod carem… Służymy komuś we własnym domu. I zostawcie mnie, krzyczy chora, z waszymi genialnymi Szewczenką, Frankiem i Leśją Ukrainką! Kto ich zna za granicą? Kto zna waszych malarzy? Gdzie wasi Beethovenowie, Chopinowie? Rimscy-Korsakowie? Ojciec Gogola był Ukraińcem, a syn nie chciał nim być, i ja go rozumiem! Dalej: „Geniusz waszego narodu marnuje się na to, by podobać się cudzoziemcom, by ktoś gdzieś was pochwalił… Błaznami — oto kim jesteście! Pieśniami i tańcami uprawiacie politykę, bo nie macie czym innym… Dla propagowania sprawy ukraińskiej będziecie wywijać hopaka, a dla siebie macie Ukrainę z cierniowym wieńcem i kajdanami na rękach. Waszej odwagi starcza akurat na to, by powiesić na ścianach ręczniki z rewolucyjnym haftowanym hasłem: »Walczcie — zwyciężycie!«”
I jak wam się to podoba, szanowni czytelnicy? Dorzućcie do hopaka półtora zwycięstwa w konkursie Eurowizji, Serdiuczkę, Popławskiego, nowoczesną architekturę Kijowa, a jeszcze dwóch naprawdę świetnych bokserów — i co, wycieramy się? Pozwolimy dośpiewać „arię Natalena” jakiemuś Komuś, który gada o kulturze ukraińskiej tylko dlatego, że nosi inteligenckie okulary? Wśród swoich — Ukraińców nie tylko z paszportu — z żalem będziemy wzdychać (cieszyć obcych): jacyż z nas ludzie? Przykro, że nie mamy swojego, uznanego przez nowoczesny świat, miejsca na globusie cywilizacyjnym. Jednak nie budzi szacunku każdy, kto, wydąwszy wargę, rozgląda się dookoła i cedzi: „A dlaczego nikt nie zrobił tego dla mnie? Chcę państwa, chcę kultury. Zrobicie — pokocham”. I to jeszcze nie najgorsi, bo najgorsi tym mniej będą nas kochać, im więcej naprawdę zrobimy. „Walczcie — zwyciężycie!” — i inaczej nie może być, ale walczyć musimy nie z „nimi”, lecz z samymi sobą.
WIELKI, WIELKI, WIELKI FRAJER
Ważną cechą twórczości Szewczenki stało się poczucie złego losu, prawdziwej klątwy, która zawisła nad Ukrainą. W przeciwieństwie do obiektywistycznego historyka Kobzarz ma poetycką, czyli emocjonalną wizję przeszłości. Wiersz „Czyhyryne, Czyhyryne” (1844), pierwszy utwór rękopiśmiennego zbioru „Trzy lata”, wyjaśnia tę klątwę. Epigraf pochodzi z 5. rozdziału Księgi proroka Jeremiasza; wcielając się w postać Jeremiasza, Szewczenko być może nawiązuje do czegoś immanentnego, porównywalnego z grzechem pierworodnym (Hr. Hrabowycz, 1991). W misterium „Wielki loch” nasze nieszczęście przedstawia zarówno jako następstwo własnej natury Ukrainy i Ukraińców, ich łatwowierności i bierności, jak i następstwo wysiłków wewnętrznych i zewnętrznych złoczyńców. „Sen” przedstawia Ukrainę jako ofiarę rosyjskiego despotyzmu, uosabianego przez Piotra i Katarzynę. Odwołując się do Piotra, ta myśl brzmi w „Iržavcu”, a odwołując się do Polaków – w wierszach „Jeszcze gdy byliśmy kozakami…”, „Czasem w niewoli wspomnę…” oraz w poemacie „Hajdamacy”. Poza zewnętrznymi okupantami poeta przeklina także fałszywych synów swojego kraju. Oskarżenia pod ich adresem w „Rozkopanym kurhanie” wygłasza sama Ukraina-matka. Potępienie koncentruje się na postaci Bohdana Chmielnickiego, gdyż jego polityka, zdaniem poety, spowodowała zniewolenie naszej ziemi („Wielki loch”, „Za co kochamy Bohdana”, „Stoi we wsi Subotów”, „Gdyby ty, Bohdanie pijany…”). W postacie niektórych bohaterów kozackich (Połubotka – „Sen”, Doroszenki – „Zasłoniła czarna chmura”, Palija – „Mnich”) Szewczenko wkłada rzekomo własne cechy, podkreślając cierpienia i odkupienie winy za tragedię, która spadła na naród. W utworze „I umarłym, i żywym…” Kobzarz skupia uwagę właśnie na tym, że korzeń zła tkwi w utracie pamięci narodowej, a zatem i godności narodowej. Jednocześnie nastawienie poety na przyszłość daje mu możliwość zachowania poczucia gorzkiego, lecz organicznego optymizmu. Szewczenko wierzy w lepszy los dla sióstr i braci – wierzy, zaciskając zęby. Sytuacja „swoi i obcy” jest psychologicznie prostsza niż sytuacja „swoi, ale obcy”. Na tym gruncie powstaje wiele ludzkich tragedii. Przebieg jednej z takich tragedii możemy zrozumieć, studiując twórczą biografię Iwana Franki. Pod koniec lat 70. i na początku lat 80. XIX wieku w Galicji na arenę polityczną wkroczyła pierwsza fala inteligencji chłopskiej. Przez długi czas galicyjski inteligent kształtował się przeważnie w środowisku duchowieństwa. Czołowi publicyści obu galicyjskich partii – narodowców i moskwofilów – byli duchownymi. U części z nich powodowało to wyraźny klerykalizm, koncentrację na problemach osobistej moralności, a także (nie na ostatnim miejscu) akcentowaną „ruteńską” wierność poddańczą. „Ukrainofilstwo narodowców, podobnie jak moskiewskość moskwofilów, pisał Franko, było czysto teoretyczne. […] Kiedy któryś z Rusinów występował przed ludem, kluczowe punkty były takie: wszyscy jesteśmy Rusinami i musimy trzymać się razem – i musimy dziękować cesarzowi za jego nieskończone dobrodziejstwa i prosić go jeszcze o to i tamto”. Nowe pokolenie aktywistów wystąpiło z socjalistyczną krytyką społeczeństwa, z projektami pomocy gospodarczej dla chłopstwa, z hasłami woli politycznej. W jednym z listów, datowanym na 1880 rok, Franko pisał o „wspaniałych mówcach”, którzy „porywali masy do entuzjazmu”. Kiedy zarzucano mu nastroje schyłkowe, odpowiadał: „Jaki ja dekadent? Jestem synem narodu // Który idzie w górę, choć był zamknięty w lochu”. Mijają kilka lat i niespodziewanie słyszymy smutne słowa: „Nie skończę cię, moja uboga pieśni!” W tym odcinku życia biografowie pisarza wyróżniają trzy dramatyczne epizody. Pierwszy – sprawa katedry literatury ukraińskiej na Uniwersytecie Lwowskim. Warto przypomnieć, że podobnej (zresztą jakiejkolwiek) katedry ukraińskiej nie było ani w Kijowie, ani w Charkowie, ani w Moskwie. Jednak… Frankowi pozwolono na próbny wykład – i na tym koniec. Namiestnik „liberała” Franciszka Józefa, na rozkaz z Wiednia, za podszeptem niektórych lwowskich działaczy, nie zatwierdził kandydatury Franki. Wśród tych, którym kariera naukowa Kamieniara z góry wydała się nie na miejscu, był także jego towarzysz/rywal M. Pawlik…Drugą dramatyczną kolizją w życiu Franki stało się jego szykanowanie przez „szerokie grono społeczne” za wystąpienia przeciw „ruteńskości” (akcentowanej wierności „austro-węgierskiemu braterstwu narodów”). Pisano nawet, że Iwan Jakowycz „sprzedał się Lachom, by pomścić katedrę”. „Był to okres, pózniej opowiadał on, kiedy ja, widząc wokół siebie głupie wyrzuty i cyniczne drwiny, myślałem, by się pokajać lub wyemigrować na stepy kubańskie. Ja wcale nie jestem żadnym politykiem, bo polityka to cyganieria i kruczkarstwo…” W stanie przygnębienia i rozdrażnienia napisana została przedmowa do polskiego wydania opowiadań Franki. W niej pisarz karcił inteligencję galicyjską za brak „prawdziwych charakterów”, za „drobnostkowość, dwulicowość i pychę”. Zakończył swoją inwektywę najgorszymi dla własnej reputacji słowami:
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
„nie kocham Rusinów”, „nawet Rusi naszej nie kocham”. Oświadczył, że jedynie poczucie „psiego obowiązku” przywiązuje go do swojego narodu… „Ty, bracie, kochasz Ruś// Za to, że ładnie ubrana, — // Ja zaś nie kocham, jak niewolnik // Nie kocha swego pana. // Ty kochasz w niej książąt, // Hetmańców, panowanie, — // Mnie zaś boli jej // Odwieczne cierpienie”. Niektórzy, nawet w najbliższym otoczeniu poety, uważali, że grozi mu choroba psychiczna. Ale to była dopiero połowa czarnego życiowego pasma. Patrząc z perspektywy lat, trudno pozbyć się wrażenia, że Franko umyślnie szukał sobie nieszczęścia. Otóż polska opinia publiczna przygotowywała się do stuletniej rocznicy Mickiewicza (szanowanego tak, jak Ukraina szanuje Szewczenkę). Na tym tle Franko idzie na skandaliczne zerwanie z radykalnymi i socjalistycznymi kręgami Polski, publikując w niemieckim czasopiśmie artykuł „Der Dichter des Verrates” („Poeta zdrady”). M. Zerow (1930): „Wśród postaci Mickiewicza jego uwagę przykuł heroiczny zdrajca Konrad Wallenrod; potem motyw zdrady (oraz jej wysławiania) Franko znalazł w innych utworach. Te spostrzeżenia doprowadziły go do wniosku: „Smutne, zapewne, były czasy, kiedy wielki poeta wstąpił na taką fałszywą, obłudną drogę wielbienia zdrady, i smutny, zapewne, los będzie miał naród, który uważa takiego poetę za największego swojego bohatera narodowego, bez żadnych zastrzeżeń, i jego utworami karmi młodzież”. Trudno oddać atmosferę, która powstała wokół Franki; Polacy (niedawno jakoby „swoi” dla poety, a teraz otwarcie wrodzy) oraz Ukraińcy różnych orientacji politycznych, którzy nie rozumieli jego czynu, bo i niełatwo było zrozumieć, stworzyli wokół pisarza terytorium wrogości, odrazy, w najlepszym wypadku — obojętności. Franką miotają myśli o tych, którzy złamali się w życiowej walce, o zdrajcach, odstępcach i renegatach — jak o swoich sobowtórach. I wszystko to odbija się w jego wierszach: „… pod koniec nie stało // We własnym sercu zapału, ani wiary”. Mijał czas, powoli torowała sobie drogę wznosząca trajektoria nastrojów Franki, ale ani on sam, ani ludzie wokół niego nie mogli już stać się takimi, jakimi byli wcześniej: przybyło doświadczenia, ale ubyło nadziei. Dlaczego najlepszym z nas, Ukraińców, zawsze było tak ciężko nawet w swoim rodzimym środowisku?
PARADOKSY „STRASZNEGO POGRANICZA”
Nawet najlepsi przedstawiciele ukraińskiej inteligencji przez długi czas traktowali niepodległość Ukrainy jako „rzecz niemożliwą” (Drahomanow); taką, która leży „poza granicami możliwego” (Franko); „zabawne donkiszoterstwo” (Hrinczenko); „dziecięce marzenie” (Zińkiwski). Hruszewski i Wynnyczenko musieli zrobić to, co zrobili, zobaczyć i przeżyć to, co zobaczyli i przeżyli, aby porzucić federalistyczne hasła i przyłączyć się do idei niepodległościowej, ale ją zagłuszył „Międzynarodówka”. W lutym 1929 r. odbył się Kongres Ukraińskich Nacjonalistów. Podczas niego miały miejsce dwa ważne wydarzenia: założono OUN, a Julian Wassyjan (daleki potomek galicyjskiej społeczności ormiańskiej) wyraził główną tezę swojej filozofii narodotwórczej: nacjonalizm — to nie tylko odpowiedź zniewolonego narodu na zewnętrzny nacisk — to przede wszystkim wewnętrzna siła życiowa narodowego geniuszu, odwieczna skłonność (i zdolność) społeczeństwa do samoodnowy, to radosna odpowiedź etnicznej unikalności na wzbogacenie i różnorodność „reszty świata”. Wielu udało się zohydzić tę paradygmat, ale obalić — nikomu. Stepan Rudnycki (1877—1937) należy do kohorty uczonych, których nazwiska wypalano z pamięci Ukraińców. Urodził się w Przemyślu; na uniwersytetach we Lwowie, Wiedniu i Berlinie studiował ukrainistykę, geografię, germanistykę. W austriackiej stolicy stał się jednym z fundatorów Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu. Wykładał na Uniwersytecie Praskim, w Ukraińskiej Akademii Gospodarczej w Podiebradach. Przez wiele dziesięcioleci wszystkie badania S. Rudnyckiego — niezależnie od ich tematycznej konkretności — odzwierciedlały niezłomne pragnienie uczonego, by przysłużyć się Ukrainie. Właśnie to (w połączeniu z polityczną naiwnością) spowodowało przeprowadzkę S. Rudnyckiego do Kijowa. Stał się jednym z organizatorów Ukraińskiego Instytutu Geografii i Kartografii, w 1929 r. wybrano go akademikiem. Na początku lat 30. czekały go, jak wielu z ukraińskiej elity, SwirŁAG, epopeja białomorsko-bałtycka, Sołowki — i rozstrzelanie 3 listopada 1937 r. Rudnycki (jak, powiedzmy, Michnowski czy Łypynski) był niepodległościowcem niemal od pierwszego tchu. Jak pisze M. Karazina (2007), w odróżnieniu od tych Ukraińców, którzy, „przejmując się socjalistycznymi, internacjonalistycznymi ideałami, odchodzili od ukraińskości, on był wśród inspiratorów ruchu narodowowyzwoleńczego. Odrzuciwszy socjalistyczny „uniwersalizm”, uczony dowodził, że samodzielny „naród-nacja” jest najważniejszą naturalną jednostką ludzkości, najlepszym produktem ewolucji przyrody. A narodowość — najważniejszą identyfikującą cechą osobowości (w przeciwieństwie do klasowej, religijnej czy jakiejś innej). Z uwzględnieniem powyższego można twierdzić, że nacjonalizm stał się jedną ze światopoglądowych dominant uczonego. Wiodącą zaś ideą poglądów politycznych S. Rudnyckiego stała się idea samodzielnego państwa ukraińskiego”. Rozważając problem ukraińskiej państwowości, musimy szukać odpowiedzi przynajmniej na trzy pytania: dlaczego Ukraińcy, w przeciwieństwie do innych narodów, pozostawali przez długi czas bezpaństwowi (1); dlaczego im,
sady. Naród może doskonalić rolę kierownictwa państwa, organizacji społecznych. Przecież mimo tego, że społeczeństwo obywatelskie na Ukrainie dopiero się rodzi, ludzie już dzisiaj powinni być zorientowani społecznie. Jednak ukraińska mentalność Ukraińcowi przeszkadza. Człowiekowi brakuje szczerości, inicjatywy, boi się zrobić coś nie tak. Do tego we władzach nie ma takich ludzi, którzy mogliby zjednoczyć naród. Ukraińcy jako naród nie potrafią handlować niczym, w tym ideami”. 2. “Ukraińcy przywykli pracować ciężko, lecz nieproduktywnie, poza najnowszymi technologiami. Kontemplacyjna filozofia Ukraińca przypomina raczej marzenie senne — można całe życie ciągnąć buraka za nać, śpiewając i czując się zadowolonym… Moim zdaniem Ukrainiec, jak i amerykański Indianin, jest dzieckiem natury. Dla niego nie mają szczególnego znaczenia takie odcinki czasu jak tydzień, dzień, godzina. Zresztą życie za władzy radzieckiej przyuczyło stać w kolejce — po cokolwiek — absolutnie nie czując czasu”. 3. “Ukraińcy z jakiegoś powodu nie są w stanie stworzyć swojego kapitału, dlatego daje się u nich we znaki mentalna bieda. „Nie mam i nie wiem” — to myślenie po biednemu. Ukraina nie tworzy nowej wiedzy, dlatego niczego też nie wkłada w gospodarkę. 4. “Gospodarka każdego państwa zależy od tego, jak państwo odnosi się do nauki. Jednak na Ukrainie nauka nie ma wsparcia przez mentalność Ukraińców. Zachodni Ukrainiec stara się zastąpić ją patriotyzmem. Ale człowiek, który nienawidzi wrogów Ukrainy, nie jest najlepszym nauczycielem. Na Zachodniej Ukrainie etnografia zastępuje kulturę, ludowa mądrość — filozofię, i wszędzie część zastępuje całość, a rytuał — Boga. Bóg u Ukraińców jest wciąż w wyszywance, co prawda już nie w szarawarach”. Wszystko to prawda. Prawdą jest też to, że wspominając o kolejkach i upływie czasu, szanowny krytyk, zdaje się, nie bierze pod uwagę wydarzeń historycznych, które są o wiele straszniejsze — tych, które przez dziesiątki i setki lat kształtowały naszą „indiańską” mentalność. Postkolonialne, postludobójcze i posttotalitarne dziedzictwo Ukraińców to unikalna kombinacja psychologicznego destruktu. Ale uwaga: socjologowie zadali obywatelom 26 krajów Europy pytanie: „Czy należy zakazać partii, które mają na celu zniszczenie demokracji w swoich krajach?”. Pozytywnie („należy takie zakazywać”) odpowiedziała większość respondentów w krajach UE, 38% Ukraińców i tylko 18% obywateli Rosji. 38% zwolenników demokracji to nie jest powód do dumy, jednak wiele znaczą porównania. 38 demokratów na każdą setkę — od tego można zacząć. Ale na tym nie musimy poprzestawać: demokracja jest przesłanką szczęścia, ale nie jego istotą.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von «SPOŁECZEŃSTWO», S. 4
Zdjęcie Oksany Ceacury „takim”, koniecznie potrzebna państwowość (2); jaką może i musi stać się przyszłe państwo ukraińskie (3)? Zdaniem Rudnyckiego, ukraiński brak państwowości powodowało działanie dwóch czynników — historycznego i geograficznego. Próba S. Rudnyckiego zbadania wpływu geoczynnika na procesy etnosocjalne i, w szczególności, na proces tworzenia państwa, była swego rodzaju etapową w rozwoju, dojrzewaniu myślenia politycznego Ukraińców. „Przecież w swoim czasie ukraińscy intelektualiści zwracali się przede wszystkim do wiedzy lingwistycznej, etnograficznej, historycznej, aby dowieść językową, etniczną itd. odrębność Ukraińców. S. Rudnycki spróbował zaangażować nową wiedzę — z dziedziny geografii, aby już przez jej pryzmat przemyśleć i wyjaśnić historyczne, polityczne procesy na ukraińskich terenach” (M. Karamzina). Ukraina leży na granicy Europy i Azji, na granicy europejskiego pasa gór fałdowych i Wyżyny Wschodnioeuropejskiej, na granicy geomorfologicznej i klimatycznej. W ciągu całego etnogenezy Ukraińcy zajmowali ziemie, które rozgraniczały cywilizowany świat i niecywilizowane ludy na północy Europy. Od XV do XVIII w. Ukraina stała na rubieży trzech światów: zachodnioeuropejskiego, orientalno-muzułmańskiego i koczowniczego azjatyckiego. Właśnie to straszne pogranicze w taki czy inny sposób determinowało los Ukraińców. „Tutaj stykają się, — pisał S. Rudnycki, — rasy, kręgi kulturowe, narody. Ukraina — to nie tylko kraj graniczny, to także kraj granic. Ukraina była granicą świata hellenistycznego, a z początkiem średniowiecza stała się kordonem, który rozgraniczył świat śródziemnomorski i przednioazjatycki od północy, a jeszcze — ziemią krańcową osiadłych ludów rolniczych wobec koczowników-Azjatów”. Historycznym odzwierciedleniem czynników geograficznych stała się ekspansja na ukraińskie tereny sąsiadów, przede wszystkim Polski i Rosji. Temat zbyt znany, by omawiać go w tym miejscu. Jednak warto poruszyć niektóre aspekty psychologicznego brzmienia. „Bezpaństwowość Ukraińców”, pisał Rudnycki, nigdy nie była tą rdzenną cechą mentalną, która przyczyniła się do ich kolonialnego statusu: ogniem, mieczem, krwią i zaplanowanym niszczeniem kultury wrogie nam imperia wychowywały potrzebnego im wasala — „bezpaństwowca”. Ukraińska inteligencja nie zdradziła swojego narodu, a była od niego wyobcowana — stopniowo (ale na długo) i przymusowo (ale nie tylko biczem). Taka zmiana terminów (banalna na pierwszy rzut oka) jest istotna, jeśli rozpatrywać ją razem z inną tezą Rudnyckiego: wyobcowanie inteligencji — to zapłata za tę osobliwość Ukraińców, która pozwoliła im żyć, mnożyć się i przetrwać w warunkach „strasznego pogranicza”; ani Goci, ani Hunowie, ani inni przybysze nie utrzymali się na naszych terenach, bo nie dorośli do tych zasad samoorganizacji, które stały się fundamentem naszego biologicznego przetrwania i — mimo wszystko — zachowania języka i etnograficznych podstaw kultury w warunkach ciągłego ucisku. Pod koniec XX w. analogiczne idee propagowali L. Gumilow i J. Borodaj. Broniąc poglądu o związku narodu i terytorium, Gumilow podkreślał konieczność powstania swoistego „chimerycznego etnosu” w warunkach zewnętrznej ekspansji. Zdaniem Borodaja, w takich warunkach zaczynał przejawiać się wandalizm, który deformował zarówno okupantów, jak i okupowanych. Na Ukrainie takim „chimerycznym etnosem” początkowo stali się „małorosjanie” (chochoły, renegaci-janczarzy), a później — „sowki”, mentalnie okaleczeni ideami komunistycznej utopii. CZY INDIANIE OD PUTYWLA DO KARPAT? Po co Ukraińcom państwo? Dla gwarancji samozachowania. Jakie państwo ukraińskie musi być? Etnograficzne granice przyszłej Ukrainy, po przestudiowaniu licznych źródeł historycznych i geograficznych, Rudnycki określił jako ziemie na Zakarpaciu, w Galicji, Bukowinie, Chełmszczyźnie, na Podlasiu, a także w Besarabii, Kurszczyźnie, Woroneżczyźnie, Dońszczyźnie, Przedkaukaziu oraz nad Morzem Kaspijskim: po kilkusetletnim pustkowiu tam na nowo osiedlili się właśnie Ukraińcy. Nie mamy w swoich granicach wszystkiego, co zaznaczono w tym wykazie (bo, w końcu, geografia — to skutek historii tak samo, jak historię determinują czynniki geograficzne). Ukrainie i Ukraińcom wystarczy tego, co mamy. Ale czy czujemy się Ukraińcami na swoich ziemiach? Czy przezwyciężyliśmy, czy przezwyciężamy wypaczenie „chimerycznego etnosu”? Czy naprawdę wyobcowanie inteligencji od rdzennych wartości — to nie jej zdrada, bezpaństwowa psychologia narodu świadczy o jego aktywnej plastyczności w imię przetrwania w „strasznym pograniczu”, a nie o pasywnym przystosowawstwie, historycznym dryfie? Kto wyrósł na wsi i zna tamtejszy lud (który bywa jednocześnie brutalny, czuły i niewiarygodnie cierpliwy), czuje tę kombinację ludowej słabości i siły, którą miał na myśli Rudnycki. Sakramentalne pytanie: czy jest wystarczająco dużo zdolności do „awaryjnego przetrwania” dla postępu w nowych warunkach, które wymagają przełomów, przynajmniej w dziedzinie zarządzania państwem i nowych technologii? Osyp Moroz, osiemdziesięcioletni profesor z Nowego Jorku, doktor ekonomii, przez wiele lat pracujący jako doradca w aparacie Gabinetu Ministrów i Rady Najwyższej, bardzo sceptycznie ocenia nasze realia (2007). Oto tak: 1. „Zarządzanie na Ukrainie — to skrajnie bolesna kwestia. Zacznijmy od tego, że Ukraina ma kasę, a nie budżet. A prezydent wcale nie wykorzystuje możliwości swojej po- Zapraszamy do rozmowy Postkolonialne, postludobójcze i posttotalitarne dziedzictwo Ukraińców: co z nim robić? Czy czujemy się Ukraińcami na swoich ziemiach? Dlaczego najlepszym z nas, Ukraińców, zawsze było tak ciężko nawet w swoim rdzennym środowisku? Czy trzeba zakazać partii, które mają za cel zniszczenie demokracji w swoich krajach? Jakim może i musi stać się państwo ukraińskie?
