Original auf Ukrainisch · Übersetzung wird aktualisiert
А-РОЕ ітаде То РОЕ Оето. Рідини
піч во ьо що пт и е'ж'ьсь'н и вною вн -
і Мч и ач "и б бич п най - ' ч
. . . " В м а Чо Й
-
Дмитро ПАВЛИЧКО: і
ч
- Яписав на злобу дия і, маб уть, 50. 4 | | 980 394 о ще писатиму. Киижечка «За Нас» -- ОО СОДОЮ оце про боротьбу чеченського народу Кр ЗА У м
за свою державу; поеми «Петрик» і во зок СЬОГОДНІШНЮ політичі гу ситуацію. ПО 08008 |
"б й що в ЛЬ ПТ ОТ шо о Ай в о и на зачої я ЩО
«Все, що потрібне для розп'яття», - ЛО 1 1 З рн
вірші про найактуальніші, злобоо 3 денні питання нашого духовного |йнккни ЗРО | життя. Можлпво, я помпляюось, мож- ЗД ЛИВО, відстав од літературної моди Й о обме о очи, вірніше, від сьогоднішньої М 55803405
оно оо мо Рій | бло
г! Й Ан -іьй
Пи -иі а п р ати
чо дою ть
жаю, що справжня література оч чн ВОЮ можлива за межами того, що сьогодні переживає народ, що саме сьогодні найбільше болить і що нині є завданням душі.
Я прикипів, приріс, до своєї доби, і д рикраїнців, я буду тут як письменник! І|розв'язання соціальних проблем дійти до | поезії будувалися на щиріїї вірі в те, | яшло до мене і від наших класиків. Я
В М и:
-. |комунізм був маскою російського шові
опоки вона тривожитиме розуми майбутніх
Я помилявся, вірячи, що можемо через національної свободи. Мої «комуністичні» що соціальна справедливість понад усе, Це довго марудився в тому, доки не збагнув, що
Роди й нізму. Тепер я переконаний в тому, щотільки . |внашональній державі, внезалежній Україні, можливе вирішення всіх найболючіших соціальних проблем, тобто забезпечення добробуту для всіх, хто працює. Практика уз показує, що це дуже нелегко зробити. Нові багатії, що постали з колишніх й ас номенклатурників, нові правителі всіх рівнів у нашій державі позбавлені, як ж правило, національної свідомості. Вони живуть і збагачуються для себе, як звичайні ОА злодії. Це головна біда наша тепер, але в своїй державі завжди знайдуться люди, | які наведуть порядок. Я вірю в
соціальний лад України, який відповідатиме національній ідеї, сформульованій коротко: «Без хлопа й без пана!».
-
а мова Як державна вУкр
- Р ці РИ ЗАДЕХОХ
о чу А я - Ї . ' ЯРА - -
й сей а кни» киціом, ана тиуи іа бою
а ув вл до р'ювЬ ДАВ паза анома
«високофілософської» художньої | льна 2 о о о
писемності, але не вважав і невва- Б5530 3 35 з за З оон є
и Р стр крявАНа РЕ Р Рі . п ці ий, ППЗ РІТРІТТТРЯ РІ : Р. уж ой РИ я пів РРО чай тети кни Ф' Р и а я й Р р п вн Й у з г криги р нні - "Й ий Р - "ці " і - Й "і. аа Й 'ж а в би я яю | -- і аа дій гр "мні паби "і й о) Фі х я ж 7, ї , - я я ун й о ож ї 7 и я ау РИ ой ій лабо є й Р; я ни пи / іе - Ж же - вив в . "жо прю ЛЬ ані г то р а Й нію й -окою ці "
г й м Р аашЙ -я й
| Ред нема. Тепер коням треба СО ОСОБ БУГ
| впрягатись у плуг, у боронуї Ї | 5
тягти того воза, наладованого словом мезалежність. Треба те слово наповнювати! Якщо духовно ми не наповнимо ті міхи | Бан аа С. ОО порожні або напівпорожні, то З ня 0 000 ад |
чи м мі шоб
и ан бу Р о й
Кати
ми ніколи не матимемо доскозо В ООН З У
чалог незалежності. Я знаю, що р Зб я з 2272 2508
Ж .'я . и йа и нн ножик до но чи
рі лЇв депутатом Верхов- 1, АН ОБО ВЕ НВО Зо ної Ради ХІЇ скликання, то Бо 2 0 0 0 що
яв я тор "ни а
п чи
завжди вискакував на трибуну, в Р. б 5 28 коли ишлося про духовну куль- 88 он НО туру, мову!т. д. Мої однодумці, ЗАОЗОВОЙ -- аі яких я щиро люблю, казали оо Хе «Романе, є важливіші справи, ВБР З ОЙ "««зНнедЮ С ніж культура!». А я відповідав: до ДЗК они о о «Нема важливіших справ, ніж
культура!» Бо з культури (ЕЕ | З о формується людина -- ми ж не ДИ воно твар Божа, яка може знайти Й |
пасовисько добре і бути ситою г задоволеною. Ми є люди, і ми мусимо передусім зберегти,
мати культуру. Бо хліб не вро- МИНЕ ДИНИ ооо о
Роль ню ной пн Чо "ро Р С нм Р паль о м п
див нині -- вродить на другий Ма о паро оз рік. Завод закрився -- надругий ЗСУ іорас ов
рік відкриється. А те, що втраче- Ж ЕХ
не" культурою, -- ми навіть не б
ач р --б о вою
удемо знати, що ми втратили, уже потім, коли прийдемо у кращі часи, у наступне тисячоліття, в якому, я переконаний, Україна
буде багатою і щасливою. Але втрат ми понесли уже дуже багато -- за час нашої!
незалежності... Через неувагу, через нашу апатію, через нашу ігнорацію справжньої ВОМОВНИЧОЇ, заангажованої національної літератури
-- Тепер стрімкого бігу впе- БЕЗЕ РЕ 1 3 ОЗНА
- з п - "ль - б
чу
" - бю Ж РУ 1 ч пою, ь я - п чья - о . і ь и о . ж . ми чу Мч - ЧЕ - М Я Р |у Еч ; - ч - ом "кю Юч . о Би ка - лан ч
так називалася Всеукраїнська науково-практична | конференція, яку зорганізувала ї тровела «ІТросвіта» разом з Національною академією наук України, Інститутом Української мови НАН України та Держкомнацміграції України. Конференція віОбулася З рамкал акції «Передаймо нащадкам наш скарб -- рідну мову», 11 відкрив віце-прем'єр-міністр України, академік Валерій Смолій.
ї
«
б б З. - М
ж
З доповідями виступили Василь Німчук, директор Інституту української мови НАН України Олександр Грибушний, заступник голови Державного комітету у справат національностей та міграції, народний депутат Павло Мовчан, голова ВУТ «Просвіта» їм. Т. Шевченка
Серед виступаючих -- члени Центрального правління: відповідальний секретар Микола Пестерчук, професор Анатолій Погрібний, професор Іван Ющук, кандидат педагогічних наук Юрій Гнаткевич, відомі мовознавці України. Доробок Всеукраїнської науково-практичної конференції ми тредставимо на сторінкаг «Слова Просвіти» в подальших випускат газети
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
Wariant pierwszej osoby
71 Słowo Proświty
Dmytro Pawłyczko: We wstępie do pytań pisze Pan: „Gdyby Dmytro Wasylowicz zgodził się odpowiedzieć na przykład na takie swoje wiersze-pytania, jak: »Czyż nosilibyśmy kajdany, dopóki
Gdyby ich Wrzesień nie rozwiązał?«”. Zapewne sądził Pan, że nie zgodzę się odpowiedzieć na to pytanie, które kiedyś rzeczywiście postawiłem. Otóż powiem Panu, że nie boję się odpowiadać na swoje dawne pytania i nie sądzę, by efekt moich odpowiedzi dla mnie samego lub dla Pana był szczególny czy „niezwykły”, jak Pan mówi.
Opiewałem Wrzesień 1939 roku jako zjednoczenie ziem ukraińskich w jednym, jak wtedy pisano, „ukraińskim państwie radzieckim”. Uważam też dziś, że proces zjednoczenia Zachodniej i Wschodniej Ukrainy, choć przeprowadzony przez reżim stalinowski i nie w interesie narodu ukraińskiego, odegrał w naszej historii i w walce o samodzielne państwo niezwykłą rolę. Może nawet najważniejszą rolę! Oczywiście Wrzesień nie zdołał rozerwać naszych kajdan, ale sedno mojej poezji, z której pochodzi przytoczone przez Pana pytanie, polega na tym, że głoszono w niej ideę jedności ziem ukraińskich. W licznych swoich wierszach na temat zjednoczenia trzymałem się idei, której zakazywał system radziecki. Mianowicie mówiłem o zjednoczeniu w Ukraińskiej Republice Radzieckiej, a oficjalna propaganda mówiła o „przyłączeniu Zachodniej Ukrainy do Związku Radzieckiego”. Pisałem:
w jednej ziemi, zjednoczonej, państwowej,
Szlaki Szewczenki i szlaki Franki...
Oczywiście dobrze wiem, przez jakie cierpienia przeszła Galicja pod jarzmem władzy komunistycznej. Wiem jednak także, ile wiedzy i wysokich stanowisk w życiu naszego narodu zdobyli Galicjanie za czasów tej samej władzy. Należałem do tych, którzy w najtrudniejszych okolicznościach starali się pracować na rzecz podtrzymania przy życiu języka ukraińskiego i ukraińskiej kultury. Należałem do niezorganizowanej, legalizującej się opozycji wobec polityki Moskwy na Ukrainie, czyli do grona takich ... jak Małyszko. Ołeś Honczar
RT M nlʹsʹkny, i da azhan „Borys „Ten, Wołodymyr Sosiura, Mykyta Szumyło, Mykoła Łukasz. Wszystkich nie wymienię. Komunistyczna partia Ukrainy także wtedy, gdy byłem jej członkiem, i wcześniej, zawsze dzieliła się na wiernych sług Moskwy i tych, którzy stawiali opór, nie poddawali się i czynili wszystko, co mogli, by zachować słowo i duszę Ukrainy. Gdyby wśród ukraińskich komunistów nie było ludzi o głębokiej świadomości narodowej, wydarzenia poprzedzające rozpad imperium i sam jego rozpad byłyby niemożliwe. Dziś wśród naszych komunistów pozostali ci, którzy nie wyobrażają sobie Ukrainy bez Rosji, a więc to jest piąta kolumna, skazana na hańbę i narodową zdradę. Zupełnie inaczej zachowują się dziś byli komuniści w krajach europejskich. Również wcześniej byli oni nacjonalistycznymi komunistami, a dziś są to ludzie wyznający ideały socjaldemokratyczne i narodowe.
3 BŁOGOSŁAWIONYCH ZAMIARÓW
28 września tego roku Dmytro Wasylowycz Pawliczko obchodził swój przedjubileuszowy dzień urodzin. Dokładnie za rok – oby z zdrowiem – Ukraina uczci jego siedemdziesiątą rocznicę, jubileusz, w którym dla każdego człowieka są odpowiedzi na wszystkie życiowe pytania, jakie kiedykolwiek przed nim stawały. Pawliczko-poeta zadawał wiele pytań w swoich wierszach, a ja z trudem powstrzymałam się od pokusy, by wypisać te cytaty-pytania i poprosić autora o odpowiedź na nie. Efekt byłby znaczny, gdyby Dmytro Wasylowycz zgodził się odpowiedzieć choćby na takie swoje wersy-pytania, jak na przykład: „Ale jak długo nosilibyśmy pęta, jak długo, / Gdyby ich Wrzesień nie rozwiązał?”. Jednak nie należę do tych dziennikarzy, którzy biorą na siebie rolę prokuratora, rzemiosło inkwizytora i zawsze stoją „nad”: nad czasem, nad ludźmi, nad talentem czy po prostu – nad doświadczeniem i wiedzą.
Dmytro Pawłyczko — postać, zainteresowanie którą będzie tylko rosło z latami. Opadnie błoto, zarośnie bagno, wiatr zwieje pianę, nie będzie za poetą wysvistywała pusta bezwartościowość, dzika ambicja, a jednak — o zazdrość: «Patrz, on zawsze na powierzchni!» — a partyjno-kastowa nienawiść będzie w niego rzucać grudy błota — pojawią się inni wielbiciele i ktoś, młody i mądry, będzie czytać jego wiersze, jak los: syn «prostego drwala», podlotek, którego w niezwykły sposób połamały wydarzenia, jakie wstrząsnęły Zachodnią Ukrainą — od «złotego września» do powojennych zmagań, w których ginęli swoi wśród obcych i obcy wśród swoich; rozdarta na strzępy strachem dusza długo miotała się między nimi, instynkt przetrwania i przebiegły chłopski rozum dyktowały ucieczkę; ucieczka była przenikaniem w okoliczności, w dążenie do oswojenia się z maską; maska nie przyrastała do twarzy, rozum szukał nie zwykłej wiedzy — lecz poznania. Całe życie chciwie się uczył. Jego intelekt zasługuje na obraz myśliciela Rodina, lecz i huculska tajstra czy biała torba żniwiarskiego chłopca mocno przyrosła do ramienia. W niej ukryte to, co prowadziło do trzydziestu trzech lat, już uznany i przyjęty; w wierszu «Do każdego (! siebie) czytelnika Lesi Ukrainki» napisze: «Sobie imię swojego narodu na wieki, jak ona, weź». Właściwie nie trzeba mu było brać imienia Ukraińca. Ono przerastało przez niego jak trawa przez asfalt, wyrastało jak perz, choć jak go nie wypleniano: pierwsza nauczycielka «cienka córka majora», i czujni donosiciele, i dobrzy obrońcy: «po co Pan tak, Dmytryku», i własna ostrożność, która czasem — na zawsze — mogła przerodzić się w mimikrę, i mieli wreszcie prawdziwego chochoła, lojalnego «ukraińca». Imię narodu — rodowa ukraińskość przerastała raz przez «Bociany», raz przez «Dwa kolory», raz przez «Modlitwę do Szewczenki», raz... sami sobie przypomnijcie — bo on stawał się prawdziwym gronosłowem i lata nie
ŻEBY on KRZYCZAŁ — «HAŃBA»
wyjaśniali namiętnościami, [...] talentom. Chyba jednak to jest namiętność! Była jego największym [...] darem, [...] nawet w [...] tytule nieśmiertelności. Pawliczko wkładał tyle ognia, że trudno o nich zapomnieć, a zatem i wybaczyć. Deputowani-komuniści chętnie je cytują, dokuczając żółtoblękitnemu koledze i potajemnie płacząc za utraconym partyjnym herold; prawowierni nacjonaliści i bezталантowi [...] nowego i starego literackiego przyzwolenia również je cytują. Te same wiersze, te same [...] o własnej koniunkturze, dawnej i nowej.
Można go kochać i można go nienawidzieć. Czasem jedno i drugie naraz. Ale z nim nie sposób się nie liczyć. W każdej ścianie, literackiej, politycznej, dyplomatycznej, codziennej, świątecznej, on wystaje jak gwóźdź. Jeśli, przestrzegając się, nie nadziejesz się na niego barkiem czy plecami, to nie uniknąłeś go wzrokiem. Podziwiasz go czy chciałbyś nigdy nie widzieć, ale zapomnieć go nie zdołasz. Jest skazany na publiczność, na rozgłos, na polityczność, na pierwsze role. Nawet kiedy te role są ostro negatywne lub całkowicie pozytywne. Nawet kiedy jego nogi tkwią w błocie, bądźcie pewni, nie zawaha się zebrać okruszyn i podrzucić je ku niebu. Nad jego głową błoto zamieni się w okruszyny gwiazd.
Każdy z czytelników naszej gazety ogólnie zna biografię i twórczość Dmytra Pawliczki. Dlatego nie będę wymieniać jego książek, jego nagród, jego sławy. Najważniejsze: laureat Państwowej Nagrody USRR im. T. H. Szewczenki (1977). Stworzył szereg scenariuszy filmowych, które przyniosły sławę ukraińskiemu kinu, [...] piosenek, które od dziesięcioleci śpiewają ludzie. Pod względem liczby artykułów i publicystyki nie ma sobie równych. Przełożył całą bibliotekę światowej poezji, najbardziej znaczące tomy: «Światowy sonet» (1983), «Sonety» W. Szekspira (1998), «Antologia poezji słowackiej XX w.». W jego przekładzie osobnymi książkami ukazały się utwory José Martí, Chrysta Botiewa, Mirdzy Kempe, Tamaza Czyladze, utwory Charles'a Baudelaire'a, Mykoły Wapcarowa; z jego udziałem ukazały się «Antologia poezji polskiej» i wiele innych książek. Deputowany Rady Najwyższej. D. Pawliczko jest jednym z autorów Aktu proklamowania niepodległości [...]
…ność Ukrainy 24.08.91 r. Przewodnicząca Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki (1988–1990)
Zawsze poeta, na zawsze – Pawłyczko
Jestem wdzięczna, że Dmytro Wasylowycz Pawłyczko zgodził się odpowiedzieć na moje pytania w przededniu swojego najnowszego wieczoru poetyckiego w Domu Ukraińskim, który odbędzie się 13 października br. w cyklu wieczorów literackich Proświty.
Lubow Hołota
L. H.: Dmytrze Wasylowiczu, nie powstrzymam się, by nie zacząć od cytatu: «Gdyby mogła przyjść do mnie w tej chwili ta Dziewczynka...», czy mógłby Pan dziś – z jej pomocą – rozjaśnić «od uczuć mroczne, z walki trudne jej płonące jestestwo, w którym duch życia odprawia tryumf» dzisiejszego poety Pawłyczki?
L. H.: Cytowany wiersz powstał w 1977 roku. Czy jest bliski dzisiejszym jego wielbicielom?
D. P.: Jestem wdzięczny, że Pani przypomniała właśnie ten wiersz, i choć dobrze, że ta dziewczyna już do mnie nie przyjdzie, to jednak żal mi, że nie dała tego spokoju, którym była osłonięta diamentowa dusza jej. Ja zawsze byłem zbyt otwarty...
Każdy człowiek w młodości pragnie być podobny do pewnej osobowości. Od tej osobowości przejmuje pewne cechy, uczy się żyć według jej zasad. Wśród moich ideałów były kobiety, a właściwie dziewczęta. I nie były to żadne nadludzie, lecz zwyczajne, niezauważalne dla wielu osoby, które wywierały na mnie silne wrażenie. O tym jest napisany ten wiersz. Cóż tu jeszcze wyjaśniać? W mojej duszy jest wiele niejasności; mogę powiedzieć, że buntujący się anioł z połamanymi, odmrożonymi skrzydłami – to byłby mniej więcej portret mojego ducha.
L. H.: Należy Pan do tych poetów, którzy dużo piszą i publikują. Wszystko, albo prawie wszystko, co napisali. Czy nie pojawiło się u Pana pragnienie «zrewidowania» własnej twórczości, ułożenia «Wybranego», które kanonizowałoby poetę Dmytra Pawłyczkę? Proszę wybaczyć, czy nie czuje się Pan twórcą guculskich drewnianych orłów-pamiątek, skoro jako mistrz pierwszej ręki jest zdolny tworzyć najdoskonalszą rzeźbę? Mam na myśli wiersze «doraźne», «na czasie».
D. P.: Pisałem o sprawach dnia i zapewne jeszcze będę pisać. Tomik «Za nas — to walka zniewolonego narodu o swoją państwowość…» — o naszej dzisiejszej sytuacji. Wszystko, co potrzebne do życia» — wiersze o najbardziej aktualnych, palących kwestiach.
Nie wiem, może odstaję od gorącej mody czy… od dzisiejszej «wysokofilozoficznej» pisarstwa artystycznego. Uważam, że sprawy…
«Literatura poza granicami tego, co dziś przeżywa najbardziej ten naród, co właśnie dzisiaj i co obecnie najbardziej przeżywa… Zadaniem literatury…
Otwierajcie, ja doskonale… pytanie. Ale jeśli chodzi o mojego czytelnika, to ja —
«Nie żałuję i nie rozumiem Waszego…
chce wiedzieć, co myślę o tak zwanych ostatecznych, wiecznych pytaniach, niech sięgnie po
«Psalmy pokutne»
Chciałbym oczywiście wydać wszystko, co najlepsze, odrzucić śmieci, «kanonizować się», jak Pan mówi. Ale na razie nie ma na to czasu ani pieniędzy. Z drugiej strony myślę, że nie schowam się za „Wybrane”. Wszystko, co kiedyś pisałem własną ręką, ma stanąć przed sądem, jeśli rzeczywiście będzie przyciągać potomnych.
Przylgnąłem, przyrosłem do swojej epoki, dopóki ona będzie niepokoić umysły przyszłych Ukraińców, ja będę tu jako pisarz!
Myliłem się, wierząc, że przez rozwiązanie problemów społecznych możemy dojść do wolności narodowej. Moje «komunistyczne» wiersze budowały się na szczerej wierze w to, że sprawiedliwość społeczna ponad wszystko. To przychodziło do mnie także od naszych klasyków. Długo błądziłem w tym, dopóki nie zrozumiałem, że komunizm był maską rosyjskiego szowinizmu. Teraz jestem przekonany, że tylko w państwie narodowym, w niepodległej Ukrainie, możliwe jest rozwiązanie wszystkich najbardziej bolesnych problemów społecznych, czyli zapewnienie dobrobytu dla wszystkich, tak jak to działa. Praktyka pokazuje, że to nie jest łatwe do zrobienia. Mówią, że bogacze, którzy wyszli z dawnej nomenklatury, nowi urzędnicy wszystkich szczebli… pozbawieni z reguły świadomości narodowej. Oni żyją i bogacą się, jak zwykli złodzieje. To go-
Zawsze znajdą się ludzie, którzy zaprowadzą porządek. Wierzę w socjalny ład Ukrainy, który będzie odpowiadał narodowi, sformułowany krótko:
bez chłopa i bez pana!
Wasza mała ... ?
«Tajemnica twojej twarzy»
Dziś nasz świat jest w ruinie, ale we własnym domu
Maschinelle Übersetzung
…
…
…
…
…
ROBIŁEM DZWON DO …RA,
ALBO KRZYCZAŁEM – „HURA”
czytelników wysoką, … miłością. To były wiersze dojrzałego mężczyzny i poety. Moje pokolenie (i nie tylko moje) znało je na pamięć. W tym roku w marcu opublikowaliście w gazecie «Młodzież Ukrainy» cykl «Złote jabłko», który można nazwać erotyczną liryką. Czy to jest – w tej obecnej superszczerości, nagości stosunków dwojga, realizacja kiedyś zakazanego tematu, czy wreszcie – najskrytsze męskie wspomnienia?
D. P.: Moja książka «Złote jabłko» to nie wspomnienia, lecz, jak Pani mówi, moja męska dojrzałość. Jest tam coś erotycznego, ale są też rzeczy dalekie od nagości związków: to obraz kobiecego istnienia, wiecznie pociągającego, zniewalającego, wielolicego i czystego. Nie pozwoliłem sobie na ani jedno słowo z tego leksykonu, którego używa w swojej wulgarnej twórczości współczesna wyrafinowana grafomania. W końcu ta książka tylko kontynuuje i rozwija «Tajemnicę twojego oblicza». Chciałbym zaznaczyć, że w moich poezjach miłosnych są miejsca, gdzie pod postacią kobiety przedstawiona jest Ukraina. Na przykład «Nie wiem, kto uczynił mnie orłem» itd.
L. H.: Jak wiadomo, Pan jest literackim ojcem chrzestnym wielu poetów siedemdziesiątników, autorem rekomendacji do Związku Pisarzy dla tych, którzy dziś aktywnie kwestionują celowość jego istnienia. Jaki jest Pana stosunek do nowo powstałych grup i stowarzyszeń literackich, które nazwiska literackie są Panu bliskie? Przy okazji – który z Pana literackich uczniów popierał Pana lub popiera obecnie w działalności społecznej czy politycznej? Od kogo z nich słyszał Pan lub czytał Pan opinie o Pana publikacjach z ostatnich lat?
D. P.: Dziwi mnie to pytanie. Przecież wie Pani, że nikt u nas nie przyznaje się do jakiegokolwiek uczniostwa. Wszyscy są samorodnymi geniuszami. Nie zdecyduję się wymienić tych, którzy rzeczywiście trochę się u mnie uczyli; w końcu byłoby to nietaktowne. Kiedy niesprawiedliwie i boleśnie zostałem zaatakowany w gazecie «Prawda», mężnie i przekonująco bronił mnie Roman Łubkiwśkyj w gazecie «Literacka Ukraina».
Na prezentacjach „Kalevali” (gruntownie zredagowałem tłumaczenie Tymczenki i napisałem przedmowę do tego eposu o znaczeniu światowym), „Antologii słowackiej poezji XX wieku”, „Sonetów” Szekspira przychodzili pisarze w różnym wieku, wśród nich również ci, którym kiedyś udzielałem rekomendacji.
Otrzymałem dziesiątki listów z prośbą o przesłanie moich książek: „Pokutnych psalmów”, „Nostalgii”, „Złotego jabłka”. Piszą do mnie przeważnie nauczyciele.
Moją działalność społeczną w Ruchu, na stanowisku przewodniczącego Demokratycznego Zjednoczenia „Ukraina”, w Radzie Najwyższej wspierały i wspierają setki ludzi. Wśród nich są także młodzi pisarze.
Wezwałem w liście, który został opublikowany w „Literaturnej Ukrainie”, niestety już po zjeździe Związku Pisarzy Ukrainy, by nie rozwiązywać Związku. Ale przekonałem się, że młodzi literaci nie chcą mieć nic wspólnego z tą organizacją. Nic tu nie da się zrobić. Trzeba wsłuchać się w zdanie tych, do których należy jutro.
Zofia Majdańska, Leonid Czerewatenko, Jurij Andruchowycz, Oksana Zabużko, Mykoła Riabczuk, Wasyl Herasymiuk, Ihor Rymaruk, Petro Zasienko, Maria Habłewycz, Myhajło Moskalenko, Halyna Tarasiuk – to są ludzie, z którymi chciałbym być w duchowym kontakcie. Z młodymi, bez względu na to, jak oceniają moją twórczość, jest mi ciekawiej niż z wyblakłymi i nudnymi mistrzami.
L. H. Post i władza, władza i poeta. Kto, jak nie Pan, wie, czym to jest. W swoim wystąpieniu na święcie 1100-lecia miasta Halicza wezwał Pan Prezydenta, by „wypełnił swój nie tylko władczy, prezydencki, ale i imienny związek z Danyłem…”. To gest, który świadczy o Pana zbliżeniu do władzy obojętnej wobec problemów kultury narodowej, OŚWIATY, społecznego położenia narodu, czy też o „wyższej polityce”, dyplomatycznych metaforach? Ale przecież nasz czas wymaga otwartych głosów, prostej mowy… Słowem, dziś nie do metafor; tym bardziej że Prezydent może się równie dobrze okazać Aleksandrowiczem, Mikołajewiczem, a nawet Michajłowną… Kto zatem stanie się „imiennym związkiem”: Archistratyg Michał, Mikołaj Cudotwórca, Aleksander Macedoński czy Iwan-Pobywan?
D. P.: Dziwna rzecz, Pan/Pani podkreśla w moim wystąpieniu nie to, co główne, lecz drugorzędne. To był krytyczny wystąpienie wobec obecnej władzy. Bez metafor i ukłonów. Jeśli zaś bawić się w to, co Państwo zauważyli, to rzeczywiście będą u nas prezydenci i Olександrowicze, i Michajłowicze, a kto wie, mogą być i Michajłowny. І jeśli Państwo się domyślacie (a ja w to wierzę!), że imię i patronimik mają pewien wpływ na człowieka, który nosi takie a takie imię i takie a takie imię ojca, to nie ma nic niespodziewanego w tym, że Danyłowicz miałby odczuwać pewne zobowiązanie wobec imienia ojca.
L. H.: Dmytrze Wasylowiczu, moim zdaniem jedną z przyczyn mimowolnej zuchwałości w pytaniach jest Pana młodzieńcza zapalczywość, z którą Pan za każdym razem rzuca się do boju. Nawet młodzi politycy nie mogą się pochwalić taką bezwzględnością. Być może dlatego, że poeta i polityk w Pana istocie są nierozdzielne? W wierszach jest za dużo polityki, a w polityce za dużo poetyckich atrybutów?
D. P.: Dostrzegam Pani/Pana zuchwałość, ale to właśnie ona zmusiła mnie do odpowiedzi. Podobają mi się wasze pytania, podyktowane, łagodnie mówiąc, miłością z niechęci.
Być może w moich wierszach jest za dużo polityki. Nie mnie to oceniać. Ale co do moich wystąpień politycznych, co do mojej działalności politycznej w ogóle, to tam, wybaczcie, żadnych poetyckich atrybutów nie ma. Pisałem niektóre rezolucje na I Zjeździe Ruchu, wiele postanowień Rady Najwyższej, zwłaszcza „Deklarację praw mniejszości narodowych Ukrainy”. Napisałem sporo artykułów o treści politycznej, swoje programy przedwyborcze itd. – i wszystko to jest językiem logiki politycznej, suchym i wzywającym, ale bez ozdobników, które tak lubią poeci.
L. H.: Poeta zawsze rozmawia z Bogiem. A jak wyglądają Pana stosunki z Nim?
D. P.: Czytajcie „Psalmy pokutne”. Są tam takie wersy:
Kaję się. Ale przecież i Ty, mój Panie,
Pomyśl, skąd wzięły się moje kajdany,
Kto pod poduszkę w mojej kolebce
Podłożył to żelazo, pełne blasku,
Czy to nie anioł zniósł mi z wysoka
Dary przez Ciebie przygotowane?
L. H.: Czy nie wydaje się Panu, że obecna literatura ukraińska staje się coraz bardziej prowincjonalna wskutek oderwania od masywu światowego procesu literackiego, a także od literatur, które jeszcze niedawno nazywaliśmy braterskimi? Przecież to Pan przetłumaczył wiele z literatur bałtyckich, ormiańskiej i gruzińskiej.
