Na zdjęciu u góry: w prezydium (od lewej do prawej): Ołeksandr Majdannyk, Iwan Dracz, Mykoła Żułynśkyj, Pawło Mowczan, Sława Stećko, Iwan Dziuba. Inne zdjęcia: podczas obrad konferencji. Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. T. Szewczenki wspólnie z Ministerstwem Spraw Zagranicznych Ukrainy, Kongresem Ukraińskiej Inteligencji oraz Kijowską Miejską Administracją Państwową przeprowadziły Międzynarodową konferencję naukowo-praktyczną «Idea narodowa. Lekcje ostatniej dekady». W pracach konferencji wzięło udział 250 osób. Wśród nich — czołowi naukowcy Ukrainy, działacze państwowi i społeczno-polityczni, pisarze, artyści, przedstawiciele wielu związków twórczych, goście z siedmiu krajów świata. Z referatami wystąpili: wicepremier Ukrainy M. Żułynśkyj, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta», deputowany ludowy Ukrainy P. Mowczan, zastępca ministra spraw zagranicznych Ukrainy O. Majdannyk, przewodniczący Państwowego Komitetu Polityki Informacyjnej Ukrainy I. Dracz, akademik NAN Ukrainy I. Dziuba, członek Sądu Konstytucyjnego Ukrainy, doktor nauk prawnych M. Kostyćkyj i inni. Prelegenci z Kanady, Estonii, Słowacji, Czech, Litwy naświetlili doświadczenia budowania narodu i państwa oraz rozwiązywania problemu językowego w swoich krajach. Większość uczestników konferencji zgodziła się z opinią, że pojęcie idei narodowej obejmuje praktycznie całe spektrum życia, a jego głównym komponentem jest idea budowy silnego, autorytatywnego w świecie Ukraińskiego państwa narodowego. Przez dziesięć lat Ukraina poczyniła pewien postęp w budowie swojego państwa. Jednak lekcje ostatniej dekady świadczą o tym, że problemy ukraińskiej państwowości i orientacji narodowej pozostają nierozwiązane. Jako główne przyczyny niepowodzeń i błędów wskazano: — niezdecydowanie i niespójność władzy państwowej w zapewnianiu priorytetów narodowych w sferze bezpieczeństwa informacyjnego, edukacji, kultury, ukraińskiego wydawnictwa książkowego; — brak Ustawy «O języku państwowym», która stałaby się bazą dla tworzenia państwa; — postkolonialny syndrom obojętnego stosunku ludności do swoich ustawowych praw do otrzymywania edukacji, informacji, zaspokajania potrzeb duchowo-kulturalnych w państwowym języku ukraińskim. Międzynarodowa konferencja naukowo-praktyczna zaleca: — Prezydentowi Ukrainy, Radzie Najwyższej Ukrainy, Gabinetowi Ministrów Ukrainy przyjęcie twardego kursu na ukraińskie odrodzenie narodowe oraz podjęcie zdecydowanych kroków w celu powstrzymania masowych i rażących naruszeń praw narodowych Ukraińców; — zlikwidowanie rosyjskojęzycznej strony w ukraińskim paszporcie i przywrócenie rubryki «narodowość»; — przyspieszenie przyjęcia Ustawy «O języku państwowym», która w pełni zapewniłaby, jak zapisano w Konstytucji Ukrainy, wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy, przewidując odpowiedzialność urzędników za lekceważenie języka państwowego; — doprowadzenie do ścisłego przestrzegania «Kompleksowych środków dotyczących wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego», zatwierdzonych uchwałą Gabinetu Ministrów Ukrainy z dnia 8 września 1997 roku nr 998; — usunięcie na całym terytorium Ukrainy symboli już nieistniejącego imperium, kolonialnych nazw miast, ulic, placów, przedsiębiorstw; — realne wspieranie ukraińskojęzycznych środków masowego przekazu, wydawania książek w języku ukraińskim, wypuszczania wszystkich rodzajów ukraińskojęzycznej produkcji poprzez wprowadzenie odpowiednich ulg; — w wykonaniu art. 10 Konstytucji Ukrainy oraz decyzji Sądu Konstytucyjnego, Gabinetowi Ministrów Ukrainy zapewnienie nauczania we wszystkich placówkach oświatowych Ukrainy, przede wszystkim w szkołach wyższych, w języku państwowym; — utworzenie w strukturze Gabinetu Ministrów Ukrainy organu, który zapewniałby ścisłe prowadzenie na całym terytorium Ukrainy państwowej polityki językowej zgodnie z ustawami Ukrainy oraz międzynarodowymi aktami prawnymi; — podporządkowanie przestrzeni informacyjnej Ukrainy interesom Państwa Ukraińskiego, doprowadzenie reżimu językowego wszystkich mediów do zgodności z art. 10 Konstytucji Ukrainy. Przyjęto w Kijowie 14 kwietnia 2000 roku. W pracach konferencji wzięli również udział i wystąpili z referatami Ołeksandr Sekretariow — przedstawiciel departamentu polityki językowej Quebecu oraz firmy «Strategic Communication» (Kanada), Wasyl Czyncz — przewodniczący regionalnego oddziału «Ukraińska inicjatywa» Republiki Czeskiej, Eduard Odyneć — doradca ministra ds. narodowości Republiki Estonii, Nadija Neporożnia — doktor nauk humanistycznych (Republika Litewska), Petro Sytnyk — doktor nauk filologicznych, Iwan Juszcuk — profesor, członek Zarządu Centralnego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki, Weniamin Sikora — doktor nauk ekonomicznych, profesor, Jurij Hnatkewycz — przewodniczący Kijowskiego Krajowego Zjednoczenia «Proświta» oraz wielu innych znanych i szanowanych specjalistów, których artykuły, drodzy czytelnicy, mieliście okazję przeczytać w poprzednim numerze naszej gazety. Redakcja będzie kontynuować publikacje, a także przygotowuje do druku książkę «Idea narodowa: lekcje ostatniej dekady» i proponuje wszystkim członkom Proświty włączenie się do naświetlania tego tematu. Materiały konferencji do druku przygotowali W. Osadczyj, H. Pałamarczuk, L. Hołota, L. Łupij. Fotoreportaż z sali konferencyjnej prowadziła R. Tałałaj.
Traducción automática
Często ogarnia mnie rozpacz z powodu tego, że wszystko, co tylko można, tak dalece wygadaliśmy i wygadaliśmy, że zaczyna się już alergia na pewne słowa i terminy, pewne pojęcia i problemy. Wydaje się, że do nich należy także «idea narodowa», która albo istnieje, albo jej nie ma, albo jest realnie wcielana w ideologię budowy państwa, albo też jest fantomowa, podobnie jak sama państwo ukraińskie, które jeszcze niedawno pisaliśmy wielką literą i wymawialiśmy z namaszczeniem… Pewien znany francuski powieściopisarz, odwiedziwszy Rosję, zauważył kiedyś, że Słowianie czczą bożki, a nie idee. Bez wątpienia po ogłoszeniu, że «idea» nie zadziałała, próbowano nam narzucić proces idolizacji zamiast ideologizacji, co w końcu doprowadziło do tak żałosnego stanu w sferze duchowej Ukrainy, który ujawnia się codziennie na każdym kanale telewizyjnym, w każdym nowym i starym wydawnictwie, w słowie. Wiek globalizacji, w który weszliśmy, rzeczywiście przekształca ukraińską problematykę narodową, dotąd nielegalnie legalizowaną, w globalną. Dziesięć lat iluzji życia dzięki reformom i odrodzeniu narodowemu wymaga obalenia mitów o budowie państwa. I jeśli komuś moja krytyczność wyda się antypatriotyczna, to wzywałbym wszystkich nas, by dziś mówić nie o wirtualnej Ukrainie, w której dobrze się wiedzie kilkuset, według słów doktora Walerija Matwijenki, «fig wielkiego kalibru», lecz o Ukrainie w morzu żywiołów i nieprzewidywalnych skutków, o żeglowaniu według cudzych kompasów, kiedy z jednej strony wieją europejskie tak zwane «ogólnoludzkie» pasaty, a z drugiej potężne północne wiatry przenikają narodowy organizm do głębi duszy, kiedy w rozpaczy chce się wykrzyknąć: «Po co taka niepodległość, skoro okres zależności był wysoce produktywny i chroniący ducha, skoro rytmy ewolucyjnej ukrainizacji sięgały wszystkich ukraińskich narodowych brzegów!» Dlatego, aby nie pojawiły się podejrzenia, że wszyscy nas oszukano, spróbujmy zrozumieć, według czyjego kompasu płyniemy do dziś i czy w ogóle płyniemy? Bo nie należę do grona optymistów, którzy wierzą deklaracjom, że odnowiony lider zmieni ideologiczne wytyczne. Dopóki sami nie zwrócimy ostro w swoim myśleniu, w swoim, podkreślam, duchowym zorientowaniu. Jeśli uwzględnić także tę okoliczność, że prawo międzynarodowe wymaga od nas określenia się wobec transgranicznej telewizji, która będzie realizowana za pomocą pilota, i prowadzi wszystkich do nowej, według słów francuskiego telewizyjnego dziennikarza Patricka Imhausa, «epoki geologicznej, oszałamiającej i nieprzewidywalnej». I jeśli porównać nasze wegetariańskie programy na UT-1 z mięsożernymi tyranozaurami Jurajskiego okresu rosyjskojęzycznych kanałów telewizyjnych i radiowych, to nasza narodowa beznadziejność może zostać uratowana jedynie globalnym lub ogólnopaństwowym odłączeniem całej ludności od nośników energii. Ale to żarty… Żarty skazanych… Granic dla informacji nie ma, lecz na każdej przestrzeni państwowej istnieją systemy ograniczające, jeśli jest to państwo, a nie bezimienna przestrzeń, oznaczona jedynie nazwą geograficzną. Właśnie dlatego w pojęcie «idea narodowa» wkładamy znaczenia chroniące, regulujące, konsolidujące, zagęszczające energię, zabezpieczające perspektywę, które gwarantują stabilne miejsce narodu ukraińskiego we wspólnocie światowej właśnie w najbardziej decydującym okresie historycznym dyfuzji informacyjnych, kulturalnych, gospodarczych, a w konsekwencji także prawnych. Powoływanie się na problemy gospodarcze przy rozwiązywaniu kwestii narodowych jest bezpodstawne choćby dlatego, że zasadnicze założenia polityki gospodarczej krajów, które znajdowały się w stanie upadku i z powodzeniem go przezwyciężyły, były bardzo podobne. Różnice historyczne i narodowe czyniły te problemy jedynie specyficznymi. Dlatego składnikiem sukcesu we wszystkich dzisiejszych krajach-liderach było, według słów Jewhena Marczuka, «wyprzedzające rozwijanie czynnika intelektualnego». To było przyczyną wysokiego wzlotu gospodarczego monoetnicznej Japonii, a obecnie Chin... Czynnik monoetniczności jest tu decydujący, bo brak tej szarpaniny na wszystkie strony, która charakteryzuje właśnie nas. I jestem przekonany, że obecni na konferencji przedstawiciele Estonii, Łotwy, Litwy potwierdzą moje przypuszczenia.
NIELIBERALNE STOSUNKI W SYSTEMACH ZARZĄDZANIA SĄ DECYDUJĄCE DLA EFEKTYWNOŚCI GOSPODARKI, A POTENCJAŁ HUMANITARNY NARODU, SKŁADNIKIEM KTÓREGO JEST POTENCJAŁ INTELEKTUALNY. MORALNE, PSYCHICZNE ZDROWIE NARODU OKREŚLA JEGO DOBROBYT SPOŁECZNY.
Dlatego składnikiem idei narodowej, będącej skoncentrowanym wyrazem interesów narodowych i uczuć patriotycznych, jest moralność. Jestem głęboko przekonany, że dzięki temu czynnikowi naród ukraiński znajduje się nie u końca historii, lecz w jej środku, zawdzięczając dziwnemu zbiegowi okoliczności: nawet geograficzna środkowość Europy, przypadająca na ziemie ukraińskie, naznaczona jest nie moralnym upadkiem, lecz wysokim stanem duchowym. O wysokich moralnych podstawach narodu ukraińskiego świadczy żywy odzew na potrzebę odrodzenia sfery religijnej. Moralność przejawia się także w tym, jak Ukraińcy gwałtownie reagują na kłamstwo, krzywdę, bezprawie, niesprawiedliwość. Jednak w rzeczywistym życiu państwowym naruszenie norm moralnych sięgnęło niespotykanych granic. Przez długi czas narzucano nam myśl, że zdrowa gospodarka przyczyni się do podniesienia poziomu moralnego, nie rozumiejąc, że proces ten bywa odwrotny. Warunkiem kształtowania zdrowej, czyli silnej, gospodarki jest moralne zdrowie narodu. Kto się nim troszczy? Państwo? Wręcz przeciwnie. Instytucje państwowe są ukierunkowane wyłącznie na siebie. Stawiając w zarządzaniu społeczeństwem wyłącznie na czynniki materialne, instrumenty siły, państwo popełniło najniebezpieczniejszy błąd, który ostatecznie będzie zagrażał jego własnemu istnieniu.
KAPITAŁ I SIŁA, NIEZALEŻNIE OD TEGO, JAKIEGO SĄ POCHODZENIA, ZDOBYŁY W UKRAINIE NIEOGRANICZONĄ WŁADZĘ. TAKIE KATEGORIE MORALNE, KTÓRE BYŁY OCHRONNE PRZEZ CAŁE ŻYCIE NARODU, JAK SUMIENIE, OBOWIĄZEK, PATRIOTYZM, PORZĄDNOŚĆ, SŁOWEM, WSZYSTKIE NASZE CNOTY, ZOSTAŁY ODRZUCONE NA POBOCZE. DZIŚ DO NICH DOŁĄCZAJĄ TAKIE KATEGORIE WZMACNIAJĄCE ODPORNOŚĆ, JAK RODZINA, BEZPIECZEŃSTWO, DOBROBYT, PORZĄDEK, SPRAWIEDLIWOŚĆ, DEMOKRACJA, DUCHOWOŚĆ, KTÓRE CIERPIĄ Z POWODU EROZJI PIENIĘDZY, SIŁY, WŁADZY.
Najwyższe wartości ludzkie są dla nas najbardziej aktualne. Katastrofalny spadek urodzeń, zamienianie osób starszych w społecznych wygnańców, obojętny stosunek do dzieci, pijaństwo, totalne zubożenie — to nie skutek ogólnonarodowej nędzy. Dobrze to rozumiemy — lecz skutek amoralnej, pozbawionej ideologii dominacji nowej, tak zwanej ukraińskiej elity, którą można nazwać ukraińską tylko dlatego, że pasożytuje na ciele narodu ukraińskiego. Nie będę wymieniać tych moralnych czynników, które stały się „budującymi państwo”. Jeśli nie wypracujemy własnych standardów moralnych życia, nieuchronnie czeka nas albo chaos społeczny, albo życie według praw cywilizacyjnego poboczа.
IDEA NARODOWA TO, OPRÓCZ SKŁADNIKÓW JĘZYKOWYCH I KULTUROWYCH, TAKŻE PEŁNIA BYTU, ZWIĄZANA Z SAMOREALIZACJĄ KAŻDEGO W SWOJEJ OJCZYŹNIE, A NIE GDZIEŚ W OBCYCH KRAJACH. PAŃSTWO POWINNO STWORZYĆ WSZYSTKIE NIEZBĘDNE WARUNKI SAMOREALIZACJI KAŻDEGO WE WSZYSTKICH SFERACH NARODOWYCH.
To może zapewnić wyłącznie własne państwo, dlatego dążenie narodu do stworzenia własnego państwa jest warunkiem takiej samorealizacji. Rozwiązanie tej strategicznej kwestii oznacza rozwiązanie problemu bezpieczeństwa narodowego. Nigdy Ukraina nie była tak ograbiana z twórczej realizacji, jak teraz. Obcy śpiewacy, obcy teatr, obca telewizja, obca kultura, obcy język — oznaki zamierania wszystkiego, co twórczo gromadzi się w organizmie narodowym. Chyba już pogodziliśmy się na zawsze z tym, że wandalizm codzienny towarzyszy wandalizmowi politycznemu, kiedy wspomniana już «elita» niszczy z większą zapałem wszystko, co tylko można, aniżeli najzaciętsi wrogowie. Przyczyną tego jest utrata lub brak wiary w znaczenie najwyższych wartości moralnych. Większość już nikomu i niczemu nie wierzy. Ludzie uważają, że cały świat jest wrogi, że nic w tym świecie do nich nie należy. Dlatego potrzebne są nadzwyczajne wysiłki państwa i społeczeństwa, aby przywrócić ludziom wiarę w siebie, we własną zdolność posiadania własnej Ukrainy, a nie iluzorycznej czy wirtualnej, w której byłaby i własna prawda, i własny język, i własna kultura, i własna perspektywa w epoce globalizacji. I chciałoby się wierzyć, że nasza konferencja wypracuje niezbędne rekomendacje zarówno dla urzędników, jak i dla nas wszystkich, abyśmy problem przetrwania choćby o jeden stopień zmienili w problem twórczego życia.
Paweł MOWCZAN, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
Traducción automática
To temat niezbyt nowy — od bardzo dawna. Może się wydawać, że to wyłącznie nasz, ukraiński, beznadziejny przywilej w dobie wysokich technologii, klonowania i studiów nad genderem. Ale w rzeczywistości tak nie jest. Cała historia ludzkości jest pełna konfliktów i tragedii na gruncie językowym; odnotowuje bezliczne zarówno heroiczne, jak i bezsensowne, i heroicznie-bezsensowne czyny oraz formy postępowania zarówno poszczególnych ludzi, jak i większych lub mniejszych grup społecznych. A we współczesnym świecie ogniska wielorakiego napięcia językowego można zobaczyć na przestrzeni wszystkich kontynentów, z wyjątkiem chyba Antarktydy. Racjonalistyczna świadomość skłonna jest tłumaczyć to zjawisko żywotnością archaicznej psychiki, zbiorowym egoizmem, duchową niedojrzałością i innymi przejawami humanistycznej niedostateczności. Złudne i niebezpieczne wyjaśnienie! Wypływa ono z absolutyzacji komunikatywnej funkcji języka — jako środka porozumiewania się między ludźmi. Tymczasem język jest zjawiskiem nieporównywalnie głębszym i ważniejszym; nie sprowadza się on do żadnej z wielu swoich funkcji. W języku koncentruje się sama istota ludzkiego bytu człowieka, historycznego bytu narodu. To
MAJ, NR 5 (71), 2000 ROK przekonująco dowiodły filozofia, psychologia, socjolingwistyka XIX, a zwłaszcza XX wieku. Stąd fundamentalna wartość języka jako podstawy samoidentyfikacji człowieka i narodu. Stąd też jego prowokacyjna rola w konfliktach samoafirmacji na poziomie jednostkowym i na poziomie wspólnot narodowych. Rzecz jasna, ludzka myśl zawsze szukała wyjścia z labiryntu kolizji językowych. Proponowano zarówno paliatywy, jak i radykalne recepty. Do tych ostatnich należą przede wszystkim rozmaite projekty osiągnięcia jedności językowej ludzkości. Mimo zasadniczej możliwości użycia sztucznego lub naturalnego języka międzynarodowego w specjalnej, wąskoinformacyjnej funkcji — w szerszym, egzystencjalnym rozumieniu wszystkie te projekty okazywały się utopiami, a próby ich przymusowej realizacji nierzadko prowadziły do nieodwracalnych strat duchowych i stawały się skoncentrowanym wyrazem ucisku narodowego. Obecnie humanistyczna świadomość ludzkości szuka innych podejść do tego światowego problemu. W podstawie poszukiwań musi leżeć zasada akceptowalna dla wszystkich. Ona istnieje. Jest to zasada absolutnej wartości każdego języka i każdej kultury, odpowiednio do absolutnej wartości każdego człowieka i każdego narodu. Lecz od ogólnej zasady, nawet akceptowalnej dla wszystkich, droga do konkretnych rozwiązań konkretnych problemów jest trudna, zawiła i czasem nie do pokonania. Obiektywną złożoność kwestii, podobnie jak jej subiektywne komplikacje, możemy dostrzec na przykładzie Ukrainy. Zacznijmy od oczywistości. Oczywiste w naszej ukraińskiej sytuacji jest to, że język ukraiński może w pełni rozwijać się wyłącznie na Ukrainie, podczas gdy język rosyjski swoją główną „bazę” ma nie na Ukrainie, lecz w Rosji, jak węgierski — na Węgrzech, polski — w Polsce itd. Oczywiste jest również i to, że na Ukrainie język ukraiński — język tzw. „tytularnego”, rdzennego i najliczniejszego narodu — nie jest w pełni obecny w życiu społecznym. Został zepchnięty na peryferie środków masowego przekazu, życia naukowego, a nawet miejskiej codzienności — z wyjątkiem miast Zachodniej Ukrainy. „Zdolność do funkcjonowania” języka ukraińskiego jest paraliżowana, a w ten sposób hamowany jest także jego wewnętrzny rozwój, zawęża się przestrzeń komunikacji narodu. W konsekwencji wyżyny dominujące zajmuje — lub, aby uniknąć skojarzeń związanych ze słowem „dominujący”, — przeważnie w wielu sferach życia jest język rosyjski, kultura rosyjska, oczywiście nie w ich naturalności, lecz w specyficznej zredukowanej formie zapożyczenia. Rodzi się kilka pytań: czy to jest normalne; czy to jest sprawiedliwe; jak to się tłumaczy; jak ta sytuacja może rozwijać się dalej? Istnieje tu czysto pragmatyczne podejście — pragmatyczne z punktu widzenia interesów komfortowo urządzonych grup: skoro mamy do czynienia z pewną rzeczywistością, trzeba ją usankcjonować i z niej wychodzić. Jednak to pozornie proste i zrozumiałe podejście w istocie jest zasadniczo konfrontacyjne i zasadniczo bezperspektywiczne: bo nie każda rzeczywistość jest rozumna i moralnie uprawniona, a z tą rzeczywistością wielu Ukraińców — właściwie wszyscy Ukraińcy, którzy zachowali swoją tożsamość narodową i językową, nigdy się nie pogodzą. Nie mówiąc już o tym, że ta rzeczywistość przeczy samej idei państwa ukraińskiego. Zanik tożsamości językowo-kulturowej to przecież zanik narodu. Istnieje przeciwstawne podejście, uwarunkowane ostro dyskomfortowym samopoczuciem innych grup społecznych: używo-
Traducción automática
Continuación de una página anterior — fragmento de página
używając całej potęgi państwa (w rzeczywistości mało potężnego!), zdecydowanie zmienić realną sytuację w stronę zapewnienia językowi ukraińskiemu należnego mu dominującego miejsca we wszystkich sferach życia społecznego. Przy całej zasadności i nieodwołalności tego celu, środki wynikające z tak romantyczno-woluntarystycznego podejścia wydają się po pierwsze mało produktywne – z uwagi na zasadniczą ograniczoność możliwości administracyjnych państwa nietotalitarnego; po drugie, moralnie i psychologicznie niebezbłędne; po trzecie, zdolne do prowokowania konfrontacyjności, z uwagi na nieustępliwość części tzw. „rosyjskojęzycznej” ludności, podsycaną odpowiednią propagandą wewnątrz Ukrainy i z zewnątrz. Ale jest i trzecie podejście, którego elementy były i będą przedmiotem wielu obrad i dyskusji. Kwestii językowej nie można rozpatrywać w izolacji od całej sytuacji politycznej, społeczno-ekonomicznej i kulturowej. Obecnie utracono tę inicjatywę w polityce językowej, która zaczynała rodzić się w czasie zdobywania niepodległości. Przyczyny tkwią zarówno w obiektywnych okolicznościach (stan kryzysowy społeczeństwa, obniżenie prestiżu ukraińskości wskutek rozczarowań społecznych), jak i w subiektywnych (brak zainteresowania struktur państwowych, „zmęczenie” instytucji społecznych, bezpośrednie przeciwdziałanie polityczne ze strony pewnych grup). Ustawa „O językach” nie jest wykonywana, programy wsparcia języka ukraińskiego (jak i kultury) nie są realizowane – zarówno z powodu braku należytego zabezpieczenia finansowego, technicznego, organizacyjnego, jak i z powodu braku lub nieprzejawienia woli państwowej. W wielu sferach zostaliśmy odrzuceni wstecz nawet w porównaniu z końcem lat 80. W obecnej skomplikowanej sytuacji państwowa polityka językowa powinna łączyć celowość i zdecydowanie z rozwagą, taktownością, a nawet ostrożnością w środkach. To podejście polega na stopniowym tworzeniu obiektywnych okoliczności, które uczynią język ukraiński potrzebnym i prestiżowym dla wszystkich, a kulturę ukraińską – atrakcyjną i konkurencyjną na wszystkich poziomach. Zrobić to nie jest łatwo, z uwagi na głębię zrusyfikowania ukraińskiego społeczeństwa oraz potężne działanie żywiołu dalszej rusyfikacji. Tutaj naukowcy – politolodzy, kulturoznawcy, socjolodzy, socjolingwiści – powinni zaproponować system działań, ugruntowany na analizie rzeczywistości i przewidywaniu perspektyw. Każde zjawisko poznaje się w jego genezie i dynamice. Obecne położenie języka ukraińskiego i kultury jest uwarunkowane ciężkim dziedzictwem historycznym – stuleciami bezpaństwowości, kiedy różne reżimy imperialne konsekwentnie prowadziły politykę ograniczeń, prześladowań, zakazów języka ukraińskiego, kultury, a nawet wszelkich form ukraińskiego życia narodowego. W archiwach historycznych zapisano dziesiątki – wiele dziesiątek! – oficjalnych aktów, które dekretowały taką politykę, i tysiące – tysiące! – faktów terroru przeciwko ukraińskim organizacjom kulturalnym i nosicielom języka ukraińskiego. Wszystko to było składową częścią systemowej asymilacji narodu ukraińskiego. Ale paradoks: dzisiaj, w niepodległej Ukrainie, coraz częściej i bardziej uporczywie rozbrzmiewają głosy – poszczególnych działaczy politycznych, specyficznych organizacji społecznych, organów prasy, a nawet ludzi ze stopniami naukowymi – o tym, że żadnych prześladowań czy ograniczeń język ukraiński nigdy nie doświadczał. W jednych przypadkach to ignorancja, w drugich – cynizm, w trzecich – świadoma propaganda polityczna, której celem jest zaszczepienie społeczeństwu myśli o normalności „rzeczywistości”, zdjęcie z niej oceny historycznej, socjokulturowej i moralnej. Dlatego, moim zdaniem, ważnego znaczenia nabierają badania „historii choroby”, publikacja odpowiednich dokumentów, szerokie informowanie opinii publicznej o działaniu mechanizmów wypierania języka ukraińskiego i kultury – a to będzie sprzyjać formowaniu reakcji obronnych. Wszak choroba zaszła tak daleko, że dochodzi do jej pogłębionego samoodtwarzania. Na niej spekuluje nasz tak zwany „rynek”: wydawcy książek, wydawcy gazet, showmani itd. w pogoni za natychmiastowym zyskiem orientują się tylko na produkcję rosyjskojęzyczną. Do tego na Ukrainę potężnym strumieniem płyną książki i gazety z Rosji. W rezultacie nawet w Kijowie, nie mówiąc o innych miastach i peryferiach, rosyjskie słowo drukowane (jak i radiowe/telewizyjne) niemal całkowicie zagłuszyło ukraińskie. Gwiazdy estrady z Rosji, często wątpliwej wielkości, zalały sceny naszych miast. Wszystko to nie jest procesem żywiołowym, a realizacją przemyślanej polityki ekspansji kulturowej i tego w Rosji już nikt nie ukrywa. W tych warunkach absolutnie konieczne staje się zdecydowane i szerokie wsparcie państwowe dla kultury ukraińskiej i słowa ukraińskiego (książka, gazeta, radio, telewizja), edukacji ukraińskiej – za pomocą mechanizmów rynkowych i ustawodawczych. W końcu taki system środków został opracowany i zaproponowany, ale państwu brakuje woli, by go przyjąć i realizować. Latami nie są uchwalane projekty ustaw, które mają na celu stworzenie warunków dla odrodzenia i rozwoju ukraińskiego drukarstwa, zdjęcie podatkowej pętli z ukraińskiej książki; zaprowadzenie porządku w licencjonowaniu i opodatkowaniu zagranicznej inwazji estradowej, która dzisiaj pustoszy także finansowe źródła kultury ukraińskiej; zablokowano systemowe środki, które proponuje Rada ds. Polityki Językowej przy Prezydencie Ukrainy. Jedną z przyczyn stagnacji, a nawet regresu jest to, że każdy, nawet najostrożniejszy krok w stronę rozszerzenia sfery funkcjonowania języka ukraińskiego wywołuje protesty ze strony znanych wewnętrznych i zewnętrznych sił politycznych, oskarżenia o tłumienie języka rosyjskiego i kultury, o naruszanie praw człowieka – przy czym do praw człowieka zalicza się wszystko, oprócz prawa Ukraińca do ukraińskiej książki, ukraińskiej gazety, edukacji w języku ojczystym, w końcu – prawa do przyszłości swojego języka, swojej kultury, swojego państwa. Sfera językowo-kulturowa jest dzisiaj przesycona spekulacjami politycznymi i ideologicznymi, dowolne wersje dziennikarskie, mity i twory mityczne wyparły naukową interpretację zjawisk i poprawność pojęć. Na wszystkie sposoby operujemy pojęciem „rosyjskojęzyczna ludność”, ale gdzie są badania naukowe, w których zostałaby odkryta treść tego pojęcia pod kątem statystycznym, kulturologicznym, socjolingwistycznym, socjopsychologicznym, motywacyjnym – czyli pokazano jego skalę, lokalizację regionalną, wypełnienie jakościowe, zakres przejawów i gradacji, uwarunkowania sytuacyjne, wpływ na jakość życia kulturalnego społeczeństwa i na perspektywy kultury ukraińskiej oraz ukraińskości w ogóle. A tymczasem w środkach masowego przekazu coraz bardziej uporczywie występują samozwańczy rzecznicy tzw. „rosyjskojęzycznej ludności” jako niby monolitycznej nowonarodowej grupy, która jednogłośnie odcina się od języka ukraińskiego i tylko marzy o przyłączeniu do Rosji, oczywiście w formie „słowiańskiego sojuszu”. Co więcej, coraz bardziej zorganizowanie rozbrzmiewają głosy o cierpieniach „rosyjskojęzycznej ludności”, której, jak się okazuje, na Ukrainie zabraniają używać języka rosyjskiego. „...Teraz zabraniają nam używać języków ojczystych nawet w codzienności. Takiego