GAZETA OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWIATA» IM. TARASA SZEWCZENKI
SWÓJ DOM CZY SOCJALISTYCZNO-KOMUNISTYCZNA KOMUNALKA
Nasi państwowi dostojnicy bardzo lubią wyjeżdżać w zagraniczne podróże za pieniądze państwa. I jeżdżą oni „za bugor” nie tylko po to, żeby popatrzeć na ludzi i pokazać się, ale także po to, żeby przejmować od rządów najbardziej rozwiniętych krajów doświadczenie budowania państwa. Niedawno i mnie również przyszło odwiedzić Francję, Niemcy i Słowację. Tylko jechałem tam nie z dobrobytu, lecz za pożyczone pieniądze, w charakterze gastarbeitera od kultury. Bo przez 54 lata życia tak i nie nauczyłem się ani kraść, ani handlować. Śpiewałem Francuzom, Niemcom i Słowakom ukraińskie tęskne pieśni, a przy okazji przyglądałem się ich życiu, porównywałem je z naszym i cały czas starałem się zrozumieć, czym oni są lepsi od nas. Dlaczego u nich wszystkiego aż nadto, a u nas nie ma niczego? Dlaczego ich kraje przypominają bajkowe pałace, a nasz – wdowią rozpadającą się chatynkę? Czyż oni są pracowitsi od Ukraińców, mądrzejsi, bardziej utalentowani? Nie. Czy są przystojniejsi? Nasze dziewczęta w porównaniu z ich są prawdziwymi pięknościami. No to może ziemia u nich jest urodzajniejsza? Gdzie tam. Hitler nie bez powodu wywoził ukraińską czarnoziem do Niemiec. Bo naszą ziemię, choćby kroić ją nożem, zamiast masła można smarować, a ich – gdzie nie spojrzysz, tam tylko glina.
Dopiero wtedy zrozumiałem, w czym rzecz: oni wszyscy, i Francuzi, Niemcy, a nawet Słowacy, nasi niedawni bracia w jednym wspólnym jarzmie, traktują państwo jak własny dom, jak powiedział nasz Wielki Kobzarz: „I sila, i wolia”. Ze swojego domu nie będziesz kraść.
Od tej firmy… we Lwowie, piemontu ukraińskiej idei narodowej, 80 procent kapitału nie znajduje się w rękach ludzi, którzy uważają Ukrainę za własny dom, jeży się włos. A cóż dopiero mówić o Kijowie, Charkowie, Dniepropetrowsku, Doniecku?
Nasz Prezydent oświadczył kiedyś, że u nas idea narodowa nie zadziałała. A co on zrobił, żeby zadziałała? Wyremontował Pałac «Ukraina» i gmach Kijowskiej Filharmonii, wywiesił tryzub na portalu Kijowskiego Dworca Kolejowego i budynku rządu. To wszystko bardzo dobre, ale ma, mówiąc obrazowo, znaczenie użytkowe. Japończycy zaczęli odbudowę swojej gospodarki od odbudowy poniżonej dumy.
ОвицЕ
«й "о - я-ій
ще о ій зон Р ан БА ЕЕ б '(ЩСЄ
LUTY, nr 2 (32), 1997 rok
ZAPRASZAMY NA ZABAWĘ DO UKRAIŃSKIEGO DOMU
Szczególnie chcielibyśmy zaproponować uwadze czytelników «Słowa Proświty» opinię gospodyni «Ukraińskiego Domu» Larysy KHOROLEĆ na temat idei odrodzenia Ukraińskich wieczornic jako syntezy tradycyjnych i współczesnych młodzieżowych rozrywek.
— Z radością witamy młodzież i gości Ukrainy w Ukraińskim Domu! Cieszę się i jestem dumna, że pierwsze nieformalne wieczornice-zabawy odbywają się właśnie pod naszym dachem. Wierzę — zapoczątkowano dobrą tradycję. Ponieważ początek przypada na pierwszy dzień Nowego Roku według starego stylu — jeden z trzech cudownych świąt — zastanówmy się nad głęboką istotą takiego zjawiska, jak ludowe święto; odczujmy jego ożywczą siłę.
Nieśmiertelność ludowej tradycji już w tym, że nasza młodzież pragnie jej kontynuacji, odnowienia i pogłębienia. To jest podłożem naszego samozachowania: odrzucając wszystko, co martwe i sztuczne, oczyszczając się z koniunkturalizmu i szablonowości, przekażemy przyszłym pokoleniom skarby przodków.
Wspaniale, że są tu obecni młodzi ludzie z różnych regionów: młodzież studencka, robotnicza, twórcza — budowniczowie nowej Ukrainy.
Daj, Boże, wam sił! Daj, Boże, wam cierpliwości!
Daj, Boże, wam poszukiwań, śmiałych zamierzeń, zwycięstw!
Szczęścia wam, moi drodzy! Do następnych wieczornic!
(Ciąg dalszy rozmowy na s. 1/1)
organizacji patriotycznych: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, Ruch Narodowy Ukrainy, Kongres Inteligencji Ukraińskiej, związki weteranów, kierowane przez akademika Ох увського. Symbole:
1200 ге , / . - і ї | П.А Де демократів перебрати в Україні владу а сво! руки, взяли умокстьо га" - ЧА М
Z wszystkich obwodów i regionów państwa, spośród ponad 300 przedstawicieli organizacji społecznych i zjednoczonych związków zawodowych
Idziemy do wyborów; od września 1999 roku dzieli nas zaledwie rok. Czyż znów mamy się wstydzić przed światem za nowo wybrany, czerwony parlament, który swoją niezdolnością do prowadzenia narodu szlachetnymi ścieżkami dowiódł, że... – oświadczają uczestnicy Ogólnoukraińskiego zjazdu założycielskiego wyborczego zjednoczenia «Ruch ..., razem», które obecnie zainicjowało przystąpienie do związku innych...
...narodowe zgromadzenie w murach Narodowej Opery odbędzie się 22 stycznia, ponieważ właśnie tego dnia w 1918 roku proklamowano Ukraińską Republikę Ludową, zjednoczenie wszystkich ziem ukraińskich w jedno Państwo Ukraińskie...
...faktycznie da start przedwyborczej kampanii wyborczej z zadeklarowanymi... narodowymi...