D. P.: Literatura ukraińska niczego nie traci na tym, że może dziś występować na arenie światowej nie zza pleców literatury rosyjskiej, jak to bywało za czasów Związku. Wprost przeciwnie, musi sama narzucać się czytelnikowi europejskiemu, tak jak robiły i robią literatury polska, czeska czy niemiecka. Stajemy się bardziej prowincjonalni dlatego, że słabo władamy dorobkiem współczesnej ŚWIATOWEJ literatury, ale jednocześnie stajemy się coraz bardziej oryginalni w manierze artystycznej. Nasi młodzi pisarze powoli dochodzą do zrozumienia, że trzeba znać języki europejskie, aby utrzymywać związek z procesem literackim świata. Innymi słowy, musimy być nie tylko pisarzami, ale i czytelnikami. Iwan Franko, Ołena Kobylańska, Lesia Ukrainka, Wasyl Stefanyk i Mychajło Kociubynski władali wieloma językami europejskimi. Niemieckim i polskim władał T. Szewczenko. Sami rozumiecie, co z tego wynika.
Kiedyś interesowaliśmy się tak zwanymi braterskimi literaturami, bo wiedzieliśmy, że i tam przebiega proces narodowej świadomości oraz przygotowania do tworzenia własnych państw. Ja przetłumaczyłem sporo Litwinów, Łotyszów, Ormian, Gruzinów itd., ale niemal wszystkie moje kontakty z pisarzami innych dawnych republik budowały się na narodowej solidarności. Zdarzało się też, że nasi grafomani tłumaczyli ich grafomanów, a nawet klasyków — to była spekulacja i zarobek. Dziś jednak trzeba odnawiać literackie związki zarówno ze Wschodem, jak i z Zachodem, i właśnie to powinno być głównym zadaniem Związku Pisarzy Ukrainy.
Choć produkujemy przeważnie cyniczno-groteskową produkcję literacką, która nie tworzy, a jedynie niszczy, to mamy też wspaniałe książki. Jako przykład przywołam zbiór wierszy Andrija Bondara. Światowy poziom. A takich rzeczy mamy u siebie sporo.
Nareszcie stajemy się sobą.
L.H.: Jak wiadomo, Gabinet Ministrów zaproponował utworzenie państwowej spółki akcyjnej «Ukraińskie Wydawniczo-Poligraficzne Zjednoczenie». Moim zdaniem brzmi to cynicznie. Rusyfikacja osiągnęła niewyobrażalne rozmiary, wydawnictwo książkowe jest zrujnowane, a baza poligraficzna pracuje wyłącznie na tandetę typu «Bulwar», «Trik» itd., których nie sposób nazwać ukraińskimi. Co Pan powie, Poeto-Deputowany? Gdzie ukaże się Pana «Wybór», i czyim kosztem?
D. P.: O swoim «Wyborze» już powiedziałem. Nie ma na niego pieniędzy. Co do propozycji Gabinetu Ministrów, trzeba wszystko to dokładnie zbadać i dobrze obliczyć. Deputowanym zostałem na nowo bardzo niedawno. Sądzę, że Komisja do spraw kultury w Radzie Najwyższej, pod kierownictwem L. Taniuka, przy pomocy deputowanych-pisarzy, musi natychmiast zająć się kwestią ukraińskich wydawnictw. W Rosji wydawnictwa są zwolnione z podatków. Musimy koniecznie doprowadzić do takiego zwolnienia dla wydawnictw, które publikują ukraińskie książki.
Kraj ulega totalnej rusyfikacji. Teraz proces ten prowadzi nie partia, lecz agromafiozja. Obrzydliwie mi nawet nazywać takie gazetki jak «Bulwar», w której, nota bene, przylgnął jeden z największych łajdaków, jacy kiedykolwiek urodzili się w Kijowie.
Walka o ukrainizację Ukrainy to dziś sprawa najważniejsza. Tu ma co robić «Proświta», która zaczynała się od organizacji Towarzystwa Języka Ukraińskiego dziesięć lat temu.
W Radzie Najwyższej (dziś) jeszcze trudniej stało się bronić praw języka ukraińskiego i ukraińskiej książki. A przyszedłem tam nie tylko i, być może, zupełnie nie jako poeta, lecz jako deputowany, który ma obowiązek myśleć o «Wszystkim», a nie tylko o «Swoim». Ale mimo wszystko najbardziej boli mnie ukraińska książka, która we własnym państwie nie ma wsparcia. Dopóki tak, przyszłe państwo nie może nazywać się naszym, rodzimym, naszą, rodzimą jej itd.
L. H.: W czym upatruje Pan priorytety wyborczej kampanii prezydenckiej oraz udziału w niej sił narodowych i Pana osobistego? Pana sympatie i antypatie polityczne? Czy mógłby Pan osobiście wezwać do jedności drobne partie polityczne, które ogłosiły się demokratycznymi?
D. P.: Od dawna wzywałem do jedności. Mało w nią wierzę. Uważam, że ze wszystkich narodowo-demokratycznych sił powinna zostać wysunięta jedna kandydatura. Taką osobowością, zdaniem moim, jest Jurij Kostenko.
Ł.G.: Czy nie wydaje się Panu realne dojście sił komunistycznych do władzy? Jeśli tak, to kto?! Jaka wtedy będzie Pana postawa obywatelska?
D. P.: Życia pod władzą komunistyczną nie chcę. Mam tego dość. Gdyby doszło do czegoś takiego, robiłbym to, co robiłem wiosną 1945 roku w UPA.
Ł. G.: W życiu każdego człowieka bywają momenty, które zapadają w pamięć na zawsze – niezależnie od tego, czy wspominać je wstyd, radość, czy gorycz. Może to właśnie są momenty prawdy? Proszę powiedzieć, jeśli może Pan, o nich.
D. P.: Moimi momentami prawdy są chwile twórcze, kiedy na papier przelewa się to, co budzi we mnie zachwyt. Ale najwyższym momentem mojego życia była ta chwila, kiedy przyniosłem Leonidowi Krawczukowi przeredagowany tekst Aktu proklamowania niepodległości Ukrainy 24.08.91 r. Były tam i moje zdania. Powiedziałem przewodniczącemu Rady Najwyższej: „Czytaj!”. On czekał. Powtórzyłem: „Czytaj!”. Leonid Makarowicz powiedział: „A może odłożymy to do poniedziałku?” Ja czytam (Ławko Łukianenko?). Powiedziałem: „Ja…”
Czekał na komendę od grupy 239. Bał się: a jeśli nie zagłosują? Ale przeczytał.
Wtedy, dobiegając do swojego miejsca i głosując, pomyślałem: „Oto nadszedł czas, bym umarł!”.
Momenty prawdy to momenty, które
ЛИ ї чь
równają się życiu lub śmierci. Żyję. Ale wiem, że wyższego czasu w moim życiu, niż ta sobota 24.08.91 r., nie będzie.
Kiedyś mój ojciec słuchał razem ze mną „Dwóch kolorów”. Była noc. Szliśmy przez Stopczatów do domu. Gdzieś z radia popłynęły znajome słowa. Ojciec powiedział: „Chodź, posłuchajmy. Ta piosenka mi się podoba”. Nie wiedział, że jestem autorem słów. A ja nie miałem odwagi powiedzieć mu o tym. Oto jeszcze jedna chwila prawdy. Moje milczenie we łzach.
Ale przeżyłem wiele gorzkich momentów prawdy. Kiedy przychodziło zrozumienie, że – się pomyliłem. Napisałem coś, czego się wstydzę. Żyłem ciężko. I moje prawdy bynajmniej nie wszystkie są radosne. Mimo wszystko, mimo wszystko – nikogo nie obwiniam.
Maschinelle Übersetzung
PROŚWITA – 130!
Słowo Proświty
w ojczystym języku naród ukraiński będzie mógł stanąć obok wszystkich cywilizowanych narodów». Z podobnymi prośbami o postawienie kwestii ukrainizacji szkoły na zjeździe nauczycieli zwracają się M. Arkas i rada «Proświty» do petersburskiej Ukraińskiej Hromady oraz do Praskiego Ogólnosłowiańskiego Zjazdu Studentów.
Z funduszy M. Arkasa we wsiach Bohdanówka i Chrystofórówka działały czteroletnie szkoły z ukraińskim językiem nauczania. Czasopismo «Rodzimy Kraj» opowiada o ukraińskiej wiejskiej szkole, którą M. Arkas utrzymywał z własnych środków: «Wszystkie dzieci, które wstąpiły do szkoły Arkasa, uczą się w ojczystym języku według ukraińskiego elementarza d. Nordsia, wydanego w Kijowie».
ŚLADY DZIAŁALNOŚCI MIKOŁAJOWSKIEJ PROŚWITY
Członkowie Proświty ustanowili specjalne stypendium im. Szewczenki i rady Towarzystwa. Zostały one przyznane uczniom średniej szkoły mechaniczno-technicznej i kolejowej szkoły zawodowej; zewsząd, znad Bugu i Inhułu, przyjeżdżają chłopi, by popatrzeć i posłuchać, co u nas tu się dzieje. Wszyscy oni wracali do domu zachwyceni i zadowoleni».
Rada Towarzystwa «Proświta» w pierwszych dniach swej działalności poinformowała o utworzeniu w Mikołajowie «Proświty»; wcześniej podobne organizacje powstały we Lwowie, Kijowie, Połtawie, Czernihowie, Żytomierzu, Kamieńcu Podolskim, Katerynosławiu, Katerynodarze i w innych miastach. W listach do ich kierowników M. Arkas w imieniu rady prosił, by nie odmawiali pomocy i rady, «...bo wszyscy mamy jeden cel – dobrobyt ukochanej Matki-Ukrainy, oświatę i budzenie samoświadomości oraz szacunku wśród naszego ludu; pracę dla osiągnięcia tej świętej…
…a na wschodnioukraińskich ziemiach działalność kulturalno-oświatowa stała się możliwa dopiero po rewolucji w latach 1905–1907. W tym czasie na Wschodzie Ukrainy zaczęły powstawać narodowo-kulturalne towarzystwa, które otrzymały nazwę «Proświta» na wzór zachodnioukraińskich organizacji.
Poprzednikiem Proświty w Mikołajowie można uznać ukraiński kółko, założone we wrześniu 1906 r. Czasopismo „Rodzimy Kraj” (nr 43, październik 1906 r.), wydawane w Połtawie, informowało o jego celu: „... podnieść choćby trochę świadomość narodową tutejszego... dość licznego ukraińskiego społeczeństwa za pomocą żywego słowa”.
Członkowie kółka przygotowali przedstawienie „Na pracy społecznej” Borysa Hrinczenki, które mieszkańcy Mikołajowa obejrzeli 15 października w sali „Towarzystwa Trzeźwości”. Następny, 45. numer „Rodzimego Kraju” informował o przedstawieniu „Gospodarz” I. Karpenki-Karego, którego organizatorami byli J. Łytwyn i M. Pituszenko. Wkrótce zostali oni członkami zwyczajnymi Mikołajowskiej Proświty.
Największa zasługa w założeniu w Mikołajowie ukraińskiego Towarzystwa „Proświta” przypada wybitnemu działaczowi społecznemu, autorowi opery „Katarzyna” na motywach Szewczenki oraz popularnej „Historii Ukrainy-Rusi” Mikołajowi Mikołajowiczowi Arkasowi.
Co roku ta organizacja społeczna obchodziła rocznice Szewczenki spektaklami, literacko-muzycznymi koncertami. Szerokim rozgłosem i pozytywną oceną cieszył się wieczór pamięci T. Szewczenki zorganizowany przez „Proświtę” 18 marca 1907 r. w teatrze Szefera, o którym informowały wszystkie mikołajowskie gazety.
Czołowe miejsce w działalności Mikołajowskiej Proświty zajmowała propaganda odczytowa. Proświtianie wygłaszali referaty: „Ukraińskie bractwa cerkiewne a współczesne «Proświty»”, „Cel towarzystw oświatowych na Ukrainie”, „Historia ukraińskiego teatru”, „Kim jesteśmy i czego nam potrzeba”, „Indywidualne cechy ukraińskiej kultury”, „Jest Ukraina”...
Przygotowano wykłady o życiu i działalności I. Kotlarewskiego, M. Zańko-
cel powinien być wspólny. W jedności siła... Tą siłą chciałoby się widzieć wszystkie Towarzystwa „Proświty”, które istnieją i będą istnieć
z M. Arkasem, który skorzystał z doświadczeń innych «Proświt», nawiązała się korespondencja. Już 15 marca 1907 r. Odeska «Proświta» w swoim powitaniu wspomniała o Mikołajowskiej «Proświcie», a Arkas w 46. numerze (grudzień 1706 r.) czasopisma «Rідny krai» opowiedział o swoich wrażeniach z podróży do Odessy. Odeskich Proświan z sąsiedniej Odessy, o męskim klasycznym gimnazjum, realnej szkole, szkole położniczo-felczerskiej. Zwłaszcza w roku szkolnym 1910-1911
ча : - с - 4 - - Ме -ї В йі банці ни Е ч сад ви Тай .
ї і СЮ
«Proświty» opowiedział w 46. numerze (grudzień 1706 r.) czasopisma «Rідny krai».
16 lutego 1907 r. na posiedzeniu Mikołajowskiego Zasiadania Urzędowego pod przewodnictwem prezydenta miasta kontradmirała W. Zacarennego rozpatrzono wniosek radcy stanu M. Arkasa, mieszczanina M. Mesterhazego i innych osób o utworzenie ukraińskiego Towarzystwa «Proświta» w Mikołajowie. Zatwierdzono Statut i wpisano go do rejestru Zasiadania pod nr 2, jego tekst w języku rosyjskim.
25 lutego 1907 r. po nabożeństwie żałobnym (panachidzie) za Tarasem Szewczenką, w przeddzień dnia jego śmierci, odbyło się zebranie organizacyjne, na którym z wstępnym przemówieniem, poświęconym zadaniom rozwoju kultury ukraińskiej, wystąpił M. Arkas. Ogłoszono Statut. W nim między innymi wskazano, że «Towarzystwo ma na celu wspieranie rozwoju kultury ukraińskiej, a przede wszystkim oświaty narodu ukraińskiego w jego ojczystym języku, działając w Mikołajowie».
Zebranie wybrało przewodniczącym Towarzystwa M. Arkasa. Jego zwolennikami, a później aktywnymi członkami «Proświty», byli: I. Lobko, P. Karakajew, Ju. Makowski, D. Iwanenko, H. Łytwynenko, K. Czernysz, H. Manilow, P. Diumin, P. Bilianowski, Sopenko, P. Andriaszczenko, Ju. Łytwyn, H. Naumenko, L. Kiwszyk, S. Hajduczenko. O rozpoczęciu działalności ukraińskiego Towarzystwa «Proświta» w Mikołajowie poinformowała miejscowa prasa. W szczególności «Nikołajewskaja gazieta» (27.02.1907 r.) pisała: «Nowo powstałe towarzystwo ze względu na swój statut jest obce wszelkim celom politycznym, dąży zaś do jednego celu — rozwoju kultury ukraińskiej w jego ojczystym języku».
Zapoczątkowanie działalności Mikołajowskiej «Proświty» dało przedstawicielom Proświty możliwość ogłoszenia się wykonawcami «Testamentu» Tarasa Szew-
rozbudzić szczerą miłość do ojczystego kraju».
ПУ і і і у lepiej poznać siebie, omówić wiele | O zebraniach ogólnych Towarzystwa, ich porządek УКІ
W swojej pracy organizatorzy «Proświty» wykorzystali doświadczenia pierwszych towarzystw oświatowych Lwowa, Odessy, Kijowa, Kamieńca, Katerynosławia i Katerynodaru. Nawet krótka analiza korespondencji Mikołajowskiej «Proświty» z innymi towarzystwami świadczy o wspólności celu, jakim było odrodzenie narodowej samoświadomości. Wiązało się to z zasługą M. Arkasa, który zrozumiał, że największym złem dla narodu ukraińskiego jest narodowa nieświadomość, bierze ona początek od nieznajomości historii rodzimej ziemi, jej piękna i ludzi. Archiwum «Proświty» przechowuje zarządzenia rady, które ujawniają cel i treść jej działalności.
Do rady Towarzystwa, oprócz M. Arkasa, weszli również: wiceprzewodniczący A. Kryżanowski, sekretarz J. Lytwyn, skarbnik P. Skliar, członkowie rady S. Hajduczenko, J. Makowski, kandydaci do rady P. Diumin, M. Mesterhazi, K. Owczarenko. Wybrano komisję rewizyjną. Towarzystwo prowadziło pracę kulturalno-oświatową nie tylko w Mikołajowie, ale także w Wozniesieńsku, Aleszkach i Chersoniu. W Mikołajowskiej «Proświcie» działały cztery sekcje: literacko-naukowa (kierował nią M. Arkas), artystyczno-muzyczna (B. Kuzniecow), biblioteczno-księgarska (H. Andriaszczenko), gospodarcza (P. Diumin, M. Zapolenko). Bardzo dużą pracę wykonywała sekcja księgarsko-biblioteczna: zbierała literaturę ukraińskich autorów i organizowała wypożyczanie książek ludności trzy razy w tygodniu, od 17 do 20 godziny. Na koszt «Proświty» prenumerowano gazety i czasopisma: «Rada», «Rodnyj Kraj», «Słowo», «Hromadśkyj Holos», «Ukraina», «Literaturno-Naukowyj Wisnyk», «Seło».
Pod koniec 1907 r. Mikołajowska «Proświta» liczyła około 180 członków. W warunkach upadku rewolucji i porewolucyjnej reakcji oświatowcy przygotowywali wykłady z ukrainoznawstwa w seminariach nauczycielskich, w męskich gimnazjach i na uniwersytetach. Akta «Proświty» świadczą, że w 1908 r. dość duże sumy zbierano na rzecz wojskowych. Ppod koniec 1907 r. zespół Towarzystwa zwrócił się do członka Dumy Państwowej, profesora I. Łuczyckiego, z prośbą o zabieganie o zezwolenie na nauczanie ukraińskiego w szkołach.
Osobno należy wspomnieć o tym, że w 1910 r. w Mikołajowie przeprowadzono wiele odczytów, a w czasie wojny światowej «Proświta» zachowała dokumenty dotyczące organizacji ukraińskich w Rosji. Archiwalne i gazetowe publikacje potwierdzają, że działania «Proświty» były w tym czasie szeroko relacjonowane przez miejscową prasę: «Nikołajewskij Kurjer», «Nikołajewskaja Gazeta», «Trudowaja Kopiejka».
Kontakty Mikołajowskiej «Proświty» z innymi towarzystwami świadczą o wspólności celu i dążeń. Pogłoska o naszej «Proświcie» – zaznaczał M. Arkas w przemówieniu na rocznicę – dotarła do wszystkich zakątków naszego kraju.
...pieśni wieczory literacko-muzyczne, przedstawienia, Towarzystwa w 1908 r., — dotarła też na wieś. | uniwersytetach, «Bo tylko zdobycie [wiedzy]...» O działalności dobroczynnej [Proświty] [...] Oświaty [...] wielokrotnie pisała gazeta «M! [...]» [...] wieckiej, P. Niszczyńskiego, I. Karpenki-Karego, B. Chmielnickiego.
Przed każdym przedstawieniem opery «Zaporożec za Dunajem» Hulaka-Artemowskiego M. Arkas wygłaszał wykład o Zadunajskiej Siczy. Po ukończeniu pracy nad rękopisem «Historii Ukrainy-Rusi» czytał na ten temat kurs 14 wykładów. W latach 1907–1908 gazety drukowały co numer adnotowane ogłoszenia z podaniem tematu wykładu, szczegółowego planu i czasu przeprowadzenia. W szczególności «Gazeta Mikołajowska» podawała taką informację: «...w lokalu «Proświty» pod przewodnictwem przewodniczącego rady M. Arkasa będą kontynuowane odczyty z kursu historii Ukrainy» (11 października, 18 listopada, 16 grudnia 1907 r.). Również «Proświta» zapraszała wykładowców z innych miast.
W soboty odbywały się wieczory literacko-muzyczne, członkowskie rodzinne, literacko-naukowe z tańcami, na których z powodzeniem występowali lokalni poeci-amatorzy i muzycy. Corocznymi były koncerty-sprawozdania «Proświty». Latem organizowano ludowe festyny z loteriami, urządzano jarmarki. Na zaproszenie Towarzystwa w wieczorach brali udział śpiewacy z różnych teatrów Rosji. Wystawiano sztuki M. Kropywnyckiego, A. Czechowa, I. Kotlarewskiego, H. Kwitki-Osnowjanenki, I. Karpenki-Karego...
...zgodnie z ideą mikołajowskich prosvitian «...o połączeniu sił... dla oświaty rodzinnego kraju».
…zaadresowało swoje powitanie 28 marca 1907 r. także Katerynosławskie literacko-artystyczne ukraińskie Towarzystwo «Proświta». W liście napisano: „…Witamy nową siostrę – Mikołajowską «Proświtę» i najserdeczniej życzymy jej, by rozwijała szeroką, rodzimą i wspólną wszystkim «Proświtom» działalność nad przebudzeniem naszego narodu z tej letargii, która wciąż trzyma go w swoich objęciach… Jesteśmy pewni, że przyszłość należy do nas. Niech zatem ta pewność i miłość do rodzinnego kraju dodadzą zapału w walce z cierniami na rodzinnym polu, bo tych cierni jest bardzo wiele. Powodzenia, siostro, w rozwoju i nabieraniu sił, ku pociesze całej rodziny”.
Rozgłos o dobrych sprawach mikołajowskich prosvityan na rzecz narodu ukraińskiego docierał do wielu miast Ukrainy. W funduszu M. Arkasa przechowywane są listy do niego od mieszkańców Kremenczuka, Kriukowa, robotników warsztatów kriukowskich. Prosili oni o opowiedzenie o Mikołajowskiej «Proświcie». Pisali, że „szczerze kochają Ukrainę i chcą żyć na ukraiński lad, aby była i literatura, i mowa ukraińska, wszystko swoje, a nie obce”. Odpowiadając na list, M. Arkas zaprosił ich do przyjazdu do Mikołajowa, by odwiedzili wieczory «Proświty», które odbywają się w każdą sobotę, i obiecał możliwą pomoc.
Korespondowano też z lwowską «Proświtą». Tak więc rada Lwowskiej «Proświty» informowała, że 12 lutego 1909 r. we Lwowie odbędzie się Pierwszy Ogólnoukraiński kongres oświatowo-ekonomiczny, na którym pracować będą cztery sekcje: oświatowo-organizacyjna, higieniczno-humanitarna, agrarno-ekonomiczna i spółdzielczo-ekonomiczna. Na posiedzeniach sekcji zostaną wygłoszone referaty fachowe. To jedna z tych możliwości, zaznaczano w liście, gdy siły całego narodu będą mogły razem się zejść,
NN в о му році stypendia otrzymywało 12 osób. Poza tym «Proświta» opłacała zamieszkanie w bursie poszczególnym uczniom szkoły kolejowej. Przeznaczono środki na utworzenie funduszu kasy pożyczkowo-pomocowej dla bezrobotnych Ukraińców, głównie członków Towarzystwa. Takimi dobrymi sprawami Arkasowska «Proświta» pozostawiła po sobie pamięć.
Tyczącą stratą dla mikołajowskich prosvitian i opinii publicznej stała się przedwczesna śmierć M. Arkasa 13 marca 1909 r. Śmierć i pogrzeb M. Arkasa wywołały szeroki rezonans w prasie periodycznej; „Nikolaevskij Golos” z 17 marca 1909 r. pisał: „Zmarł N. N. Arkas. Zmarł nagle, niespodziewanie... Wszyscy szli do niego ze swymi troskami i smutkami, i rzadko kto odchodził od niego niepocieszony... Wszyscy przychodzili pożegnać się z ciałem zmarłego”.
„Nikolaevskaja Gazeta” z 21 kwietnia 1909 r. zamieściła publikację na czterdziestny dzień od śmierci M. Arkasa, w której donoszono o panichidzie „za sławnym ukraińskim pisarzem, kompozytorem M. M. Arkasem”.
W kolejnych latach „Proświta” pracowała pod kierownictwem rady przewodniczącego, wybieranej co roku. Co roku, numer po numerze, ukazywały się doniesienia o dobrych sprawach arkasowskiej „Proświty”.
Należy zaznaczyć, że działalność mikołajowskiej „Proświty” w czasach przedrewolucyjnych była dość aktywna, choć w okresie między rewolucjami musiała pracować w nadzwyczajnych warunkach. Miejscowe władze wyjątkowo niechętnie odnosiły się do „Proświty”. W Państwowym Archiwum Obwodu Mikołajowskiego przechowywane są wnioski skierowane na ręce gradonaczelnika z prośbą o zgodę na przeprowadzenie wieczoru literacko-muzycznego. Podobne wnioski kierowano także w sprawie ludowych festynów. Scenariusze programów podlegały cenzurze. Mikołajowskiemu gradonaczelnikowi donoszono
nene оннвй ен
най
о п НН
МИ ьо і що рн тоді "а
КОХ Іва 1чС
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
słowo PROSWIATY (gazeta «Słowo Proświty»), zwłaszcza w numerze z 19 września 1917 r. zamieszczono list podpisany przez 36 rannych, którzy wysoko ocenili uwagę Towarzystwa wobec żołnierzy: „Już trzeci raz występuje «Proświta» ze swoim chórem, orkiestrą i artystami, wnosząc niemało jasnych chwil w nasze koszarowe życie... Dziękujemy wam, przyjaciele, którzy poświęcacie swój trud i czas, by sprawić nam tę małą radość...”
Tylko w 1916 r. przeprowadzono 20 koncertów i przedstawień w miejskich szpitalach dla chorych i rannych.
O dobroczynnych działaniach proświtian wiedziano daleko poza granicami Mikołajowszczyzny, a poczta w 1917 r. przynosiła listy z prośbami: wystąpić z koncertem, pomóc materialnie. Co ciekawe, z armii czynnej najczęściej про-
PRZYSZŁOŚĆ
rewolucyjnego wzniesienia mas ludowych.
Mikołajowscy proświtianie popierają Ukraińską Centralną Radę. Świadczą o tym m.in. uchwały zebrań ogólnych «Proświty» z 7, 10, 21 czerwca:
– za swój Tymczasowy Rząd na Ukrainie uważać wyłącznie Centralną Radę;
– jej organowi wykonawczemu – Generalnemu Sekretarzowi – w pełni ufamy w kierowaniu naszym krajem;
– prosić Centralną Radę o nawiązanie kontaktów z podobnymi organizacjami innych narodów i krajów, które również dążą do autonomii.
Rada «Proświty» stawia kwestię ukrainizacji oświaty, wyboru przedstawicieli Towarzystwa na zjazd Proświt w Kijowie i in.
W 1917 r. proświtianie aktywnie pracują, starają się wysłać «...literaturę ukraińskojęzyczną potrzebną do pracy ukraińskich kółek bezpośrednio na froncie» (armia czynna, sztab 400. Chortyckiego pułku, D. Jakymenko).
Po Lutowej rewolucji 1917 r., dzięki wysiłkom ukraińskiej inteligencji, rozpoczęło się rozprzestrzenianie narodowo-kulturalnych organizacji „Proświta”. Ich działalność była szczególnie aktywna wśród ludności wiejskiej. Powstają nowe towarzystwa, w których pracy uczestniczyły wszystkie warstwy ludności. Takie towarzystwa na Mikołajowszczyźnie pojawiły się w osiedlach Sucha Jelanec, Snihurówka, Łysa Hora, Nowohryhoriwka, Jewhenijiwka, Sofijiwka, Marjiwka i innych.
Należy zauważyć, że ruch oświatowy na wsi miał przede wszystkim charakter polityczny. Porządkowano ludowe czytelnie, organizowano chóry śpiewacze, które brały udział w imprezach o charakterze politycznym, wspierano ukrainizację zakładów oświatowych miasta. Zarząd Towarzystwa zwrócił się do chersońskiego powiatowego ziemstwa w sprawie ukrainizacji Mikołajowskiego Instytutu Nauczycielskiego, w którym uczyło się ponad 70 procent Ukraińców. Podkreślano, że oni dość aktywnie działają w «Proświtach» i we wszystkich ukraińskich organizacjach. Kwestię ukrainizacji aktywnie bronił w miejskiej Dumie członek rady «Proświty» M. Łahuta, wykładowca instytutu.
Z propozycją połączenia wysiłków dla rozwiązania wspólnej sprawy zwrócili się do rady mikołajowskiej Proświty przedstawiciele Wysunśkiej, Szyrokiwskiej, Bereznihuwatskiej, Nowobuskiej i innych «Proświt». Na zjeździe «Proświt» okręgu mikołajowskiego w dniach 8–11 września 1917 r. byli przedstawiciele dwudziestu towarzystw. Oni utworzyli «Związek ukraińskich kulturalno-oświatowych towarzystw okręgu mikołajowskiego». Przyjęto statut. Do rady «Związku» wybrano po jednym przedstawicielu od każdego towarzystwa i trzech przedstawicieli od mikołajowskiej «Proświty». Przewodniczącym «Związku» wybrano B. Brojakowskiego, przewodniczącego rady mikołajowskiej «Proświty».
Towarzystwo «Proświta» kontynuowało propagowanie ukraińskiej sprawy narodowej także w ciężkich latach wojny domowej. W Mikołajowie na ulicy Moskiewskiej zarząd Towarzystwa wynajmował lokal, w który–
Dalszy ciąg w następnym numerze.
W latach 1918–1919 wystawiono 72 spektakle i wygłoszono 63 bezpłatne wykłady. Sztuki wystawiano również dla mieszkańców wsi Peresadiwka. Na koszt Towarzystwa wydano broszurę wykładowcy Mikołajowskiego Instytutu Nauczycielskiego W. Herasymenki «Poezja Ukrainy». «Proświta» posiadała jedyną w Mikołajowie ukraińską bibliotekę, liczącą do tysiąca egzemplarzy. Literaturą z biblioteki korzystali uczniowie szkół, robotnicy mikołajowskich zakładów, żołnierze jednostek wojskowych, pracownicy urzędów. KC KP(b)U oraz lokalne komitety bolszewickie, biorąc pod uwagę autorytet «Proświt», zwłaszcza wśród ludności wiejskiej, wykorzystywały je do prowadzenia kampanii politycznych i propagowania ideologii rządzącej partii. W lipcu 1920 r. opracowano nowy wzorcowy Statut «Proświty», który określił komunistyczny charakter jej działalności. Nowy Statut został uchwalony na walnym zebraniu członków «Proświty» 13 czerwca 1920 r. w Mikołajowie. Jednak całkowicie przebudować działalność «Proświt» okazało się niemożliwe i bolszewicy przystąpili do ich likwidacji i zamknięcia, uzasadniając to tym, że rzekomo były ośrodkiem ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu.