już dawno nie ma nigdzie na świecie. Oprócz »europejskiego« kraju Ukrainy”, – czytam któregoś dnia w jednej gazecie, której większa część nakładu, nawiasem mówiąc, wychodzi w języku rosyjskim. Nie wymieniam gazety i autorki, bo to typowe dla pewnego kręgu oświadczenie. Ale chciałbym zobaczyć choć jednego człowieka, któremu na Ukrainie zabraniają mówić po rosyjsku – czy to w codzienności, czy to „na święta”. W celu wywarcia presji politycznej na Ukrainę aktywnie wykorzystywane są przestarzałe, jeszcze radzieckiego pochodzenia, dane statystyczne o składzie narodowościowym ludności Ukrainy – wtedy gdy badania demograficzne ostatnich lat potwierdzają stałą tendencję do wzrostu liczby osób, które identyfikują się jako Ukraińcy. Znowu próbują nadać „naukową” transkrypcję przedpotopowym imperialnym wytycznym. Tak, w podręczniku dla studentów, doktorantów i wykładowców rosyjskich uczelni „Wwiedienije w jazykowiedienije” (autorzy A. M. Kamczatnow, N. A. Nikolina. – Moskwa, 1999, wydawnictwo „Flinta”, wydawnictwo „Nauka”) podaje się co następuje: „Do grupy wschodniosłowiańskiej (języków słowiańskich. – I. Dz.) należy język rosyjski z czterema narzeczami: 1) wielkoruskim (główne dialekty – północnowielkoruski, południowowielkoruski, zachodniowielkoruski), 2) małoruskim (główne dialekty – średnionaddnieprzański, słobożański, stepowy), 3) białoruskim (główne dialekty – północno-wschodni, południowo-zachodni, poleski), 4) czerwonoruskim (główne dialekty – galicyjski, karpacki, bukowiński)” (zob. wymienione wydanie, s. 199). To już nas przygotowują, by nas „zmoczyć” (zmiażdżyć), póki co werbalnie (wstępne „teoretyczne” oczyszczanie)... Wzorem politycznej tendencyjności może być niedawne oświadczenie Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rosji o rzekomych prześladowaniach na Ukrainie języka rosyjskiego, który Ministerstwo, śladem niektórych rosyjskich gazet, nazywa językiem ojczystym ponad połowy Ukraińców. Oprócz fantazji autorów, tutaj „zadziałało” też elementarne mieszanie zupełnie różnych pojęć – „język ojczysty” i „język codziennego użytku”. Miliony Ukraińców pod presją okoliczności rzeczywiście używają w życiu publicznym, a często i prywatnym, rosyjskiego, ale za ojczysty uważają ukraiński i nie mają zamiaru z niego rezygnować. Nawet wielu z tych, którzy nim nie władają, żałuje tego i chciałoby, aby ich dzieci nie doświadczyły takiej krzywdy. To problem, który jeszcze muszą zbadać socjolingwistyka, lingwopsychologia i pedagogika – tak jak i to zjawisko, które można nazwać wymuszoną rosyjskojęzycznością: kiedy ludzie, którzy dobrze władają językiem ukraińskim i chcieliby go używać, z powodu różnych zewnętrznych okoliczności nie mogą tego zrobić. Analizy wymaga też pojęcie dwujęzyczności, które u nas w paradoksalny sposób wzięli na uzbrojenie pryncypialni jednojęzyczni – ci, którzy nie znają i nie chcą znać języka ukraińskiego, podczas gdy ci, których nazywają nacjonalistami, właściwie są dwujęzyczni, bo władają i używają obu języków. Chcecie dwujęzyczności – proszę bardzo: opanowujcie też język ukraiński, a nie rozbijajcie społeczeństwa według cechy językowej. Jeśli zaś mówić o dwujęzyczności w szerszym aspekcie, to trzeba widzieć zasadniczą różnicę między immanentnym dwujęzycznością kulturową a ideologicznie zaprogramowaną dwujęzycznością typu radzieckiego, której przeznaczono rolę etapu przejściowego do triumfalnej jednojęzyczności. Ta kwestia u nas jest niedostatecznie zbadana, jak i szereg nie mniej ważnych: wpływ niszczenia języka narodowego na duchowo-psychologiczne i społeczne parametry społeczeństwa; funkcjonowanie i rozwój języka w parametrach myślenia elitarnego i masowego użytku; funkcjonowanie języka jako kardiogramu historycznego bytu narodu; możliwości i formy wpływu polityki narodowo-kulturowej państwa na praktykę językową różnych warstw społeczeństwa; w końcu – miara wpływu statusu państwowego języka ukraińskiego na rzeczywistość językową. Co zaś do żądań nadania językowi rosyjskiemu statusu drugiego państwowego, to warto by najpierw prognozować skutki. Moim zdaniem, pozycji języka rosyjskiego to mało zmieni, ponieważ nie zajętej przez niego przestrzeni prawie nie zostało, za to drugiego dnia znikną ukraińskie dekoracje naszego państwa – szyldy, reklama, oficjalne dokumenty w języku ukraińskim. Ono to obraz stanie się „przejrzystszy”, ale żal rozstawać się z iluzją, że żyjemy w państwie ukraińskim. Moim zdaniem, o państwowym statusie języka rosyjskiego na Ukrainie warto będzie mówić wtedy, gdy ukraiński osiągnie faktyczną, a nie formalną równość z nim – na Ukrainie w końcu. W związku z tym powstaje pytanie o zamieszanie, a czasem i demagogię wokół „mniejszości narodowych” na Ukrainie. Pod tę kategorię podciąga się zupełnie różne grupy narodowe – zarówno te, które rzeczywiście są subdominujące i za los kultury i języka których musimy ponosić odpowiedzialność my, Ukraińcy, jak i ta bardzo umowna mniejszość narodowa, która w rzeczywistości dominuje w sferze językowej dzięki pozycjom zdobytym w wyniku brutalnej rusyfikacji Ukrainy w Imperium Rosyjskim i w ZSRR. Jeśli patrzeć prawdzie w oczy, to dzisiaj na Ukrainie najbardziej zagrożoną mniejszością narodową, która wymaga ochrony, są ukraińskojęzyczni Ukraińcy. Tego nie mogą zrozumieć w organizacjach europejskich, które wywierają swoją presję na Ukrainę także w sprawie językowej. I tym ukraińskim politykom, którzy polubili państwową drogę do Strasburga czy Wenecji, jak kiedyś ich przodkowie do Moskwy i Sankt Petersburga, czy nie lepiej byłoby swoje kontakty wykorzystać nie do intryg politycznych, a do wyjaśnienia zachodnim kolegom osobliwości ukraińskiej sytuacji, która nie zawsze mieści się w tych stereotypach, które nam mechanicznie narzucają. Oczywiście, to nie zdejmuje z państwa ukraińskiego obowiązku dbania o języki mniejszości narodowych, zwłaszcza małych grup narodowych. Do zaspokojenia ich potrzeb językowo-kulturowych jeszcze daleko – z wyjątkiem chyba tych mniejszości, które mają doświadczenie samoorganizacji i wsparcie ze strony państw pochodzenia (Węgrzy, Polacy, Mołdawianie i Rumuni, Żydzi). O wiele gorsza sytuacja jest u grup tureckojęzycznych, u Greków nadazowskich, Gagauzów, a najcięższa – u Tatarów krymskich, których realny status językowo-kulturowy wcale nie odpowiada ich roli rdzennego narodu, konstytucyjnemu statusowi języka krymskotatarskiego jako jednego z trzech państwowych na Krymie. I mimo wszystko trzeba podkreślić: kluczem do całkowitej normalizacji sytuacji językowej na Ukrainie jest emancypacja języka ukraińskiego. Kiedy będzie funkcjonował jako język pełnoprawnego narodu państwowego, zaspokajał wszystkie potrzeby życia społecznego – jego „uznają” i ignoranci, zarówno pryncypialni, jak i sytuacyjni, szanować go będą i swoi, i obcy, a co najważniejsze – znikną nieporozumienia, zniknie napięcie, bo wszystko stanie na swoich naturalnych miejscach. Prawie sto lat temu Mychajło Hruszewski powiedział: „Jeśli my, Ukraińcy, chcemy, żeby nas szanowały inne narody, to trzeba wreszcie zacząć od szacunku do samych siebie”. Iwan DZIUBA, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy
MAJ, NR 5 (71), 2000 ROK Akademik Iwan Dziuba (w centrum) z uczestnikami konferencji
Traducción automática
Chciałbym serdecznie powitać uczestników konferencji, obecnych na sali gości zagranicznych, ukraińskich i zagranicznych naukowców, w których badaniach idea duchowego odrodzenia narodu zajmuje ważne miejsce. Pozwólcie również podziękować głównemu organizatorowi konferencji naukowo-praktycznej — Ogólnoukraińskiemu Towarzystwu «Proświta» im. Tarasa Szewczenki za przeprowadzenie tak ważnego wydarzenia w dziedzinie kształtowania orientacji rozwoju stabilnego demokratycznego państwa ukraińskiego. Zarówno z politycznego, jak i naukowego punktu widzenia jest bezsporne, że jednym z ważnych czynników wzmocnienia państwowości jest idea narodowa, a rdzeniem idei narodowej jest duchowe bogactwo całego społeczeństwa ukraińskiego — słowo ukraińskie. Efektywne zaś funkcjonowanie języka państwowego na Ukrainie to sprawa ogólnonarodowa, w której MSZ bierze aktywny udział. Jednym z kierunków tej pracy jest wspieranie zachowania tożsamości narodowej ukraińskiej diaspory, która wykazuje zainteresowanie i chęć bycia współuczestnikiem budowy niepodległej Ukrainy. Przede wszystkim dotyczy to rozszerzenia współpracy dwustronnej, a także opracowania szeregu uniwersalnych norm prawnomiędzynarodowych w ramach ONZ, OBWE, Rady Europy i innych organizacji międzynarodowych w celu stworzenia i rozszerzenia podstawy prawnej ochrony Ukraińców za granicą. Wzajemne zobowiązania stron dotyczące zapewnienia praw i wspierania duchowo-kulturalnego rozwoju Ukraińców w krajach zagranicznych oraz odpowiedniej mniejszości narodowej na Ukrainie znalazły swoje odzwierciedlenie w Traktacie o przyjaźni, współpracy i partnerstwie między Ukrainą a Federacją Rosyjską, Traktacie o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy między Ukrainą a Rzecząpospolitą Polską, Traktacie o stosunkach dobrego sąsiedztwa i współpracy między Ukrainą a Rumunią oraz innych dokumentach. Doświadczenie w pracy z diasporą, zgromadzone przez MSZ w ciągu ostatnich kilku lat, przekonująco świadczy o tym, że istnieje mnóstwo przykładów tego, jak ludzie, mieszkając przez wiele lat poza granicami Ukrainy, dokładali niewiarygodnych starań, aby nie utracić języka ojczystego i przekazać swoją wiedzę młodszym pokoleniom. Te wzruszające fakty nie przechodzą bez echa i są odpowiednio doceniane przez Ministerstwo. Tak na przykład od 1991 roku w Rydze działa ukraińska szkoła średnia, której przewodzi obywatelka Łotwy Lidija Krawczenko, która jeszcze pod koniec lat 80. wystąpiła z inicjatywą utworzenia w Rydze na zasadach społecznych ukraińskiej szkoły niedzielnej. Z czasem, z jej wytrwałej inicjatywy, oficjalnie otwarto Ryską Ukraińską Szkołę Średnią, która stała się prawdziwym ośrodkiem ukraińskiej duchowości na Łotwie. W wyniku złożenia przez MSZ Ukrainy odpowiedniego wniosku, dyrektor szkoły L. Krawczenko została odznaczona odznaczeniem Prezydenta Ukrainy «Order Księżnej Olgi» III stopnia. Z polecenia Prezydenta Ukrainy Ł. D. Kuczmy, w najbliższych dniach nagroda ma zostać wręczona przez Ambasadora Ukrainy w Republice Łotewskiej. Utrwaleniu autorytetu języka ukraińskiego, podniesieniu jego prestiżu, a także zdobywaniu niezbędnej wiedzy i kultury języka sprzyja przeprowadzanie, w wykonaniu Dekretu Prezydenta Ukrainy «O dniu ukraińskiego piśmiennictwa i języka», tygodnia języka ukraińskiego w krajach zagranicznych. Inicjatorami całego kompleksu działań występują, z polecenia MSZ Ukrainy, ambasady i konsulaty generalne Ukrainy za granicą. W rezultacie licznych różnorodnych akcji, które propagują słowo ukraińskie, opowiadają o historii i kulturze Ukrainy, w świadomości zagranicznej gałęzi narodu ukraińskiego utrwala się idea narodowa, następne pokolenia wychowywane są w duchu patriotyzmu, miłości do swojej etnicznej Ojczyzny. Proces budowy państwa i tworzenia demokratycznego społeczeństwa na Ukrainie odbywa się jednocześnie z jej stopniowym wchodzeniem do społeczności światowej i poszukiwaniami przez nią swojego miejsca we współczesnym świecie. O tym wymownie świadczy ostatnie dziesięciolecie. Torując swoją drogę w świat, Ukraina opiera się na swoich fundamentalnych interesach ogólnonarodowych, zgodnie z którymi określane są zasady, kierunki, priorytety i funkcje polityki zagranicznej. Dzisiaj kluczowymi orientacjami w polityce zagranicznej naszego państwa są konsekwencja, przewidywalność, stabilność, pragmatyzm, zachowanie statusu państwa nieblokowego przez Ukrainę. MÓWIĄC O GŁÓWNYCH ZADANIACH UKRAIŃSKIEJ POLITYKI ZAGRANICZNEJ NA PRZEŁOMIE XXI WIEKU, NALEŻY ZAZNACZYĆ, ŻE NAJWAŻNIEJSZE JEST TUTAJ ZAPEWNIENIE WARUNKÓW DLA REALIZACJI INTERESÓW NARODOWYCH NASZEGO PAŃSTWA. Głównym pozostaje wzmocnienie i rozwój Ukrainy jako niepodległego suwerennego państwa. Tylko na tej podstawie można zapewnić dobrobyt, bezpieczeństwo, postęp społeczny i kulturalny dla wszystkich obywateli. Osiągnięcie tego celu musi opierać się na przyspieszeniu reform wewnątrz państwa oraz realizacji zadań strategicznych na arenie międzynarodowej. Obecnie głównymi priorytetami działalności polityki zagranicznej Ukrainy są: — odrodzenie tożsamości europejskiej; — wzmocnienie i dalszy rozwój strategicznego partnerstwa z USA; — rozwój równoprawnych i wzajemnie korzystnych stosunków z Federacją Rosyjską oraz z innymi krajami WNP; — wzmocnienie i konsolidacja szczególnych stosunków ze strategicznie ważnymi sąsiadami — Polską, innymi krajami Europy Środkowo-Wschodniej, regionu czarnomorskiego i bałtyckiego; — realizacja korzyści położenia geopolitycznego Ukrainy, zapewnienie roli Ukrainy jako lidera regionalnego, aktywny udział w budowie nowego systemu bezpieczeństwa europejskiego, którego decydującym czynnikiem jest dzisiaj rozwój istniejących organizacji i struktur — NATO, UE i ZEU, OBWE; — praca z ukraińską diasporą. Wśród szeregu głównych zadań ukraińskiej dyplomacji pozostawać będą również wysiłki pokojowe, przede wszystkim dotyczące «zamrożonych» konfliktów. Jednocześnie Ukraina będzie dokładać maksimum wysiłków dla formowania «pasa stabilności» od Morza Bałtyckiego do Morza Czarnego i regionu kaspijskiego, a także regionalnych struktur bezpieczeństwa. Ważne miejsce przy realizacji celów polityki zagranicznej zajmuje aktywna działalność na arenie międzynarodowej w ramach organizacji międzynarodowych, w szczególności w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Priorytetowe, jak już wspomniano, jest również pogłębienie integracji Ukrainy ze światowym systemem handlu poprzez uzyskanie członkostwa w WTO, wejście na rynki wysokich technologii wiodących krajów świata oraz chłonne rynki na Południu i Wschodzie. W ten sposób, mówiąc o głównych kierunkach i priorytetach kursu polityki zagranicznej Ukrainy, można z pewnością stwierdzić, że są one skierowane na zapewnienie interesów narodowych naszego państwa i świadczą o wyważeniu, pragmatyczności i celowości ukraińskiej polityki zagranicznej. Szanowne Panie i Panowie! Ministerstwo Spraw Zagranicznych Ukrainy, odczuwając wielką odpowiedzialność za przestrzeganie konsekwentnego i zrównoważonego kursu polityki zagranicznej, będzie nadal stać na straży ochrony interesów narodowych naszego państwa, idei narodowej w imię rozwoju Ukrainy jako niezawodnego ogniwa społeczności europejskiej i światowej. W równej mierze oczekujemy także od społeczności międzynarodowej poszanowania naszych wartości narodowych. Ołeksandr MAJDANNYK, zastępca ministra spraw zagranicznych Ukrainy
Na skali wartości narodowych język zajmuje jedno z najważniejszych miejsc. Jest on duchową podstawą życia etnosu, najważniejszym składnikiem idei narodowej. Największym i najcenniejszym skarbem każdego narodu jest jego język. W nim zakodowany
Traducción automática
Serdecznie wita Was sławny Kijów, stolica Ukrainy. Kijów to jeden z wybitnych kulturalnych, naukowych, duchowych i przemysłowych ośrodków świata. Problem idei narodowej, wniesiony pod obrady konferencji, jest niezwykle aktualny. Ukraińska idea narodowa to filozofia życia ukraińskiego etnosu. Historia powszechna jest bogata w przykłady, kiedy idea narodowa jednoczy naród, wywołuje niespotykany entuzjazm, rodzi nieprzezwyciężone siły, podnosi masy do wspólnego szlachetnego zrywu ku wielkim czynom. Idea narodowa to zjawisko nie tylko ukraińskie. Każda wspólnota ludzi na pewnym etapie swojego rozwoju uświadamia sobie bycie narodem, przenika się ideą swojej odrębności, znaczenia w świecie oraz solidarności. Ta strategia sposobu życia jest kształtowana przez wiodącą, elitarną część społeczeństwa. W procesie historycznego rozwoju naszego państwa ukraińska idea narodowa zawsze miała swoich nosicieli, którzy nie tylko kształtowali jej cel i zadania, ale także aktywnie propagowali ją wśród narodu. Wiodące miejsce w historii kształtowania i rozwoju ukraińskiej idei zajmuje Towarzystwo „Proświta”, w którym w różnych czasach ofiarnie pracowali najlepsi synowie i córki Ukrainy. Ukraińska idea narodowa opiera się na duchowych wartościach naszego narodu, przede wszystkim kulturze, języku, ludowych zwyczajach. Zatem jak długo istnieje nasz naród, tak długo istnieje jego strategia życia, czyli idea narodowa. Z racji losów historycznych terytorium Ukrainy, gdzie od wieków zamieszkuje ukraiński etnos, było rozszarpane między sąsiadów, którzy narzucali swoje porządki, swoje idee, ale duchowa trwałość naszego narodu jest tak silna, że przetrwała szaloną asymilację. Ukraińcy to zadziwiająco pracowity, bardzo cierpliwy i duchowo bogaty naród. Idea narodowa odrębności nieuchronnie przerasta w ideę niepodległego państwa narodowego. Jak pisał Taras Szewczenko: „W swojej chacie, swoja i prawda, i siła, i wola”. Przecież tylko niepodległe państwo narodowe może zapewnić integralność terytorium etnicznego wraz ze wszystkimi jego bogactwami, zagwarantować bezpieczeństwo narodowe, prowadzić własną politykę w interesach narodu, sprzyjać rozbudowie własnej gospodarki, rozwojowi nauki, podnoszeniu duchowości, kultury, utwierdzaniu języka narodowego, szerzeniu w świecie dobrej sławy. Maj 2000 r., cz. 5 (71). Doświadczenie wszystkich poprzednich pokoleń narodu. Język to najpewniejsza twierdza narodu. Dopóki on żyje, dopóty istnieje naród. Język uratował ukraiński naród. Ci, którzy się go wyrzekli, przestali być Ukraińcami, nawet gorzej — wielu z nich stało się zaciekłymi wrogami wszystkiego, co ukraińskie, i przykładów tutaj nie brakuje. Ignorowanie rozwiązania problemu językowego na szczeblu państwowym, jak pokazuje doświadczenie, rozkłada i rozprasza społeczeństwo, hamuje wszystkie procesy budowy państwa. Postępu w kierunku poprawy życia narodu, zmian w sferze gospodarczej w takich okolicznościach nie będzie. Obecna sytuacja na Ukrainie jest tego jaskrawym przykładem. Przez dziesięć lat trwa dreptanie w miejscu. Ciągłe spory na tle językowym w najwyższych instancjach państwowych, ignorowanie języka państwowego jako czynnika jednoczącego i konsolidującego podważa zaufanie do władzy państwowej. W stolicy Ukrainy sfera kulturalno-oświatowa rozwiązywana jest pozytywnie, chociaż jest tu bardzo wiele problemów. Oświata to oblicze i wewnętrzna istota całego państwa. Edukacja początkowa i średnia w placówkach oświatowych m. Kijowa zapewniana jest w zasadzie w języku państwowym. Szczególnym problemem pozostaje wprowadzenie języka państwowego w wyższych uczelniach. Znaczna uwaga władz lokalnych poświęcana jest rozwojowi i wspieraniu sfery kulturalnej stolicy. Wielkie znaczenie przywiązuje się do architektury i budownictwa, rozwoju tej branży w duchu narodowym. A to przede wszystkim dotyczy odbudowy świątyń, zabytków historycznych narodu ukraińskiego oraz ich zachowania. Idea narodowa, jako filozofia życia narodu ukraińskiego, znajduje swoje ucieleśnienie we wszystkich sferach życia społeczno-gospodarczego naszego państwa. Mamy nadzieję, że cenne doświadczenie innych krajów, których przedstawiciele biorą udział w konferencji, zostanie wykorzystane i skierowane na wzmocnienie dobrosąsiedzkich stosunków między narodami, poprawę sytuacji językowej w naszym państwie. Jestem pewien, że rekomendacje zostaną uwzględnione i wykorzystane dla poprawy sytuacji na Ukrainie, pokoju i zgody na całym świecie.
Traducción automática
Dla konfliktów międzyjęzykowych na Ukrainie nie ma podstaw. Językiem państwowym jeszcze w 1989 roku ogłoszono język ukraiński. W światowej praktyce rolę języka państwowego pełni język narodu rdzennego (w tworach państwowych jednonarodowych), język narodu panującego (w państwach typu imperialnego) lub język byłej metropolii (w znacznej części krajów postkolonialnych). Przez twory państwowe jednonarodowe należy rozumieć kraje, w których zdecydowaną większość stanowi jeden rdzenny etnos, niemający innej ojczyzny. Do takich państw należą na przykład Niemcy (gdzie oprócz Niemców, na terenach wschodnich żyją jeszcze dwa nieliczne rdzenne narody słowiańskie — górno- i dolnołużyczanie) lub Ukraina (gdzie drugi rdzenny naród — Tatarzy krymscy — zwarcie zamieszkuje tylko Krym). Po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy 24 sierpnia 1991 roku powinno było rozpocząć się odrodzenie języka ukraińskiego, który przez ponad trzy stulecia doznawał zakazów i dyskredytacji. I takie odrodzenie rzeczywiście miało miejsce w pierwszych trzech latach istnienia niepodległej Ukrainy. Z czasem proces ten zahamowano. W pobliżu najwyższych urzędników naszego państwa pojawili się ludzie, którzy od czasu do czasu produkują wątpliwe teorie i koncepcje, z których najszkodliwszą była następująca: „Idea narodowa na Ukrainie nie zadziałała”. A skoro „idea narodowa nie zadziałała”, to wychodzi na to, że nie trzeba dokładać jakichś szczególnych wysiłków także do odrodzenia języka narodu tytularnego. UKRAIŃSKA WŁADZA ZACZĘŁA BIERNIE OBSERWOWAĆ PROCESY JĘZYKOWE W PAŃSTWIE ZAMIAST TEGO, BY REGULOWAĆ JE, KIEROWAĆ W NALEŻYTE KORYTO. Sytuacja z językiem ukraińskim nie poprawia się, a w wielu aspektach pogarsza w porównaniu z końcem lat 80. — początkiem lat 90. W wydawnictwach książkowych, w drukowanych i elektronicznych środkach masowego przekazu ustępuje on rosyjskiemu. W większości wyższych uczelni nauczanie nadal prowadzi się w języku rosyjskim. Wielu urzędników państwowych, występując w radiu, a jeszcze częściej w telewizji, pozwala sobie na oświadczenia w rodzaju „ja budu goworit po-russki, potomu czto mnie tak udobneje”. Nie zastanawiają się nad tym, że w takiej sytuacji niewygodnie, nieswojo czują się Ukraińcy na ojczystej ziemi, we własnym państwie. Różne organizacje międzynarodowe wysyłają licznych przedstawicieli w celu sprawdzenia stanu języków mniejszości narodowych na Ukrainie. I z jakiegoś powodu nikomu nie przyjdzie do głowy sprawdzić, na jakich pozycjach znajduje się język narodu ukraińskiego. A pozycje, jak już zaznaczono, nie są zbyt atrakcyjne. Jedną z przyczyn jest już wspomniana bierność ukraińskiej władzy. Ale są jeszcze przynajmniej dwie nie mniej ważne przyczyny. Pierwsza — duchowy poziom ukraińskiego społeczeństwa, wielu przedstawicieli którego nadal czuje się nie obywatelami niepodległego państwa, a średnioarytmetycznymi ludźmi radzieckimi. Przecież w czasach radzieckich na Ukrainie można było się urodzić, wyrosnąć, zdobyć wykształcenie, przepracować, przejść na emeryturę, umrzeć i zostać pochowanym — i nie odczuć żadnej potrzeby znajomości języka ukraińskiego. Radzieccy ideolodzy bardzo starannie wychowywali „internacjonalistów”, obojętnych na język ojczysty, historię, kulturę, na współczesność i przyszłość swojego narodu. Z powodzeniem tworzyli „nową wspólnotę historyczną — naród radziecki” z jednym — rosyjskim językiem. TAKI ILOŚCIOWO WIELKI NARÓD, JAK UKRAIŃSKI, TRUDNO BYŁO ZRUSYFIKOWAĆ CAŁKOWICIE, DLATEGO NARZUCONO MU TEORIĘ DWUJĘZYCZNOŚCI. DWUJĘZYCZNOŚĆ CZĘSTO PRZYBIERAŁA TAKĄ FORMĘ, ŻE RODZICE ROZMAWIALI W JĘZYKU UKRAIŃSKIM, A DZIECI — W ROSYJSKIM. NASTĘPSTWEM TEJ POLITYKI STAŁO SIĘ OGÓLNE OBNIŻENIE DUCHOWEGO I KULTURALNEGO POZIOMU UKRAIŃCÓW, bo „jeśli język narodu nie rozwija się, to nie może rozwijać się i intelekt narodowy, siły twórcze narodu umierają” (O. Potebnia). Znany ukraiński pisarz, folklorysta, leksykograf i pedagog B. Hrinczenko oświadczał: „Jaki język, takie i nasze myśli będą: moskiewski język — moskiewskie myśli”. Więc wielu Ukraińców nadal żyje z moskiewskim językiem, z moskiewskimi myślami. Są oni, w najlepszym razie, obojętni, w gorszym — wrodzy wobec wszystkiego, co ukraińskie. Druga przyczyna — bezbronna działalność antyukraińskich sił na Ukrainie. Oprócz dwóch wspomnianych rdzennych narodów, w naszym państwie mieszka wielu przedstawicieli innych etnosów, którzy mają swoje historyczne ojczyzny. Wszyscy oni, oprócz Rosjan, w Związku Radzieckim doznali większej lub mniejszej niwelacji narodowo-językowej, asymilacji; jak Ukraińców, ich też próbowano przekształcić w „nową wspólnotę historyczną”. Teraz ukraińscy Grecy, Bułgarzy, Węgrzy i inne narody odradzają swoje języki. Zadaniem państwa ukraińskiego jest wspieranie duchowego odrodzenia mniejszości narodowych. Wszystko byłoby w porządku, gdyby nie agresywni przywódcy najliczniejszej mniejszości narodowej — rosyjskiej. Powtarzam — przywódcy, bo większość ukraińskich Rosjan, jak i innych narodów, uświadamia sobie, że korzystając z prawa do rozwijania swojego języka i kultury, nie można zapominać też o obowiązku — znajomości języka państwa, którego obywatelami są. Ci przywódcy (pośród których wielu jest zdenacjonalizowanych Ukraińców) postawili sobie za cel zachowanie wszystkich „zdobyczy” moskiewskiego imperium czasów carskich i radzieckich w dziedzinie narodowej degradacji narodów nierosyjskich. Cały czas musują temat nadania językowi rosyjskiemu statusu oficjalnego na Ukrainie. Jak tylko państwo ukraińskie zaczyna okazywać, choćby spóźnioną, troskę o odrodzenie języka ukraińskiego, wodzowie „rosyjskojęzycznej ludności” aktywizują działalność antyukraińską. 14 grudnia 1999 roku Sąd Konstytucyjny Ukrainy (na podstawie art. 10 Konstytucji Ukrainy) orzekł, że język ukraiński jako państwowy „jest obowiązkowym środkiem komunikacji na całym terytorium Ukrainy przy wykonywaniu uprawnień przez organy władzy państwowej i organy samorządu lokalnego, a także w innych sferach życia społecznego”. Odbyło się posiedzenie Rady ds. Polityki Językowej przy Prezydencie Ukrainy, gdzie omówiono projekt postanowienia Gabinetu Ministrów „O dodatkowych środkach rozszerzenia funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”. Wszystkie te środki ze zrozumieniem przyjmują zarówno obywatele Ukrainy, jak i społeczność światowa. Nie mogą (właściwie nie chcą) tego zrozumieć jedynie inspiratorzy i kierownicy wszelakich „towarzystw” i „gmin”. Językowi rosyjskiemu na Ukrainie nic nie zagraża. Ale jego funkcje, bez wątpienia, muszą się zawęzić, jak każdego języka metropolii w byłych koloniach. KIEDY MOWA O ZACHOWANIU JĘZYKÓW MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH, TO MA SIĘ NA MYŚLI, ŻE Z JĘZYKIEM PAŃSTWOWYM WSZYSTKO JEST W PORZĄDKU (JAK W ANGLII Z ANGIELSKIM LUB WE WŁOSZECH Z WŁOSKIM, POWIEDZMY). UKRAINA PÓKI CO DO TAKICH PAŃSTW NIE NALEŻY.