Maschinelle Übersetzung
Wołodymyr ILJIN, doktor nauk filozoficznych, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki. Kolaż Ksenii HŁADYSZEWEJ
Wybitny niemiecki myśliciel pierwszej połowy XX wieku W. Sombart nazwał człowieka „zwierzęciem znudzonym”. Ta charakterystyka przywoływana jest zawsze wtedy, gdy przedmiotem publicznych dyskusji staje się ten czy inny problem, przekształcając się w kolejny „brand”. Jak inaczej wytłumaczyć „nerwowe” zainteresowanie mas katastrofami, „trójkątami bermudzkimi”, tajfunami i innymi „strasznymi historiami”, których tajemnica przyciąga spragnionych adrenaliny, znudzonych poszukiwaczy rozrywek? Podobne porównanie wynika z poruszenia, w jakie wprawili się politycy, urzędnicy, dziennikarze, biznesmeni — wszyscy, którzy w każdym środku masowego przekazu z żywiołową, niekrytą radością zaczęli mówić o kryzysie finansowym. Stał się on sensacją, która pobudziła świadomość przeciętnego Ukraińca, zarażoną „mydlaną operą” masowej kultury. Choć ten kryzys dotyczy większości ludności jedynie pośrednio, ponieważ ta większość nie bierze udziału w operacjach finansowych, nie jest akcjonariuszem narodowych i ponadnarodowych korporacji, uczestnikiem gry giełdowej i walki konkurencyjnej o rynki zbytu, nie zależy od niej podział i redystrybucja zysków z transakcji naftowych i gazowych itp. Wrzawa i bazarowa (a nie rynkowa) krzątanina wokół wiadomości — kryzysu finansowego — nie mogła wywołać niczego poza paniką, która, jak zawsze, stała się tą „mętną wodą”, w której kompetentne osoby mogły zarobić, zarabiają i zarobią dodatkowe miliony. Należy pamiętać, że żyjemy w „epoce pieniądza”, w warunkach „cywilizacji finansowej”, której naturalnym produktem są kryzysy, w tym finansowe. Pojawiają się one periodycznie, już od czasów A. Smitha, w społeczeństwie kapitału, które dziś weszło w fazę posteconomiczną, w logikę rozwoju — synergiczną. A w tym przypadku nie warto wyciągać apokaliptycznych wniosków, siać beznadziei, z sadystyczną radością oczekiwać pogorszenia życia ludzi, narodów, krajów. Zwłaszcza prorokować kłopoty, które rzekomo czekają Stany Zjednoczone Ameryki, będące głównym winowajcą sytuacji kryzysowej. Podobne apokaliptyczne oczekiwania wobec tego kraju pojawiały się już wcześniej, nie tylko w czasach wielkiej depresji, lecz także stosunkowo niedawno, pod koniec lat 70. XX wieku. Tak, na okładce czasopisma „Business Week” z 12 marca 1979 roku pojawił się nagłówek: „Upadek potęgi USA”, a ilustracją była statua Wolności z łzami na twarzy. Tragiczne osłabienie konkurencyjności amerykańskiej gospodarki w latach 70. można porównać z obecnym kryzysem. Wtedy inflacja zdawała się wymykać spod kontroli, bezrobocie utrzymywało się na bardzo wysokim poziomie, polityka fiskalna nie przynosiła pożądanych rezultatów, pozycja dolara pod koniec dekady zbliżyła się do krytycznej, autorytet kraju na światowych rynkach nieustannie spadał. Ale choć radziecka propaganda się cieszyła, ze Stanami Zjednoczonymi nic strasznego się nie stało. Przeciwnie, rozpadł się Związek Radziecki, lecz system rynkowy przetrwał, a USA się umocniły. I wszystko dzięki tej unikalnej, potężnej sile, jaką posiadają pieniądze, czyli finanse. Obecny kryzys finansowy to wynik kultury działania i myślenia, zrodzonej przez trzeci etap historii pieniądza — erę pieniędzy elektronicznych i gospodarki wirtualnej. Pierwszy etap rozpoczął się wraz z pojawieniem się monet w Lidii prawie trzy tysiące lat temu i doprowadził do powstania pierwszego systemu otwartych i wolnych rynków, które rozprzestrzeniły się na cały świat i stopniowo zniszczyły wielkie imperia. Drugie pokolenie pieniędzy dominowało od początku Odrodzenia do rewolucji przemysłowej. Doprowadziło to do stworzenia nowoczesnego światowego systemu kapitalistycznego. System banków i papierowego pieniądza zniszczył gospodarkę naturalną i feudalizm, zmienił podstawy społeczeństwa i podstawy władzy ekonomicznej — od posiadania ziemi do posiadania akcji, obligacji, korporacji. Każdy etap tworzy własną kulturę, odmienną od innych. Dziś, na początku XXI wieku — epoki społeczeństwa postindustrialnego — era pieniędzy elektronicznych dokonuje tak samo radykalnych przemian, jakie w swoim czasie wywołały dwie wcześniejsze rewolucje monetarne. Nowe pieniądze to nowe systemy polityczne, nowa organizacja projektów biznesowych i przedsiębiorstw komercyjnych, nowa struktura społeczna, tworzenie własnej wersji cywilizacji. Proces ten jest sprzeczny, bolesny, pełen niespodzianek i nieoczekiwanych sytuacji. W tym kon-
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
tekście kryzys finansowy — komunikat, wiadomość o nadejściu nowej epoki, która wymaga odnowienia człowieka, życia, biznesu, rozliczeń itd. Zatem kryzys jest zjawiskiem pozytywnym, które wstrząsnęło „spokojnym życiem” planety i aktywizowało siły do przezwyciężenia przyzwyczajeń „raju konsumpcyjnego”. W końcu można przypomnieć Sokratesa, który nazywał siebie gzem, dręczącym „najedzonego konia” — bogate Ateny, które tonęły w przepychu i bogactwie, ale zaczęły odchodzić od aktywnego działania i twórczości. Dlatego system środków, które stosuje się do przezwyciężenia kryzysu, to także gigantyczne przemyślenie bytu, które w imię nowej duchowości, kultury, wartości postawiło przed ludzkością wymóg życia i myślenia na nowo. Globalizacja spowodowała pojawienie się nowych technologii, dzięki którym nie tylko zarabiamy i wydajemy, ale także obserwujemy wzrost liczby miliarderów. A to radykalnie zmienia wyobrażenia o bogactwie i biedzie. Nowe technologie reorganizują polityczną mapę świata, tworzą nowe regionalne i globalne związki, niepodległe stereotypom dawnego myślenia, zgodnie z którymi kryzys kojarzy się z kosmicznym chaosem. Tu przypomina się profesor Preobrażeński z Bułhakowa, który był przekonany, że „ruina nie w ubikacjach, a w głowach”. Kryzysów mogą się bać ci, którzy wciąż dążą do życia w warunkach stabilności. Dynamika globalizacji spycha na margines historii już samą wzmiankę o stabilności i spokoju, które teraz mogą kojarzyć się z utopijnymi nadziejami na harmonijne życie. Kryzys w Ukrainie przyszedł do tych, którzy liczyli na to, że przeżyją (lub dożyją) na dziadowskich technologiach, na systemie starych stosunków, na rozumieniu gospodarki rynkowej jako zwykłego systemu „kup–sprzedaj”, bez świadomości tej transcendentnej głębi, którą zawiera społeczeństwo postekonomiczne. Każdy kryzys w historii przezwyciężali nie ci, którzy się przystosowali i go przeżyli, ale ci, którzy profesjonalnie, duchowo, intelektualnie, psychologicznie byli gotowi na wszelkie niespodzianki i postrzegali go nie jako karę niebios, lecz jako prawidłowy wynik postępu społecznego. Współczesny kryzys finansowy jest ostrzeżeniem, że epoka społeczeństwa postekonomicznego, czyli postindustrialnego, to kod cywilizacji finansowej, w którym proklamowano wielość i dywersyfikację, różnorodność i konkurencję paradygmatów, współistnienie heterogenicznych elementów, uznanie i wsparcie współczesnych projektów życia społecznego, stosunków społecznych. Kryzys, choć to paradoksalne, dodaje „świeżej krwi”, to znaczy rodzi twórczą różnorodność we wszystkich sferach działalności człowieka, która zawsze koncentruje się na finansach. Pobudza sferę intelektualną, co sprzyja wypracowywaniu nowych form racjonalnego rozwiązywania problemów. W takiej sytuacji zwracanie się do jakichś irracjonalnych podejść jest tym samym, co gdyby podczas wyścigu prezydenckiego Barack Obama liczył tylko na modlitwy swoich kenijskich krewnych z plemienia, skąd pochodził jego ojciec, którzy prosili siły wyższe o zwycięstwo dla niego. Co może czekać Ukrainę w dalszym rozwoju, który przez pewien czas będzie przebiegał pod znakiem kryzysu finansowego? Zapewne nic strasznego nam się nie przydarzy. Choćby dlatego, że kraj zajęty jest przede wszystkim, wbrew logice światowego rozwoju, rozwiązywaniem problemów nie porządku postindustrialnego, lecz industrialnego — władzą — oraz feudalną wojną wewnętrzną o nią. Czyli nie jest zintegrowany z systemem światowych procesów finansowych. Za wszelkich okoliczności indeks Dow Jonesa działa w Ukrainie dość pośrednio i mimo demokratycznej, cywilizacyjnej, innowacyjnej itp. retoryki pozostajemy poza możliwościami odnowienia, które zachodzi w procesie rozwoju zjawisk kryzysowych. Przyczyn tego jest wiele, ale chciałoby się zwrócić uwagę na specyfikę stosunków rynkowych w naszym kraju, uwarunkowanych szczególną rolą urzędnika. W ZSRR, od którego wszyscy tak się odcinają, urzędnicy-menedżerowie byli klasą, która dokonywała scentralizowanego podziału i kontroli produktu społecznego. Dlatego rynek i urzędnik tamtej epoki to przeciwieństwa społeczne i polityczne. Lecz iluzja, że nadając urzędnikowi własność prywatną za pomocą prywatyzacji, można uczynić z niego świadomego, uczciwego zwolennika reform rynkowych, kosztowała Ukrainę drogo. Nadanie mu własności prywatnej i głośnego miana „wielkiego biznesmena” nie tylko nie uczyniło z niego kapitalisty-rynkowca, lecz, choć to paradoksalne, przekonało go o potrzebie możliwie długiego zachowania swojej dominującej pozycji między producentami a konsumentami. Daje mu to możliwość dalszego bezkontrolnego, po socjalistycznemu nieproduktywnego przywłaszczania społecznego bogactwa, które stale się zmniejsza. Głównym zadaniem tych „wielkich biznesmenów” — „rozdzielaczy” stało się wykorzystywanie własności prywatnej nie jako narzędzia postindustrialnej transformacji społeczeństwa, lecz przeciwnie, jako narzędzia hamowania i zawracania rozwoju społecznego wstecz, ku industrializmowi, wbrew wymogom społeczeństwa postindustrialnego, zbudowanego na zasadach prawa i demokracji. W tym wypadku własność prywatną wykorzystuje się do konwertowania władzy politycznej we własność. W przeciwieństwie do zachodniego krajowe doświadczenie dowiodło, że własność prywatna nie zawsze rodzi kapitalizm i rynek tam, gdzie ją wprowadzono. W tym sensie przerzucanie pieniędzy z Ukrainy do zagranicznych banków — to nie tylko wynik złej pracy organów ścigania, niedoskonałości ustawodawstwa, krótkowzrocznej i niemądrej polityki gospodarczej. Ta polityka jest bardzo mądra. W pełni odpowiada ekonomicznym i politycznym interesom biurokratycznej góry i polega na wyrafinowanym balansowaniu między nagromadzeniem własności prywatnej a hamowaniem reform rynkowych i rozwoju rynku wewnętrznego. Bo rynek jako mechanizm ekonomiczny bezpośredniego współdziałania producenta z konsumentem pozbawia urzędnika jedynego źródła wzbogacenia — pozaekonomicznego, administracyjnego podziału dóbr. Zrozumiałe, dlaczego w takim przypadku nikt nie znosi immunitetu poselskiego, dlaczego nie znika i nie zniknie korupcja, nie przeprowadza się reformy systemu wyborczego itd. Mnogość tego innego rodzi zwątpienie w to, że Ukraina wyjdzie z kryzysu odnowiona. Zbyt wielki ciężar zobowiązań i zależności, rodzonych przez władzę i zamknięty podział własności prywatnej, nie daje możliwości wejścia w pole przemian, które wymagają innowacyjnego myślenia, zdolnego ogarnąć problematyczność współczesnej rzeczywistości socjoekonomicznej, wykrywać jej specyfikę i szukać dróg wyjścia ze sprzeczności kryzysowych. Współczesna rzeczywistość ekonomiczna i polityczna to nie barykady, nie blokowanie trybuny parlamentarnej i krytyka prezydenta za plecami w mediach. Każda nowa publiczna kłótnia i skandal to dalekie od innowacyjnego myślenia czy kreatywności. Choć społeczeństwo postindustrialne to społeczeństwo wiedzy, intelektu, co oznacza myśleć, szukać, proponować, mylić się, znów szukać. Czyli pracować! Stan permanentnego skandalu, który próbuje się przedstawić jako walkę o prawdę w ostatniej instancji, budzi wątpliwości co do szybkiego przezwyciężenia kryzysu finansowego. Na tle tego skandalu oświadczenia pierwszego prezydenta o potrzebie powrotu do norm moralnych wydają się naiwne, a nawet niestosowne w czasie, choć niezwykle potrzebne. Bo zatrzymanie się na granicy industrializmu, czyli minionej epoki, przedłuża na niepewny czas polityczną i ekonomiczną dominację biurokracji rozdzielczej. A dlaczego by nie, skoro góra chce, a dół może żyć właśnie w takiej sytuacji? Stąd wątpliwość. Choć wątpienie, jak twierdził wielki francuski filozof R. Kartezjusz, jest początkiem poznania. Ale znów znajdujemy się w polu nadziei i oczekiwania. Nie wolno zapominać, że globalizacja światowej przestrzeni ekonomicznej i politycznej w warunkach nierównomierności rozwoju społecznego Ukrainy tworzy obiektywne przeszkody dla transformacji postindustrialnej. Jeśli tak, to możemy mówić nie o odnowieniu, nie o przezwyciężeniu kryzysu, lecz o przeczekiwaniu złej godziny. A kto czeka, ten traci, bo znów jesteśmy w paradygmacie doganiającego rozwoju. Wyjście nie leży w oczekiwaniu, nie w nadziejach, lecz w odnowieniu — świadomości, myślenia, działania. To, że żyjemy w warunkach cywilizacji finansowej, w ostatecznym rozrachunku określa interes monetarny, zatem centra finansowe zrobią wszystko, aby świat społeczny nadal opierał się na potędze pieniądza. Zatem znów wszystko będzie szło w tym samym kierunku — wzrost finansowej potęgi jednych i krzątanina dla zaspokajania potrzeb konsumpcyjnych wszystkich. Dopóki nie pojawi się nieuchronność wymogu nowego, jakim stało się chrześcijaństwo w epoce Cesarstwa Rzymskiego.