Ostatnie zachowane dokumenty «Proświty» pochodzą z marca 1924 r. Wówczas wraz z instytucjami kulturalno-oświatowymi «Proświta» zorganizowała wieczór pamięci w dniu 63. rocznicy śmierci T. Szewczenki. W czasach radzieckich «Proświta» brała udział w otwieraniu klubów, przedszkoli, muzeów, organizowała chór ludowy, urządzała wystawy obrazów, literatury, prowadziła wieczory.
Przekazanie prawdy o ich szlachetnej pracy, ukierunkowanej na ochronę historii narodu ukraińskiego oraz zachowanie języka ukraińskiego, obyczajów i tradycji, jest jednym z głównych zadań obecnego pokolenia. Wymieńmy nazwiska tych, którzy w różnych czasach stali na czele rady Towarzystwa. Po śmierci M. Arkasa 13 marca 1909 r. przewodniczącą rady Mikołajowskiej «Proświty» w tajnym głosowaniu wybrano jego żonę Olgę Iwaniwnę. Ogółem radę kierowali W. Dejneka, M. Wasylenko, M. Zahorujuczenko, O. Sawczenko-Osmołowski, B. Brojakiwski, M. Łahuta, O. Zima, K. Chrystaczenko.
Lidia CYMBAŁ,
kandydat nauk historycznych,
docent Mikołajowskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego, laureatka nagrody im. Mykoły Arkasa
Poznałem Borysa Tkaczenkę gdzieś w połowie lat 60., w mieszkaniu-muzeum Iwana Makarowycza Honczara. Już przy pierwszym spotkaniu zrobił na mnie wrażenie swoim oddaniem idei ukraińskiej narodowej.
Borys, jak ja, kochał się w ludowej pieśni, haftach, ikonach, architekturze, więc zaprosił mnie do Lebedyna w gości i pokazał mi swoje własne muzeum krajoznawcze, obiecując, że przyjadę, ale nie zdążył – wkrótce rozpoczęły się aresztowania ukraińskiej inteligencji. Mnie
zamknięto w Kijowie i wywieziono do tarnopolskiego aresztu śledczego, gdzie uzupełniałem swój korzenny repertuar o więzienny folklor.
Kilka lat później spotkałem się z Borysem ponownie, ale nie w Kijowie czy Lebedynie – w Sumskim Konserwatorium Muzycznym, w którym «wychowawcy» z KGB pozwolili mi wykładać grę na bandurze, dokąd Borys przywiózł na przesłuchanie swoją córkę-bandurzystkę. Borysa karano za to, że jeździł po wsiach zbierać eksponaty do swojego muzeum, zapisywał «никому не нужные уничтоженные украинские песни» i odbudowywał fundamenty zniszczonych przez bolszewickich wandali
…wyrzucono z partii, ponieważ jako student Sumskiego Instytutu Pedagogicznego domagał się nauczania przedmiotów w języku ukraińskim.
A później, przypomniawszy sobie, że jest jeszcze... językiem ukraińskim, został zwolniony z funkcji kierownika działu rolnictwa w Lebedyńskiej gazecie rejonowej. Gdy zaś zatrudnił się jako kierownik garażu w miejscowej „Sielchoztiechnice”, wyrzucono go i stamtąd. Ile zawodów on (student zaoczny wydziału historycznego Uniwersytetu Kijowskiego) nie wypróbował w tamte przeklęte lata! Był i spawaczem, i ślusarzem-blacharzem, i traktorzystą, i pszczelarzem, i kierowcą. I wszędzie go bili i nie dawali mu, jak mówią, nawet płakać. A on tylko odpowiadał: „Nic to, za pobitego kozaka dają dziesięciu niepobitych”.
Gdyby „ojcowie chrzestni” Borysa wiedzieli, że jego maszyna do pisania bezsennymi nocami nieustannie stuka, z pewnością urządziliby mu wypadek samochodowy „z tragicznym skutkiem”, a w najlepszym razie wysłaliby go etapem do „białych niedźwiedzi”. Dopiero gdy zaczęli
…zachęcają nas do przebaczenia i zgody. Nie, odpowiada im Borys Tkaczenko na kartach tej niezwykłej książki, straszliwe zbrodnie partii komunistycznej wobec narodu ukraińskiego i innych narodów muszą zostać ukarane przez prawo karne. Bo tylko wtedy spocznie dusza mieszkanki wsi Smiłe w rejonie niedryhajlowskim obwodu sumskiego, Mawry Antonownej Wychtorowej. W tym straszliwym 1933 roku zwracała się do przewodniczącego rządu, towarzysza Pietrowskiego, „jak do rodzonego ojca, najwyższego władcy naszej matki-Ukrainy”:
„…Za niewykonanie podatków, nałożonych na moje gospodarstwo ponad siły, rada wiejska w Smiłem zabrała nam majątek i prawie w samych koszulach wyrzuciła z chaty. Nawet 80-letniego starca, naszego chorego ojca, zciągnęli z pieca i wyrzucili na dwór półnagiego, chorego, który po tygodniu zmarł w obcej chacie... Takie traktowanie obywateli ukraińskich…
ин
М
ут
«LEBEDIA» ZE SŁAWNEGO LEBEDYNA
/
вежах по
вань пурю
...pojawiać się na łamach republikańskich gazet i czasopism. Obszerne artykuły-dociekania o tym, jak wycinano pod korzeń naszą duchowość, jak niszczono rodzinną ziemię i wpisywano do rejestru „bezperspektywicznych wsi” pół Ukrainy. „Organy” podniosły alarm. Zaczęły się rewizje, przesłuchania, totalna inwigilacja, prowokacje. Czy w takich warunkach można tworzyć? Można, gdy w sercu jest Ukraina, nad głową rodzinne niebo, a za plecami pewne zaplecze: wierna, kochająca i ukochana żona oraz synowie-sokoły, gotowi pójść za ojcem w OGIEŃ I WODĘ, i córka-piękność.
Oprócz licznych publikacji prasowych Borys Tkaczenko jest autorem książek «Sumienie», «Pole bez gieroszczydów, dusza bez poganiacza», «Pod czarnym piętnem».
Ostatnia książka jest wyrokiem wymierzonym totalitarnemu reżimowi. Borys Tkaczenko tworzył swój memoriał o bolszewickim morze głodowym 1932–1933 w czasach, gdy za samą pisemną wzmiankę o nim można było trafić do „psychuszki” albo na Syberię.
W tej niezwykłej książce przedstawiono nie tylko wspomnienia cudem ocalałych ofiar. Autor (historyk z wykształcenia) zebrał i umieścił w niej, z odpowiednimi komentarzami, unikalne fotografie i dokumenty z tej przeklętej epoki. Dziś «władze» ...
...Republiki Socjalistycznej uważam to za niesprawiedliwe i nie zgadzam się z tym.
A dlatego szczerze, ze łzami w oczach, proszę was, ojcze naszej Ukrainy, obrońcy nas, nieszczęśliwych i pogrążonych w smutku, zdejmijcie z nas ciężar tego gospodarstwa i zwróćcie nam tę chatę, abyśmy nie błąkali się po ulicach głodni i zubożali...»
«Rodzony ojciec» odesłał ten «krzyk wołającego na puszczy» przewodniczącemu Smilańskiej rady wiejskiej z żądaniem «rozpatrzyć i zreferować». Przewodniczący nie zwlekał z odpowiedzią: «...jako gospodarstwo kułackie (Wychtorowa miała 4 hektary ziemi na 7 dusz jedzących — M. L.), które podlega likwidacji, a za niewykonanie planu skupu zboża takie rzeczywiście zostało zlikwidowane, dlatego ta skarga nie podlega żadnemu zaspokojeniu».
Co wkrótce stało się z Mawrą Wychtorową, jej mężem i czworgiem córek, a także z milionami podobnych ukraińskich Mawr i ich dzieci, opowiada ojciec autora książki «Pod czarnym piętnem» Iwan Dawydowycz Tkaczenko:
«...Głód... Ja tam przy szybie pracowałem jako stolarz. Taka sobie, ale jakaś praca była.
Ale to, co się działo, było wielkie. Charkowszczyznę i Połtawszczyznę wprost wykosił głodowy mór. Widziałem na własne oczy. Pod Charkowem na stacjach matki przez okna wrzucały dzieci do wagonów. «Weźcie, dobrzy ludzie, kto chce – za syna, kto chce – za córkę. Są posłuszne i zdrowiutkie. Tylko jedno nieszczęście – grób już dawno widziały. Same chwasty i chwasty. Weźcie, bo w domu i tak pomrą z głodu. Jeśli nie chcecie za synka, to niech chociaż do Charkowa dojadą. Może władze w stolicy się nad nimi zlitują».
W Charkowie... Przy dworcu, przy targu – trupy, trupy, trupy. A do tego smród trupów. Przywiezione do stolicy i porzucone na pastwę losu dzieci żyły całymi osiedlami. Patrzysz: dziewczynka lat siedmiu-ośmiu zdjęła z siebie marniutki płaszczyk, rozłożyła go i położyła na nim spać młodszą siostrzyczkę. Jeszcze jedną maleńką schowała, by się grzała, pod kożuchem – tylko wystają spod kożucha nóżki, wychudłe jak patyczki.
«Gdzie jest twoja mama, dziecko? – pytam. «Mama umarła i wywóz śmieci ją zabrał. Teraz siostrzyczka już mnie mamą nazywa». I tak zajrzało mi w oczy, tak spojrzało. Głęboko, głęboko. I poprosiło: «Dziadziu, dajcie chleba. Choćby okruszynkę. Temu, najmniejszemu. Bo inaczej grzech przed Bogiem na mnie będzie».
Dałem dziewczynce kawałek cukru, a ona wsunęła go maleńkiej do buzi. Wtedy podniosła na mnie zagubione oczy, a usteczka jej drżą: «Dziadziu, o Boże, a braciszek już martwy»...
Narodowo-patriotyczne siły Sumszczyzny w 1996 r. zgłosiły książkę Borysa Tkaczenki «Pod czarnym piętnem» do otrzymania Państwowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki. Jednak komitet szewczenkowski zareagował na to zgłoszenie... milczeniem
Obecnie Borys Iwanowicz przebywa na zasłużonym odpoczynku. Ale nie odłożył swojego duchowego miecza. Jest przewodniczącym rejonowej organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki w Lebedynie, być może najaktywniejszym działaczem ruchu w rejonie. Dzięki staraniom Borysa Tkaczenki i jego towarzyszy w Lebedynie odnowiono Mogiłę hetmanców, straconych w straszliwych mękach przez piotrowych siepaczy stronników hetmana Iwana Mazepy. To właśnie on był inicjatorem postawienia Krzyża Pamięci lebedynców, którzy zmarli z głodu w 1933 r.
A w jednym z charkowskich wydawnictw czeka na zielone światło rękopis jego nowej książki o wzruszająco poetyckim tytule: «Lebedia». Czyli ziemia lebedyńska, jej historia od najdawniejszych czasów aż do dziś.
Mykoła ŁYTWYN
| рі о ДІРИ пі
тоРООЇСЬ і
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
ч
аз Р Й Й " Ре 3 й у 4 - - и -ь бо 1 ре - М у і | й г . | ПОР, рак, КОЛІТ РО - Р чо чі чі Ми. Ай. Ї р Пе Ли -ой -е Я. аа іс ВИЙ пі а Р рення - ча
Naród z miłością nazywał «Proświtę» matką wszystkich zachodnioukraińskich organizacji. Echo działalności Towarzystwa «Proświta» na Lwowszczyźnie, w całej Galicji dotarło do naszego kraju w latach 20.
Pierwszy zaczął propagować idee Towarzystwa w naszej wsi Ujzdce w gminie Mizocz powiatu dubieńskiego (obecnie rejon zdołbunowski obwodu rówieńskiego) ksiądz Kotiuk, proboszcz cerkwi św. Wielkiego Męczennika Dymitra. Był to człowiek wysoko wykształcony, o niezwykłych zdolnościach organizatorskich, cieszył się wielkim autorytetem wśród parafian i miejscowej inteligencji.
We własnym domu rodzina Kotiuków przeznaczyła jeden pokój, w którym gromadzili się młodzi ludzie, by omawiać problemy polityczne i społeczne. Wszystko to przyczyniło się do powstania w naszej wsi w 1928 r. oddziału niskiego szczebla Towarzystwa «Proświta», na czele którego stanęli ksiądz Kotiuk, jego synowie
Towarzystwo «Proświta» stale udzielało pomocy ochotniczej straży pożarnej i spółdzielni rolniczej. Ta ostatnia odgrywała ważną rolę w upowszechnianiu nowoczesnych metod gospodarowania. Tu co roku tworzono ubezpieczeniowy fundusz nasienny, za pomocą którego zamożni chłopi kupowali sprzęt rolniczy, maszyny: pługi dwuleszowe, żniwiarki, kosiarki, młocarnie i inne. Spółdzielnia brała udział w wystawach bydła rogatego, koni, Po komasacji ziem w latach 1913–1914 rozpoczęła się zabudowa wsi osadami chutorowymi. Wszystko to przyczyniło się do gospodarczego i kulturalnego
Fotolitopis
б ї і Р | б - л-ра и і еРя й РОЗМ "о . 1 г - - і Т . йк з і щ іде й б - а й ай в т - г -і і "| й ї " ї я ч й ль Р жк. "о Р; - А єї вок ою ї Й ні Ру ра ско "бо і-й м; б Рі; і б" Р - - й й
oraz najbardziej wykształceni chłopi P. Kuchariczuk, M. Szeretiuk, S. Herasymczuk.
Początkowo organizacja liczyła około 30 wykształconych młodych mężczyzn i kobiet w wieku od 17 do 25 lat.
Z inicjatywy Towarzystwa w każdą niedzielę w zagrodzie starosty wsi Romana Ochrimczuka, a później w domu braci Herasymczuków, zbierało się wielu ludzi: prowadzono rozmowy na aktualne tematy, poruszano problemy chłopów, omawiano wydarzenia międzynarodowe; czytano gazety...
Proświtianie byli organizatorami i uczestnikami chóru, kółka dramatycznego i tanecznego, gier sportowych. Od 1930 r. do 1940 r. na scenie wynajmowanego lokalu (w karczmie Czecha) wystawiano sztuki wielu autorów, poświęcone wybitnym datom i jubileuszom: Tarasa Szewczenki, Lesi Ukrainki, Iwana Franki, Iwana...
W działalności miejscowych i amatorskich... zajmowała ważne miejsce czytelnia. Na jej potrzeby lokal udostępnił mieszkaniec wsi Maksym Kuchariczuk. Ten budynek przetrwał do dziś. Dla organizacji czytelni i jej rozwoju...
Działalność Towarzystwa nabrała wyraźnie politycznego charakteru w związku z udziałem w jego pracy członków OUN. Jednym z nich był P. Pawluk – człowiek, który poświęcił się heroicznej walce o wyzwolenie Ukrainy, dawny więzień Berezy Kartuskiej, a od 1940 r. więzień Sołowków.
O wielkiej popularności Towarzystwa świadczy fakt, że liczba jego członków pod koniec lat 30. wzrosła ponad trzykrotnie. Na czele stanęli ludzie nowego pokolenia, którzy już mieli wykształcenie, byli zdolnymi organizatorami, posiadali nowe formy i metody politycznej oraz oświatowej pracy. Wśród nich: F. Kuchariczuk, O. Kuchariczuk, W. Korenjuk, P. Tymoszczuk, D. Szeretiuk, F. Szeretiuk, H. Kuchariczuk i inni.
Głęboki ślad w działalności Towarzystwa pozostawiły Druga wojna światowa, faszystowska okupacja i komunistyczny reżim. Mimo wszystkich nieszczęść tradycje Towarzystwa jednak żyły. W 1940 r. działały kółko dramatyczne, chóralne, taneczne oraz orkiestra instrumentów ludowych, które skupiały ponad 80 osób.
Najważniejszym wydarzeniem w życiu wsi stało się przeprowadzenie wielkiego widowiska teatralnego we wrześniu 1942 r. pod nazwą «Obżynky»,
Na wpływ Towarzystwa «Proświta» na kształtowanie świadomości mieszkańców wsi, zwłaszcza młodzieży, wskazują również takie fakty: wszyscy organizatorzy pracy proświtiańskiej weszli później w skład kierownictwa różnych szczebli organizacji UPA i OUN w naszym kraju, niemal wszyscy proświtianie stali się aktywnymi uczestnikami oporu przeciw faszystowskim i bolszewickim ciemiężycielom. Wśród mieszkańców wsi w latach 30.–40. prawie nie ma takiej rodziny, która w taki czy inny sposób nie brałaby udziału w tym nierównym, lecz heroicznym zmaganiu z siłami, które okrutnie niszczyły najmniejsze przejawy wolności. Świadczą o tym przekonująco również takie fakty: 62 młodych ludzi z naszej wsi zginęło w szeregach OUN i UPA, 67 – przez długie lata wycieńczało się w katowniach NKWD, 35 – zostało wywiezionych na Syberię, a znacznej większości naszych wieśniaków przyklejono etykietki «banderowskich pomocników».
I nawet w długie, bezprościowe lata mroku komunistycznej ideologii, gdy jakikolwiek zorganizowany sposób obrony
Towarzystwo wraz z kolektywem pedagogicznym Ujeździeckiej szkoły średniej, przy wsparciu kolektywnego przedsiębiorstwa rolniczego «Wołyń», w ciągu ostatnich 4 lat zorganizowało wycieczki autobusowe, a w większości na zaprzęgach konnych, do historyczno-bohaterskich miejsc Rówieńszczyzny.
Uczniowie z wielką miłością opiekują się mogiłą nieznanego żołnierza UPA, który zginął w marcu 1944 r. na skraju lasu.
sanie – bój –
zakupu książek wykorzystywano na przykład środki z dobrowolnych ofiar chłopów z Zdołbyczczyzny, a podczas wojny, gdy szkoła nie działała, w domu G. Kucharuka dzieci uczono języka ukraińskiego, arytmetyki i gry na instrumentach ludowych. Naukę prowadził jego brat F. Kucharuk, jeden z najaktywniejszych działaczy Towarzystwa «Proświta». Pieniądze uzyskiwane z opłat za korzystanie z książek (po 10 groszy za każdą wypożyczoną książkę dla dorosłych czytelników). Dzieci czytały książki bezpłatnie. Już w 1936 r. w czytelni było około 600 egzemplarzy książek, z których korzystało ponad 200 stałych czytelników. Kasjerem czytelni był M. Szeretiuk. Tu omawiano przeczytane książki, udzielano pomocy tym, którzy pracowali nad samokształceniem.
Po przyjściu bolszewików we wrześniu 1939 r. trzeba było ocalić książki; zakopano je w ziemi. Próba późniejszego odnalezienia ich okazała się jednak daremna.
Charakterystyczną cechą ruchu proświatowskiego we wsi jest jego ciągłość. Pod koniec lat 20. XX w. u kolebki proświatów starszego pokolenia i ówczesnej młodzieży w wiejskim klubie stał N. Kucharuk; był on także dyrygentem i kierownikiem artystycznym dużego chóru wiejskiego. W latach 30. Towarzystwo kierowali jego syn O. Kucharuk, bratanek F. Kucharuk oraz G. Kucharuk, a dziś aktywnym organizatorem jest syn G. Kucharuka, M. Kucharuk. Z okazji obchodów 50-lecia Towarzystwa «Proświta» jego syn, V. Kucharuk, uczeń klasy dziesiątej, został nagrodzony dyplomem Rówieńskiego Zarządu Obwodowego.
Działalność członków «Proświty», rozpoczęta w 1940 r., ściśle splatała się z działalnością OUN i UPA. W latach 1941–1942 proświaci aktywnie uczestniczyli w stawianiu przydrożnych krzyży (figur), a ich poświęcenie było okazją do marszów wiernych wsi z chorągwiami i żółto-niebieskimi flagami. Po modłach odbywały się masowe wiece polityczne, na których wzywano do... Uczestnikami wszystkich akcji politycznych, które przybliżały dzień niepodległości Ukrainy, byli członkowie «Proświty». Wraz z weteranami OUN i UPA, wiejską inteligencją, komitetem wykonawczym Uyizdeckiej rady wiejskiej deputowanych ludowych i mieszkańcami sąsiedniej wsi Korszów szeroko i uroczyście obchodzili w 1977 r. 500-lecie pierwszej dokumentalnej wzmianki o nich. Apogeum obchodów przypadło na 17 czerwca. Ze wspomnień weteranów «Proświty» wynika, że przez całe życie wsi, zwłaszcza w okresie pełnej walki, na tych uroczystościach odtwarzano scenariusz przedstawienia «Żniwa», wystawianego na leśnej polanie w 1942 r.
Towarzystwo wywierało pozytywny wpływ na rozwój kultury i życia codziennego wsi. Tak więc ukraińskie święta i obrzędy nabierały jasnego, narodowego charakteru. Przed Bożym Narodzeniem młodzież uczyła się kolęd i szczedrówek, organizowała szopkę. W dniu Iwana Kupały i w Zielone Święta organizowano ludowe zabawy i gry, w tym «Chreszczyk», «Chustynka» i inne, odbywały się wieczornice.
Wielu młodych ludzi pragnęło mówić językiem literackim. I zawsze, w miejscach publicznych, na zebraniach, gdzie uczestniczyli członkowie Towarzystwa, nikt nie pił, nie palił ani nie pojawiał się pijany.
W ostatnich latach, gdy placówki kultury, w tym wiejski dom kultury i biblioteka, przeżywają trudną sytuację finansową i nie mogą się wyzwolić z dawnych ideologicznych schematów, członkowie «Proświty», którzy odrodzili swoją działalność na początku lat 90., ...
Na zdjęciach: Proświty z lat 20.–30. XX w.; Zdołbunowski rejon.
Wieczorami w Gruszce na wzgórzu uczniowie szkoły w Uyizdcach śpiewali:
Boże wielki, jedyny, Ukrainę nam chroń.
Teraz nowa siła rozjaśnia niegasnące światło «Proświty».
Wasyl KUCHARUK,
przewodniczący organizacji «Młodej Proświty»
przy Uyizdeckiej ogólnokształcącej szkole
Zdołbunowskiego rejonu obwodu rówieńskiego.
Maschinelle Übersetzung
Modlitwą za ojca było słowo Asi, córki Serhija Pyłypenki, szeroko znanego wśród filologów i profesora slawistyki Uniwersytetu Michigan, która wraz z siostrą przybyła ze Stanów Zjednoczonych Ameryki na uroczyste otwarcie w Charkowie tablicy pamiątkowej poświęconej swojemu ojcu, ukraińskiemu pisarzowi i działaczowi społecznemu Serhijowi Wołodymyrowyczowi Pyłypence. Urodził się on 22 lipca 1891 roku i w rozkwicie swoich sił, w 43. roku życia, zginął w krwawych stalinowskich katowniach. „Z TOBĄ SWOJĄ PAMIĘĆ NIESĘ” Utalentowany pisarz, dziennikarz, literaturoznawca, autor pierwszego zbioru bajek w literaturze ukraińskiej XX wieku, licznych opowiadań, artykułów publicystycznych, redaktor Państwowego Wydawnictwa Ukrainy (DWU) oraz wielu czasopism, dyrektor Naukowo-Badawczego Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki – oto daleki od pełnego wykaz dorobku twórczego i odpowiedzialnych stanowisk Serhija Pyłypenki na polu odrodzenia kulturalnego Ukrainy. Nieoceniona była praca Serhija Wołodymyrowycza nad stworzeniem muzeum Tarasa Szewczenki oraz upamiętnieniem jego postaci. Na łamach gazet i czasopism wzywał do zbierania funduszy na pomnik wielkiego Kobziarza. Właśnie dzięki S. Pyłypence na Ukrainę z dalekiego Kazachstanu powróciły arcydzieła, które wyszły spod pędzla T. Szewczenki. Jest to osiem niewielkich obrazów z kolekcji Nadiji Irakijiwny Smoljak, córki komendanta fortu nowopietrowskiego (Irakija Ołeksandrowycza Uskowa) – ostatniego miejsca zesłania poety. Obrazy te dały początek muzeum Szewczenki w Charkowie, ówczesnej stolicy Ukrainy, a potem weszły do ekspozycji Kijowskiego Muzeum Kobziarza. Szczególnej wdzięczności zasługuje pełna poświęcenia i tytaniczna działalność Serhija Pyłypenki jako założyciela i niezmiennego kierownika Związku Pisarzy Chłopskich „Pług”, pierwszej organizacji pisarskiej na Ukrainie. „Pług” był kolebką dla wielu młodych pisarzy, którzy stali się ozdobą literatury ukraińskiej. Stąd wyszli A. Hołowko, W. Sosiura, P. Pancz, I. Senczenko, O. Kopyłenko, W. Mynko, L. Perwomajśkyj, P. Usenko, N. Zabiła i wielu innych. Bardzo trafnie, ze szczerym zachwytem, scharakteryzował talent organizacyjny S. Pyłypenki w swoich wspomnieniach W. Sosiura: „Pamiętam wieczory literackie w Domu Chłopskim w Charkowie. Jak pachniały one młodością i wiosną... I wszystkie one są dla mnie związane z obrazem czarnowąsego, o marmurowym obliczu, wysokiego i smukłego przystojniaka Serhija Wołodymyrowycza Pyłypenki... on jakby zszedł z ukraińskich fresków, syn wielkiej Ukrainy, który oddał swoje życie gwiazdom przyszłości. Takiej potężnej popularności wśród literackiej młodzieży Ukrainy nie miał nikt i nigdy z organizatorów procesu literackiego”. Właśnie na fasadzie byłego „Domu Chłopskiego”, gdzie zbierali się „płużanie”, twórcza społeczność miasta, przy wsparciu administracji państwowej, postanowiła ustanowić tablicę pamiątkową „rycerzowi epoki” ukraińskiego odrodzenia. Na uroczystym otwarciu tablicy występowali charkowianie oraz goście z Kijowa – mer Charkowa M. Pyłypczuk, członkowie Związku Pisarzy (R. Iwanczenko, A. Pererwa, D. Perepeliak), docent katedry dziennikarstwa KNU O. Mukomela i inni. List gratulacyjny z okazji upamiętnienia S. Pyłypenki przesłali przewodniczący administracji państwowej obwodu charkowskiego O. Diomin oraz akademik NAN Ukrainy M. Żułynśkyj, który kieruje obecnie, tak jak S. Pyłypenko 70 lat temu, Instytutem Literatury im. T. H. Szewczenki. Wśród obecnych na uroczystościach byli ludzie, którzy osobiście znali i pamiętali Serhija Wołodymyrowycza, jego młodą żonę, piękność Tetianę Mychajliwnę, dwie jego córki.