Jak każdy kraj postkolonialny, ma ona wiele problemów właśnie z językiem ukraińskim. Współczesną Ukrainę należy porównywać pod tym względem nie z obecnymi Niemcami, Francją czy Anglią, a z Grecją z 1829 roku, z Włochami z 1870, z Polską z 1917, z Czechami z 1918, z Izraelem z 1948 roku, kiedy ich narody zaczęły budować własne niepodległe państwa i miały problemy z językami państwowymi. Teraz w Grecji panuje język grecki, we Włoszech — włoski, w Polsce — polski, w Czechach — czeski, w Izraelu — hebrajski (odrodzony język hebrajski), wypierając rozpowszechnione niegdyś języki zdobywców. Wyobraźmy sobie, że podczas walki o odrodzenie języków narodowych ktoś zaproponował w Czechach uczynienie językiem państwowym, obok czeskiego, języka niemieckiego, a w Izraelu, obok hebrajskiego, arabskiego. Wyobrazić to sobie jest po prostu niemożliwe. WSZYSCY OBYWATELE UKRAINY MAJĄ UŚWIADOMIĆ SOBIE, ŻE PRZYWRÓCENIE JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO W JEGO PRAWNYCH PRAWACH NA RODZIMEJ ZIEMI W ŻADNYM WYPADKU NIE OZNACZA POGARDY DLA JĘZYKÓW MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH. PAMIĘTAJMY, ŻE BEZ JEDNEGO JĘZYKA PAŃSTWOWEGO NIE MOŻE BYĆ SILNEGO PAŃSTWA UKRAIŃSKIEGO. Ołeksandr Ponomariw, akademik Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy powinni przede wszystkim tak zwani działacze społeczni, którzy zawodowo posługują się językiem literackim — swoim chlebem powszednim. Tutaj należy podkreślić, że ważniejszy od jakiegokolwiek prawa jest głęboki wewnętrzny stosunek do swojego języka jako odziedziczonej wartości kulturowej. Nie tylko szkoła, chociaż ona przede wszystkim powinna wychowywać poczucie takiego stosunku. Dla obywateli Republiki Słowackiej, narodowości słowackiej, język słowacki jest oznaką przynależności etnicznej. Spełnia on ważną funkcję reprezentacyjną i narodowo-integracyjną. Jakość oznaki przynależności etnicznej uznają za językiem literackim wszyscy Słowacy, niezależnie od stopnia opanowania skodyfikowanego języka słowackiego. Tej jakości język literacki nabrał w ciągu swojego rozwoju historycznego, zaczynając od końca XVIII wieku, w jakościowo nowej sytuacji społecznej, w której język literacki (jedyny, wspólny, początkowo przede wszystkim — język pisany narodu, który formuje się w nowym wieku) nabiera funkcji MAJ, NR 5 (71), 2000 ROK
Traducción automática
Słowacki język literacki, jako język państwowy Republiki Słowackiej, jest jednym z symboli państwowości Republiki Słowackiej, symbolem jej integralności terytorialnej. W języku literackim sporządzane są umowy międzynarodowe, jest on językiem armii, językiem urzędowym organów państwowych i w ogóle — językiem oficjalnej komunikacji w państwie. Taką samą rolę pełnią języki państwowe we wszystkich cywilizowanych krajach z demokratycznym systemem zarządzania i rządów. Naturalny jest taki stosunek i szacunek do języka również ze strony obywateli w wielu krajach, dlatego też nie ma w nich potrzeby przyjmowania specjalnej ustawy o języku państwowym. W Republice Słowackiej zaistniała potrzeba przyjęcia środków legislacyjnych, które zapewniałyby szacunek dla języka słowackiego jako państwowego. Naturalne jest, że w roli języka państwowego, jako ogólnego środka oficjalnej komunikacji wszystkich obywateli Republiki Słowackiej, funkcjonuje język literacki, gdyż tym środkiem nie może stać się żadna z innych form języka narodowego. Trzeba oczywiście pamiętać, że nasza współczesna teoria i praktyka w dziedzinie kultury języka nie wyklucza z kontekstu języka literackiego form nieliterackich (powiedzmy, dialektalnych), jeśli w tym kontekście pełnią one ściśle określone funkcje użytkowe. W tym sensie ustawa o języku państwowym w Republice Słowackiej nie stawia żadnych przeszkód dla używania nieliterackich form języka narodowego. Jako język oficjalnej komunikacji, język państwowy jest czynnikiem integrującym, który zapewnia obywatelom Republiki Słowackiej wszystkich narodowości równe możliwości uczestnictwa w życiu społecznym (w pracy administracyjnej, edukacji szkolnej, życiu gospodarczym itp.). Ustawa o języku państwowym Republiki Słowackiej z 1995 roku ustanawia te sfery oficjalnej komunikacji, w których musi być używany język państwowy. Państwo z kolei jest zobowiązane zapewnić wszystkim swoim obywatelom możliwość nauki języka państwowego na odpowiednim poziomie. Sfera używania innych języków ustanawiana jest ustawą „O używaniu języków mniejszości narodowych w oficjalnej komunikacji” z 1999 roku. Ustawa o języku państwowym nie narusza jego kodyfikacji, jednak wymaga uwzględnienia obowiązującej kodyfikacji, opartej na wynikach badań naukowych w instytucjach naukowych. Skuteczność i obowiązkowość tej kodyfikacji deklaruje Ministerstwo Kultury Republiki Słowackiej, które przedstawia wykaz prac naukowych (ortograficznych, gramatycznych, słownikowych, ortoepicznych), zawierających obowiązującą i wiążącą kodyfikację. Kodyfikacyjnej formy języka narodowego (języka literackiego) należy, zgodnie z ustawą o języku państwowym, przestrzegać. Na przykładzie narodowo-integracyjnego i językowego rozwoju Słowacji. Dokończenie na s. 7
Traducción automática
Continuación de una página anterior — fragmento de página
intelektualną plastyczność, otwartość na nową wiedzę i podejścia, zdolność do syntezy i niestandardowych działań. To nasza młodzież, która kocha Ukrainę, wytrwale zdobywa wiedzę i nie zamierza nigdzie stąd wyjeżdżać. To profesjonaliści, którzy już pracują na poziomie światowych standardów lub się do nich zbliżają. To ukraiński biznes, który nie boi się żadnej konkurencji i jak głodny tygrys przygotowuje się do wielkiego skoku. To politycy, zarządcy państwowi i urzędnicy, którzy nie szczędzą sił, aby ich Ukraina stała się potężnym światowym mocarstwem. To elita intelektualno-duchowa, która nie skomle i nie narzeka na życie, lecz zmienia siebie, uważnie wpatruje się w przyszłość i pracuje, pracuje, pracuje... A co stanowi pierwiastek ojcowski? Przypomnijmy sobie, interakcja z jakimi etnosami poprzedzała narodziny Rusi Kijowskiej i narodu kozackiego. Byli to Waregowie i litewskie rycerstwo. W obu przypadkach wystąpili oni w roli państwowotwórczego fermentu, a z czasem rozpuścili się w nowo powstałym etnosie ukraińskim. Zwraca uwagę to, że interakcja Ukrainy z Waregami i Litwą była praktycznie bezkonfliktowa. Kim są Waregowie ko-wykwalifikowanych specjalistów, szybko dorasta utalentowana młodzież. Jednak wszyscy oni koniecznie potrzebują wsparcia, wzmocnienia, dostępu do światowych doświadczeń, doskonałych wzorców do naśladowania, osobistego przykładu ze strony tych ludzi, których uważają za swoich, bliskich, ukraińskich. Potrzeba jak najwięcej osobistych przykładów tego, że Ukraińcy mogą być lepsi nie tylko w nauce, sztuce, sporcie czy sprawach wojskowych, ale także w globalnym biznesie, finansach, zarządzaniu państwowym, geopolityce. Kiedy rozpocznie się poczęcie nowego etnosu ukraińskiego? Może pamiętacie, jak było na seansach telewizyjnych Kaszpirowskiego: „Czekacie, aż zacznie się seans psychoterapii? On już się zaczął”. Tak samo jest u nas — proces etnopoczęcia już się zaczął. Zwróćmy się jeszcze raz do embriologii. Wiadomo, że poczęcie przebiega w dwóch fazach: 1) najpierw dochodzi do aktywacji komórki jajowej — zawsze w wyniku zewnętrznych wpływów: dotyku plemnika, zewnętrznego podniesienia temperatury, chemicznego lub mechanicznego podrażnienia. Zjawisko aktywacji polega na tym, że niewiarygodnie szybko — w ciągu kilku minut — dochodzi do restrukturyzacji komórki jajowej. Po zakończeniu
Traducción automática
Procesy rozwoju narodowego można opisywać z różnych punktów widzenia, na przykład ekonomii, geopolityki, demografii, ekologii, lingwistyki. Przy tym bardzo użytecznie jest mieć najbardziej ogólną, całościową wizję sytuacji. Jak ją osiągnąć? Trzeba spojrzeć na naród jak na żywą istotę, obdarzoną psychiką — jak na system psychoinformacyjny. Systemami psychoinformacyjnymi są poszczególny człowiek, naród, rasa, ludzkość. Odpowiednio, ich rozwój opisują pewne uniwersalne prawidłowości. Oznacza to, że do badania narodu można wykorzystać takie same podejścia, jak przy badaniu poszczególnego człowieka. W szczególności podejście etnogenetyczne. Po raz pierwszy zaproponował je ukraiński uczony, doktor nauk ekonomicznych profesor Jurij Kanyhin. Idea etnogenetyki jest dość prosta. Jeśli wziąć poszczególnego człowieka, to ma on ojca i matkę, dziadka i babcię, innych przodków w liniach matczynej i ojcowskiej. Podobnie jest z etnosami: rodzą się one w wyniku interakcji pierwiastka ojcowskiego i matczynego, dojrzewają i same mogą wystąpić w roli ojca lub matki dla nowego etnosu. Każdy etnos, jak i człowiek, ma swoją genealogię. Z punktu widzenia psychoinformatyki Ukraina to istota geosocjalna, która rozwija się na terytorium Ukrainy przynajmniej od czasów powstania Indoeuropejczyków. Jej rozwój odbywa się w trybie pulsującym, czyli ma charakter cykliczny. Po raz pierwszy zwrócił na to uwagę profesor Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, doktor nauk historycznych Mykoła Czmychow. Prześledził on ścisły związek między procesami przyrodniczymi i społecznymi na terytorium Północnego Nadczarnomorza. Daje to podstawy, by uważać Ukrainę nie po prostu za organizm społeczny, lecz geosocjalny, czyli taki, który pozostaje w organicznym związku z przyrodą, energetyką i metafizyką swojej Ziemi. Szczególne znaczenie dla Ukrainy ma cykl trwający 532 lata. Rzecz w tym, że w ciągu każdego 532-letniego cyklu na terytorium Ukrainy obserwuje się początkowo wybuch pasjonarny, eksplozję demograficzną i okres rozkwitu, które po trzech stuleciach zmieniają się starzeniem i upadkiem. Po tym następował nowy wybuch pasjonarny itd. Z punktu widzenia etnogenetyki każdy 532-letni cykl opisuje narodziny, stawanie się, rozkwit oraz wygasanie kolejnego ukraińskiego etnosu i tworzonego przez niego systemu państwowego. Aby się o tym przekonać, wystarczy przyjrzeć się historii Ukrainy przynajmniej w ciągu dwóch ostatnich tysiącleci. Początek V wieku (419) — narodziny Związku Antów; po 532 latach, w połowie X wieku (941) — narodziny Rusi Kijowskiej; jeszcze po 532 latach, pod koniec XV wieku (1483) — narodziny państwa kozackiego. Jeśli dokładniej, to chodzi o narodziny, rozwój i wygasanie trzech ukraińskich etnosów — „antów”, „rusiczów” i „kozaków”. Są one ze sobą powiązane jak dziadek, ojciec i syn. I chociaż łączy je niezwykle wiele — język, kultura, zwyczaje, terytorium, pula genowa oraz wiele innego, to jednak są to oddzielne, samodzielne istoty etnosocjalne. Podobieństwo
MAJ, NR 5 (71), 2000 ROK podobieństwo między narodem kozaków a narodem Rusi Kijowskiej jest mniej więcej takie samo, jak podobieństwo między synem a ojcem lub córką a matką. Dlatego historia Ukrainy to historia ukraińskiej linii genetycznej etnosów, historia ukraińskiego rodu. Naturalnie nasuwa się pytanie, kto występuje w roli pierwiastka męskiego i żeńskiego? Tutaj wchodzimy już w sferę etnoembriologii – działu psychoinformatyki, który bada mechanizmy poczęcia nowych organizmów etnosocjalnych. Etnos macierzysty można wyobrazić sobie jako komórkę jajową, a męski – jako plemnik. Co 532 lata na terytorium Ukrainy dojrzewa „komórka jajowa”, która stanowi potencjalny pierwiastek macierzysty nowego etnosu. Jedną z oznak gotowości tej „komórki jajowej” do zapłodnienia jest sytuacja kryzysu systemowego, w jakim znajduje się Ukraina. Jest to niemal całkowita bezradność, dezorganizacja, niezdolność do obrony, rozpad gospodarki, dezorientacja, kryzys duchowy. Podobne sytuacje kryzysowe Ukraina przeżywała pod koniec każdego 532-letniego cyklu: była to zarówno klęska w wojnie z Gotami w IV wieku, jak i waśnie po rozpadzie państwa Antów w VIII wieku, oraz bezbronność wobec Tatarów w XIII wieku. Kontynuacją tego szeregu jest obecna sytuacja na Ukrainie: rozpad gospodarki i infrastruktury społecznej, nadzwyczajna zależność od Rosji i Zachodu, ogromne długi zagraniczne, paraliż administracji państwowej, gwałtowny spadek urodzeń, ponad dwumilionowy spadek liczby ludności. Charakterystyczny moment: podczas poprzednich kryzysów znaczna część ludności Ukrainy była albo wyniszczana, albo brana w niewolę. Dziś mamy faktycznie to samo, tylko w sposób bezkrwawy. Kto słabszy – ten umiera od chorób i stresów. Wielka liczba intelektualnie aktywnych ludzi wyjechała za granicę (nie bez pomocy polityki „drenażu mózgów”). A niektóre formy niewolnictwa w ogóle pozostały bez zmian: po rozpadzie ZSRR z Ukrainy wyjechało 400 tysięcy kobiet, z nich 100 tysięcy przebywa w położeniu niewolnic seksualnych. Obecna ludność Ukrainy to pozostałości etnosu kozackiego, narodzonego pięć wieków temu, który obecnie znajduje się w stanie totalnego kryzysu. Zatem oznaką gotowości geosocjalnego organizmu Ukraina do etnopoczęcia jest ostry kryzys systemowy. Ale czy na Ukrainie jest już „etniczna komórka jajowa”? Tak, jest: dziesięć lat temu była jeszcze niedojrzała, ale dzisiaj jest już gotowa na swoje Przemienienie. To aktywna część ludności Ukrainy, która przetrwała w ekstremalnych warunkach okresu przejściowego, zachowała zdrowie, zdolność do pracy i wiarę w siebie oraz swoje dzieci, wypracowała w sobie szczególne Litwini? To Indoeuropejczycy, którzy kiedyś wyszli z ukraińskiego „etnicznego kotła” i dlatego przy powrocie na terytoria macierzyste byli postrzegani jako swoi. W nowoczesnych terminach była to indoeuropejska diaspora, która powróciła. Uwagę zwraca jeszcze jeden ważny moment, a mianowicie to, że w przededniu etnicznego poczęcia etnosy ojcowskie również przeżywały kryzys systemowy: Waregowie byli w procesie szybkiej asymilacji wśród narodów Europy, a Litwa prowadziła śmiertelną wojnę z zakonami Krzyżackim i Inflanckim. Poczęcie nowego etnosu było mechanizmem wspólnego przezwyciężenia kryzysu systemowego zarówno macierzystego, jak i męskiego organizmu etnosocjalnego. Dla przedłużenia życia mieli tylko jedno wyjście – zlanie się w stworzonej przez nich nowej istocie, w swoim dziecku. Etnos męski może być setki i tysiące razy mniejszy od macierzystego. Ale to ten przypadek, kiedy „mały zakwas kwaszi całe ciasto”. Przeznaczenie etnosu ojcowskiego polega właśnie na tym, aby wystąpić w roli fermentu i katalizatora etnotworzenia oraz państwowotworzenia. Cała reszta zależy od jakości etnosu macierzystego. A teraz najciekawsze: kto może być ojcowskim fermentem nowego ukraińskiego etnosu, który wkrótce ma się narodzić. Oczywiste jest, że etnos-ojciec musi odpowiadać czterem głównym warunkom: 1) być etnosem indoeuropejskim; 2) być dla Ukraińców psychologicznie bliskim; 3) nieść potężny pierwiastek organizacyjny; 4) znajdować się w stanie kryzysu systemowego z realnym zagrożeniem zniknięcia. Jaki etnos odpowiada tym kryteriom? Tylko jeden – zachodnia ukraińska diaspora, przede wszystkim młoda generacja biznesmenów, zarządców i ekspertów. Po pierwsze i po drugie, to nie po prostu Indoeuropejczycy, a Ukraińcy (czyli według tych kryteriów mamy wariant idealny). Oczywiste jest, że z nimi znacznie łatwiej się porozumieć niż, powiedzmy, z amerykańskimi anglosasami. Po trzecie, są oni nosicielami mentalności ukształtowanej w warunkach biznesowego (nawet nadmiernie biznesowego) i pragmatycznego Zachodu. Po czwarte, za jedno pokolenie grozi im całkowita asymilacja – jeszcze kilka dekad i nie będą już etnicznymi Ukraińcami, a zwykłymi Amerykanami, Kanadyjczykami czy Anglikami. Zwróćmy uwagę, że Ukraina potrzebuje osobistej obecności Ukraińców z diaspory, a nie tylko ich inwestycji. Ukraina przede wszystkim potrzebuje od diaspory fermentu organizacyjnego, wprowadzenia efektywnego zarządzania we wszystkich bez wyjątku sferach swojego życia. Na Ukrainie zaczęła już aktywnie działać nowa generacja zarządców państwowych, biznesmenów i wysokiej aktywacji komórka jajowa staje się gotowa na przyjęcie pierwiastka ojcowskiego; 2) w drugiej fazie następuje wniesienie do komórki jajowej materiału genetycznego ojca i poczęcie nowej istoty. Pierwsza faza etnopoczęcia geosocjalnego organizmu Ukraina rozpoczęła się pod koniec 1999 roku, kiedy Prezydent mianował Premierem Wiktora Juszczenkę i dał mu wystarczająco dużo swobody na uformowanie rządu. Stało się to przede wszystkim w wyniku silnej presji ze strony USA, a także bezceremonialnych roszczeń Rosji do ukraińskiej własności na poczet spłaty długów. Czyli aktywacja rzeczywiście nastąpiła w wyniku zewnętrznych bodźców. Ile czasu zajmie pierwsza faza – nie wiemy. Wiadomo tylko, że według miar historycznych dzieje się to błyskawicznie. Mniej więcej za rok lub dwa Ukraina powinna być wystarczająco uporządkowana do przejścia do drugiej fazy. Czyli w państwie będzie już mniej więcej atrakcyjny klimat inwestycyjny, zostanie osłabiony nacisk podatkowy, będzie mniej korupcji, nieodpowiedzialności i rozluźnienia. W drugiej fazie powinno rozpocząć się „wniesienie materiału genetycznego”, czyli bezpośredni intensywny kontakt macierzystej Ukrainy z ukraińską diasporą, przede wszystkim zachodnią: – z tymi, którzy opuścili Ukrainę po II wojnie światowej; – z tymi, którzy urodzili się już w diasporze; – z tymi, którzy wyjechali z Ukrainy wraz z początkiem pieriestrojki. Wielu przeprowadzi się na Ukrainę na stałe, inni nawiążą ścisłe kontakty biznesowe czy informacyjne, powstaną nowe rodziny. W tej fazie Ukraińcy z całego świata powinni przekształcić się w globalny organizm etnosocjalny. Dzięki wspólnym wysiłkom w ciągu jednego pokolenia na terytorium Ukrainy powinien narodzić się nowy ukraiński etnos – etnos nowej, postindustrialnej, informacyjnej epoki. Stworzy on nowe naród i system państwowy, idealnie przystosowany do świata trzeciego tysiąclecia. Zgodnie z rytmiką rozwoju geosocjalnego organizmu Ukraina, te narodziny powinny nastąpić mniej więcej w 2015 roku. Rozważyliśmy tylko ogólny schemat procesu etnotwórczego, który odbywa się na naszych oczach. Z bardziej szczegółowymi materiałami będzie można zapoznać się w czasopiśmie „Przechid-IV. Magazyn elity duchowej, władzy, biznesowej i zawodowej”, numer 1 (3) 2000 r. (wersja internetowa www.perehid.kiev.ua). Ihor KAHANEĆ, kierownik Laboratorium Psychoinformatyki Centrum Problemów Informacyjnych Terytoriów NAN Ukrainy
Traducción automática
Continuación de una página anterior — fragmento de página
ROLA I FUNKCJONOWANIE JĘZYKA W PROCESIE ROZWOJU NARODOWO-KULTUROWEGO Na przykładzie rozwoju narodowo-integracyjnego i językowego Słowacji
Traducción automática
I ile by różni przybysze nie nazywali ich bandytami, oni dla nas, Ukraińców, są prawdziwymi bohaterami, rycerzami ducha ukraińskiego. Właśnie wysoka idea narodowa stała się siłą napędową, podstawą heroizmu dla młodych krutian w 1918 r., żołnierzy UPA podczas wojny 1941—1945 i w latach 70. Ołeksy Hirnyka jako wyraz niezłomnej siły ducha przeciwko rosyjskiemu zniewoleniu. DZIŚ UKRAINA, JAK NIGDY DOTĄD, POTRZEBUJE KULTU RYCERSTWA, KULTU WIELKOŚCI I SAMOSZACUNKU, ABY CZUĆ SIĘ WOLNIE I DUMNIE NA TYM ŚWIECIE. Bo, jak pokazuje życie, ani najbogatsze czarnoziemy, ogromne bogactwa naturalne, ani rozum, ani miliony zabitych nie mogą być gwarancją rozkwitu i dobrobytu, zaspokojenia potrzeb kulturalno-duchowych. Ponad tym wszystkim musimy postawić kult siły ducha, bo to, co duchowe, jest pierwotne. „PROŚWITA” STAŁA U POCZĄTKÓW UKRAIŃSKIEGO ODRODZENIA NARODOWEGO. DZIŚ JEDNYM Z GŁÓWNYCH ZADAŃ JEST WYCHOWANIE I ZJEDNOCZENIE NARODOWEJ ELITY, KTÓRA BĘDZIE PRACOWAĆ DLA FORMOWANIA WŁAŚNIE NARODU I PAŃSTWA NARODOWEGO. CZYNNIKIEM KONSOLIDUJĄCYM SPOŁECZEŃSTWO JEST JĘZYK UKRAIŃSKI — TEN CZYNNIK POLITYCZNY, KTÓRY MOŻE SKONSOLIDOWAĆ NARÓD UKRAIŃSKI. Obecnie mamy Konstytucję Ukrainy, gdzie w art. 10 zagwarantowano państwowość języka ukraińskiego, mamy Państwowy program rozwoju języków (1990), uchwałę Gabinetu Ministrów z 8.09.1997 r., mamy Radę ds. polityki językowej przy Prezydencie Ukrainy, decyzję Sądu Konstytucyjnego (grudzień 1999 r.), a stan języka ukraińskiego doszedł do krytycznej granicy. Takiego czegoś nie było nawet w czasach komunistycznych. Proces niszczenia języka ukraińskiego, ukraińskiej duchowości rozpoczął się w 1994 roku od niesławnego przemówienia inauguracyjnego Prezydenta Ukrainy, kiedy zapowiedziano nadanie językowi rosyjskiemu statusu oficjalnego. Ten proces trwa do dziś. I rezultat jest dla nas wszystkich oczywisty. Przyczyn można wymienić wiele, ale główna tkwi w tym, że brak jest twardej, konsekwentnej i pryncypialnej postawy władzy państwowej w tej sprawie. Toczą się tylko puste dyskusje. Wysuwa się błędną tezę o prymacie gospodarki, wszystkiego, co materialne, a duchowe, kwestie języka, spycha się na drugi plan, a nawet nie bierze pod uwagę. JĘZYK UKRAIŃSKI JEST DEMONSTRACYJNIE IGNOROWANY PRZEZ WIĘKSZOŚĆ WYŻSZYCH URZĘDNIKÓW W PAŃSTWIE. JĘZYK — TO DUCH NARODU. DO TEGO CZASU, DOPÓKI DUCHOWA PODSTAWA SPOŁECZEŃSTWA, CZYLI CAŁY KOMPLEKS SFERY DUCHOWEJ, BĘDZIE IGNOROWANY PRZEZ URZĘDNIKÓW, TO O JAKIEJKOLWIEK POPRAWIE NIE MOŻNA NAWET MARZYĆ. Taka polityka prowadzi nie do zjednoczenia narodu, jego pokoju i zgody w społeczeństwie oraz skupienia uwagi elity na rozwiązaniu palących problemów społeczno-ekonomicznych, lecz do zaostrzenia sprzeczności w sferze duchowej. Oprócz tego brak jest polityki państwowej w sferze stosunków międzywyznaniowych. Budzi zdziwienie i niezrozumienie flirtowanie władzy raz z jedną, raz z drugą gałęzią Kościoła Prawosławnego. Poza szkodą i zaostrzeniem sprzeczności na tle religijnym, niczego to nie da. Jak pokazuje praktyka, w tej sytuacji „Proświta” nie ucieka się do płaczów, nie czeka na mannę z nieba, lecz wytrwale, codziennie pracuje. Być może jeszcze nie tak, jak byśmy tego chcieli, ale twardo i konsekwentnie idziemy naprzód, aby być przy czystych ukraińskich źródłach, bo w przeciwnym razie 40-letni standardowy termin — dopóki wszyscy płaczący nie wymrą. Jednym z mechanizmów utwierdzania sprawy ukraińskiej, idei narodowej, który „Proświta” wykorzystuje i będzie jeszcze intensywniej wykorzystywać, jest zwracanie się do organizacji międzynarodowych, społeczności międzynarodowej w sprawie faktów rażącego naruszania praw narodowych Ukraińców do zdobywania wykształcenia, informacji w języku ojczystym oraz zaspokajania potrzeb duchowo-kulturalnych. Jesteśmy nastawieni zdecydowanie, nie zatrzymamy się przed niczym w obronie interesów narodowych narodu ukraińskiego! Mykoła NESTERCZUK, sekretarz odpowiedzialny Towarzystwa „Proświta” atrybutu narodu nowego wieku. Trzeba przypomnieć, że główną cechą wyróżniającą w społeczeństwie feudalnym nie były przywileje, nie język, nie przynależność etniczna. My, oczywiście, nie możemy twierdzić, że język w tamtych czasach w ogóle nie pełnił funkcji oznak przynależności etnicznej. Podkreślimy jedynie, że tej funkcji nie pełnił jedyny wspólny dla wspólnoty etnicznej język pisany. Dlatego Słowacy w razie potrzeby mogli używać kilku języków, przede wszystkim — łaciny i języka czeskiego — za każdym razem w różnych dziedzinach jego (pisanego) użycia. Do czasu powstania języka literackiego funkcję oznaki przynależności etnicznej pełnił język słowacki w formie dialektów i innych kulturowych (kultywowanych) przejawów językowych. Jedność języka formowała się w procesie etnicznego rozwoju narodowo-integracyjnego — w wyniku tego rozwoju. Jedność języka słowackiego można scharakteryzować, opisać na podstawie czysto językowych znaków. Tę jedność mają wszystkie formy istnienia języka narodowego. Ten wspólny dla wszystkich Słowaków język, od najdawniejszego czasu istnienia słowackiej wspólnoty etnicznej, pełni rolę oznaki, atrybutu tej wspólnoty. Dlatego, na przykład, język czeski, który pewien czas odgrywał u Słowaków rolę praktycznego porozumiewania się, przede wszystkim w formie pisanej, nie wywarł prawie żadnego wpływu na rozwój języka słowackiego (ogólnosłowackiego). Dzieje się tak dlatego, że trafiał on na terytorium Słowacji w czasie, gdy w wyniku procesów integracji etnicznej i językowej u Słowaków dawno już utrwaliła się słowacka (ogólnosłowacka) świadomość językowa, która stała się naturalnym wymiarem (kryterium), normą, która nieomylnie ustalała zasady spontanicznej adaptacji obcojęzycznych elementów w słowackiej sytuacji etniczno-językowej. Rozwój językowo-historyczny u Słowaków przebiegał dość określoną drogą — drogą kultywowania własnego języka słowackiego. Adaptacji, która odbywała się zgodnie z prawidłami zakodowanymi w ogólnosłowackiej świadomości językowej, uległy, oczywiście, także zapożyczenia z innych języków. Istotne znaki jedności językowej stają się składnikami świadomości językowej, która obejmuje główne prawidłowości, zasady funkcjonowania języka. Te prawidłowości z kolei ustalają także zasady adaptacji obcych elementów językowych. Świadomość językowa formuje się w dzieciństwie wraz z przyswajaniem języka ojczystego, macierzystego. Zatem z procesami etniczno-integracyjnymi wiąże się poczucie wzajemności etnicznej, formowanie wspólnego języka, społeczeństwa etnicznego, które się integruje, a także jego samonazywanie. Historyczna głębia tych procesów znajduje swoje odzwierciedlenie w historycznej i językowej świadomości współczesnego narodu słowackiego. Wspomniane procesy i wyniki rozwoju historyczno-etnicznego i językowego są dla współczesnych wyjątkowo ważną lekcją i jednocześnie gwarantem sukcesu dzisiejszego i przyszłego rozwoju, który kontynuuje wytyczanie dawno nakreślonej drogi. Jan DARULA, profesor, m. Bratysława MAJ, NR 5 (71), 2000 ROK
Traducción automática
Idea narodowa ma niezwykle szerokie znaczenie, obejmujące system poglądów etnosu, jego ogólne zasady funkcjonowania, wyobrażenia o głównym celu, do którego dąży w swoim historycznym postępie. Będąc swoistą filozofią życia narodu, zasady te opierają się na wspólnym doświadczeniu historycznym, wspólnym terytorium, kulturze, języku, życiu codziennym, tradycjach i zwyczajach. Jest ona zawsze żywa, tak jak żywa jest ukraińska dusza. Historia przekonująco odrzuciła propagandowe sztuczki dotyczące tego, że idea narodowa nie sprawdziła się na Ukrainie. Takie twierdzenia nie mają żadnych podstaw, a w rzeczywistości są czystej wody prowokacją, poniżeniem godności ukraińskości. Ukraińcy byli, są i zawsze będą sobą ze swoją narodową odrębnością, swoimi wartościami duchowymi, swoją strategią życia. Ukraińska idea narodowa wyrastała na przebogatym gruncie naszej kultury duchowej, zasadach pieśni ludowej i dumy, ukraińskim słowie. To znaczy, że jest to nasza istota, to, co dane przez Boga, i nikt nie może tego zabrać, to stan naszej duszy, kod genetyczny każdego Ukraińca. Jako potężna siła duchowa, energia narodowa w określonych warunkach historycznych jednoczy i inspiruje ludzi do wielkich i szlachetnych czynów. Ukraińska idea narodowa bierze swój początek z głębi wieków, w historycznych korzeniach życia naszych przodków. Ukraińcy zawsze polegali na własnych siłach, twórczej pracy, osobistej inicjatywie. Wszystko to znalazło swoje odbicie w charakterze narodowym Ukraińców z niezwykle subtelnym wyczuciem harmonii z przyrodą. Takie cechy, jak pracowitość, cierpliwość, liryczność, poczucie gospodarza, rozwinięte poczucie sprawiedliwości — są przyrodzone naszemu etnosowi. Na mocy losów historycznych terytorium Ukrainy, gdzie od wieków żyją Ukraińcy, było rozszarpane między agresywnych sąsiadów, którzy narzucali swoje porządki, swoje idee, obce standardy, ale odporność duchowa jest u Ukraińców tak silna, że większość etnosu przetrwała i zachowała swoją tożsamość wbrew szalonej asymilacji. Oczywiście, bardzo wielu duchowych przywódców przechodziło na służbę do obcych, co ma miejsce również obecnie. Dlatego też mamy w naszej historii, według słów I. Ohijenki, dwie kultury — jedną „pańską”, a drugą „chłopską”. W procesie rozwoju historycznego idea narodowa zawsze miała swoich nosicieli, którzy nie tylko kształtowali jej cel i zadania, ale aktywnie propagowali, starali się ją realizować wśród narodu. Tutaj należy wyróżnić Iwana Mazepę, Hryhorija Skoworodę, Iwana Kotlarewskiego, Tarasa Szewczenkę, Iwana Frankę, Łesię Ukrainkę, Jewhena Małaniuka, Ołeha Olżycza oraz wielu innych. Wiodące miejsce w historii ukraińskiej idei zajmuje Towarzystwo „Proświta”, gdzie ofiarnie pracowali najlepsi synowie i córki narodu ukraińskiego. Oni swoją pracą wywyższali swój naród, nieśli ludziom światło, wiedzę i dobro. „Proświta” narodziła się na bazie ukraińskiej idei narodowej, wartości duchowych naszego narodu, przede wszystkim języka, kultury, jego tradycji i zwyczajów. Nauka potwierdziła, że fenomen historyczny „Proświty” polega na tym, że łączyła ona zadania ruchu narodowo-kulturalnego z rozwiązywaniem konkretnych problemów społecznych Ukraińców. Niewielka grupa ukraińskiej, świadomej narodowo inteligencji 8 grudnia 1868 r., zebrawszy się we Lwowie na zebranie, zjednoczyła się w organizację, aby wspólnymi siłami służyć narodowi ukraińskiemu, bronić jego ideałów, jego interesów narodowych, utrwalając podstawy działalności w Statucie. Był to wewnętrzny zew duszy. Programowo-organizacyjne zasady największej, najbardziej wpływowej i najpotężniejszej ukraińskiej organizacji, zarówno w przeszłości, jak i teraz, wyznaczyły kierunek rozwoju „Proświty”. Jest to wspaniały wzorzec narodowo zorganizowanej myśli drugiej połowy XIX — pierwszej połowy XX wieku, która zdołała nie tylko zorientować się w warunkach obcego panowania, ale także zapewniła życie organizacji zdolnej do rozwijania się, doskonalenia, wytrzymywania ciosów i wstrząsów społecznych oraz prowadzenia narodu do wyznaczonego celu — narodowego oświecenia w ogólnonarodowym rozumieniu, dla tworzenia duchowych podstaw narodu, poprzez organizacyjne zjednoczenie narodu i wypracowanie ogólnonarodowej psychologii, świadomości państwowotwórczej. Najważniejszą cechą „Proświty” stał się wieloaspektowy charakter jej działalności, który połączył pracę oświatową poprzez szerzenie wiedzy, pracę na niwie edukacji, działalność wydawniczą i gospodarczą, ruch spółdzielczy, a co najważniejsze — wychowanie narodowe narodu, żmudną pracę nad kształtowaniem elity narodowej społeczeństwa ukraińskiego. Z „Proświty” wyszła cała plejada działaczy społecznych, politycznych i państwowych. Idea narodowa odrębności nieuchronnie przerasta w ideę niepodległego państwa narodowego, poprzez które realizowane są interesy narodowe i strategia filozofii wieloaspektowego życia narodu. Tylko państwo może zapewnić integralność terytorium etnicznego, zagwarantować bezpieczeństwo narodowe, sprzyjać rozbudowie własnej gospodarki, zaspokajać potrzeby duchowo-kulturalne narodu. Właśnie idee państwowotwórcze, którymi opiekowała się „Proświta”, stały się podstawą i wiodącą siłą IV Uniwersału, którym proklamowano Niepodległe Samodzielne Państwo Ukraińskie. Tutaj znalazły ucieleśnienie patriotyczne idee I. Mazepy, które zrodziły Ukraińca-niepodległościowca, tradycje heroicznej Kolijiwszczyzny, genialne dumy T. Szewczenki, aby wreszcie ożyła sława Ukrainy, w której będzie swoja prawda, i siła, i wola. Duch państwowotwórczy, świeży wiatr wolności zrodził i nakreślił masowy heroizm w walce o interesy narodowe właśnie wśród prostego ludu. Kiedy przywódcy Ukraińskiej Republiki Ludowej utonęli w bezpłodnych dyskusjach i niepewności, to ludzie, którzy wyrośli na czarnym chlebie ludowej, „chłopskiej” kultury, od razu wszystko zrozumieli. Duch narodowy rozkwitł bujnym kwiatem w duszach większości Ukraińców. Ale niestety, ten duch i żywiołowe działanie wyzwoleńcze narodu nie miały przywództwa politycznego, które stanęłoby na czele narodu i kierowałoby jego walką. Jasną gwiazdą na ukraińskim firmamencie jaśnieje heroizm młodych i świadomych rycerzy, którzy odeszli w wieczność w 1918 r. pod Krutami za wolność Ukrainy. Tym samym pokazali siłę ducha i niezniszczalność narodu ukraińskiego. Poszli bronić Ojczyzny, którą najbardziej kochali, w odróżnieniu od tych polityków, którzy rozwiązali wojsko i uwierzyli w widma jakiejś demokracji. Zginęli za własną wiarę, za ukraińską ideę. Jako kontynuację sławnych tradycji bohaterów spod Krut poniosła ukraińską pochodnię męstwa, rycerstwa i bohaterstwa za świętą ukraińską sprawę Ukraińska Powstańcza Armia. Jest to jedna z najjaśniejszych kart w historii Ukrainy. Żołnierze UPA, natchnieni ideą narodową, poświęcali życie w imię wielkiego celu.