Maschinelle Übersetzung
„Pęknięcie przez całe życie” — tak nazywa się wystawa otwarta niedawno w Ukraińskim Domu w stolicy. Opowiada ona o tragicznym losie ukraińskich dziewcząt, które przymusowo wywieziono podczas II wojny światowej do Niemiec. Wystawa stała się zwieńczeniem niemiecko-ukraińskiego projektu, który zrealizowało Krajowe Zrzeszenie Nadrenii, jednego z krajów związkowych RFN, przy wsparciu Unii Europejskiej. Do projektu dołączyła Fundacja Charytatywna „Ukraina-3000”. Uroczyste otwarcie wystawy odbyło się z udziałem przewodniczącej Fundacji Kateryny Juszczenko, przedstawicieli korpusu dyplomatycznego Niemiec, ukraińskich władz oraz społeczeństwa. Petro ANTONENKO Organizatorzy projektu postanowili zebrać wspomnienia ukraińskich kobiet, które jako bardzo młode osoby zostały zabrane do przymusowych prac w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia. Wykonawcy projektu przejechali przez Ukrainę i zapisali wspomnienia byłych więźniarek lub ich dzieci. Przyjęto je za podstawę wystawy, a także wydanej w ramach projektu książki „Pęknięcie przez całe życie” oraz filmu wideo. Aktywny udział w projekcie wzięła przedstawicielka Międzynarodowej Organizacji Społecznej Ukraińców „Czwarta Fala” w Niemczech Iryna Jastreb. Pracując w strukturach ministerstwa kultury, jednocześnie kieruje ona organizacją społeczną „Ukraiński Dom” w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia. W ubiegłym roku pani Iryna zorganizowała w Niemczech wystawę o Hołodomorze na Ukrainie, która wzbudziła znaczne zainteresowanie niemieckiej opinii publicznej. A obecnie przyjechała do Kijowa na otwarcie tej wystawy. Co zaś inspirowało przedstawicieli społeczeństwa Niemiec do realizacji tego projektu? Przede wszystkim poczucie humanizmu, dążenie do oczyszczenia i niedopuszczenia do powtórzenia nazistowskiego koszmaru. O humanitarnym aspekcie projektu mówił na otwarciu wystawy również przewodniczący Instytutu Pamięci Narodowej akademik Ihor Juchnowski. Zaznaczył on, że cywilizacyjność i wielkość państwa mierzy się również tym, jak to państwo potrafi przyznawać się do swoich błędów, wyciągać z nich wnioski. I tutaj Niemcy dają dobry przykład. Te słowa skłaniają do refleksji: czy my potrafimy cywilizowanie przyznawać się do własnych błędów? Przecież nawet teraz wielu uczestników walki z faszyzmem nie zostało uznanych za weteranów wojny — chodzi przede wszystkim o weteranów UPA, uczestników ukraińskiego podziemia. Do tej pory społeczeństwo pozostaje w długu — moralnym i materialnym — wobec ofiar komunistyczno-sowieckich represji oraz ich potomków. Zagrabionego mienia nie zwrócono, przez lata i dziesięciolecia tułaczki ludzie otrzymali żałosną rekompensatę, jeśli w ogóle cokolwiek otrzymali. Dwa totalitarne reżimy połamały miliony ludzkich losów. To pytanie nie tylko do Ukrainy, bardziej — do byłego ZSRR i jego następczyni prawnej, Federacji Rosyjskiej. Powiedziane dotyczy również tego projektu, losów dziesięciu młodych Ukrainek (ogółem do Niemiec przymusowo wywieziono około dwóch milionów rodaków). Nie chce się upodabniać do tych, którzy w ferworze polemiki, słusznie potępiając reżim komunistyczny, mimowolnie niemal wybielają nazistowski, zresztą dawno i surowo potępiony w Niemczech. Oba reżimy były podobne w swojej ludobójczej istocie. Istota radzieckiego reżimu ujawniła się również wobec byłych więźniów faszyzmu. Przymusowe wygnanie, niewola obróciły się dla nich pęknięciem przez całe życie. Nieprzypadkowo część więźniów, podobnie jak jeńców wojennych, po wojnie bała się wracać do zimnej ojczyzny — tam witano ich jak wrogów, jak zdrajców. I to piętno nosili przez niejedno dziesięciolecie. Zresztą nie ma się co dziwić. Stalinowski reżim jeszcze podczas wojny ogłosił zdrajcami wszystkich, którzy mieli nieszczęście dostać się do niewoli. Co więcej: zdrajcami ogłoszono również te miliony ludzi, którzy znaleźli się na okupowanym terytorium. Choć to właśnie ludność cywilna, która trafiła na dwa, a nawet trzy lata pod okupację, powinna wysunąć pretensje za to do kremlowskiego kierownictwa, które w ciągu kilku miesięcy dopuściło do okupacji niemal całej europejskiej części ZSRR, rzucając dziesiątki milionów ludzi na pastwę okupantów. A po zwycięstwie reżim dalej terroryzował ludzi. Wiele musiały przeżyć również byłe niewolnice dwóch imperiów. I wszystko to — nieprzemijające lekcje dla teraźniejszości. Przecież wciąż zwlekamy z należytą oceną komunistyczno-radzieckiego reżimu. Poruszające było wystąpienie na otwarciu wystawy przewodniczącej Fundacji „Ukraina-3000” Kateryny Juszczenko. Przecież ten temat jest jej bliski i bolesny: zarówno ojca, jak i matkę Kateryny Mychajliwny również wywieziono na przymusowe roboty do Niemiec. Wystawę „Pęknięcie przez całe życie” pokazano już w Niemczech. Teraz będzie ona eksponowana na Ukrainie. Tysiące ludzi będą mogły uświadomić sobie, czym jest totalitaryzm, niestety wciąż obecny w świadomości społecznej. Wiktor CHOMENKO, Krym — Rzeczywiście, w 1953 roku do Symferopola przysłano prace zachodnioeuropejskich artystów jako rekompensatę za zniszczony zbiór muzeum, który liczył ponad dwa tysiące unikalnych eksponatów — opowiada dyrektor muzeum Łaryna Kudraszowa. — Był specjalny rozkaz ministerstwa kultury ZSRR o stworzeniu kolekcji Symferopolskiego Muzeum Sztuki. Na Krym przysyłano obrazy z różnych muzeów. Tak, 87 prac niemieckich artystów otrzymano do formowania symferopolskiej kolekcji. Pytania o zwrot płócien do Niemiec jeszcze nie omawiano, zresztą nie jest na to czas. Ponieważ, zgodnie z ustawodawstwem Ukrainy, według artykułu o wywozie, wwozie i zwrocie dóbr kultury, te obrazy — to skarby kultury naszego państwa. Więc krymskie muzeum nie zamierza zwracać obrazów, zresztą nie ma takich uprawnień. Tutaj mówią: „O restytucji płócien i równowartościowej wymianie nie może być mowy, zwracać obrazów do Akwizgranu nie trzeba, muzeum otrzymało je legalnie”. Jednocześnie krymczanie są gotowi do współpracy w zakresie badania atrybucji i analizy kolekcji. Strona niemiecka oświadczyła: „Znalezienie obrazów na Ukrainie — to wspaniałe wydarzenie, a o zwrocie płócien do Akwizgranu nie ma mowy. Najważniejsze — wiedzieć, że obrazy są i wszystko z nimi w porządku”. * * * Obecne Symferopolskie Muzeum Sztuki było galerią obrazów od listopada 1937 roku. Podstawę jej zbiorów stanowiły dzieła Zdjęcie P. Antonenki
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
sztuki, które władza radziecka znacjonalizowała z pałaców i majątków krymskiej szlachty w latach dwudziestych ubiegłego wieku. Podczas II wojny światowej kolekcja została utracona. Obecnie zbiory muzeum liczą około dziesięciu tysięcy płócien artystów różnych epok i kierunków twórczych, wśród których znajdują się obrazy Ajwazowskiego, Riepina, Kuindży, Samokysza, Muraszki, Tropinina, Wasylkiwskiego, Wołoszyna. Entuzjaści już od kilkudziesięciu lat wytrwale szukają śladów zaginionej kolekcji. W 1923 roku gazety pisały: „Muzeum Taurydy zmartwychwstało”. Lecz „szkodliwą sztukę burżuazyjną” przechowywano byle jak. W 1931 roku pierwsza kontrola komisji Ludowego Komisariatu Oświaty Krymu dotycząca stanu tego skarbu wykazała, że brak kontroli i niedbała ewidencja prowadzą do systematycznej kradzieży wartościowych przedmiotów. Razem ze starymi miotłami, mopami i wiadrami spisywano jako rupiecie „burżuazyjny przepych”. Pozostał nieznany los 63 najcenniejszych ikon, wywiezionych z galerii w celu utworzenia muzeum ateizmu w Symferopolu. Zniknęło również 30 obrazów z XVIII wieku, przekazanych do dekoracji Teatru Dramatycznego w Symferopolu. Na początku wojny kolekcje Symferopolskiej Galerii Obrazów i muzeum antyreligijnego zniknęły, ale poszukiwacze mają podstawy, by wątpić w ich całkowite zniknięcie. Na przykład, według doniesień dyrektora Symferopolskiej Galerii Obrazów Jana Birzgala, kolekcja zginęła o godzinie 14:00 27 października 1941 roku, jednak akt w tej sprawie sporządzono… dopiero trzy lata później, w 1944 roku, i podpisali go Birzgal, pełnomocnik komitetu do spraw sztuki Małkow oraz naczelnik portu w Kerczu Kapow. Twierdzili oni, że spłonęły nie tylko skarby galerii, ale także pięć panoram i dioram artystycznych, archiwum, księgi inwentarzowe, a nawet rzeczy osobiste dyrektora, który towarzyszył cennym przedmiotom. Sam Birzgal nie ucierpiał, z powodzeniem przeprawił się przez Cieśninę Kerczeńską, przybył do Erywania, gdzie zameldował naczelnikowi głównego zarządu do spraw sztuki RFSRR o utracie tylko… części kolekcji. A jak odnieść się do doniesień głównego kustosza galerii obrazów, a w latach wojny — dyrektora muzeum krajoznawczego Ołeksandra Połkanowa? Już następnego dnia po wyzwoleniu Symferopola od faszystów, 14 kwietnia 1944 roku, informuje on Krymski Komitet Obwodowy WKP(b) o tym, że w najbliższym czasie muzeum może zorganizować różne wystawy, w szczególności o tematyce wojny domowej, i… wymienia te same dioramy i panoramy, które rzekomo zniknęły w pożarach w Kerczu. Swoją drogą, dwadzieścia lat temu Symferopolskie Muzeum Sztuki zakupiło kolekcję wykwintnych waz i eleganckich pudełeczek toaletowych, które… znajdowały się w przedwojennym spisie. Dzięki kijowskim konserwatorom wróciły „do domu” w odnowionym stanie bardzo zniszczone portrety z wyraźnymi podpisami autorów — znanych ukraińskich artystów Dmytra Łewyckiego i Wołodymyra Borowykowskiego. Dzięki pomocy Ministerstwa Kultury Ukrainy 77 dzieł z przedwojennej kolekcji zwrócono z Muzeum Rosyjskiego w Petersburgu i Galerii Trietiakowskiej. Nadzieję budzi również to, że obecnie w Kijowie trwają prace nad restytucją (zwrotem) dzieł sztuki ukraińskiej, które wywieziono podczas wojny do Niemiec z kilku krymskich muzeów, gdzie być może znajdzie się również część kolekcji Symferopolskiego Muzeum Sztuki. Znana jest już lokalizacja kilku obrazów, które zniknęły w latach wojennych, w tym autorstwa Riepina. Jest więc całkiem prawdopodobne, że po bombardowaniu i pożarze w Kerczu u prywatnych kolekcjonerów ukrytych jest jeszcze niemało eksponatów — bezcennego skarbu nie tylko Krymu i naszego państwa, ale i świata. Obrazy niemieckich artystów, które uważano za zaginione, znaleziono w Symferopolskim Muzeum Sztuki. Niedawno odkryli je niemieccy turyści. Pracownicy krymskiego muzeum świadczą, że płótna trafiły tutaj w 1953 roku na mocy zarządzenia rządowego jako rekompensata za utraconą podczas II wojny światowej kolekcję sztuki zachodnioeuropejskiej.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
za pomocą których można odróżnić przedstawicieli różnych ugrupowań ideowych i kulturowych” [5, s. 192]. Wymienione kryteria językowe w dobie terroru uległy radykalnej rewizji. Cel stworzenia jednolitego narodu radzieckiego automatycznie zmierzał do stworzenia na początkowym etapie półjęzyka — bladej kopii „bratniego” języka rosyjskiego. W tym celu na początku lat sześćdziesiątych w systemie Akademii Nauk ZSRR powstała rada naukowa ds. problemów „prawidłowości rozwoju języków narodowych w związku z rozwojem narodów socjalistycznych”. Program ten, polegając na „jasnowidzeniu” swoich sowieckich twórców, dzielił języki na bardziej równoprawne i mniej równoprawne, ponieważ „sfera ich dalszego funkcjonowania daleko nie jest jednakowa”. Na tej podstawie języki narodów ZSRR podzielono na perspektywiczne i nieperspektywiczne. Do pierwszych, oprócz „wielkiego języka rosyjskiego”, zaliczono ormiański, gruziński, łotewski, litewski, estoński. Reszta języków, wśród których także ukraiński, trafiła do nieperspektywicznych [3, s. 50]. Punktem wyjścia do tej „nieperspektywiczności” było nie tylko przymusowe uczenie się rosyjskiego w szkołach (od 1938 roku) oraz dobrowolne ukraińskiego (od 1958 roku), a w konsekwencji gwałtowne przekształcanie Ukraińców w pokrzywionych dwujęzyczników (z gorszą lub lepszą nieznajomością obu języków), ale także bezprecedensowe zniekształcenie ukraińskiej pisowni w 1933 roku jako głównego kodeksu językowego. I to zniekształcenie do dziś obowiązuje!!! Dalej wzięto się za kodyfikację leksykalną poprzez słowniki przekładowe i objaśniające… Tak stworzono radziecko-rosyjską normę języka ukraińskiego. Proponowana praca ma na celu ukazanie niszczenia autentycznej normy językowej przez pryzmat lingwocydu. Większość materiału praktycznego tej pracy zaczerpnięto z wypowiedzi ustnych i pisemnych ukraińskich urzędników: deputowanych i urzędników, którzy faktycznie stali się zakładnikami zniekształconego języka. W zniewolonych warunkach wolny język stał się ofiarą totalitarnego społeczeństwa, które konsekwentnie pracowało na absolutne wyobcowanie użytkowników języka od swojego języka, a zatem i od samych siebie. Dziś takich osób jest niemało: zgodnie ze spisem ludności z 2001 roku, 85,2% Ukraińców wskazało język ukraiński jako ojczysty, a 14,8% — rosyjski. A to około 5 milionów — oto on, główny czynnik destabilizacji Ukrainy w Ukrainie. Obok tego istnieje niezmiernie większa liczba osób posługujących się surżykiem — kolejnym „owocnym” wynikiem polityki dwujęzyczności epoki radzieckiej: „Język — to także oblicze narodu, jest ono ciężko zniekształcone” [1, s. 22]. W trzecim tysiącleciu na miejsce totalitaryzmu przyszła doba liberalizmu — codziennego bezkarnego zabijania najwyższych wartości narodowych oraz duchowo-moralnych na rzecz pragmatycznego Molocha i diabelskiego kompromisu. Oczywiste jest, że ideologia przyzwolenia zapanowała w języku poprzez nihilistyczne traktowanie normy i postrzeganie jej jedynie jako czynnika instrumentalnego, sprowadzonego do prymitywnego porozumienia. W takich warunkach odrodzenie zabitej normy jest sprawą nadzwyczaj trudną, ale nie beznadziejną. Ponieważ jest Prawdziwa. I im szybciej język wyjdzie na tę drogę Prawdy, tym społeczeństwo będzie nabierać cech potrzebnej kultury i dobrobytu: „Bluźnierstwem jest mówienie o tym, że życie duchowe zależy od ekonomii i dobrobytu, kiedy przed oczami są losy zamęczonych, prześladowanych, represjonowanych ukraińskich pisarzy. Dlaczegoś to właśnie oni weszli do historycznej nieśmiertelności, a nie ci, którzy rozkwitali za wszystkich reżimów. Tak więc wszystko to — nędza ducha, populistyczne głupstwa…” [1, s. 21]. Byłoby dziwne pisać tę pracę według norm wciąż obowiązującej pisowni z 1933 roku. To tak, jakby zaakceptować zabójstwo zarówno normy językowej, jak i twórców tej normy, skodyfikowanej w pisowni z 1929 roku. Aby ułatwić percepcję językowo-pisownianej Prawdy, główne cechy zasymilowane przez radziecką pisownię oraz ich poprawne odpowiedniki, użyte w tej pracy, przedstawiam w tabeli [więcej zob. 4]. Zatem życzę wszystkim owocnej podróży drogami normy językowej, którą tak uporczywie przez ponad trzysta lat próbowano poprowadzić moskiewskim szlakiem. §1. Norma fonetyczna: harmonia czy dysonans? Stała pisownia i stała jednakowa (w granicach możliwego) wymowa — to cement społeczeństwa, bo to przecież najbardziej charakterystyczne cechy jednolitego języka narodu. Ołeksandr Syniawski 1.1. Dźwięki — kody narodowe Poznanie i opanowanie jakiegokolwiek języka rozpoczyna się od najniższego i fundamentalnego poziomu budowli językowej — dźwiękowego. Poprawna wymowa dźwięków i akcentowanie słów — to nie tylko elementy kultury języka. W dźwiękach jako najmniejszych pierwiastkach odbicia świata zawarta jest cała historia powstania naszego języka i jego teraźniejszość. Materia dźwiękowa języka jako rdzeń jego struktury rezonuje i odbija się echem tego, co zakłada w niej natura: jaki głos, taki i oddźwięk. Istnieje, zdaniem K. Vosslera, nieunikniona odpowiedniość między wyobrażeniami narodu o świecie, jego fantazją a tym, jak wymawia dźwięki. Miękkość i piękno naszej wymowy jest zgodne z pięknem i częściowo miękkością ukraińskiej duszy. Pomimo nieuniknionych zmian, fonetyka — to najbardziej stały i najbardziej konserwatywny składnik systemu językowego. To ta dźwiękowa nić, która sięga najdawniejszej historii i nawleka na siebie cały system językowy, tworząc z niego niepowtarzalność. To ta podstawa, która umożliwia „odbudować etymologię (pochodzenie — przyp. aut.) słowa” [5, s. 21]. W dźwięku artykułowanym przejawia się jego myślotwórcza istota, a w nieartykułowanym — uczuciowa [51, s. 79]. Pewnego razu na kempingu, niedaleko
Maschinelle Übersetzung
Dzisiaj „Słowo Proświty” zaczyna drukować teoretyczno-praktyczny poradnik z zakresu kultury języka dla polityków i niepolityków „Norma językowa: zniszczenie, poszukiwanie, odnowa”. Publikacje te, które będziemy kontynuować także w przyszłym roku, przydadzą się każdemu, kto dba o swoje językowe oblicze. Ucieszą się z nich uczniowie i nauczyciele, studenci, naukowcy, edukatorzy i działacze Proświty. Redakcja wyraża szczerą wdzięczność Irynie Farion za jej błyskotliwą, utalentowaną książkę i ma nadzieję, że politycy i niepolitycy, a przede wszystkim Ukraińcy, z miłością i zrozumieniem przyjmą jej pełną poświęcenia pracę na polu językowym. nawet krwawa, by teraz kogoś pouczać. Najważniejsze — odkryć Prawdę o charakterze kształtowania i niszczenia norm językowych, co w przeważającej mierze jest uwarunkowane czynnikami politycznymi. Wtedy, mam nadzieję, ta Prawda będzie nas zmieniać — a język będzie mówił o tej zmianie naszymi ustami. Zmiana języka zachodzi tylko wraz ze zmianą naszego wewnętrznego świata. System wartości światopoglądowych każdego człowieka, obywatela, tworzy matrycę społeczeństwa i państwa. Język w tym procesie odgrywa pierwszorzędną rolę nie tylko dlatego, że bez niego człowiek jest nie do pomyślenia, ale także dlatego, że język to duchowe granice narodu. Język to nie tylko głos społeczeństwa — to charakter jego rozwoju. Iryna FARION Przedmowa Nowy człowiek ma i język nowy. H. Skoworoda Idea tej książki zrodziła się w murach Lwowskiej Rady Obwodowej, gdzie jako deputowana znalazłam się w epicentrum realnego mówienia, ale nierealnej normy językowej. Dlaczego rzeczywistość językowa deputowanych i urzędników jest tak daleka od przepisów językowych? Na to pytanie postanowiłam odpowiedzieć na stronach tej pracy. W tym celu trzeba było przejść drogą normy językowej przez cały XX wiek. Ta droga jest zbyt skomplikowana i na- 2. oddawanie zbiegu samogłosek ia — ia: socjalny, materialny iu — iu: triumf, Juda, judaizm io (początkowe) — io: ion oje — oe: projekt au — au: audytorium II. Asymilacja morfologiczna II. Formy rodzime 1. usunięcie końcówki -i w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników trzeciej deklinacji: lubowi, niezależnosti 2. usunięcie końcówki -y w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników czwartej deklinacji: imeni, plemeni 3. nieodmienność obcojęzycznych rzeczowników rodzaju nijakiego z końcowym -o po spółgłosce: na tablo, w kino (bo tak w rosyjskim i francuskim) Język ukraiński to wyjątkowy przykład bluźnierczej ingerencji społeczeństwa w jego zewnętrzną historię (setki zakazów i ograniczeń różnej władzy okupacyjnej Polski, Moskwy, Rumunii, Węgier, Austrii) oraz unikalnego bolszewicko-moskiewskiego wynalazku: ingerencji w fonetyczną i leksykalno-gramatyczną matrycę języka. Kiedy nie dało się już zaprzeczyć językowi ukraińskiemu jako samowystarczalnemu systemowi, który automatycznie rodził naród i państwo, w latach trzydziestych XX wieku powstała idea upodobnienia go do języka rosyjskiego. Politycznym instrumentem takiej zmiany stały się uchwały rządowe i decyzje, a stąd uruchomione czynniki wewnątrzjęzykowe — zmiana normy językowej. Norma języka literackiego — to realny, historycznie uwarunkowany i stosunkowo stabilny czynnik językowy, który odpowiada systemowi językowemu i stanowi jedyną możliwość lub najlepszy dla konkretnego przypadku wariant, który wyselekcjonowało społeczeństwo na pewnym etapie rozwoju [3, s. 94]. Norma kształtuje się na podstawie szeregu kryteriów, wśród najważniejszych: terytorialne (synteza gwar południowo-zachodnich, południowo-wschodnich i północnych); kryterium autorytatywnych pisarzy (w szczególności T. Szewczenki, z którego triumf języka ludowego, w przeciwieństwie do księgowego, stał się nieodwracalny); zgodność z systemem językowym — jego wewnętrznymi prawami i prawidłowościami; narodowo-identyfikacyjne — nie tylko zachowanie tradycji językowej, ale także centralna uwaga na unikalne cechy językowe, w przeciwieństwie do niwelacyjnych procesów internacjonalizacji czy unifikacji leksyki, a nawet kategorii gramatycznych — a stąd potrzeba tworzenia ochronnej osi „swoje” — „obce”. Całkowicie drugorzędne jest kryterium statystyczne, zwłaszcza w obecnych postkolonialnych warunkach rozwoju społeczeństwa, znaczna część którego, ze względu na obiektywne przyczyny historyczne, włada radzieckim niedojęzykiem, a nie językiem ukraińskim swojego państwa. Zatem norma językowa — to synteza czynników wewnątrzjęzykowych i pozajęzykowych, które odzwierciedlają kierunek rozwoju społeczeństwa. Obrazowo mówiąc, to „flagi i emblematy, za 2. oddawanie zbiegu samogłosek ia — ia: socjalny (bo działalny, Markijan) iu — iu: triumf, Juda, judaizm io (początkowe) — jo: jon (bo jogurt, Josyp) oje — oje: projekt (bo łac. projectus „rzucony naprzód”) au — au: audytorium (bo autobus, Austria) 1. końcówka -y w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników trzeciej deklinacji: lubowy, niezależnosty 2. końcówka -y w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników czwartej deklinacji: imeny, plemeny 3. odmienność obcojęzycznych rzeczowników rodzaju nijakiego z końcowym -o po spółgłosce: na tabli, w kini (bo w seli, na bludi) Pisownia z 1933 roku i 2007 roku Pisownia z 1929 roku I. Asymilacja fonetyczna słów obcych I. Rodzime oddawanie słów obcych 1. grecki dźwięk theta q (th) oddany przez f: kafedra, Afiny, skify 1. grecki dźwięk theta q (th) oddany przez t: katedra (gr. kathedra), Ateny, skyty (bo Marta, a nie Marfa; teatr, a nie featr, katolik, a nie kafolik) 3. e (w pozycji początkowej) — je: Jewropa, jewro 3. e (w pozycji początkowej) — e: Ewropa (gr. Europa), ewro
Maschinelle Übersetzung
Drezna, poprosiłam po angielsku o filiżankę herbaty, na co mi po niemiecku, poprawnie, z rozumieniem-nierozumieniem odpowiedziano: „Nicht tea [ti:] — tee [te:]”. Tylko jeden dźwięk sprawia, że to słowo jest angielskie albo niemieckie. I to właśnie za tym krótkim dźwiękiem (fizycy powiedzieliby: minimalnym ruchem powietrza, a fizjolodzy: pracą aparatu mowy) kryje się poczucie własnej Ojczyzny, której duchowym domem jest język, odmienny przede wszystkim od innego pod względem brzmieniowym. Dotyczy to przede wszystkim języków pokrewnych, bo dopiero brzmieniowa postać wyrazów o wspólnym znaczeniu czyni je odrębnymi bytami.