Niech przebije się głos mój przez czas, ziemię i morze, ja tobie swoją pamięć niosę, i miłość, i tęsknotę, i żal. Roksolana KARDYNAŁOWSKA. Na fotografii: Ostatnie zdjęcie małżeństwa - Serhija Wołodymyrowycza i Tetiany Mychajliwny Pyłypenków, Charków, 1932 rok. Ukrainy szowinistami cudzoziemskiej. Tarnopolskie miejskie zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki jest oburzone zatwierdzeniem przez deputowanych ludowych Ukrainy w pierwszym czytaniu projektu ustawy o szkolnictwie średnim na Ukrainie z wyłączeniem z niego artykułu o obowiązkowej nauce państwowego języka ukraińskiego we wszystkich placówkach szkolnictwa średniego. Mamy pełną podstawę być przekonanymi o tym, że deputaci, którzy zagłosowali za taką decyzją, nie odpowiadają statusowi przedstawicieli ludu, a są agresywnymi kraju, którzy służą nie swojemu narodowi, a dogadzają władcom innego państwa. Uważamy ich czyn za antypaństwowy, upokarzający. PREZYDENTOWI UKRAINY p. L. KUCZMIE. PRZEWODNICZĄCEMU RADY NAJWYŻSZEJ p. O. TKACZENCE. MINISTROWI OŚWIATY UKRAINY p. M. ZHUROWSKIEMU. zupełnie nijak, polegając na owym wydanym kiedyś podręczniku z przeważnie ustaloną od czasów zastoju leksyką i tematyką, niekiedy nawet i hymnem sojuszniczym. Żeby dzieci się uczyły i my nie zapominali, że «sojuz nieruszimyj riespublik swobodnych spłotiła nawieki wielikaja Ruś»... Swoją drogą, na lekcjach śpiewu uczniów uczą pieśni, już odśpiewanych przez historię: «Ja szagaju po Moskwie», «Chotiat li russkije wojny», «Piesnia pro Aloszu», «Bieriozowyj sok»... Lepszego repertuaru nie wymyślisz. Przy czym żadnej pieśni -- w języku ukraińskim. Lecz, poza dziećmi, nikt się temu nie dziwi. Oświatowi urzędnicy starej daty, najwyraźniej, widzą dobrą dla siebie oznakę: nie dziś-jutro wszystko wróci na swoje miejsce, więc po co coś zmieniać, reformować. Większość ze szkolnych podręczników jest tak starodawna, że po prostu rozsypuje się od jednego dotyku. czytania podręcznika. Sama ona woli być nieobecna przy tym, niby poradzą sobie sami. Zresztą nie taka już wielka bieda, kiedy o jakieś kilkanaście dwój zwiększy się dziennik klasowy. Przytoczę jeden kuriozalny przypadek z samodzielnej pracy mojego syna. Trzeba było niektóre słowa przetłumaczyć z języka ukraińskiego na rosyjski. Syn dość szybko poradził sobie z tą pracą, potknąwszy się tylko na jednym: jak przetłumaczyć słowo «wywirka» (wiewiórka). Zapytał mnie. Odpowiedziałem -- «biełka». Następnego dnia, wróciwszy ze szkoły, chłopak miał do mnie pretensję, że słowo przetłumaczone przeze mnie jest nieprawidłowe, nauczycielka za to obniżyła ocenę. Powiedziała, że «wywirka» tłumaczy się na rosyjski nie jako «biełka», a «wywarka». Komentarze, jak to mówią, są zbędne. Lecz mnie to wcale nie zdziwiło, bardziej poraziły te małe sztuczki, do których nieustannie uciekają się pedagodzy 45. stołecznej. Dość często niektórzy z nich wyjaśniali materiał na szybko albo i wcale nie wyjaśniali. Dla tych, którzy mimo wszystko chcą coś wiedzieć, istnieją zajęcia pozaszkolne, płatne, po trzy dolary za godzinę. Na nich wszystko wyjaśnia się przystępnie, bez pośpiechu. Wkładają do świadomości ucznia wszystko jak należy na tradycyjnej sumiennej lekcji. Dziwisz się tylko, jakich grandioznych prze- w oglądaniu otoczenia. To etyka i estetyka środowiska naturalnego. Czy będzie napełniać duszę ucznia owo codzienne oglądanie niechlujstwa, tego ponurego zapuszczenia wewnątrz, a jeszcze bardziej, wokół 45. stołecznej szkoły. Wewnątrz -- osierocone warsztaty bez obrabiarek, gabinety bez mikroskopów i innych szkolnych środków technicznych. W korytarzach, zwłaszcza w pobliżu toalet, można przejść chyba tylko w maskach przeciwgazowych. Oddychać czystym powietrzem dzieciom nawet podczas dużej przerwy zabrania się. Motyw zakazu: dzieci palą, spożywają alkohol, narkotyki... Ten, kto obok mieszka, teraz nie może nawet wbiec do domu zjeść. Do szkolnego bufetu wielu uczniów nie ciągnie przez ową samą antysanitarię i niejadalny wygląd potraw. Ale czyż to pedagogiczne czy uzasadnione waleologią czy jakimiś normami sanitarno-higienicznymi, żeby w tym bagnie winić, dawną czy obecną władzę? A może, cała sprawa w nas samych, bo żadna władza, żadne środowisko nie będzie w stanie przekreślić w ludzkim sercu delikatności i miłości, wrażliwości i przyzwoitości, współczucia dla bliźniego i niepohamowanej przychylności do dziecięcej otwartej duszy. Taka właśnie jest 45. szkoła, położona w jednym z zakątków ukraińskiej stolicy. Stoi, wydawałoby się, w cudownym rezerwacie przyrody: z jednej strony pachnące sady, z drugiej -- barwne kwietniki, niedaleko -- Gaj Syrecki. I ziemia tutaj taka, że na chybił trafił wetknięta wierzbowa czy brzozowa gałązka natychmiast wyrasta pachnącym drzewem. Ale. Ale ponatykali wszędzie zardzewiałych niezdarnych skrzyń-garaży, zanieczyścili szkolny zieleniec psimi odchodami, przekształcili ziemski raj w śmietnik -- bytowy i duchowy. Nie ma już tutaj piękna i nigdy nie będzie. Bo kierują wszystkim tym osoby, pozbawione pociągu do pięknego, do estetycznego postrzegania świata we wszystkich jego barwach, niezdolne zrozumieć dziecięcą zranioną duszę. A stąd i czerstwość, brutalność, które opanowują wewnętrzne czucie dziecka. Staje się ono głuche i obojętne na poznanie wielkiej tajemnicy przyrody i świata. Ihor RUSANOWSKI. i niegodnym, jakim przewiduje pełne zniszczenie obywateli Ukrainy. Kierownicy żadnego kraju świata podobnego antypaństwowego bluźnierstwa nie dopuszczają. Dlatego jeszcze bardziej dziwią (żeby nie powiedzieć bardziej szczerze) Wasze nieuzasadnione bezradność, Panie Prezydencie i Panie Przewodniczący, w rozwiązaniu kwestii o «ZIARNIE, RZUCONYM W ZIEMIĘ» -- tak nazywał się wieczór, który odbył się 29 września w Domu Nauczyciela z okazji wydania książki Anatolija Rusnaczenki «Narodowo-wyzwoleńczy ruch na Ukrainie. obojętność i świat- 1950-- początek 1990 lat». Autor zbudował badania na materiałach spraw sądowych państwowy język ukraiński jeszcze i w czasie obchodów 7-ej rocznicy niepodległości na Ukrainie. Dlaczego i jak długo ma cierpieć naród niezależnego kraju zależność od cudzego kraju?! Jak długo parlamentarzyści Ukrainy będą ignorować państwowy język?! Żądamy podczas drugiego czytania w Radzie Najwyższej Ukrainy wskazanego wyżej projektu ustawy przywrócić w nim artykuł o OBOWIĄZKOWEJ nauce państwowego języka ukraińskiego we wszystkich placówkach szkolnictwa średniego Ukrainy. Nasze kategoryczne «NIE!» antypaństwowcom na terenach Ukrainy! Trzeba mieć za zaszczyt znać doskonale państwowy język ukraiński, WIERNIE I nieustannie służyć niezależnej Ukrainie! «Zjednoczenie» (1956--59), Ukraińskiego komitetu narodowego (1956--61), Ukraińskiej partii narodowej (1961--67), Grupy chodorowskiej (1958--62), Ukraińskiego Związku Robotniczo-Chłopskiego (1959--61), Ukraińskiego frontu narodowego (1963--67), o ruchu robotniczym. Istotnie uzupełnia książka wiedzę dotyczącą formowania systemu wielopartyjnego. Szczególna wartość książki Anatolija Rusnaczenki -- opublikowanie 134 dokumentów cekaowskich, kadebistowskich, samizdatowych i tych, które właściwie samizdatem nie stały się, bo zostały aresztowane.
Książka, która ujrzała światło dzienne w wydawnictwie im. Ołeny Telihy, przekonująco dowodzi, że zdobycie niepodległości stało się wynikiem nieprzerwanej i celowej walki narodowowyzwoleńczej tysięcy odważnych mężczyzn i kobiet, którzy dali świadectwo niezłomnego ducha ukraińskiego narodu. W rozmowie wzięli udział znani uczeni, politycy, uczestnicy walki narodowowyzwoleńczej, tacy jak Wasyl Lisowy, Wasyl Owsijenko, Mykoła Pławjuk, Jewhen Swerstiuk. D. CUBATA, przewodnicząca zarządu, deputowana rady obwodowej. Pierwsze czytanie projektu ustawy o szkolnictwie średnim na Ukrainie i usunięcie z niego artykułu o obowiązkowej nauce państwowego języka ukraińskiego oburzyło opinię publiczną. Redakcja gazety otrzymała dziesiątki listów od swoich czytelników, przekazała je deputowanym Rady Najwyższej.
Maschinelle Übersetzung
Pismiennik 9 (40). Słowo Proświty
…wabiącą do czegoś. I zaraz bierze tę literaturę i mówi: cóż to takiego? Nie mamy jeszcze pełnowartościowego państwa, nie mamy dobrobytu materialnego, mamy załamanie hrywny itd., a oni piszą o czymś takim, co trzeba rozszyfrowywać, albo o tym, co w ogóle nie dotyczy naszego życia narodowego. Literatura przestała być czynnikiem politycznym, czynnikiem narodowym. I dlatego ludzie uciekają od literatury, nie czytają książek – nie mają za co ich kupować. Ludzie nie mają za co dociągnąć od wypłaty do wypłaty (jeśli ta wypłata jeszcze jest) i zaczynają wygłaszać najgorszy absurd: „Nie potrzebuję takiego państwa!”. W takim przypadku pytam: „A czego ty potrzebujesz?! Państwa polskiego?! Moskiewskiego, tureckiego? Ty możesz mieć tylko jedno państwo: Ukrainę na Ukrainie. Jeśli masz takie państwo, to je rozbudowuj, wyciągaj i‑ pracuj dla niego, bo jeśli tego nie będziesz miał, to będziesz nikim – zostaniesz w próżni albo będziesz niewolnikiem Moskwy czy innego sąsiada, którzy kiedyś skosztowali ukraińskiego miodu i nie mogą zapomnieć jego smaku”. Musimy teraz być wojowniczymi twórcami, musimy mieć wojowniczą kulturę, musimy walczyć tak, jak walczyli nasi poprzednicy. Przypomnijcie sobie, od czego zaczęła się ta ostatnia rewolucja ukraińska? Z
ROMAN IWANYCZUK; NA NIEBIE – BÓG
książce, rozwinąłem w drugiej i trzeciej, nabrały aktualnego brzmienia – czyli dzisiejszego. Mój stosunek do dzisiejszego życia politycznego się nie zmienił.
…w perspektywie naszego życia państwowego i idą na literaturę… wydawali, przygotowywali, czytali, oce…
Jedno muszę powiedzieć. Pozostałem optymistą, jestem zatwardziałym optymistą i, jak czasem żartobliwie mówię, optymistą cielęcym, i powtarzam: «Błogosław, duszo moja, Pana za to, że doczekaliśmy się i wywalczyliśmy niepodległość Ukrainy». Wszystko, co dzieje się teraz w polityce i co słyszymy z sali Rady Najwyższej, oczywiście nie może zerwać z tym, co istniało. I taką literaturę nam serwują — ona przestaje być tym, czym powinna być, i nie wypełnia swojej roli. Może to, że ja tu czegoś nie rozumiem, ale artyści się nie wycofali.
I patrzcie, jak nasi [...] totalitaryzmu — oto jak klaszcze tłum, gdy z antyukraińskim przemówieniem występuje Hennadij Selezniow.
L. H.: Czyli ci ludzie są pewni, że nie przepadną...
I. H.: Nie przepadną, bo nadeszła demokratyczna władza, nikt nikogo nie pociąga do odpowiedzialności za działalność antypaństwową, za antyukraińskie wypowiedzi — i oni są przy władzy. Lud dobrze widzi, kto stoi przy władzy: nie Ruch! «Proświta» została zepchnięta na margines, partie porozłaziły się, a władzę przejęli ci, którzy mieli ją i wcześniej, tylko pod nową heraldyką, pod nowymi symbolami, wykorzystując ją do swojej czarnej działalności. Lud się zniechęca. I gdyby literatura, która przez wieki, aż do dnia dzisiejszego, niosła ideę narodową w imperium, miała tę samą funkcję i ten sam wpływ na ludzi, to stalibyśmy na tym samym poziomie. Ale kiedy kultura w ludziach jest nieobecna, schodzi ona na drugi plan...
Л. Г.: Obecnie na jedną osobę przypada 17 kopiejek wydatków na kulturę... J: A masowa kultura, obca nam, idzie pełnym ciągiem, podczas gdy młodzi twórcy, którzy są porządni i utalentowani, a znam ich dobrze, zwątpili.
Ljubow Hołota: Romanie Iwanowiczu, tak jak czytelnicy «Słowa Proświty», marzyłam o spotkaniu z Panem na łamach naszej gazety. I bałam się tego spotkania: kiedy człowiek stworzył pół setki książek, kiedy tak wiele zrobił jako polityk, kiedy to właśnie pod Pana kierownictwem we Lwowie powstało Towarzystwo Języka Ukraińskiego, a we Lwowie zrodziła się idea przekształcenia go w Towarzystwo «Proświta», to każda z wymienionych przeze mnie Pańskich ipostaz mogłaby stać się tematem osobnego wywiadu, osobnej rozmowy. Ale dzisiejszy dzień wnosi korekty, i właśnie wysłuchaliśmy razem z Panem wystąpienia Hennadija Selezniowa w Radzie Najwyższej, słyszeliśmy, jak połowa sali oklaskiwała pomysł wstąpienia Ukrainy do «słowiańskiego bratniego związku», a połowa, wykrzykując «Prowokator!», opuszczała salę... I przypomniała mi się fraza, którą rozpoczyna Pan swoją książkę «Błogosław, duszo moja, Pana...»: «Żyjemy w czasach, gdy politycy albo nic nie wiedzą i nie potrafią przewidzieć przyszłości, albo są bezsilni, by korygować bieg Historii...»
Co by Pan dzisiaj zapisał w swoim dzienniku?
Roman Iwaniczuk: Zakończyłem drugą i trzecią księgę tych wspomnień i zostawiam furtkę otwartą – myślę, że będę
«Boję się. Ale nie powiedziałbym, że to bardzo niebezpieczne. Nie zbaczam ani w prawo, ani w lewo, jestem tego pewien... Tu wielkiej niebezpieczności nie ma: nic już nie zawróci Ukrainy w tamtą stronę. Przede wszystkim powinna być kategorią estetyczną... Na drugim miejscu...
straszne imperialne łono. Ale my jeszcze będziemy przechodzić przez wiele. Bardzo dużo straciliśmy na tym, że zaangażowaliśmy literaturę rosyjskimi artystami, którzy nie mają nic wspólnego z naszymi wielkimi barierami, bo nasi ludzie, nasz naród jeszcze nie jest gotów politycznie, ale nie mieliśmy innego wyjścia. Teraz trzeba nowym językiem mówić o jednej, wspólnej rzeczy: uświadomić sobie, czym jest niepodległość. Nie uświadomiliśmy sobie, że musimy tworzyć nie tylko estetyczne formy, które nie mają żadnego związku z życiem, ale że niepodległość to najnormalniejszy stan człowieka, najnormalniejszy stan narodu. A jakieś niewygody, bieda politycznego i materialnego charakteru, to tylko poszukiwanie jakichś... Mało tego, oni wstydzą się [tego], co... kpinami narodowego odrodzenia. Uważają, że to coś, co ich poniża, czyni ich śmiesznymi itd. Dzieje się to dosłownie na naszych oczach.
Po drugie. Nawet ta literatura, która pod pewnymi względami jest doskonała, nie dociera do ludzi, ponieważ książka jest droga, nie jest wydawana, przepada w rękopisach, bo wydawcy szukają sponsorów dla literatury, która ma popyt na tanim rynku.
Dlatego i tu panuje apatia: czytelnik przywykł czytać literaturę...
Ł.G.: Właśnie dlatego chcę zapytać Wae: dlaczego tak wielu dzisiejszych pisarzy, gdy mowa o Ukrainie, sięga po ironiczny ton? Dlaczego? Panu zawsze udawało się unikać koniunktury, nie należał Pan do tych pisarzy, którzy pisali dwa „produkcyjne” utwory na jeden historyczny, ani też, powiedzmy, zawsze znajdował Pan tę włosową ścieżkę, którą szło... To było poczucie prawdy, struny, pewnej odpowiedzialności i zgodności z własnym kodem genetycznym, z własnym rodem, z własnym talentem... Co dzieje się teraz? Myślę, że nie tylko ja zadaję to pytanie.
R.Ї.: Uważam – trochę będę polemizował z tym, co sam przed chwilą powiedziałem – że proces literacki… Niedostatki jeszcze nie znaczą, że winna wszystkiemu jest dzisiejsza Ukraina, którą proklamowaliśmy siedem lat temu. Winny jest temu system sowiecki, który zniszczył – po pierwsze – gospodarza, zniszczył ukraińską ideologię, przytłoczył wreszcie ukraińską ideę narodową; a naród jeszcze nie dorósł do tego, by w wyborach raz na zawsze wyrzec się strasznego zjawiska, które omal nie zgubiło XX wieku – czyli komunizmu, a potem faszyzmu. Dopóki naród, nowe pokolenie, nie dojrzeje do tego, by wybierać do parlamentu siły narodowe, a nie komunistów, nie piątą kolumnę, janczarów, którzy nie śpią, lecz marzą o przywróceniu dawnej władzy, dopóty naród nie weźmie władzy w swoje ręce, dotąd będziemy kuleć. Ale przy tym pozostaję optymistą, ponieważ uważam, że ten stan rzeczy, jaki jest, jest normalny po wojnie. Chwała Bogu, bezkrwawej, ale jednak wojnie, w której runęło najstraszliwsze imperium, jakie kiedykolwiek istniało na świecie. Na jego ruinach rodzi się nowe życie i nie może ono przebiegać tak gładko – ponieważ dokonała się destrukcja i dusz ludzkich, destrukcja myślenia; przeszkadzają lenistwo, rutyna, nieodpowiedzialność… W uczelniach połowę czasu tracono na to, by otrzymywać… 7!
...historię partii, marksizm-leninizm i wszelkie pseudofilozofie. Teraz widzę zupełnie inne zjawisko wśród młodzieży. Młodzież u nas jest wspaniała: od pięciu lat wykładam na Uniwersytecie Lwowskim, codziennie stykam się z młodymi ludźmi, z ich pytaniami, ich umiejętnościami i ich pragnieniami. I siedemdziesiąt procent tych, którzy słuchają wykładów, chce mieć gruntowną wiedzę, znać języki, prawdziwą
ШЛлЯАХхУДОВЕФ ХОвВІИН
Są w trójwymiarowym ludzkim świecie osoby, którym dano zajrzeć za horyzont czwartego wymiaru: oni bowiem obdarzeni są wyjątkową cechą — duchowym wzrokiem; być może otwartym darem rozmowy z samym sercem...
Ten wieczór zapoczątkował cykl tradycyjnych już spotkań pisarzy-proświtian z opinią publiczną z okazji 30-lecia... Tytuł jednej z książek pisarza: «Błogosław, duszo moja, Pana».
Kiedy będzie edukacja, kiedy będzie kultura — a kultury „w ogóle” nie ma, jest kultura narodowa — wtedy ukształtuje się nowy typ człowieka. I ten nowy człowiek przyjdzie do tego samego parlamentu, do struktur państwowych. Do kierownictwa wszystkimi ogniwami państwa przyjdą ludzie, którym leży na sercu państwo. Dlatego jestem optymistycznie nastawiony i będę pisał prawdę, tak jak zawsze pisałem prawdę we wszystkich czasach. Nie można oszukiwać ludzi, że dobrze nam się żyje. Ale mamy tę radość, że żyjemy we własnym państwie.
...swoim optymizmie. Ale jak wtedy wytłumaczyć tę społeczną apatię, która panuje w państwie? Czy nie od tego, że my — mam przede wszystkim na myśli również proświtian — nazywamy najważniejsze kategorie społeczne, powiedzmy «ideologia państwowa», «państwowa przestrzeń informacyjna», «ukraiński język państwowy», a udaje się zrobić niewiele...
– T.: Nie, bardzo wiele udało nam się zrobić wtedy, gdy jeszcze nie było apatii społecznej. Kiedy walczyliśmy z ówczesnym bolszewickim systemem, apatii nie było. Tak się złożyło w dziejach naszego narodu, że nauczyliśmy się walczyć o naszą niepodległość. A kiedy ją zdobywaliśmy, to ją traciliśmy przez uspokojenie, przez to, że przywódcy, którzy prowadzili nas do walki, sami słabli, sami się uspokajali i zaczynali między sobą wszelkiego rodzaju „rozgrywki”: kto większym patriotą – i na tym wiele traciliśmy. Z tego korzystał nasz wróg, który nauczył się być zdyscyplinowanym, który ma szkołę komunizmu –
– Jest Pan optymistą i myślę, że nie jest Pan osamotniony.
Wszechświata, którego podstawą nad podstawami jest miłość. Artyści, pisarze, poeci – i to nie wszyscy, jedynie wybrani spośród wybranych – należą do tej kategorii.
Prawdziwy pisarz – boża pochodnia na drodze ku szczytom ludzkiego ducha. Oni prowadzą tylko górnymi szlakami.
Do takich ludzi należy także nasz sławny powieściopisarz, pisarz z Bożej łaski, laureat Państwowej Nagrody im. T. Szewczenki (1985), honorowy członek Proświty Roman Iwanyczuk.
„Teraz właśnie zbliżamy się do Komory Celnej, gdzie stoją młodzi celnicy. Oni będą nas rewidować, nie przepuszczą tego, co stworzyliśmy. Ja chciałbym przekazać następnej komorze choć cząstkę swoich dzieł, żeby było komu. Następne tysiąclecie stworzy nową cywilizację, w której znajdą miejsce elementy antykultury. Jeśli zaś ci celnicy nie przepuszczą lepszego z tego, co wypracowaliśmy, będziemy przemycać swój dorobek kontrabandą”.
Takie smutne myśli nurtują najlepszego z najlepszych twórców naszego pięknego piśmiennictwa, Romana Iwanyczuka. Tymi myślami podzielił się z gośćmi swojego wieczoru twórczego, który odbył się 29 września w Kobzarskiej świetlicy stołecznego Pałacu Sztuki „Dom Ukraiński” pod nazwą, współbrzmiącą
ней
В С С РРРИРЧИЕНН о
о ння
jubileuszu «Proświty». Uprzejmie udostępniona prosvityanom przytulna sala, dodam przy okazji, ledwie pomieściła wszystkich chętnych, by usłyszeć mądre słowo siwowłosego pisarza o wyglądzie proroka.
Goście pisarza, sądzę, rozwiali jego wątpliwości co do drobiazgowych Mytników: niesie bowiem on dla przyszłości szczere złoto słów, ciężki bagaż zgromadzony dla nadchodzących pokoleń – piętnaście powieści, szczerozłotą nowelistykę, mądre publicystyczne słowo-dumę. Czy zdołają choćby podnieść, a co dopiero unieść ten drogocenny bagaż naprzód nowo powstali handlarze w Świątyni piśmiennictwa? Lecz im nie wypada się za to brać: na wysoką zorzę powieściopisarza wnikliwy czytelnik (a takiego, jak się spodziewam, u nas nigdy nie zabraknie) podąża ku wysokim niebiosom, a nie ku jej cieniowi w kałużach zamętu wiecznych mrówkowisk.
Zaliczam do tych czytelników tych, którzy przeczytali niemal wszystko, co napisane i opublikowane przez pisarza. [Powieść] «Manuskrypt z ulicy Ruskiej» – czytając ją, nie spotkałem niczego bardziej porywającego w naszej ukraińskiej prozie. Jest tu intrygująca fabuła, wiarygodny fakt, prawda i fikcja tworzą prawdziwy cud; jest tu erotyka i demonologia, mistyka i elementy thrillera, intryga i farsa, i wiele innego, co dziś
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
ż Murat . cza oko (ojci M itr -' b Kino gla. t . RU -- PROV NN g Ryzenidnio ot - DR -- lna U VA m
y pewna otw Nie oheNNENNNN sv be ani
o, o ь
PISARZ I CZAS
(pow. SŁOWO PROŚWIATY)
rozwija się ii ble. Dzisiejsi pisarze chcą się rozluźnić, rozsznurować; oni byli w mundurach
/Ї І і|72. jak zwykłe OS, „rozsznurować” NICZEGO ciekawego nie widać i ve uzhiuk rok ji mali za sobą «Malwy» g mieć biografię. Dzisiejszej sytuacji w literaturze nawet nie nazwałabym «wojną ojców i dzieci»
W obecnych czterdziestolatkach nie ma takich literackich pasji, jakie mieliśmy my, czterdziestolatkowie, na przykład Iwan-Huk. Gdzie ona jest, powiedzmy, u czterdziestoletniego Andruchowycza? Wie pan, ja mam bardzo dobre stosunki z młodymi pisarzami i nigdy na nich nie narzekam, jak to lubią robić moi rówieśnicy w Kijowie, ale mówię im: „Chłopaki, za długo bawicie się w literaturę. Macie już czterdzieści lat. Ja w wieku czterdziestu lat napisałem »Malwy«, to znaczy robiłem to, co powinienem był robić w tym wieku. Nie mówię, że to dzieło genialne, ale ja w swoim rozwoju doszedłem do pewnej najwyższej granicy, a oni bawią się dalej”. Czytam, szukam, ale nie znajduję wielkiej prozy. Jest dobra poezja, są dobre opowiadania, ale wielkiej prozy, która jest obliczem literatury, nie ma. Cenię twórczość Andruchowycza, ale on jest jedyny. Nie potrafię wskazać innego, kto pisałby tak obszerne, gruntowne rzeczy, w których odkrywa nowe warstwy życia – duchowego i ziemskiego... Chłopaki za długo się bawią. Czasem porównuję ich do stada wspaniałych koni, które pędzą, wpadają jeden na drugiego, gryzą grzywy, kąsają się i biją, śmieją się albo krzyczą, albo płaczą, i nie wiedzą, co dalej robić. Teraz tego szybkiego biegu naprzód już nie ma. Teraz konie muszą zaprząc się w pług, w bronę i ciągnąć tego wozu, załadowanego słowem niepodległość. Trzeba to słowo wypełniać treścią! Jeśli duchowo nie napełnimy tych worków, pustych albo prawie pustych, to nigdy nie będziemy mieli doskonałej niepodległości. Wiem, że kiedy byłem posłem do Wierchownej Rady XII kadencji, zawsze wyskakiwałem na trybunę, gdy chodziło o kulturę duchową, język itd. Moi jednomyślni, których szczerze kocham, mówili: „Romanie, są ważniejsze sprawy niż kultura!”. A ja odpowiadałem: „Nie ma ważniejszych spraw niż kultura! Bo z kultury kształtuje się człowiek. Przecież nie jesteśmy stworzeniem Bożym, które może
…pastwisko… być najedzonym i zadowolonym. Jesteśmy ludźmi, i przede wszystkim musimy zachować, mieć kulturę. Bo chleb w tym roku nie wyrósł – wyrośnie w przyszłym roku. Fabryka się zamknęła – za rok się otworzy. A to, co utracone w kulturze, – my nawet nie będziemy wiedzieć, że straciliśmy, dopiero potem, gdy przyjdziemy do lepszych czasów, w następnym tysiącleciu, w którym, jestem przekonany, Ukraina będzie bogata i szczęśliwa». Ale strat ponieśliśmy już bardzo wiele – w czasie naszej niepodległości – przez nieuwagę, przez naszą apatię, przez ignorowanie prawdziwej, bojowej, zaangażowanej literatury narodowej.
AŁ. HH: Czy zwrócił Pan uwagę, Romanie Iwanowiczu, że atak na język ukraiński, na kulturę ukraińską ze strony PROKOMUNISTYCZNYCH antyukraińskich sił zawsze się nasila w czasach gospodarczo niepomyślnych?
R. I.: To robi wróg, to robi imperialna rosyjska agentura, to robi piąta kolumna itd., bo bez języka naród nie istnieje, bez języka naród staje się bydłem i łatwo nim manipulować. KTO to naród bez języka?! W końcu mamy jeden taki naród, który swojego płaskogłowego kata nazywa «baćką». I u nas dochodzi do TEGO, że wkrótce nasz naród będzie nazywał batką Tkaczenkę albo Martyniuka, który jest zaciekłym wrogiem Państwa Ukraińskiego. My jesteśmy po to ojcami, jesteśmy nauczycielami, żeby, mając odpowiedni wiek, wychowywać młodych działaczy kultury, by zajęli nasze miejsce i robili to, co należy do młodego państwa. Bo agenci imperium, gdy tylko robi się głodniej, wysuwają kwestię przyłączenia do Rosji, gdzie jest znacznie głodniej niż u nas. Tak, oczywiście, musimy wyjść z kryzysu gospodarczego, ale nie wolno nam się cofać: mam wielkie pretensje do obecnego składu deputowanych – dlaczego oni przemilczeli, gdy głosowano nad tym artykułem? Mogę to powiedzieć M. Kosowowi, P. Mowczanowi, D. Pawlyczce – dlaczego oni przemilczeli, dlaczego nie krzyczeli tak, jak dzisiaj, «Hańba!» i «Prowokacja!». Słuchałem, czekałem – dlaczego jakoś przegapili… No nie można tego robić! Na przykład – czy z zamiarem, czy z politycznej krótkowzroczności
stają na nogi, tak starannie dawkowane, że nie wywołają przesytu u prawdziwych smakoszy lektury, a jedynie estetyczną rozkosz. Duch średniowiecznego Lwowa odtworzony jest tak umiejętnie i zręcznie, że czytelnik, porwany wirem wydarzeń, sam staje się współuczestnikiem tego to wesołego, to bardzo smutnego karnawału... Pisało się jednak wiele z natury, z dnia dzisiejszego.
Jakże wspaniali są bohaterowie, którzy tworzą fabuły innych powieści Romana Iwaniczuka – prawdziwi tytani ducha: Iwan Franko, Markijan Szaszkiewicz, Mykoła Hulak!.. Ich życiowa mądrość, ich wysoki geniusz uświęcają każdą stronę napisaną przez człowieka z ich własnego szeregu.
«Przy biurku pisarskim mogę zrobić najwięcej. Bo to jest moje. Kiedy siadam za stołem, otwierają się kanały podświadomości – dzieli się pisarz sekretami swojej sztuki i niechęcią do ponownego wchodzenia w politykę. – Te kanały otwierają się tylko raz, trzeba jedynie złapać tę chwilę, i ona jest niepowtarzalna. Nigdy nie miałem wolnego czasu i nie wiem, kiedy zdążyłem napisać tych piętnaście powieści. Oto wreszcie zakończyłem cykl, którym prowadziłem od XV wieku naszej historii. Ostatnią częścią cyklu będzie powieść z czasów UPA «Ryk jeleni o świcie», której pierwowzorem jest moja rodzinna wieś... Ta świątynia, którą wznosiłem trzydzieści lat, postanowiłem ukoronować kopułą i krzyżem: tryptykiem filozoficznych opowiadań, zebranych w jednej książce «Śmierć Judy» (oprócz jednoimiennego opowiadania także «Ewangelia od Tomy» i «Renegat») – o trzech kategoriach, które badałem: zwątpieniu, zdradzie, rozdwojeniu osobowości...»
сь ЗП ЕВНВНИННВННИХОНН ОЖНИИТУИО и
Prezydent w inauguracyjnym przemówieniu mówił o języku państwowym. Wcześniej — a ja z Donbasu nie wylewałem się, kiedy byłem posłem, sytuacja była zupełnie inna — „— LUDZIE zaczęli mówić po ukraińsku, otworzyły się gazety, szkoły, gimnazja ukraińskie na Donbasie! I tylko ta zła fraza się prześlizgnęła — i od razu dodało to ducha naszym przeciwnikom, «Proświta» zasypała listami prezydenta, on odwołał tę frazę, powiedział, że to był błąd, ale naprawić tego się nie udało. Zrobiono ustępstwo — złe. Dlatego nasi posłowie Rady Najwyższej muszą być zawsze na straży. Bo to, co jest na papierze, staje się dokumentem w rękach przeciwnika, który jeszcze się na to powołuje: „Ktoś tak chciał...” A naród niczego takiego nie chciał!”