Traducción automática
Continuación de una página anterior — fragmento de página
rdza, rozżera poszczególne organizacje. Marnujemy masę intelektualnej energii na przezwyciężanie różnorodnych nieporozumień i konfliktów. Szukamy wśród swoich towarzyszy wrogów zamiast tego, by wesprzeć się nawzajem, zająć się konstruktywną pracą. Przewodniczący życzył, aby lwowscy proświcianie wyszli z sali nie skłóceni, a zjednoczeni i pokazali całej Ukrainie wzór konstruktywnej pracy. To pierwsza sprawozdawczo-wyborcza konferencja, która rozpoczyna przedzjazdowy maraton. Chciałoby się, aby na zebraniach i konferencjach każda cenna propozycja, najlepsze doświadczenie były uwzględniane w naszej codziennej pracy. Aby nasza „Proświta” wzmacniała się, rosła i nabierała siły do wielkiej pracy w imię narodu ukraińskiego, a te problemy, które będą powstawać, byśmy mądrze i w porę rozwiązywali. Jeden po drugim wchodzili na trybunę mówcy. Ktoś mówił na temat sprawy, a inni ganili przewodniczącego. A potem przyjmowano uchwały i odezwy od konferencji. Aby ułatwić sprawę wyboru przewodniczącego, P. Mowczan zaproponował wybranie R. Łubkiwskiego honorowym przewodniczącym. Delegaci burzliwymi oklaskami poparli tę propozycję. W ten sposób, na bezalternatywnej podstawie przewodniczącym Lwowskiej „Proświty” został wybrany Jarosław Pitko (168 — za, 14 — przeciw, 11 wstrzymało się). Pracuje on jako zastępca przewodniczącego Lwowskiej Rady Obwodowej. ...Oto taki nastrój i takie myśli wyniosłem z pierwszej sprawozdawczo-wyborczej konferencji przedzjazdowej kampanii jednej z najpotężniejszych organizacji oświatowych na Ukrainie. Znowu i znowu wracasz do myśli, czy można zbudować organizację, relacje międzyludzkie na zazdrości, nadmiernych ambicjach, chorobliwym „ja” i naruszaniu Statutu. Dlaczego zamykamy uszy i oczy? Dlaczego nie chcemy nikogo słuchać i niczego widzieć? I, w końcu, niczego nie uczymy się od historii. Przecież właśnie te wady przywódców prowadziły do narodowych katastrof, ludzkiego cierpienia i ruiny. Skąd nabrać tej mądrości, aby szanować i respektować się nawzajem, aby nie szukać wrogów pośród siebie, a kierować intelektualną i duchową energię na twórczą pracę? Niech ten przedzjazdowy start stanie się lekcją dla wszystkich prośwician. Dzisiejsza sytuacja wymaga zjednoczenia i mobilizacji wszystkich sił duchowych Ukraińców. Ukraińscy proświcianie, drodzy patrioci! W imię Ukrainy, przejdźmy nad swoimi ambicjami. Niech każde zebranie organizacji podstawowej, rejonowe, miejskie i obwodowe konferencje określą, jak mamy wyjść z tej sytuacji, jak przezwyciężyć niemoc ambicjonalną, co zrobić konkretnie proświcianom, aby stać się zorganizowaną siłą ukraińskiego społeczeństwa? Zwróćmy szczególną uwagę na taktykę codziennej pracy. Szukajmy mechanizmów dla realizacji w życiu ukraińskiej idei narodowej. Budujmy takie relacje w społeczeństwie i między sobą, aby życie było radosne. Aby nasze Państwo Ukraińskie wzmacniało się, bogaciło, a narodowi ukraińskiemu żyło się zamożnie i szczęśliwie. Taką Świątynię można budować tylko na miłości. Mykoła NESTERCZUK
Traducción automática
Powszechnie znana jest prawda, że wspaniała świątynia ludzkich dusz wyrasta na dobroci, uczciwości, szczerości — najszlachetniejszych cechach charakteru człowieka. Właśnie 132 lata temu z wielkiej miłości do Ukrainy, do narodu ukraińskiego narodziła się „Proświta”. Jako wspaniały amulet, poprzez swoich pracowników niosła Ukraińcom światło, dobro i wiedzę. Normy prawne i zasady organizacji działaczy-patriotów zawarte są w Statucie Towarzystwa, który jednoczył i ukierunkowywał działalność prośwician. Nawet w myślach nie było, aby go łamać, bo jest to zasada postępowania. Lwów stał się ojczyzną pierwszych ogniw „Proświty”. I dzisiaj Ziemia Lwowska w świadomości Ukraińców kojarzy się z twierdzą ukraińskiego ducha. 26 marca br. odbyła się sprawozdawczo-wyborcza konferencja Lwowskiego Obwodowego Zjednoczenia „Proświta”. Od razu powiedzmy, że przy jej przygotowaniu miało miejsce naruszenie Statutu. Przede wszystkim, zgodnie ze Statutem, musi istnieć decyzja rady obwodowej i zarządu o przygotowaniu konferencji obwodowej. Urzędujący przewodniczący nie posiadał informacji o przebiegu zebrań w ogniwach podstawowych, przeprowadzaniu konferencji rejonowych i miejskich. Grupa prośwician, którzy nazwali się „Komitetem Organizacyjnym”, wbrew Statutowi, samowolnie poszła drogą niszczycielskiej działalności, której początki zostały założone jeszcze na poprzedniej konferencji sprawozdawczo-wyborczej, kiedy na przewodniczącego zjednoczenia obwodowego wybrano Romana Łubkiwskiego. Wtedy coś im się nie spodobało, a później — nie udało się przezwyciężyć zazdrości, przestarzałych stereotypów myślenia, a najbardziej — chorobliwych ambicji. Zatem z tych powodów nie mogli znaleźć swojego miejsca w pracy społecznej. O odejściu nie zadeklarowali, a decyzji podejmować nie pozwalali. Było to świadome blokowanie działalności oświatowej organizacji. Właśnie pozastatutowy „Komitet Organizacyjny” poza przewodniczącym, poza zarządem prowadził przygotowania do konferencji obwodowej w celu przerejestrowania przewodniczącego zjednoczenia obwodowego. Na konferencję przybyli przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, poseł do Rady Najwyższej Ukrainy Pawło Mowczan oraz sekretarz odpowiedzialny, co w pewnym stopniu pokrzyżowało scenariusz. Przed konferencją zebrano kierowników, którzy ze zdziwieniem dowiedzieli się o równolegle działającym „Komitecie Organizacyjnym”, który przygotowywał konferencję. Samozwańczy „Komitet Organizacyjny” dobrze rozumiał, że narusza Statut, ignorując urzędującego przewodniczącego zjednoczenia obwodowego, zarząd, komisję rewizyjną. Na pytanie, kto ma składać sprawozdanie i przed kim, udzielali mętnych wyjaśnień. Okazało się, że urzędującemu przewodniczącemu, według scenariusza „Komitetu Organizacyjnego”, nawet nie przewidziano udzielenia głosu na otwarcie konferencji, a tym bardziej — na formowanie organów kierowniczych konferencji. Na nasze nalegania przejrzano skład prezydium, a konferencję otworzył urzędujący przewodniczący. Ze sprawozdaniem z czteroletniej pracy wystąpił przewodniczący Lwowskiej „Proświty”, znany polityk, utalentowany pisarz, wysoce inteligentny działacz społeczny Roman Łubkiwski. Skład prezydium, innych organów roboczych konferencji, porządek otwarcia — wszystko trzeba było rozstrzygać w biegu. „Komitet Organizacyjny” żądał od gości z Kijowa, aby w nic się nie wtrącali i niczego nie psuli. Otwarcie konferencji przez urzędującego przewodniczącego sala przyjęła z rezerwą. Jego sprawozdania nie chciano słuchać, bo mieli inne zadanie. A w referacie mowa była o tym, co zrobiono, i o problemach, które musi rozwiązywać „Proświta”. Charakteryzując obecną sytuację w społeczeństwie, Roman Łubkiwski zaznaczył, że Ukraina przeżywa ciężki kryzys społeczno-ekonomiczny, a zwłaszcza — duchowy. Ten kryzys zrodził wszystkie inne obecne kryzysy: ideologiczny, kulturowy, religijny, ekonomiczny, polityczny. Na świecie nieustannie toczy się walka sił Zła z siłami Dobra. Szczególne zagrożenie stanowi lumpenizacja społeczeństwa, przenikanie do władzy cyników, nuworyszy różnego rodzaju. Ukraińcom narzuca się pojęcie jedynie geograficznej Ukrainy, gdzie narodu ukraińskiego już nie ma, a jest naród Ukrainy. Niedostatecznie opieramy się tej sile, a często bywa, że okrutnie bijemy samych siebie. I wychodzi, według trafnego powiedzenia Dowżenki: „Nie w tę stronę bijesz, Iwanie”. W referacie dobre słowo powiedziano o tych zjednoczeniach „Proświty”, które owocnie pracowały. Wśród nich: drohobyckie, jaworowskie, samborskie, brodzkie, pustomytowskie. Łącząc stanowiska naczelnika Lwowskiego Obwodowego Zarządu Kultury i przewodniczącego Lwowskiej Obwodowej „Proświty”, R. Łubkiwskiemu udało się nieco zrobić na niwie kulturalno-oświatowej — jest to w szczególności jego wkład w otwarcie pomników T. Szewczenki, metropolity A. Szeptyckiego, I. Wilde, J. Drohobycza, memoriału strzelców siczowych na górze Makówce itp. Ważne jest też to, że udało się na poziomie obwodu zatwierdzić programy państwowe: wsparcia ukraińskiego wydawnictwa książkowego, wydawania gazety proświciańskiej, zachowania zabytków historycznych. Referent stawiał problemy i orientacyjne drogi ich rozwiązania we wspólnych działaniach władzy państwowej i organizacji społecznej. Wezwanie „Do zmian!” wygłosił główny ideolog „Komitetu Organizacyjnego”, pierwszy przewodniczący odnowionej „Proświty” Roman Iwaniczuk. Powiedział, że cztery lata temu, czując poważny wiek na barkach, przekazał kierownictwo młodszemu R. Łubkiwskiemu. A dzisiaj musi uczynić odwrotnie. Oto główny cel działalności „Komitetu Organizacyjnego”! Delegaci byli tak nastawieni, że nie chcieli słuchać nawet przekonujących argumentów przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawła Mowczana. A były one bardzo niepokojące. W 90—92 procentach rynek książkowy Ukrainy jest okupowany przez tanią rosyjską książkę, rozpoczęło się aktywne przenikanie rosyjskich wydawnictw do takiego, wcześniej czysto narodowego, sektora wydawniczego, jak literatura edukacyjna. Ukraińskie słowo obłożono niewiarygodnymi podatkami. Na retoryczne pytanie: czyż mógł R. Łubkiwski zmienić sytuację?! — sala odpowiedziała szumem i okrzykami poszczególnych delegatów. W wystąpieniu P. Mowczana podkreślano, że politykę otoczeniu Prezydenta Ukrainy narzucają oligarchowie, a to — model wciągania Ukrainy do związku słowiańskiego. Pod program języka ukraińskiego nie założono ani jednej kopiejki, podczas gdy Rosja na rozwój języka rosyjskiego przeznacza ponad 2 mld dolarów. Bez poczucia patriotyzmu nie wychowa się narodu, a bez języka ukraińskiego nie skonsoliduje się społeczeństwa. Akcentowano uwagę na takim negatywnym zjawisku jak samobójstwo, które niczym
Zgodnie ze Statutem, w tym roku rozpoczyna się kampania sprawozdawczo-wyborcza przed VI zjazdem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Zebrania sprawozdawcze i konferencje to zawsze podsumowanie wyników, przemyślenie tego, co zostało zrobione, oraz nakreślenie programu na przyszłość. Przede wszystkim jest to wielka narada wszystkich prośwician. Przegląd życia proświciańskiego rozpoczyna się od ogniw podstawowych, ponieważ główna praca odbywa się właśnie na dole, wśród ludzi, którzy są jej bezpośrednimi uczestnikami. Kolejny etap to konferencje rejonowe i miejskie, gdzie przeprowadza się szerokie uogólnienie pracy, określenie form i metod działalności. Każdy region ma swoje osobliwości i swoją specyfikę w organizacji pracy oświatowej. Obwodowe konferencje sprawozdawczo-wyborcze są znaczącymi wydarzeniami w życiu prośwician obwodu. Najlepsze siły intelektualne elity oświatowej, na podstawie analizy sytuacji i wymiany doświadczeń z pracy, wypracowują zbiorową taktykę i strategię działania. Gazeta „Słowo Proświty” będzie szeroko relacjonować przebieg tej kampanii na swoich łamach i zwraca się do kolegów-prośwician z prośbą o sprawne przesyłanie materiałów do redakcji.
Traducción automática
El comienzo de este texto puede estar incompleto: compárelo con la página original
Texto dañado en el reconocimiento — lea la página original
Original en ucraniano · traducción en actualización
m=“2=" 2000-L !-*, г!=…,ч…,L 3 ",*%…=……- &dе!›="…%- C!%г!=м, !%ƒ",2*3 3*!=-…“ь*%- м%",[. l=- *--"“ь*= м-“ь*= %!г=…-ƒ=ц- &o!%“"-2=[ ",“л%"люгл,K%*3 “23!K%"=…-“2ь 3 ƒ"’ ƒ*3 ƒ 2,м, ?% L д%“- C!%це“, !3“,--*=ц – 2= C%!3ше…… C!=" 3*!=-…ц-" 3 %Kл=“2- …е C!,C,… ю2ь“ . Š%K2% g=*%… &o!% м%",[, dе!›="…= C!%г!=м=, C%“2=…%"= j=K-…е23 l-…-“2!-" "-д 8.09.97 !. – 998 -, …=!еш2-, !-ше…… j%…“2,23ц-L…%г% q3д3 C!% %--ц-L…е 2л-м=че…… C%л%›е…ь “2. 10 j%…“2,23ц – r*!=-…, " %Kл=“2- …е ",*%…3ю2ь“ " 3“-. “-е!=. ›,22 , = 2%ч…-ше, “=K%23ю2ь“ . “*%г% ?е ƒ=*%…3, C%“2=…%",, !-ше…… C%- 2!-K…% дл 2%г%, ?%K ƒ=*%…%“л3.… …,L ( *?% 2=*,L -) де!›="…,L ч,…%"…,* ",*%…=" L%г%. ` *?% …е ",*%…3-, 2% ? %? b ƒ=г!%ƒл,"%м3 “2=…%",? – ƒ=л,ш=ю2ь“ %“"-2= 2= gl-. m= “ь%г%д…-ш…-L де…ь м=-м% " %Kл=“2- 3*!=-…“ь*%м%"…,. =› %д…3 г=ƒе23 2= %д,… ›3!…=л. j…,›*%"- C!,л="*, ƒ=г!%м=д›е…- ",д=…… м, …,ƒь*%г% -=23…*3 ƒ p%“--. r*!=-…“ь*= K-льш-“2ь …=ш%- %Kл=“2- “л3.=- 2= д,",2ь“ Cе!ед=ч- !=д-% – 2елеK=че…… м=L›е C%"…-“2ю !%“-L“ь*%ю м%"%ю. m=C!,*л=д, -ƒ д%K%"%- 2!=…“л ц – %Kл=“…%г% !=д-% 3*!=-…“ь*%ю м%"%ю Cе!ед=ч- "ед32ь“ "“ь%г% 15#20 .",л,… 3 "!=…-ш…-L ч=“, *%л, K-льш-“2ь меш*=…ц-" Cе!еK3"=- …= !%K%2- 2= …="ч=……-. bеч-!…- !=д-%2!=…“л ц – (…=LK-льш д%"г%2!,"=л-) # !%“-L“ь*%м%"…-. l3ƒ,ч…,L “3C!%"-д ц,. Cе!ед=ч "еде2ь“ !%“-L“ь*,м, C-“… м, 3 ",*%- …=……- !%“-L“ь*,. “C-"=*-". `…=л%г-ч…е “2=…%",? е – …= 2елеK=че……-: &m%",…,[, &u",л [ # %д,… де…ь …= 2,›де…ь, 3 че2"е! # 28 .",л,…. mе *=›3ч, "›е C!% !еш23 *=…=л-": &r*!=-…=[, &d%…ець*[, &qj}j[, &27 *=…=л[, &12 *=…=л[ 2= -…ш-. &27 *=…=л[ "ƒ=г=л- ",“л,ƒ…3" -ƒ 3“ *%г% ƒ=*%…%д="ч%г% C%л r*!=-…,, де че!еƒ 10#15 .",л,… 2!=“л ц – *-…% # 5 .",л,… 2!=…“л ц – !%“-L“ь*%- !е*л=м,. Š%› .-K= це …е C!,…,- ›е…… 2= C%!3ше…… C!=" 3*!=-…ц-"? d%!еч…% ƒг=д=2, 232 -е“2,"=ль C-“…-, C!,“" че…,L C=м’ 2- -. l=!- 2,…%"=, *,L 2!=…“лю-2ь“ C% *=…=л3 &pе--%…[. f%д…%г% 3*!=-…“ь*%г% “л%"=, ›%д…%- 3*!=-…“ь*%- C-“…- …е ч32, …= ць%м3 -е“2,"=л-. Š-ль*, C-д ч=“ Cе!ш%- 2!=…“л ц – ƒ ц – …=г%д,, ƒ="д ч-юч, n. gл%2…,*3, *,L C!%2 г%м 15-2, .",л,… д=" *%…це!2 3*!=-…“ь*%- C-“…-, м, C%ч-л, !-д…е “л%"%. g %гл д3 …= “*=ƒ=…е ",? е, l=*--"“ь*= м-“ь*= %!г=…-ƒ=ц- &o!%“"-2=[ C!%C%…3- "›,2, *%…*!е2…,. ƒ=.%д-", “C! м%"=…,. …= “2"%!е…… 3м%" ",*%!,“2=…… де!›="…%- м%", " 3“-. “-е!=. “3“C-ль…%г% ›,22 , ? % "-дC%"-д=л% K ч,“ель…-L K-льш%“2- 3*!=-…ц-" …=ш%- %Kл=“2- 2= *- ƒ!%K,л, K "›,"=…… 3*!=-…- “ь*%- м%", “3“C-ль…% …е%K.-д…,м. g= д%!3че…… м ƒ=г=ль…,. ƒK%!-", М. СУКОННИК, голова Макіївської організації «Просвіта», Донецька область
ТРАВЕНЬ, Ч. 5 (71), 2000 РІК
Od 10 do 14 kwietnia w Ukraińskim Funduszu Kultury odbywał się Ogólnoukraiński konkurs-przegląd w ramach programu «Nowe imiona Ukrainy», w którym wzięła udział dziecięca pracownia plastyczna przy Małosnitynkowskim wiejskim oddziale «Proświty» w nominacji «Sztuki plastyczne». Wystawiono prace dwóch wychowanków pracowni — Dmytra Słobodianiuka i Switłany Sobkiwskiej. Decyzją jury konkursu-przeglądu zwyciężczynią została Switłana Sobkiwska, uczennica 3 klasy Małosnitynkowskiej szkoły I—III stopnia (opiekunowie Mychajło Dmytriw, Mykoła Szahonin i Iwan Panasecki). Jury odnotowało oryginalność pracy pracowni i młodych artystów, a zwłaszcza to, że imię Switłany Sobkiwskiej weszło do «Złotego funduszu» Funduszu Kultury, który będzie śledził dalszy rozwój młodego talentu z możliwością przyznania osobistego stypendium. Wszystko to stało się możliwe dzięki działalności społecznego zrzeszenia Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki we wsi Mała Snitynka, gdzie przez siedem lat zgromadzono oryginalną kolekcję obrazów samouczków-artystów ze wsi Mała Snitynka, Wielka i Mała Ofirna. Obecnie we wsi pracują dwaj członkowie Narodowego Związku Artystów Ukrainy — Ołeksandr Melnyk i Mychajło Dmytriw — oraz członek Związku Ludowych Mistrzów Ołeksij Serbin. Blisko pięćdziesięcioro dzieci regularnie uczęszcza do pracowni, ucząc się w różnych klasach: malarstwa, grafiki, rzeźby w małych formach, zapoznając się z najlepszymi wzorami twórczości narodowej i lokalnej. Pracownia wraz z samouczkami-artystami ze wsi zorganizowała szereg wystaw w Kijowie: w Muzeum Hetmanatu, w Związku Ludowych Mistrzów Ukrainy, w Złotej Sali Ukraińskiego Funduszu Kultury. Znaczną pomoc w tym zakresie niosą członkowie Ukraińskiego Narodowego Związku z Florydy (USA), którzy od trzech lat odwiedzają wieś Mała Snitynka z miesięcznym programem nauki języka angielskiego i kultury Ameryki. Szczególne podziękowania dla Ihora i Marii Biłyńskich. N. PONOMARENKO
Traducción automática
O sytuacji języka ukraińskiego na Ukrainie można mówić długo i niepocieszająco. Gaszenie ukraińskiej duszy nie tylko czyni problematycznym byt narodu, ale też świadczy o braku twórczej siły ludu w dążeniu do zdobycia sobie godnych warunków życia materialnego. Od sytuacji języka ojczystego zależy wola życia każdego Ukraińca, jego wiara we własne siły i godność. Już dawno pora ustawowo umocnić pozycję języka państwowego, doprowadzić ustawodawstwo o językach do zgodności z nową Konstytucją Ukrainy. W 1996 roku pod rozwagę Rady Najwyższej został podany projekt Ustawy „O rozwoju i stosowaniu języków na Ukrainie” — i został wycofany bez dyskusji społecznej. W zeszłym roku powstał nowy projekt Ustawy „O języku państwowym”. Dokument ten nie był publikowany w lokalnej prasie i dlatego jest nieznany szerokiemu ogółowi. Zdaniem autorów projektu, urzędników i niektórych osób z wyższej elity, odpowiada on „współczesnym normom międzynarodowym i dążeniom narodu ukraińskiego”. Pod deklaracjami międzynarodowymi trzeba widzieć praktykę realnej polityki językowej rozwiniętych państw. Mam wielkie wątpliwości co do tego, czy w nowym projekcie uwzględniono doświadczenia Francji, Niemiec, Polski, państw nadbałtyckich i Rosji. We wszystkich przypadkach każde wolne państwo stawia własne interesy w dziedzinie stosowania języków i bezpieczeństwa przestrzeni informacyjnej wyżej niż normy międzynarodowe, i jest to normą międzynarodową. Najbardziej dziwi to, jak udało się wyciągnąć wniosek o zgodności projektu Ustawy z dążeniami narodu ukraińskiego bez jego szerokiej dyskusji. Według wszelkich oznak, taka dyskusja dotąd nie była planowana. Będziemy mieć nadzieję, że dyskusja jednak się odbędzie. Wszak ustawa o stosowaniu języków dotyczy każdego obywatela Ukrainy. Bez pomocy narodu Radzie Najwyższej, która nie jest jednomyślna w postrzeganiu kwestii językowych, przyjęcie sprawiedliwej ustawy o językach będzie bardzo trudne. Potrzebna będzie silna postawa obywatelska Ukraińców, wspólne działanie sił narodowo-demokratycznych. Każdy, kto uważa się za Ukraińca, obywatela Ukrainy, musi powiedzieć swoje słowo. Każdy dzień zwłoki przedłuża staczanie się Ukrainy w bagno rusyfikacji i wyzbywania się narodowości. Dlatego poddaję pod osąd czytelnika swoje rozmyślania po przeczytaniu projektu Ustawy, nie czekając na jego opublikowanie w lokalnej prasie.