(Zakończenie na str. 2)
Tłumaczenie maszynowe
(Ciąg dalszy. Początek na str. 1
Na owocną pracę wysokie zgromadzenie ludowe pobłogosławili Patriarcha Kijowski i całej Rusi-Ukrainy Filaret oraz biskup kijowski i wyszogrodzki Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego Michał Koltun. Życzenia powodzenia i porozumienia nadeszły pod adresem uczestników wiecu od Prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy (odczytał je szef Administracji Prezydenta, zarazem lider zjednoczenia «Nowa Ukraina» Jewhen Kusznarow), kierownika Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej Ołeksandra Omelczenki, Nadzwyczajnego i Pełnomocnego Ambasadora Ukrainy na Słowacji Dmytra Pawliczka, przedstawicieli ukraińskiej diaspory Anatolija Łysego oraz Askolda Łozynskiego...
Prowadzący wiec Iwan Drach we wstępnym słowie zarysował cel zebrania dość lakonicznie: musimy wypracować wspólną umowę o współpracy, inaczej możemy pozostać zakładnikami ukraińskiej beznadziei. Prowadzący wiec zatrzymał się także przy lekcjach historii, przypominając, że «romantyzmu z nas jeszcze długo nikt nie wybije», więc «nie spieszmy się z dzieleniem Ukrainy, dopóki jej nie zbudowaliśmy».
Przewodniczący frakcji parlamentarnej «Centrum Konstytucyjne», zastępca przewodniczącego Narodowo-Demokratycznej Partii Michał Syrota słusznie zauważył, że «dziś polityczny «przełom» na Ukrainie jest jak nigdy wyraźny — po jednej stronie ci, którzy występują za państwem, po drugiej — ci, którzy są przeciw niemu».
Główne wystąpienie na wiecu wygłosił akademik NAN Ukrainy Jarosław Jackiw. Witając obecnych ze świętem Zjednoczenia, które wciąż z jakiegoś powodu nie jest na Ukrainie państwowe, prelegent
dog r VE ni t 11 - - en nnn
RR SHI R ER ni
ni shi 0 ote oda zt R ER R A EE 1 2
R ER R nnn
UKRAI A - RERZH VA 9 ATSIOCHI ALO A |
t. ni ney
ya -- A ER EI
oni p nn R zh o 0 DY 091 nin 090909
WYBORY-98: NA KOŃCU HISTORII ZNOWU WYSTĘPUJE JEDNOŚĆ?
Przypomniał wszystkim, że «IV Uniwersał Centralnej Rady zamienił ukraińskie marzenie w rzeczywistość polityczną», a Ukraińcy przeszli «ze statusu nieahistorycznego narodu w naród-państwo». Niestety, osiągniętego przez waśnie i brak jedności nie udało się utrzymać i do dziś «lekcje przeszłości» nie zostały przyswojone przez społeczeństwo: elita, a przez nią masy, wówczas okazały się jeszcze nieprzygotowane do samodzielnego życia narodowego, a przywódcy, zamiast jednoczyć się wokół wspólnego celu, poprzestali na wzajemnych oskarżeniach. Wirus demobilizacji i apatii coraz szerzej ogarnia nasze społeczeństwo, a realia dnia dzisiejszego są takie, że bez ciężkiej pracy niczego nie da się osiągnąć. Dziś brakuje prawdy na wszystkich szczeblach władzy. Każdy świadomy obywatel musi iść tam, gdzie może przynieść więcej pożytku narodowi. Nadszedł czas zbierać kamienie i budować nasz wspólny dom.
Honorowy przewodniczący URP Mychajło Horyń przypomniał wszystkim o niedawnych wydarzeniach, które weszły do historii: o zorganizowaniu Łańcucha Jedności między Kijowem a Lwowem w 1990 roku.
Przewodniczący Ruchu Ludowego Ukrainy Wiaczesław Czornowił określił formułę jedności narodowych demokratów w następujący sposób: jedna platforma wyborcza — JEDNA LISTA KANDYDATÓW. Jedna frakcja w parlamencie — po wyborach jedna organizacja polityczna. Według wniosków obiektywnych badaczy, — podał te dane mówca — «świadomy elektorat narodowo-demokratycznych sił stanowi dziś 23–25 procent wyborców. Przy rozproszeniu sił na kilka list lub na kilku kandydatów w jednym okręgu ten wskaźnik może zmniejszyć się o dobre 10 procent. Lecz jeśli zjednoczymy wszystkich narodowych demokratów i dobrze razem popracujemy, można zwiększyć liczbę zwolenników o 5–10 procent. To jeszcze nie zwycięstwo, ale już kontrolny pakiet mandatów deputowanych, który wraz z liberałami, socjaldemokratami i niezależnymi demokratami-niekomunistami może stanowić ponad połowę korpusu deputowanych przyszłej Rady Najwyższej».
Akademik Ihor Juchnowski wezwał do wykorzystania, dla wyjścia z kryzysu gospodarczego, który nadszarpnął zaufanie obywateli do możliwości państwa, jedynego pewnego źródła, jakim są inwestycje wewnętrzne. Narodowe pieniądze powinny trafić do ukraińskich banków, ale ludzie muszą im zaufać. Mamy wewnętrzne rezerwy mocy, które trzeba wykorzystać. Inwestycje zagraniczne są dziś bardziej opłacalne dla tych, którzy inwestują, niż dla naszego państwa.
Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» Pawło Mowczan
Pawło Mowczan dowodził, że w każdym kraju gospodarka ma własną narodową filozofię, natomiast w ukraińskim społeczeństwie świadomość narodowa większości obywateli jest zanikła. Zamiast ideologii komunistycznej, na Ukrainie obecnie propaguje się niedojrzałe [...] zasady społeczne i estetyczne. Mitotwórstwo trwa, prawo do pytania uzurpowali sobie komuniści, którzy twierdzą, że za wszystko winni są niepodległościowcy. Wyjście jest jedno: wprowadzić Ukrainę do cywilizowanego świata może tylko postawa patriotyczna, szczerze oddana swojemu narodowi.
Leonid Krawczuk w imieniu kierowanej przez siebie organizacji społecznej «Porozumienie» 107 oświadczył, że jest ona gotowa do zjednoczenia.
Przewodniczący Demokratycznej Partii Ukrainy Wołodymyr Jaworiwski wezwał, by «podkreślić kreską to, co minęło», i mówił o jedności, którą należy niezwłocznie wprowadzić w życie. «Nic», bo dzieci – nam…
«Wszystko, co zostało zrobione w tej sferze, jest skazane na zwycięstwo!» – Ług Tanjuk, przewodniczący Memoriału.
Tak więc ruszajmy ku celowi razem! «Chorym» na komunizm nie ma miejsca wśród nas.
Kategoryzm Witalija Karpenki, redaktora «Wieczornego Kijowa», jak sądzimy, również przysłuży się sprawie ogólnej, ponieważ wspomniany mówca uporczywie domagał się «nałożenia moratorium na wzajemne oskarżenia i publiczną krytykę w kręgu narodowych demokratów; blok wyborczy ma występować monolitycznie». Na etapie poszukiwania strategicznych partnerów w Rosji, USA czy Izraelu Ukraina przede wszystkim powinna dbać o strategiczne partnerstwo z narodem ukraińskim».