L.H.: Romanie Iwanowyczu, pisząc powieści historyczne i napisawszy wiele o historii Lwowa, historii Galicji, nigdy nie dzieliliście Ukrainy na dwie połowy w swoich dziełach — równie dobrze pisaliście o Wschodniej i o Zachodniej Ukrainie. Historia ukraińska w Waszych utworach zaczęła wychodzić na paralelę z historią biblijną. Widzę, że Wasze powieści, inspirowane tematyką biblijną, bez której najwięksi pisarze nie żyją, mają ukraińskie realia...
R. I: U mnie trochę inaczej wyszło. Wcześniej nie można było wydać „Śmierci Judasza” ani „Ewangelii według Tomasza”, ale kiedy stało się to możliwe, zrozumiałem, że ten wielki cykl – tych dwanaście powieści historycznych, w których prześledziłem historię Ukrainy od XV wieku do dnia dzisiejszego – trzeba nakryć tak, jak nakrywa się cerkiew czy kaplicę – banią i krzyżem. Wieczne kategorie były – ja je badałem – we wszystkich czasach, we wszystkich epokach naszego czasu. Ale takie wieczne kategorie, jak zdrada, wątpliwość i rozdwojenie artysty na istotę ziemską i istotę nieziemską – ja nie stawiam siebie tak wysoko, ale tak jest; poeta nie może być tylko ziemski albo tylko niebiański. Archipenko mówił, że artysta musi stać jedną nogą w świecie realnym, a drugą w irrealnym, i wtedy będzie dobre dzieło. Bo jeśli stanąć obiema nogami w świecie irrealnym – wychodzi absurd, a jeśli w czysto realnym, wychodzi publicystyka i traci się artystyczność. Te wieczne kategorie, o których mówię, chciałem prześledzić w innym materiale: jak brzmią w innych księgach – w wiecznej Biblii, w tej wiecznej historii poszukiwania życia duchowego – egzystencji własnej w tworze duchowym... I u mnie to wyszło. Zrozumiałem, że te kategorie, które badałem w materiale historii ukraińskiej, są przydatne dla historii ukraińskiej. Ale brzmią jak kategorie wieczne także w zupełnie obcych płaszczyznach historycznych. I tak powstała książka „Śmierć Judasza”, którą nakryłem, jak banią, cały ten swój dom, który budowałem, swoją kaplicę... Nie rzuciłem się w inne tematy – konsekwentnie przeszedłem od tematów narodowych do ogólnoludzkich, bo my jako naród, jako lud, należymy do całego świata i jesteśmy w kontekście światowym, tym bardziej teraz, kiedy staliśmy się niepodlegli i świat nas już widzi.
L. P. G.: W swoich utworach przywiązuje Pan wielką wagę do kobiecych postaci, .,
Moja Maria Magdalena w „Ewangelii według Tomasza”
а»дкКЕеЕЛлеБбБОЖжИІИЙИНА леодеськоОоГОодуУХА
Trudno uwierzyć, że pisarz, który wzniósł własną świątynię, spocznie na laurach, skoro, jak sam przyznaje, ma teraz więcej wolnego czasu: pióro w takich rękach nigdy nie rdzewieje. Smutne jest co innego: dziesięć lat temu wydano dzieła Romana Iwaniczuka w trzech tomach. Dlatego słusznie zauważył na otwarciu wieczoru przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawło Mowczan, że „trzeba już pomyśleć o czymś nowym, choćby o dziesięciotomowym wyborze...”. Takie są realia: krajowe wydawnictwa książkowe są już na ostatnim oddechu. A dzieła Romana Iwaniczuka nigdy nie залеżały na półce księgarskiej, zapchanej dziś prymitywem. „Jego energia to inwestycja, a nie strata” – zauważył Pawło Mowczan.
I z serdecznymi, szczerymi słowami mówili o pisarzu jego koledzy po piórze, „bojowi” towarzysze broni, patrioci Dmytro Pawłyczko, Mychajło Kosiw, Iwan Dracz, narodowa artystka Ukrainy Larysa Kadyrowa, tłumaczka i wydawczyni z Niemiec, członkini Niemieckiej Gildii Księgarzy Anna-Halja Horbacz, rodaczka i znana tłumaczka z języków skandynawskich i angielskiego Olha Seniuk oraz inni.
Do wszystkiego, co zostało powiedziane, chciałoby się dodać jeszcze słowa samego Romana Iwaniczuka: „...Trzecie tysiąclecie odda wolę narodom”.
Wołodymyr HERMAN
– obraz kobiety, która wielką miłością okryła swoje ziemskie, nieraz tragiczne życie, które wbrew własnej woli musiała przeżyć. Wyniesienie kobiety, podniesienie kobiety z duchowego dna na szczyt duchowości – to właśnie dostrzegłem w niej. A teraz ukończyłem Marię Magdalenę w postaci Primavery w „Śmierci Mody”.
Ona chodzi po dnie ziemi, a ma wielką duchowość; i wreszcie ta duchowość objawia się oczami Savoyarda, artysty, który nie mógł znaleźć tematu dla swojego obrazu.
Czytając Pani powieść i docierając wzrokiem do wiersza, w którym wkracza ta Pani bohaterka, nie wiedzieć czemu dosłownie słyszałam włoskie motywy – muzykę. Dlatego myślę, że to nie tylko literacki obraz – to jakaś Pani Wieczna Kobieta.
R. 1.: ...Wieczna kobieta ze snów... Żyjemy w Kosmosie, który słyszymy czasem tylko we śnie. To jest świat irrealny, który istnieje tylko dla tego, kto ma wyobraźnię pobudzoną przez jakiś pomysł. Zaczynają mu się śnić dziwne sny. Mnie też zaczyna się śnić kobieta, której nigdy w życiu nie widziałem, bardzo piękna — wydaje mi się, że miała być moim przeznaczeniem. Ten sen przychodzi do mnie wtedy, gdy jestem w nowych poszukiwaniach, gdy odczuwam tę dwoistość artysty, o której mówiłem Panu wcześniej... Oto rywalizacja... i stała się tą kobietą — jest zmuszona śpiewać po kabaretach, oddawać się za pieniądze — i wreszcie pokochała. I wreszcie jej miłość odkryła człowiek egoistycznie zakochany we własnym talencie i zrozumiał, że talentu bez kobiety nie ma. Tylko z nią może być utalentowany. Wynoszę kobietę na najwyższy piedestał — Matkę Boską, Marię Magdalenę, Madonnę i tę ziemską kobietę, która staje się im równa. Bo kim my jesteśmy? Jesteśmy dziełem Bożym, Pan stworzył nas na swoje podobieństwo i dał nam mózg, tylko postawił zasłonę — abyśmy tego nie widzieli — i tego, że Bóg steruje naszym mózgiem, i ja w to wierzę. Jesteśmy Bożym stworzeniem, a kobieta jest najwyższa spośród nas, bo rodzi. Musi być zdrowa, musi być utalentowana, bo od niej pochodzi nowe pokolenie, które buduje nowe życie. Od młodości odnosiłem się do kobiet z pietyzmem i mimo poważnego wieku wciąż kocham kobiety i stawiam je wyżej niż mężczyzn — nie w sferze praktycznej, lecz w sferze duchowości.
Dlatego kocham erotykę, ale brzydzę się pornografią. Wiem, czym jest miłość w życiu, miałem miłość, i gdyby jej nie było, nie byłoby też wszystkich tych kobiet opisanych w powieściach; zawsze szanowałem to uczucie — to moje, to mój słodki grzech.
ŁP. H.: Ale przecież i Słowo to miłość. Czym jest zdrada w słowie, co znaczy służenie Słowu?
R. I.: Słowa „zdrada” nie znam w swoim życiu — mam na myśli zdradę słowu, zdradę przekonań, zdradę Ojczyźnie — to jest mi obce.
Służenie Słowu... Może, aż zanadto przywiązywałem wagę do tego, że piszę. Wiedziałem, że żyję w tak strasznym systemie, gdzie nie ma innej broni niż słowo. I stawiałem słowo na miejscu broni. Raz ona była silniejsza, raz słabsza, a trzeci raz – zupełnie słabiutka, ale to była moja broń – innej nie miałem. Przywiązywałem do niej wielkie znaczenie i w życiu literackim, i w swoim życiu. To właśnie jest służenie słowu. A służenie słowu? To moje życie – innego nie wyobrażam sobie. Tak jak w powietrzu jest mieszanina azotu i tlenu, bez których człowiek nie żyje, tak i dla mnie nie do pomyślenia jest inne życie, gdziekolwiek bym był i cokolwiek bym robił. Czasem sam się dziwię, że napisałem tak dużo. Ale musiałem to napisać. Służenie słowu jest sposobem mojego istnienia. Nie mam innego instrumentu do samowyrażania się, do rozmowy z ludźmi. Chyba że, być może, gdybym był chlebodawcą, rolnikiem, równie oddanie pracowałbym na ziemi.
Ł.O.: Romanie Iwanowiczu, Pan chyba jako jedyny z deputowanych Wierchownej Rady ŁI zwołania, który po odbyciu swojej kadencji odmówił ponownego kandydowania? Dlaczego?
R.I.: Nie chciałem iść w politykę. Ale spełniłem wolę ludzi. Nie zamierzałem wychodzić zza swojego biurka pisarskiego, a z-za niego nie wyszedłem, tylko przeniosłem je tutaj, do Kijowa, i tu dalej pracowałem. Nie stałem się pełnoprawnym politykiem, ale nie przestałem być pełnoprawnym literatem. Zrobiłem wszystko, co mogłem, i uczciwie pracowałem w parlamencie. Ale kiedy proklamowano niepodległość, wróciłem do swojego stołu roboczego, gdzie wiedziałem, co robić. A po drugie, istnieje jeszcze takie prawo. Kiedyś pisałem trylogię – teraz trylogii nie piszę. I kiedy ją teraz przeglądam, widzę: pierwsza część jest lepsza, druga – słabsza, trzecia – zupełnie słabiutka. Otóż człowiek nie powinien wykonywać tej samej pracy – powinien ją zmieniać. Jeśli Pan zauważył, każda moja powieść jest w innym kluczu. A trylogia musi być w jednym kluczu. I człowiek zupełnie się wyczerpuje. Słyszałem, że jako polityk się wyczerpałem – swoje zrobiłem uczciwie, ale to nie jest moja robota. Moim zawodem jest pióro. Reszta nie jest moja.
Ł.O.: Romanie Iwanowiczu, jakie są Pana poglądy na przyszłość Proświty i Związku Pisarzy Ukrainy?
R. Ї.: Nie mam żadnych wątpliwości, że partie odejdą, a «Proświta» będzie zawsze, będzie potrzebna ludziom. Szkół «Proświty» nigdy nie będzie za dużo.
Uważam, że Związek Pisarzy nie przeżył swojego czasu, nie wyczerpał swoich możliwości.
PYT.: Jak Pan sądzi, czy przywódcy naszego państwa czytają literaturę ukraińską?
R. І: Nie, nie czytają. Chyba że ktoś im podsuwa, na przykład ja podarowałem swoją książkę Leonidowi Krawczukowi, a on powiedział: «O, podoba mi się, jak Pan o mnie napisał!» Pytam: «A reszta?» «A resztę nie miałem czasu przeczytać...» Rozumiem, że prezydent nie ma czasu czytać, ale nie rozumiem, jak człowiek może żyć bez książki. Chociaż myślę, że Havel czyta. On też jest prezydentem.
PYT.: Czy może Pan wskazać jakąś paralelę historyczną, która nie daje Panu spokoju?
R. І.: Напрашується paralela historyczna, tak że boję się o niej mówić: URSR i dzisiejsza Ukraina. Popełniamy błędy – takie, jakie popełniali Hruszewski, Wynniczenko, ale oni mieli trudniej. Byli pierwsi i walczyli. A my powinniśmy być mądrzejsi, choć paralela 1918–1998 roku się narzuca... Choć imperium się rozpadło, to być krajem trzeciej kategorii jest wstydem.
PYT.: Jakie jest Pana motto życiowe?
R. І.: W niebie Bóg, a na ziemi Ukraina, i nie ma dla mnie większych świętości!
Rozmowę prowadziła / zapisała Ljubow Hołota
ч Й етан за и
14 1 4
Maschinelle Übersetzung
1987–1991 – lata działalności Klubu Miłośników Języka Ukraińskiego przy Związku Pisarzy Ukrainy.
Właśnie w tym tragicznym okresie ukraińscy intelektualiści, wśród nich Jurij Muszkietyk, Serhij Placzynda, Iwan Juszczuk, Dmytro Czerednyczenko, Dmytro Pawłyczko, Anatolij Pohribnyj, Andrij Buriaczok, Pawło Mowczan, Ołes Łupij, Orest Sływynski, Natalka Pokład, Mykoła Kaharlicki, uświadomiwszy sobie przerażającą sytuację naszego języka, zaczęli bić na alarm. Wtedy, wiosną 1987 roku, narodził się Klub Miłośników Języka Ukraińskiego. Początkowo jego odpowiedzialnym sekretarzem, a później kierownikiem, był profesor Iwan Juszczuk – pedagog, pisarz, tłumacz, który kierował działalnością Klubu nieprzerwanie, umiejętnie łącząc tę zaszczytną funkcję społeczną z pracą dydaktyczną w Kijowskim Instytucie Pedagogicznym Języków Obcych.
Jak więc to się zaczęło, to źródełko Klubu Miłośników Języka Ukraińskiego? Warto przypomnieć, że pierwsze w Ukrainie.
Na posiedzeniu Rady SPU ds. ochrony zabytków historii i kultury pod przewodnictwem Serhija Placzyndy 23 marca 1987 roku rozpatrzono pierwsze pytanie: utworzenie Klubu Miłośników Języka Ukraińskiego. Właściwym preludium do tego pytania stało się odczytanie listu Iwana Juszczuka, który zwrócił się do przewodniczącego Rady Związku Pisarzy Ukrainy z propozycją „O utworzeniu Towarzystwa Wspierania Kultury Języka Ukraińskiego”. Ideę tę zdecydowanie poparli pisarze Mykoła Kohariłycki, Stepan Pinczuk, przedstawiciel redakcji czasopisma „Socjalistyczna kultura” – wszyscy na sali byli za utworzeniem Towarzystwa. Serhij Placzynda zaproponował wybranie Iwana Juszczuka odpowiedzialnym sekretarzem. Ten tymczasowy status quo przetrwał aż do końca istnienia Klubu Miłośników Języka Ukraińskiego, czyli do maja 199 roku.
Jakie zatem były pierwsze kroki Klubu Miłośników Języka Ukraińskiego? Iwan Juszczuk, natchniony pewnym urzeczywistnieniem idei utworzenia organizacji społecznej, dosłownie nazajutrz odwiedził Instytut Językoznawstwa im. O. Potebni AN Ukrainy, gdzie odbył długą rozmowę z dyrektorem tego
ч
poważnej instytucji akademikiem Witalijem Rusanowskim.
Świadectwem tego, jak bardzo ideologiczna ośmiornica opleciła całe nasze życie duchowe i jak władała naszymi duszami, było to, że w trzecim roku „pierestrojki” znany ukraiński językoznawca W. Rusanowski, syn represjonowanego w latach 30. dziekana wydziału filologicznego Uniwersytetu Kijowskiego im. T. Szewczenki, Makara Rusanowskiego, nie pozwolił sobie na nic więcej, jak tylko wygłosić referat na temat „Lenin o języku ukraińskim”. Ale sprawiedliwość historyczna jednak zwyciężyła – 23 kwietnia 1987 roku odbywało się kolejne posiedzenie prezydium AN Ukrainy, więc W. Rusanowski był wśród tych akademików, których język ukraiński wciąż napawa pełnym dyskomfortem. Co prawda tego samego dnia entuzjaści Klubu miłośników języka ukraińskiego wysłuchali gruntownego referatu H. Piwtoraka „Dialekty, plemiona i etnos Rusi Kijowskiej”.
Inicjator utworzenia Klubu miłośników języka ukraińskiego Iwan Juszczuk, występując na pierwszym posiedzeniu, porównywał język do świątyni, którą trzeba chronić.
Referat H. Piwtoraka wywołał burzliwą dyskusję, mnóstwo pytań, a nawet sporów. Ale szczególnie zapadło mi w pamięć wystąpienie kijowskiej nauczycielki, która z żalem opowiadała o żałosnym stanie ukraińskiego szkolnictwa w naszej stolicy. Jak trudno skompletować pierwszą klasę, bo wszyscy z wiadomych przyczyn dążą jedynie do klasy „ruskiej”...
Zacytuję lakoniczny zapis z „Dziennika” I. Juszczuka: „27. 09. 87 był u sekretarza Związku Pisarzy Ukrainy Jurija Serdiuka. Pytał on o Klub miłośników języka ukraińskiego, bo KC partii się nim interesuje. | Przypędził Je. Łukianenko z najwyższej instancji partyjnej, przekazałem mu tematy pięciu ostatnich przeprowadzonych posiedzeń:
1. „Dialekty, plemiona i etnos…” (H. Piwtorak);
2. „Język utworów artystycznych” (Warczenko);
3. „Podręczniki do języka i literatury ukraińskiej dla starszych klas” (M. Szynkaruk i O. Bandura);
4. „Podręczniki dla młodszych klas” (N. Skrypczenko);
5. „Walka o utrwalenie języka ukraińskiego w drugiej połowie XIX w.” (W. Jaremenko)”.
Wydaje się, że partyjni mentorzy nie znaleźli w tematach wystąpień odpowiedniej kontrrewolucji i przez pewien czas się uspokoili.
Na jednym z posiedzeń naszego Klubu Miłośników Języka Ukraińskiego postało pytanie o pewne zasady działalności, których podstawą miał być element naukowej organizacji pracy. Opracowano odpowiednią koncepcję i uzgodniono, że będziemy badać stan funkcjonowania języka ukraińskiego od najniższych ogniw życia oświatowego po wyższe uczelnie. Wtedy właśnie postanowiono wcielić tę ideę w życie, badając stan języka ukraińskiego w przedszkolach, szkołach, szkołach zawodowych i technikach, w wyższych uczelniach, w Ukraińskim Radiu i Ukraińskiej Telewizji, w handlu, na transporcie, w fabrykach i zakładach.
Szóste z kolei posiedzenie Klubu Miłośników Języka Ukraińskiego odbyło się 22 grudnia 1987 roku. Analizę stanu funkcjonowania języka ukraińskiego w przedszkolach przedstawił tu znany ukraiński pisarz Borys Tymoszenko... Referent podał uderzające liczby: na Ukrainie istnieje 22 tysiące 800 przedszkoli, w których wychowywało się 2 miliony 600 tysięcy dzieci, lecz tylko ЇЇ tysięcy z tych przedszkoli, czyli mniej niż połowa, to placówki ukraińskojęzyczne, a uczęszczało do nich zaledwie 642 tysiące dzieci, czyli znacznie mniej niż połowa. Szczegółowych wyjaśnień nie wymagało to, że przedszkola na wsi były małokompletowe i dalekie od miejskich gigantów wielkich ośrodków przemysłowych. Choć w Odessie i Charkowie w ogóle nie było ukraińskich przedszkoli, w stolicy Ukrainy spośród 730 placówek dziecięcych tylko 201 miało ukraiński reżim językowy. Jeśli jednak dodać do tego zajęcia muzyczne i gimnastykę, które tradycyjnie prowadzono wyłącznie po rosyjsku, to można sobie wyobrazić, co w rzeczywistości oznaczała liczba 201.
W swoim referacie Borys Tymoszenko przedstawił szereg propozycji, które opierały się nie na dawnych imperialnych czy późniejszych komunistycznych formach – dopłatach za faryzejskie trzydzieści srebrników za «zrusyfikowanie», lecz na zasadach wysokiej świadomości narodowej. Proponowano m.in., aby ukraińscy pisarze objęli patronat nad szkołami pedagogicznymi, by wychowywać młode patriotyczne pokolenie ukraińskie. Wiele ciekawych myśli w czasie dyskusji wyrazili: wykładowca Kijowskiego Państwowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki Witalij Radczuk, nauczycielka języka ukraińskiego i literatury Kijowskiego Kolegium Pedagogicznego nr 2 Taisija Burłaka, szefowa Wydziału Wychowania Przedszkolnego Ministerstwa Oświaty Ukrainy Halyna Raratiuk, nauczycielka języka ukraińskiego i literatury Ljubow Zabaszta. Nie wiem, czy wielu zapamiętało to na dobre, ale wystąpienie Ljubow Zabaszty warte jest wspomnienia. Chodzi o przemówienie pierwszego sekretarza Kijowskiego Komitetu Miejskiego Komunistycznej Partii Ukrainy Kostiantyna Masyka na miejskiej naradzie sekretarzy partyjnych szkół stolicy: «Niech szumią, czy nie szumią, a ukraińskiego języka nikt nie odrodzi!». Kategorycznie, bezapelacyjnie, obcesowo wobec narodu, z którego sam K. Masyk się wywodził. Prawda, będąc nie aż tak ortodoksyjnym komunistą, K. Masyk po proklamowaniu niepodległości Ukrainy chętnie zgodził się kierować służbą dyplomatyczną Ukrainy w Finlandii, a także za jednoczesnym sprawowaniem funkcji w innych państwach Europy Północnej.
Pod koniec stycznia 1988 roku wystąpienie profesora M. Żowtobriucho zgromadziło liczną publiczność Klubu miłośników języka ukraińskiego. Mówiono przede wszystkim o ukraińskim językoznawstwie, ówczesnych bitwach o pisownię.
W wystąpieniu profesora przebijała gorzka i niepokojąca myśl, że Ukraińcy na własnej ziemi zawsze muszą walczyć o utrwalenie ojczystego języka. Lecz jak ostrożni czy zastraszeni byli uczestnicy tego zebrania, stało się jasne dopiero wtedy, gdy znany więzień polityczny i poeta Jewhen Czerednyczenko (1914-1994) zaproponował podpisanie listu do Andrija Hromyki z prośbą o rozpatrzenie możliwości, aby:
-- wykładane w wyższych uczelniach były dwa języki i literatury: ukraińska i rosyjska;
-- nauczanie w wyższych uczelniach stopniowo przenieść na język ukraiński;
-- zapewnić studentom podręczniki, pomoce naukowe i opracowania metodyczne w języku ukraińskim;
-- na uniwersytetach, w pedagogicznych i kulturalno-oświatowych wyższych uczelniach wykładano jako obowiązkowe przedmioty język ukraiński, literaturę i historię Ukrainy;
-- publikować wydania naukowe w języku ukraińskim
Po zapoznaniu się z listem, sporządzonym zresztą przez Iwana Juszczuka, rozpoczął się prawdziwy harmider. Zapewne każdy chciał zademonstrować, że gdyby w liście były poruszone kwestie, które go dotyczą, to by się podpisał. A kiedy doszło do podpisów, to tylko 60 osób z ponad 200 obecnych złożyło swoje autografy... Gwarni, zapaleni, ostrożni, często wręcz ostrożni Ukraińcy, nawet aktywiści Klubu miłośników języka ukraińskiego, zademonstrowali typowe cechy ukraińskiej mentalności.
Chciałbym jeszcze zatrzymać się na omówieniu stanu funkcjonowania języka ukraińskiego w Ukraińskim Radiu i Ukraińskiej Telewizji. Doktor nauk filologicznych, redaktor czasopisma «Słowo i czas», przytoczył mnóstwo przykładów tego, jak nie należy budować swoich reportaży i informacji przez dziennikarza radiowego. Z jego wystąpienia wynikało, że nasi dziennikarze jakby celowo wybierają do wywiadów tych partyjnych i gospodarczych kierowników, którzy nie władają językiem ukraińskim i go ignorują. Czasami takimi reportażami usiłowano nam, Ukraińcom, udowodnić, że naszym językiem posługują się jedynie kołchoźnicy, a w miastach tylko pojedyncze sprzątaczki lub nauczyciele języka i literatury ukraińskiej.
Autorowi tych wierszy na tym samym posiedzeniu przyszło analizować czystość języka ukraińskiego prezenterów i dziennikarzy Ukraińskiej Telewizji. Moje obserwacje dotyczące języka pracowników UT w okresie lipiec–październik 1988 roku wylały się w apel: ratować język ukraiński.
Szkoda, że często tacy domorośli specjaliści, absolwenci rosyjskich szkół, wydziałów filologii rosyjskiej uniwersytetów i instytutów, wychowani w rosyjskojęzycznym środowisku rodzinnym, a nawet DZISIAJ redagują teksty, które potem brzmią w eterze radiowym, z ekranów UT, czyli nadal narzucają nam normy języka rosyjskiego. Kijowscy rosyjskojęzyczni nieuki w radiu, w telewizji, w gazetach i czasopismach posługują się rosyjskim suržykiem.
Działalność Klubu miłośników języka ukraińskiego była przykładem tego ukraińskiego niepokoju, sygnałem, że imperium lada chwila wyzionie ducha. W końcu, tak jak Galicjanie w odległym 1868 roku tworzyli «Proświtę», aby podnieść świadomość narodu ukraińskiego w Galicji, na Bukowinie, na Zakarpaciu, a później na Wołyniu i Naddnieprzańszczyźnie, tak przedstawiciele kijowskiej inteligencji szukali wyjścia z komunistyczno-socjalistycznej ciemności.
Działalność Klubu miłośników języka ukraińskiego pozostanie jasną kartą w ukraińskim odrodzeniu końca lat 80. i początku lat 90. XX wieku, w którym główną rolę odegrali Serhij Płaczynda, Mykoła Kagarlicki, Mychajło Szewczenko, Iwan Juszczuk, Stepan Pinczuk, Hanna Ihnatenko, Borys Tymoszenko, Switłana Jermolenko, Andrij Buriaczok, Jurij Rudenko, Hryhorij Musijenko, Jurij Ohulczanski, Heorhij Mamołot — wszyscy oni zostali wybrani do składu rady Klubu miłośników języka ukraińskiego przy Związku Pisarzy Ukrainy.
(wg PASEMKO,
naukowy pracownik Instytutu Ukrainoznawstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki)
Nasz indeks 30617. Prenumerujcie i czytajcie,
rozpowszechniajcie «Słowo Proświty». My — jednomyślni!
Maschinelle Übersetzung
Ciąg dalszy. Początek w nr 7–9
„Miasteczko to bardziej przypomina wieś niż miasto”, tak trafnie scharakteryzował Borszczów polski regionalista z końca XIX wieku. Było to dawne powiatowe miasto Królestwa Galicji, przy granicy Austro-Węgier z Cesarstwem Rosyjskim, a dziś stolica rejonu w obwodzie tarnopolskim Ukrainy.
Pierwsza wzmianka o miasteczku Borszczów w źródłach pisanych pochodzi z 1456 roku. Właśnie wtedy wśród podpisów w aktach szlacheckich po raz pierwszy pojawiły się imiona „Michna i Paszka z Borszczowa”. Zachodnie Podole było wówczas już od blisko stu lat pod władzą Królestwa Polskiego. Właścicielami większości tamtejszych miasteczek, jak wiadomo, byli polscy magnaci i szlachcice, którzy często, aby mieć większe dochody z podległych im majątków, nadawali im prawo magdeburskie. W XV wieku Borszczowem władał drobny szlachecki ród Dudyńskich, a później, w XVI wieku, miasto przeszło w ręce Złotnickich, którzy w 1629 roku nadali Borszczowowi prawo magdeburskie. Mieszczanie otrzymali przywilej na organizację trzech jarmarków i tygodniowych targów, a także na zakładanie cechów. W miasteczku założono spichlerze do składowania wina, które sprowadzano do Polski z południa – „malwazji i muszkatelu”; z tych spichlerzy wino przewożono na sprzedaż do Kamieńca Podolskiego i Śniatynia. Mniej więcej wtedy Złotniccy zbudowali w mieście mocny zamek obronny, którego budowle przetrwały do dziś na obrzeżach miasta, w pobliżu wsi Wysoczynce. Budowa takiego zamku w Borszczowie nie była przypadkowa, jak wiadomo, województwo podolskie w XVI–XVII wieku było przygraniczne i często doznawało szkód od nieoczekiwanych najazdów tatarskich lub tureckich. Cały szereg miasteczek w okolicach Borszczowa – Krzywcze, Kudryńce, Skała Podolska, Okopy – stanowił wówczas właśnie dobrze ufortyfikowane twierdze obronne.
W XVII w. miasteczko nieco wzrosło, ale także wtedy pozostawało typową dla Rzeczypospolitej niewielką osadą miejską: pośrodku znajdował się niedostępny i dumny szlachecki zamek, wokół którego — BORSZCZÓW — skromne rzemieślnicze i chłopskie domostwa. Nawiasem mówiąc, w połowie XVII w. w Borszczowie działało już sześć cechów: sukienniczy, szewski, garncarski, kowalski, tkacki i kuśnierski. Wyroby miejskich rzemieślników kupowali mieszczanie i chłopi z okolicznych wsi, którzy przyjeżdżali do miasteczka na jarmarki, odbywające się, jak i dawniej, trzy razy w roku.
Właśnie wtedy po Galicji, Bukowinie i Zakarpaciu przetoczyła się fala powstań opryszków. Ludowi mściciele, łącząc się w liczne oddziały, zyskali wśród ludu bajeczną sławę. Fala ta nie ominęła także Borszczowszczyzny. Są wzmianki, że w 1744 r. niektórzy borszczowscy chłopi przystali do oddziałów legendarnego Oleksy Dowbusza, którego „opryszkowy topór" znali i Wierchowyna, i Bukowina, i Maramorosz. „Dowbusz umiał uczyć panów: tak ich umiał uczyć, że nikt już tak ich nie nauczy... Za dobro, jakie Dowbusz czynił ludziom, miał żyć sześćset lat" — opowiadają ludowe podania.