Zacznę od nazwy ustawy «O języku państwowym». Jest ona sprzeczna z treścią ustawy (tekst normuje stosowanie także innych języków) oraz z 10. artykułem Konstytucji, który przewiduje ustawę «O stosowaniu języków w Ukrainie». Jednolita ustawa językowa jest zasadniczym i słusznym rozwiązaniem, ponieważ pozwala w sposób kompleksowy normować bezkonfliktowe stosowanie języka państwowego oraz innych języków, eliminuje niebezpieczeństwo pojawienia się wielu niespójnych między sobą ustaw językowych. Należy mieć na uwadze, że projekt ustawy o funkcjonowaniu języka rosyjskiego w Ukrainie już dawno leży w Radzie Najwyższej. Wstęp do ustawy (preambuła) powinien zawierać uzasadnienie jej pojawienia się oraz motywację do wypełniania jej przez każdego obywatela. Niestety, tekst preambuły nie wytrzymuje żadnej krytyki. Przypomina słabą publicystykę w stylu dawnych ukraińskich żalów i wcale nie pasuje do poważnej ustawy konstytucyjnej wolnego państwa. Dla przykładu: Obecnie ludność jest rozdzielona według cech kulturowych, religijnych, majątkowych, językowych i wielu innych. Cechy te istnieją w każdym społeczeństwie i świadczą raczej o ludzkiej różnorodności. Cecha językowa jest w ogóle nonsensem, a w Konstytucji wspomina się jedynie o cechach etnicznych. Przyczyną rozdzielenia jest trwałe, wielostopniowe dziedzictwo kolonizacji narodu, ale takie rzeczy nie są pisane w preambule ustawy wolnego państwa. Czego warte są słowa o ...istniejącej dyskryminacji języka ukraińskiego w niepodległej Ukrainie. Skarg w ustawach się nie pisze, a prawa zdobywa się pracą i walką. Niemożliwe jest spokojne czytanie takich «perełek»: Państwo ukraińskie ogłasza kurs na ochronę i rozwój języka ukraińskiego..., ...państwo będzie wychowywać... zrozumienie ich przynależności do narodu ukraińskiego. Lepiej byłoby wykorzystać starą preambułę do ustawy «O językach w USRR», usuwając wzmianki o związku i związkowej roli języka rosyjskiego. Podaję swój wariant tekstu preambuły ustawy. Państwo ukraińskie uznaje społeczną wartość wszystkich języków etnicznych, gwarantuje swoim obywatelom prawa etniczno-kulturowe i językowe, wychodząc z założenia, że tylko swobodny rozwój i równouprawnienie języków etnicznych, wysoka kultura językowa są podstawą duchowego porozumienia obywateli. Język ukraiński jest decydującym czynnikiem narodowej tożsamości narodu ukraińskiego, bytu i rozwoju ukraińskiego narodu. Państwo ukraińskie zapewnia językowi ukraińskiemu status państwowego w celu wspierania wszechstronnego rozwoju duchowych sił twórczych narodu ukraińskiego, gwarantowania jego narodowej państwowości. Podmiotem działania tej ustawy jest każdy obywatel, zrzeszenia społeczne i grupy — cały naród ukraiński jako twórca władzy państwowej, dla którego język państwowy stanowi żywotnie niezbędny środek bytu. Każdy obywatel, niezależnie od przynależności etnicznej, zobowiązany jest znać język państwowy, dawać mu pierwszeństwo, wspierać rozwój i stosowanie we wszystkich dziedzinach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy, dbać o jego międzynarodowy prestiż. Wybór języka komunikacji jest prawem każdego obywatela, w tym samym czasie dawanie pierwszeństwa językowi państwowemu jest jego konstytucyjnym obowiązkiem, aktem urzeczywistnienia ogólnonarodowej jedności, wzmocnienia suwerenności państwa, gwarancją kulturowego i gospodarczego rozwoju społeczeństwa. Dalej będą wspominane tylko te artykuły projektu ustawy, które wymagają zmian. Drugi i trzeci artykuł regulują podstawowe zasady funkcjonowania języka państwowego i narodowych, dlatego trzeba je dokładnie wypisać, aby jednoznacznie i jasno interpretowano relacje między językami. Artykuł 2 trzeba uzupełnić z uwzględnieniem tego, że dla języka ukraińskiego jako narodowego osobnego artykułu nie ma. Dla ułatwienia analizy podaję tekst artykułu 2 projektu ustawy w redakcji z 1999 roku. (1) Zgodnie z Konstytucją Ukrainy, językiem państwowym w Ukrainie jest język ukraiński. (2) Język państwowy ma pierwszeństwo nad resztą języków używanych w Ukrainie. (3) Państwo zapewnia wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich dziedzinach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy. (4) Organy administracji państwowej, przedsiębiorstwa, instytucje i organizacje tworzą wszystkim obywatelom niezbędne warunki do nauki języka ukraińskiego oraz pogłębionego opanowania go. (5) Ustawa nie reguluje używania języków liturgicznych. Używanie tych języków regulują przepisy kościołów i wspólnot religijnych. Podaję swój wariant tekstu artykułu 2. (1) Zgodnie z Konstytucją Ukrainy, językiem państwowym w Ukrainie jest język ukraiński, który jest obowiązkowym i głównym środkiem komunikacji na całym terytorium Ukrainy przy wykonywaniu uprawnień przez organy władzy państwowej i organy samorządu terytorialnego, Radę Najwyższą (język aktów, pracy, kancelaryjny, dokumentacji itp.), a także w innych sferach publicznych życia społecznego. (2) Język państwowy ma wyłączne pierwszeństwo stosowania nad resztą języków używanych w Ukrainie, uwarunkowane jego rolą jako czynnika jedności i budzenia sił twórczych narodu, decydującej cechy istoty państwa. (3) Punkt w redakcji projektu ustawy z 1999 roku. (4) Organy administracji państwowej, przedsiębiorstwa, instytucje i organizacje tworzą wszystkim obywatelom niezbędne warunki stymulujące do stosowania i nauki języka ukraińskiego oraz pogłębionego opanowania go. (5) Tekst punktu 5 w redakcji projektu ustawy z 1999 r. usunąć jako zbędny i taki, który nie sprzyja państwowości języka ukraińskiego. Wprowadzić nową redakcję artykułu: Jedyną formą stosowania języka państwowego we wszystkich sferach życia społecznego jest jego forma normatywna, odstępstwa od której są niedopuszczalne. (6, nowy) W celu opracowania i zatwierdzenia norm i normatywów języka ukraińskiego oraz środków dotyczących jego rozwoju i rozpowszechniania, Prezydent Ukrainy, Gabinet Ministrów Ukrainy tworzą odpowiednie komisje i organy, organy władzy lokalnej i samorządu tworzą struktury kontroli nad wykonywaniem ustawodawstwa o stosowaniu języków w Ukrainie. (7, nowy) Wysoki prestiż języka państwowego w Ukrainie i na świecie jest zapewniany przez państwo i obywateli Ukrainy. Państwo dba o podnoszenie kultury językowej obywateli, tworzy warunki dla zachowania dialektów języka ukraińskiego i zabytków piśmiennictwa, które znajdują się poza granicami Ukrainy. (8, nowy) Państwo zapewnia kulturalno-oświatowe potrzeby Ukraińców w Ukrainie i udziela odpowiedniej pomocy Ukraińcom za granicą. (9, nowy) Państwo tworzy bazę materialną dla funkcjonowania języka państwowego, wspiera jako priorytetowe dziedziny nauki, które zajmują się badaniem języka ukraińskiego, wydawanie prac popularnonaukowych w kwestiach języka ukraińskiego, dokonywanie tłumaczeń na język ukraiński literatury informacyjnej, dydaktyczno-metodycznej oraz inne środki skierowane na rozwój języka ukraińskiego. (10, nowy) Środki dotyczące rozwoju i rozpowszechniania języka ukraińskiego są realizowane kosztem środków Budżetu Państwowego Ukrainy, budżetów Autonomicznej Republiki Krymu, obwodów, miast Kijowa i Sewastopola oraz innych środków, zgodnie z ustawodawstwem Ukrainy. (11, nowy) Język państwowy pełni funkcję ogólnopaństwową, dlatego nie wpływa na funkcjonowanie innych języków w
Ukrainie, niezbędnych do zaspokojenia potrzeb narodowych grup obywateli. Środki dotyczące zapewnienia funkcjonowania języków narodowych nie powinny w żaden sposób zawężać sfery funkcjonowania języka państwowego. Artykuł 3. Języki mniejszości etnicznych w Ukrainie (projekt Ustawy z 1999 roku). (1) W Ukrainie gwarantuje się swobodny rozwój, używanie i ochronę języków mniejszości narodowych. (2) W pracy państwowych organów władzy, przedsiębiorstw, instytucji i organizacji, osób prawnych, znajdujących się w jednostkach administracyjnych, którym ustawowo przyznano status autonomii narodowej, lub podać konkretny wykaz, gdzie dokładnie, mogą być używane, obok ukraińskiego, także ich języki narodowe. Proponuję swoją redakcję artykułu 3: (1) W Ukrainie gwarantuje się swobodny rozwój, używanie i ochronę języków mniejszości narodowych, które funkcjonują w sferze działalności kulturowo-etnicznej i komunikacji wspólnot narodowych. (2) W pracy organów władzy państwowej, przedsiębiorstw, instytucji i organizacji, osób prawnych, znajdujących się w jednostkach administracyjnych, którym ustawowo przyznano status autonomii narodowej, mogą być używane, obok ukraińskiego, także ich języki narodowe (w komunikacji z obywatelami, na ich prośbę, w tłumaczeniach z języka państwowego, w sferze kultury etnicznej i edukacji). Piąty rozdział projektu Ustawy z 1999 roku „Język osób prawnych działających w Ukrainie” nie zapewnia należytego funkcjonowania języka ukraińskiego i dlatego nie odpowiada Konstytucji Ukrainy. Dopuszcza się nazwy osób prawnych składające się ze słów, których nie ma w słownikach języka ukraińskiego, z użyciem ukraińskiego alfabetu zamiast języka ukraińskiego. Normuje się wymogi dotyczące publicznej komunikacji z obywatelami w języku państwowym, chociaż w działalności służbowej obywatele mają nadrzędne prawo korzystać z języka ukraińskiego. Całkowicie nie zostały zastrzeżone prawa językowe obywateli w niepaństwowych osobach prawnych. Rozdział 5 wymaga znacznych zmian, dlatego proponuję swoją redakcję niektórych jego artykułów. Artykuł 16. Nazwy, emblematy oraz logotypy osób prawnych działających w Ukrainie. (1) Nazwy osób prawnych zarejestrowanych w Ukrainie powinny być tworzone w języku ukraińskim ze słów zasobu słownikowego języka ukraińskiego. Skróty powinny być tworzone na podstawie ukraińskiej nazwy osoby prawnej. Znaki towarowe, emblematy oraz logotypy również powinny być tworzone zgodnie z normami słowotwórstwa ukraińskiego. (2) Osoby prawne, które są zarejestrowane poza Ukrainą, ale działają na jej terytorium, powinny dublować i, w miarę możliwości, tłumaczyć swoją nazwę na język ukraiński. (3) Napisy na pieczęciach, stemplach, pieczątkach wykonuje się tylko w języku ukraińskim. (4) Tekst w redakcji projektu Ustawy z 1999 roku. (5) Szyldy osób prawnych wykonuje się w języku ukraińskim. Cała służbowa i publiczna komunikacja osób prawnych z obywatelami, a także z innymi osobami prawnymi oraz organami władzy państwowej odbywa się w języku ukraińskim, niezależnie od miejsca rejestracji osób prawnych. Artykuł 18. Język personelu osób prawnych. (1) Wszyscy urzędnicy i pracownicy niepaństwowych osób prawnych w działalności służbowej i kontaktach z ludnością korzystają z języka ukraińskiego. W drugim punkcie artykułu 26 dopuszcza się wykonywanie produktów informacyjno-reklamowych w języku mniejszości narodowych z jednoczesnym dublowaniem w języku ukraińskim. Narusza to gwarantowany przez Konstytucję priorytet języka ukraińskiego. Napis główny powinien być w języku ukraińskim z dublowaniem w języku mniejszości. To samo dotyczy języka toponimów. W artykule 27 toponimy w Autonomicznej Republice Krymu zezwala się przekazywać w języku krymskotatarskim z jednoczesnym transkrybowaniem na ukraiński, chociaż priorytet języka państwowego wymaga podawania toponimów w języku ukraińskim z jednoczesnym podaniem w języku krymskotatarskim napisem mniejszego rozmiaru. Analogiczne naruszenia statusu państwowego języka ukraińskiego są w rozdziale 8 „Język obsługi i ochrony zdrowia”. Termin „język akceptowalny dla stron” w sensie konstytucyjnym jest językiem państwowym, ale zawsze znajdą się chętni, by bez prośby klienta przejść na język rosyjski, tym samym narzucając go zamiast państwowego. Dlatego punkt (2) artykułu 29 warto podać w redakcji: „W Ukrainie we wszystkich sferach obsługi obywateli używa się języka państwowego lub innego języka, na prośbę klienta”. W punkcie (3) tego samego artykułu język ukraiński znów pełni rolę dublującą, co jest sprzeczne z Konstytucją. Proponuję taką redakcję: „W ustawowo określonych miejscach zwartego zamieszkania obywateli innego pochodzenia etnicznego komunikaty informacyjne, cenniki, etykiety cenowe oraz inna przeznaczona dla klientów dokumentacja może być dublowana w ich języku napisem mniejszego rozmiaru”. Artykuł 32, który reguluje funkcjonowanie języków w dziedzinie nauki, praktycznie nie gwarantuje priorytetu języka państwowego. Bezsprzecznie, w nauce jako wyłącznie państwowej sferze działalności język państwowy powinien mieć priorytet. Dlatego proponuję swoją redakcję artykułu 32, punktu 2: „W periodycznych wydawnictwach naukowych, które są drukowane w Ukrainie wyłącznie w języku państwowym, wykład głównych założeń może być dublowany w innych językach”. Obowiązkowość publikacji wyników badań naukowych w języku państwowym jest uwarunkowana jeszcze zasadą ich jednakowej dostępności dla wszystkich obywateli i niedopuszczeniem precedensów narzucania opinii publicznej jednego z języków narodowych, wbrew Konstytucji. Uzupełnienia wymaga artykuł 36 „Organizacja i kontrola wykonania Ustawy o języku państwowym”. Podmiotem działania Ustawy jest naród, dlatego powinien on kontrolować jej wykonanie poprzez swoje organizacje społeczne. Proponuję uzupełnić artykuł 36 nowym punktem: (3) Kontrolę społeczną nad wykonaniem tej Ustawy sprawują organizacje społeczne i polityczne, zgodnie ze swoimi zadaniami statutowymi. Propozycje podmiotów kontroli społecznej nad wykonaniem Ustawy są obowiązkowe do niezwłocznego rozpatrzenia przez organy władzy państwowej i samorządu lokalnego. Szczególna jest część projektu Ustawy, która dotyczy odpowiedzialności za jej naruszenie. W starej Ustawie tego nie było. Ale nawet tamta ustawa o językach daje podstawę do doprowadzenia do likwidacji skutków naruszenia, co bywa ważniejsze od kary. Niestety, i tego nie robiono. Moim zdaniem, należy skonkretyzować odpowiedzialność za naruszenie ustawy i wprowadzić obowiązkowość usunięcia skutków naruszenia. Jeśli wysiłki sprawcy są niewystarczające, odpowiedzialność za likwidację skutków naruszenia ustawy powinna wziąć na siebie lokalna władza wykonawcza. Systematyczne naruszenia ustawy, a także odmowa od zobowiązań dotyczących likwidacji ich skutków powinny być kwalifikowane jako brak szacunku do Konstytucji oraz wymiaru sprawiedliwości i karane krótkoterminowym pozbawieniem wolności. Nad udoskonaleniem artykułu 37 muszą jeszcze popracować specjaliści-prawnicy. Artykuł 39. „Obowiązywanie Ustawy o języku państwowym” powinno być konkretne: Niniejsza Ustawa wchodzi w życie z momentem opublikowania. Wołodymyr FERENC, m. Iwano-Frankiwsk MAJ, CZ. 5 (71), 2000 ROK
Traducción automática
W KOŃCU — WSPÓLNE WYSIŁKI?! Na Sumszczyźnie w końcu o kwestii językowej i realizacji Ustawy „O językach” zaczęto mówić głośno i publicznie na wszystkich szczeblach społecznych i władz. Jeśli wcześniej ten temat interesował tylko lokalnych działaczy Proświty, nauczycieli języka ukraińskiego i literatury, członków organizacji o ukraińskim ukierunkowaniu, to teraz kwestią językową zainteresowała się także lokalna władza. Początkowo, co prawda, ograniczała się ona do tego, że jakby nieśmiało wysyłała swoich przedstawicieli na wysłuchania publiczne dotyczące stanu języka ukraińskiego w obwodzie, a potem sama zaczęła organizować poważne przedsięwzięcia w tej kwestii. Tak, pod koniec marca pod kierownictwem zastępcy przewodniczącego obwodowej administracji państwowej ds. polityki humanitarnej L. Łatyszewej w sali sesyjnej Domu Rad centrum obwodowego odbyła się narada pracowników kultury, oświaty, komitetów wykonawczych miast i rejonów oraz mediów, na której mowa była o stanie realizacji polityki języka państwowego w obwodzie. I niech wśród występujących byli byli nomenklaturowcy partyjni, a nawet agitpropowcy partyjni wysokiej rangi, narada przebiegła w należytym nurcie: mówiono o sukcesach i niedociągnięciach w sprawie odrodzenia języka ukraińskiego w obwodzie. Nawet fakt, że i ci wczorajsi partyjniacy, którzy jeszcze nie tak dawno nisko kłaniali się przed „potężnym i ogólnodostępnym”, teraz zaczęli mówić o języku ukraińskim, świadczy o tym, że kwestii języka nie można już dłużej przemilczać. Oczywiście, taka narada — to po pierwsze wielka zasługa tych lokalnych organizacji i poszczególnych osób, które od początku ukraińskiej niepodległości celowo walczą o nadanie językowi ukraińskiemu prawdziwie państwowego statusu. Ale są też inne dźwignie, które stopniowo zmuszają nasze społeczeństwo do zwrócenia się twarzą do kwestii językowej. I właśnie ten czynnik sprzyja temu, że i władza na najwyższym szczeblu państwowym nie może już uważać kwestii językowej za drugorzędną. Ponadto przyjście do kierownictwa państwowego patriotycznie nastawionych Ukraińców sprzyja poważnej rozmowie o kwestii językowej na ukraińskim Olimpie władzy. To niezwykle pozytywne zjawisko. Bo to, co, powiedzmy, działacze Proświty są w stanie osiągnąć przez wiele lat nawet w sprzyjających warunkach, władza może zrobić w dość krótkim terminie. Ale nawet najbliższy cel działaczy Proświty — nadanie językowi ukraińskiemu rangi państwowej — nie może zostać osiągnięty, dopóki ta kwestia nie uzyska wsparcia samej władzy państwowej. Można w tej sprawie wypowiedzieć się jeszcze bardziej otwarcie: kwestia języka nie będzie u nas ostatecznie rozwiązana, dopóki władza na Ukrainie nie stanie się prawdziwie ukraińską. I oto... o języku ukraińskim zaczęła mówić sama władza. Więc co, czy ona już jest ukraińska? Nie będziemy twierdzić, żeby nie zapeszyć, ale... daj Boże, żeby było właśnie tak. Ale wróćmy do naszego społeczeństwa. Dlaczego nie jest ono już całkiem obojętne na język ukraiński? Najpierw przypomnijmy, co sobą reprezentuje nasze społeczeństwo. O świadomej inteligencji i w ogóle o tej części naszego narodu, która zawsze uświadamiała sobie znaczenie języka ukraińskiego w życiu, mówić teraz nie będziemy, bo ta część, niestety, u nas nie przeważa. Nasze społeczeństwo — to przede wszystkim ów szeroki ogół tak zwanych mieszczan, którzy jeszcze wczoraj mówili, że gdyby tak taniej kiełbasy się najeść, a wtedy już można i po ukraińsku zacząć mówić. I choć kiełbasiane marzenia mieszczanina póki co się nie spełniły, ale w naszym życiu zarysowały się takie widoczne tendencje, że jemu, mieszczaninowi, sam na sam z językiem rosyjskim stało się już jakoś trochę niewygodnie, a nawet niespokojnie. I rzeczywiście. W pracy i w wielu organizacjach dokumenty i różne papiery urzędowe należy wypełniać po ukraińsku. Dzieci w szkołach w większości uczą się również po ukraińsku. I już nawet rodzice-Rosjanie zmuszeni są zaglądać do zeszytów swoich dzieciaczków i wymawiać ukraińskie słowa, żeby coś zrozumieć. Co to wszystko oznacza? To oznacza, że od ukraińskiego już tak po prostu nie da się odgonić, bo w tym języku trzeba coś kumać, kiedy ma się pragnienie czegoś osiągnąć w życiu. A czyż mieszczanin jest obojętny na własne sukcesy życiowe, czyż nie myśli on o wysłaniu swojego dziecka na uczelnię wyższą? Oczywiście, że na uczelnię, niestety, obecnie grubym portfelom — wybrukowana droga. Jednak taka sytuacja nie będzie trwać wiecznie. Ponadto, choć i za pieniądze dostaniesz się do uczelni wyższej, ale żeby się uczyć, trzeba żyć w zgodzie z językiem ukraińskim: za wszystko rozliczać się z rodzicielskiego portfela — zbyt drogie nauczanie kosztuje-
MAJ, NR 5 (71), ROK 2000 będzie trwać. Słowem, jakby nie patrzeć, ukraiński stopniowo wchodzi w życie. I właśnie to zmusza naszego mieszczanina, a zatem — szeroki ogół społeczeństwa, by choć nie mówić wszędzie i zawsze po ukraińsku, to w każdym razie uważniej się w niego wsłuchiwać. Z podejściem do języka państwowego z punktu widzenia politycznego zgodziła się większość występujących na naradzie w Sumach, w tym również przedstawicielka administracji obwodowej Ł. Łatyszewa. Zastępczyni gubernatora w tej kwestii podkreśliła krótkowzroczność niektórych mediów, które nadużywają cierpliwości władz. Są, według jej słów, na przykład takie gazety, które zarejestrowane są jako dwujęzyczne, ale ani jednego wiersza po ukraińsku nie drukują. „To mydlenie oczu” — powiedziała Ł. Łatyszewa. Zatem narada w Sumach, z inicjatywy i przy wsparciu samej władzy, przekonująco zaświadczyła, że i społeczeństwo, i kierownictwo w obwodzie do kwestii językowej dzisiaj odnoszą się niemal z należytą uwagą. Ale żeby ta uwaga spowodowała nieodwracalny pozytywny proces w sprawie realizacji polityki języka państwowego, potrzebne jest kompleksowe podejście do rozwiązania problemu. Przy czym w tej kwestii stawiać należy na młodzież, za którą stoi przyszłość naszego państwa. A żeby nasza młodzież wychowywała się w języku ukraińskim w duchu ukraińskim, wszędzie, gdzie rośnie, uczy się, odpoczywa młody człowiek, powinien brzmieć język ukraiński. Tego można osiągnąć jedynie poprzez uporczywe, kompleksowe wprowadzanie języka ukraińskiego do procesu nauczania. Trzeba zgodzić się, że stało się to podstawą dla pewnych przesunięć. Na uniwersytecie dzisiaj są zatwierdzone przez radę naukową środki, a nauczanie dyscyplin humanistycznych prowadzone jest przeważnie w języku ukraińskim; od 1 września ubiegłego roku przeszli tutaj na wydawanie literatury dydaktyczno-metodycznej głównie w języku ukraińskim. Ale dzisiaj to najwyraźniej za mało. Ponieważ nawet w tym roku akademickim tylko 12 z 39 grup pierwszego roku uczy się w języku państwowym. Szanowny Igorze Aleksandrowiczu! Proszę wyciągać wnioski i aktywniej zacząć wprowadzać język państwowy na uniwersytecie. I nie tylko w proces nauczania. Bo nie może student, przyszły specjalista, jak i każdy człowiek, swobodnie rozmawiać podczas nauki czy pracy w języku ojczystym, jeśli ich codzienna mowa jest inna. Te i inne braki w dziedzinie edukacji świadczą o tym, że jest tu jeszcze wiele kwestii związanych z wprowadzaniem języka ukraińskiego. Zresztą, proszę osądzić samemu — czy może nauczyciel „zaszczepić” uczniowi miłość do języka ojczystego, potrzebę jego używania, jeśli sam mówi w tym języku tylko na lekcji, a na przerwie, w życiu codziennym, w pracy pozalekcyjnej wszędzie i zawsze posługuje się tylko językiem rosyjskim, a dokładniej „surżykiem”. Zarządowi edukacji niezbędne jest podjęcie skutecznych środków w celu wykonania w pełnej objętości rozporządzeń przewodniczącego obwodowej administracji państwowej, przede wszystkim regionów centralnych i północnych, pracownicy aparatów rejonowych administracji państwowych i miejskich komitetów wykonawczych sami nie władają językiem ukraińskim, ich szkolenie nie jest prowadzone, kwestii problemów języka państwowego nikt nie porusza. Przy tym dobrze rozumiemy, że ponad 90 procent urzędników państwowych całkiem przyzwoicie włada językiem ukraińskim. U nas nie ma problemu nieznajomości, ale jest problem stosowania języka państwowego. Wszystkie te kwestie nie rozwiążą się, dopóki pierwsi kierownicy administracji i miejskich komitetów wykonawczych, ich zastępcy, kierownicy zarządów i organizacji nie zrozumieją ważności używania języka państwowego, a także tego, że władanie nim jest obowiązkowym wymogiem dla urzędnika państwowego. Chcę podkreślić, że to nie jest pobożne życzenie, a prawny wymóg wobec każdego z nas. I wypełnianie go zaczyna się od poczekalni kierownika, władania językiem ukraińskim pracującego tam sekretarza, jego odpowiedzi na telefony („słuszaju” czy „słuchaju”) i, wreszcie, samego napisu na drzwiach gabinetu. Nie wytrzymuje żadnej krytyki kierownik obwodowego czy rejonowego zarządu, który nie może lub nie chce przeprowadzić w języku państwowym narady, nie komunikuje się w nim przynajmniej podczas pracy, nie zwraca uwagi na stosowanie języka państwowego przez swoich podwładnych. I tutaj, być może, trzeba dokonać wyboru: albo być urzędnikiem państwowym-kierownikiem, albo opuścić tę służbę i używać innego języka. W swojej dalszej pracy dotyczącej rozwoju i wprowadzania języka państwowego administracja obwodowa będzie opierać się na naszej nauce językoznawczej, twórczej inteligencji, nauczycielach-polonistach. I, oczywiście, będzie działać razem z obwodowym Towarzystwem „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, Związkiem Pisarzy Ukrainy, z innymi organizacjami patriotycznymi i towarzystwami narodowo-kulturalnymi. Tym samym chcę jeszcze raz potwierdzić, że nie konfrontacja, nie wiecowe namiętności, nie polityczne przeciwstawianie różnych języków, a konkretna praca, skierowana na stworzenie warunków dla ich swobodnego rozwoju, jest niezawodną gwarancją bezkonfliktowego rozwiązania problemów językowych. Musimy donieść ważność tej kwestii do każdego człowieka, od którego zależy stan wprowadzania i zachowania naszego języka ojczystego. Bo zbyt drogą ceną wycierpiano język ukraiński, żeby już w warunkach niepodległej Ukrainy my go stracili. Wołodymyr CZYRWA, naczelnik zarządu edukacji obwodowej administracji państwowej ...Praca została rozpoczęta od najmniejszych wychowanków, od strukturalnego reformowania przedszkoli. Jak wiadomo, w mieście praktycznie wszystkie placówki przedszkolne pracowały w języku rosyjskim. Obecnie sytuacja drastycznie się zmieniła. Zmieniła się w ostatnich latach i sytuacja w szkołach. Z 27 szkół w Sumach w 1991 roku w języku ukraińskim prowadzone było nauczanie tylko w jednej szkole nr 24, w Szostce, Głuchowie — w żadnej. W języku rosyjskim szło nauczanie w szkołach Romnów, Konotopu, Trościańca, rejonów głuchowskiego, szostkińskiego, biłopolskiego, prawie we wszystkich szkołach zawodowych i technikach obwodu. Dynamizm w rozwiązaniu tego ważnego problemu został nadany od samego początku. Jeśli na całej Ukrainie w roku akademickim 1990/1991 otwarto 330 klas ukraińskojęzycznych w szkołach rosyjskojęzycznych, to prawie co trzecia — na Sumszczyźnie (103). Dzisiaj z 866 klas pierwszych mamy 802 (92,6 %) z językiem ukraińskim, w których uczy się 13 699 uczniów (93,7 %). W Głuchowie jeszcze w 1991 roku wszystkie placówki edukacyjne zostały przeniesione na język ukraiński nauczania, pozostawiono rosyjskojęzyczną tylko szkołę nr 3. Później ona też przeszła na język ukraiński nauczania. Takie podejście dało pozytywny rezultat. Obecnie wszyscy uczniowie klas 1—11 już uczą się w języku ukraińskim. Teraz w obwodzie uczy się w języku ukraińskim 79,6 % uczniów (w dniepropetrowskim — 58 %, donieckim — 24 %, zaporoskim — 50,5 %). Na okres wprowadzenia odpowiedniego ustawodawstwa w języku ukraińskim w obwodzie uczyło się tylko 46 procent dzieci. Od 1990 roku w obwodzie otwarto 5 gimnazjów (3471 uczniów), 2 licea (472 uczniów). Wszystkie one, oprócz gimnazjum klasycznego, pracują w trybie ukraińskojęzycznym. Rozszerzono sieć szkół zawodowych obwodu z językiem ukraińskim nauczania. Z 35 szkół zawodowych 25 pracuje w ukraiń-
Traducción automática
El comienzo de este texto puede estar incompleto: compárelo con la página original
wysiłkami na wszystkich poziomach współczesnego życia. I te wysiłki są tego warte, bo w końcu nasze państwo będzie czuło się prawdziwym państwem dopiero wtedy, gdy język ukraiński uzyska swój prawdziwy status państwowy.