Poparli ideę utworzenia Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia Wyborczego «Ruch – razem znowu», wyrazili swoje opinie, propozycje i uwagi: akademik NIANI Wiktor Barjachtar, członek-korespondent NAN Ukrainy Mojsej Szejkman, przewodniczący Stowarzyszenia Demokratycznego Rozwoju Samorządu Terytorialnego Serhij Koniew, przewodniczący Połtawskiej «Proświty» Mykoła Kulczynski, zastępca przewodniczącego Medżlisu Narodu Krymskotatarskiego Refat Czubarow, znany ekonomista, zastępca przewodniczącego Ruchu, profesor Wołodymyr Czerniak, zastępca ministra ds. narodowych mniejszości Lilija Hryhorowycz i inni.
Uczestnicy zjazdu zatwierdzili dokumenty, wybrali kierownictwo i robocze organy Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia Wyborczego. Jego współprzewodniczącymi zostali Pawło Movchan, Iwan Drach, Wiaczesław Czornowił, Jurij Kohnowski, sekretarzem sekretariatu został Pawło Kowal. Wybrano radę stowarzyszenia. Należy mieć nadzieję, że do nowo powstałej organizacji przyłączą się także inni, którym nie jest obojętny los Ukrainy i jej jutrzejszy dzień. Stowarzyszenie powstaje bowiem z jednym celem – dla zwycięstwa idei narodowej, bo ona gwarantuje wejście Ukrainy w nowy porządek świata jako równouprawnionej wśród równych. W jedności nasza siła. Razem zwyciężymy!
Tego samego dnia na Placu Sofijskim odbył się wiec. Do społeczności przemawiali Wiaczesław Czornowił, Iwan Pliusz, Ołeksandr Ławrynowycz, Olena Bondarenko, Iwan Zajec, Borys Kożyn, Ołeś Szewczenko, Heorhij Petruk-Popyk i inni. Zatem kampania przedwyborcza wystartowała. Nie przegapmy, wybierając godnych, jedność nasza gwarantuje sukces. Pamiętajmy o tym każdego dnia. W.G.
(Ciąg dalszy. Początek na - s. I)
klęską wojskową narodowej dumy narodu. Trzeba było także zacząć od odbudowy narodowej godności i dumy, zniszczonej przez caryzm i bolszewizm. Trzeba było szczerze i prawdziwie powiedzieć naszym ludziom, że nie są chochołami ani małorusami, że nigdy nie chodzili w „młodszych braciach” ani Rosjan, ani Polaków. Początki historii narodu ukraińskiego nie sięgają XV wieku, jak to starano się udowodnić
...nam i światu – bolszewiccy pseudohistorycy – i to nawet nie w czasach Rusi Kijowskiej. Sięgają one kilku tysiącleci. O tym wie cały świat, tylko nie my, Ukraińcy. Nie wolno nam było wiedzieć, że jesteśmy prostymi potomkami legendarnych Aryjczyków, którzy stąd, z brzegów Dniepru i Dniestru, nieśli do Europy, Azji i Afryki światło Dobra, Prawdy, Sprawiedliwości, Oświaty, Nauki. I to aryjskie ŚWIATŁO świeci tam do dziś. Tylko na brzegach Dniepru i Dniestru z winy caryzmu i bolszewizmu panowała nieprzenikniona egipska ciemność, tak jak i dziś panuje.
Nam nie wolno było wiedzieć, że nasz sztandar i herb nie są petlurowskie ani banderowskie – wysoko nad świętymi Kijowskimi górami podnieśli je nasi praprzodkowie-Aryjczycy jeszcze pięć tysięcy lat temu.
Nam nie wolno było wiedzieć, że SANSKRYT, najdawniejszy, najbardziej zagadkowy język, z którego wypączkowało się więcej niż połowa nowoczesnych języków indoeuropejskich, zawiera w sobie około 600 słów, które albo w pełni pokrywają się z dzisiejszymi ukraińskimi słowami, albo mają wspólne rdzenie znaczeniowe. Zatem język ukraiński, o który tak cynicznie wycierają nogi deputowani Marczenko i Moisiejenko, ma nie kilkaset, lecz co najmniej pięć tysięcy lat. Język ukraiński był państwowy także za czasów groźnego władcy państwa kijowsko-hunnskiego Attyli, i za czasów książąt kijowskich, i za czasów hetmanów Bohdana Chmielnickiego...wyborach do najwyższych szczebli władzy najbardziej godnych synów i córek naszych, których sumienie nie jest splamione komunistyczną przeszłością ani współpracą z represyjnymi organami. Tych, których nie da się kupić ani królewskimi pensjami, ani ministerialnymi teczkami, ani hrabiowskimi daczami i mieszkaniami.
I ci nowo wybrani patrioci-deputowani mają zrobić wszystko, co od nich zależy, aby wreszcie na pełnych obrotach zadziałała...
SWOJA CHATA CZY SOCJALISTYCZNO-KOMUNISTYCZNA KOMUNALKA
Ickiego i Iwana Mazepy. Widzę, jak Marczenko z Moisiejenkiem uśmiechają się ironicznie. Denerwujecie się, towarzysze «wierni leninowcy»? Przeczytajcie naukowe studium Ju. Kanyhina «Droga Aryjczyków. Ukraina w duchowej historii ludzkości» (Kijów, 1995). Wtedy dowiecie się, że imię naszego narodu jest na zawsze wyryte na tablicach największej księgi ludzkości, «Biblii».
Ta spuścizna, mimo wysiłków naszej diabelskiej partii, zapowiada Ukrainie wielką przyszłość. Co zatem możemy zrobić my, zwykli żołnierze, aby przybliżyć tę wielką, jasną przyszłość? Oto co: wybrać w najbliższych wyborach takich przedstawicieli, którzy zapewnią realizację 10. artykułu naszej Konstytucji. Bo w krajach, które niedawno odwiedziłem, język ojczysty jest świętością świętych, zarówno dla prezydenta, jak i dla sprzątaczki, podstawą dobrobytu i potęgi państwa. W tych krajach parlamentarzyści, w przeciwieństwie do naszych, nie mają prawa mówić w murach parlamentu w obcym języku.
W tych krajach nie wolno pisać na sklepie, że to „shop” czy „supermarket”. Jeśli zaś właściciel odważy się tak napisać, lokalna władza nałoży na niego karę i sklep będzie musiał zmienić szyld. W tych krajach nie wolno nawet [...] nazwy narodowej waluty, nawet jeśli ona z jakiegoś powodu nie dorównuje światowym standardom. W tych krajach prawo zabrania wydawania państwowych gazet w obcym języku i ogłaszania w nich haseł antypaństwowych.