Po przejściu Galicji pod władzę Austrii w 1772 r. Borszczów został włączony do składu okręgu zaliszczyckiego, przemianowanego później na czortkowski. Miasteczko stało się ośrodkiem jednego z pięciu powiatów wchodzących w skład tego okręgu. Borszczów zachował status powiatowy także później, po reformie podziału administracyjnego Galicji w 1867 r. Do powiatu borszczowskiego od 1867 r. należało osiem miasteczek — Dzwiniogród, Krzywcze, Królówka, Kudryńce, Mielnica Podolska, Ozieriany, Skała Podolska i Ustie Wiskupskie — oraz około sześćdziesięciu wsi.
W drugiej połowie XIX w. w Borszczowie naliczano 1438 Polaków i „łacinników",
na potrzeby których w mieście już w 1763 r. zbudowano kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy, 190 Ukraińców greckokatolików oraz 998 Żydów. Odbywały się, jak i wcześniej, jarmarki, na których sprzedawano i kupowano przede wszystkim bydło. Działało kilka niewielkich fabryk i zakładów oraz dwie fabryki odzieży, papiernia, gorzelnia z browarem; nieco później otwarto również cegielnię i fabrykę tytoniu. Jednak i to nie zdołało nadać Borszczowowi wyglądu prawdziwego miasta. Wyróżniała go spośród okolicznych wsi i miasteczek pozaetatowych jedynie zbudowana pod koniec XIX w. stacja kolejowa.
Taki sam „prowincjonalny” charakter miał Borszczów także po I wojnie światowej, gdy Galicja znalazła się pod władzą Polski – Drugiej Rzeczypospolitej. Nawet herb miasta, opracowany na początku XX w. i zatwierdzony przez administrację polską w 1929 r., miał dość charakterystyczną symbolikę: „W tarczy przeciętej srebrnymi i czerwonymi pasami złoty snop chleba, pochylony kłosami w prawo”. Oprócz niewielkich fabryk i prac rolniczo-gospodarczych dochód
Bukowino, Wołoszczyzno,
Matko moja, mateńko!
Jak na ciebie patrzę –
Serduszko się raduje:
Tamte góry, nasze morze,
Pola złocieją..
Huculi kosę niosą w rosę,
Wołoch prosto sieje, –
te poetyckie wersy „bukowińskiego solowejki” Jurija Fedkowycza przypomni sobie od razu każdy, kto choć raz w życiu był na Bukowinie, w dawnej „Zielonej Rusi”. I tę niepowtarzalną urodę kryją w sobie miasta Czerniowce, Storożyniec, Wyżnica, i niezliczone malownicze wsie górskie, małe miasteczka, z których jednym był kiedyś Wielki Kuczuriw – dzisiejsza wieś w rejonie storożynieckim, między dawnymi powiatowymi ośrodkami, Czerniowcami i Storożyńcem, nad małą rzeczką Krywyj Potik.
Jak niemal wszystkie te miasta, Wielki Kuczuriw prowadzi swoją historię od XVI w.: pierwsza dokumentalna wzmianka o nim datowana jest na 1412 r. Uważa się, że założycielami tej osady byli przybysze ze wsi Kuczurowa (dzisiejszego Małego Kuczurowa w rejonie zastawnieńskim). Właśnie wtedy, w pierwszej połowie XVI w., hospodar mołdawski Aleksander Dobry, do swoich posiadłości
którego własnością była Bukowina, podarował Wepykym Kuczuriw (oficjalna mołdawska nazwa wsi brzmiała «Kuczurmare») bojarowi Bohuszowi.
Stulecie później Wielki Kuczuriw zawładnęli mnisi: w 1552 r. hospodar przekazał wieś monasterowi w Putnej. Od tego czasu wieś pozostawała przy majątkach tego klasztoru aż do ostatniej ćwierci XVIII w. Monaster w Putnej był w tym czasie największym ze wszystkich prawosławnych klasztorów na Bukowinie.
W 1782 r., po przejściu Bukowiny pod panowanie austriackie, cesarz Józef II przekazał klasztorne majątki we władanie państwa, organizując «fundusz kościelno-religijny», jak pisała Natalia Polońska-Wasylenko, z którego utrzymywano klasztory, cerkwie, szkoły średnie, Instytut Teologiczny w Czerniowcach, wydział teologiczny przy Uniwersytecie Czernowieckim, a w 1860 r. zbudowano rezydencję metropolity i katedrę w Czerniowcach itd.». Wśród majątków putniańskich, przekazanych do funduszu religijnego, był także Wielki Kuczuriw. Wieś została przyłączona do powiatu czerniowieckiego okręgu.
Pod koniec XVIII w. miejscowa gmina zaczęła używać pieczęci z wizerunkiem narzędzia rolniczego – dwóch skrzyżowanych kos i grabi.
Rzeczywiście, najważniejszym rodzajem gospodarki we wsi pozostawało tradycyjne rolnictwo i uprawa roli. Tak więc w 1856 r. naliczono tu 1298 chłopów-gospodarzy.
Nieco wcześniej, w 1836 r., w Wielkim Kuczuriwie otwarto dwuklasową szkołę.
I być może dalsza historia Wielkiego Kuczuriwa potoczyłaby się jak losy zwyczajnej bukowińskiej wsi, gdyby w 1869 r. nie zbudowano w niej stacji kolejowej. Właśnie wtedy w Galicji i na Bukowinie rozpoczęto budowę linii kolejowej Lwów – Czerniowce – Suczawa, która łączyła stolicę Galicji z głównymi miastami Północnej i Południowej Bukowiny. Stacja przekształciła prowincjonalną wieś w zauważalny ośrodek handlowo-przemysłowy.
Według danych z 1883 r. w Wielkim Kuczuriwie mieszkało już 1690 mieszkańców, z których zdecydowaną większość stanowili Ukraińcy wyznania prawosławnego.
A już w następnym, 1884 roku „wielka wieś” Kuczurmare w powiecie czerniowieckim otrzymała od cesarza Franciszka Józefa status miasteczka handlowego (później, na początku XX wieku, została przypisana do nowo utworzonego powiatu storożynieckiego). Miasteczko otrzymało też nowy, zupełnie INNY niż dotychczasowa gminna pieczęć herb, którego symbolika była dość oryginalna i złożona: na błękitnym polu – lipa ze złotymi liśćmi, o którą opiera się starożytnogrecka bogini sprawiedliwego sądu Hemida w czerwonej todze i srebrnym płaszczu, trzymająca w dłoniach nagi miecz i wagę; u stóp drzewa, na kamiennym postumencie – srebrna urna, symbol gościnności i czystości myśli mieszkańców.
Miastu dawali się również we znaki turyści, którzy przyjeżdżali na Borszczowszczyznę, by zwiedzać zabytkowe zamki, a zwłaszcza sławne podolskie jaskinie krasowe, w które ten kraj jest niezwykle bogaty.. „Cicho teraz na Zbruczu. Osiem–dziesięć kroków po kolana w wodzie – i polski brzeg Zbrucza. Ujarzmiona Galicja. Ukraiński Piemont! Teraz – okiełznane, ujarzmione kresy..” – smutno rozmyślał pisarz Borys Antonenko-Dawydowycz, podróżując w 1928 roku ukraińskim pograniczem i patrząc na tę tak bliską, a zarazem tak daleką ziemię Borszczowszczyzny. Ale jakby się opamiętawszy, dodawał mistrz słowa: „Odeszła ku Bosforowi, ku Carogrodowi Turcja, odejdą kiedyś do swoich etnograficznych granic Polska i Rumunia. Odejdą!.” Spełniło się przepowiednie artysty – dziś Borszczowszczyzna, gdzie jeszcze trzy ćwierci wieku temu „kogut piał na trzy państwa”, jest rejonem obwodu tarnopolskiego, a miasto Borszczów – jasną perłą w wianku miast państwa ukraińskiego.
Po I wojnie światowej Kuczurmawre ponownie straciło status miasteczka i, jak wcześniej, zostało przypisane do funduszu kościelnego. Nowe władze rumuńskie rozpoczęły zaciekłą walkę ze wszystkimi ukraińskimi tradycjami, obyczajami i obrzędami. Doprowadzeni do rozpaczy chłopi masowo emigrowali za granicę, do Kanady i Stanów Zjednoczonych Ameryki, gdzie mieli nadzieję znaleźć lepszy los.
Ale naród przetrwał. Przetrwał we wszystkim: w pracy, w obyczajach, w słowie. Nic dziwnego, że dziś Wielki Kuczuriw uchodzi za jeden z najciekawszych ośrodków folkloru Bukowiny: w ostatnich latach miejscowa folklorystka Harafina Makowij zapisała w rodzinnej wsi, dawnym miasteczku, mnóstwo tekstów pieśni, zaklęć, obrzędów i zabaw. Oto na przykład
przyśpiewka, którą śpiewano przy pieczeniu
kałaczy na chrzest dziecka:
Mączka biała, sitko drobniutkie —
Niech rośnie nasz narodzony jak dębek, prosty.
Tę białą mączkę będziemy przesiewać —
Niech rośnie nasz narodzony jak cesarz, bogaty...
A oto wiersze z kołysanki:
Hej, leciała siwa paw, usiadła na kalinie,
Siwa paw kołysała małe dziecko.
Hej, leciała siwa paw, z niej pióra opadły.
Moja córeczka w kołysce już sobie zasnęła..
Wystarczy tylko przysłuchać się tej bogatej twórczej skarbnicy, aby zrozumieć, jak mocny i niezłomny jest duch narodowy przodków mieszkańców osiedla nad Krzywym Potokiem. Są oni potomkami tych, których z taką miłością wykreślił w swoich wierszach Jurij Fedkowycz:
Tam znów stało się jak na weselu,
Stoją w dolinie:
U nich szczęście się rozgościło,
Jak we własnym domu,
Dola pole podwinęła
I smaruje góry...
Wołodymyr PANCZENKO,
aspirant Katedry Archiwistyki
Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu
im. T. Szewczenki
вв ччН и
о зд че "б У ПРА з РА
"ов - НІ - | Гай
РИ, ож
зай. ск ГА
ЛЕ зе
й У" -ачуіб Чо зоріфифащьціяц іщідііе и зро
М - и
я Пк! я, ЩА РРО ов , "ЧТ | і ин зась
- 4 м зі й
зд і ВН. з кате я рин
Maschinelle Übersetzung
Napisanie tego artykułu zainspirowała mi znajomość z młodym indyjskim dyplomatą o imieniu Gopal, ale o czysto ukraińskim nazwisku: Bagpai (na wizytówce: Soraj Wadiau). Do niedawna trzeci sekretarz ambasady Indii w Ukrainie, obecnie drugi sekretarz ambasady Indii w Rosji, okazał się także moim „zemłakiem”. Urodził się bowiem w najludniejszym stanie Indii, Uttar Pradesh, którego ludność jest trzykrotnie większa niż ludność Ukrainy, i studiował na Uniwersytecie w Lucknow, stołecznej uczelni tego stanu, gdzie przed trzydziestu laty, kiedy Gopala jeszcze nie było na świecie, przez dziesięć miesięcy studiowałem i ja, wówczas student piątego roku indyjskiego wydziału Wydziału Wschodnich Języków przy Uniwersytecie Taszkenckim.
Energiczny i liferowy, niezwykle prosty w kontaktach, zawsze gotowy do pomocy, wykazał on ponadto wyjątkowe zdolności językowe – zaledwie pół roku po przyjeździe do Kijowa Gopal swobodnie czytał, pisał i mówił po ukraińsku, zjednał sobie umiejętnie szacunek każdego, kto się z nim zetknął, zarówno Ukraińców, jak i Hindusów. Nie raz jego przytulne mieszkanie w kijowskim „indyjskim osiedlu” na Staronawodnickiej stawało się miejscem niezapomnianych, serdecznych, zawsze życzliwych spotkań, gdzie gościnni gospodarze – Gopal i jego czarująca żona Bina – częstowali gości egzotycznymi indyjskimi napojami i potrawami.
Tak więc nosiciele nazwisk Baglaj, Baglajenko (Balhajenko) są notowani na Prawobrzeżu i Lewobrzeżu, przy czym po równo, po 4. Na Prawobrzeżu nazwiska te skupiają się w trójkącie Korsuń – Czyhyryn – Uman, a na Lewobrzeżu wzdłuż linii Myrhorod – Prypuki; główna masa nazwisk przypada tutaj na areał pryłucki, gdzie poświadczono trzy z czterech nazwisk. W pułku korsuńskim występują natomiast wyłącznie nazwiska Baglajenko, a brak nazwiska Baglaj, od którego one są utworzone. Wszystkie nazwiska koncentrują się na południe, południowy wschód i wschód od Kijowa; ten areał można uważać za areał największego rozpowszechnienia omawianych nazwisk. .
Znamienne, że wyraz baghaj odbił się także w ukraińskiej toponimii i hydronimii. W rejonach wołoczyskim i starokonstantynowskim obwodu chmielnickiego znajdują się miejscowości Baghaji; rzeka Baghaj płynie w zlewni Bugu Południowego, co jest ważne i wymowne, ponieważ właśnie nad Bugiem Południowym żyli dandarydzi, indyjscy „kijowianie”, poświadczeni przez autorów antycznych, o czym pisano w „Słowie Proświty” (sierpień 1998 r.). Już samo istnienie tych nazw przeczy wyjaśnieniu nazwiska Baglaj od ukr. baglaj „nierób”, „niezdara”, „niedołęga” (IRVZ, 527), gdyż rzeka lub miejscowość nie może tak się nazywać.
Zważywszy na wyjątkowo drobiazgowe stawiane
de lunały indyjskie i ukraińskie pieśni, a zwłaszcza „Niesie Halja wodę”, która szczególnie przypadła do gustu młodej parze i którą śpiewały donośnie studentki grupy hindi wydziału orientalistyki Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki, w języku ukraińskim i hindi.
Młody dyplomata żywo interesował się
. moimi badaniami nad dawnymi i współczesnymi powiązaniami ukraińsko-indyjskimi
. Й
пе - г ; ці и
- Т Гі п лечо ані ч ї І й
"ій
" Рі
и - -ТеЇ
п ні
4 щит оотмен пр М
"М
ьо ка 1 ,
б б
. -бі
Й «Й
Ра
- й
-
...dopomógł mi w tym pewną literaturą pomocniczą, zwłaszcza słownikami sanskryckim i hindi. Ja zaś, widząc mój nieudawany zainteresowanie naszym krajem, od czasu do czasu przysyłał mi książki z ukraińskiej mitologii, etnografii, folkloru i historii; wśród nich była też «Історія Слобідської України» Dmytra Bahalija, w nazwisku autora której zobaczyłem pokrewieństwo ze swoim nazwiskiem. Ale, jak mówią, to tylko zapowiedź, a właściwa opowieść dopiero przed nami.
Nazwisko Bahlaj oraz pochodne od niego Bahlajenko są dość licznie reprezentowane w «Rejestrze Wojska Zaporoskiego z 1649 roku», który obejmuje ogółem 16 pułków. Bahlaj Sydir (54; pułk czehryński, setnia Potocka); Bahlaj Iwan (220; pułk umański, setnia Cybulowska); Bahlaj Procyk (445; pułk pryłucki, setnia Srebrjańska); Bahlaj Myśko (446; pułk pryłucki, setnia Diwicka); Bahlajenko Andrij (156; pułk korsuński, setnia Jasutyna); Bahlajenko Maksym (139; pułk korsuński, setnia Demkiwska); Bahlajenko Fedir (440; pułk pryłucki).
Jak widzimy, nazwiska Bahlaj i Bahlajenko występują jedynie w czterech pułkach. Z nich 3 przypadają na pułk pryłucki, 2 na korsuński, a po jednym na pułk czehryński i umański. Do tych siedmiu nazwisk należy, jak się wydaje, dołączyć nazwisko kozaka pułku myrhorodzkiego Bahlajenko Stepan (392; setnia lubeńska-wiejska), w którym najprawdopodobniej nastąpiła przestawka głosek -hl- na -lh- (zjawisko znane zarówno z języków indyjskich, jak i słowiańskich – por. ciekawy przykład: hindi tobra, ukr. torba). Z tego wynika, że na gruncie ukraińskim możliwa jest także forma nazwiska Bahlaj-Bahlaj.
Ze względu na staranne powiązanie tych przypadków jedno z drugim, naturalnie jest przypuszczać, że nazwisko Bahlaj u swojego indyjskiego nosiciela nie jest przypadkowe
połączone z imieniem Hopał. Gopał (sanskr. Gopala) – jedno z imion Kriszny, ósmego wcielenia słonecznego boga Wisznu. To imię Kriszny jest również dość licznie odzwierciedlone wśród zaporoskich Kozaków, zwłaszcza w pułkach z nazwiskami Bahlaj i Bahłajenko. Jakiw Hupał (286; pułk kalnicki, setnia niemirowska); Petro, Andrus, Harasym Hupało (278; pułk kalnicki, setnia terlicka); Oleksa Hupało (240; pułk bracławski, setnia klebańska); Omelian Hupałow (227; pułk umański, setnia romanowska); Semen Hupalenko (84; pułk czerkaski, setnia sawińska); Feśko Hupalenko (388; pułk myrhorodzki, setnia chorolska); Hruń Hupalenko (417; pułk połtawski, setnia opuszliwska). | Tu zapewne należy też nazwisko Stepan Hupalenko (350; pułk kropywniański), tym bardziej że w sąsiednich pułkach myrhorodzkim i połtawskim poświadczone są nazwiska Hupalenko.
Spośród toponimów do tego szeregu należą: Hupalina na Wołyniu, urocze Hupałowszczyna na Zwinihorodczyźnie, jezioro Hopło w Polsce.
Jak widać, nazwisko Hupał i pochodne od niego poświadczone są w 7 z 16 pułków, łącznie 10. Najwięcej ich w trójkącie Bracław – Kalnik – Uman, razem 6, przy czym na pułk kalnicki przypada 4. W tym trójkącie nie ma ani jednego nazwiska Hupalenko, skąd można ostrożnie przypuszczać, że centrum rozprzestrzeniania się nazwisk na Hupał jest obszar Kalnika.
Ponieważ indyjskie nazwisko Bahlaj połączone jest z imieniem Gopał, a więc z Kriszną, można przypuścić, że również nazwisko Bahlaj wiąże się z jakimiś realiami odnoszącymi się do Wisznu-Kriszny. Z tego punktu widzenia zwraca uwagę słowo hindi bagla – «żuraw», «czapla», utworzone od sanskr. baka o tym samym znaczeniu za pomocą sufiksu -ла (SRS, 460; KRS I, 196). W takim razie nazwisko Bahłaj, pochodne od bahla, wiąże się z żurawiem lub czaplą. W wielu językach nazwy żurawia i czapli pokrywają się, mieszają się, a dawni Indoeuropejczycy, zdaniem uczonych, raczej nie rozróżniali szczególnie tych ptaków. Nazwa czapla jest znacznie późniejsza od nazwy żuraw, w różnych językach jej nazwa pochodzi
albo od określenia ostrego krzyku, albo od szczególnego sposobu poruszania się na swoich wysokich łapach.
Takie przypuszczenie potwierdza to, że w plemieniu Kryszny, sądząc po faktach, ptakiem totemicznym był właśnie żuraw. Kansa, wuj Kryszny, który przez cały czas starał się zgładzić siostrzeńca, ponieważ przepowiedziano mu, że ten strąci go z tronu, miał przydomek Kapankura – «Żuraw». Ten sam Kansa, aby rozprawić się z Kryszną, nasłał na niego asurę w postaci żurawia o imieniu Baka, lecz młody pasterz Kryszna łatwo go pokonał, za co otrzymał epitet Bakadżit – «Zwycięzca Baki». Epitet Bakadżit nosił także Bhima, jeden z bohaterów «Mahabharaty», który zabił złego rakszasę Bakę («Żurawia»), przeszkadzającego bramińskim kapłanom w składaniu ofiar. Bhima był dalszym kuzynem Kryszny, ponieważ matka Bhimy i ojciec Kryszny są rodzoną siostrą i rodzonym bratem.
Imię Baka, „Żuraw” miał Kubera – bóg bogactwa, stróż niebiańskich skarbów Indry, przyjaciel i sąsiad Szizy na górze Kailasa w Himalajach, gdzie oboje mieszkali. Kubera, strażnik północnej strony świata, wykazuje też pewne pokrewieństwo ze Słowianami – jego ojcem był mędrzec Wiśrawas. A to imię jest spokrewnione z Wiesławem, Wisławem, nadal rozpowszechnionymi wśród niektórych narodów słowiańskich. Żeńską formę tego imienia ma na przykład znana polska poetka, laureatka Nagrody Nobla Wisława Szymborska. W „Mahabharacie” mądry bramin Baka Dalbhja wychwala Judhiszthirę, starszego brata Bhimy i dwoiste‑ciotecznego brata Kriszny. Dalbhja jest tu przymiotnikiem od dardbha, słowa oznaczającego świętą trawę o ostrych źdźbłach, rodzaj naszej ostrzycy, niezbędnej przy różnych ofiarach. Element dardbha wchodzi w nazwę kraju – Widardbha, którego władcą był Bhiszmaka, ojciec Rukmini, żony Kriszny. Ją odbił on swojemu dwoiste‑ciotecznemu bratu Szisupalemu, władcy kraju Csedi, któremu w starciu o Rukmini odciął głowę swoją boską czakrą. Imię Bhiszmaka, tożsame z ukraińskim nazwiskiem Buszmaka, oznacza „Groźny” i wywodzi się od sanskryckiego rdzenia o znaczeniu „bać się”. Takie samo znaczenie ma imię Bhima (w hindi – Bhim), które dość nieoczekiwanie pojawia się w naszych czasach jako imię głównego bohatera filmu „Biały Bim Czarne ucho”. Z tym samym rdzeniem spokrewnione jest imię jeszcze jednego bohatera „Mahabharaty” – Bhiszmy, tożsame z ukraińskim nazwiskiem Buszma. Indyjski Bhiszma był potężnym wojownikiem i wodzem Kaurawów w ich wojnie z Pandawami, a Pandawowie i Kaurawowie są również dwoiste‑cioteczni bracia.
Wśród Hindusów istnieje święto i specjalny termin na jego określenie, związany z żurawiem i bogiem Wiszną. Istnieje przekonanie, że jedenastego dnia jasnej połowy miesiąca kartika (odpowiada październikowi–listopadowi) bóg Wiszna budzi się ze snu. Pięć kolejnych dni po tym, czyli aż do pełni księżyca, nosi nazwę baka-pańcaka, dosł. «żurawia piątka». Uważa się, że nawet żuraw przez te pięć dni nie spożywa ryb, a tym bardziej pobożny człowiek musi gorliwie zachowywać post. Zrozumiałe, że za tym stoi cały kompleks wyobrażeń i wierzeń związanych z Wiszną-Kriszną i żurawiem.
Literatura buddyjska zna kilka przypowieści związanych z żurawiem. Dwie z nich tak właśnie się nazywają – «Baka-dźataka» i «Bakabrahma-dźataka», czyli «Przypowieść o żurawiu» i «Przypowieść o Żurawiu-Brahmie».
Brahma w mitologii indyjskiej jest twórcą świata; wraz z Wiszną iSziwą tworzy tzw. trójcę (trimurti) najwyższych bogów hinduizmu. Nierozerwalnie związany jest z nią trójząb, w którym Brahma uosabia prawe ostrze, Wiszna – lewe, a Sziwa – środkowe, które z kolei symbolizuje stworzenie, zachowanie i zniszczenie świata. Brahma przedstawiany jest верхом na żurawiu lub łabędziu; te ptaki są jego ptakami wierzchowcami, podobnie jak wierzchowcem Wiszny jest mityczny Garuda, król ptaków, a Sziwy – byczek Nandin. Te same ptaki wiążą się z żoną Brahmy – Sarasvati, przy czym charakterystyczne jest, że sanskryt zna słowo saras- «żuraw», «łabędź». Zważywszy, że komponent -vati w jej imieniu jest sufiksem, tożsamym z ukraińskim -wica (na przykład w nazwach rzek), to właśnie imię może oznaczać «Żurawinę / Łabędzicę». W «Rigwedzie» Sarasvati jest najbardziej czczoną rzeką, a poświęcono jej tam trzy hymny. Matką jej uważana jest rzeka Sindhu (Sind, Indus). Ma siedem sióstr, czyli innych rzek; ona jest matką strumieni, najlepszą z matek, rzek i bogiń, nazywa się asurską i boską. Ma złoty rydwan, ona
TO UKRAIŃSKIE, TO INDYJSKIE
czy
patronka śpiewaków i poetów, bogini świętej mowy. W okresie poweckim staje się boginią wymowy i mądrości, żoną Brahmy, wynalazczynią sanskrytu, patronką nauk i sztuk. W Kijowie istnieje ukraiński zespół tańca indyjskiego, nazwany jej imieniem – «Sarasvati».
Pierwotnie Sarasvati to bogini rzeczna. Uważa się, że u podstaw tego wizerunku leży rzeka Sarasvati w północno-zachodnich Indiach, której dziś już nie ma i która, według wyobrażeń, płynie obecnie pod ziemią. Istnieje pogląd, że ta nazwa jest wynikiem przeniesienia na grunt indyjski irańskiego hydronimu, którego nazwa w awestyjskim brzmi Harahvaiti. Ta rzeka miała rzekomo być ważnym pograniczem w migracji Ariów, czyli Indusów i Irańczyków, ze swojej praojczyzny, którą wielu upatruje na obszarze na północ od Morza Czarnego. A jeśli tak, to ta rzeka mogła pierwotnie istnieć już na tej praojczyźnie, czyli musiała odbić się także w hydronimii Ukrainy.
«Mahabharata» zna pleme sarasvati; nazwa ta, zdaniem niektórych uczonych, została nadana dlatego, że pleme żyło nad brzegami Sarasvati. Inni uważają, że czciło ono boginię Sarasvati, przez co samo plemię nosiło jej imię. W stanie Uttar Pradesh do dziś istnieje brahmańska kasta sarasvatów, w której nazwie mogły odbić się wspomniane przed chwilą wersje, ale mogło też odbić się powiązanie z żurawiem lub łabędziem jako ptakiem totemicznym. Notabene sam Gopal Baglaj jest brahmanem i rodowitym mieszkańcem Uttar Pradesh; tu też leży Mathura, miasto głównych wydarzeń między Kryszną a Kansą-Żurawiem, opisanych m.in. w «Premsagarze» («Oceanie miłości») Lallu dżi Lala (XIX w.); ten utwór już w 1937 roku przełożył nasz rodak z Złotonoszy, znany indolog akademik Ołeksij Barannikow (1890–1952),
Jak już wspomniano, hindi słowo „bagpa” pochodzi od sanskryckiego „baka” – «żuraw», «czapla», rozszerzonego sufiksem -pa, który notabene występuje w słowach «czapla» i «żuraw» w formie słowiańskich sufiksów. W sanskrycie i hindi sufiks -la tworzy przymiotniki od rzeczowników. Na przykład madhu «miód» – madhula «miodowy / miodowy», «słodki»; manju «piękno», «uroda», «czar» – manjula «piękny», «urodziwy», «czarujący». To słowo odbiło się w nazwisku kozaka pułku kalnickiego – Hryćko Mandzulpenko (277; sotnia Daszowska); w tej samej sotni służył Fedir Rudrymenko (jedno z imion Szywy – Rudra). Kozak Radko Mandżepenko (205) był w pułku umańskim. W Indiach Andźupa – imię męskie i żeńskie. Bohaterka «Oceanu opowieści» kaszmirskiego poety Somadewy (XI w.) i królowa nosi imię
bogata w konie,
ПР нн ТІ
ре ни - п хо В -- РЕЖ сни
Maschinelle Übersetzung
…», «obijać się», a także wciskać kit, «zawracać głowę», «wprowadzać w błąd». Bagłaj, bąki w tych idiomach, jak widzimy, zadziwiająco zbiegają się z hindi bagla i sanskr.
a kaka, które oprócz podstawowego znaczenia „żuraw”, „czapla”, mają szereg znaczeń przenośnych, czasem wyraźnie negatywnych. Oba wyrazy, na przykład, mogą oznaczać „oszust”, „zwodziciel”, „komediant”, gdyż uważa się, że żuraw to ptak bardzo przebiegły i potrafi chytrymi sposobami zdobyć to, czego pragnie. Takie wyobrażenie potwierdzają również dwie przypowieści buddyjskie, wspomniane na początku. W jednej z nich żuraw pochlebnym językiem zwodzi ryby w stawie, obiecując przenieść je do lepszego zbiornika w pobliżu, a kiedy one mu uwierzyły (czyli kiedy żuraw wcisnął im kit), zjadł je jedną po drugiej, dopóki sam nie został przechytrzony i pozbawiony życia przez jeszcze przebieglejszego raka. Druga przypowieść opowiada o żurawiu, który godzinami stał nieruchomo w wodzie, czyhając na zdobycz. A ryby pomyślały, że to wielki prawodawca, pogrążony w rozmyślaniach o niezniszczalnym, dopóki sam Budda nie objawił im prawdziwej istoty żurawiego stania. Podobne cechy żurawia widzimy w folklorze ukraińskim, zwłaszcza w bajce „Lisica i żuraw” — o przedstawicielach świata zwierzęcego i ptasiego, którzy są sobie równi w przebiegłości.
Znaczenie „obłudnik”, „świętoszek” w sanskrycie oddają wyrażenia bakaczara, bakawratin, bakawritti, dosłownie „postępujący/czyniący jak żuraw” (ŁEO, 234). W hindi wyrażenie baglabagat, dosłownie „żurawiej wiary / postępowania”, używane jest w odniesieniu do człowieka, którego czyny lub poglądy są udawane, nieszczere; to słowo oznacza „chytrusa”, „spryciarza”, „symulanta” (ChRS I, 199). Jeszcze jedno słowo hindi – baglol, dosłownie „żurawik”, ma przenośne znaczenie „nieudacznik”, „partacz”.