Białoruski filolog W. Rahojsza zauważył, że R. Łubkiwski, tłumacząc wiersz białoruskiej poetki Cjotki „Niebywałe czasy”, zmienił jedynie wymowę, ale nie leksykę, składnię ani rymy (zob. tabelę na s. 9 — Red.). Jeśli główna różnica między wszystkimi językami słowiańskimi tkwi w brzmieniowej postaci słów, to nie jesteśmy zupełnie zabezpieczeni przed językowymi komicznymi wpadkami: nazwę programu ukraińskiej grupy popowej „Okean Ełzy” – „Sosny” – w Rosji przeczytano jako „Sosni”, a nazwę lwowskiego sklepu „Edem” pewien przybyły Rosjanin nie zdołał przeczytać inaczej niż jako „jedjem”... Tymczasem małorosjanin Mina Mazało z tytułowej sztuki M. Kuliša nie mógł się nijak pozbyć jednego z fonetycznych znaków rozpoznawczych naszego języka – dźwięku [г]:
I pieśni ucichły, i śmiechu nie słychać,
I dzieci stały się staruszkami.
I wesołych nut muzykom brać wstyd,
Radosne struny porwali.
I farby artystów smutno rysują,
I jasne cienie umierają.
I wiersze poeci z żalem rymują,
I serca krwią spływają.
Plakat Oksany Wasjkiw
„To właśnie to „ge” jest moim wiecznym nieszczęściem. Przekleństwo, jakieś kainowe piętno, po którym będą mnie rozpoznawać nawet wtedy, gdy powiem nie czystą ruską, lecz niebiańską, anielską mową”.
Pokazowym przykładem różnic w wymowie był język cerkiewnosłowiański, który powstał z morawskiego dialektu bułgarskiego, lecz stawszy się językiem tekstów świętych, w różnych zakątkach słowiańskiego świata wymawiano go zgodnie z normami fonetycznymi języków rodzimych: ukraińskiego, rosyjskiego, białoruskiego, serbskiego. Dla przykładu: modlitwa „Panie, zmiłuj się!” brzmiała w wymowie ukraińskiej inaczej niż w rosyjskiej, podobnie jak wyznanie „Wierzę w jednego Boga Jezusa Chrystusa” wymawiano na różne sposoby w zależności od kraju, tak samo jak w innych przypadkach tego rodzaju. Jednak w 1686 roku zakazano odprawiania nabożeństw w języku ukraińskim i wprowadzono rosyjską wymowę tekstów cerkiewnosłowiańskich oraz obowiązek „czystego języka rosyjskiego” w Akademii Kijowskiej. Właśnie na ten czas przypada wypowiedź M. Łomonosowa (1746 r.) o fonetycznej odrębności naszego języka: „Ten dialekt jest bardzo podobny do naszego, jednak jego akcent, wymowa i końcówki wyrazów od sąsiedztwa z Polakami i od długotrwałego pobytu pod ich władzą bardzo się zmieniły, a mówiąc wprost, zepsuły się” [18, s. 62]. Nie będziemy komentować, „mówiąc wprost”, bezsensowności drugiej części twierdzenia Łomonosowa, jedynie zaznaczymy, że ukraińska wymowa od naj-
Pieśń ucichła, i radości nie widać,
I dzieci stały się staruszkami.
I wesołej nuty muzykom brać wstyd,
Radosne struny pozrywały.
I farby malarzy smutek malują,
I jasne cienie umierają.
I wiersze poeci z żalu rymują,
I krwią serca spływają.
dawnych ruskich czasów wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa i księgami cerkiewnymi, pisanymi językiem cerkiewnosłowiańskim w ukraińskiej adaptacji fonetycznej, przeniknął w głąb Rosji i mocno się tam utrzymał, wbrew wspomnianemu zakazowi, nie tylko w języku Cerkwi, lecz także inteligencji. Świadczą o tym cerkiewnosłowiańskie teksty języka literackiego rosyjskich staroobrzędowców z XVII–XVIII w. Według spostrzeżeń profesora O. Tkaczenki główne cechy tego systemu w porównaniu ze współczesnym językiem rosyjskim są następujące [39, s. 14]:
1. Twardość spółgłosek przed e: не, Христе (wołacz);
2. Zachowanie reduktorów (krótkich) ъ, ь: грехъ, днесь;
3. Brak przejścia e i o w pozycji akcentowanej: идетъ, идети;
4. Brak przejścia o w a lub jego skróconej wymowy (redukcji) w pozycji nieakcentowanej: воставъ, своихъ;
5. Frykatywna wymowa ґ we wszystkich przypadkach: долгъ, Господь, Бог;
6. Względna twardość щ, ч przed e: сущая, пачє.
Tak więc kijowska gwara z jej wiodącymi cechami fonetycznymi zajęła na długi czas (aż do połowy XIX w.) [11, s. 128] wiodące miejsce w stylu wysokim (liturgicznym) języka rosyjskiego, choć oczywiście w rosyjskim języku potocznym od dawna występowały właściwe mu cechy fonetyczne: zmiękczenie spółgłosek przed e, wybuchowe ґ (g), akanie itp. „Obok tego język rosyjski, kształtując się jako odrębny język, musiał na tej drodze przezwyciężać wpływ dawnokijowski, z istoty ukraiński”, który odbijał się w tekstach sakralnych, „gdzie do zachowania tradycyjnej wymowy zobowiązuje sam szacunek, poważanie tekstów jako duchowego dziedzictwa przekazanego przez przodków” [39, s. 14].
Oczywiście to właśnie brzmieniowe tło czyniło z tego duchowego dziedzictwa dobro czysto narodowe, ponieważ fonemy (typy dźwiękowe) w realizacji dźwiękowej pełnią funkcję wyznacznika narodowego. I choć, na przykład, po angielsku mówi się nie tylko w Anglii, lecz także w Irlandii, Kanadzie, USA, Republice Południowej Afryki, Australii, Nowej Zelandii, to właśnie w fonetyce użytkowników wszystkich tych krajów zaobserwowano najbardziej widoczne różnice. Każdy język „przywiązuje etnos do jego naturalnego otoczenia, do krajobrazu, do tego krewnego, rzeczowo oswojonego kosmosu, łącznie z roślinnością i zwierzyną, który stanowi nieorganiczne ciało narodu”, dlatego przenosząc się na inny teren, język „zmienia się, dostosowując się do nowych warunków przyrodniczych”.
Tak więc wyspiarskie, zwinięte „in”, charakterystyczne dla Starej Anglii (w fortecę, w kryjówkę), na amerykańskich przestrzeniach przekształca się w „on” (na dłoni). Mówiąc obrazowo, „tak toczy się po płaszczyźnie bilardowa kula, wszystko otwarte, jak na dłoni — nie w jajku, ...amerykański kosmos władczo dyktował językowi emigrantki swoje zasady postępowania” [7, s. 107]. I choć historyczną podstawę amerykańskiej odmiany języka angielskiego stanowi język południa Anglii z XVII–XVIII w., jej współczesna odmiana jest wynikiem dalszego samodzielnego rozwoju języka już na amerykańskich terenach.
Natomiast ukraińska fonetyka jest swoista nawet u mieszkańców wsi i miast, a dialektalne zróżnicowanie naszego języka to cała orkiestra fonemów (typów dźwiękowych), najbardziej nieoczekiwanie zabrzmiała w lokalnej mowie, co z pewnością jest uwarunkowane dawnymi procesami fonetyczno-historycznymi w grupach dialektalnych plemion protoukraińskich. Na podstawie fonetycznych dialek-
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
badań ontologicznych zaznaczmy, że w dziedzinie fonetyki gwary południowo-wschodnie i południowo-zachodnie mają wiele wspólnego i są przeciwstawione narzeczu północnemu [15, s. 34—44]. Zatem tereny geograficzne są jak najściślej powiązane z tłem dźwiękowym języka, i to nawet w taki sposób, że je kształtują. Według doniesień litewskich uczonych-geofizyków, sporządzona mapa pól elektromagnetycznych na terytorium republiki pokryła się z mapą dialektów litewskich z dokładnością do 1 km [7, s. 107]. Czyli każdy teren, gdzie zamieszkuje rdzenny, historyczny etnos, posiada własną energetykę, którą promieniuje Ziemia. I właśnie ta energetyka przez tysiąclecia kształtuje mentalność i język rdzennej ludności. Wobec tego inny język — inna mentalność [17, s. 145]. Najmniejsze przesunięcia fonetyczne to największe zmiany w umownym rdzeniu. Bo fonetyka to podstawa każdego systemu językowego: „pomimo możliwości poszczególnych interwencji fonologicznych, które mogą wpłynąć na charakter bazy artykulacyjnej, — język na jakiekolwiek zmiany reaguje bardzo ciężko” [44, s. 137]. I wiadomo dlaczego: za fonetyczną osobliwością kryje się ontologiczna, czyli bytowa natura samego języka. Dźwięki to mnogość treści, znanych tylko danemu językowi. Według wybitnego lingwisty-filozofa W. von Humboldta, dźwięk swoją indywidualną jakością wskazuje na jakość przedmiotu [51, s. 79]. Dlatego zniekształcenie dźwiękowe to głębokie przesunięcia w strukturze językowej. Język, nie bez względu na jego formę dźwiękową, szwajcarski językoznawca F. de Saussure porównał do symfonii, której rzeczywistość nie zależy od sposobu wykonania. Czyli błędy, które popełniają muzycy (dosłownie — to my, mówiący) nie szkodzą tej rzeczywistości. Bo ona po prostu jest. Ona jest samowystarczalna. Taka metafora jest bardzo wyrazista, ale niestety bezużyteczna. Symfonia to święto. Do jej wykonania zawsze szuka się wprawnych muzyków, a nawet wirtuozów. A język jest wszechobecny: wszystko w nim, i on we wszystkim. On jest czasem świata: w nim przeszłość, teraźniejszość, przyszłość. Oto tylko wykonawcy języka są tacy, jakie jest ich rozumienie języka, i najczęściej to rozumienie nie odpowiada naturze języka, — bo jest ono jedynie komunikacyjno-konsumpcyjne lub instrumentalne. A słowo „w swojej istocie nie jest bynajmniej dźwiękowym, a czymś bezcielesnym, utworzonym nie przez materialną substancję, a wyłącznie przez różnice, które oddzielają jego obraz akustyczny od wszystkich innych” [35, s. 151]. Różnica językowa jest przede wszystkim dźwiękowa, pomimo, wydawałoby się, uniwersalnego aspektu akustyczno-fizjologicznego dźwięku. Różnice dźwiękowe czynią nas innymi wśród użytkowników obcych języków i innymi czynią słowa wewnątrz naszego własnego języka. Zatem inność to właśnie istota. Właśnie ona jest utrwalona w normie językowej, która określa model zachowania każdego mówiącego, tak jak, nawiasem mówiąc, model zachowania obywatela określa konstytucja czy model zachowania człowieka — moralność. Ciąg dalszy nastąpi. Literatura 1. Kostenko Lina. Aura humanistyczna narodu albo defekt głównego zwierciadła. — Kijów, 1999. 2. Masenko Łarysa. Język i społeczeństwo. Wymiar postkolonialny. — Kijów, 2004. 3. Pyłynśkyj M. M. Norma językowa i styl. — Kijów, 1976. 4. Farion Iryna. Ortografia — gorset języka? (Ukraińska ortografia jako wybór kulturowo-polityczny). — Lwów, 2006. 5. Jaworska H. M. Lingwistyka preskryptywna jako dyskurs. Język. Kultura. Władza. — Kijów, 2000.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
następcy, krzyczą o jakiejś pamięci!.. A gdzież ta pamięć o milionach istnień, zamordowanych przez komunistyczny terror? Dlaczego ci idole, wtedy żywi postyszewowie, kosiorowie, petrowscy, cały zastęp wiernych leninowców, mając nieograniczoną władzę, nie pomogli tym milionom przeżyć?! Nie uratowali ich... Dlatego, że to zbrodnia całego systemu, tej ideologii! I to, że ludzie nie byli potrzebni systemowi — to fakt. Tak było i z tragedią czarnobylską, kiedy przed ludźmi ukryto prawdę, zmuszono ich do przejścia pod radionuklidowym deszczem przez Chreszczatyk, skazując jeszcze żywych na powolne wymieranie od chorób onkologicznych. To realny stosunek komunistycznego systemu do swojego obywatela, którym nigdy nikt się nie interesował i nie przejmował. I była to zbrodnia z tego samego szeregu, co Hołodomor. Następnego dnia idę jeszcze do pomnika S. Kosiora. Popiersie zdemontowano w nocy, przy postumencie pusto: ani komunistów, ani ich „łez”. Żadnych pikiet. W dzień zrobili sobie PR z flagami — i poszli precz. Tak oto, rozmyślając, zatrzymuję się na skrzyżowaniu Instytuckiej i Lipskiej, gdzie stoi pomnik D. Manuilskiego. A przy Bibliotece Parlamentarnej na postumencie — półpostać H. Petrowskiego (w latach 1920—1938 członek Biura Politycznego KC KP(b) Ukrainy). Na placu przy stacji metra „Łybidska” — pomnik czekistów: prostokątna pionowa stela z czerwonego granitu, na której wykuto twarze bojowników-czekistów, którzy walczyli o ustanowienie władzy radzieckiej. Na pomniku napis: „Mężnym czekistom, bojownikom rewolucji...”. A w górze, nad nim, wielkimi czerwonymi literami: „KACI UKRAINY”. Jako bezpośrednich wykonawców ludobójstwa narodu ukraińskiego zidentyfikowała ich miejska organizacja Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów. Na ulicach Kijowa — aż osiem pomników W. Lenina, a dziewiąty — na bulwarze Szewczenki niby spogląda w okna kijowian... Wydaje się, że głosami zamordowanych przez Hołodomor przemawia do nich nawet bruk: „Stoicie na naszych łzach, krwi i kościach!.. Żeby się wywyższyć, powstać w granicie — odebraliście życie milionom...”. Mówią, że we Francji pomników się nie niszczy, bo budował je naród. U nas — najeźdźcom i katom narodu ukraińskiego — te pomniki budowała kompartia, jej KC — kosztem budżetu państwowego, zamiast dać ludziom, którzy mieszkali w ciemnych i wilgotnych piwnicach albo tłoczyli się po pięć—osiem rodzin w mieszkaniach komunalnych, normalne mieszkanie czy zbudować nową szkołę. Więc niby z humorem zagląda w okna kijowian marmurowy monument Iljiczowi: „Czyżbyście nie mieli dość własnych bohaterów-męczenników, którzy oddali życie za niepodległe państwo ukraińskie?!”. Tak, czas już uprzątnąć wszystkie kamienne bryły-potwory i zadbać o narodową historyczną heroiczną pamięć narodu, jeśli chcemy rozbudować silną, kwitnącą Ukrainę.
Maschinelle Übersetzung
Swiatosław MIZERNIUK Zdjęcia autora Coż ukrywała komunistyczna ideologia i propaganda, jeśli nieustannie ogłupiała psychikę jeszcze od przedszkola — „wychowywała” potrzebny „światopogląd”. Zmuszała dzieci i młodzież — począwszy od październikowców aż po komsomolców — do zorganizowanego składania kwiatów pod pomnikami, czytania wierszy radzieckich poetów o partii, szczęśliwym dzieciństwie i świetlanej przyszłości: żeby słowa brzmiały patetycznie, przesiąknięte miłością do kraju rad, wdzięcznością dla tych „bohaterów”, którzy stoją na postumentach. To ogłupianie działo się z pokolenia na pokolenie — natarczywie, gwałtownie — przez całe 70 lat! Spróbuj tylko nie przyjść na wiec! A kiedy pękł totalitarny system i otworzyły się specjalne archiwa, do których nikt wcześniej nie miał dostępu, wreszcie miliony współczesnych Ukraińców poznały tę straszną prawdę: kto jest kim. Potwierdziły ją niezaprzeczalne fakty i dokumenty — świadectwa dwustu tysięcy ludzi oraz nazwiska milionów zgasłych istnień, które wymorzono głodem na ojczystej ziemi. Dokonano zbrodni na skalę światową! Coż jest ukryte pod granitem pomników, hełmami na głowach tych postaci, w ich obojętnych, zimnych, martwych i surowych spojrzeniach? Jaką nieludzką — potworną i cyniczną — musiała być władza, by zmuszać ludzi do niesienia kwiatów, kłaniania się obliczom granitowych bałwanów, którzy za życia jednym pociągnięciem pióra skazywali miliony na śmierć głodową! Diabelska maszyna komunistycznego reżimu nie oszczędzała ani dzieci, ani kobiet, ani starców, wypalała ich dusze, wdeptywała w ziemię i martwych, i tych, którzy jeszcze oddychali!.. Tak wykoosić ludzkie życia mogła tylko dżuma średniowiecza... Ale żeby w XX wieku! Nawet najdzikszym barbarzyńcom takie coś byłoby nie w smak. To uczyniła garstka „wodzów” i „wódzików” komuno-radzieckiego reżimu: inspiratorzy bolszewickiej ideologii i leninowskiego terroru, którzy byli bezpośrednimi wykonawcami represji oraz sztucznego Hołodomoru-ludobójstwa, a teraz uwiecznieni w marmurze, granicie, brązie i gipsie w całej Ukrainie. Jak może czuć się ukraiński obywatel, posiadający ludzką godność, kiedy obecnie, w 75. rocznicę tego strasznego Hołodomoru na Ukrainie, obok znaków pamięci czczących ofiary lat 1932—1933, tu i ówdzie straszą pomniki tych nieludzi, do tej pory nieutylizowane?! Dlatego uzasadniona jest decyzja Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy z dnia 31 października 2008 roku „O zabytkach wpisanych do rejestru zgodnie z ustawodawstwem Ukraińskiej SRR, które nie podlegają wpisaniu do Państwowego rejestru nieruchomych zabytków Ukrainy” oraz wniosek Instytutu Historii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w sprawie demontażu w Kijowie monumentów działaczy epoki radzieckiej, zamieszanych
Maschinelle Übersetzung
Osiemnasty rok niepodległości Ukrainy na ulicach i placach, w skwerach — i nie tylko w stolicy, lecz niemal we wszystkich obwodowych ośrodkach, rejonach, miastach i miasteczkach, we wsiach — wciąż stoją w brązie, marmurze i granicie pomniki jako symbole-idole sowieckiej władzy. Wydano ogromne środki budżetowe, zasoby ludzkie i pracę na ich tworzenie i ustawianie. Kim właściwie byli ci ludzie? W sensie artystycznym pomniki nie odsłaniają dusz komunistycznych działaczy partyjnych. I nikt nigdy nie zastanawiał się, jaka była ta dusza i czy w ogóle była u tego czy innego funkcjonariusza partyjnego?! Idąc Kijowem na spotkanie z pomnikami, rozmyślałem nad ogólnoludzkim problemem moralności i godności.