W tych krajach w szkołach brzmi wyłącznie język ojczysty, nawet jeśli uczą się tam dzieci cudzoziemców. W tych krajach kino, radio, telewizja i teatr posługują się wyłącznie językiem ojczystym. A we Francji za każde użyte w środkach masowego przekazu obce słowo winowajcę karze się grzywną w wysokości do dziesięciu tysięcy dolarów.
W tych krajach wojsko, policja i organy bezpieczeństwa w swojej codziennej pracy posługują się wyłącznie językiem ojczystym.
To nie jest zaściankowy burżuazyjny nacjonalizm, jak próbują nas przekonać komuniści. To pilna potrzeba życia. Bo w swojej chacie muszą być swoje zasady, jej siła, inaczej chata przekształci się w socjalistyczno-komunistyczną komunałkę. A my to już przerabialiśmy.
Zatem, drodzy moi krajanie, synowie i córki braci-Oratajów-Ukrainy! Jeśli chcemy żyć po ludzku, musimy na najbliższych wyborach powiedzieć: Symonenkom, Mar-«zaś»! Zelenkom, Mojsiejenkom, nowym-oranżowym patriotom-deputowanym trzeba wreszcie... mają zrobić wszystko, co zależne, aby Ukraina była ukraińska, tak jak Niemcy są niemieckie, a Francja francuska.
Chwała Ukrainie!
Mykoła Łytwyn
Tłumaczenie maszynowe
79 stycznia | roku p BA TYN Pedagogicznego
w Muzeum w Kijowie, gdzie obradowała Ukraińska Rada Centralna, zabrzmiały doniosłe słowa Czwartego Uniwersału: „Narodzie Ukrainy! Twoją siłą, wolą, słowem stała się na ziemi Ukraińska Wolna Republika Ludowa”. Zapoznając się z archiwalnymi dokumentami Centralnej Rady, które niedawno zostały wydane dzięki bezinteresownej pracy naszych historyków i archiwistów, rozumiesz, jak niełatwa i pełna przeszkód była droga Centralnej Rady do tego historycznego rubieży.
Utworzona 20 marca 1917 roku przez grupę narodowo świadomej ukraińskiej inteligencji jako kijowska organizacja społeczna, Centralna Rada w krótkim czasie przekształciła się w organizatora i aktywnego czynnika odbudowy ukraińskiej państwowości. W warunkach wojennych działań, destrukcyjnego rozwoju procesów rewolucyjnych, kryzysu politycznego i społecznego było to zadanie ogromnej wagi. Choć dziś, niestety, trzeba to stwierdzić, przywódcy młodego ukraińskiego państwa, będąc bezgranicznie oddanymi sprawie narodowego odrodzenia Ukrainy, nie mieli doświadczenia w budowie państwa, w określaniu orientacji politycznych i społecznych. Dlatego z perspektywy współczesności działalność Centralnej Rady nie może być oceniana jednoznacznie. Obiektywnie można stwierdzić jedno: Centralna Rada stała się liderem rozwoju narodowego ruchu wyzwoleńczego na Ukrainie, dzięki czemu na politycznej mapie Europy pojawiło się nowe państwo.
Półtora wiersza druku: „Otóż Ukraińska Republika Ludowa staje się państwem samodzielnym, niezależnym od nikogo, wolnym, suwerennym państwem narodu ukraińskiego” — zawarły stwierdzenie faktu, który przez kilka pokoleń najlepszych synów Ukrainy był upragnionym, ale nieosiągalnym marzeniem. Czwarty Uniwersał Centralnej Rady przemienił to marzenie w rzeczywistość polityczną, przeniósł kwestię ukraińską z płaszczyzny społeczno-politycznych idei na płaszczyznę budowy narodowego państwa. Dzięki Czwartemu Uniwersałowi działalność Centralnej Rady, choć nie określiła w pełni rozwoju ukraińskiej historii XX wieku, to przynajmniej wyznaczyła jej główny kierunek — utwierdzenie państwowości, trudne przejście Ukraińców 13
stanu nieistorycznej narodu w naród państwowy… Nie chciałem przerabiać swojego wystąpienia w głośny panegiryk ku czci Centralnej Rady, ponieważ, po pierwsze, jak już było powiedziane wyżej, jej działalność nie była bezbłędna, a po drugie, jestem daleki od chęci zdobywania kapitału politycznego na demagogii i spekulacjach historycznym przeszłością. Mówię o Centralnej Radzie i Uniwersale nie tylko dlatego, że dzisiaj skłania do tego zbieg dat w kalendarzu, ale także dlatego, że w działalności Centralnej Rady i w dzisiejszych realiach politycznych widzę wiele wspólnego. A stąd wniosek, że znaczenie lekcji przeszłości dla naszego społeczeństwa i jego elity jest słabo przyswojone i słabo przemyślane.
W czym zatem polegało znaczenie Czwartego Uniwersału? Przede wszystkim była to moralno-polityczna wygrana nad Imperium Rosyjskim, w którego składzie większość Ukraińców znajdowała się ponad dwa i pół wieku, ale tak i nie stała się jego prawdziwymi dziećmi. Rewolucyjna zmiana władzy w Rosji z samodzierżawia na demokratyczną, a potem i radziecką, nie doprowadziła do rozwiązania problemu ukraińskiego. Rozwiązać go mogło jedynie stworzenie własnego państwa narodowego. Proklamowaniem Czwartego Uniwersału Centralna Rada zaświadczyła, że Ukraińcy są narodem państwowym, który nauczył się demonstrować wolę polityczną. Przy okazji zaznaczę, że Czwarty Uniwersał nie tylko odrzucał obcą państwowość, ale także zasady, na których budowana była władza w Rosji: przemoc, dyktaturę, terror, które bolszewicy natychmiast wzięli na uzbrojenie. Centralna Rada ogłosiła orientację na demokratyczne zasady władzy.
Teraz o drugim zwycięstwie. Tę wygraną działacze Centralnej Rady odnieśli nad samymi sobą. Od kiryło-mefodiewców przez Drahomanowa aż do Hruszewskiego ruch ukraiński rozwijał się pod hasłami federalizmu i autonomii. Podstawą tych haseł była idea osiągnięcia kompromisu między interesami rosyjskimi a ukraińskimi, co znalazło swoje wcielenie w pierwszych trzech Uniwersałach. Ale historia dowiodła, że strona rosyjska nigdy nie chciała realnego zrównoważenia tych interesów, a strona ukraińska nie ośmieliła się wyjść poza wyznaczony paradygmat. Logika rozwoju rewolucji doprowadziła działaczy Centralnej Rady do wyrzeczenia się tych ideałów, na których zostali wychowani. Wraz z proklamowaniem Czwartego Uniwersału idea niezależnej, samodzielnej Państwa Ukraińskiego stała się magistralnym hasłem ruchu ukraińskiego, które podjęły wszystkie ukraińskie nurty polityczne.