Ciekawe sanskryckie połączenie kankaszaj, gdzie kanka- oznacza «żuraw». Wyrażenie dosłownie znaczy «śpiący / drzemiący jak żuraw», a faktycznie — «pies», «kundel» (Ś. Rozenfeld, s. 127). Jeśli zamiast kanka podstawić bagła lub bakła, otrzymamy bakłaszaj. Co brzmi zbieżnie z ros. баклуши w związku бить баклуши, tożsamym z ukr. бахаєбити, i tłumaczonym jako «bić leniucha». W tym planie jeszcze ciekawe jest ukraińskie wyrażenie собак ганяти, tożsame z wyrażeniem баглаї бити. Te fakty w pewnej mierze korespondują ze znaczeniami ukr. бат-лай — «leń», «nierób», «niedojda» itp., poświadczając jednakowość wyobrażeń o żurawiach jako o przewodnikach zmarłych w świecie umarłych (ciekawy w tym planie jest motyw żurawi i poległych wojowników w znanej pieśni na słowa Rasula Hamzatowa «Żurawie»).
Imię Kankamawi Judhiszthira — najstarszy spośród pięciu braci Pandawów, przeciwników Kaurawów. Kiedy Pandawowie przebywali na przymusowym wygnaniu, to ostatni, trzynasty rok musieli, zgodnie z warunkiem, przeżyć nierozpoznani, inaczej nie odzyskaliby swojego królestwa. Wtedy właśnie wszyscy musieli zmienić swoje imiona, a Judhiszthira przybrał imię Kanka. Jest to symptomatyczne, bo po stronie Pandawów występował Kryszna — ich krewny, a w plemieniu Kryszny, jak zauważa indolog Natalia Husiewa, istniały silne wyobrażenia totemiczne związane z żurawiami.
O. Trubaczow uważa, że Kanka rozmieszczał się w lewobrzeżnej części Dolnego Dniepru, a główny dnieprowy dopływ tej strefy plawni — rzeka Konka; okolica wokół niej od dawna znana jest jako kraj żurawi i czapli. Już Arystoteles pisał, że żurawie «z równin scytyjskich» odlatują na zimowanie do bagien powyżej Egiptu. Co odcisnęło swoje piętno na obfitości tutejszych „żurawich” nazw. Badacz tłumaczy nazwę Kanka jako «Wypędzeni przez żurawie», powołując się na słowa łacińskiego autora Solina o tym,
manjupika, czyli „Piękność”, „Urodziwa”. W obwodzie połtawskim istnieje rzeka Manżenmlika (warianty: Manżepija, Manżkapija), prawy dopływ Psła. Nieopodal leży wieś Manżepija (w hłobyńskim rejonie), której nazwa uważana jest za turecką. Należy zauważyć, że w hindi -dż- przechodzi w -dz-, a ten areał w maratskim języku, rozpowszechnionym w stanie Maharasztra (Zachodnie Indie), wykazuje paralele z ukraińską toponimią i hydronimią.
Ukraińcy znają nazwisko Baka; Baka to rzeka na Krymie, dopływ Kaczy. Tamże rzeka Bakła (SGU, 30). Na Ukrainie są rzeki Bakowa i Bakowecka (tu zapewne należą również Bokowa i Bokowenka, dopływ Bokowej) (SGU, 62). Sanskryckie baka ma postać formuwaka, dlatego dopuszczalna jest tu nazwa rzeczna Baka (SGU, 80). Rzeki Bakan, Bakajka i Bakajczyk notowane są w dorzeczach Dniepru, Doniec Siewierski, Południowego Bugu i Morza Azowskiego.
Innym sanskryckim słowem oznaczającym żurawia lub czaplę jest bakota (SEO, 384). Wśród współczesnych Ukraińców funkcjonuje nazwisko Bakota. Wieś Bakota, znana od 1424 roku, znajduje się w rejonie kamieniecko-podolskim obwodu chmielnickiego. Taką samą nazwę nosi również rzeka, dopływ Dniestru, w tym samym obwodzie chmielnickim, gdzie poświadczono rzekę i miejscowości Baglat (SGU, 31). Wieś Bakota znajduje się także w obwodzie wołyńskim.
Synonimem dialektalnym wyrazu oznaczającego żurawia jest w języku hindi „bakula” (ХРСІЇ, 197). W obwodzie sumskim, w zlewisku Psioła, obok występuje nazwisko Bakulin (СГУ, 31). Kozak pułku połtawskiego (414; setnia zinkowska) nosił nazwisko (lub przezwisko) Bakul. W tej samej setni zinkowskiej służył kozak Fedir Żurawka. W tym samym pułku, lecz w innej setni, był Zacharka Żurawny (394), w pułku myrhorodzkim – Pyłyp Żurawko (322), w pułku pryłuckim – Iwan Żoraweski (454), w pułku niżyńskim – Jychym Żurawelski, Tereszko Żurawlenko (464, 466), w pułku czernihowskim – Łaszko Żurawel i Owdij Żurawlenko (477) i inni. Co do kozackich nazwisk Czapla, Czaplenko, Czaplinski, to w „Rejestrze” są poświadczone wyłącznie w pułku kropiwniańskim – łącznie 6. Z nich nazwisko Czaplenko – 4 (wszystkie w jednej setni, orklijowskiej, być może bracia lub bliscy krewni (355)). Hnatko Czapla – z setni demskiej, Iwan Czaplinski – z setni pyriatyńskiej (351, 361).
Odmianą wyrazu oznaczającego żurawia i czaplę jest wariant tej nazwy, który w obwodzie tarnopolskim notowano w tej formie; tych form jest tu 13. W dorzeczu Dniepru najwięcej nazw zaczynających się na Żuraw-, około trzech dziesiątków; z nich większość oznacza bagna (ГСГУ, 199–200, 601). W dorzeczu Dońca Siewierskiego takich nazw jest mniej – 20 (3 rzeczne, 17 bagiennych). W dorzeczu Morza Azowskiego jest ich 7 i wszystkie to bagna; w dorzeczu Bugu Południowego – 4, i wszystkie to rzeki.
Znamienne, że nazwy Bak i Bakaj bardzo często sąsiadują z nazwami związanymi ze słowami «żuraw» lub «czapla». Widać to choćby na przykładach z nazwą Bakaj (to samo co bahlaj, tylko bez przyrostka -la): rz. Czaplaja i rz. Bakaj w dorzeczu Południowego Bugu; rz. Bakaj i bagno Żurawka, rz. Bakajka i bagno Czaplinka, jar Bakaj i bagno Czaplinka – w dorzeczu Siwerskiego Dońca; rz. Bakaj i bagno Czaplinka, rz. Baka i bagno Czaplin – w dorzeczu Dniepru i tak dalej. Tak więc nazwy «żurawie» różnego typu, począwszy od najdawniejszych, obejmują całe terytorium Ukrainy. To m.in. potwierdza słuszność poglądu, że ojczyzną Apollina jest kraj hiperborejski, czyli obszar na północ od Morza Czarnego, a więc także terytorium Ukrainy. Stąd właśnie co wiosnę, przywoływany pieśniami pochwalnymi, powracał on na Parnas w rydwanie zaprzężonym w żurawie lub białe łabędzie. Sami starożytni autorzy uważają jednak, że Apollin przybył do Grecji z północy, że jest bóstwem przybyłym do greckiego panteonu. Pod Połtawą, pod kultowym kopcem, odkryto wizerunek żurawiego lub łabędziego klucza. W starożytnej Grecji znane są tzw. tańce «żurawie», a są one również u Ukraińców, przy czym sami ich nazwy to odzwierciedlają –
Żurawie. Wiosenne tańce żurawi i grifów (bransoleta z Kijowa); z dołu
– noszenie wyobrażenia kobiety
Stąd też w regionie (…) mamy rzekę Buglywkę i wieś Buhliw (SGU, 73). Słowo bahal to również odmiana bahna, skąd prawdopodobnie pochodzi ukraińskie nazwisko Bahalenko (Bohalenko). Hryćko Bohalenko służył w pułku korsuńskim w tej samej setni Jasutyna, gdzie także kozak Andrij Bahłajenko (156); byli tam zresztą również inni kozacy o wyraźnie indoaryjskich nazwiskach – Balwir, Bildenko, Kurupa, Onupko.
Nawiasem mówiąc, jednym z imion żony Szywy jest Bahala. Żona Szywy jest uosobieniem żeńskiej energii swego małżonka, a ta energia ma oblicze łaskawe i groźne. Groźne uosabiają 10 postaci bogini. Według popularnej wersji przybrała ona te straszliwe postacie, by przestraszyć Szywę, gdy ten nie pozwolił jej być obecną na ofiarach, które składał jej ojciec Dakszа. Te wcielenia
w części, którą zamieszkiwali Scytowie-oracze, wspominają miasto Geranię (barbarzyńcy nazywają je Kakitonem), skąd, jak opowiadają, pigmeje zostali wypędzeni przez żurawie» (AB, 119). A mit o bitwie żurawi, czyli plemienia (lub plemion), którego totemem był żuraw, z pigmejami, jak się okazuje, jest przypisany właśnie do Nadczarnomorza. Ten wątek znają pięć literatur indoeuropejskich: grecka, łacińska, sanskryt…
żurawia u Hindusów i Ukraińców, co znalazło odbicie w szeregu indyjskich i ukraińskich frazeologizmów. Jednocześnie fakty te świadczą, że wszystkie te znaczenia są wtórne i nie mogą służyć do tworzenia indyjskiego i ukraińskiego nazwiska Bagłaj, jak również hydronimów i toponimów.
Tak więc indyjskie nazwisko Bag-łaj, które ma swój ukraiński odpowiednik, wywodzi się od sanskryckiego bakaj, hindi bagla- «żuraw», «czapla». Z nim spokrewniony jest cały szereg ukraińskich nazwisk, takich jak Baka, Bakota, Bakotenko, Bakul, Bakumenko, Baglaenko, Balgajn, Balgaenko, Bagalenko, Wakalotain. Równocześnie z sanskryckim bakatah, hindi bagla/bakla spokrewnione są liczne hydronimy i toponimy, zwłaszcza nazwy rzek, bagien i strumyków: Bagłaj, Baka, Bakotaj, Bakowa, Bakowiec, Bakaj, Bakajka, Bakajczycha, Bakulin, Ba-
«Żuraw», «Żurawi klucz» itp. Co, być może najważniejsze, grecki Apollon wykazuje funkcjonalną i etymologiczną tożsamość ze słowiańskim Kupałą i indyjskim Kriszną-Gopalą, który ma południowoindyjski odpowiednik swego imienia: Gopalan. A ono jest wyjątkowo bliskie fonetycznie greckiemu Apollon. Pozwala to wysunąć wniosek, że imiona Gopalanta, Apollon i Kupała to jedno i to samo imię, istniejące w różnych środowiskach językowych, pochodne od wspólnego źródła (szczegółowiej zob. w artykule «Kupała, Kriszna, Apollon: tożsamość przez wieki», «Ukraiński Świat», 199, nr 3–6).
Istnieje kilka ciekawych dawnych faktów związanych z żurawiami. W tak zwanym dekrecie olbijskim na cześć Protogenesa (II–I w. p.n.e.) wspomina się miejscowość Kankit. Niektórzy umieszczają ją na lewym brzegu Bugu Południowego, a znany badacz indoariów w północnym Przyczarnomorzu, O. Trubaczow, lokalizuje ją w rejonie dolnodnieprzańskich plawni rzeki Konki. Nazwę Konka i nazwę Kankit mają każda swoją nazwę, a dziewiąta z nich to Bagala – „Żuraw” – albo Bagalamukhi – „Żurawielica”, gdyż ma postać kobiety o żurawiej głowie. Ten fakt jest sam w sobie wymowny, ponieważ kult Śiwy i jego żony jest na terenie Ukrainy obficie poświadczony. Żona Śiwy najczęściej nazywa się Mahadewi – „Wielka bogini” lub Dewi – „Bogini”, tożsama ze słowiańską Dziwą. Odbiło się to w licznych nazwach typu Diwka, Diwicja, Diwucha, Diwiczka w odniesieniu do rzek, a także Diwoczia i Diwicze góry na całej Ukrainie. Notabene kozak Myśko Bahlaj z pułku pryłuckiego właśnie służył w Diwyckiej sotni.
Biorąc pod uwagę, że sanskryckie baka ma też formę waka, do nazwisk „żurawich” należy zapewne zaliczyć także nazwisko Wakało. Kozak Andrij Wakapo był w pułku myrhorodzkim (398; sotnia łochwycka). W rejonie korostyszewskim na Żytomierszczyźnie znajduje się rzeka Waka, a na Kirowohradczyźnie – rzeka Wakuryn. Szczególnie wymowne są nazwy: Bakunka, Baklaj, Żurawski Bak (Bokowa, Bokowieńka, Buhliw, Waka, Wakuryn), toponimy Bahlaji, Bakota, Buhliwka itd. Co więcej, rzeczna nazwa Żurawski Bak w dorzeczu Dniepru (rejon nikopolski w obwodzie dniepropetrowskim), zawierająca komponenty wyjaśniające się wzajemnie, potwierdza słuszność wiązania nazw z rdzeniem bak z sanskryckim baka (hindi – bak) – „żuraw”, „czapla”. Ta „żurawia” hydronimia, toponimia i antroponimia, zachowana do dziś, obejmuje całą Ukrainę, niezaprzeczalnie poświadczając obecność tu także niezwykle dawnej warstwy językowej indoaryjskiej.
sanskrycka, perska i staroarmeńska. Jako pierwsza wspomina o żurawiach, wrogich pigmejom, «Iliada»; późniejsi autorzy przytaczają Homera, czasem nazywając żurawia «frakijskim ptakiem». Staroarmeńska tradycja umieszcza pigmejów w Indiach, jednak O. Trubaczow skłonny jest sądzić, że do Indii ten wątek przynieśli Indoaryjczycy z wcześniejszego miejsca zamieszkania – z Północnego Nadczarnomorza. Bo tylko tutaj, w ziemi Scytów-oraczy, oprócz legendy o żurawiach znane było miasto Geranija – «Żurawinne», które Scytowie nazywali Kakiton albo Kankiton. Te nazwy – zdaniem O. Trubaczowa – to rodzimy wariant, a Geranija to grecki przekład tych nazw. Dlatego obie nazwy – Kankiton i Geranija – są semantycznymi bliźniakami. Ciekawe, że w wersji indyjskiej barbarzyńców-niearyjczyków pokonuje ptak Garuda, wierzchowy ptak Wisznu. A mit o półzwierzęciu-półptaku, zauważa O. Trubaczow, od dawna ciąży ku Północnemu Nadczarnomorzu. Wygląda na to, że powiedziane o żurawiu pozwala rzucić światło na niektóre ukraińskie frazeologizmy, dotychczas nieprzekonująco wyjaśnione. Są to zwłaszcza: baglaï bity, baglaï karmić, baglaiom paść, baglaiom wrzucić się w… Więcej, imię Kanka, czyli «żuraw», łączy z dawnoindyjskim kanka- «żuraw», «czapla». Takie znaczenie prawdziwie podaje sanskryt (SED, 127). Co więcej, imię Kanka, czyli «Żuraw», miał bóg Jama, ściśle związany z Siwą, a Jama – bóstwo, przyczyniające się do Stepana Nalywajki… w znaczeniu «obijać się», «nic nie robić».
R83 – Rejestr Wojska Zaporoskiego 1649 roku. – K., 1995.
SHU – Słownik hydronimów Ukrainy. – KK, 1979.
AB – Antyczna bałkanistyka. – M., 1987.
SRS – Słownik sanskricko-rosyjski. – M., 1978.
HRS – Słownik hindi-rosyjski: w 2 tomach. – M., 1972.
ZED – Zend-English Dictionary. – Delhi, 1993.
Analiza pokazuje, że pochodne od tej podstawy są najczęstsze w dorzeczu Dniepru.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
spod zimnych marmurów światowej żałoby wracają do nas ich głosy
Ukraiński Paryż dla nas, Ukraińców, ogólnie i w wielkim rachunku, dotąd pozostaje wciąż terra incognita, lądem, łagodnie mówiąc, niedostatecznie znanym. Wielu naszych rodaków, przeważnie artystów, wyryło swój zauważalny, jaskrawy ślad na firmamencie francuskiej i związanej z nią światowej kultury, zawsze pozostając Ukraińcami w duszy. A to, że ojczyzna nasza, w której bujny rozkwit ich talentu już od wieków słabł pod batem wiecznie zmieniających się, konsekwentnych w swojej nienawiści i okrucieństwie światowych pastuchów wobec poddanych, sprawiało, że imiona ich, jeśli nie gasły wraz z zakończeniem ziemskiej drogi, zazwyczaj wpisywano do panteonów sławnych innych narodów.
Weźmy choćby Solomię Kruszelnycką, tę najjaśniejszą perłę w diamentowym naszyjniku światowego klasycznego śpiewu, o przynależność jej imienia do swojej kultury, przypomnijmy, do dziś łamią włócznie Polacy z Włochami. Sądzę, że nasi polscy sąsiedzi osiągnęli pewne sukcesy w rywalizacji z Francuzami o swoich, Polaków z pochodzenia, o Gijoma Apollinaire'a, z Anglikami o pisarza Conrada, z Amerykanami o poetę, pisarza, tłumacza, filozofa, noblistę Czesława Miłosza, czy z Indianami Ameryki o syna wodza i polskiej rewolucjonistki pisarki od urodzenia. Wacław Niżyński i Serż Lifar z jakiegoś powodu w ogóle uchodzą za granicą za dumę wyłącznie rosyjskiego baletu, a nawet «Wielki encyklopedyczny słownik» nowych czasów (1991) nieśmiało nazywa tego ostatniego «wychodźcem z Rosji» (t. 1, s. 720). Natomiast nasi szczerzy sąsiedzi, Rosjanie, niechętnie uznają noblistę Josyfa Brodskiego («rosyjski poeta»; BZS, t. 1, s. 167) oraz znakomitego poetę i powieściopisarza Wołodymyra Nabokowa za pisarzy amerykańskich (ten ostatni u nich pobłażliwie –
«rosyjsko-amerykański pisarz» ; 53С, t. 1, s. 858). A o RAZIE noblisty Iwana Bunina, który przez ostatnie dwadzieścia lat (od 1933 roku) mieszkał we Francji, nawet nie wypada sugerować, że jest pisarzem francuskim. «Takie były okoliczności, że byli zmuszeni wyemigrować» – mówią oni. Francuzi zaś odpowiadają im: «C'est la vie» – takie życie..
Jakby nas okoliczności nie zamurowywały ze wszystkich stron tak, że najlepsi spośród najlepszych musieli opuszczać rodzinny brzeg w poszukiwaniu utraconej Ojczyzny (a czy dziś coś zmieniło się dla nich na lepsze na naszej nie swojej ziemi?). Ilu ich, syzyfów pióra i pędzla, posiadaczy niezrównanych głosów i innych genialnych talentów o szczerym ukraińskim sercu rozproszyło się po świecie!
O jednych u nas wreszcie zaczęto mówić pełnym głosem, o drugich dowiadujemy się z oszczędnych 8–10 wierszy skąpych informacji i nielicznych encyklopedii fragmentarycznie, a trzeci wciąż czekają, nie mogą się doczekać, kiedy Ojczyzna wspomni ich choćby łagodnym, cichym słowem...
Milczą surowe kamienie światowych cmentarzy, gdzie wśród łacińskich liter różnojęzycznych boleśnie znajome ukraińskie nazwiska wyłaniają się z mroku. Za nazwiskami – losy...
Gdyby kamienie umiały mówić, ile by nam wszystkiego mogły opowiedzieć. Ten sam pełen żalu i sławy cmentarz Père-Lachaise, i Bagneux, i inne paryskie (cimetière) oraz skromne prowincjonalne miejsca smutku, które milcząco przechowują szczątki dawnej ziemskiej obecności... Spod zimnych marmurów powszechnego żalu do nas wracają ich głosy..
2. A śpiew wlał się w niebiańskie chóry
Jeszcze Ukraina śniła o swojej od wieków upragnionej wolności, kołysana głośnymi toastami na cześć «honoru i sumienia epoki» i jej generalnej linii – «jedynie słusznej i nieomylnej». Jeszcze w Ukrainie partyjni bonzowie-skomorochy nadwerężali swoje stalowe pępki i głosy, nie wiedząc, że już wykrzykują dla siebie mrok zapomnienia i zaświaty.
A inne głosy, anielsko czyste, podniebne, gdzie indziej zapisywały złote karty ukraińskiej, w tym także pieśniarskiej historii, za żelazną kurtyną. Dzięki nim świat dowiadywał się o innej Ukrainie, nie o czyjejś młodszej siostrze czy pasierbicy, lecz o tej, która stoi w pełnym wzroście przed tronem Pańskim.
Ale straty także na tym terenie były nie do naprawienia..
1 października 1979 roku ziemia francuska przyjęła na swoje łono kochające świat i ludzi w nim ukraińskie serce.
Smutna ostatnia paryska droga ustlała się niezblakłą jesienną złotogłowią od ukraińskiego kościoła katolickiego św. Włodzimierza do cmentarza Père Lachaise. Była to droga śpiewaczki o międzynarodowej sławie, mezzosopranistki europejskich scen, Jewhenii de Nowiny-Zarickiej, naszej byłej rodaczki..
Zakończyła się cierniста droga ziemska, a głos powrócił do Twórcy; a śpiew wlał się w wysokie anielskie chóry niebiańskiej Ukrainy. Echo zaś jego pozostanie na Ziemi na długo – śpiewaczka zdążyła nagrać w zagranicznych wytwórniach płyty z ukraińskimi pieśniami ludowymi i romansami ukraińskimi, ariami z oper rosyjskich i zagranicznych KOMPOZYTORÓW.
' і 1 жо п-- ї -і ї і їй те г. т в ьноеь і - і "вої - РЕ РЕ Аа, Р - і" ть
chłodne kroki Franki, nie pozwoliły uśpić muzyki w duszy | pójść drogą życiowych i naukowych rozważań? A może kulturalna atmosfera ówczesnego Lwowa, który walczył o swoje własne ukraińskie oblicze – przy zaciekłym oporze polskich zaborców? A może to właśnie filozofia jako nauka skłoniła ją do pójścia za powołaniem i odnalezienia swego prawdziwego miejsca w życiu?
Jakkolwiek by było, ale pragnienie nie tylko śpiewu z uzdolnienia, lecz śpiewu świadomego, wyrafinowanego, w najlepszym znaczeniu słowa profesjonalnego, doprowadziło Jewhenię Zarycką do nauki wokalu: szczęśliwie w mieście Lwowie była tak wysokiej klasy szkoła jak Konserwatorium Lwowskie(!). I nauczyciele tam byli tacy, że i świat mógłby im zazdrościć. Młodej filozofce zaś przyszło szczęście PODWÓJNIE:
4. U Adama Didura uczyć się uważano za honor
Światowej sławy bas-baryton Adam Didur (1874–1946) występował w największych operach Europy i był chyba najgroźniejszym konkurentem powszechnie znanego, niedoścignionego Szaliapina. Ogólnie uważa się go za polskiego śpiewaka operowego, reżysera i pedagoga. Według «Wspomnień» naszego «heroicznego tenora», sławnego Mychajły Hołyńskiego, który przyjaźnił się z tą znakomitością, Adam Didur był synem służącej polskiego hrabiego i jej pracodawcy. «Mąż służącej, dla chleba i w celu uniknięcia plotek, zgodził się nazwać ojcem nie swojego dziecka i nadać mu swoje nazwisko – Didur». Hrabia opiekował się synem i później opłacał jego naukę śpiewu w Mediolanie. Z innych źródeł («Słownik śpiewaków
SIENNYCH ZAJAW
BEZSMERTNY ŚPIEW
CHRALALII LLELNO
Ziemskie – ziemi, niebiańskie – niebiosom. Ogarnijmy więc spojrzeniem jej ziemską, wysoką drogę.
3. Tu muzyka nierzadko gościła...
Liczby mają swoje. Swój system. Jak chcesz, tak tłumacz. Zaledwie jednego dnia nie dożyła Jewhenija Romualdiwna Zarycka (9.10.1910 – 8.10.1979) swoich urodzin. Zaledwie jednego roku zabrakło jej do własnego siedemdziesięciolecia: długa i ciężka choroba spełniła swoją niewdzięczną misję. W czasach przygasania były zapewne długie dni i noce, chwile na rozmyślania, na tęsknotę za niedokończonym, utraconymi możliwościami, na wspomnienia, na pielęgnowanie poczucia nieuchronności tego, co nieodwracalne, a zarazem świadomości choćby częściowo zrealizowanego życiowego programu... Życie bowiem przeżyte było jasne, zdobyto sławę i uznanie – o czym marzyło się kiedyś takiej małej dziewczynce z prowincjonalnego, przygranicznego galicyjskiego miasteczka Rawa Ruska... Ale cel był zapewne od dzieciństwa, a ziarno szlachetnych marzeń padło na dobrą glebę – rodzice poparli i pielęgnowali naturalny talent i dar córki...
Przyszła śpiewaczka pochodziła z rodziny znanej w galicyjskim środowisku muzycznym: jej ojciec, Romuald Zarycki (1868–1932), był znanym działaczem muzycznym i społecznym w Przemyślu i Lwowie, w latach 1904–1907 pracował jako redaktor i wydawał «Ilustrowany kalendarz muzyczny». Jako kompozytor-amator, znany był także jako autor muzyki do dramatycznej alegorii «Niebiescy śpiewacy» Sylwestra Jaryczewskiego (1902), a także do licznych chórów. Natura twórcza i niepohamowana, wystąpił jednym z założycieli, a także był wybierany przewodniczącym towarzystw Stanisławowski «Bojan» (1896–1901) i Lwowski «Bojan» (1903–1905)..
Zatem w mieszkaniu Zaryckich muzyka nie była przypadkową gościem. Świat idei muzycznych, atmosfera WYSOKIEJ duchowości i świadomości narodowej położyły w duszy młodego talentu ten fundament, który z latami jedynie się umacniał. Muzyka i śpiew, śpiew i muzyka – oba pojęcia stały się życiem, kwintesencją życiowej filozofii.
A jeszcze była filozofia jako studia: Jewhenija Zaryćka ukończyła wydział filozoficzny Uniwersytetu Lwowskiego. Czy nie dzwony cerkwi Mikołajewskiej, która znajduje się obok gmachu uczelni, pamiętające jeszcze...
України», с 89), Adam Dydur był «synem Jakowa Brochwic-Wiktora i Wincenty Janskiej. Od 1876 roku wychowywał się w rodzinie ukraińskiego pedagoga A. Dydura, który go adoptował».
Ale nie to jest ważne dla naszej opowieści, lecz to, że posiadał fenomenalny głos, nienaganną technikę wokalną i znakomitą dykcję. Jego śpiew wyróżniał się wyrazistością, jasnością i potężną siłą brzmienia w połączeniu z przejrzystością barw głosu. Z niezmiennym powodzeniem występował w najlepszych salach Włoch, Hiszpanii, Polski, Rosji, Francji, Anglii, innych krajów Europy, Ameryki Północnej i Południowej, w Egipcie... Sceny Lwowa, Kijowa, Odessy, Charkowa pamiętają ten niezrównany głos.. W repertuarze śpiewaka były również utwory kompozytorów ukraińskich.. Po życiowych burzach i tryumfach, w 1932 roku Adam Didur opuścił scenę i osiadł we Lwowie, gdzie mieszkał do 1939 roku, będąc kierownikiem artystycznym Lwowskiej Opery. Równocześnie wykładał w Lwowskim Konserwatorium. Nieprzypadkowo los zetknął na katedrach konserwatoryjnych utalentowanego śpiewaka i pedagoga oraz zdolną uczennicę Jewhenię Zarycką (lata jej nauki we Lwowie: 1934–1939).
Wysoka klasa Adama Didura stała się dla niej ważną szkołą twórczą i życiowym przełomem:
5, Śpiewaczka szła do nauczyciela wysokimi drogami
I jej ścieżki tryumfu tak często się schodziły.
Mistrzostwo śpiewu Jewhenia Zarycka doskonaliła w Mediolanie u profesorów Czibado i Binettiego (1939–1941) oraz w Austrii (profesorowie W. Schwarz i Rejneot). Zadebiutowała jeszcze jako studentka konserwatorium na scenie Lwowskiej Opery (1937). Następnie śpiewała we Włoszech (od 1941) w operowych scenach Sieny, Neapolu, Wenecji, w słynnym teatrze «La Scala» (Mediolan)... Znakomity londyński «Covent Garden» (1946–1952) pod swoim sklepieniem przechowuje zapewne i dziś głos wyjątkowej piękności, równy we wszystkich rejestrach, – solistki w tym okresie Jewhenii Zaryckiej. Podróże gastrolerskie jedynie potwierdzały sławę niezwykle muzykalnej i inteligentnej śpiewaczki; talent, pomnożony przez pracowitość, potęgował sukces. Przed śpiewaczką w jej gastrolach gościnnie otwierały się drzwi najlepszych sal operowych Europy: «Grand Opéra» w Paryżu.
осн
заренневеннннннимюття
БЕРУ,
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
Osobowość
«Mozarteum» w Salzburgu, rzymski «San Carlo», Barcelona, Amsterdam, Bruksela, Algier, inne miasta Europy i świata, w których koncertowała, pomnażały międzynarodową sławę śpiewaczki
W 1953 roku Jewhenija Zarycka odbyła tournée po miastach Ameryki (Nowy Jork, Chicago, Filadelfia...), gdzie także zyskała zwolenników, zjednując ich swoim CUDOWNYM ŚPIEWEM
Spośród wykonanych partii operowych szczególnie wyróżniają się Marina i Marfa z oper Musorgskiego «Borys Godunow» i «Chowańszczyzna», Carmen z opery Bizeta o tym samym tytule, Cherubino z «Wesela Figara» Mozarta, Amneris i Azucena z oper Verdiego «Aida» i «Trubadur». Jako śpiewaczka kameralna występowała solistką światowych orkiestr pod batutą wielu znakomitych dyrygentów. Jewhenija Zarycka jest także znana na świecie jako utalentowana interpretatorka utworów Ravela, Hindemitha, niemieckich romantyków – Schuberta, Schumanna, Brahmsa, Wolfa
Kilka koncertów nagrała na płyty, m.in. Mahlera (pod dyrekcją van Beinuma), pieśni Chopina i Musorgskiego, tytułową partię w operetce «Księżna Gerolsztajn» Offenbacha
Jako szczera ukraińska dusza śpiewaczka z pasją popularyzowała ukraińską muzykę za granicą – romanse Pysenki, Ludkiewycza, Rewuckiego, Barwińskiego. Kolekcjonerskim skarbem stały się nagrania utworów tych i innych autorów na płytach
Ostatnie lata życia (1974–1978) upłynęły na pracy pedagogicznej w Paryżu. Bo przecież grzechem jest zabierać zdobyte doświadczenie twórcze ze sobą w nicość; uczniowie muszą podjąć nieśmiertelny śpiew jej w świątyni Melpomeny...