do represji i Hołodomoru-ludobójstwa narodu ukraińskiego. Na ulicach Kijowa spotykam się z tym szarym, zimnym koszmarem — odbiciem minionej barbarzyńskiej epoki radzieckiej: mnogością pomników W. Lenina, czekistów, H. Pietrowskiego, W. Czubara, D. Manujilskiego, N. Krupskiej, bohaterów wielkiego października, S. Kosiora... W 1970 roku w skwerze na rogu ulic Artioma i Hłybocyckiej ustawiono pomnik-popiersie S. Kosiora na granitowym cokole. Jak podaje encyklopedyczny słownik czasów radzieckich, S. Kosior od 1929 roku zajmował się planowaniem rozwoju przemysłowego Kijowa. Tymczasem, pracując dziesięć lat (1928—1938) jako sekretarz generalny KC KP(b)U, wchodził w republikańskie jądro organizatorów Hołodomoru i zapewniał jego przeprowadzenie na wszystkich szczeblach. Informacje z archiwów, które starannie ukrywano, odsłaniają zbrodnię Kremla przeciwko narodowi ukraińskiemu, Hołodomor zorganizowany przez bolszewików, zadanie celowego ciosu w chłopstwo Ukrainy. „Eсли не возьмёмся теперь же за выправление положения на Украине, Украину можем потерять...” — pisał J. Stalin do Łazarza Kaganowicza. A przewodniczący rządu ZSRR W. Mołotow twierdził: „...będzie chleb — będzie władza radziecka. Nie będzie chleba — władza radziecka zginie”. I dalej: „...reakcyjny ukraiński chłop” chleba dobrowolnie nie odda, musimy mu go zabrać”. Jako środek zniszczenia społeczno-gospodarczej bazy idei narodowej — ukraińskiego chłopstwa — J. Stalin i jego współpracownicy stworzyli i wykorzystali Hołodomor 1932—1933 lat. 18 listopada 1932 r. Biuro Polityczne KC KP(b)U nakazało przewodniczącemu OGPU Salomonowi Redensowi i Stanisławowi Kosiorowi opracować plan likwidacji „kułackich” i „kontrrewolucyjnych” gniazd, co faktycznie oznaczało zniszczenie ukraińskich chłopów-właścicieli (Jarosław Fajzulin, „Prawda o zbrodni Kremla”, Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej). W styczniu 1933 roku drugim sekretarzem KC KP(b)U i sekretarzem charkowskiego (stołecznego) obkomu partii został wysłannik J. Stalina P. Postyszew, który pozostawał sekretarzem KC WKP(b) i członkiem Biura Politycznego KC. A sekretarzem generalnym KC KP(b)U był S. Kosior. Kampanią represji wobec tych komunistów, którzy nie mieli sił zostać katami własnego narodu, kierował P. Postyszew. Począwszy od 1933 r. z KP(b)U wykluczono 100 tysięcy osób. Rozstrzelano je lub wysłano na zesłanie. KC KP(b)U, RKL USRR, dziesiątki tysięcy miejscowych kierowników partyjnych i radzieckich, sąd i prokuratura, organy OGPU działały na terytorium Ukrainy przeciwko własnemu narodowi tak, jak rzadko pozwalali sobie najeźdźcy w okupowanym kraju. Sztucznie stworzony przez stalinowskie kierownictwo Hołodomor był jedną z najstraszniejszych tragedii narodu ukraińskiego w ostatnich kilku stuleciach. Codziennie od głodu ginęły dziesiątki tysięcy chłopów. I to wprost na drogach. Odizolowanym od świata wyjechać ze wsi, by uciec od nieszczęścia i jakoś przeżyć samemu lub choćby dzieciom, było niemożliwe! Represyjne paramilitarne oddziały zawracały wyczerpanych uciekinierów z powrotem, jakby przybijały ich do ziemi... Tak działała kremlowska klika wraz ze swoimi satrapami, stawiając wszędzie na Ukrainie jeszcze milicyjne kordony. Ratunku nie było: z jednej strony głodna męczeńska śmierć zaglądała w oczy, z drugiej — złowieszczy system represji żywcem miażdżył i dobijał. Jego najważniejszym jądrem, organizatorami tych okropności, byli P. Postyszew, S. Kosior, W. Czubar, H. Pietrowski i inni. W pierwszej połowie 1932 roku S. Kosior świadomie przemilczał masowy charakter głodu, unikał gniewu Stalina, balansując między Biurem Politycznym KC WKP(b) a partyjnymi niższymi szczeblami na Ukrainie, a w drugiej połowie 1932 roku brał bezpośredni udział w organizacji i wspieraniu Hołodomoru. Znając prawdziwe przyczyny głodu na Ukrainie, Kosior cynicznie i bezczelnie wyjaśniał, że doprowadziły do niego „złe gospodarowanie i niedopuszczalny stosunek do dobra społecznego — kradzież i marnotrawstwo chleba”. A w lipcu 1932 r. na III Ogólnoukraińskiej konferencji KP(b)U aktywnie poparł żądanie L. Kaganowicza i W. Mołotowa, by w pełni wykonać znacznie zawyżone plany dostaw zboża na Ukrainie. Z jego inicjatywy utworzono fundusze kołchozowe (uchwała KC KP(b)U z 18 listopada 1932 r.). Na początku 1933 r. te fundusze (wraz z nasiennymi), zgodnie z dyrektywą J. Stalina i W. Mołotowa oraz przy bezpośrednim poparciu Kosiora, zostały odebrane jako zaliczenie wykonania planu zaopatrzenia w zboże, co stało się jedną z głównych przyczyn Hołodomoru 1932—1933 rr. na Ukrainie. S. Kosior — organizator sztucznego Hołodomoru 1932—1933 rr. na Ukrainie i wykonawca polityki fizycznego i duchowego ludobójstwa narodu ukraińskiego, likwidacji „ukrainizacji” i prowadzenia polityki rusyfikacji, rozwijania antyukraińskiego terroru, fabrykowania licznych procesów politycznych i masowego niszczenia inteligencji narodowej. Ci „wodzowie” i „wodzikowie” byli zbrodniarzami i nikczemnikami wraz ze swoją partią, a ponadto — zwolennikami bandyckiej ideologii. Z nimi związany jest także rozbój Murawjowa: bandy, które przyszły na Ukrainę, rozstrzeliwały w Kijowie wszystkich bez wyjątku... Zatem „wodzowie” nie tylko przyłożyli czarną rękę do zniszczenia narodu ukraińskiego, lecz także, stale wyznając komunistyczno-bolszewicką ideologię, ponoszą moralną odpowiedzialność przed pamięcią ludzi. Obecnie młode pokolenie o nich nie wie i nie pamięta: stoją na cokołach jak kukły! Ich pomniki są zaniedbane, zakurzone: nikt nie wziął szmatki i nie umył. Wszystko się rozsypuje, pokrywa się pęknięciami. Nikomu nie są potrzebne, a komuniści, nosiciele tej ideologii i jej prak-
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
pamiętała od dzieciństwa wyuczone przez wszystkich z czytanki: majestatyczny Dniepr, majestatyczny Kijów! Czernowiecki handluje Kijowem z jego tysiącletnią kulturą. Działkę przy ulicy Instytutskiej, 3 próbuje się bezczelnie przepisać przez spółkę „Istorija mista” – choćby odrobinę – na prywatne rachunki bankowe… Kręci się i wiruje handlarsko-czernowieckie cyrkowe koło, które przynosi jemu i jego karierowiczowskiej służbie bajeczne zyski… A co w tym wyjątkowym przypadku robi wysoka państwowa władza wykonawcza? Milczą bogowie na Olimpie, ze zdumienia wytrzeszczyła oczy służba: dziwo na świecie, nie ma władzy, czegoś takiego nawet Mikołajowi Gogolowi się nie śniło, bo czasy rewizorów minęły, rewizorzy na Ukrainie wyginęli, rewizorów już nikt wreszcie (na górze, w wyższych sferach) się nie boi. …Przyśniło się spokojnie!w! ciepłą noc Leonidowi Czernowieckiemu: trzeba sprzedać kolekcję Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy. Sprzedać ją warto, przyśniło się, bankowi „Praveksbank”, kierowanemu przez niego przez lata. Aż się spocił, sercowy, a obudził się – błysnęło: „a czemu by nie? Sprzedaliśmy działkę – sprzedamy całą kolekcję…” Czernowieccy i ich pobratymcy panoszą się, mając kulturę za nic. Przypominamy: zwrócone na Ukrainę freski Soboru Michajłowskiego leżały zapakowane i przez kilka lat czekały, aż miejski głowa łaskawie „poświęci” ich przyjęcie. Od czasów Adama Kisila, przez Fundukleja i dalej do Dawydowa – takiej zdziczałej władzy miejskiej w Kijowie nie było. Nie dziwcie się sami sobie, panie Czernowiecki, niszczcie nasze (nie wasze!) Narodowe Muzeum Sztuki Ukrainy! Wasza – jak na razie – jest z wierzchu! Wasz – długo-żurawski – bas… Agresywno-drapieżna wszelkabudowa Kijowa na początku XXI wieku, zainicjowana przez Omelczenkę i Czernowieckiego, postawiła kulturalne życie stolicy Ukrainy nad przepaścią katastrofy. Potomkowie nie wybaczą nam, zbankrutowanym, zmankurtowanym, lękliwym, że nie stanęliśmy dumnie i twardo na ziemi ojczystej, lecz w uniżeniu zginaliśmy grzbiet przed bluźniercami we własnym państwie. Omelczenkowie-czernowieccy przyszli i odejdą, jak pył przydrożny – historia, czas, przyszłość nie wybaczą im okaleczonych pokoleń za wilcze instynkty! Ale nie śpijmy – uderzmy we wszystkie ławrsko-michajłowskie dzwony: dość, panowie handlarze! Waszych zamachów na tysiącletnią historię Kijowa kijowianie i Ukraińcy wam nie zapomną i nie wybaczą. Nigdy! Bądźcie gotowi odpowiedzieć w pełni. Już jutro. Już dziś.
Maschinelle Übersetzung
Oleksandr FEDORUK, członek rzeczywisty Akademii Sztuk Ukrainy, profesor NAOMA. Wydaje mi się, że za ćwierć wieku w Kijowie znikną drzewa, nie będzie parków i stref wypoczynku, a wodę z wodociągów będą oszczędnie wydzielać skąpymi porcjami w ciągu, być może, jednej-dwóch godzin na dobę. Przyczyną ekologicznej klęski stanie się drapieżnie niedbałe gospodarowanie kierowników współczesnego Kijowa. I nasi potomkowie powrócą myślami do Kijowa Włodzimierzowego i powiedzą z goryczą: „Jacyż oni w swoim czasie byli nierozważni, niegospodarni”. Mylił się liryk-romantyk Wołodymyr Sosiura, pisząc: „Nam zazdrościć będą potomkowie”. Bardziej przekonujący był Taras Szewczenko, prorokując: „Niech widzą synowie i wnuki, że ojcowie ich się mylili”. Bezdumna, hazardowa, nastawiona na zysk, skandaliczna zabudowa obecnego Kijowa, która doprowadziła do nieukrywanej, na poziomie drapieżnych instynktów walki o ziemię, dzisiejszy barbarzyński podział łupów — wszystko to jest skutkiem rozpasanej zaborczej polityki przewodniczącego Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej: wczorajszego Oleksandra Omelczenki, dzisiejszego Leonida Czernoweckiego wraz z jego poplecznikami: basami, dowhymi, żurawskimi, kilczyckimi. Oni nie mają ani krzty kultury, ani sumienia, bo w głowie im tylko jedno: „money forever!”, rakietersko-rejderskie najazdy na parki, skwery, na naddnieprzańskie urwiska, na centralne place, szpitale, na ziemie znanego na całym świecie skansenu w Pyrohiwie, bezduszne, wykraczające poza zdrowy rozsądek plany i perspektywy zabudowy na Mogile Askolda — wbrew chrześcijańskim wartościom moralnym i szacunkowi do przodków oraz ich pochówków. Dodajmy do tego jeszcze uparcie-tępe zamachy na integralność terytorialną Szpitala Ołeksandriwskiego (Październikowego). Tę listę „dokonań” obecnej i poprzedniej kijowskiej (stołecznej!) władzy miejskiej można mnożyć i nie będzie końca, tak jak nie będzie końca dzisiejszym płaczom kibiców-patriotów rodzinnego miasta: „Co za plaga na nasze głowy? Skąd te huny jak kruki zleciały się, by psuć piękno miasta?”. Ile huny zechcą, tyle będą, i nikt z nich nie zastanowi się: w Kijowie jest mało placów zabaw, brakuje przedszkoli, szkół, ośrodków sportowych, nie wystarcza szpitali, sklepów spożywczych, jadłodajni z umiarkowanymi cenami. Od Chreszczatyku do Placu Lwowskiego — ani jednego sklepu spożywczego! U kijowskich bonzów zniknęła pod nasypanym dla nowych placów budowy piaskiem elementarna troska o rozwój społeczny stolicy! Kijów jest upokorzony i znieważony, moralność w nim spadła do krytycznej granicy, nikt nie dba o dzieci, młode pokolenie: rozpleniły się we wszystkich kwartałach miasta — jak grzyby-trujaki — kasyna-meliny, „salony” z automatami do gier, centra z czerwonymi latarniami, erotycznymi show. Kijów zamieniono w unikalną gorzelnię-browar, gdzie na każdym kroku: na chodnikach, ulicach, pod brezentem w anty-sanitarnych „budach” — rozlewają alkohol, gdzie brawura z butelką alkoholu, piwa w ręku nabrała groźnego charakteru. Podwójne zagrożenie tkwi w tym, że „marsz upojonego młodzieńczeństwa na terenach stolicy” otwarcie wspierają biznesmeni nieuczciwie-hazardowego stylu życia, którzy mają wsparcie obecnej władzy i, być może, dzielą się z nią nielegalnymi zyskami. Rozkradają tymczasem ziemię w stołecznym grodzie Kijowie; nie zgadniecie, ile restauracji, kasyn, nieopodatkowanych melin na nas czeka! Biada, biada… Pisano tęsknie nie raz: Kijów jest zhańbiony, poniżony w kulturze! Od kiedy? Nie od pioniera, „wzorowego studenta” Leonida Czernoweckiego to diabelskie widowisko się zaczęło. Poprzednikiem na stanowisku mera Kijowa był półwykształcony-półinteligentny, często brutalny Oleksandr Omelczenko, i w owe jego smutne rządy rozpoczął się totalny atak na kulturę. To on, mer O. O., lekkim pociągnięciem złotego pióra rozpędził precz wszystkie księgarnie artystyczne, muzyczne z centrum miasta, to on zamierzył się na majątek związków twórczych, to on drugim pociągnięciem za zgodą ówczesnych jego basów, przy wsparciu bardzo poważnych finansowo-politycznych „autorytetów” położył krzywe oko na budynek byłego pawilonu wystawowego Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy przy Instytuckiej 3. Potomkowie będą pamiętać: to on rozpasł budowlaną histerię. San Sanyczu, to z waszego polecenia nie doszło w stolicy do otwarcia sali wystawowej, którą, zgodnie z projektami, przewidywano zrekonstruować dla ekspozycji dzieł sztuki ukraińskiej XX wieku Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy. To wy, San Sanyczu, faktycznie zrujnowaliście Muzeum Historii Kijowa, przekazując pomieszczenia władzy sądowniczej. I to z waszej winy Muzeum Historii Kijowa oddano do przytułku do Ukraińskiego Domu… a po roku czy dwóch z funduszy tego samego Domu, który jest ukraińskim, zniknęły (je, widocznie, wcześniej rozkradziono!) 114 obrazów i ikon, które należały do Muzeum Historii Kijowa. Nie mam wątpliwości, San Sanyczu, że jesteście pośrednio zamieszani i w tę stratę, i we wszystkie inne historyczno-kulturowe straty, których doznała stołeczna ukraińska kultura. Posłuchajcie mnie jako kijowskiego wyborcy: kiedy znów będziecie pretendować do przytulnego fotela, nie ograniczajcie się cukierkami, które rozdawaliście w Domu Oficerów. Poproście Leonida Czernoweckiego o kaszę gryczaną i olej… dla biednych emerytów. Bo płacze przez was kultura, San Sanyczu, znakomita postaci bezkultury! Kijów za czasów „wzorowego ucznia” w uczelni wyższej Leonida Czernoweckiego jest forsownie i skutecznie przekształcany w post-internacjonalny krążownik sekciarskiej kosmicznej bezduszności, gdzie znieważono pamięć o dziedzictwie narodowym św. Włodzimierza i pamięć o naszych pracowitych dziadach-pradziadach. Wreszcie o światłych umysłach ukraińskiej kultury, ten Kijów, który oddają na pastwę poganom, który powściągliwie protestuje przeciwko samowoli allelujczyków. Ruiny budowli przy Instytuckiej 3
— basów-długich-żurawskich. Czego nie uczynili barbarzyńcy, to zrobili dzisiejsi Hunowie na czele z różnoimiennymi łotrami, których imiona niepokorni śmiałkowie każdej nocy „oświetlają” farbą na kijowskich brukach! Państwo to duch narodu, jedność i potęga narodu. A gdzie w Kijowie ten duch narodu, siła, śmiałość i jedność, braterstwo narodu, kiedy wycieńczone i głodne babcie oraz dziadków wspomina się tylko podczas obłąkanych kupieckich wyborów politycznych i wątpliwych „gryczanych” agitacji, kupując ich tanio za funt kaszy czy butelkę oleju? Gdzie one są, te cnoty, kiedy znieważono, przekreślono, zdewaluowano i wreszcie zniszczono elementarne zasady obywatelskiego zachowania w obliczu potrzeby konsolidacji przed postępem obcości i jej klanowo-korporacyjnych drapieżnych nawet nie instynktów, a otwartych grabieży, które przyjmując, połykamy, swoją wasalną milczącością wspieramy z pokornie schylonymi ukraińskimi czubami? Kijów czasów Czernowieckiego doprowadzony jest do rozpaczy, bo kulturę w mieście zamieniono w potwora, który stoi w poprzek biznesowych dróg. Kijów woła zgliszczami pracowni artystycznych na Andrijewskim Uzwozie i przeklętymi rajdami na instytucje kultury, krzyczy wygnaniem księgarni (ile wysiłku wkłada znana kijowianom „Siajwo”, by obronić swoje terytorium i naszą godność!), zakusami „money” na pomieszczenia akademickich instytucji naukowych, na terytorium Muzeum Architektury Ludowej i Życia (czyżby, nie daj Boże, nie weszli z najeźdźcami w zmowę działacze z Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, „rozgrabiając” świętą ziemię?). …Nie w dzień, a potajemnie w tegoroczną sierpniową noc basy-długie-czernowieckie rozpoczęły zburzenie pawilonu wystawowego przy Instytuckiej 3, ignorując ukazy prezydentów Ukrainy (Ł. Kuczmy i W. Juszczenki), zgodnie z którymi pomieszczenie Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy przechodziło na własność Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy. Ale jeszcze w zeszłym roku we wrześniu przebiegły kijowski dobroczyńca-„gryczany siewca” Czernowiecki podpisał pismo-decyzję o zburzeniu budowli przy ul. Instytuckiej 3, która faktycznie, podkreślamy, należała do Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy. Dał pozwolenie na ruinę firmie o wielomównej nazwie „Historia miasta”. Taka sobie tragikomisteryjna „historia miasta” — bajeczka o drapieżnym Wilku i Czerwonym Kapturku, gdzie drapieżny wilk to całkowity marsjanin… I były mer Omelczenko, i obecny Czernowiecki warci są siebie nawzajem: ukraińską kulturę traktują z buta — obaj — z powodów zapadłej ignorancji. To, co zaplanował poprzednik, wykonał następca — mimo że istnieje szereg dokumentów rządowych o rekonstrukcji budynku przy ul. Instytuckiej 3: rozszerzyć powierzchnie wystawowe Narodowego Muzeum Sztuki, aby stworzyć ekspozycję ukraińskiej sztuki XX wieku. Zignorowano decyzje rządowe, znieważono ukazy prezydentów Ukrainy, zdeptano opinię publiczną kijowian — stołecznego miasta europejskiego kraju. Uświęcono — przykro! — granice tępogłowych o panaceum restauracyjnego typu budynków ludzkiej demoralizacji z kupieckimi saunami i upokarzająco-mieszczańskimi poziomami genealogicznego kupieckiego plebeizmu, zignorowano idee centrów Pompidou, warszawskich bibliotek narodowych czy monachijskich zrekonstruowanych pinakotek… Z kim i o czym rozmawiać: z Kilczycką o jej nowoczesnej kuchni czy diamentach byłej znakomitej persony, która nie za-
Maschinelle Übersetzung
Gabriela ŠUTJAKOWA, doktor nauk biologicznych, m. Bratysława, Słowacja
W obecnym maju, po siedmiu latach przerwy, ponownie przebywałam w Kijowie. Bardzo się cieszyłam i przygotowywałam do tego spotkania. W latach 1956–61 wielu nas, studentów zagranicznych, studiowało na Kijowskim Państwowym Uniwersytecie im. Tarasa Szewczenki. W 2001 roku odwiedziłam Kijów z prywatną wizytą. W tym roku też przyjechałam. Zazwyczaj do Ukrainy dojeżdżałam samolotem, ale tym razem postanowiłam jechać pociągiem, ponieważ bardzo chciałam przyjrzeć się niepodległej Ukrainie, spotkać się z ludźmi i porozmawiać z nimi. Dzisiejszy Kijów to piękne europejskie miasto. Ale od razu boleśnie uderzyła mnie chaotyczna i bezdarna, jak na te pięć lat, zabudowa historycznej części stolicy Ukrainy. Widzę w tym otwarty brak szacunku władz dla własnej historii i jej twórców. Tak, na Placu Sofijskim, naprzeciwko tysiącletniej świątyni — soboru, pnie się w górę pseudonowoczesny, wulgarny budynek hotelu, który budzi odrazę i oburzenie. Z niższych części dawnego Kijowa, zwłaszcza z Placu Niepodległości, Sofii już nie zobaczysz! Staje się oczywiste, że władze Kijowa na pierwszym miejscu stawiają biznes, osobistą korzyść, a nie historię i kulturę. Na niepowtarzalnie urokliwych zboczach Dniepru, obok Mogiły Askolda, buduje się groźny wieżowiec, mimo że kijowska społeczność protestuje. Ale nikt na to nie zwraca uwagi. O, święty mądry książę Jarosławie, święta Zofio, wasi potomkowie zasłaniają was ze wszystkich stron! Na jednej z najstarszych ulic Kijowa, Andrijiwskim Uzwozie, zamiast odrestaurować oryginalne, starożytne domki — zabytki przeszłości — buduje się obrzydliwe budowle w rodzaju podobnej do reaktora czarnobylskiego, stojącego obok muzeum M. Bułhakowa. Oburza bezczynność miejskiej rady. A może to celowe lekceważenie niepowtarzalnie pięknego oblicza złotoglawego Kijowa? Rzeczywiście, wszystko to nie inaczej jak zbrodnię trzeba nazwać. W mieście przebywałam w czasie, gdy trwała w pełni kampania wyborcza na stanowisko mera. Kijów był zasypany ulotkami, plakatami agitacyjnymi, „ozdobiony” licznymi billboardami. Z samochodów agitacyjnych dziką muzyką ogłuszano przechodniów. Wrażenie przygnębiające. Nie poznawałam: czy to ten kulturalny, czysty, czarujący Kijów, w którym uczyliśmy się w latach sześćdziesiątych? Trochę dalej od centrum — sterty śmieci, straszliwy brud na przystankach komunikacji. Tyle brudu nie widziałam ani razu, przyjeżdżając na Ukrainę w poprzednich latach. Najwyraźniej u was znów nastała epoka bezkulturowości i ruiny. I nic dziwnego, bo z centrum waszej stolicy zniknęły wszystkie księgarnie, pozamykano liczne biblioteki, pracownie artystyczne, muzea.