Jurij OSz, niezależny dziennikarz administracji, głównym z których jest dostosowanie sieci placówek oświatowych obwodu do składu etnicznego ludności. Poważnym problemem jest odchodzenie od zasad polityki językowej w działalności niepaństwowych organizacji telewizyjnych i radiowych, w których nadawaniu przeważa język rosyjski. Eter radiowy jest dosłownie zalany stacjami rosyjskojęzycznymi, a tylko 18 procent audycji telewizyjnych prowadzonych jest w języku ukraińskim. Jednym z głównych kierunków dalszej pracy zarządu do spraw prasy i informacji, we ścisłej współpracy z administracjami rejonowymi i komitetami wykonawczymi miast, jest przeniesienie wszystkich gazet komunalnych na wydawanie w języku państwowym, prowadzenie skutecznej kontroli nad wydawnictwami dwujęzycznymi, zapobieganie przypadkom ich faktycznej rosyjskojęzyczności oraz stymulowanie przejścia tych wydawnictw na język państwowy. Pozostaje nierozwiązana kwestia wprowadzenia języka ukraińskiego w organach ochrony porządku prawnego. Osobno należy zwrócić uwagę na przypadki naruszenia art. 35 Ustawy Ukrainy «O językach» w części dotyczącej reklam, ogłoszeń, plakatów, afiszy itp., które wykonywane są w języku rosyjskim. I tu wiele musimy się nauczyć od aktywistów Towarzystwa «Proświta», którzy nie przechodzą obojętnie obok żadnych przypadków naruszenia ustawodawstwa językowego, reagują na każdą próbę bezprawnego użycia języka niepaństwowego. Nawet jeśli reklama preparatów medycznych czy formularz w placówce bankowej są wydrukowane po rosyjsku i nie mają tłumaczenia, wywołuje to ostrą reakcję ze strony aktywistów. Czy my, państwowi urzędnicy, mamy zatem prawo przechodzić obojętnie obok tych przypadków, gdy systematycznie łamie się ustawodawstwo językowe, gdy celowo ignoruje się nasz język ukraiński? Niestety, w wielu naszych zarządach obwodowej administracji państwowej, lokalnych organów
Traducción automática
Ludmiła ŁATYSZEWA, zastępca przewodniczącego obwodowej administracji państwowej ...Obecnie w trybie ukraińskojęzycznym działa ponad 90 procent przedszkoli obwodu, co jest niemal dwukrotnie więcej niż dziesięć lat temu. W języku państwowym uczy się 4 z 5 uczniów szkół średnich, co również dwukrotnie przewyższa analogiczny wskaźnik z 1990 roku. Po ukraińsku wydawane są 20 z 26 komunalnych gazet obwodu, a kolejne 5 z nich jest dwujęzycznych. Z reguły wyłącznie w języku państwowym emitowane są programy własnej produkcji w obwodowej telewizji i radiu. Corocznie zwiększa się wydawanie przez organizacje wydawnicze produkcji książkowej w języku ukraińskim, a jej udział w zeszłym roku osiągnął niemal 75 procent. Pewne osiągnięcia są również w placówkach kultury obwodu, które w większości przestrzegają wymogów obowiązującego ustawodawstwa językowego. Głównym pozytywnym rezultatem, z naszego punktu widzenia, jest to, że udało się pobudzić zainteresowanie mieszkańców obwodu używaniem języka ukraińskiego, nauką i wychowaniem swoich dzieci w języku ojczystym. Zwrócono indywidualną uwagę rektora Sumskiego Państwowego Uniwersytetu I. Kowalowa na niedopuszczalność zwlekania z wprowadzeniem
Traducción automática
Continuación de una página anterior — fragmento de página
w trybie ukraińskojęzycznym, w języku ukraińskim częściowo — 5. W ostatnim czasie obserwuje się ogólną tendencję spadku zainteresowania uczniów literaturą, w tym także twórczością ukraińskich autorów. Biblioteki szkolne są ponadto słabo zaopatrzone w literaturę programową, zwłaszcza w dzieła pisarzy, których utwory dopiero niedawno wprowadzono do programu. Dziś już czas mówić o kulturze języka. Kultywowanie języka literackiego jest być może najważniejszym zadaniem edukacji szkolnej. Dlatego, począwszy od placówek przedszkolnych, staramy się dbać nie tylko o rozszerzenie funkcji społecznych języka ukraińskiego, ale także o jego prestiż społeczny. Jednym z najostrzejszych dzisiejszych problemów edukacji jest zapewnienie uczniom podręczników. Problem ten był przedmiotem dyskusji 2 marca bieżącego roku z udziałem wicepremiera Mykoły Żułynskiego. Stan zaopatrzenia w podręczniki znajduje się pod baczną uwagą i osobistą kontrolą Prezydenta Ukrainy Ł. Kuczmy. I chociaż w latach niepodległości na Ukrainie po raz pierwszy stworzono podręczniki narodowe, zapewnienie nimi uczniów wciąż pozostaje niezadowalające. O ile uczniowie szkoły podstawowej w zasadzie posiadają podręczniki, to w szkole średniej jest to tylko 50—70 procent, a wśród maturzystów — tylko 35 procent. Zarząd edukacji rozpoczął redystrybucję istniejących ukraińskojęzycznych podręczników, aby zapewnić nimi uczniów rejonów s.-budskiego i putywelskiego, gdzie istnieje na nie szczególnie dotkliwe zapotrzebowanie. Zintensyfikowało swoją pracę nasze przedsiębiorstwo «Oswita», które zapewnia szkołom podręczniki w znacznie niższej cenie, niż są one sprzedawane na bazarach. Zarząd edukacji zwrócił się do Ministerstwa Edukacji i Nauki Ukrainy z prośbą o priorytetowe zaopatrzenie w podręczniki naszego obwodu, ponieważ jako jeden z pierwszych praktycznie przeszedł na ukraiński język nauczania. Naszym głównym zadaniem jest znalezienie środków. Niewystarczająco kształtuje się potrzebę mówienia w języku ojczystym. Dorośli poprzez język szybciej przybliżaliby dzieciom dorobek kulturowy własnego narodu. Nadija MOSKALENKO, zastępca naczelnika miejskiego wydziału edukacji ...Praktyka światowa zgromadziła i uogólniła różnorodne doświadczenia w rozwiązywaniu ostrych problemów językowych, chociaż nie ma gotowych recept na osiągnięcie sukcesu w polityce językowej. Doświadczenie pokazuje, że najważniejszą formą wsparcia języka jest edukacja w języku ojczystym. Drugim, nie mniej ważnym czynnikiem, jest język rodziców. Zgodnie z ostatnim spisem ludności z 1989 roku, w naszym mieście mieszka 79,4 procent Ukraińców, 18,9 — Rosjan. Biorąc to pod uwagę i realizując art. 26, 27 Ustawy «O językach», wydział edukacji sporządził plan przejścia placówek oświatowo-wychowawczych na ukraiński język nauczania. Dziś stwierdzamy, że w sieci placówek oświatowych i kształtowaniu ich kontyngentów zaszły istotne zmiany. Sieć placówek przedszkolnych z językiem ukraińskim wzrosła z 13 w 1991 roku do 47 w 1999 roku. Łącznie w mieście jest 50 placówek przedszkolnych. W ukraińskojęzycznych przedszkolach wychowuje się 9611 dzieci, co stanowi 94,9 procent (było 30 %). Dynamika wzrostu liczby uczniów szkół, którzy uczą się w języku ukraińskim, wyraźnie przejawia się w następujących wskaźnikach. W roku szkolnym 1990/1991 w języku ukraińskim uczyło się 2,1 procent uczniów, w 1996/1997 — 48 %, w 1998/1999 — 60 %, w 1999/2000 — 66,8 %. W skali Ukrainy wskaźnik ten wynosi 67,4 %. Na dzień 1.09.1999 roku w 31 z 34 szkół ogólnokształcących pierwszoklasiści uczą się w języku państwowym. Wzrosła liczba szkół ze statusem ukraińskojęzycznych. Na dzień dzisiejszy takich szkół w mieście jest 7. Bliskie pełnego przejścia na państwowy język nauczania są szkoły nr 7, 9, 11, 13, 23, 27. Kierownicy tych placówek oświatowych wykazali głębokie zrozumienie polityki językowej. Praktyka pokazała, że stopniowe, począwszy od szkoły podstawowej, odrodzenie szkoły ukraińskojęzycznej było najbardziej trafnym rozwiązaniem sprawy o znaczeniu ogólnopaństwowym. W tym czasie stworzono dość gruntowną bazę dydaktyczno-materialną, wydano oryginalne podręczniki, pomoce dla szkoły podstawowej z języka ukraińskiego, literatury, historii Ukrainy, ukrainoznawstwa itp. Dla zaspokojenia potrzeb językowych mniejszości narodowych w mieście funkcjonują 3 rosyjskojęzyczne szkoły — nr 4, 18 oraz gimnazjum klasyczne. Miło odnotować pozytywne zmiany w stosunku rodziców do języka ukraińskiego. Tak oto szkoła I—III stopnia nr 6 została określona jako rosyjskojęzyczna, ale na 1.09.1999 roku od rodziców wpłynęło 88 podań z prośbą o naukę swoich dzieci w języku ojczystym. Miejski gabinet metodyczny udziela pomocy metodycznej nauczycielom w kwestiach doskonalenia nauczania języka ojczystego w szkołach, prowadzi seminaria, sprawozdania twórcze, szkolenia, konsultacje. Szczególną uwagę poświęca się również pracy z kadrami pedagogicznymi «przedszkolnymi». Co roku dla kierowników, metodyków i innych pracowników pedagogicznych placówek przedszkolnych działają zrzeszenia metodyczne, prowadzone są seminaria z zakresu badania ustnej twórczości ludowej, sztuki dekoracyjno-użytkowej itp. Na bazie placówki nr 82 działa szkoła przodującego doświadczenia pedagogicznego w zakresie problemu «Kształtowanie świadomości narodowej». W większości placówek oświatowych praca pozalekcyjna i pozaszkolna skierowana jest na doskonalenie nauki języka ukraińskiego i literatury. Skutecznym rozwiązywaniem tych zadań zajmuje się katedra dyscyplin społeczno-humanistycznych gimnazjum nr 1, której przewodniczy zastępca dyrektora ds. pracy naukowo-metodycznej L. Bidolenko. Tutaj poświęcono uwagę perspektywom rozwoju edukacji językowo-literackiej, poszukiwaniom dróg wdrażania koncepcji wychowania narodowego, a także humanizacji edukacji w gimnazjum. Od września ubiegłego roku katedra rozpoczęła pracę nad realizacją modelu absolwenta-humanisty według nowego systemu. Oprócz pracy dydaktycznej i wychowawczej, nauczyciele szkół miejskich zajmują się również pracą naukową. Na bazie szkoły I—III stopnia nr 19 działa laboratorium naukowo-praktyczne «Etnopedagogiczne podstawy nauki języka ukraińskiego i literatury». Kierownik laboratorium Ołeksij Iwanowycz Wertij opracował i wydał cztery pomoce naukowe. Publikacje posiada również nauczyciel Zespołu Szkół nr 29 Mykoła Petrowycz Czabada. Nauczycielka szkoły nr 17 Tetiana Petriwna Turuta niedawno wydała pomoc «Badanie twórczości Bahrianego». Głównym mankamentem w wykonywaniu ustawodawstwa językowego jest powolne, spóźnione przejście na ukraiński język nauczania. Dlatego proces ten potrwa do 2010 roku, zamiast planowanego 2000. Istnieją trudności także z zapewnieniem uczniom szkół podręczników. Szczególnie krytyczny stan jest w klasach ukraińskojęzycznych. Część nauczycieli korzysta z przestarzałych materiałów dydaktycznych, płyt, fonoteki piosenek. Nauczyciele i wychowawcy potrzebują pomocy metodycznych, literatury fachowej i innej, słowników. Brakuje w szkołach i przedszkolach dzieł pisarzy ukraińskich, zwłaszcza tych, które niesprawiedliwie przemilczano do ostatniego czasu, a także współczesnej literatury dziecięcej. W związku z trudną sytuacją ekonomiczną branży w większości szkół miasta przy nauczaniu języka ukraińskiego klasy nie są dzielone na podgrupy. Z tego samego powodu zmniejszyła się liczba klas z pogłębionym nauczaniem języka ukraińskiego i literatury (fakultetów, kursów do wyboru). Istotną przeszkodą w wykonywaniu Ustawy «O językach» jest przeważnie rosyjskojęzyczne otoczenie: praca służb komunalnych, transportu, handlu, łączności.
Wspomniane niedociągnięcia są w znacznej mierze wynikiem braku należytej wymagalności i kontroli nad realizacją podjętych decyzji. Wszyscy obywatele Ukrainy, w tym również my, musimy uświadomić sobie, że przywrócenie językowi ukraińskiemu jego prawowitych uprawnień na ojczystej ziemi w żadnym wypadku nie oznacza pogardy dla języków mniejszości narodowych. Pamiętajmy jednak, że bez jednolitego języka państwowego nie może być silnego państwa ukraińskiego. Mykoła JUDIN, naczelnik wydziału kultury obwodowej administracji państwowej ...Jednym z najważniejszych zadań nałożonych na wydział kultury przez Kompleksowe środki dotyczące wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego w obwodzie jest przeprowadzanie festiwali kulturalno-artystycznych, koncertów, przeglądów pieśni ukraińskiej i twórczości ludowej. Tylko w minionym roku, oprócz Ogólnoukraińskiego przeglądu twórczości ludowej, w obwodzie przeprowadzono cztery ogólnoukraińskie festiwale: «Boromla», «Artystyczne brzegi Worskli», «Krolewieckie ręczniki», «Kryształowe źródła», zorganizowano koncerty z okazji Dnia Niepodległości Ukrainy oraz Dnia Regionu w Narodowym Centrum Wystawowym w Kijowie, a w dniu Konstytucji Ukrainy, 28 czerwca 1999 roku, obwodowi sumskiemu przyznano wyłączne prawo do zaprezentowania swoich osiągnięć twórczych na głównej scenie naszego państwa w Pałacu Narodowym «Ukraina», gdzie najlepsze zespoły obwodu zademonstrowały wspaniały talent artystyczny i zdobyły uznanie szerokich kręgów miłośników sztuki ukraińskiej. Pewne prace w zakresie propagowania języka ukraińskiego prowadzone są przez placówki biblioteczne. Wykorzystują one takie formy pracy jak lekcje wiedzy o narodzie, godziny pamięci historycznej, wydawane są wykazy bibliograficzne literatury «Wiedza o narodzie», przygotowywane są przeglądy bibliograficzne «Pisarze — laureaci Nagrody Narodowej im. T. Szewczenki», «Postacie historyczne Ukrainy» oraz szereg innych. Większość imprez informacyjno-masowych odbywa się z udziałem członków Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, przedstawicieli lokalnych organizacji pisarskich, członków Towarzystwa «Proświta». Wiele zrobiły placówki kultury w przygotowaniu i przeprowadzeniu ogólnoukraińskiej akcji «Przekażmy potomnym nasz skarb — język ojczysty», która była prowadzona w ramach obchodów 1000-lecia kronikarstwa i księgarstwa. Szeroką publiczność gromadziły wieczory literacko-muzyczne «Brzmij, języku ojczysty», przeglądy-konkursy młodzieży szkolnej «Talenty twoje, Sumszczyno», imprezy informacyjno-oświatowe poświęcone pamięci pisarzy-ziomków B. Antonenki-Dawydowycza, O. Olesia, P. Kulisza, jubileuszowych dat W. Sosiury, O. Honczara. W placówkach kształcenia artystycznego znacznie wzrosła uwaga poświęcona odrodzeniu tradycyjnej sztuki ludowej, studiowaniu ukraińskiej kultury muzycznej. W celu szerokiej propagandy, popularyzacji i rozpowszechniania języka ukraińskiego dla młodzieży studenckiej i szkolnej prowadzone są liczne imprezy z historii ukraińskich obrzędów narodowych, literacko-muzyczne wieczory, spotkania z pisarzami, kompozytorami, artystami Sumszczyny, koncerty muzyki ukraińskiej, konkursy na najlepsze wykonanie utworów autorów ukraińskich, tworzone są zespoły folklorystyczne. Wielką pracę w zakresie propagowania folkloru ukraińskiego prowadzą zespoły twórcze Sumskiego Wyższego Kolegium Sztuki i Kultury im. D. Bortniańskiego: zespół folklorystyczny-studio «Jarosławna», zespół śpiewu autentycznego «Serpanok», zespół taneczny «Mołodist». Owocnie pracuje w kolegium studenckie studio literacko-artystyczne «Krynycia». Jednocześnie szereg przyczyn utrudnia skuteczniejszą pracę placówek kultury i sztuki w zakresie wprowadzania języka ukraińskiego oraz studiowania tradycyjnej kultury ludowej. W szczególności obwodowe i rejonowe centra metodyczne osłabiły swój wpływ na działalność wiejskich placówek kultury. Z powodu braku środków na delegacje nie jest uogólniane przodujące doświadczenie najlepszych placówek kultury, nie jest prowadzona w należyty sposób praca poszukiwawcza i badawcza. Należy jednak zaznaczyć, że kwestia zaopatrzenia placówek kultury i sztuki w repertuar ukraińskojęzyczny jest problemem ogólnopaństwowym, co podkreślano w referacie ministra kultury i sztuki Ukrainy B. Stupki na Ogólnoukraińskim zjeździe pracowników kultury w Kijowie 23 marca br. Dzisiaj na mapie świata jest nowe, dla milionów mieszkańców Ziemi nieznane państwo, któremu na imię — Ukraina. Jej główną cechą, wizytówką, po której odróżniają nas od reszty mieszkańców świata, jest język. On żyje i nabiera siły, słowo ukraińskie, pieśń ukraińską rozumieją na całym świecie. WSTAWAJ, UKRAIŃCZYKU, WSTAWAJ! Słuchając referatów naczelników wydziałów obwodowej administracji państwowej: edukacji — W. Cyrwy, ds. prasy i informacji — W. Szapowała, kultury — M. Judina, przekonujesz się, że u nas pogłębia się i rozszerza funkcjonowanie języka państwowego we wszystkich sferach użytku służbowego. Konsekwentnie realizowana jest polityka państwowa w dziedzinie odrodzenia i dalszego rozwoju kultury duchowej, języka ukraińskiego. Obudziło się zainteresowanie mieszkańców obwodu wychowaniem i nauczaniem dzieci w języku ojczystym, znajomością historii regionu, stron życia tych, którzy wiernie służyli interesom Ukrainy. Wiele przykładów pouczającego doświadczenia przytaczali w swoich wystąpieniach zastępca mera miasta Sumy A. Kowtun, zastępca kierownika Konotopskiego miejskiego wydziału edukacji T. Wołodina, kierowniczka wydziału kultury rejonu krolewieckiego W. Zenczenko oraz inni mówcy. Sytuacja językowa w państwie jest na tyle poważna, że zagraża bezpieczeństwu narodowemu. I chociaż od czasu przyjęcia Ustawy Ukrainy «O językach» minęło ponad dziesięć lat, wciąż nie stworzono tej szczerej atmosfery, która sprzyjałaby obudzeniu w każdym Ukraińcu Ukraińca. W północnych rejonach, miastach obwodu wciąż nie udało się zatrzymać procesów rusyfikacji, zwyciężyć panowania «surżyku». Prawie całkowicie zrusyfikowana jest sfera sportu. Po raz kolejny na wszystkich szczeblach brzmi zaniepokojenie dotkliwym brakiem ukraińskojęzycznej literatury dydaktycznej, metodycznej, pięknej. Na naradzie zwrócono uwagę na to, że z każdym rokiem maleje napływ książek do bibliotek w języku ukraińskim, nie odpowiada składowi narodowościowemu ludności repertuar obwodowych placówek teatralno-widowiskowych. Wymieniano fakty naruszenia artykułu 35 Ustawy Ukrainy «O językach» w części dotyczącej reklamy, ogłoszeń, plakatów, afiszy itp., które wykonywane są w języku rosyjskim, a nawet z domieszkami języka angielskiego. Jak się okazało, część komisji ds. kontroli i wdrażania języka ukraińskiego, które utworzono przy rejonowych administracjach państwowych i miejskich komitetach wykonawczych, istnieje tylko na papierze. Wychodzi na to, że urzędnicy państwowi muszą uczyć się odpowiedniego stosunku do swoich obowiązków od aktywistów Towarzystwa «Proświta». Na naradzie wniesiono propozycję, aby w rejonach i miastach na posiedzeniach już w drugim kwartale bieżącego roku dokładnie rozpatrzyć stan realizacji Ustawy Ukrainy «O językach». W tej sprawie, na podstawie materiałów z narady, przygotowane zostanie rozporządzenie przewodniczącego obwodowej administracji państwowej. Borys MANŻELA, przewodniczący Sumskiego Towarzystwa «Proświta» MAJ, NR 5 (71), 2000 ROK
5 czerwca 1990 roku w historii Ukrainy i jej Cerkwi wydarzyło się zdarzenie o nadzwyczajnym znaczeniu: po raz pierwszy w całej tysiącletniej historii chrześcijaństwa proklamowano Patriarchat Kijowski i wybrano pierwszego Patriarchę Kijowskiego i całej Ukrainy Mścisława (Stepana Iwanowycza Skrypnyka). Spełniło się marzenie wielu pokoleń ukraińskich chrześcijan: mieć swoją Ukraińską Cerkiew Prawosławną z zarządem patriarchalnym w Kijowie — od nikogo, poza Bogiem, niezależną. Patriarchat Kijowski został proklamowany zgodnie ze wszystkimi kanonicznymi przepisami kościelnymi dawnych świętych Ojców — przez Wszechukraiński Prawosławny Sobór Lokalny, który obradował przez dwa dni, 5 i 6 czerwca 1990 roku, w wielkiej sali Republikańskiego Domu Kina. Wkrótce mija 10 lat od dnia tej znamiennej daty w życiu Cerkwi i całej patriotycznej, państwowotwórczej Ukrainy. W Kijowie utworzono i działa jubileuszowy komitet kościelno-społeczny dla uroczystego uczczenia tej daty; na jego czele stoi świątobliwy patriarcha Kijowski i całej Rusi-Ukrainy Filaret. Wśród przedsięwzięć znajdują się: uroczyste posiedzenie w Domu Nauczyciela (3 czerwca), archijerejska Boska Liturgia w soborze katedralnym św. Włodzimierza (4 czerwca), procesja krzyżowa od soboru św. Włodzimierza do placu Sofijskiego i cerkwi św. Andrzeja z nabożeństwami przy grobie drugiego patriarchy Kijowskiego i całej Ukrainy Włodzimierza (Romaniuka) oraz tablicy pamiątkowej pierwszego patriarchy Mścisława (Skrypnyka). Zarząd Główny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki prosi wszystkie zrzeszenia w terenie, wraz z duchowieństwem i wiernymi UCP KP, o szerokie uczczenie tej daty w całej Ukrainie w dniach 3—4 czerwca. Ponadto prosi się o wzmocnienie pracy wyjaśniającej, aby po śmierci błogosławionego Dymitra Jaremy (25 lutego br.) UAPC nie wybierała kolejnego patriarchy na miejsce błogosławionej pamięci zmarłego, lecz zjednoczyła się z UCP KP, tak jak to było do 1993 roku. Pawło MOWCZAN, przewodniczący Towarzystwa, deputowany ludowy Ukrainy
Traducción automática
Continuación de una página anterior — fragmento de página
wiem. Podejrzewam, że w tym piekielnym intelektualnym chaosie ty, tak jak i ja, również intuicyjnie przewidywałaś, że nas nie usłyszą. Przypominam sobie: w dniu ogłoszenia niepodległości „Hołos Ukrajiny” opublikował moje opowiadanie „Rusałka” — tam pisałam o niszczeniu duchów, faktycznie duszy narodu na czarnobylskich ziemiach. I do dziś uważam je za swoje najlepsze opowiadanie. Lecz, być może, poza tobą i jeszcze kilkorgiem moich najbliższych przyjaciół nikt go wtedy nie przeczytał. Wszyscy stali w kolejkach do kiosków z gazetami, polowali na bieżące wiadomości. Jakoś właśnie wtedy na marginesie znalazło się „dobro i wieczność”. L. H.: Cóż, nasza muza wtedy dosłownie „pochłaniała chwilę”... Żyć było ciekawiej, niż pisać... N. D.: Muza zbyt hałasowała. Namiętna, patetyczna, niby wyzwolona, ale porządnie zachrypnięta, zbyt samozadowolona. Głodowali studenci na Chreszczatyku, ja biegałam po konferencjach prasowych, wszyscy mówili, uśmiechali się, latały, śpiewając ukraińskie pieśni ludowe, autobusy. Naród stawał się dumny. Ten naród, który teraz przycichł, do którego powróciło znów poczucie strachu przed państwem, własnego upokorzenia. Znów, po raz kolejny, państwo uczyniło niemal każdego winnym wobec siebie. Ale przecież państwo — to my. Nie jesteśmy zobowiązani nosić jasyr temu nienasyconemu lewiatanowi. I my — póki co nie staliśmy się prawdziwym państwem. My na nic nie wpływamy, z nami, ludźmi, nikt się nie radzi. Sama System działa. Z mojej goryczy wtedy też zasiał się zamysł utworu o wielkim Apostole. Tutaj nie było ambicjonalności, po prostu chciało się zrozumieć, dlaczego Ukraina tak często przegrywała, gdzie jest korzeń naszych niepowodzeń, naszej historycznej skrzywdzoności. Przytoczę słowa sąsiadki Thomasa Manna, która, przeczytawszy jego powieść „Józef i jego bracia”, wykrzyknęła: „No, oto wreszcie wiesz, jak to było”. — „Ależ przecież tego wszystkiego nie było”, — przyznaje autor. A ja powiem, że wierzę w każdy wiersz napisany przeze mnie. Ja, być może, i oczywiście, jednak pomyliłam się w jakichś szczegółach, ale nie w uczciwym poszukiwaniu prawdy. Mówiąc słowami Mary Stewart — autorki trylogii o królu Arturze, „gdybym wiedziała więcej, to nigdy nie napisałabym tej powieści”. Co więcej, gdybym coraz bardziej zagłębiała się w ten temat, a materiałów są miliony metrów sześciennych, to zapewne w końcu napisałabym jakąś dysertację albo filozoficzną rozprawę, ale straciłabym poczucie dziecięcego zachwytu samym obrazem. L. H.: I mimo wszystko udało ci się znaleźć ten ton wykładu materiału, który czyni powieść wiarygodną, plastyczną, niemal bezbłędnie uformowaną leksykalnie... Twoje neologizmy łatwo wejdą w obieg współczesnej leksyki... N. D.: Ja przez wiele lat byłam po prostu zwariowana na punkcie tego tematu. Nie mówiąc o przegryzaniu się przez książki, słowniki, kroniki, dokumenty — bez tego żaden pisarz nie może się obejść, ale ja zaczęłam inaczej patrzeć na
Traducción automática
Natalia Dziubenko, laureatka nagrody imienia Olesia Honczara
Lubow Hołota: Natalio, redagując twoją powieść, ośmieliłam się wróżyć jej szczęśliwy los. I nie pomyliłam się: od czasu jej wydania pojawiło się około dwudziestu pozytywnych recenzji, utwór został wyróżniony prestiżową nagrodą Olesia Honczara, i, co najważniejsze, «Andrzej Pierwszy Powołany» zdobył masowego czytelnika. Zatem stałaś się popularną autorką popularnej powieści historycznej...
Natalia Dziubenko: Wielu recenzentów określiło moją powieść jako historyczną. Ja tak nie uważam: dla mnie jest ona współczesna. Bo te problemy, które starałam się poruszyć, wcale nie są odległe w czasie. One bolą, pieką dzisiaj. Wykorzystałam historyczną kanwę do stworzenia pulsującego, energetycznego płótna, całą swoją problematyką, a nawet stylistyką zanurzonego we współczesności, gdzie przez pryzmat historii, w różnych perspektywach rozpatrywane są nasze biedy, nasze niepowodzenia, nasza droga w przyszłość. Bo czyż cierpiętnicza ostatnia droga metropolity Wołodymyra to przeszłość, czy w przeszłości okrutna wojna religijna o «prawdziwego» Boga między wiernymi różnych ukraińskich wyznań? Owszem, przyczyny naszych bied, naszego rozdwojenia, roztrojenia, agresywności szukałam przede wszystkim w przeszłości – w sprzecznym świecie Apostołów. Wyszukiwałam pierwociny tych konfliktów, które krzyżowały i do dziś krzyżują Chrystusa. W procesie poszukiwań nagle przekonałam się, że główna przyczyna tkwi w nas. Bo nam przecież dano, dano znać historię, przed nami drzwi bibliotek, świątyń, muzeów. Mimo wszystkich bied i nieszczęść współczesności – nie ma nad nami nacisku, nie ma dyktatu. Myśl, czytaj, pisz. Inna sprawa, kto cię wydrukuje? Ale mimo wszystko nie ma szpicli w twoich szufladach, obecni łowcy dusz nie są tak wykształceni, komu przyjdzie do głowy czytać twoje tysiące umęczonych stron? Obecni łowcy dusz polują na pieniądze i tylko tyle. Po co im więc zbiedniały ukraiński pisarz w zapadłej chacie na Trojeszczynie? A skoro nam wreszcie dano, to nie możemy we wszystkim winić tylko przeszłości. Bo nam przecież dano ją poznać. Komuś w świętym tworzeniu powideł śliwkowych, komuś w pędzlu, komuś w obrazach, w pieśni. Nam – w słowie. I tym osobiście nie jestem zbiedniała – jestem wzbogacona, chociaż nie mam tego, czym zwyciężają – częstochlubstwa, sławolubstwa. Cały czas wątpię.
L. H.: Tak, przekonałam się o tym...
N. D.: Pamiętasz, jak gotową książkę poezji wycofałam z produkcji, książkę, której redaktorką byłaś ty, w której nieomylny gust święcie wierzyłam. Ale zwątpiłam w siebie. Lecz cóż za dziw – dzisiaj puszczają w radiu moje wiersze i wszyscy mówią – są dobre, ale zbyt skomplikowane – to co, znowu wracamy wstecz, do «prostoty»? Ale przecież wtedy były jasne i przejrzyste, teraz zaś brzmią, jakby językiem kosmitki. Dziwne – nawet dla mnie. Dlatego, że tamta, dawna stylistyka i ten ogólny, sprzed dziesięciu lat, poziom leksykalny i stylistyczny jakby został utracony i jakbyśmy zaczynali wszystko od nowa, od początku. Ale przecież i ty, Lubow Wasyliwno, swoje poezje wydrukowałaś dopiero po dziesięciu latach. A one wtedy już były: «Przyszłam i nie zastałam ciebie, Ukraino». I miałaś możliwość opublikować tomik poetycki, który był prawie gotowy. Co nas wtedy zatrzymało? Nie
MAJ, NR 5 (71), 2000 ROK oddzielnie, ona nie zniszczy się sama, trzeba było ją zniszczyć w pierwszej kolejności. I trzeba ją zniszczyć.