6. Jesienny żółty liść nad tęsknotą milczenia
Pisarzom w tym przypadku na świecie łatwiej jest określić przynależność do tej czy innej kultury według kryteriów miejsca urodzenia lub obywatelstwa; z pomocą przychodzi także język pisania. Dla artysty można dodać jeszcze style i twórczą manierę, wzory, które są naśladowane.
A co z śpiewakami, kiedy przebywają na swoistym wygnaniu, śpiewają kilkoma językami, wykonują utwory kompozytorów różnych narodowości, rodzą się w jednych miejscach, żyją w innych, dusza miota się między punktami tras koncertowych, a ostatnie schronienie często Bóg wyznacza gdzie indziej... Gdzie ich przypisać, by dusza znalazła wieczny spokój. Najlepszą zasadą będzie prawdopodobnie zasada pamięci rodowej, którą artysta przede wszystkim czuł w sobie...
Jeśli zaś kierować się tą zasadą, to „Jewhenija Zarycka” – świadoma Ukrainka, jeden ze złotych głosów utraconej ojczyzny – Ukrainy. Z ukraińskiej cerkwi świętego Włodzimierza odbyła swą ostatnią ziemską drogę.
Ale przecież właśnie francuski żółty liść kapał łzą z smutnych drzew jesiennej pory na świeżą jeszcze ziemię nad milczeniem żalu.
Wciąż kwitły wszędzie chryzantemy – i w Paryżu, i daleko od niego, na Ukrainie
do świeżo usypanego kopczyka na cmentarzu Bagneux układały się bukieciki francuskich chryzantem.
– Niech więc to wspomnienie będzie spóźnionym, skromnym bukietem оанніх naszych smutnych chryzantem, jak pokuta nad zimnym marmurem, rozproszona światami! Sławy. Wołodymyr HERMAJNI
чого ої й про и тив я А РА й й з од о ням ой й РОН Газ я мок б
ень я фаноная
поводож авооції ій ово б й я а фов ово оше я -ойов й
йшов ого РО «йттатв Во йо ово фРОоВоЮоз ово
про 70 и КИ РР км Патон ІДУ РУК КИ Ж р РОН Р он затим в рой дов ово гово |з 0 7 "діо ос й оф нон, зо й ЖОтоЖ мож ооо оо Чон но в Се ОР т п пн р РН Ж РІ оч і о м Р РУ що
РР РР; Р и но рн я р и Р и і
фони Жов ого гою ФОР чо 0 о 0 Га юю. Чом не во ан пи ДОН "чага або РОК ро ПОД Р кп пня жи я о В ков,
ГРЖио АЙ
ї є ЖИ ї м
и "ПАТ
на ши мо
Р й "терор
Р РОРОРО; "є жовою о
РеИ й Рій бо
ІП иивнио ян
ИЙ. ва тот "т зно й РО ОО У
ій й пи ра
зим Ше є зов у я
ї я ий
"ой
«нов і Я є ово жо ій
г С
пої ййтй
виь й мі ВИ
жо Ні
WSPOMNIENIA JAK SPOWIEDŹ
Przypomina się zimowy dzień pewnego roku we wsi Wiunyszcze na Perejasławszczyźnie (teraz zalała ją Kanowska kałuża, a raczej morze). Bibliotekarka, ciocia Oksana, daje starszej czytelniczce książkę i mówi: «Będzie pani płakać, przecież pani jest taka płaczliwa..». Ta wzięła ją, coś powiedziała, a potem: «Ale tu przecież nie ma ostatnich stron». «Nic nie szkodzi, pani przeczyta, ja pani opowiem», uspokoiła bibliotekarka.
My, chłopaki, którzy na wakacjach bawiliśmy się przy klubie, gdzie mieściła się biblioteka, zobaczyliśmy następnego dnia, jak przed otwarciem przyszła ta ciocia, żeby dowiedzieć się, jak skończyła się powieść.
Nie pamiętam, czy miała zapłakane oczy, ale tej książki nie da się zapomnieć: to powieść Anatolija Dimarowa «Jidol».
Tak się to nasunęło po lekturze wspomnień A. Dimarowa. Przeczytano jego wczesne utwory oraz trzy tomy «Historii»: «Historie wiejskie» (1987), «Historie miasteczkowe» (1987) i «Bogowie na sprzedaż. Historie miejskie» (1988). Były też powieści «I będą ludzie» i «Ból i gniew», które wtedy, w latach siedemdziesiątych, niosły słowo prawdy, a przecież widzimy w nich wielką epopeję o życiu Ukrainy w XX wieku. Ale czy można było pisać szczerze, tak jak znał się życie, jak znało się i rozumiało ludzi, wśród których się żyło? Mimo to utwory A. Dimarowa, jak zauważono w ostatniej «Historii literatury ukraińskiej XX wieku» (ks. III, cz. 2. – Kijów, 1995), «to był świat artystyczny, do którego droga kłamstwa była zakazana, zarówno oficjalnie, jak i literacko» (s. 305). Dlatego jego teksty bezlitośnie «redagowano», często wyrzucano z utworów nie tylko akapity czy strony, ale całe rozdziały, jak stało się z rozdziałami «Przypowieść o chlebie» – o głodzie roku 33 z powieści «I będą ludzie». Co zaś do cenzuralnych ucisków, to odrębna rozmowa; najlepiej napisaliby na ten temat sami cenzorzy badania na wzór «Jak niszczył literaturę ukraińską». H. Skoworoda – nie «ukraiński», lecz «ojczysty» myśliciel, nie Ruś Kijowska, lecz Ruś Dawna, a P. Szelestowi nawet za cytowanie K. Marksa oberwało się za to, że przytoczył określenie «chrześcijańska republika kozacka». A czy tak napisałby M. Stelmach swoje «Cztery brody»? Z powieści Olesia Hončara «Człowiek i broń» wyrzucono wszystkie wzmianki o wielkim głodzie, a on sam stał na samym szczycie Olimpu – był nawet członkiem KC KPZR.
Kiedy czytałem autobiograficzną książkę A. Dimarowa «Na koniu pod koniem» (1973) o dzieciństwie, szkolnych latach pisarza przed wojną, oczywiście nie wiedziałem, jakie bitwy autor toczył z cenzurą. A ten utwór (z jakiegoś powodu przypominała mi się «Zaczarowana Desna» O. Dowżenki) był zaskakująco szczery, wiele rzeczy było rozpoznawalnych (u nas też tak było!), wszystko, co autor przeżył osobiście, stawało przed oczami wyraziście, dokładnie. I oto teraz, przeczytawszy «Przeżyć i opowiedzieć», zrozumiałem, że to wszystko była prawda. Ale nie cała. «Całą prawdę zna tylko cały naród» — zauważył kiedyś K. Symonow. Ale przecież naród — to wszyscy. Była też swoja «prawda» u pewnego pułkownika «pod procentami», który rzucił do ataku psychicznego chłopców uzbrojonych w cegły (), z jednym karabinem na trzech, żeby ich zabito, bo byli «pod Niemcem». A cegłę — rzucisz, Niemiec pomyśli, że to granat, przestraszy się, wtedy bierz go gołymi rękami... Tymczasem inne oddziały obeszły Niemców i wybiły ich z zakładu. Ten pułkownik był robotem, zaprogramowanym na niszczenie ludzi, swoich zresztą, być może i swoich rodaków. Wśród kilku ocalałych (pozostał Dimarow). W socrealizmie istniało rozróżnienie: prawda życia i prawda artystyczna. Lecz zapewne jest ona jedna... Zasługą A. Dimarowa jest to, że w tej książce pisze tylko o tym, co nie weszło do wcześniej napisanego.
To okrutny tekst, zwłaszcza wobec samego autora. Kiedy teraz nasłuchaliśmy się oświadczeń w rodzaju: «Wstąpiłem do KPZR, żeby rozsadzać ją od środka» albo: «Zostałem partyjniakiem, żeby robić dobre rzeczy», wyznania pisarza, dla którego najważniejsze są prawa etyki, czasem wydają się samobiczowaniem. Ale tak nie jest. Ta książka opowiada o długim i bolesnym procesie przejrzenia małego Tolii, syna kułaka represjonowanego przez władzę radziecką, i wiejskiej nauczycielki. To, co zapadło w dziecięcą pamięć, pozostało z nim na całe życie. Jak zauważył w posłowiu M. Słaboszpicki, opowieść w książce «posługuje się dwoma wymiarami wydarzeń – jak to wyglądało wtedy i jak wygląda dziś». Tułaczka po wsiach, po szkołach, życie na kwaterze w maleńkich pokojach, półubrany, półobuty – to los nie tylko jego, lecz także wielu nastolatków tamtych czasów. Ale ideologicznie byli oni już zombifikowani. Na «Lekcji Pawlika Morozowa», kiedy pionierska wódz zapytała, kto postąpiłby tak jak Pawlik, młody Tolia jako jedyny podniósł rękę. A obecny Anatolij Andrijowicz wspomina, że podsłuchiwał: «..czy tatuś nie powie czegoś przeciwko władzy radzieckiej? Nade mną jakby padał cień sławnego pioniera z Syberii». Słowo «tatuś», za szczęście i zdrowie którego modlił się przed snem, – i aureola Pawki nad głową..
Wiara w ideę i to, co działo się wokół, rozchodziły się, ale jakoś trzeba było je w sobie pogodzić. Lecz jak, skoro «lekcje czujności», tak podobne do «lekcji nienawiści» z «1984» Orwella, odbywały się coraz częściej. «Jak ukarać trockistów?» – pyta nauczycielka. I dzieci wymyślały kary: «Rozstrzelać!», «Powiesić!», «Zakopać żywcem w grobie!», «Rąbać ręce i nogi, żeby dłużej się męczyli!». Doszło do tego, że dzieci, bawiąc się w proces sądowy nad trockistami, powiesiły swojego kolegę z klasy.
«I co najbardziej niepojęte dla mnie, dzisiejszego – tamtejszy Tolia Dimarow, który nie miał ani cienia wątpliwości, że towarzysz Stalin dał właśnie jemu najszczęśliwsze na świecie dzieciństwo... Fenomen, którego raczej nie zdołają rozgryźć najwybitniejsi psychologowie świata», – pisał autor, starając się zrozumieć siebie dawnego.
Ale nie należy sądzić, że A. Dimarow „wyskrobuje całe brudy". Życie toczyło się dalej, były dziecięce zabawy, szkolna miłość, a przede wszystkim były książki. Była już domowej roboty książka, na której okładce napisano „Anatol Dimarow", a niżej „Pełny zbiór utworów". „To był pierwszy i, mam nadzieję, ostatni pełny zbiór utworów – pisze autor. – (Boże, ile ja w swoim życiu nabazgrałem socrealistycznego gówna – do dziś pieką mnie policzki, kiedy przypominam sobie te nieudane wyskrobki)". To były słowiki nad górami trupów. „I zaczynałem jako taki sam słowik, i ja, grzeszny, «opiewałem» – pokutuję, cierpię i żałuję". Rzadko który z dzisiejszych „mistrzów pióra" zdolny jest do takiej samooceny, może poza D. Pawłyczko z „Pokutnymi psalmami"...
Dwadzieścia pięć lat temu w książce zmieniono tytuł rozdziału „Raz, dwa!" na bezbarwne „Jak to jest w piechocie". Musztra, idiotyzm dowódców, przygotowania do „walk na obcym terytorium" – i wojna. Bój, zranienie, szpital polowy. Trzeba było też partyzantować. I – o szczęście! – praca w gazecie „Radzieckaja Ukraina", w Charkowie, potem w innej, na Wołyniu. Jak pisze autor, ten rozdział można nazwać „Nazywano nas sowietami" albo „Byliśmy okupantami". Do dziś nie wiadomo o wszystkich zbrodniach, których dopuszczali się „wyzwoliciele". A. Dimarow pracował w gazecie „Radianśka Wołyń". „Czy nie byliśmy swoistymi goebbelsami, którzy wiernie i z oddaniem służyli nieludzkiemu systemowi?" – dociekając odpowiedzi, pyta autor wspomnień.
Niedawno (w 1998 r.) odbyły się wybory do Rady Najwyższej. Jak przebiegały po wojnie we wsi w rejonie horochowskim? Pluton automatczyków, rozproszony w łańcuch, podchodzi do wsi: lufy skierowane na okna chat, ale we wsi spokojnie. Za nimi jedzie pusta ciężarówka. Bojówkarze przy wiejskiej radzie – to oni będą przyprowadzać ludzi, «wybierać». A porucznik wywiercił nad dwiema kabinami do głosowania dziury i na tych, którzy tam wchodzili, sypano roztłuczoną kredę. A przy wyjściu tych, którzy zostali «oznaczeni», zabierano do ciężarówki. «Z przodu jedzie ciężarówka, wypchana chłopami po samo gardło, za nią, rozproszeni w łańcuch, idziemy my, a za nami już puste sanie». «Dziewięćdziesiąt dziewięć procent» – taki był wynik wyborów, a korespondent rozpoczął swój materiał «Głosują ludzkie serca» od słów: «Wieś nie śpi. Całą noc światła. Żeby tylko nie zaspać...».
Osobno trzeba wspomnieć także o sprawach czysto artystycznych, o wejściu samego autora wspomnień w literaturę. W tej książce są na ten temat rozsiane wzmianki, ale najważniejsza jest opowieść o naradzie młodych pisarzy w 1947 r., którą prowadził L. Kaganowicz. Właśnie wtedy nadszedł czas „dobicia i ostatecznego zdemaskowania” dawnej kohorty pisarzy, którzy ocaleli po pogromach lat 30. A właśnie młodzież, młodzi chunwejbini, mieli ostatecznie dokończyć ten pogrom. Prawda, i starsi nie oszczędzali jeden drugiego. Dimarow wspomina słowa P. Tyczyny o M. Rylskim: „Wysoki dąb! Zielony dąb! A w środku już i gnilny. To my go partyjną siekierą.” Także Ołeś Honczar nie zapomniał powiedzieć, że w siodłach wszyscy lecimy od zwycięstwa do zwycięstwa, a Rylski i Senczenko zamiast siodeł wpakowali się na siedzenia. Autor wspomnień był zachwycony Honczarem: „Chorągiewnicy bardzo mi się podobali, nie dostrzegałem wtedy całej fałszu w tej powieści, sam bym tak pisał..”. Po naradzie „upiekł” (określenie autora) A. Dimarow dwie powieści „Goście z Wołynia” i „Wiosna w mojej wsi”, z których „wylewała się gazetowość”, bo widział życie „zgodnie z decyzjami i wytycznymi naszej partii”. Tak Dimarow został członkiem Związku Pisarzy, ale pisarzem stał się znacznie później.
Życie każdego człowieka to ciekawa powieść. Gdy zaś jest ono napisane jako spowiedź, z licznymi autokomentarzami, a niektóre epizody ciążą ku samosądowi, staje się jeszcze ciekawsze. Jak słusznie zauważył M. Słabosz pycki, czasem pojawia się chęć obronienia Dimarowa przed Dimarowem. Ten jednak takiej obrony nie potrzebuje. Ale oczy z przerażeniem zatrzymują się na liczbach: „Nakład 1300 egz.”. Cóż tu powiedzieć?
Dimarow A. Przeżyć i opowiedzieć. Powieść o siedemdziesięciu latach. – Kijów, 1997.
Anatolij SZPYTAL, kandydat nauk filologicznych
Maschinelle Übersetzung
СМАЗОГО!
РОС збетаат я СуДОЗа
Tort «Weselny»
Słowo PROŚWITY
Święto Pokrowy Przenajświętszej Bogurodzicy przypada na 14 października.
Pokrowa obchodzona jest na Ukrainie nie tylko jako ludowo-religijne święto, ale także jako święto narodowe.
W Zaporożu była cerkiew św. Pokrowy, a zaporoscy Kozacy uważali św. Pokrowę za swoją patronkę. Według podania, po zniszczeniu przez Moskali Siczy Zaporoskiej w 1775 roku Kozacy, którzy wyemigrowali za Dunaj pod opiekę tureckiego sułtana, zabrali ze sobą także obraz Przenajświętszej Pokrowy.
Ukraińska Powstańcza Armia, która powstała w czasie II wojny światowej jako siła zbrojna przeciwko okupacji hitlerowskiej i bolszewickiej, wybrała sobie za Dzień Broni święto Pokrowy, oddając się pod opiekę świętej Matki Bogurodzicy.
Z Pokrowy zaczynano urządzać wieczornice i hulać wesela. Dziewczęta, które chciały wyjść za mąż, w przeddzień Pokrowy modliły się:
«Święta Matko, Pokrowonko, nakryj moją główkę, jeśli nie chustką, to szmatką, byle nie zostać panną».
Gospodarze przyglądali się pogodzie, bo mówią: jaka pogoda na Pokrowę, taka i zima będzie. Jeśli tego dnia śnieg nie pokrył ziemi — w listopadzie nie pokryje. Jeśli do tego dnia nie opadną z wiśni liście — będzie ciepła zima, a jeśli liście się uwolnią — surowa. Jeśli wiatr wieje z południa, z dołu — zima będzie ciepła; z północy, z góry — zimna; z zachodu — śnieżna; jeśli zaś w ciągu dnia wiatr będzie zmieniał kierunek, to i zima będzie niestała.
Przyjaciele, w Pokrowę ludzie mówili też:
Przeczysta — niesie starościów nieczysta;
gdy przyjdzie Pokrowa —
dziewka zagrzeje się jak krowa.
Tort «Weselny» (przepis): w tortach kombinowanych jedną część robi się z kremem miodowo-śmietanowym, inną kremem... Na blachę do tortu (listki ciasta) z masła, rozpuszczonego miodu, sody gaszonej octem i mąki, starannie wymieszać ciasto od dołu do góry drewnianą łyżką. Formę do tortu natrzeć rozpuszczonym (rozpuszczonym) masłem...
Pokrój uncje (gramy) orzechów, miodu, zakrętki.
Ozdobić tort kwiatami i girlandami z kremu maślanego, małymi bezami, czekoladą, orzechami, owocami itd.
Z Pokrowem związanych jest też wiele przysłów: «Na Pokrowę – i lód, i ciepło, wszystko tłustym tłuszczem (cienką warstwą)», albo: «Kto leży do Pokrowy, ten sprzeda wszystkie krowy». Przyszła Pokrowa – pokryła trawę liśćmi, ziemię – śniegiem, wodę – lodem, a dziewczęta – ślubnym welonem. Minęła Pokrowa – zjadła południe krowa.
Tort składa się z 3–4 części o różnej średnicy. Każda część to samodzielny tort z blatów jednej średnicy. Blaty najczęściej miodowe lub miodowo-śmietanowe albo z ciasta zaparzanego jasnego i kawowego (do 1/3 ciasta przed dodaniem mąki dodać kakao w proszku lub rozpuszczalną kawę – po 1–2 łyżki stołowe), przekładane warstwą kremu śmietanowego z orzechami i suszonymi śliwkami albo dowolnym innym.
Ciasto wyłożyć na blachy, wyrównać. Piec 15–20 min w temperaturze 175°C. Drzwiczek piekarnika nie otwierać, w kuchni nie trzaskać drzwiami, nie stukać naczyniami, bo biszkopt opadnie, źle się upiecze, straci smak i wygląd. Gotowość biszkoptu sprawdzić drewnianym patyczkiem: po nakłuciu ciasto powinno być suche.
Do kremu potrzeba: gęstej śmietany 0,2 l (rzadkiej – 2–3 razy więcej), cukru lub cukru pudru – 1 szklanka, skórki z cytryny, orzechów – do smaku.
Świeżą gęstą śmietanę ubić z cukrem na zimno (na kruszonym lodzie) do zgęstnienia. Jeśli śmietana jest rzadka, należy wlać ją do lnianego woreczka i powiesić w chłodnym miejscu na 18–24 godz. w celu usunięcia serwatki. Następnie ubić śmietanę, dodając stopniowo cukier. Zaaromatyzować skórką z cytryny (wanilinem, esencją). Do gotowego kremu dodać prażone jądra orzechów włoskich, ostrożnie wymieszać.
Krem zaparzany: jajka, cukier, sól i …
Otóż wszystkim naszym czytelnikom mówimy: Z Pokrową bądźcie zdrowi!
...ciasta patyczek pozostanie suchy. Mąkę utrzeć na biało. Kontynuując Pokrowa 7: pora początku jesiennych cebulę drobno pokroić i oparzyć wrzątkiem, aby zeszła gorycz, posolić. Jeśli jest wilgotny, piec jeszcze 10-15 min. Ucierać, wlewając małymi porcjami gorące (nie wrzące) mleko. Chociaż jak by trudno, na weselu, a ukraińskie stoły weselne uginają się od potraw. Wyobraźmy sobie: czosnek rozetrzeć. Pokroić osobno! Białka i żółtka ugotowanych na twardo jaj. Jądra orzechów włoskich uprażyć i posiekać. Na dużym talerzu ustawić «formę». Wszystko pokroić nożem, przykryć i zdjąć z ognia przed zagotowaniem. Gotować 2-3 min. Zdjąć z ognia, ubić mikserem. Chazan «Bukowińska kuchnia».
Biszkopt przykryć papierem, układać warstwami, nie wyjmując, studzić biszkopt 5-10 min (lub na małym ogniu), ucierać, aby masa nie przywarła do dna, dodając małymi porcjami masło śmietankowe, wanilinę lub skórkę cytrynową. Ubić. Biszkopt powinien mieć 12-14 godzin, aby dojrzał i nie kruszył się przy krojeniu. Do tortu w kolejności: burak (bez soku), orzechy, odrobinę czosnku, majonez, cebulę, marchew, cebulę, majonez, jabłka, orzechy, cebulę. Bukrek w Czerniowcach, wydawnictwem w 1996 roku. Blaty biszkoptowe kroi się na 2-4 plastry. Przechowywać w chłodzie, w zamkniętym naczyniu.
Do kremu potrzeba: jajko, żółtka, majonez warzywny, białka, l/t, cukier - 1,5 szkl., mąka - do..., mielone jądra orzechów włoskich - 1,5 szkl., miód - 3 łyżki, mąka - 2 szkl., soda - 1 łyżeczka, ocet - 1 łyżka. Korpus nacinać z boków nożem, owinąć nicią i powoli ciągnąć nitkę. Przed przygotowaniem świątecznego tortu na talerz stawiają «formę» o średnicy 20-22 cm i wysokości 8-9 cm. Marynowany ogórek. Przykryć tort folią, wytrzymać w chłodzie 8-12 godzin. Upiec 3 blaty. Kaszę manną, wanilinę, cukier i kakao dobrze wymieszać. Z pergaminu (folii, z ...) obręcz od tortu zdjąć. Boki tortu posmarować majonezem, posypać białkiem. Ozdobić migdałami, orzechami, zielenią.
Ciasto miodowo-śmietanowe (z ...): zagotować na mleku. Ostudzić. Śmietankę mieszając, układają w «formie» warstwy grubości 1-1,5 cm. Buraki 2 szt., marchew, jajka 4 szt., cukier - 1 szkl., kakao w proszku - 2 łyżki, twardy ser - 150-200 g, czosnek - 3-5 ząbków, jądra orzechów włoskich - 1 szkl., sól, oliwki, orzechy, mąka, soda. Za życzeniem dodać orzechy i przyprawy. Wymieszać ciasto. Podzielić na 10-12 placków. Piec na natłuszczonej blasze w rozgrzanym piekarniku na średnim ogniu 7-10 min, do lekkiego brązowego koloru. Buraki upiec w skórce w piekarniku. Obrać buraki, marchew, jabłka. Zetrzeć na słomkę twardy ser («Holenderski», «Bukowiński»). Majonez 1,5-2 szkl., sól, oliwki, orzechy. Masło utrzeć, ubić mikserem na biało. Krem masłowy. Tort ma...
(...) buraki, marchewkę, jabłka. Cebulę pokroić w kawałki, na 1 minutę zalać wrzątkiem i od razu oblać zimną wodą. Nie wolno zwlekać z ochłodzeniem, bo wątroba zzieleni się i stanie się niezdatna do użytku.
Przygotowaną wątrobę przepuścić przez maszynkę do mięsa, ubijać drewnianą łyżką, stopniowo dodając surowe jajka, sól, mielony czarny pieprz i mąkę, aż do konsystencji gęstej śmietany.
Zieleninę – do smaku.
ognia, wyłożyć ciasto, szybko rozprowadzić
Wyłożyć na płaski talerz, przykryć serwetką. Zmniejszyć ogień. Jeśli trzeba, dodać na patelnię oliwy i w ten sposób upiec kilka placków. Na ładnym półmisku posmarować kremem 10–12 ciepłych placków, wierzch i boki tortu. Przykryć folią, wstawić do lodówki, aby przesiąkł, na 10–12 godzin. «Przesiąkać» kremem 3–8 godzin. Udekorować orzechami lub startym jajkiem.
Krem: majonez – 200 g, czosnek – 1–3 ząbki.
Do ciasta potrzebne są: jajka – 9 szt., cukier – 2 szklanki, śmietana, miód, oliwa z oliwek (masło) – nadmiar masła spowoduje pęknięcia w dolnej warstwie.
Jeśli ciasto wyszło twarde, mieszając, dodać mąkę i gotować jeszcze 0,5–1 min. Uważać, aby nie było grudek. Zdjąć z ognia, ostudzić do 60–70°C. Stopniowo, po 1 szt., dodawać jajka, ubijając ciasto, aż stanie się gładkie, błyszczące i będzie łatwo odchodzić od łyżki. Jeśli ciasto będzie zbyt gęste, źle wyrośnie podczas pieczenia; jeśli rzadkie – rozlezie się, opadnie. Rzadkie ciasto poprawia się, stopniowo dodając cukier puder (lub syrop cukrowy).
Do kremu potrzebne jest masło śmietankowe. Do syropu zagotować cukier w wodzie, zdjąć pianę, ostudzić rum.
Oddzielić białka od żółtek. Białek nie chłodzić. Do białek dodać cały cukier. Nieustannie mieszając, postawić naczynie z masą białkową na brzegu kuchenki, potem na łaźni wodnej. Podgrzewając do 50–62°C, ubić gęstą, mocną pianę białkową. Blachę wyłożyć papierem natłuszczonym. W odstępach 3–5 cm układać połówki jąder orzechów włoskich lub obrany migdał. Z wierzchu nanieść łyżeczką białkową masę
«4 | Z WĄTROBKI łopatką na cienki (0,5–0,7 cm) placek, i to... ZA s b i z De oh naro zha i chan polon
Ciasto. Wątróbkę umyć, wyciąć duże naczynia krwionośne i przewody żółciowe. Ciasto zaparzyć. Masło (śmietankowe, oliwę z oliwek lub margarynę), sól i wodę zagotować w metalowym rondelku na małym ogniu. Dobrze wymieszać, dodać do płynnego... Jeśli ciasto jest zbyt zwarte, postępuje się odwrotnie. Z wątróbki zdjąć błonkę. Wieprzową wątróbkę, aby pozbyć się goryczy, pokroić na duże kawałki. Nie smażyć, powierzchnia powinna być biaława.) Gotowy placek
Do dużej według rozmiaru patelni z powłoką antyprzywierającą (na aluminiowych patelniach ciasto przywiera) wlać trochę oleju (bez zapachu), lekko rozgrzać, zdjąć patelnię z ognia i rozłożyć ciasto cienką warstwą w kształcie spirali. Smażyć na średnim ogniu, aż zrobi się złoto-brązowe. Przewrócić na drugą stronę i smażyć jeszcze 1–2 min.
Do ciasta potrzeba: białka – 4 szt., cukier puder – 1 szkl., wanilina (na czubku noża), sól, pieprz.
Bezy z orzechami. Naczynie do ubijania białek odtłuścić sodą spożywczą i dokładnie umyć. Ostrożnie oddzielić białka od żółtek. Dodać posiekane (zmielone) jądra orzechów. Do majonezu dodać rozgniecony czosnek, zieleninę (kopr, pietruszkę, bazylię, kolendrę) do smaku.
Orzechy włoskie smażone i posiekane – 1–1 szkl., zieleń – do smaku.
Przyprawy i orzechy – według uznania. Lub cytryna (sok – 0,2 łyżki).
Krem. Do ciasta dodać trochę gęstego ciasta i piec.
Lista ma być cienko posmarowana (masłem śmietankowym, oliwą lub margaryną). Nadmiar wytrzeć.»
«Słowo Proświty». Założyciel – Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne nr 1007 z 16.03.1993 r.
Redaktor naczelny Pawło Mowczan
Redaktor odpowiedzialny Lubow Hołota
Redakcja: Jarema Gojan, Anatolij Żurawski, Anatolij Pohribnyj, Oleksandr Ponomariw, Iwan Juszczuk
- cij nnyj - 0 o m es - - PR R or R R REA nych i
EE EE AN
B EE BBE BBa
PE RA s RE
r V na o ARЕAE RPYERЕЕЕЕ
części wyrobu.
Na ciasto potrzeba: masło śmietankowe (margaryna) — 120 g, woda i mąka — po 1,5 szkl., jajka — 6 szt., szczypta soli
EE RE - - t - --o a tt t o tb - ER
Adres
ni - -- tt--e o 0 jn' zh, RR i che
„Słowo Proświty”; 252001, Kijów-1, 6, Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, tel. 228-01-30; E-mail: ZOUO (?F RYUOZYTA. ipietot KIEUPA Indeks ZO61I7 Zam. Nr 033120110 Nakład 3000
Wykonano z gotowych fotoform w kombinacie «Presa Ukrainy»:
orzechów włoskich — 1 szkl. (i kakao-proszku — 2 łyżki)
Materiał przygotowała
Raisa Tałałaj
szy o al "4 ptshe
zaułek Muzejnyj,
li ol
szcz -h ozon --o ' -- - zh banni
lyshav hovyvoihh yavoi» sego o s pshnozchnyvsi | i ainnyni ana vni U
Maschinelle Übersetzung