Kiedy zaś mówimy o lekcjach Centralnej Rady, powinniśmy zwracać uwagę na przeliczenia, błędy i przeoczenia jej liderów. Starając się zamanifestować samodzielność Ukrainy, okazali się oni nie gotowi do realnego budownictwa państwowego. Ukraińska elita, która składała się z przepojonych ... (niewłaściwe)
ЦЕНТРАЛЬНА РАДА: ІСТОРИЧНЕ ЗНАЧЕННЯ ТА УРОКИ
Państwowego budownictwa. Ukraińska elita, składająca się z poetów, pisarzy, dziennikarzy i uczonych, nie miała DOŚWIADCZENIA ani przykładów twórczej działalności państwowotwórczej. W przeważającej większości wyznawała ideologię raczej mocarstwową niż państwową. Nie utworzono organów aparatu państwowego, nie sformowano armii narodowej. Społeczno-gospodarcze ustawodawstwo Centralnej Rady miało utopijny, socjalistyczny charakter. Szczególnie wyraźnie objawiło się to w rozwiązywaniu problemu agrarnego: przez socjalizację ziemi, likwidację prywatnej własności ziemi. Tą nieprzemyślaną decyzją Centralna Rada pozbawiła się poparcia znacznej części najbardziej wpływowego na wsi zamożnego chłopstwa.
Mówiąc o błędach elity, nie można pominąć tego, że także ukraińskie masy ludowe okazały się nieprzygotowane do samodzielnego życia narodowo-państwowego. Proces kształtowania narodu państwowego w Ukrainie opóźniał się w stosunku do analogicznych procesów w innych krajach europejskich. Kultura polityczna i obywatelska była słabo rozwinięta. W przełomowych momentach historii jakiś wirus demoralizacji i apatii ogarniał społeczeństwo ukraińskie. Brakowało mu woli walki, hartu w dążeniu naprzód i wiary w zwycięstwo, a jego przywódcy zamiast jedności uciekali się do wzajemnych oskarżeń.
Wymienione negatywne cechy (niekonsekwencja i zwlekanie rządu z reformami, niekompetencja elity, bierność szerokich warstw ludności) obserwujemy dziś. Ale czy są one naszą immanentną cechą, od której nigdy nie uda się nam uwolnić? Dusza i rozum odmawiają wiary w to. Mam nadzieję, że starczy nam mężności, by rozumnie skorzystać z własnego rozumu, aby bez tworzenia mitów przyswoić lekcje historycznej przeszłości, wziąć z naszej historii wszystko, co pozytywne, wypełnić tym ukraińską ideę narodową i nie dopuścić, by dziś zatrzymał się proces budowy państwa.
Moim zdaniem lekcje Ukraińskiej Rady Centralnej, hetmanatu i Dyrektoriatu dadzą nam wyraźne wskazówki na drodze do stworzenia Ukraińskiego państwa europejskiego wzoru. Są to przede wszystkim:
— prywatna własność ziemi i środków produkcji,
— rozsądne pod względem wysokości podatki na potrzeby państwa, przede wszystkim na rozwój oświaty, kultury, nauki, ochrony zdrowia i obronności,
— wysoko wykwalifikowany, zorganizowany i rozsądnie ograniczony pod względem liczebności aparat państwowy wszystkich szczebli, działający nie dla osobistego wzbogacenia czy represji, lecz dla wspierania przedsięwzięć państwowych.
Wiadomo: jeśli istnieje państwo, musi być i wojsko, gotowe je bronić. W tym celu musi ono być silne. Siła armii ma dwa wymiary: broń i ducha. Z bronią wydaje się wszystko jasne, a oto czym jest ów niewidzialny duch, bez którego sama broń niewiele jest warta. Porozmawiajmy o nim. Mówiąc o duchu, mam na myśli czynniki ideowe oraz moralno-psychologiczne. Od nich zależy wiele: albo mamy świadomość swojego powołania i silną, zdolną do walki armię, albo też zdemoralizowaną, zagubioną, zdezorientowaną masę żołnierzy i oficerów. W różnych historycznych i społecznych okolicznościach bywa to różnie. Nie podejmuję się oceniać tego, co wojskowi wiedzą lepiej, bo to oni są zawodowcami, a ja jestem jedynie starszym porucznikiem rezerwy i ojcem szeregowego żołnierza, który służy 900 kilometrów od Kirowohradu. Są jednak rzeczy powszechnie zrozumiałe: armia jest częścią społeczeństwa, a jej życie odzwierciedla stan spraw w państwie w ogóle. To jak prawo naczyń połączonych. Jak nie da się zbudować komunizmu w jednym, odosobnionym rejonie, tak samo nie da się mieć idealnych sił zbrojnych w państwie wykrwawionym przez kryzysy. O tym właśnie jest mowa.
Dziś przeżywamy okres, który można zupełnie słusznie nazwać okresem zamieszek. Podobne czasy już bywały w historii naszej ojczyzny; zawsze charakteryzowały się one bolesnym przewartościowaniem wartości, elementami chaosu i pewnym mniejszym lub większym osłabieniem władzy państwowej, gwałtowną zmianą ideologicznych i moralnych podstaw życia społecznego. Niepewność jutra budzi pradawne instynkty społeczne, tym bardziej że sprzyja temu nieład w gospodarce, a to oznacza spadek poziomu zdolności do życia większości członków społeczeństwa. Znaleźliśmy się jakby na rozdrożu (...) Nie bez powodu dawno powiedziano: «Niech Bóg uchowa was od życia w takich czasach...» (...) «...zgody obywatelskiej» – Wszystkimi swoimi (...) elementami (...)
Na żal, jestem zmuszony stwierdzić, że stan na wpół zrujnowanej gospodarki w Ukrainie całkowicie odpowiada wielu z tzw. «władzy posiadających». I znów, tak jak na początku 1918 roku, wirus demoralizacji i apatii ogarnia szerokie warstwy ludności. Dla niewielkiej części naszego społeczeństwa bogactwo stało się niemal jedynym sensem życia. Większość skrajnie wymęczonych nie do pokonania problemami życia ludzi albo z słodką nostalgią wspomina przeszłość, albo bez najmniejszego ruchu duszy i ciała czeka — czy to na mannę z nieba, by bez wysiłku otrzymać upragnione, czy to na ukraińskiego Mojżesza, który wyprowadzi nas do jasnej przyszłości. Jednak nic nie spadnie z nieba, nikt znikąd nie przyjdzie i nikt nas nigdzie nie wyprowadzi. Tylko my sami, pracując każdy na swoim miejscu, odrzuciwszy precz wszelkie wątpliwości i wahania, uznawszy za główny priorytet budowę dla siebie i dla swoich dzieci niezależnego ukraińskiego demokratycznego, prosperującego państwa — możemy zmienić swoje życie na lepsze.