L. H.: Właśnie dlatego zabrałaś się za powieść «Andrzej Pierwszy Powołany»?
N. D.: Zaczęłam powieść o Apostole właśnie w tym czasie, kiedy zrozumiałam: trzeba się zatrzymać. Trzeba pomyśleć. Za dużo ludzi, za dużo nacisku, za dużo emocji. Trzeba coś zrobić, aby zatrzymać samounicestwienie i siebie, i tych, których kocham. Bo to życie na dwie dusze – z jednej strony głosić ukraińską niepodległość, z drugiej – kłaniać się czerwonemu mamonie, który do dziś leży na moskiewskim czerwonym placu, i dwóm flagom, które powiewały na Radzie Najwyższej – żółto-niebieskiej i czerwono-niebieskiej. Wtedy odeszłam z «Głosu Ukrainy», uwierał mnie nowomodny oficjalizm. A poza tym nijak nie mogłam pojąć, dlaczego wszyscy tak nagle, na łeb na szyję chcą całkowicie wyprzeć się swojej przeszłości. Nagle zadeptać to, co dobre, prawdziwe, co niejedno pokolenie z taką troską niosło i z taką cierpliwością wywalczyło, płacąc wysoką cenę. Bo jedną sprawą jest zrzucić krwawych idoli z ich nagrzanych postumentów, a zupełnie inną – powyrzucać i zniszczyć dzieła Lenina, Karola Marksa, Chruszczowa, Szczerbyckiego. Sama ciągnęłam do domu ich pełne wydania z jednego niegdyś poważnego instytutu marksistowsko-leninowskiego, który nagle stał się bardzo «patriotyczny» i postanowił pozbyć się swojego «haniebnego» dziedzictwa. Ale przecież bez studiowania tych książek jak zrozumiemy, co się z nami stało? I czy można zabić potwora, nie znając jego mocnych i słabych stron? Przecież tego czerwonego świerzbu dekretem czy aktem nie odwołasz, antidotum z reguły tworzy się na bazie samej trucizny. I już zupełnym intelektualnym barbarzyństwem jest przejść deptakiem po całej poradzieckiej ukraińskiej literaturze, która nigdy nie była jednorodna, bo nie zawsze i nie wszyscy byli zarażeni trucizną totalitaryzmu. Przypomnijmy sobie, jakie drwiny zostały wyrządzone przez niektóre gorące głowy nad świetlanymi imionami Mychajła Stelmaha, Pawła Tyczyny, zwłaszcza Olesia Honczara. Wtedy dla wielu nagle przestał brzmieć złoty głos jego „Tronki”. I w patriotycznym porywie zaczęto ganić absolutnie wszystko, co dobre i szlachetne, co zrobił. «Do podstaw, a potem...» Wtedy przypadło mi szczęście spotkać się z Olesiem Terentijowyczem. Ale jak gorzkie było to spotkanie, jak wstyd mi było patrzeć mu w oczy. Dzisiejsza moja powieść – to spóźnione przeprosiny za nas wszystkich. I tych, którzy mówili, i tych, którzy milczeli. A wtedy falą ruszyła do literatury masa krzykaczy: przesuńcie się, my przyszliśmy! My – czyści, nas tam nie było! My – z odległej Galaktyki, a nie z tej krwią i potem napojonej ziemi. Nie chcę wymieniać ich imion, mimo wszystko w swojej masie nastąpiła pewna przewartościowanie wartości, przynajmniej się dokonuje. Pojawiają się wspaniałe poezje i proza, które przebijają się do serca czytelnika nie krzykiem, a myślą. Ale tak wiele utracono. Obecnie ledwo wegetują biblioteki i muzea, zginęły lub dogorywają nasze czasopisma, gazety. W zamian za wspaniałe zespoły chóralne i taneczne – wachanalia niskoprocentowych tak zwanych szlagierów, w których ze wszystkich dźwięków jest tylko: bezkońcowe la-la-la.
ludzi. Godzinami siedząc na jakiejś ławeczce, przyglądałam się ludziom i szukałam w nich tego rzadkiego blasku, którym odznaczają się poszukiwacze Boga. Nie fanatyków, nie kaznodziejów, po prostu ludzi. Samo pisanie było chwilą, długą była droga zbierania, wsłuchiwania się, faktycznie podsłuchiwania ludzkich dusz. L. G.: Ale chcę zauważyć, że właśnie „poszukiwacze Boga” zapytają ciebie: czy rzeczywiście Apostoł Andrzej był na Ukrainie? N. D.: W swoim czasie poczułam, że nie mieszczę się w ramach poezji. Musiałam porozmawiać. Wygadać się. Każdy ma swoje momenty wewnętrznego upadku i zwątpienia, i we mnie wtedy zniknęło wewnętrzne oczekiwanie cudu, z którym przeżyłam całe swoje życie i z którego, w końcu, rodziły się wszystkie moje rymy. Przestałam czekać na święto od ludzi. Euforia pierwszych dni niepodległości zmieniła się w jakąś głęboką wewnętrzną urazę. Oto wreszcie — Ukraina, i status mojego języka jest już państwowy. A na każdym kroku: „mówcie po ludzku”, „jak ja nienawidzę tego języka”. Za co? Za to, że nie wszystkich dobili albo nie wszyscy wymarli? Że nie wszystkim artystom połamano ręce, że nie wszystkim poetom wyrwano serce? Przecież ty wiesz to wszystko. Myślę, że w „Słowie Proświty” macie o wiele głębszą i szerszą informację o prawdziwym stanie zarówno języka ukraińskiego, jak i drukarstwa, i ogólnie naszej kultury. Na początku wszyscy mnie powstrzymywali: przecież poeta nie może stać się prozaikiem, przecież nie było tu Andrzeja Pierwszego Powołanego. I niemożliwe jest napisanie o św. Andrzeju tutaj, na Ukrainie. Zaprawdę, głęboko zakorzenił się w nas moskiewski nahaj. Powiedział profesor Je. Hołubnycki, zwątpił Karamzin, że nie było, znaczy nie było. I mało kto interesował się świadectwami biskupa Cezarei Palestyńskiej Euzebiusza z Cezarei (zmarł w 340 roku), gdzie pisze on, że Andrzejowi przypadł los iść do Scytii, aby głosić Słowo Boże. Później powstawały inne przekazy, grecki Kościół z szacunkiem je zbierał. Mnich Epifaniusz (koniec VIII — początek IX w.) wykorzystał pisma kościelne dawnych pisarzy kościelnych, sam obszedł całe wybrzeże Morza Czarnego, był w Bosforze, Chersonezie i Teodozji i wszędzie wysłuchiwał miejscowych opowieści o Apostole Andrzeju, widział cerkwie, obrazy i krzyże św. Andrzeja. Zapisał nawet imiona pierwszych biskupów, uczniów św. Andrzeja. Ale przecież Grecy wchodzili Dnieprem daleko w głąb naszej ziemi, o czym świadczą znaleziska archeologiczne. Istnieją w greckich kronikach także opowieści o trzech męczennikach, którzy byli „rodu ze Scytii”: Inna, Rima i Pinna, uczniach Apostoła Andrzeja. W końcu istnieje porażający fakt, że próg Nienasyciec na Dnieprze w zamierzchłej starożytności nazywano Andrzejowskim. O tym pisze metropolita Iłarion. A toponimika — to nauka, z którą nie podyskutujesz. Imieniem Apostoła Ukraiński Kościół bronił swojej niezależności zarówno od Greków, jak i od Moskwy, bronił swojego prawa do posiadania swoich metropolitów, swoich biskupów. Swojego prawa do apostolskiej ziemi, apostolskiego Kościoła. Przeciwko prawdziwości pobytu Apostoła Andrzeja szczególnie zaciekle walczyła Moskwa wszystkimi dostępnymi środkami. Od niszczenia ukraińskich ksiąg cerkiewnych i zakazu zajmowania się przepisywaniem przez mnichów (była nawet zaka-
Traducción automática
Continuación de una página anterior — fragmento de página
zakaz mnichom trzymania w celach papieru i atramentu) do tak zwanych badań naukowych, gdzie z marksistowsko-leninowskiego punktu widzenia dowodzono, że nie było Chrystusa i nie było jego apostołów, a dalej — przytaczano obszerne argumenty, że nie mógł Apostoł Andrzej, nie mógł rybak z Galilei dotrzeć Dnieprem do kijowskich wzgórz. I sama ta zawziętość, agresywność i tępotę zaprzeczeń przekonywała mnie raz po raz: jednak był, jednak przeszedł przez naszą ziemię. Więc rozstrzygnąwszy raz na zawsze tę kwestię, nawet nie stawiałam jej w powieści, bo interesowała mnie w końcu, i przede wszystkim, historia ducha. L. H.: Czy nie tym jest uwarunkowana struktura powieści, w której uciekasz się do przemieszczenia płaszczyzn czasowych, biblijne legendy sąsiadują u ciebie z pogańskimi, a przed chwilą twierdziłaś, że twoja powieść jest całkowicie współczesna... N. D.: „Andrzej Pierwszy Powołany” to utwór trzystylowy, obrazowo mówiąc, trzypiętrowy. Tak go zaplanowałam, czy tak mi się objawił — któż to wie. Mistyczno-fantasmagoryczny konflikt dobra i zła na jednym poziomie pragnęłam rozwiązać jakby poza czasem i przestrzenią. Starożytne pragnienie zemsty prowadzi do moralnej degradacji, miłość — do swojego całkowitego przeciwieństwa, wierność — do absolutnej zdrady. W swoich początkach do trzech ksiąg „opracowałam” konceptualną duchową fabułę o tym, jak człowiek różnych czasów i narodów, zapragnąwszy zemsty i wyższości, trafił w mistyczną Pustynię, i całkiem naturalnie, w końcu, Pustynia pochłonie go, Pustynia będzie cierpliwie czekać na innych, którzy wstąpią na tę zgubną drogę: „I wreszcie przychodzi straszne przejrzenie... On cały czas gonił samego siebie. Ostatni żywy on... Nad Pustynią rozlega się strzał. Zadowolona, syta Pustynia zwija się, zastyga w kłębek i cierpliwie czeka”. Tutaj, mimo wszystkich moich starań, by ożywić, uczłowieczyć, spersonalizować obrazy — poruszają się czysto abstrakcyjne figury, raczej jakieś pierwotne cienie, które ślizgają się po szkle świadomości. Zwietrzałe postacie absolutnej idei. Ale ja nawet nie pragnęłam zbytnio uwydatniać tych początkowych wątków, chciałam po prostu skondensować bohaterów i fabułę do poziomu wiecznych typów, odwiecznego mitu. I już zupełnie nie próbowałam wycisnąć autochtonicznej łzy z czytelnika. Zwracałam się do archaicznego intelektu narodu: kiedy on wygrywał? Kiedy otrzymywał możliwość postępu? Tylko nie wtedy, gdy chorował żądzą zemsty, złości, krzywdy. A wtedy, gdy był miłosierny, mądry, dobry. I może kiedyś trzeba jednak wznieść się ponad użalanie się nad sobą, ponad samowspółczucie, zwłaszcza ponad samouwielbienie — i w kole narodów, nacji, szukać swojego miejsca. Bo na to potrzeba o wiele większej odwagi niż na zemstę czy tępą nienawiść, które są drugą stroną samoupokorzenia. Drugie piętro mojej wieży — historia Chrystusa. Ludzie z krwi i kości, ludzie Ducha. Jezus. Apostołowie. Ja z wewnętrznym drżeniem podchodziłam do nakreślenia obrazu Jezusa. W złotawym płaszczu, Chrystusa pełnego smutku i potężnego, wesołego i szczęśliwego, który płakał i śmiał się, bo był dzieckiem ziemi i Synem nieba. „On, to wszystko On”. I Jego — oczekiwania, marzenia. I nasze. Nasza nadzieja na przyszłość. My jeszcze długo będziemy chodzić tymi drogami. Jeszcze długo będziemy szukać drogi do Pana, który, jestem pewna, „jest jedyną prawdziwą Ojczyzną każdego nawet wtedy, gdy się go wyrzekają”. I to, powtórzę swoją myśl z powieści, nie należy do posiadłości babci historii, to należy do posiadłości i snów Pana. Tak On wchodził w narody i plemiona, tak On kierował duszami ludzi. Starałam się uniknąć jakichkolwiek przejawów nietolerancji, agresywności wobec innych religii czy chrześcijańskich wyznań. Chciałam spojrzeć szerzej na duchowe doświadczenie ludzkiej cywilizacji, gdzie w pewnym sensie nie sprawdza się już zwykły dla nas chronotop. Przemieszczają się czasy, płaszczyzny, wydarzenia. Czasy wielkiego ludzkiego przejrzenia zmieniają się czasami duchowego ubóstwa, pustki, by przejść w płaszczyznę totalnego wygasania ludzkiego ducha i rozumu. I znowu do początku czy końca. W pewnym sensie czas w sferze ducha porusza się inaczej niż w realnym fizycznym świecie, bo tutaj nie jest zbyt ważna chronologiczna kolejność wydarzeń: „Skąd wzięła się Ruska ziemia i kto w niej zaczął najpierw kniazić (i skąd Ruska ziemia) stała się”. Ale, Boże mój — od nas! Nieważna kolejność płaszczyzn czasowych jeszcze dlatego, że różnią się gwałciciele z rozdziału „Kamienne pole” od naszych maniaków, którzy śledzą małoletnie dziewczynki, a siedmiu braci z rozdziału „Zostaw umarłych chować umarłych swoich”, którzy przed śmiercią ojca nie podali wody mu, od naszych domorosłych zabójców, którzy podnoszą rękę na matkę dla kilku hrywien, chyba że większą bezwzględnością, niesprawiedliwością oraz okrucieństwem naszego świata ludzi. Właśnie dlatego ja nie uważam swojej powieści o Apostole za historyczną. Bo historyczna — to, co było i przebrzmiało, a ja pisałam o tym, co jest teraz. Pod innymi czasami, pod innymi imionami, pod innymi okolicznościami — o przejawach wiecznego dobra i starożytnego zła, które nie mają czasowych współrzędnych. One są w bezczasie. I jednocześnie tutaj, dzisiaj, z nami, w nas. I co można było i czy można dzisiaj coś temu przeciwstawić? Bo to prawda, że początki rozdwojenia chrześcijańskiej wiary — w konfliktach w świecie Apostołów. Bo oni jednak uważali, że tylko osobny „on” zna prawdę. Tylko on może tłumaczyć Jego kazania. Andrzej smutno przyglądał się widowisku. Jego obawy sprawdzały się. Opętanie, gorliwość jego braci w służeniu Panu osiągnęła apogeum, byli jedni w swoim oddaniu Panu, oni znali prawdę i nie było takich sił i mąk, które zmusiłyby ich do zejścia z tej drogi. Oni wszyscy pójdą za nim do końca. I początku. Oni utwierdzą obraz Zbawiciela na tej grzesznej ziemi. Ale czy jednocześnie nie zatrą wielości oblicz obrazu Przedwiecznego. Nie zniekształcą Chrystusa, który smucił się i cierpiał, cieszył się i kochał, prorokował i milczał. Chrystusa pełnego smutku i potężnego, radosnego i groźnego. On dopiero co wrócił z Wenedii i Scytii, długiej wyprawy, podczas której on uczył narody i plemiona, i które uczyły jego. Z powieści „Andrzej Pierwszy Powołany”
L. H.: Zatem apostołowie poszli różnymi drogami, różnymi drogami poszło i chrześcijaństwo... N. D.: Chrześcijaństwo, które dało ludziom wiarę w przyszłość, wysoką kulturę, stało się podstawą, fundamentem wspaniałej przyszłości, jeśli sami nie zniekształcimy samej wiary. Bo jeśli odwołać się do przeszłości, to nie wykreśli się ani inkwizycji, ani dziecięcych wypraw krzyżowych, ani wyniszczenia wołchwów podczas tak zwanego oficjalnego wprowadzenia chrześcijaństwa na Rusi. Lud pragnął pojąć swojego Boga poprzez znane mu imperatywy, poprzez ten świat, w którym żył — drzewo, kwiat, piorun, latawicę, poprzez duchy nieba i ziemi. I zaciekle bronił swoich zwyczajów, swojego sposobu życia i porozumienia ze światem. Lud, z punktu widzenia perspektywy historycznej, miał rację. I tak zrozumiał Boga, tak Go przyjął. Chrześcijaństwo przyjęło się na naszej ziemi, wchłonąwszy dawną mądrość ludu. Kolędami witano narodziny Chrystusa, szczedriwkami błogosławiono Jego hojność, wiosennymi pieśniami — Jego łaskę. I to nie jest dwuwiara, jak często słyszę. To postrzeganie Pana i świata w całej wielorakości i wzajemnym powiązaniu. Dopiero poprzez transformację, przemyślenie, dojrzewanie lud zrozumiał, że jedyny Bóg kocha i jego. I obroni ten świat, w którym on żyje. Dwa tysiące lat — długa droga, ale prawdopodobnie jeszcze dłuższą przyszło ludzkości przejść do swojego Pana, Pana miłości, zaopiekować się Nim, doskonaląc siebie i świat, pojąć Go nie poprzez kościelne dogmaty — poprzez własną duszę i rozwój własnego ducha. I własną historię. Apostoł Andrzej — imię tego, kto chrzcił i chrzci naszą ziemię, kto stawiał i do dziś stawia krzyż na kijowskich wzgórzach, prowadzi do Chrystusa pierwszego chrześcijanina ziemi naszej, płacze nad jego przyszłością. I ten płacz leci przez wieki. Apostoł Andrzej — opowieść o człowieku, który wątpił, cieszył się, smucił, przejął się biedami ludu. I nie zaprzeczył jasnym duchom naszej ziemi, poprzez które przejrzeliśmy Boga, jeszcze imienia Jego nie znając, jeszcze świętych pism nie czytając. On nie zaprzeczył tam jasnym duchom, z którymi te ludy były związane starożytną pępowiną. On nie sprowadził na nie ani przekleństw, ani gróźb. Chrystus przyszedł tam jako jasna, dobra, uniwersalna, wszechmocna siła, i oni Go rozpoznali. Rozpoznali w obliczach Jasnowida i Welesa, Łady i Kupały, Stryboga i Roda, Lela i Polela. Wszystko to był On — Jego wszechmocna dłoń, Jego oddech, uśmiech, Jego łzy, ból i ewangelia. Ten świat z przyjściem Chrystusa stał się wreszcie całością, otrzymał swoją równowagę, kompletność i sens. Z przyjściem Chrystusa ten lud stawał się wybrany przez Boga, tak samo jak bogowybranymi stawały się wszystkie ludy i plemiona. Każdy człowiek. Nie strach przyniósł tam, a miłość. Z powieści „Andrzej Pierwszowołany” L. H.: Jak na mój gust, Natalko, dobrze udały ci się rozdziały poświęcone naszej ziemi, którą nazywasz Wenedią... N. D.: Rozdziały o Wenedii są dla mnie najbardziej wiarygodne. To ten złoty wymiar ludzkiego ducha, to, co było i jest moją Ojczyzną. Wenedia... Mistyczny kraj, który rzeczywiście istniał, choć kto wie, jak się nazywał. Innej nazwy nie znalazłam. Tak ją nazywano w zagranicznych kronikach. Ukrainą wód, Dniepru — Rajriki, Rosi, Prypeci. Wymyślać innej nazwy nie zaczęłam. Byłoby to sztuczką. Byli Wenedowie, znaczy była Wenedia. Albo teraz będzie. W tym wielka i unikalna siła artystycznego słowa, kiedy można powalczyć z czasem i zmienić go. Uświadamiam sobie, że w tym także i niebezpieczeństwo. Bo siła słowa — wielka i groźna, nim można narobić niemało szkód. Tutaj działają żywe i pełnokrwiste dla mnie obrazy, w których skondensowano poprzednie doświadczenie myślowe i duchowe autora. Mit ze swojej funkcji jest tym, co poza granicami prawdy i nieprawdy. Mit — ludzka Ojczyzna Boga i nasza niebiańska duchowa hipostaza. Mit — osobista prawda dla poszczególnego ludu, która nie jest przeciwstawiana prawdom jakiegokolwiek innego ludu, a sama jest poszukiwaniem prawdy. Poprzez mit definiujemy wszechświat, to złożona część tego, jak uświadamiamy samych siebie. Dlatego że „my” istnieje tylko w kontekście „obcych”. Szczególna genialność każdego ludu istnieje tylko w swojej unikalności. Niech będzie szczególna rozmowa Ukraińców z Bogiem, niech będzie osobista rozmowa wszystkich ludów z Bogiem. Dlatego tak, jak wszystkie dzieci mają swoje osobiste rozmowy z rodzicami, tak i my poprzez swoje osobiste rozmowy z Bogiem możemy stać się dziećmi Boga. I w tym moje usprawiedliwienie za wszystkie wyrzuty, które dzisiaj słyszę: dlaczego wzięłam się za życie bogów, a nie pisałam o życiu prostego człowieka, wiecznego pracownika, wiecznego kopacza na swoim polu. Choć wydaje mi się, że tylko o tym pisałam. Ale powiem, że w swoim życiu nie widziałam prostych ludzi, nie spotkałam i tak zwanych „przeciętnych”. Ludzie są różni, ich czasem łączy strach, czasem miłość, czasem nienawiść, ale przy tym pozostaje zawsze osobista samotność, osobiste prawo wyboru dobra lub zła, to ten symptom indywidualności, przejawienia człowieka, kiedy zawsze z tobą jest niezmierzona przestrzeń dla jednoczenia się ze swoim Stwórcą. I z Tym, którego ona codziennie i co noc tworzy w sobie. Apostoł Andrzej, może i chciałby przefasonować myśli i uczucia Wenedów na bardziej zwyczajny dla niego ład, ale zatrzymywała przestroga. Nie chciał nic odebrać Wenedom. Ani delikatnych kupałowych pieśni — słuchać nie można się nasłuchać, ani odwiecznych mądrych wed, w których lśniły wyborne ziarna ludowego doświadczenia. Z ostrożnością mądrego ogrodnika szczepił na bujną sadzonkę pęd Chrystusowej wiary. Nie czekał, że on od razu zakwitnie, zaowocuje. Nie myślał o własnej sławie. Miną wieki, wyprostuje się, zazieleni wielkie drzewo. A wtedy i wspomni dojrzały, pełnosilny lud dobrym słowem jego — prostego rybaka z galilejskich brzegów, powie, że nie było zła w jego głoszeniu miłości, powie, że nie przychodził on przeklinać życiodajnych rąk Swaroga, wyplewiać słonecznych kupałowych kół. Powiedzą, że był dobrym człowiekiem. Wielkim światłem, bo płonęło serce czystym płomieniem miłości. Uzdrawiał ciała i dusze. I dał wieczną nadzieję na zbawienie. Z powieści „Andrzej Pierwszowołany” Lubow HOŁOTA, Natalka DZIUBENKO MAJ, CZ. 5 (71), 2000 ROK
Traducción automática
Continuación de una página anterior — fragmento de página
z dziećmi Uskowów. Bardzo kochał ich syna Dmytryka, którego śmierć przeżywał jako osobistą tragedię. Według rysunku Szewczenki wykonano pomnik na grobie chłopca. Mała Natalka nazywała Szewczenkę „wujkiem Tarasem Goryczem”. „Zaprawdę, moje serduszko, jestem Gorycz, od słowa gorycz...” – Pracując razem z dziewczynką w ogrodzie, wspominał dzieciństwo w dalekiej wsi. W rodzinie Uskowów wszyscy, zwłaszcza Agata Omelianiwna, żona Uskowa, otoczyli Tarasa Hryhorowycza ciepłem i uwagą. Na duszy robiło się lżej, na jakiś czas zapominał o musztrze, o kapitanie Mieszkowie, który terroryzował żołnierzy i śnił się Szewczence w koszmarach jeszcze długo po zesłaniu. Niejednokrotnie rysował on i samego Uskowa, i jego żonę, i dzieci. Szczególnie wzruszający jest portret Agaty Omelianiwny z córką Natalką. Światło wlewa się przez okno, pozostawiając w mroku kąty pokoju, miękko oświetla miłe twarze matki z dzieckiem na kolanach. Jakby od łagodnego wiatru, ledwo zauważalnie pochyliły się kwiaty na parapecie. Ale w oczach matki i dziecka przeziera nieświadomy niepokój, głęboko ukryta gorycz. Uskowów T. Szewczenko wspominał z wdzięcznością do końca swojego życia. Nigdy nie zapomniał, że Iraklij Ołeksandrowycz pozwolił mu wyjechać z Nowopietrowska prosto do Petersburga, omijając Orenburg, gdzie mogli go zatrzymać i odesłać Bóg wie dokąd. Uskow wiedział, że będzie miał za to poważne nieprzyjemności w służbie. W NIŻNIM NOWGORODZIE Wołga... Chlapie, wiruje woda za burtą parowca, zostawia pienisty ślad. Szewczenko długo patrzy na fale, na białą pianę, zachwyca się brzegami wielkiej rzeki. Oto już na horyzoncie Niżni Nowogród... Na przystani Tarasa Hryhorowycza witają przyjaciele i szczerzy wielbiciele. O nim nie zapomniano, o nim pamiętają. Jak wygłodniały, rzucił się na nowe prace na zamówienie jednego z potomków Koczubeja. Malował pod wpływem starodawnych „parsun”, które dobrze pamiętał jeszcze z czasów pobytu w Kaczanówce. Jako wzór wykorzystał portret „Hetmana Polowego” autorstwa Nikitina, jego przygaszone barwy. A na obramowaniu umieścił napis cyrylicą, wykonany czerwoną farbą, jak to robiono na parsunach, z pełnym imieniem i tytułem przedstawionej osoby. Krokiem naprzód stały się akwaforty, które T. Szewczenko wykonał na podstawie fotografii, będących wówczas nowością. Są to przede wszystkim portrety akwafortowe wykładowców Akademii Sztuk Pięknych: F. Tołstoja, rektora Akademii F. Bruniego, rzeźbiarza P. Klodta, autora pomnika Włodzimierza w Kijowie i słynnych koni na moście Aniczkowskim w Petersburgu. (Po śmierci T. H. Szewczenki Piotr Klodt wykonał jego maskę pośmiertną.) Jako grafik T. Szewczenko zasłynął mistrzowskim oddaniem światłocienia, swobodnym i precyzyjnym ruchem kresek, podłużnych i krzyżowych, zagęszczonych i rozrzedzonych. Właśnie za akwaforty z 1860 roku w Akademii Sztuk Pięknych przy dźwiękach trąb i kotłów Tarasowi Szewczence przyznano tytuł akademika grawerstwa. Twórczość Szewczenki-artysty leży nie tylko na granicy między klasycyzmem, romantyzmem a nowożytną sztuką XIX wieku. Był on pierwszym realistą, który poprowadził za sobą kolejne pokolenia rodzimych artystów. Od elegijnego portretu Kotzebuego do wzburzonego, pełnego emocji, energicznego, głęboko realistycznego portretu F. Tołstoja upłynęło siedemnaście lat. W tym czasie zaszły wyraźne zmiany w twórczości Szewczenki-portrecisty. TWARZĄ W TWARZ Z SAMYM SOBĄ Ktoś może zapytać: „Dlaczego Szewczenko tak często rysował siebie?”. Zaprawdę, często. Chyba tylko Rembrandt rysował siebie częściej. „Poznaj samego siebie”. Te słowa dotarły do nas ze starożytności. Mówią, że były ulubioną dewizą Sokratesa. Pragnienie poznania samego siebie, swojej duszy, a potem opowiedzenia o tym ludziom rodzi w poezji obraz, który nazywamy „bohaterem lirycznym”. Coś podobnego znajdujemy również w malarstwie. Większość autoportretów Taras Hryhorowycz wykonał w przełomowych momentach swojego życia. Oto pierwszy autoportret z 1840 roku. Szewczenko dopiero co wyzdrowiał po strasznym tyfusie. Lecz mimo Bajka (Żołnierz i Śmierć). 1844. Akwaforta na papierze fizycznej słabości, młodego artystę przepełnia uczucie długo wyczekiwanej wolności, którą wreszcie otrzymał. Jeszcze nie zdążył się do niej przyzwyczaić. Właśnie w tym czasie Taras pisze do brata, że do tej pory nie może dojść do siebie po tym, jak z brudnego poddasza on, niby na skrzydłach, przeleciał do czarujących sal Akademii Sztuk Pięknych. Kiedy dowiedział się o uwolnieniu z poddaństwa, od razu przybiegł do Soszenki i był tak wzruszony, że nie znalazł drzwi i
Traducción automática
Portret A. Uskowej z córką. 1854. Sepia na papierze
* * *
W czasie zesłania każda wieść z Ukrainy była radością. Zwłaszcza gdy otrzymywał listy i książki od Andrija Łyzohuba. Ten przesyłał Szewczence także pieniądze, zabiegał o jego uwolnienie. Wspomnienia, niczym cienie dalekiej przeszłości, wyłaniały się z niebytu. Przypominało się, jak gościło się w Siedniowie, majątku Łyzohubów. Pracowało się tam dobrze. Dla niego bracia Łyzohubowie zbudowali nawet pracownię-warsztat w parku, zachowali dla Szewczenki deski do akwafort, paletę, pędzle, rylce. Z czasem wszystkie te rzeczy stały się eksponatami muzeum Szewczenki w Kijowie. Z wysokiego siedniowskiego brzegu rzeki Snow widać wieś Bihacz, która była własnością księcia Kejkuatowa. Sąsiad Łyzohubów, generał Kejkuatow, zaprosił Szewczenkę, aby namalował jego młodziutką żonę. Wtedy w modzie było posiadanie w majątku galerii obrazów i generałowi zachciało się przyozdobić swoją pracą petersburskiego artysty. Pracując nad portretem, Szewczenko pragnął oddać łagodny charakter młodej generalskiej. Należała ona do tych dobrych ludzi, których szczerze szanował. Dlatego w portrecie Kejkuatowej połączyły się smutek i delikatność, wyrafinowanie i bezradność. Jest w niej coś wspólnego z „Amazonką” Briułłowa: w marmurowości twarzy, w łabędzio wydłużonej szyi. Tylko barwy są ciemniejsze. Z dawnej świątecznej gamy kolorów Szewczenko zrezygnował na zawsze.
