Página · p. 12página original ↗
DUCH TWÓRCZOŚCI IWANA FRANKI
Слово Просвіти, №75 за 2000 рік
W utworach Franki mamy pełno przykładów, jak rodzi się na nowo człowiek w człowieku, jak budzą się uśpione przez życie, ukołysane codziennością szczere ludzkie uczucia. „Cały człowiek”, który żyje pełnią, wszystkimi stronami ludzkiej, nieokaleczonej natury — to ideał naszego humanisty i on każdego błaga, by być „choć chwileczkę nim”, owym całym człowiekiem... S. Jefremow. „Historia piśmiennictwa ukraińskiego” Wielkości i genialności Iwana Franki nie można zmierzyć ani licznymi cytatami z podręcznikowych utworów, które zapadły w pamięć wielu pokoleń, ani liczbą dysertacji, które obroniło wielu godnych mężów nauki. Spuścizna Iwana Franki należy do narodu, do nacji, do ludzkości, do wieczności. Do duchowej świątyni Iwana Franki można tylko iść! Błogosławiony, kto wstępuje na drogę poznania! Niełatwo dzisiaj, w naszym skomplikowanym czasie, prowadzić rozmowę, dyskusje o fenomenie Iwana Franki. Nie podejmuję się twierdzić na pewno, ale wyrażę opinię, że ukraińska nacja, w swojej przeważającej większości, jednak nie zna w pełnym zakresie ani jego prawdziwej wielkości, ani realnej genialności. Zresztą i dorobek twórczy też znają daleko nie wszyscy. Z racji różnych, w tym także społecznych okoliczności, postać wielkiego syna ukraińskiego narodu często była podawana szerokim warstwom ludności jeśli nie w zniekształconym, to w zwulgaryzowanym świetle. Na czymże polegała ta wulgaryzacja? W najprostszym — w nieznajomości, a czasem i w małej dostępności dla szerokich kręgów czytelniczych jego dorobku, a stąd — przyjmowanie „na wiarę” definicji i określeń, sformułowanych w odniesieniu do światopoglądu artysty — twórczych zasad tego geniusza, filozoficznych, estetycznych, politycznych itd. I sprawa nie tylko w tym, że te definicje, oceny były wykwalifikowane czy niekompetentne, a w tym, że były one subiektywne, często dopasowanymi do społecznego tła plakatami. Kto dla masowej publiczności do niedawna był Iwan Franko? Dla większości — autor wiersza „Kamieniarze”, powieści „Borysław się śmieje” oraz „Zachariasz Berkut”, poematów „Iwan Wyszeński”, „Mojżesz”... Jednym słowem, był on tym Franką, którego uczono w szkole. Bardziej wykształcona publiczność, bezsprzecznie, wiedziała więcej. Filolodzy znali i studia o Dantem Alighierim, i o Tarasie Szewczence, i spuściznę translatorską, artykuły z psychologii twórczości, o folklorze, prace etnograficzne... Mniej znano Frankę-filozofa, socjologa, badacza świata chrześcijańskiego. I oto, zdawałoby się, że zasłona, wraz z wydaniem 50 tomów, opadła. Każdy może czytać i czerpać z tego duchową uciechę. Ale gdzie znaleźć takiego czytelnika, który przeczytałby Iwana Frankę, powiedzmy, na takim poziomie, jak Franko czytał Szewczenkę? Oczywiście, że to sprawa badaczy i naukowców, ale nie tylko ich. Istnieje stała potrzeba tego, aby rozszerzać, pogłębiać pole naszej świadomości, analizować, zestawiać, odnajdywać kontakty z tymi światami, których dotykała myśl geniusza: bo powiedziano „Wy jesteście solą ziemi...”. Źródło, które nie zmaleje z upływem czasu, — to studnia Iwana Franki. I każdy człowiek, który pretenduje do miana Ukraińca, inteligenta, a nawet po prostu — piśmiennego, myślącego człowieka, powinien mieć przed swoim duchowym wzrokiem nie martwe idole, a żywe wcielenie duchowej istoty świetlanych postaci rodzinnej ziemi. Taki człowiek w rozumieniu Franki był owym „całym człowiekiem”! Ale czy tylko taki? Trzeba dodawać jeszcze bardzo wiele cnót i cech, aby zobaczyć mniej więcej pełny obraz tego człowieka! Niejednokrotnie Iwan Franko w swoich utworach zwraca się do imion wielkich, którymi zasiane są horyzonty ludzkości. Chodzi o uwagę do osoby, o nieprzeciętną, nawet genialną naturę człowieka... Często chodzi o takie osobowości, które niosły w sobie „skargę wszystkich ludzkich bied”, które przejmowały się społeczną skargą życia, oddawały swoje życie służbie swojemu narodowi, były bojownikami, męczennikami za ideę: Chrystus, biczami smagany, krwawe ciernie we włosach, krzyż swój przywlókł; W rękach, nogach od gwoździ dziury rdzawe, Stoi i szepcze: „Oto ja, człowiek!”