Każda epoka historyczna stawia swoje wymagania przed narodowo świadomą inteligencją — iść tam, gdzie można przynieść najwięcej pożytku swojemu narodowi. Powszechnie używane, klasyczne, lecz przez to nieobniżone sformułowanie: Kto, jeśli nie ty, i kiedy, jeśli nie teraz — jest wezwaniem skierowanym do każdego z nas. Bez rozumu, głębokiej wiedzy, przyzwoitości i bezinteresowności naszej inteligencji dziś nie wyjdziemy z kryzysu. Dla ukraińskiej inteligencji, dla narodu ukraińskiego nadszedł czas, by «zbierać kamienie» i wznosić wspólny dom — ukraińskie demokratyczne, rozwinięte państwo, państwo, które znałoby i szanowało przeszłość swojego narodu, dbało o jego godną teraźniejszość i przyszłość. Do tego mamy wszystko: demokratycznie proklamowaną państwowość i Konstytucję, powszechnie wybranego Prezydenta, szacunek i zrozumienie wspólnoty światowej, mądry, utalentowany, pracowity naród. Czego brakuje? Powiedziałbym jednego: prawdy, prawdy i prawdy na wszystkich szczeblach władzy i społeczeństwa.
1997 rok to 80. rocznica powstania Centralnej Rady Ukraińskiej, instytucji, której działalność, nie mająca analogii w najnowszej historii Ukrainy, była najwyższym wzlotem ukraińskiego ruchu narodowowyzwoleńczego początku XX wieku, a jej historycznym rezultatem było odrodzenie ukraińskiej państwowości.
Wzywam Was, polityczni, kulturalni i społeczni działacze, abyście skorzystali z tej okazji do konsolidacji wszystkich zdrowych sił naszego społeczeństwa dla dobra budowy niezależnej, silnej, demokratycznej Ukraińskiej Republiki. Niech z nową siłą i w nowych realiach zabrzmią słowa ogłoszone w Czwartym Uniwersale: «Narodzie Ukrainy! Twoją siłą, wolą, słowem stała się na Ziemi Ukraińska Wolna Ludowa Republika». Chwała Ukrainie i jej narodowi!
Jarosław Jaćkiw, akademik NAN Ukrainy
O SILE, BEZ KTÓREJ
Jesteśmy zmuszeni przystosować się do zupełnie nowych, niezwykle sprzecznych okoliczności, w których oprócz tego, co przyjemne (przede wszystkim tego, co zrodziła demokratyzacja wolności obywatelskich), jest sporo także tego, czego ani świadomość, ani dusza nie chcą przyjąć (rażące kontrasty społeczne, bezgrosze, zaniedbanie sfery socjalnej, kryminalizacja społeczeństwa). Wszystko, o czym będzie dalej mowa, ma bezpośredni związek z problemem ideowych oraz moralno-psychologicznych podstaw współczesnej armii ukraińskiej.
W naszym wielonarodowym kraju prawa każdej narodowości są prawnie zagwarantowane. Czy można było tolerować ów nienormalny stan, kiedy w Kirowohradzie spośród ponad trzydziestu szkół tylko cztery nauczały po ukraińsku? W rodzinie powinno być dobrze, bo wszyscy jesteśmy w jednej łodzi, niezależnie od tego, jaka krew płynie w żyłach. Ta łódź to Ukraina i dzięki Bogu, że nie ma w niej narodowej wrogości, wzajemnej pogardy jednych wobec drugich.
W wielonarodowej Ameryce wszyscy obywatele uważają się za Amerykanów, w wielonarodowej Francji – za Francuzów. Tak samo i my, jako obywatele Ukrainy, możemy uważać się za Ukraińców, pamiętając oczywiście, każdy o swojej przynależności narodowej, co jest całkowicie naturalne.
Moim zdaniem nieszczęściem Ukrainy jest „małorosyjstwo”, a małorosyjstwo to kompleks niepełnowartościowości, to nawyk oglądania się na starszego brata, to lokajstwo, które przejawia się nawet w języku, w pamięci, w psychice. Zapytajcie pierwszego lepszego Moskala: „A ty chciałbyś, żeby Rosja była niepodległym państwem?” On popatrzy zdziwiony i powie: „A jak же inaczej?” Niezle byłoby jeszcze zintegrować z tym Białoruś, a także Ukrainę...
BROŃ NIEWIELE WARTA
A zapytajcie dzisiejszego mieszkańca Kirowohrada, sumiańczyka czy odessity: czy chciałbyś, żeby Ukraina pozostała niepodległym państwem? Tu obraz jest już inny. Jeden, drugi, trzeci zaczną się wahać, a to i wściekać się: „A co mi dała ta niepodległość?!”
Oto właśnie tkwi korzeń problemu: u silnych, pełnokrwistych, cywilizowanych narodów, które szanują samych siebie, takich wątpliwości nie ma. Dlatego w końcu też żyją lepiej. Jak Finowie i Polacy (w tym stuleciu mieszkańcy Rosji!), jak Litwini, Łotysze i Estończycy. Oni wiedzą, czego chcą, rozumieją, że istnieją prawdy niewzruszone: każdy naród może najpełniej zrealizować siebie przez własne państwo.
Mieliśmy rację, kiedy pięć lat temu tworzyliśmy Siły Zbrojne Ukrainy, i dlatego nie powinniśmy się komplikować. Armia ukraińska powołana jest do obrony Ukrainy, czyli naszej wspólnej, swojej ziemi, swojego domu, miłej, rodzinnej domowizny każdego z nas, naszych rodziców i naszych dzieci. Można to nazywać ideą narodową, można patriotyczną, ale istota tego nie zmienia. To najważniejsza broń — język ukraińskiej ludności, który powinien kształtować ducha, moralną i psychologiczną atmosferę.