Maschinelle Übersetzung
Nadia KYRIAN. W tym roku podsumowanie konkursu odbywało się niedługo przed obchodami tragicznej daty — 75. rocznicy Hołodomoru. I dzieci nie mogły pominąć tego tematu. Najlepiej udało się napisać o tym Esfir Sołosie, uczennicy 8 klasy Romenieńskiej Szkoły Ogólnokształcącej z internatem I—III stopnia dla dzieci osieroconych i dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej, w obwodzie sumskim. Esfir zasłużenie zdobyła pierwsze miejsce w nominacji „Poezja” w kategorii wiekowej 15—18 lat. Oto fragmenty z jej dorobku: BO SUMIENIE I PAMIĘĆ — SĄ JEDNYM! Niech gwar, jak jęk, rozbrzmiewa wokoło, Symfonia-requiem liczy lata. A my pamiętamy poległych. I w szkole Ciężkie przewrócimy znów strony… Dawno już deszczami kości obmyte, Wzdycha w polu topola pochylona. Lecz płacze i dotąd zasmucone żyto, Gdzie wiatrem usypana jęczy Mogiła… I tam, gdzie pszenica jaśnieje gęsta, Gdzie płacze samotność głucha i niema, Proszę, nie mijajcie owego Krzyża, Co Wszechświat skrzydłami obejmuje. I bądźcie wszyscy razem, jak trzeba, jak jest W naszej wielkiej rodzinie. Studiujcie, studiujcie przeszłość swoją, Bo Sumienie i Pamięć — są jednym! Z WSPOMNIEŃ MOICH ZIOMKÓW Z niepokojem oglądając się, spojrzenia chowaliśmy. Spękana ziemia i wyblakłe piaski… Nigdzie już nawet chwastu. Już powyrywali. A my zbieraliśmy w polu ostatnie kłosy. Zbieraliśmy tak powoli, jak wosk na słońcu więdnie. I dotąd pamiętam pracę niełatwą. W rękach one ziemią i trochę miodem pachniały. Ja bym pomnik postawiła z żytniego kłosa. W dziecięcych wierszach — Wszechświat. Uczniowie piszą o rodzinnej wsi czy mieście, o mamie i tacie, dziadku i babci, przyjaciołach, szkole, przyjaźni, miłości, dziecięcych świętach, ulubionych zabawkach, roślinach, domowych ulubieńcach i tym podobne. I o wszystkim — szczerze, ciepło, tworząc niepowtarzalne obrazy. Jedna z najpopularniejszych — temat języka ojczystego. Oto jak odczuwa język uczennica czwartej klasy Władysława Mychajłenko z Chotiwskiej Szkoły Ogólnokształcącej rejonu kijowsko-swiatoszyńskiego, która zajęła trzecie miejsce w kategorii wiekowej 7—10 lat: JĘZYK Nasz język bardzo piękny, Barwny, bogaty. On mi taki miły, Jak mamusia i tato. I serduszko rozgrzewa, Jak siostra, jak braciszek. Więc szanujcie język ojczysty, Droższy od złota. I już całkiem inne obrazy powstają u ósmoklasistki Ołeny Materackiej z Bałakłejewskiej Szkoły Specjalistycznej nr 1 I—III stopnia rejonu śmiałskiego w obwodzie czerkaskim (drugie miejsce w kategorii 11—14 lat): SŁÓWKO W każdym gniazdku — Małe słówka: Jaskółeczka, słowik. Na każdej gałązce — Słowa w kwiatuszku: Słoneczko, deszczyk i ciepłe lateczko. U mojej babci — Pachnące słówka: Faworki i pierożki. A kiedy babunia Jeszcze i zaśpiewa, To każde słówko, Jak kwiatuszek, W ustach jej rozkwita. Dziecięce dusze pragną słońca, ciepła i dobra, młodzi twórcy nawet przerabiają bajki, których zakończenia im się nie podobają. Tak uczynił dziewięcioletni Witalij Szmatok z Sumskiej Szkoły Ogólnokształcącej nr 20 I—III stopnia. Na motywach znanej bajki o Czerwonym Kapturku napisał utwór „Bajka o dziewczynce i wilku” (druga nagroda w kategorii wiekowej 7—10 lat). Chłopiec tworzy obraz wilka, który nie tylko nie zamierza nikogo zjeść, ale sadza dziewczynkę na grzbiet i odwozi do babci. A kończy się ta histo- Zwycięzcy konkursu z członkami jury i nauczycielami
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
ria tym, że zwycięża przyjaźń:
…Piły herbatę babcia, dziewczynka i zwierzę. Chcesz wierz, czytelniku, a chcesz — nie wierz. Tak od tamtej pory przyjaźnią się dziewczynka i wilk. Do babci w gości chodzą też we dwoje.
W wierszu uczennicy drugiej klasy Bohdany Wasylczenko z Sofijiwskiej Borszczahiwki w rejonie kijowsko-swiatoszyńskim (nagroda zachęcająca) nawet konik polny jest niezwykle dobry:
Zielony konik polny, wesoły konik dzielny, czasu nie traci — źdźbło trawy kołysze, żeby żyć nie na próżno i komuś było przyjemnie.
Obecnie dzieciom sponsorzy pomagają wydawać zbiorowe tomiki poetyckie, a nawet własne książeczki. Tak ujrzała świat humorystyczna książeczka-kolorowanka dla dzieci „Trzewiczki” Petra Katerynycza, ucznia ósmej klasy szkoły średniej w Lubykowcach w rejonie sarneńskim obwodu rówieńskiego. Są w niej łagodne miniwierszyki o dobrych, wesołych i sympatycznych zwierzątkach, ptakach, owadach, jak na przykład ten, o maleńkim żuczku z poetycką nazwą:
BIEDRONKA Biedroneczka maleńka, czerwony boczek, nóżki króciutkie, bo ma dopiero roczek. Delikatne skrzydełka, niby biały puch. Żakiecik w kropeczki — świeci cały łąk.
Wiktorii Wołoszczuk z Czerniowiec władze obwodowe pomogły wydać zbiór pieśni „Pierwiosnek” z płytą (nagroda specjalna), a Gimnazjum nr 1 w Czerniowcach w tym roku wydało również utwory swoich uczniów i nauczycieli w książce „Sercem płynę do rodzinnych Czerniowiec” (Dyplom honorowy za najlepszy zbiór o rodzinnych stronach). W konkursie wzięły udział tysiące uczestników, o wszystkich opowiedzieć nie sposób. Ale moim zdaniem największym poetyckim odkryciem tegorocznego konkursu jest samodzielnie wykonany zbiór „Ciekawy świat” ucznia ósmej klasy szkoły średniej w Majdanećkim w rejonie talniwskim obwodu czerkaskiego Ihora Zełinskiego. Jest on zwycięzcą obwodowego konkursu młodych poetów „Śladami Tarasa” oraz konkursu o regionalną nagrodę literacką imienia Fedora Mycyka. Wierszy nie publikował, ale na to zasługują. Ten chłopiec stworzył harmonijny świat, w którym żyje razem z roślinami, ptakami, zwierzątkami, studniami, ścieżkami… W tym świecie jest i szczęśliwa, i nieodwzajemniona miłość, zdrada, miłość — jak i w życiu. Autor przekazał to niezwykle świeżymi, jasnymi obrazami artystycznymi. Nauczyć się tego nie da. Oto na przykład szkic zwykłego letniego wieczoru:
Pomyłkę zrobił pies rudy na podwórku i naruszył ciszę ogórków. W ogrodzie kwiatów całe morze! A na śliwie sesja u kotów.
W wierszu „Opuszczone obejście” jest inny nastrój, stworzony jasnymi, precyzyjnymi pociągnięciami: „Ślepnie chata na skraju wsi od słońca, kapelusz nasuwa sobie na oczy…” A obok niej „Chwasty sterczą niczym żale…” Przed oczami staje stara opuszczona chata i współczujesz jej, jak opuszczonej starej kobiecie… Biedronka u młodego poety żyje, jak wiatr, śnieg, inne zjawiska przyrody:
Czerwieni się słońce, jak pod wieczór za pagórek zahacza boczkiem…
W poezji „Wiśniowe szczęście”: „Wiśnie spadły kwiatem pod nogi, pszczoły rozgościły się w płatkach…” — fantastyczny obraz. Pozachwycajmy się poezjami Ihora:
RUMIANKI Czuprynki u rumianków zbielały. Czerwiec szczodrze córki przywitał. Cicho, niewyraźnie i nieśmiało wyglądały czuprynki z traw. Rączkami wyciągały się do słońca. Mrugały oczkami małe… U rumianka na małej dłoni rosy perliły się spore. Kwiaty słońcu podstawiają nóżki. Opalają się słoneczka w ogrodzie. Po południu je podleję z wiadra, a pod wieczór znów do nich przyjdę. Czuprynki nie białe, a zielone… To dlatego, że jeszcze takie małe! Zbiorę po cichu rumianki w garści, wycałuję kwiaty na gałęziach! Cicho, cicho na podwórku u mnie. Słońce, wiatr, jagody… Hura!
Czuprynki u rumianków jeszcze zielone. Znaczy, jeszcze do szkoły nie pora!
ŚLIWKOWE NADZIEJE Zabłądził wiatr koło śliwy. Objął za ramiona drzewko. I rozkwitła gałązka szczęśliwa, lecz milczała przyjaciółkom o tym. Od uścisków i od pocałunków pełna miska u nas zielonych śliwek. Sypie sierpień w garści podarunki, śliwa zaś liczko podstawia do ulew. Kiedy jesień liście malowała i trzęsła śliwę przy wrotach, śliwa i wtedy, chyba, nie wiedziała, że ona samotna na cały świat! Dopiero wtedy, gdy śnieg nad ranem spadł i kołdra rozścieliła się z rana, wiatr zdrzemnął na gałęziach lipy, i śliwa zrozumiała: nie kochana…
W konkursie zaprezentowano także prozę. Zwycięzcy w tym gatunku w wieku 7—10 lat: uczeń 5 klasy Szkoły Ogólnokształcącej nr 7 w Sumach Ołeh Szewczenko za bajkę „Przygody traktorka”, uczennica gimnazjum nr 115 Marija Kasjanowycz za opowiadanie „Wigilia u babci Romy”; 11—14 lat — Taras Kucak, szóstoklasista Szkoły Ogólnokształcącej w Kotelewcu w obwodzie czerniowieckim za zbiór opowiadań-miniatur „Dziadkowa studnia”, Hanna Mołokanowa, szóstoklasistka Miejskiego Gimnazjum w Umaniu w obwodzie czerkaskim za „Bajkę o szczęśliwej gwieździe”, Marharyta Szwed, uczennica Szkoły Ogólnokształcącej w Wełykobobryku w rejonie krasnopilskim obwodu sumskiego za nowelę „I znów cisza”; 15—18 lat: uczennice 10 klasy Szkoły Ogólnokształcącej nr 12 w Sumach Iryna Syczowa za nowelę „Przeszłości nie da się przywrócić” i Hanna Kosołapowa za nowelę „Palące rosy Czarnobyla”, dziewięcioklasistka Zespołu Szkół w Nowej Hrebli w rejonie borodianskim obwodu kijowskiego za opowiadanie „Głód 33-go”. Specjalną nagrodą „Za najlepszy szkic o nauczycielu-mentorze” nagrodzono Anastasiję Hołoweszko, uczennicę 11 klasy Kijowskiej Szkoły Ogólnokształcącej nr 89. Dziecięce utwory są przesycone wzruszającą miłością do rodzinnych wsi, miast — i to jest wspaniałe. W zbiorze „Sercem lgnę do rodzinnych Czerniowiec” uczennica Tetiana Andrijczuk z zachwytem pisze o tym, co opowiadała jej babcia: „Czerniowce zawsze dbały o siebie. Były dobrze utrzymane. Ulice, zwłaszcza dawną Pańską (obecnie ulica O. Kobylańskiej), dozorcy myli po kilka razy dziennie wodą z mydłem, a handlarze, którzy przynosili tu towar z podmiejskiej Roszy, musieli dobrze wytrzeć nogi, zanim postawili stopę na jej bruku… W tamtych czasach dobierano słowa. Mieszczanie z szacunkiem odnosili się do siebie nawzajem. Istniało między nimi porozumienie”. Podobnie twierdzi Łesia Woroniuk: „Kiedyś dozorcy w Czerniowcach znali po siedem języków, a drogi zamiatali bukietami róż, bibliotek było więcej niż kawiarni… Jesteśmy pełnoprawnymi właścicielami i strażnikami swojego miasta. Tylko od nas zależy, czy zachowa się ta dawna bajka”. Lepiej nie da się tego ująć. Podsumowanie konkursu przeprowadzili działacze Proświty w Kijowskim Domu Nauczyciela. „Mam zaszczyt wręczać zwycięzcom skromne upominki od naszego Towarzystwa — powiedział przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan. — Chciałbym podziękować przede wszystkim waszym nauczycielom. Przecież to oni zaszczepiają miłość do języka ojczystego, do tego świętego, którego natura jest niepojęta. Słowo rodzi się w głębi naszego jestestwa. I prędzej czy później stajemy się Ukraińcami: kto był odcięty od ojczystego słowa, dołącza do niego. Jest w nim melodyka, to, co inspiruje nas do muzyki, do pieśni. Niezależnie od tego, czy zostaniecie biznesmenami, inżynierami, urzędnikami państwowymi, artystami, czy opanujecie inne zawody, będzie wam towarzyszyć wewnętrzna harmonia. Chciałbym, aby towarzyszyła ona nie tylko zwycięzcom, ale i wszystkim uczestnikom konkursu, a jest ich tysiące. Wybrano około 400 autorów z całej Ukrainy. Wyróżniono nagrodami jeszcze mniej. Ale wy wszyscy jesteście zwycięzcami. Chcę, aby zwyciężczynią w obronie języka ojczystego stał się cały naród ukraiński”. Serdecznie pogratulowali zwycięzcom konkursu członkowie jury Władysław Bojko, Ołeksandr Bakumenko, Ołeksandr Żyhun, Mykoła Nesterczuk, Switłana Feszczenko oraz przewodniczący jury, pisarz Wasyl Wasyłaszko, który w szczególności zaznaczył, że musimy dołożyć jeszcze wiele wysiłku w obronę języka ojczystego. Przecież podczas kryzysu gospodarczego nie jest on zauważalny dla antyukraińskiej prasy: w metrze, jak dawniej, codziennie rozdają bezpłatnie rosyjskie gazety, które wydają w ogromnych nakładach. Ale to już inny temat. Dobro żyje tam, gdzie nasze dzieci chętnie się uczą, piszą wiersze, malują, śpiewają, tańczą, fantazjują, kochają i śmieją się. A zło czatuje tam, gdzie dzieci są bezczynne, zaniedbane, bezdomne… Aby światła w dziecięcych oczach stało się więcej, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki w 2002 roku zapoczątkowało Ogólnoukraiński konkurs literacko-artystyczny dla uczniów. Początkowo nosił on nazwę „Jestem dumny z tego, że jestem Ukraińcem z urodzenia”, a od 2005 roku — „Kalinowy cud”. Jest on poświęcony pamięci pedagoga, poety, tłumacza, naukowca Dmytra Biłousa, dla którego propagowanie języka ojczystego było sensem życia.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
sotnik Taras Zawisny. Za nim — odważny pułkownik Petro Hreczka Opryszok. I wtedy dowodzenie przejęła wdowa po sotniku, Mariana Zawisna. Bili się do ostatniego. Kobiety rzucały się w ogień żywcem. A kiedy garstka kobiet z dziećmi zabarykadowała się w miejskim ratuszu, w piwnicach którego znajdowały się zapasy prochu, Mariana przycisnęła do piersi małe dziecko, wzięła pochodnię i rzuciła się w stronę składów prochu. Straszliwy wybuch pogrzebał pod gruzami ratusza nie tylko obrończynie Buszy, ale i setki wrogów, którzy byli wokół. Strażnicze miasteczko płonęło całą noc. Jedynie kilkudziesięciu kobietom z dziećmi udało się wydostać podziemnym przejściem za wały twierdzy. Ukryły się w jaskini niedaleko rzeki Buszanki. Usłyszawszy płacz dziecka, polscy żołnierze wdarli się do jaskini, ale przywitał ich grad kul. Kobiety nie chciały się poddać. I wtedy polski pułkownik rozkazał zagrodzić strumień i zalać jaskinię wodą. 30 listopada 1654 roku Busza jako miasto strażnicze przestała istnieć. Od kul i szabel polskich, niemieckich i tatarskich okupantów zginęło 16 tysięcy kozaków, kobiet i dzieci, którzy mieszkali w strażniczym miasteczku i okolicach. Były to niesłychane ofiary. Okrucieństwo polskich napastników nie miało granic. Jeden z polskich historyków pisał w tamtych czasach: “Nie jesteśmy w stanie bez wstydu wspominać o tym, że szesnaście tysięcy ludzi, którzy pozostawali w Buszy jeszcze żywi, polskie wojsko wycięło, nikogo nie oszczędzając. Wielka to plama na sztandarze polskim!” Podczas oblężenia Buszy wojska polskie również poniosły niemałe straty, ale to ich nie powstrzymało. Ognista lawina potoczyła się między Dniestrem a Bugiem — tutaj zniszczono 130 miast i wsi. Ale przykład Buszy naśladowały Demkowce. Dwa szturmy wytrzymali obrońcy. Lecz siły znów były nierówne. I w Demkowcach, tak jak w Buszy, zginęli wszyscy mieszkańcy — 10 tysięcy Podolan. Tak wraz z klęską Buszy i Demkowiec zakończyła się na Podolu kozacka wolnica. Jednak rozpoczyna się inna walka — Hajdamaczyzna. Nie na darmo w pobliżu Buszy do dziś znajduje się zadziwiające uroczysko — Hajdamacki Jar… Busza — symbol niepokorności Ukrainy. Busza — twierdza ducha narodowego. Busza — niewyczerpane
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
źródło miłości, piękna, oddania ojcowskim tradycjom. Właśnie tak mówiono o tej perle na mapie obwodu winnickiego podczas otwarcia akcji kulturalno-artystycznej „Sztuka jednej wsi”. Swoje dywany, hafty, ceramikę, obrazy, zdjęcia przywieźli do Kijowa ludowi twórcy tej sławnej wsi, gdzie obecnie mieszka 1200 moich rodaków. Jedna z przestronnych sal Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy dzięki zręcznym rękom mieszkańców Buszy została przekształcona w przytulną izbę, do której zawitały w gościnę dziesiątki kijowian. Poruszające, szczere, serdeczne słowa o bohaterskiej przeszłości Buszy i jej sławnej teraźniejszości wypowiadali zastępczyni przewodniczącego Winnickiej Obwodowej Administracji Państwowej Lubow Spiridonowa i znana poetka Hanna Czubacz, dyrektor obwodowego centrum twórczości ludowej Tetiana Cwihun, naczelnik obwodowego zarządu kultury, zasłużona artystka Ukrainy Marija Skrypnyk, odpowiedzialny sekretarz Narodowego Związku Mistrzów Ludowych Ukrainy Wołodymyr Tytarenko, przewodniczący Międzynarodowej Organizacji Społecznej „Winnickie Ziemiactwo” w Kijowie Witalij Beznosiuk, Grób Mariany rzeźbiarz Andrij Mykytiuk, malarz Jurij Kizimow, historyk, archeolog z Winnicy Wiktor Kosakiwski, zastępca przewodniczącego Jampilskiej Rejonowej Administracji Państwowej Jurij Myronyszyn oraz inni uczestnicy i goście niezwykłego święta. Chyba najwięcej ciepłych słów skierowano do rodziny Pirniaków. Pamiętam, jak jeszcze w latach siedemdziesiątych przesyłał artykuły do jampilskiej gazety rejonowej nauczyciel z Buszy Ołeksandr Mykołajowycz Pirniak. Już wtedy jego domowa biblioteka liczyła ponad 10 tysięcy tomów ukraińskiej i światowej klasyki, książek z historii, archeologii, kulturoznawstwa. Syn tego mądrego i niestrudzonego dobroczyńcy Ołeksandr Ołeksandrowycz obecnie kieruje Państwowym Rezerwatem Historyczno-Kulturowym „Busza”. Razem z żoną Nadią Borysiwną, synami Mykołą i Witalijem wkłada wiele sił w organizację corocznych plenerów kamieniarzy, malarzy, święta „Podolski amulet”, które już od 22 lat gromadzi na Górze Zamkowej artystów z Jampola, Winnicy, Lwowa, Kijowa, Odessy i innych miast. Z białego Zdjęcie Ołeksandra Hordijewycza piaskowca stworzono i ustawiono na Górze Zamkowej 160 rzeźb. I ożyły w kamieniu niepokonana Mariana, sotnicy Zawisnyj i Hreczka, ich bojowi towarzysze, a także postacie zaczerpnięte z pieśni, legend, prastarych wierzeń. I mały Dmytryk Pirniak przejmuje od taty sztukę ciosania kamienia. Są we wsi dwa muzea — kultury ludowej i garncarstwa. Tutaj można zobaczyć wyroby ceramiczne z ornamentem trypolskim, który ma ponad pięć tysięcy lat. I wszystko to — z hojnych głębin buszańskiej ziemi. Wydrukowano książkę „Legendarna Busza”, do której weszły badania krajoznawcze, wiersze Anatolija Bortniaka, Mychajła Kameniuka, Wasyla Wasylaszka, Iwana Iowa, Wałentyny Storożuk, Oksany Szałak i innych poetów. Chyba najcenniejszą ozdobą rezerwatu historyczno-kulturowego jest przedchrześcijański monastyr skalny. Naukowcy są przekonani, że ma pięć tysiącleci. Odkrył to miejsce kultu lokalny ziemianin Romuald Wowsiany w 1814 roku. Musimy dziękować Bogu i dobrym ludziom, że zachowali ten kamienny zapis tajemnic. Zobaczycie tutaj wyrzeźbione bezlistne drzewo jako symbol życia, ptaka na drzewie, pod nim — kapłana z kielichem w rękach, który wznosi ten rytualny kielich do drzewa. Dalej — jeleń, którego dawni Słowianie uważali za święte stworzenie. Każdy, kto przychodzi tutaj, pragnie dotknąć tych kamiennych wyobrażeń jak wieczności, przejąć siłę i mądrość przodków. To do nas wszystkich zwraca się ze stron Mychajła Staryckiego sotnik Taras Zawisnyj: „Dajmy, bracia, sobie nawzajem kozackie słowo: kiedy będziemy przy jasnych stopniach tronu Bożego, to wszyscy błagajmy miłosiernego Boga, aby zesłał szczęśliwy los naszym braciom i dał spokój naszej okopconej dymem, zalanej krwią krainie!” Umierając, kozaccy rycerze modlili się za nas, jeszcze nie narodzonych. Musimy być godni ich sławy, honoru, wiary w Ukrainę. A zakończyć opowieść chcę wersami Wałentyny Storożuk, która poświęciła bohaterskiej Buszy poemat „Podolska twierdza”: Gdy staną się już dla mnie wszyscy niemili, łzami nie zaleję się, na świat nie rozgoryczę. Pojadę, pokłonię się grobowi Mariany, Marianie, jak świętej, cichutko pomodlę się. Naucz mnie, naucz, odważna sotnikowo, z dali wieków, z dali stuleci, gdzie brać sił codziennie zwyciężać zło, i jak w tej walce samej nie oszaleć. I skąd, doradź, nabrać się odwagi? Z jakiego źródła codziennie czerpać krzepę? I gdzie mam wziąć te najdokładniejsze wagi, aby wolności znać prawdziwą wagę?