. Stała, napięta, skupiona myśl nad skomplikowanym życiem ludzi, nad sierocym losem człowieka na świecie, nad ludzką nędzą i światem łowców i wyzyskiwaczy — nawet w sferze duchowej — rozumienie nieuchronnej dramatyczności życia, „dantejskiego” miotania się i poniewierki ludzkiego ducha po piekle życia i często błogosławieństwo życia jako takiego (z jego mądrymi podstawami), zachwyt, gorączka do walki o sprawiedliwość, miłość ludzka, prawdziwość czynów i uczuć — oto daleko niepełna lista tego, co poruszało Iwana Frankę w człowieku. A przecież była jeszcze troska o ludzkie w człowieku, i wiara, i zwątpienie, i myśl o marności walki oraz zmagań. Wiedza o odwiecznej naturze (włączając w to społeczną) zła, dokładne określenie jego instytucji, niecodzienne wzburzenie, poryw do ideału zdołały zrodzić taki utwór, jak „Zamiast prologu” (Wieczny rewolucjonista...). Charakterystyka, diagnostyka świata, kontrast — z jednej strony, z drugiej — indywidualność, Twórca, „cały człowiek”... Świat jako nośnik wiecznych, zastygłych, ale żyjących form społecznych! Przeczytajcie badanie Iwana Franki „Pieśń o Prawdzie i Nieprawdzie” w t. 43, s. 280 lub artykuł „Pieśń o świecie”. A komu za wiele, to chociaż 66. sonet W. Szekspira. Prawdziwie, jak mówił nowożytny filozof: „Zdobyć sobie prawo do tworzenia nowych wartości — to najcięższa z prac”. Prawda, w rozumieniu Franki człowiek ma znacznie bardziej atrakcyjną, wielowymiarową treść. W przedmowie do wydania — Szewczenko T. H. „Perebendia”, Lwów, 1889 rok, — Iwan Franko pisze: „Indywidualność poety stała się najwyższą władzą, wyłamywała się ze wszystkich reguł i granic społecznych, poezja stała się natchnieniem, jasnowidzeniem, czymś boskim i nieśmiertelnym...” I dalej: „On jest nieszczęśliwy nieszczęściem swojego narodu, całego narodu; jako jednostka wybrana, on niepomiernie silniej odczuwa radości i bóle niż każdy człowiek; on jest zastępcą narodu, cierpi za cały naród...” (T. 27, s. 290). Co tu dużo mówić, Iwan Franko jest z tych twórców, którzy zaprzęgali się w jarzmo nieprzespanej pracy, mieli najgłębszą miarę samoświadomości, ale nigdy nie zniżali się do uproszczonego rozumienia twórczości, walki i perypetii życia. Oczyszczającym ogniem wieje od jego twórczości, od Człowieka-twórcy, katharsis — oczyszczeniem przed ideałami, walką o człowieka w człowieku, często (jak już wspomniano) poprzez chodzenie ducha po piekle życia. Ale jest i inny Franko, o którym pisał M. Kociubynski: „U Franki jest piękna rzecz — dramat liryczny „Zwiędłe liście”. To tak lekkie, delikatne wiersze, z taką szeroką gamą uczucia i rozumienia duszy ludzkiej, że czytając je, nie wiesz, komu oddać pierwszeństwo: czy poecie walki, czy poecie-lirykowi, śpiewakowi miłości i nastrojów...” A utwory dla dzieci — złota strona w twórczości geniusza! * * * „Księgi podobne są głębi morskiej, w którą zanurzając się, perły wynoszą drogie”. „Izmaragd”, Słowo Efrema Syryjczyka Przypominają się nie tak znowu odległe czasy, kiedy te słowa w interpretacji Franki wisiały na ścianach audytoriów oraz w szkołach... Ale rzadko kto nawet wśród studentów-filologów znał źródło ich pochodzenia: Księgi — morska głębia, Kto w nie zanurzy się aż do dna, Ten, choć trudu miał dosyć, Dziwne perły wynosi. Oczywiście, że to wcale nie umniejsza geniusza! To jeszcze jedno potwierdzenie tego, jak ożywają pod piórem twórcy ulub-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF en Wikimedia Commons ↗ · Traducción automática