Ale naiwnie myśleć, że armia będzie silna tam, gdzie władza państwowa zajęta jest sobą, swoim wzbogacaniem się, gdzie ponad wszystko przedkłada się interesy elit, a zapomina o masach ludności. Państwo nie ma prawa być dłużnikiem wobec własnej armii, jak wobec jednego z ... instytutu, który — jeśli, oczywiście, chce istnieć dalej. Armia jest ostatnią instytucją, i obiektywnie wszyscy my jesteśmy jej zakładnikami, jeśli państwo, oczywiście, chce istnieć dalej. Żadna wyszkolenie bojowe nie pomoże wojsku zdezorientowanemu, wewnętrznie skapitulowanemu, głodnemu. Duch musi opierać się na materialnej podstawie.
Rzecz jasna, że dla wewnętrznej mobilizacji żołnierza ogromne znaczenie mają: przynależność do bohaterskich kart ukraińskiej historii, poczucie, że jest się ogniwem w długim szeregu pokoleń. Każdy z nas musi mieć jasną odpowiedź na pytanie: kim jesteśmy? Sądzę, że żołnierze garnizonu kirowohradzkiego mają prawo liczyć w zakresie wychowania historią na pomoc miejscowej inteligencji, naukowców i wykładowców uczelni oraz szkół. 25 grudnia 1996 roku w Kirowohradzie odbyła się naukowo-praktyczna konferencja «Centralna Ukraina w dobie UNR: 1917–1920 lata». Podjęto na niej rozmowę o bardzo ważnym odcinku ukraińskiej historii. Im lepiej go poznamy, tym lepiej zrozumiemy siebie dzisiejszych. Na tę konferencję zaproszono również wojskowych.
Byłoby dobrze, gdyby armia nie przeszła obojętnie obok 100-lecia urodzin naszego poety – Jewhena Malaniuka, który, nawiasem mówiąc, aż do śmierci z dumą nazywał siebie porucznikiem armii UNR. Malaniuk często zastanawiał się nad lekcjami upadku UNR, klęski ukraińskiej armii w latach 1915–1920, i powinniśmy wsłuchać się w jego refleksje i wnioski. (Również dlatego jest to potrzebne dla «patriotycznego» wychowania żołnierzy.)
I ogólnie rzecz biorąc, potrzebna jest ścisła współpraca między ludźmi wojskowymi a cywilnymi, zwłaszcza naszą inteligencją. Bo «most łączności…»
Wierzę, że zdążymy jeszcze złożyć sobie życzenia z okazji 30-lecia Sił Zbrojnych Ukrainy, a nasze wnuki – z okazji 100-lecia. Inaczej może się nie udać…
Wołodymyr PANCZENKO, przewodniczący obwodowej organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
«Po ich stronie jest siła, a po waszej stronie prawda» – powiedział delegowany do Ichniańskiego rejonu milicjant w ostatnim dniu marszu «Kozackimi szlakami». Długo obserwował nasze zmagania z komunistami, a potem tak spokojnie wskazał główną broń Proświty. Tą bronią jest prawda. A działo się to kilka godzin przed kremlowskim przewrotem, który otrzymał nazwę GKCzP.
Już pierwszego dnia zebrali się w Ruchu przedstawiciele wielu organizacji społecznych o orientacji demokratycznej. Niektórzy, co prawda, zdążyli już zakopać swoją pieczęć partyjną. Niektórzy gorliwie radzili nie nocować w domu, spodziewając się aresztowań. Dziś to już trochę śmieszne, ale wtedy, w 1991 roku, nie było nam do śmiechu. Realne listy «niepewnych» w obkomie KPZR istniały od dawna. Do tego doświadczenie ojców i dziadów – obozów koncentracyjnych, raskułaczenia, głodu – mroziło plecy wielu demokratom. Mimo to starczyło nam jednak odwagi, by wysłać do Kijowa, do Prezydium Rady Najwyższej URSR, telegram: «Potępiamy moskiewski pałacowy przewrót. Żądamy natychmiastowego wyjścia Ukrainy ze składu ZSRR». Podpisały go tylko dwie organizacje – Ruch i «Proświta». Bo my nawet nie myśleliśmy o chowaniu pieczęci, a niektórzy po prostu jeszcze ich nie mieli. Telegramy o takiej treści trzeba było wtedy poświadczać. Później opowiadali nam deputowani, jakiego popłochu narobiła ta depesza w nieustannie obradującym Prezydium Rady Najwyższej. Od zbyt ostrożnego L. Krawczuka nie spodziewano się takiego radykalizmu. Mogli się go spodziewać po Galicjanach, ale zupełnie nie po cichym Czernihowie – krainie nieustraszonych komunistycznych mamutów.
Takie rewolucyjno-detektywistyczne karty były w historii Proświty nie raz: wtedy, gdy w półkonspiracyjnych warunkach w 1988 roku tworzyliśmy Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki, wtedy, gdy przeprowadzaliśmy marsz «Dzwin-90», i wtedy, gdy zaczęły się pierwsze wiece słynnej «kiełbasianej rewolucji». Jednak to nie one określiły istotę «Proświty». Teraz warto wymienić z nazwiska pierwszych inicjatorów utworzenia Towarzystwa, którzy doprowadzili do zebrania założycielskiego 15 stycznia 1989 roku. Są to: wykładowca Walerij Sarana, kierownik budowy Anatolij Łaszewski i Oleksa Iwczenko, pracownik geologii naftowo-gazowej Bohdan Lucziw, reżyser filharmonii Leonid Ortiuch, dyrektor muzycz-
…szkoły Władysław Bojko, dziennikarz, krawiec Władysław Sawenok i autor tych wierszy, wówczas korespondent gazety «Komsomolśkyj hart». To byli pierwsi. To właśnie oni odrodzili «Proświtę» w Czernihowie.
Podkreślam to nie dla jakiejś mitycznej sławy, lecz dla sprawiedliwości. Bo teraz od kogo tylko nie usłyszy się o stworzeniu przez niego (a dokładniej – przez nią) «Proświty».
Symboliczne jest, że zebranie założycielskie odrodzonego Towarzystwa odbyło się właśnie w muzeum Michaiła Kociubyńskiego, pierwszego przewodniczącego «Proświty» w latach 1906–1907. Dobry symbol tkwi także w tym, że obecnie miejską «Proświtę» kieruje jego wnuk, dyrektor muzeum Julij Kociubyński. Często obrywa mu się za imprezy proswiatiańskie, niewygodne dla skostniałych władz, aż po zawał serca. Mimo to godnie kontynuuje sprawę dziadka, którego także męczono za «Proświtę» i trzymano pod nieoficjalnym nadzorem policji.
90 lat temu w Czernihowie utworzono «Proświtę». Wkrótce miała ona filie w Kozelcu, Niżynie, Konotopie i Hłuchowie. Koncerty Mykoły Łysenki, wieczory poświęcone Tarasowi Szewczence i Iwanowi Frankowi, odczyty, czytelnie. Zamknięta przez carską władzę, bo «никакого украинского языка не было, нет и быть не может» (minister Wałujew): «nie było, nie ma i nie może być żadnego języka ukraińskiego».