Maschinelle Übersetzung
Nina HNATIUK
“Na południe od Mohylowa, o dwie mile od Dniestru, na wysokiej skale lewego brzegu przycupnęło miasteczko Busza z twierdzą-zamkiem, który panował nad okolicą. Na wąskim urwisku, niczym orle gniazdo, zawisł ów zamek i na błękitnym niebie z daleka bielił się swoimi zębatymi murami, swoimi strzelnicami-basztami”. Tak pisał o tej “nadniestrzańskiej strażnicy” w powieści “Oblężenie Buszy” klasyk ukraińskiej literatury Mychajło Starycki, który ponad sto lat temu przebywał w tych stronach i napisał wspaniałe utwory o naszych przodkach, ich czynach.
Zdjęcie Niny Hnatiuk
Jak twierdzą archeolodzy, siedem tysięcy lat temu tutaj, pomiędzy Dniestrem a Murafą, wśród stromych wzgórz z piaskowca, gdzie jest wiele źródeł dzwoniącej uzdrawiającej wody, żyli już nasi dalecy przodkowie. Uprawiali ziemię i wypasali stada, hodowali winogrona i ciosali kamień. Lecz zbyt bogata i malownicza była ta ziemia, by długo trwał pokój. Niczym złowieszcze jesienne chmury, nadlatywali na ten kraj z ogniem i mieczem liczni najeźdźcy. Lecz chyba najkrwawszym w całej historii Buszy był 1654 rok. Dwukrotnie, w lutym i marcu, polsko-szlacheccy zdobywcy pragnęli zawładnąć tym “Małym Kamieńcem”, ale bezskutecznie. Strażnicze przygraniczne miasteczko Busza jesienią 1654 roku liczyło 16 tysięcy mieszkańców. Tylko cerkwi w Buszy wznosiło się aż siedem. Był to znaczny ośrodek obronny Naddniestrza, którego ani szturmem, ani oblężeniem Polakom nie udawało się zdobyć. Dlatego oni, zbierając siły do trzeciego, już listopadowego szturmu Buszy, niszczyli wszystkie wsie i miasteczka po drodze do podolskiej twierdzy. Oto wersy z kroniki historycznej: “Gdzie tylko napotkano miasteczko, słobodę czy wieś, wycinano chłopstwo, ogniem kończono resztę. Przeszedłszy tą drogą do Niemirowa, dobrze pokryli trupami jego ulice”. Zniszczono Stianę, Kalnik, Daszów, Horodok, padły Szarogród i Jampol, inne wsie i miasteczka. Nadaremnie Bohdan Chmielnicki pisał do cara Aleksego Michajłowicza, błagając o pomoc. Lecz Moskale nie ruszyli z miejsca. I oto pod koniec listopada w Szarogrodzie zbiera się liczne polskie wojsko. Było tam 20 tysięcy konnicy i tyle samo pieszych najeźdźców, dwa pułki niemieckich najemników-landsknechtów i wytrwała tatarska konnica — w przybliżeniu 60 tysięcy wojowników. Dowodzili tym wojskiem hetmani koronni Stanisław Potocki, Stanisław Lanckoroński i Stefan Czarniecki. Otrzymawszy wieści o zamiarze Polaków pójścia na Buszę, Bohdan Chmielnicki rozkazuje pułkom Bracławskiemu, Kalnickiemu i Winnickiemu wyruszać na pomoc 4-tysięcznemu garnizonowi Buszy, ale kozackie siły nie zdążyły, bo ugrzęzły w przygranicznych potyczkach. Niczym czarne wrony, sunęły na Buszę pułki Stefana Czarnieckiego. A reszta polskiego wojska szła śladem, niszcząc wszystko wokół. W ciągu kilku dni poddały się twierdze w Murafie, Krasnem i Czerniowcach. I oto ona, Busza, 28 listopada. Wojsko Czarnieckiego rozlokowało się obozem na wysokiej Tatarskiej Górze. Cała Busza jak na dłoni — zamek na wysokich skałach, staw, który otacza wodami twierdzę, siedem cerkwi ze złotymi kopułami, młyny, grube kamienne mury, które otaczają chłopskie zagrody… Pierwszy szturm na wały twierdzy udało się odeprzeć. Wszystkie dzwony w buszańskich cerkwiach ożyły — zdaje się, nie tylko kozacka twierdza, ale niebo i ziemia, każdy kamień i każde serce świętowały zwycięstwo. Lecz triumfować było za wcześnie. Podeszły posiłki, uderzyły armaty i rozpoczął się drugi szturm, tym razem dolnej bramy. Przez wyłom w murze Polakom udało się wdarł do miasta. Lecz spotkała ich zwarta ognista lawa. I znów dzielnym buszanom udało się zatrzymać wrogą nawałę, zrzucić najeźdźców ze wzgórza, na którym wznosiła się narożna wieża. Sam Czarniecki był ranny w nogę, a dowódca husarzy Gembert i wielu jego wojowników poległo w tym ognistym piekle. Polscy hetmani Potocki i Lanckoroński, aby ocalić szlachciców, uciekli się do negocjacji. Mieli nadzieję, że Kozacy, których szeregi również przerzedziły się, przestraszą się polskich i tatarskich szabel i złożą broń. Trębacza-parlamentariusza buszański garnizon przepuścił, lecz przeczytawszy w liście, oprócz żądania kapitulacji, mnóstwo bezwstydnych, haniebnych słów o Kozakach i ich starszyźnie, obrońcy Buszy nie wytrzymali drwin. Honor droższy niż życie! Kozacy nie zdejmują czapek przed tymi, którzy drwią z ich świętości. I obrońcy podnieśli muszkiety… Rozpoczął się trzeci szturm. Polacy, Niemcy, Tatarzy, zsiadłszy z koni, drapali się na skały, aby pokonać wały. Obrońcy lali na nich gorącą smołę, rzucali kamienie, spuszczali ze wzgórz olbrzymie żarna. I tym razem z wielkimi stratami cudzoziemcy odstąpili. Mijał drugi dzień strasznego oblężenia. I dopiero trzeciego dnia dzięki podstępowi Czarnieckiego, który rozkazał w nocy rozkopać groblę i spuścić staw, polskiej i tureckiej konnicy udało się zamarzniętym dnem stawu przedrzeć do dolnych wałów, gdzie było najmniej obrońców, zsiąść z koni i szturmować. Jednocześnie główne siły poszły na twierdzę od strony skał, udając, że tutaj jest główny kierunek uderzenia. Najeźdźcom tym razem udało się wdarł do miasta. Zginął
Zdjęcie Niny Hnatiuk
Hanna Czubacz z rodziną Pirniaków
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
ska Dolina wraz z tą “rusacką władzą” traci naturalne odliczanie czasu — czy nie dlatego obywatelka Seweryna Seweryna Kateryniwna… potajemnie przed wojskowymi… zawinęła w chustkę austriacki zegar ścienny, jeszcze nie uświadamiając sobie po co”. Może tylko na pamiątkę cudzego domu “kułaków Onufrijczuków”, gdzie wiodło jej się spokojnie, albo — jako nadzieję na “niezmienność ludzkiego trwania”. Wydaje się, że jeszcze po to brała ze sobą gospodarski zegar Seweryna, bo chciała zachować w sobie stary czas — owo zwyczajne dla jej natury (pomimo obcej krwi) bytowe trwanie, istnienie, bez którego niemożliwe jest zachowanie stałej świadomości człowiekowi, który pragnie żyć w zgodzie jeśli nie z innymi ludźmi, to z naturą, której częścią siebie wyobraża. Tak samo, jak sewerynowa stajnia-zrąb “tylną ścianą wrosła w stromy pagórek”, tak i bohaterka powieści “Moskałycia” całym jestestwem stara się zlać z rzeźbą rodzinnego kraju, bo między nimi nie stoi wyobcowanie, inność — jak ów sewerynowy dział wodny z Pańską Doliną. Szumiący potok i ostro zakończone grzbiety zawiadamiają bohaterkę Marii Matios o “kipiącym życiu, ukrytym przed okiem ludzkim”. I jego obieg, oczywiście, niepodległy ludziom, od których Se- prawie równowielkie dzieła. Poruszają Seweryną jej wiedza, która pozwala oswoić i człowieka, i gadzinę, którzy szukają znachorskiej pomocy dla przedłużenia wieku i rodu. Od czystego czy od nieczystego to wiedzenie? Ona jest człowiekiem słońca czy księżyca? Czytelnik nie będzie zastanawiał się nad tym pytaniem, ponieważ ma trwałe odczucie, że Seweryna stale przebywa w półmroku — czy to wieczornym, czy to porannym. “…Gadzinę, która przez lato nie ukąsiła ani człowieka, ani zwierzęcia (cytuję Marię Matios), — dopuszczają do wężowego wyryju — to najwyższe królestwo pełzającej żywności, to tron wszechwładzy i niewrażliwości”. A czyż Seweryna nie taki sobie tron zdobyła? Wyrij (zaświaty) dla niej — to uwolnienie od ludzi, a samotność swoją Moskałycia zabierze ze sobą… Z woli Marii Matios Seweryna dokonuje w jednej trzeciej magicznego, w jednej trzeciej mistycznego, a jeszcze w jednej trzeciej — codziennego, choć niezwykłego (ale potrzebnego dla zbawienia!) działania: mechanizm zegarowy z onufrijczukowego trofeum “czasów wojny z Austriakami” Moskałycia wmontowuje w wypatroszoną z wnętrzności skórę gadziny i nosi własnoręcznie zmajstrowane straszydło u siebie za pazuchą
Maschinelle Übersetzung
Lubow HOŁOTA Tegoroczne Forum Wydawców we Lwowie przebiegło pod znakiem Marii Matios, ogromną popularnością cieszyła się książka „Moskalycia” także na XI kijowskim Międzynarodowym Kiermaszu Książki. Pewna pisarskiego sukcesu agencja literacka „Piramida” wydała nową książkę swojej primy w sierpniu 2008 roku w nakładzie 25 tysięcy egzemplarzy, jedna trzecia nakładu rozeszła się w ciągu trzech dni wystawowych, odwiedzający Forum roili się wokół autorki „Moskalyci” podczas jej rekordowo długiej sesji autorskiej, prezentacja pisarki była liczniejsza niż jakiekolwiek inne akcje kiermaszowe i, co charakterystyczne, dołączały do niej przede wszystkim te osoby, które zdążyły „połknąć” książkę w ciągu jednej nocy. Wydaje się, że nawet lekki nalot skandalu wokół reklamy „Moskalyci”, która z jakiegoś powodu zainteresowała lwowskiego prokuratora, oraz miejsce w konkursie na najbardziej kuszące pisarki nie zachwiały w zwolennikach twórczości Marii Matios przekonania, że ta proza jest na poważnie i na długo, a nie jest hołdem złożonym warunkom kiermaszowej gry w popularność, w kobiece wyznania czy eksperymenty młodego ukraińskiego postawangardy. Wszakże, kiedy „kolorowe wozy” ukraińskich wydawnictw opuściły tereny kiermaszowe, a bohaterowie literaccy rozreklamowanych jednodniówek stali się bezcielesnymi zjawami w zakamarkach pałacu Potockich oraz Kijowskiego Planetarium, nadszedł czas, by przeczytać Marię Matios na nowo i rozmyślać nad jej słowem. Nie pragniemy stawiać kropki nad „i”, chcemy solidaryzować się z czytelnikami, którzy wybierają współczesną prozę autorki tworzącej swoistą huculską sagę, zagłębiającej się w czasy minione, aby wyszukać tam nie tylko węzły bólu XIX—XX wieku. Marię Matios interesują przede wszystkim ludzie na tle zmian czasowych i wydarzeń. Nie „przez co?” i „przez kogo?”, ale jakimi i dlaczego byli ci, o których napisano „Słodką Darusię”, „Naród”, „…prawie nigdy nie na odwrót”, a teraz „Moskalycię”. Nie ma co mówić, że bohaterowie prozy Marii Matios nie są ludźmi wymyślonymi. Jestem prawie pewna, że rodacy autorki od razu zaczynają szukać w jej powieściach, opowiadaniach, nowelach pierwowzorów i nierzadko je znajdują, wszak w części ustnych podań ludowych Huculi przechowują mnóstwo sytuacji z wydarzeń z różnych czasów oraz imiona ich bezpośrednich uczestników, których tragiczna egzystencja nasyciła ludzkie doświadczenie kilku pokoleń. I jeśli bohaterowie czynu i oporu z czasem nabierają podręcznikowego blasku — po to są bohaterami, aby ich, wyolbrzymiając, wysławiano! — to małe, lub przeciętne, jak obecnie przyjęło się mówić, jednostki społeczeństwa gwałtownie tracą swoje indywidualne cechy. Czas, niczym surowy pasterz, zagania „Boże stworzenie” w stada, którym w pamięci potomnych przeznaczono jedynie niebiańskie połoniny i żałobny dźwięk trembit… Kiedyś pewna rodowita Hucułka, wyjaśniając mi, jak zmusić dromblę do odezwania się, powiedziała, że melodię dla drombli trzeba przemyśleć. Niezależnie od tego, czyja to melodia, czy wymyślona przez ciebie, należy ją przemyśleć, bo tylko wtedy wybrzmi. Maria Matios przemyśliwuje swoje bohaterki i one nabierają słów, brzmią, ich rysy przebijają się przez czas nie jako ulotny odcisk na wodach, a jako te żywe i martwe wody, którymi przesiąknięte są nasze DNA, nasze genokody i genotypy. Nie płeć, a natura daru powołuje prozaiczkę Matios do pisania wizerunków kobiet (nawiasem mówiąc, często nazywając je imionami pochodnymi od męskich), bo istota kobiety i Ziemi są podobne w swojej żywiołowości. Przerastanie, kwitnienie, usychanie-umieranie zawsze są wyrażone ofiarnością nie deklarowaną, a przewidywaną, choć zbyt często — ofiarną. Nie licząc na oczytanie czytelnika, autorka dla przekonania prawie zawsze odwołuje się do mistyki i magii w ludzkim losie, którymi bogata jest huculska tradycja. W jej pisarskim charakterze pisma to swoista kaligrafia, nie tylko wypracowanie, ale i żywy przepis ludowego charakternictwa, kobiecego czarownictwa (ochrony więzi człowieka, ziemi, nieba), zmieszanego z krwią i śmiercią oraz danego w obronę duszy. Oto jest to niezwykłe, co wyróżnia „małą kobietę” Marii Matios, być może tylko zaczepka po to, aby wyobrażona autorska kamera filmowa zatrzymała się na zapomnianej postaci w grupie (możemy powiedzieć także o „trzecim oku” w poszukiwaniu bohaterki opowiadania, bo autorka
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
czasem przemawia jak medium) i metodą powiększenia, aż do najdrobniejszej zmarszczki, odtworzyć kobiece oblicze we wszystkiej jego niepowtarzalności. Aby odczytać oblicze, trzeba odczytać los, zebrać charakter, nanizać dni z warstw historii, a wtedy, dzięki pisarce, w bezimiennym tłumie nagle wyłoni się kobiecy lik, naznaczony cierpieniem i pokutą, miłością i zdradą. Bo kimże są — Darusia, Petryna, Marynka, Sewerina — jeśli nie likami z dawnych huculskich kafli, które nie tracą niepowtarzalności, patrząc na nas przez pęknięcia i szczerby dawnych i nowych czasów? W powieści „Москалиця” jest dedykacja: „każdej kobiecie z osobna”… Nie jestem pewna, czy każda kobieta zna cenę tego poświęcenia, którego dokonała główna bohaterka Sewerina, milcząco, a nawet z dumą noszącą piętno odłączenia, które spadło na nią od urodzenia, na zawsze zamykając ją za swoistą kratą „nietykalnych”. I jeśli dzięki współczującym indyjskim filmom wiemy, że cuda się zdarzają i szalona miłość zdolna jest pokonać granice kasty nietykalnych, to powieść Marii Matios bezlitośnie pozbawia wszelkich sentymentalnych złudzeń. Poczęta gwałtem i wydana na świat jako bękart z rusińskiego nasienia, Sewerina została natychmiast uznana za obcą przez wieś czasów pierwszej wojny 1914 roku: „Przezwisko «москалиця» przylgnęło do dziecka nie gorzej, niż gdyby je celowo smolono miotłą albo piętnowano aż do skóry” (tu i dalej cytuję za wydaniem „Москалиця”, „Піраміда”, Lwów, 2008). Zatem na cuda miłości liczyć próżno, bo jedyną osobę, matkę, która mogłaby okazać uzdrawiającą miłość, zabrała powódź: „tak, jakby człowiek nigdy nie żył… nie radował się i nie płakał, a jedynie był po to, by użyźnić ziemię swoim prochem”. A skoro Sewerina została od otaczającego ją pospólstwa odcięta krwią, to czyż nie przypadło jej również stać się prochem jeszcze za życia, umartwiając swoje ciało i krew, jak umartwiali je ci, na których żywotach opiera się Kościół? Marія Matios nie kryje swojego zamysłu: pisać „Москалицю” jako żywot. Zarówno przypowieściowy bieg narracji, jak i rozległe zdania o tembrze recytatywu, i bezpośrednie odwołanie do Boga, dla którego jej Sewerina „ma swoją wartość… Bo inaczej po co Pan dawałby jej takie próby, gdyby nie chciał uznać jej za swoją ulubienicę?” Zatem, wzywając Władzę Najwyższą, Maria Matios zapełnia Panską Dolinę tymi czasami, które mierzy się władzą ziemską, a mianowicie przyjściem i odejściem obcego wojska, i tak — osiem razy, od Austro-Węgier, przez Rumunię, i „ruskie” przyjścia aż po sowiecczyznę. Po wojnie i kolejnym podziale państw (M. M.), po raz trzeci „ruskie wojsko” przychodzi „twardo i na długo”. A Panwerina coraz bardziej się oddala, choć nie odmawia pomocy znachorskiej. Jak wiadomo, karpaccy mołfarzy szukają samotności, żyjąc w żywiole przyrody i zachowując pewność, że ludzie sami przyjdą, gdy dotknie ich nieszczęście. Sewerina, obca dla współwieśniaków i dla „obcych naszych”, nie czeka na owe przyjścia-prośby o pomoc. Jedynym, kogo chętnie wita, jest czas, który przychodzi do niej i przez nią. Czas — posłaniec przyrody, jej gończy i wieszcz — stał się towarzyszem i świadkiem na drodze życia. A do tego samotność — tak oswojona, że już nie wiadomo, czyim cieniem jest — Sewerina w samotności, czy samotność w Sewerinie. Przypowieść wymaga nauki i wyczynu. Ani do dydaktyki, ani do heroicznej katharsis nie prowadzi swojej Москалиці autorka, bo wybiera dla Seweriny inną służbę. Stara panna umartwia swoje ciało i krew nie z pokory, lecz dla Wiedzy. A jej samotność — czyż nie najlepsza droga do samopoznania. To według uznania Panskiej Doliny okrutna władza nad jednokrwistą Москалицą. Tymczasem Sewerina nie odczuwa ani pokrewieństwa, ani wrogości wobec jakiejkolwiek władzy, bo żyje poza ludźmi, a zatem i poza władzą. Jej czas, jej czyn w kręgu przyrody, dla której i człowiek, i gad —
— na przestrach ludziom martwa żmija unosi głowę, jakby szykowała się do ataku. Połączywszy skończony czas człowieka i żmijowisko, bohaterka powieści-przypowieści powoli zrzuca wszystkie swoje imiona: „Bastardka. Moskiewka. Seweryna. Czarownica”. Kobieta samotna ma więcej rozumu niż serca. Nie szuka Boga w kościele, bo nie potrafi modlić się razem z ludźmi, którzy wytykali jej obcą krew (jakby potrajając grzech pierworodny), a mimo to szukali u niej ochrony przed nowymi czasami, okupowanymi przez władzę. „Nigdy nie otwierając serca przed nikim” i dożywając swych lat, Seweryna zapewne czuje się istotą, z której ludzie wyjęli ośrodek uczuć nie mniej starannie, niż ona wyjęła go z żmii. Właśnie o tym mówi Maria Matios: „Jakby Seweryna nie miała w sobie krwi, a jedynie jej czerwoną, zimną postać”. „Człowiek zziębnięty do życia” — tak określa główną bohaterkę „Moskiewki” Seweryny Maria Matios. Do życia, w którym nie sposób odgadnąć, kto swój, a kto obcy; w którym panuje „codzienne wielkie przewrotnictwo światowych przewrotników”, w porównaniu z którym jej oszustwo jest dziecinną wymyślonką; do życia, które w końcu nie potrzebuje Seweryninej wiedzy ani jej czynu samotności. Więc co słyszy stara Seweryna — bieg Wielkiego zegara Natury czy dyszenie i sapanie „prześladowców i dręczycieli zmęczonej i zużytej przez długi wiek duszy”? Opieranie się nienawiści niszczy zdolność kochania. Rozum, silniejszy od serca, staje się mściwy. Wyraj, nawet jeśli drzwi do niego otwierają gorące uderzenia serca, które wreszcie zabiło, nie przynosi ani wyzwolenia, ani uspokojenia, ani zapomnienia. Żywot Moskiewki-Seweryny nie stanie się kamieniem węgielnym bytu dzisiejszej Panskiej Doliny, która żywo dyskutuje o wydarzeniach politycznych w stolicy: ten ziemski raj, którego wygnańcy rozsypali swe kosteczki po północnych (seweryńskich z krwi?) krajach, staje się schronieniem dla martwej żmii (Węża?), która nikogo już nie ukąsi ani nie skusi. I sama władczyni Wąż jest martwa, bo nie ma ani pragnień, ani namiętności. Gdy z Kobiety wyrywa się, wyjmuje, gwałci jej istotę, metronom życia bije od przyjścia jednej władzy czy odejścia innej. „Człowiek zziębnięty do życia” gubi się w latach i stuleciach. Zatem Maria Matios ma pełne prawo otworzyć kolejne wydanie „Moskiewki” dedykacją „każdej władzy z osobna”. Kroniki epoki pisze także władza, wyryjąc swoich bohaterów i swoich wrogów na tle szarego tłumu ludzkiego, i jest jej obojętne istnienie człowieka bez miłości, bez samego życia. Przypowieść-żywot o „kolejnym małym człowieku” Maria Matios wpisała do swojej Sagi huculskiej gorącymi łzami miłosiernego serca… I tylko ludzie zziębnięci do życia nie wybaczą mi tego sentymentalnego zwrotu.