* * *
Z Twierdzy Orskiej T. Szewczenko trafia do Twierdzy Nowopietrowskiej nad Morzem Kaspijskim. Lecz więzieniem wydawała mu się i koszara w Nowopietrowsku. Obok jego pryczy nie postawiono ani krzesła, ani stołu, bo malować i pisać zabroniono mu jeszcze surowiej. Na jakiś czas Szewczenko staje się milczący, odludny. Żołnierze szeptali: „Car zabronił mu nie tylko malować, pisać, śpiewać, ale nawet rozmawiać”. Płynął czas i po trochu odtajała dusza poety. Znaleźli się i tutaj dobrzy ludzie. Na pierwszej baterii, za murami umocnienia, chowa swoje farby. Portrety maluje w niewielkim pokoju, którego okna zasłania płótnem przed złymi oczami tak, że tylko wąski pasek światła pada na twarz portretowanego. Wreszcie w 1853 roku los uśmiecha się do poety. Do umocnienia Nowopietrowskiego przybywa nowy komendant Iraklij Aleksandrowicz Uskow. Taras Hryhorowycz nigdy nie był żonaty. Życie rodzinne pozostało dla niego marzeniem i, jak to bywa z samotnymi ludźmi, czasami ogrzewał duszę i serce przy cudzym rodzinnym ognisku. Może najbardziej przy małżeństwie Uskowów i ich dzieciach, które szczerze polubił. Uskow robił wszystko co możliwe, a nawet niemożliwe, aby ulżyć doli zesłańca. Jak mógł, zwalniał go z żołnierskiej musztry. Iraklij Aleksandrowicz, łamiąc zakaz samego imperatora, nadał Szewczence możliwość malowania i pisania listów do przyjaciół. W ogrodzie obok domu Uskowów zbudowano altanę, w której Szewczenko nocował, przykrywając się szynelem, rad, że nie w koszarach. W dzień dużo czytał. Zbudował szałas pod wierzbą, którą sam posadził. Altana i szałas stały się ulubionymi miejscami jego odpoczynku. Tutaj bawił się
MAJ, CZ. 5 (71), 2000 ROK
Traducción automática
El comienzo de este texto puede estar incompleto: compárelo con la página original
książki, czasopisma. I przyjaciele przynoszą mu wszystko, co może zainteresować, pocieszyć, ogrzać serce i duszę. W literaturze odwilż, krytyka mikołajowskich porządków. To, za co został surowo ukarany, teraz można usłyszeć nie tylko w szczerych rozmowach, ale i przeczytać w gazetach. Jakby nowe horyzonty otworzyły się, gdy zapoznał się z utworami Sałtykowa-Szczedrina, Lwa Tołstoja. Zachwycił się wierszami i przekładami poety Kuroczkina. Czytając z przyjaciółmi jego przekłady rewolucyjnych wierszy Barbiera, Taras Hryhorowycz zauważył: „Rosyjski przekład jest śmielszy i ostrzejszy od francuskiego oryginału”. Poszerza się krąg przyjaciół poety. Syn dekabrysty Jakuszkina daruje T. Szewczence portret więźnia katarzyńskiego Nowikowa — rycinę z obrazu rodaka Dmytra Łewyckiego. Zaskoczeniem było również to, że wśród „nosicieli praworządności”, policmajstrów, byli uczciwi, odważni, życzliwi ludzie — P. Łapa, P. Kudłaj. Stanęli oni w obronie Szewczenki i, ryzykując swoje stanowiska służbowe, pomogli Tarasowi Hryhorowyczowi uniknąć nowego zesłania. Rzecz w tym, że nadszedł rozkaz odesłania Szewczenki z powrotem do Orenburga. P. Łapa oraz P. Kudłaj zaświadczyli, że jest ciężko chory. A w tym czasie Szewczenko miał już bilet do Petersburga. Jednego z tych niespodziewanie odnalezionych przyjaciół Taras Hryhorowycz uwiecznił na niewielkim portrecie. W tej pracy widzimy wirtuozerię linii, które miękko przechodzą w tło, elegancję opracowania twarzy, dokładnie odmalowanej, gdzieniegdzie zaakcentowanej grubą czarną kreską. Swoim lakonizmem rysunek współbrzmi z dziełami słynnych francuskich rysowników Davida i Ingresa. ZNOWU NAD BRZEGAMI NEWY Po powrocie do Petersburga Szewczenko znów zabrał się za malarstwo. Portret Wasyla Koczubeja artysta stwo-
Traducción automática
Continuación de una página anterior — fragmento de página
rzucił się do niego przez okno z krzykiem: «Wolność! Wolność!». W autoportrecie z 1840 roku czuć wpływ K. Briułłowa: ostre przejścia światła i cienia; ciemnobrązowe, niespokojne i niepewne tło, które może oznaczać «wszystko i coś»; oraz blade oblicze na tym tle. Energiczny obrót głowy świadczy o duchowej sile. W spojrzeniu jest coś gorączkowego, zaniepokojonego i jednocześnie zdecydowanego, pełnego nadziei. Jeszcze jedna cecha rzuca się w oczy w tej pracy: niezwykła uduchowienie aż do nerwowości, związane, zapewne, z przyspieszonym rozwojem duchowym Szewczenki w tamtym okresie. W ciągu dwóch lat wolności opanował taką ilość kulturowych wrażeń, że osiągnął poziom ówczesnej inteligencji. Stał się nie tylko znawcą malarstwa Odrodzenia, niespokojnego XVII stulecia oraz współczesnych artystów. Niewiarygodnie dużo czytał i nie tylko współczesną mu literaturę romantyczną. Czytał Puszkina, Lermontowa, Balzaka, Dickensa, Irvinga, Byrona i Szekspira. Zachwycał się elegijnym Kapnistem, wzruszony przewracał strony «Biednej Lizy» Karamzina oraz «Pameli» Richardsona. Czytał Skoworodę i Ozierowa. Studiował także autorów antycznych. Pokochał muzykę klasyczną, zwłaszcza operę. Z wyżyn światowej kultury zrozumiał, że buntownik Gonta nie ustępuje szlachetnemu rozbójnikowi Rinaldo Rinaldiniemu, kozackie dumy swoją patetyką dorównują poezji rycerskiej średniowiecza, a Gogolowskie drwiny i żarty stoją na poziomie Szekspirowskich wirtuozowskich dowcipów. Przekonał się, że kultura jego narodu jest pełnokrwistym ogniwem światowej kultury.
ZACZĄŁEM POWOLI PRZEJRZEWAĆ
Minęło pięć lat. Pobudliwie-romantyczny stosunek do życia zmienił się u Szewczenki w trzeźwe, dojrzałe rozczarowanie. Kultura szlachecka, którą tak się zachwycał, obróciła się także swoimi negatywnymi stronami. Szewczenko zrozumiał, że zachwyt wzorcami wysokiej sztuki współistniał w kręgach szlacheckiej inteligencji z obojętnością wobec bliźniego. Nieraz wielbiciele piękna i harmonii egoistycznie urządzali swój komfort kosztem tego bliźniego. Tragicznym przejrzeniem było dla Szewczenki uświadomienie sobie tego, że ta wysokorozwinięta kultura nie zdołała wykształcić swojego negatywnego stosunku do instytucji poddaństwa. Wokół mnie, gdzie nie spojrzę, Nie ludzie, a żmije... I wyschły moje łzy, Łzy młodzieńcze. I teraz ja rozbite Serce jadem leczę, I nie płaczę, i nie śpiewam, A wyję jak sowa... Ziemskie życie człowieka poeta charakteryzuje niekompatybilnymi, zdawałoby się, kategoriami: idylliczne — patologiczne, pocieszne — nieznośne, rajskie — piekielne, Boskie — zwierzęce. Każdy człowiek trafia do tego kipiącego emocjami kotła, gdzie można albo odmłodnieć, albo spopielić się. W sobie samym widzi i ciemne głębiny, i jaśniejące wyżyny. Czasem chce mu się «cały świat objąć», a nierzadko pragnie się «znowu świętość kalać». Jednak już autoportret z 1845 roku świadczy, że szczyt rozczarowania, kiedy pojawiły się i «Testament», i «Trzy lata», minął. Oczy patrzą na nas łagodnie, współczująco, a cała twarz promieniuje duchową miękkością. Widocznie wtedy szczerze uwierzył, że Raz dobrem ogrzane serce wiek nie ostygnie... W tym autoportrecie czuć wysoki profesjonalizm artysty. Wykonano go ołówkiem, kilka linii, skąpa kreska — i tego wystarczyło do przedstawienia ubioru. A oto twarz opracowana jest o wiele bardziej szczegółowo, «ulepiona» światłem i cieniem starannie, bardzo subtelnie.
SZEREGOWY NR...
Autoportret z 1847 roku. Poeta na zesłaniu. Ileż niepohamowanego bólu, wyrzutu w wyrazie twarzy człowieka, zesłanego bez śledztwa i sądu na rozkaz cara nie wiadomo na jaki czas, może na zawsze do Orenburskiego Korpusu Oddzielnego. Szewczenko w żołnierskim mundurze — «chlamidzie pohańbienia». Na mikołajowskiej czapce bez daszka numer roty, — w carskiej armii ludzi oznaczano cyframi. Poeta porównywał swój los z losem Owidiusza. Jedna z najjaśniejszych gwiazd rzymskiej poezji — Publiusz Owidiusz Nazon, jak i Szewczenko, został wysłany przez imperatora Rzymu bez sądu, bez oficjalnego oskarżenia w dzikie miejsca dzisiejszej Rumunii. Wspomina Szewczenko i wielkiego florenckiego wygnańca Dantego Alighieri. Lecz ciemiężyciele Dantego nie domyślili się zabronić swojemu zaciekłemu wrogowi pisać wierszy... Smutny uśmiech lekko dotyka jego ust, prawie zakrytych gęstymi wąsami. Potomek wolnych Kozaków, po raz pierwszy w życiu zapuścił sobie kozackie wąsy.
A ŻYCIE TRWAŁO...
Mistrzowie Odrodzenia korzystali z bardzo prostej, ale wdzięcznej techniki: ołówek i kreda. Począwszy od lat 50., do tej techniki coraz częściej zwraca się Szewczenko, pracując nad portretami. Autoportret z 1851 roku również wykonany jest ołówkiem i kredą. Szewczenko stworzył go podczas pobytu w ekspedycji geologicznej. Długie zesłanie, któremu nie ma końca. Osiadły choroby. Bardzo się postarzał. Ma zaledwie 37 lat, a wygląda — niemal jak dziad. Ciemna, gęsta broda, białe plamy wysokiego czoła, łysiejąca głowa, ciemne zapadnięcia oczu. Jest coś ofiarnego w tym wizerunku. Do autoportretu z 1851 roku najbardziej pasuje taki jego wiersz: Błąkał się, modlił do Boga I wspominał lata złe, Złe dawne lata. Wtedy powiesili Chrystusa. I teraz nie uszedłby syn Marii... W tym portrecie próżno szukać wpływów Briułłowa. Na pierwszy plan wysuwa się tutaj tradycja Rembrandta. Smutny rozum, głębokie odczucie życiowego dramatyzmu, nieuchronność tragedii i uświadomienie sobie jej nieodwracalności. Lecz jakkolwiek ciężko żyło się Tarasowi Hryhorowyczowi, nie stracił umiejętności zażartowania, pośmiania się i rozbawienia przyjaciół. W ekspedycji geologicznej nie było fryzjera, co więcej, nawet nożyczek. Trzeba było zapuścić brodę. Ktoś zażartował, że czyni go ona podobnym do staroobrzędowca. Tarasowi Hryhorowyczowi spodobał się żart, zaczął udawać staroobrzędowca, i to tak mistrzowsko, że przyjaciele śmiali się do rozpuku. Choć bawiła obecnych broda, wróciwszy z ekspedycji, z radością się ogolił. W Twierdzy Nowopietrowskiej Szewczenko notuje: «Ja strasznie lubię patrzeć na szczęśliwych ludzi». Może właśnie dlatego kochał maluchy. Im tak niewiele trzeba do szczęścia, choćby chwilowego. Pewnego razu na podwórze Uskowa zabłąkał się kazachski chłopiec. Zobaczywszy kota, zaczął bawić się z nim. Na twarzy małego pojawił się szczęśliwy uśmiech. I Szewczence zachciało się go namalować. Przedstawił on i siebie: siedzi i obserwuje tę niewybredną scenkę. Sam on — w szynelu. Więc na dworze, zapewne, nie tak już ciepło. A chłopiec — półnagi, bosy. Artysta z troską patrzy na chłopca, bo widzi to, czego nie uświadamia sobie maluch: beznadziejność jego nędznego życia. Lecz Szewczenko nie psuje dziecięcej radości. Chwilę cichego szczęścia uwiecznia na swoim rysunku.
ŁABĘDZI ŚPIEW
Utwory poetyckie, napisane przez poetę na zesłaniu, oszałamiają niesłychanymi emocjonalnymi kontrastami:
Widok na Kara-Tau (Czarną Górę). 1851. Akwarela na papierze
MAJ, NR 5 (71), 2000 ROK patologicznie agresywnemu okrucieństwu władców (jakby zaobserwowanemu w przyszłym GUŁAG-u) przeciwstawiono chrześcijańskie przebaczenie: Módlcie się, bracia! Módlcie się Za kata srogiego. Jego W swoich modlitwach wspomnijcie... I bez ognia, i bez noża Strategowie Boży powstaną. I ciemności, i tysiące nikczemnych Przed świętymi uciekną. 1860 rok. Przedostatni rok życia. W Petersburgu wielka Wystawa Akademicka. Zwiedzającym oczy się rozbiegają. Ściany zdobią płótna rodzimych malarzy oraz prace zagranicznych artystów — z Niemiec, Szwajcarii. Wystawione są też akwaforty Tarasa Szewczenki. Wielu wie, że właśnie za nie, za doskonałość ich wykonania artysta niedawno otrzymał tytuł akademika grawerstwa. Na wystawie eksponowany jest także jego olejny autoportret. W tłumie niełatwo przeczytać podpis artysty. Niektórzy próbują odgadnąć, kogo przedstawiono na tym płótnie. Recenzent «Siewiernoj pczeły» pisał: «...on jest przedstawiony nie w swoim prawdziwym stroju. Wolał — skromny, miłujący pokój artysta — przedstawić siebie w małorosyjskich baranich czapach i siermiędze, a dlatego wokół czasami rozlegały się z tylnych rzędów publiczności okrzyki: „Czy to Palij, czy to Doroszenko, czy to Sahajdaczny?” ... Niektórzy na pierwszy rzut oka biorą znakomity portret niemal za kopię znanego portretu Jana Sobieskiego». Szewczenko, zawsze wymagający wobec siebie, był niezadowolony ze swojej pracy, mówił, że i wcześniej był przeciętnym malarzem, a dziesięć lat bez ćwiczeń może i z wielkiego wirtuoza zrobić «karczemnego grajka». Ale to nie tak. Portret wykonany jest mistrzowsko, w surowym stylu Rembrandtowskim. Szewczenko ma na sobie strój narzeczonego — wyszywaną koszulę ze wstążkami, bo przecież niedługo przedtem rzeczywiście zamierzał ożenić się z siedemnastoletnią chłopką Łykerią Połusmakową. Wydawała mu się ideałem czystości. Szewczenko bardzo się pomylił. Ślub nie doszedł do skutku. W oczach Szewczenki tak głęboki smutek, taki tragizm, jakim zrodzone są i najgorzkie jego wersy: Minęły lata młode... Zimnym wiatrem od nadziei Już powiało... Zima. Siedź sam w zimnej chacie. Nie ma z kim cicho rozmawiać, Ani poradzić się nie ma. Nikogo, nikogo nie ma... Lecz nie tylko smutkiem i bólem naznaczone są ostatnie lata życia Tarasa Hryhorowycza. Obok jego prac na wystawie akademickiej eksponowano dzieła duchowych uczniów Szewczenki, a wśród nich sławnego w przyszłości artysty Wasyla Pierowa — «Przyjazd stanowego». O chyleniu czoła młodzieży przed wielkim artystą i obywatelem świadczy i ten fakt, że w sali, gdzie wisiał autoportret Tarasa Hryhorowycza, był jeszcze jeden jego portret — autorstwa artysty Przeclawskiego. Jakby ciepłym pozdrowieniem z ojczyzny były płótna młodego Iwana Sokołowa — «Jarmark w Małorosji», «Dziewczęta-Ukrainki wróżą z wianków o zamążpójściu». Zatem życie jego w sztuce nie było daremne. Szewczenko zdołał: Przejść męki trudnego życia, Zmierzyć przepaście namiętności, Przeczytać wszystkie czarne strony, Wszystkie bezprawne czyny, I zachować lot orła I serce czystej gołębicy. Przeżył zaledwie 47 lat. 24 z nich — w pańszczyźnie, 10 lat — na zesłaniu, pozbawiony prawa pisać i malować. Widział i przeżył wiele nieszczęść, ale zmarł z niezachwianą wiarą w to, że: Dzieła dobrych odnowią się, Dzieła złych zginą...
Traducción automática
El comienzo de este texto puede estar incompleto: compárelo con la página original
Texto dañado en el reconocimiento — lea la página original
Original en ucraniano · traducción en actualización
mе“C%д-"=…= “ме!2ь Š=!=“= xе"че…*= " …ед-лю, 26 лю2%г% (10 Kе!еƒ… ƒ= …%",м “2,лем) 1861 !%*3, C!,г%л%мш,л= …ел,ше ƒемл *-" C%е2=, = L 3“-., *%м3 д%!%ге K3л% L%г% -м’ , L%г% C%л-м’ …е “л%"%. n“,!%2-л,L …=!%д %Cл=*3"=" “ме!2ь Š=!=“= xе"че…*=, ? ,!% м%л,"“ ƒ= L%г% д-ш3. o!%ч=…, д% xе"че…*%"%- м%г,л, ƒ=C=м’ 2=л, …= …-L “*%!K%2…3 C%“2=2ь “2=!е…ь*%- ›-…*, ƒ="›д, " ч%!…%м3, “.,ле…3 …= K-л,L .!е“2. 0 ›-…*= # *%л,ш… *!-C=ч*= k,*е!= -"=…-"…= o%л3“м=*, C%е2%"= …=!ече…=, *= м%гл= д=2, L%м3 .%ч 2!%., ? =“2 , # = д=л= 2-ль*, Cеч=л-. (o%л3“м=*%"= (o%л3“м=*) k,*е!= -"=…-"…= (1840#1917) # …=!ече…= xе"че…*=, *%л,ш… *!-C=ч*= C%м-? ,*= l=*=!%"=. d% oе2е!K3!г= – C!,"-ƒ C%м-? ,*. o%е2 C%ƒ…=L%м,"“ ƒ k,*е!%ю " че!"…- 1860 !%*3 …= д=ч- 3 m. g=K-л, (a-л%ƒе!“ь*%-) " q2!-ль…-. b-… ƒг=д3"=" o%л3“м=*%"3 " л,“2=., C!,“" 2," -L C%еƒ-- &k,*е!-[ 2= &k[ (&o%“2="лю .=23 - *-м…=23[). n“2=…… , * – "-!ш &a=!"-…%* ц"-" – ƒеле…-"[, …="- …= !%ƒ!,"%м -ƒ k,*е!%ю. bл-2*3 1860 !%*3 xе"че…*% …=м=лю"=" C%!2!е2 o%л3“м=*%"%-. m= ƒ"%!%2- м=лю…*= "г%!- ч%!…,л%м a. l,*еш,… …=C,“=": &q,м “",де2ель“2"3ю, ч2% .2%2 !,“3…%* !,“%"=… C%.2%м xе"че…*%м[. -“2%!-ю C%еƒ – &k,*е!-[ (5. VIII 1860) !%ƒC%"-л=, ƒ- “л-" м=2е!-, m. j,K=льч,ч. r – м=2е!- m. g=- K-л, …= д=ч- " q2!-ль…- ›,л= 2,мч=“%"% …=Lм,ч*= b. j=!- 2=ше"“ь*%- k,*е!=. 5. VIII 1860 !%*3 xе"че…*% C!,-.=" “юд, ƒ= “"%-ю …=!ече…%ю, ? %K C%-.=2, ƒ …ею д% м-“2= L *3C,2, -L …= C%“=г. m. g=K-л= …е "-дC3“2,л= k,*е!3, м%2,"3юч, 2,м, ? % "%…, ? е …е %д!3›е…-. p%ƒг…-"=…,L C%е2 232 ›е е*“C!%м2%м …=C,“=" ць%г% "-!ш=, г%“2!% %“3д›3юч, м-- ? =…“ь*- L !ел-г-L…- ƒ=K%K%…,.) nд…=* ›,22-"= д%л k,*е!, -"=…-"…, “*л=л=“ …еC!%“2%. o-“л ƒ"-ль…е…… ƒ *!-C=чч,…, "%…=
Засновник — Всеукраїнське товариство «Просвіта» імені Тараса Шевченка. Реєстраційне свідоцтво № 1007 від 16.03.1993 р.
г-!*% C!=цю"=л=. d%"ел%“ "л=ш- 23"=2,“ ш"=ч*%ю 3 -!=…ц3ƒь- *%м3 м=г=ƒ,…-, C-ƒ…-ше Cе!е-.=л= " 0=!“ь*е “ел%. Š=м %д!3›,л=“ ƒ Cе!3*=!ем, г-!*,м C’ …,цею “*%"л-",м, м=л= ƒ …,м K=г=2% д-2еL. qC-л*3"=…… ƒ xе"че…*%м …ем%гл% C!%L2, Kеƒ“л-д…% дл д3.%"…%г% ›,22 ц – ›-…*,. mе ",C=д*%"% -“2%!,* 3*!=-…- “ь*%г% м,“2ец2"= j%“2 …2,… x,- !%ць*,L ƒ"е!…3" 3"=г3 …= – &…=C-"-…2ел-ге…2…,L ",гл д[, C!% ? % м%›…= K3л% “3д,2, ƒ м%",, %д г3, м=…е!, 2!,м=2,“ . j!=- “,"%ю "%…= K3л= – " гл,K%*-L “2=!%“2-. n“ь ? % “"-дч,2ь C!% – ƒ%"…-ш…-“2ь nле*“= j%Kець (b=!=""=), 3!%д›е…ець j=…е"=, 3 Cе!-%д 1909 # 1914 !%*-": &0е K3л= “2!3…*=, …еƒ"=›=юч, …= “2=!-“2ь (-L K3л% C%…=д 70 !%*-"), ",? = “е!ед…ь%г% ƒ!%“23, ›-…*=,
ƒ …е“2е!2,м, ? е ч=“%м “л-д=м, “C!="›…ь%- ›-…%ч%- *!=“,. b,гл - д=л= …= ›-…*3 -…2ел-ге…2…3. u%д,л= "“ , "-д г%л%", д% …-г, " ч%!…%м3...[ g= “C%г=д=м, C!="…3*= Š=- !=“= xе"че…*= C% “е“2!- j=- 2е!,…- C,“ьме……,*= dм,2!= t,л,м%…%",ч=, "-… ? е C-дл-2*%м …е%д…%!=ƒ%"% "-д"-д3"=" *%- л,ш…ю C%е2%"3 …=!ече…3 " j=…е"- !=ƒ%м -ƒ K=2ь*%м – …="-2ь …%ч3"=" 3 %д…-L .=2- ƒ …ею, C-д Š=!=“%"%ю г%!%ю. yе %д…= ц-*="= де2=ль д%- C%"…ю- %K!=ƒ k,*е!, -"=…-"…, # люK%" д% …=!%д…%- C-“…-. xе"- че…*%"= C-“… &nL %д…= , %д…=[
3 "3“2=. ц – "›е …ем%л%д%- ›-…*,, Cе"…%, л3…=л= %“%Kл,"% ƒ"%!3шл,"% L C!%…,*л,"%, …=г=д-юч, C!% – "л=“…3, г-!*3 “,!-2“ь*3 д%лю. gK,!=L2е“ , г!%м=д …е, y%“ь K3д3 *=ƒ=2,. r …ед-лю д3›е !=…% b%ле…ь*, C,2=2,... - ƒ="›д,, *%л, д%.%д,л= д% ц,. “л-", 2% " …е- ƒ %чеL *=C=л, “ль%ƒ,. mе "-д 3“-. k,*е!= -"=…-"…= ƒ3“2!-ч=л= д%K!%ƒ,чл,"-“2ь, ? ,!-“2ь 2= C%"=г3. mе…=",“2ь д% C%е2= Cе!е…%“,л=“ь – …= …е-. o%ш,!ю"=л,“ , ƒ%*!ем=, L …ед%K!- ч32*, C!% 2е, ? % "%…= C!,-›д›=л= д% j=…е"= …=K!=2, г!%шеL "-д L%г% ш=…3"=ль…,*-"... qC!%“2%"3ю2ь ц- …е“C!="едл,"- ",г=д*, д%*3ме…2=ль…- -=*2,, ч,“ле……- “C%г=д, “3ч=“…,*-": &p%д3 " …е- …е K3л%, “,!%2= K3л=,
"е“ь "-* .%д,л= C% …=Lм=. – "“е 23›,л= ƒ= Š=!=“%м. Š=* – "ме!- л=[. b-д"-д3"=л= м%г,л3 C%е2= " K3дь- *3 C%!3, ƒ= K3дь- *%- C%- г%д,: &k,*е!= -"=…-"…= C!,.%д,л= ƒ,м%ю …= м%г,л3 xе"че…*= – "“е Cл=*=л=, Cл=*=л=. o! м% K!еде, K3л%, че!еƒ “…-г C% “2е›ц-, K% 2%д- ? е “.%д-" …е K3л%, – 2=м Cл=че[. nK…-ме C=м’ 2…,*, …=.,л,2ь“ д% м%г,л, …,ƒь*%, ? %“ь *=›е, м, лед"е ч3-м%: &o!%? =L, Š=!=“е, г%л3Kч,*3, c!,г%!%",ч3. “ "›е C-шл=. g="2!= C!,Lд3, г%л3Kе м-L. m=? % 2, ме…е %“2=","?[ y%!%*3 дл ш=…3"=ль…,*-", *- C!,.%д,л, “юд,, “C!="л л=
C=…=.,д3 C% xе"че…*3. m=Lм=л= C-"ч3 ƒ C%C%м, *= ƒ C’ 2ьм= *%!%г"=м, 2= .!е“2%м -шл= "-д o!е%K!=›е…“ь*%- це!*", д% “=м%- м%г,л,, “C-"=юч,. j= л=“ "%…= "е“ь “"-L …е- ? =“л,",L "-*, C%*, …=!еш2- …е C%2!=C,л=, “2=!=, …ем-ч…=, “=- м%2… , д% *=…-"“ь*%- K%г=д-ль…-. p%ƒ3м ›-…*,, * – ƒд%!%"’ , C%"%л- ƒг=“=". b“е ƒг=д3"=л= xе"че…*=, “*!%м…,L …е"ел,*,L C%!2!е2 *%г% ",“-" …=д 3K%г,м л-›*%м. rл-2*3 L 3ƒ,м*3 "-дч,… л= д"е!- # &че*=л= L%г%[. r“-. ƒ=Cе"… л=: &b-… C! ,Lде! o! ="д=, C! ,Lде! q*=›-2ь L%м3 # L%г% че*=ю[ # - Cл=*=л= 2 ›*,м, “2=! еч,м, “ль%ƒ=м,. o! %“"-23 …е K3л%. m=! еш2- “2! =ш…= ."%! %K= (ƒ= “"-дче…… м мед,*-" # ! =*) “*%“,л= – . o%ме! л= k. -. o%л3“м=* 4 (17) лю2%г% 1917 ! %*3. 0",…2=! qельце ! %ƒ2=ш%- "=…,L …= г%! – …= "-д“2=…- Kл,ƒь*% 2! ь%. *-л%ме2! -" "-д )е! …еч%-. -д,…е, ? % ƒ=л,ш,л%“ C! % …е- …= ƒг=д*3 люд м, # “2%л-2…-L ! 3ш…,*, м=L›е ч%2,! ,ме2! %",L, -ƒ д%м%2*=…%г% C%л%2…=, ! “…% C%*! ,2,L ! %ƒ*-ш…,м *"-2*%",м %! …=ме…2%м, ƒ ",ш,2%ю C%“е- ! ед,…- Cе! ш%ю л-2е! %ю – -ме…-. m=д …ею # *! 3гл,L "-…%ч%*, = ƒK%*3 # C-"…-. 0е ƒд=-2ь“ “,м"%л-ч…,м, =д›е ƒ= Cе! е*=ƒ%м "-д%м%, * Š=! =“ c! ,г%! %",ч .%2-" м=2, …= "е“-лл- “=ме ! 3ш…,* ƒ C-"… м,. l-L 2, д! 3›е, l% 2, люK%! mе .! е“2,“ь, - …е *ле…,“ь, – …е м%л,“ь m-*%м3 " “"-2-!.. 3“м-.…,“ь, - "%ль…3ю “" 23ю д-ш3, - ! 3*3 "%ль…3ю, м-L д! 3›е, o%д=L ме…-. 5 “е! C… 1860 ! .
Світлана ДМИТРЕНКО, старший науковий працівник Літературно-меморіального будинку-музею Тараса Шевченка, м. Київ
Редакція газети «Слово Просвіти» звертається до всіх шанувальників української літератури — сучасної і класичної — з пропозицією взяти участь у літературній вікторині, яка пройде у три тури. Переможці будуть нагороджені бібліотечкою з видань «Просвіти» та передплатою на газету «Слово Просвіти». Редакція ТУР 1 1. Яку найтяжчу кару злочинцям визначив видатний український поет межі XVII—XVIII ст. Феофан Прокопович? 2. Хто з персонажів української прози дошевченківської доби не терпів кави? 3. Чому Антося Люборацького прозвали «христовозом»? 4. Хто з персонажів української прози кінця ХІХ ст. виграв у просвітянську лотерею плуга? 5. Ієремія Галка, Павло Ратай, Остап Перебендя, Капітан Бонвиван, Харко Воля, Виборний Макогоненко, Василь Чайченко. Назвіть справжні імена та прізвища письменників, що користувалися цими псевдонімами. 6. Завдання «навпаки». Осип-Домінік Гординський, Степан Панасенко, Іван Семанюк, Людмила Василевська, Олександра Судовщикова, Дмитро Левчук, Ілля Гуревич. Під якими прибраними іменами ми знаємо цих українських письменників? 7. У жодному словнику латинської мови ви не знайдете слів «Subaqua» i «Lucrosa». Їх вигадали українські письменники. Хто вигадав ці слова, і що вони означають? 8. Емілія Марошані, Целіна Журовська, Марія Княгиницька, Надія Сигида. Цих чотирьох жінок кохали чотири славетні українські поети. Їм не судилося щастя в коханні, але їхньому почуттю українська література завдячує чудовими творами. Хто ці поети? 9. Доля часто дарує нам курйози: рідна сестра людини, висміяної Т. Шевченком у сатиричному вірші, стала одним з фундаторів... Наукового товариства імені Т. Шевченка. Як звали цю жінку? 10. Продовжіть логічні ряди наведених тут прізвищ прізвищами українських письменників: а) Скаррон, Блюмауер, Осипов... б) Тірсо де Моліна, Мольєр, Байрон, Пушкін... в) Бюргер, Жуковський...
Зам. № 3301206. Наклад 3000. Головний редактор Любов Голота
ФОТОКОНКУРС: «ЗУПИНИСЯ, МИТЬ!»
Фото Ігора Демчука
Адреса «Слова Просвіти»: 01001, Київ-1, завулок Музейний, 8. Всеукраїнське товариство «Просвіта» імені Тараса Шевченка, тел. 228-01-30.
Redakcja koresponduje z czytelnikami wyłącznie na łamach gazety, a nadesłanych rękopisów i zdjęć nie zwraca. Zastrzega sobie prawo redagowania i skracania tekstów. Skład komputerowy — Iryna Szewczuk.
Indeks 30617.
Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie «Prasa Ukrainy».
Traducción automática