Maschinelle Übersetzung
Teodozja ZARIWNA
Rok 2008 w Kirgistanie oficjalnie mija jako Rok Czyngiza Ajtmatowa. Wielki pisarz zmarł 10 czerwca bieżącego roku w Niemczech, nie dożywszy pół roku do własnych 80. urodzin i nie spełniwszy obietnicy przyjazdu do Kijowa w dniach jubileuszowych. Zachorował podczas zdjęć w Kazaniu — ojczyźnie matki Tatarki, którą bardzo kochał, w przeszłości aktorki, bezgranicznie oddanej dzieciom i wnukom, Nagimy Abduwalijewej. Tam kręcono epizody filmu dokumentalnego o drodze życiowej klasyka, laureata Nagrody Leninowskiej i trzech Nagród Państwowych ZSRR. Przewodniczący Związku Kinematografistów Kirgistanu, przewodniczący Związku Pisarzy republiki, redaktor naczelny czasopisma „Inostrannaja litieratura”, ambasador ZSRR w Luksemburgu, później — we Francji i krajach Beneluksu. I to tylko część jego obowiązków. Pisarz został odznaczony 102 medalami i orderami 63 krajów. Utwory Czyngiza Ajtmatowa wydano w 127 krajach w 176 językach świata w łącznym nakładzie 76,8 mln egzemplarzy. Pod względem liczby nakładów zostawił daleko w tyle większość laureatów nagrody Nobla, przepuszczając przed siebie jedynie R. Rollanda, J. Galsworthy'ego, I. Bunina, E. Hemingwaya, J. P. Sartre'a oraz M. Szołochowa i niemal zrównując się z G. Márquezem. Nawiasem mówiąc, wszystkie kraje tureckojęzyczne poparły inicjatywę wysunięcia pisarza do Nagrody Nobla w tym roku. Mówią, że kiedy dowiedział się o tym w niemieckim szpitalu, będąc już ciężko chorym, nie mógł powstrzymać łez.
Wśród jubileuszowych wydarzeń w ojczyźnie pisarza od 20 do 27 października odbył się Tydzień Czyngiza Ajtmatowa. W programie tego tygodnia: Drugi Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Issyk-kul, Międzynarodowy Festiwal Teatralny „Art-Ordo”, Międzynarodowe Forum „Ajtmatow i współczesność”, a także spotkanie delegacji TÜRKSOY (organizacja rozwoju kultury i sztuki tureckiej). To właśnie ona nagrodziła Czyngiza Ajtmatowa (niestety, już pośmiertnie) specjalną międzynarodową nagrodą.
Przed rozpoczęciem forum „Ajtmatow i współczesność” goście pojechali pokłonić się grobowi Czyngiza Torokułowicza. Kolumna samochodów i autobusów ruszyła z Biszkeku w ponury poranek. Miejscami leżała mgła. Za miastem na wzniesieniach jeszcze pasły się owce, ruda trawa gdzieniegdzie zieleniała, w niewielkiej wsi jakiś dziadek w tradycyjnej futrzanej czapce gospodarował przy domu. Niedaleko bawiły się dzieci. Wszystko wydawało się dziwnie znajome i bliskie. Kolumna skręciła w stronę góry, której szczyt dotykał pasma niskiej chmury i w końcu zatrzymała się na wierzchołku. Brzmiała smutna muzyka narodowa. Zamarła warta honorowa. Żołnierze byli jak dobrani, smukli i wyszkoleni. Strzegli oni muzealno-memorialnego kompleksu Ata-Bejit. Nie trzeba mówić, jak kochają Ajtmatowa Kirgizi i cały świat turecki. Świadkowie opowiadali, że setki autobusów z całego kraju przyjechały na pogrzeb. Pochowano pisarza, zgodnie z jego testamentem, w muzealno-memorialnym kompleksie Ata-Bejit, niedaleko ojca, według starodawnego muzułmańskiego zwyczaju, owijając w całun i odczytując modlitwę. Obok spoczywają tysiące zabitych podczas represji w latach trzydziestych. Miłośniczka Czyngiza Ajtmatowa, z którą poznałam się na forum, opowiedziała, że na miejscu kompleksu muzealnego była baza wypoczynkowa jednej z najbardziej poważanych i najgroźniejszych służb. Ludzie jeździli na nartach, nawet nie domyślając się, jaką straszną tajemnicę skrywa ziemia pod stopami. Dopiero na początku lat 90. tajna informacja stała się dostępna. Półzbutwiałe dokumenty w kieszeni kurtki dały możliwość rozpoznania jednej z ofiar — Torokuła Ajtmatowa, komisarza przemysłu i handlu, później przewodniczącego centralnej rady gospodarki narodowej republiki, jeszcze później drugiego sekretarza KC Kompartii Kirgistanu. Chyba tylko jego intuicja uratowała życie żonie i czworgu dzieciom: wyczuwszy niebezpieczeństwo, zdążył odesłać ich do dalekiej wsi Szeker do rodziny. Tatarska delegacja z ojczyzny matki Czyngiza Torokułowicza przywiozła węzełek z ziemią, a także schemat drzewa genealogicznego rodu, który po linii dziadka Toktargalego bierze swój początek z 1669 roku. W pogodny dzień od grobu Ajtmatowa widać bardzo daleko. Obok pojedyncze drzewa, niedaleko na wysokiej poprzeczce — dzwon. Na dole, jakieś dwadzieścia kilometrów dalej — Biszkek. Kiedy złożyliśmy kwiaty, na górę spadła niemal nieprzenikniona mgła. I przypomniał się „Srokaty pies biegnący brzegiem morza” oraz brak punktów orientacyjnych w mroku pośród burzliwego świata, i słowa, które mówił Edygej na Ana-Bejit: „Powiem im, że nakaz swój kładę na nich — pochować mnie tutaj”. Forum otwarto w Narodowej Filharmonii im. T. Satylganowa. „Samo imię Czyngiza Ajtmatowa przywołało nas tutaj. Dzisiaj nawet przewodniki turystyczne na pierwszym miejscu stawiają jego nazwisko, a potem epos „Manas” i jezioro Issyk-kul. A ten, kto czytał jego utwory, na zawsze ma inną grupę krwi — powiedział Rostisław Rybakow, dyrektor instytutu orientalistyki, przewodniczący Platformy „Dialog Eurazja”. — Pisarz był honorowym przewodniczącym naszej organizacji i zawsze znajdował czas na dialog. Był wielkim myślicielem. Cały świat teraz zna dwa kirgiskie słowa — to Czyngiz Ajtmatow”. Głośnymi oklaskami powitała publiczność kazachskiego pisarza Muchtara Szachanowa, który we współautorstwie z Czyngizem Ajtmatowem napisał książkę „Płacz myśliwego nad przepaścią”. Mówił o mankurtyzmie we współczesnym Kirgistanie i Kazachstanie. Gorąco witali słuchacze również wystąpienia ministra kultury Turcji Ertuğrula Günaia oraz ministra kultury i informacji Kirgistanu Sułtana Rajewa. Hollywoodzki aktor Mark Dacascos, który chciałby, aby filmy na podstawie utworów pisarza obejrzał amerykański widz, dodał, że podobne forum to kolejny krok naprzeciw jednoczeniu narodów. Ludzi, którzy przyjechali powiedzieć słowo o ulubionym prozaiku, było bardzo wielu. Dlatego czas wystąpienia skracał się. Jednak większość uczestników spotkania zdołała z niego skorzystać. Zapamiętano wystąpienia profesora uniwersytetu i poety narodowego Kirgistanu Wiaczesława Szapowałowa, profesora Rustana Rachmanalijewa, literaturoznawczyni z Armenii Nairy Sejraniam. Ciepło przyjęto również słowo profesora Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Wołodymyra Panczenki, a także autorki tych wierszy. Zbytecznie mówić o gościnności Kirgizów. To nieliczny naród. I jemu teraz również nie jest łatwo.
Składanie wieńców na grobie pisarza
Jednak od spotkania na lotnisku aż do kolacji w rezydencji prezydenta towarzyszyła nam szczodrość, sympatia i szacunek. Za oknem hotelu „Yannat” (w języku kirgiskim oznacza „raj”), który w pełni uzasadniał swoją nazwę, aż po horyzont ciągnął się ogród, a za nim bielało lśniące, wręcz kryształowe pasmo gór. Na biurku w czarnej skórzanej teczce leżało sporo firmowego papieru i długopis. Grzechem byłoby z niego nie skorzystać, patrząc na zupełne pustkowie za oknem. Szkoda tylko, że każda minuta okazała się zaplanowana. W kilku wydarzeniach uczestniczyła także siostra pisarza Roza Torokułowna Ajtmatowa, fizyk, prorektor instytutu pedagogicznego, działaczka kirgiskiego ruchu kobiecego, autorka autobiograficznej książki „Białe strony historii”. Wspomnienia ukazały się drukiem w języku kirgiskim, a obecnie przygotowywana jest wersja rosyjskojęzyczna. Zawierają one długą, pełną tragicznych i szczęśliwych momentów historię rodziny Ajtmatowów. Zapadło w pamięć spotkanie na uniwersytecie „Atatürk Alatoo” z pokazem filmu o pisarzu, gościnne przyjęcie, na którym pośród dań narodowych znalazły się zadziwiająco słodkie, niczym miód, gruszki i winogrona. A także wizyta w muzeum historyczno-krajoznawczym i sztuk pięknych, wycieczka objazdowa po mieście, szerokim i przestronnym, z niskimi, trzypiętrowymi (ze względu na strefę sejsmiczną) domkami, pięknymi dziewczętami i małymi dziećmi przypominającymi cudowne lalki. I oto finałowy moment jubileuszowych wydarzeń — nagradzanie najlepszych. Wdowa po klasyku Maria Ajtmatowa, odbierając nagrodę TÜRKSOY, którą wręczał minister kultury Turcji Ertuğrul Günay, powiedziała, że Czyngiz Torokułowicz zawsze bał się zostać emerytem. Dwa kraje zaproponowały mu dobrą pracę. Był pełen planów i zamierzeń. Jednak pisarzowi nie było dane ani jednego dnia być emerytem. On nie umarł, lecz wstąpił w nieśmiertelność. Finałowe słowa kobiety wsparła potężna fala oklasków. Nagrody dla najlepszych filmów i spektakli, reżyserów kina i teatru, aktorów i operatorów wręczali znani działacze sztuki z wielu zakątków świata: grand prix za najlepszy film — kirgiskiemu reżyserowi Maratowi Sarulu (film „Pieśń południowych mórz”), nagrodę za najlepszą reżyserię — Ardakowi Amirkułowowi (film „Żegnaj, Gulsary!”). Grand prix festiwalu teatralnego „Art-Ordo” — spektaklowi „Esimde” Biszkeckiego Miejskiego Teatru Dramatycznego im. Umuralijewa na podstawie powieści Czyngiza Ajtmatowa „Dżamila”... Młodego i utalentowanego dokumentalistę z Ukrainy Tarasa Tomenkę, już dobrze znanego na świecie, nagrodzono specjalną nagrodą festiwalu na Issyk-kul za film „Liza”. Na scenie pośród innych flag powiewała także ukraińska. Dodawało to poczucia bliskości naszych ziem. Na zakończenie święta — koncert kirgiskich artystów, którzy doprawdy zachwycili uczestników poziomem umiejętności wokalnych, pięknem tańca narodowego i muzyki, brzmieniem chóru i orkiestry. Tylko słychać było: „Godni najlepszych scen świata!”. Od czasu do czasu na ekranie pojawiała się twarz Ajtmatowa z kronik, dawnych i niedawnych, on to uważnie wpatrywał się w salę, to galopował na koniu, po raz kolejny jednocząc wszystkich, tak różnych pod względem języka i miejsca zamieszkania, jednak już z jedną, ajtmatowską grupą krwi. Dzięki niemu o pięciomilionowym narodzie dowiedziano się na całym świecie. Ziemię wielkości znaczka pocztowego na mapie szanował do ostatniego tchu. Kolejka gazeciarzy stała do Czyngiza Ajtmatowa zawsze. Było to częścią jego życia, jego sławy. Pisarza rozpoznawano na ulicy, fotografowano się z nim, był dla wielu doradcą i rzecznikiem, pomocnikiem i czarodziejem. Był krewnym każdego Kirgiza, każdego czytelnika. Nigdy nie zostawszy emerytem, pisarz nigdy nie sprawiał wrażenia dziadka. Na licznych fotografiach i w kronikach filmowych pozostał pełnym siły i energii mężczyzną, nieco podobnym do swojego pantery z ostatniej powieści „Kiedy walą się góry”. I w tym też był ulubieńcem losu. Objechał cały świat. Może dlatego ziemia w jego powieściach jest mała i krucha. I wymaga ochrony. Zdołał przeżyć jako podróżnik i mędrzec, los pozwolił mu powiedzieć wiele z tego, o czym marzył. Kiedyś będziemy znali jego życie głębiej i bardziej szczegółowo. Ale już nie życie, jak powiedział R. Rachmanalijew, a żywot. Teraz wystarczają nam jego książki, tam, niczym w magicznym zbiorniku, zachowuje się odbicie jego duszy. Błądzimy jej dziwnymi ścieżkami, cierpiąc i radując się, nieco zapominając, że pisarza już nie ma na Ziemi i że azjatyckie przestrzenie stały się bardziej puste i zimne bez niego. Ale Czyngiz Ajtmatow pozostawił prawie 80 milionów egzemplarzy literatury najwyższej próby, której świat wciąż potrzebuje i która wciąż żyje w bibliotekach prywatnych i państwowych. Odcienia ona literaturę nową i, wpływając na nią, daje nadzieję.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
redagowanie i skracanie tekstów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,27 hrywny. na 3 miesiące — 12,36 hrywny. na 6 miesięcy — 23,42 hrywny. 0 8 0 4 8 4 820095 780016
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
życzą Ukraińcom nie tracić optymizmu, zdrowia, wiary w siebie w tych niełatwych czasach. Bądźmy razem, a zwyciężymy! Prenumeratę przyjmują wszystkie oddziały „Ukrposzty” do 10 grudnia — we wsiach i centrach rejonowych, do 15 grudnia — w miastach obwodowych i stolicy. Koszt prenumeraty wraz z kosztami pocztowymi: na rok — 45 hrywien 89 kopiejek; na pół roku — 23 hrywny 42 kopiejki; na 3 miesiące — 12 hrywien 36 kopiejek; na 1 miesiąc — 4 hrywny 27 kopiejek. Indeks pocztowy — 30617, 67 strona w „Katalogu”. Trwa prenumerata „Słowa Proświty” na 2009 rok. W przyszłym roku ogólnoukraiński proświtański tygodnik zachowa wszystko to, co najlepsze, wypracowane przez autorów i dziennikarzy redakcji, zdecydowanie rezygnując z tego, co straciło aktualność. Zapraszamy naszych czytelników do stania się aktywnymi uczestnikami dialogu o stanie języka ukraińskiego, rozbiciu sił narodowych, drogach wyjścia z kryzysu ekonomicznego, politycznego, duchowego. Znajdziemy te punkty oparcia, które pomogą. Odpowiedzialny sekretarz Iryna SZEWCZUK Dział języka Swiatosław MIZERNiUK 279-39-55 Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN 270-55-57 Dział korekty Ołena SZuLHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55 Dyżurny redaktor Nina HNATiUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301248 Nakład — 16800 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo ŻYCIE TRWA!
Maschinelle Übersetzung
19 listopada w roku siedemdziesięciolecia Wasyla Stusa, w 19. rocznicę jego powtórnego pochówku na Cmentarzu Bajkowym w Kijowie, w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym imienia Iwana Franki zakończył się literacko-muzyczny projekt „Krąg Stusa”, stworzony przez „krąg ludzi, którzy przeszli swoją drogę do Stusa i zjednoczyli się”. Dmytro Stus, aktor Roman Semysał, siostry Lesia i Hala Telniuk, reżyser Serhij Proskurnia przy wsparciu muzeum Wasyla Stusa w Gorłówce, Donieckiej Biblioteki imienia Krupskiej, Fundacji Charytatywnej „Ukraina Inkognita”, Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy, przy wsparciu Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej stworzyli widowisko, do którego angażowali doniecczan i ługańców, a w listopadowy wieczór pozostawili krąg otwartym dla tych kijowian, którzy przyszli do „Kręgu Stusa”. Lubow HOŁOTA Zdjęcia Hanny OBORSKIEJ Przyszli i… ucichli. Przed spojrzeniem Stusa o niezwykłej energetyce. Przed próbami, które spadły wraz z głodem na rodzinę jego rodziców, i dzieciństwem, którego nie nazwiesz ani słonecznym, ani radosnym. Przed piekielnymi kręgami samotności i oporu, wysokim, punktu wrzenia metalu, stopniem nienawiści Poety i — czułością miłości, od której roztapia się od łez serce. Przed poezjami, czytanymi nie raz, a jednak — niepojętymi, nieodgadnionymi do dna, i teraz w ich głębi przelewają się srebrem głosy Lesi i Hali Telniuk, a ze starych fotografii patrzą oczy dwóch kobiet — Matki i Żony. I wszystko to przeniknięte głosem i słowami syna Dmytra, który nie sfałszował w żadnej intonacji, prowadząc jeszcze i swoim kręgiem — od dziecięcego bólu i niezrozumienia, przerażenia i gniewu, dorastając nie tylko do wieku ojca, ale i do Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
wzrostu ojcowskiego (Daj Boże!) i pozostając sobą… Nie oceniające sądy, lecz głębokie, spontaniczne i prawdziwe uczucia ogarnęły wszystkich, których tego wieczoru los przywiódł do kręgu Stusa, bez cudzysłowów, bez teatralnego wcielenia. Jakby samo życie popchnęło w plecy i powiedziało zarówno zaproszonym, jak i wybranym: pytajcie siebie, czy jesteście zdolni odczuć ciężar życiowego krzyża Poety, który uparł się: „Albo świat przyjmie mnie takim, jaki jestem, jak urodziła mnie matka, albo zabije, zniszczy mnie. Ale nie ustąpię!” Spojrzenie nadzwyczajnej siły i czystości. Wiersze jak ostrza noży i łabędzie pióra. Słowa, które rodzą się na nowo i odzyskują pierworodność. Odciski palców (jednego brakuje) i narastające (w wyobraźni) wycie strażniczych psów. Trumny, które niesie na ramionach ludzki potok, i oto on, twój własny protest, gniew, rozpacz, żal, miłość… Nie puszczaj mojego serca, Stusowe Koło…
Wydanie przygotowała Lubow Hołota
Redakcja: Lubow Hołota (przewodnicząca), Jarema Hojan, Pawło Mowczan, Ołeksandr Ponomariw, Iwan Juszczuk
Pierwszy zastępca redaktora naczelnego: Nina Hnatiuk, 279-49-47
Zastępca redaktora naczelnego: Petro Antonenko, 279-49-47
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji: Natalia Skrynnyk, 278-01-30 (tel./faks)
Maschinelle Übersetzung