Odrodzenie nadeszło wraz z pierwszymi tchnieniami narodowej rewolucji 1917 roku, znowu pod znakiem wizerunku Kobzarza. Mrok stalinizmu udusił «Proświtę», jak wszystko ukraińskie. Trzeba było oglądać sprawy o rozstrzelanie z archiwum, gdzie jedyną winą ludzi była ich przynależność do «Proświty» i ukraińskiej cerkwi. Zabijano Ukraińców, by ich krwią wymazywać «jeden radziecki naród».
Próba ożywienia «Proświty» podczas niemieckiej okupacji także zakończyła się egzekucjami. Tak wspominał Patriarcha Mstysław, jak w Pryłukach na Boże Narodzenie 1943 roku faszyści zamordowali 300 świadomych Ukraińców. Zarówno rosyjscy, jak i niemieccy okupanci jednakowo nienawidzili Ukrainy.
O WALCE
Czernihowskiej «Proświcie» – 90 lat
і - і - ко А «вби ь пиним м анясю, - . - и я чи юй -еи ччим он 1 Р ч ве й - - и ія,
Serdecznie witamy działaczy Proświty z Czernihowszczyzny z okazji 90-lecia organizacji, która ma czyste i potężne korzenie, której walka jest znana całej Ukrainie i której żar zdolny jest zagasić wielu i rozproszyć mrok.
Z rosy i wody, drodzy przyjaciele!
Centralne Zarząd,
Sekretariat Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
Dziś jakby czas był inny. Ale dziś, tak jak w 1906 i w 1917 roku, przed «Proświtą» stoi to samo zadanie: wykształcić z ludności narodową nację ukraińską. Taką, która znałaby swoje korzenie, swoją walkę, a następnie na dzisiejszych azjatycko-europejskich wiatrach trzymała się z godnością. Początek — od języka.
Teraz jest czas agitacji za państwowym językiem. Jego status jest zapisany w 10. artykule Konstytucji. Tymczasem przeciwko temu nadal biadoli albo otwarty łajdak, albo otwarty tępak, który przez pięć lat niepodległości nie zdołał opanować języka tego państwa. Zatem nie trzeba agitować, tylko zwalniać z pracy. Przy okazji, właśnie przyjęte przez parlament Podstawy ustawodawstwa podatkowego przewidują wśród lokalnych opłat podatek za używanie języka obcego. «Proświta» zwraca się do rad miejskich z żądaniem wprowadzenia tego skutecznego źródła uzupełniania budżetu lokalnego. Ciekawe, a Czernihowska rada miejska czeka jeszcze na ustawę o przemianowaniu ulic, czy sama tego nie robi? Już nawet w Chersoniu zniknęła ulica Lenina. Naprawdę, panie Kosych, a przecież na komitecie organizacyjnym obchodów 5. rocznicy niepodległości obiecywaliście rozpocząć przemianowania, ludzie przecież słyszeli.
«Proświta» dziś to walka o edukację w języku ojczystym, od klas ukrainojęzycznych do ukraińskiej szkoły narodowej! Dlatego to właśnie my tworzyliśmy pierwsze ukraińskie klasy w 12. szkole Czernihowa, odradzaliśmy dzieło oświatowczyni Zofii Rusowej z Olesznej, pomagaliśmy nauczycielom literaturą.
Niewypłacanie pensji — dziś rozmowy tylko o tym. «Proświta» jest daleka od radykalizmu, ale nie warto tego znosić. Bo jeśli w rejonie czernihowskim (przewodniczący administracji O. Popkowniczenko) pensje są, to dlaczego ich nie ma w rejonie riepkińskim czy w samym Czernihowie? Komuś to przecież się opłaca? Ktoś przecież tymi pieniędzmi nabija niezarobione procenty?
«Proświta» dziś to także szeroka działalność wydawnicza. Wziąłem się był do policzenia
...nasze wydania za 6 lat, lecz przy liczbie 15 się pogubiłem. Wymienię najważniejsze: gazeta «Siwierszczyna» (wspólnie z RUCHEM w «Proświcie»), czasopismo «Siwierianski Latopis», pierwsza od stu lat książka o gospodarce regionu «Problemy ekonomiki Czernihowszczyzny» Włodzimierza Sawczenki, «Zagłada Baturyna» Serhija Pawlenki, zbiory «Proświta-92» i «Ukraina i Rosja», książki poezji i prozy Mykoły Adamenki, Dmytra Kurowskiego, Petra Antonenki, Myhasia Tkacza, badania Ołeksandra Kowalenki, Wołodymyra Szkwarczuka. Wszystko to bez państwowych pieniędzy, własnymi siłami, nie kupionymi.
«Proświtę» zajmują także problemy handlu książkami, kina i wypożyczalni wideo; dziś panuje tu pełne zalew niskopróbnego rosyjskiego i amerykańskiego ŚMIECIA. Przeprowadziliśmy w Czernihowie dwa ukraińskie jarmarki książki, tydzień ukraińskiego kina. Ale oczywiście takie jednorazowe imprezy nie zmienią ogólnego obrazu. Jeśli «Proświta»
Negocjacje o zjednoczenie demokratycznych sił Czernihowszczyzny nie były łatwe — demokratyczna rozchwianość ambicji partii i partyjek już wielu uśpiła. Mimo to inicjatywa «Proświty» znalazła odzew i 10 organizacji zadeklarowało zjednoczenie demokratycznych sił kraju. Na uroczystym zebraniu z okazji Dnia Soborności Ukrainy to zjednoczenie zostało ogłoszone. Chęć przystąpienia do niego wyraziło jeszcze kilka organizacji. A wśród tych, które już podpisały wspólną deklarację, są: Ruch Ludowy, Ukraińska Narodowo-Konserwatywna Partia, «Zielony Świat», Partia Liberalna, Międzyregionalny Blok Reformy, Stowarzyszenie Kozackie, Partia Demokratyczna, związek weteranów. Jak widzimy, obraz
— Smoła
może przywieźć z Kijowa książki wydawnictw „Łybid”, „Wesełka”, „Osnowy”, „Spałach” i innych, a zrzeszenie „Czernihiwknyha” oraz Dom Książki nie chcą tego robić, to rodzi się pytanie do obwodowej administracji państwowej: kiedy tu będzie ukraińska polityka państwowa?
Tak samo jest w telewizji: dla blatniacko-kabacianych piosenek Szufutynskiego, Kriczewskiego i tym podobnych eter jest, a dla muzyki narodowej go nie ma. „Proświta” jest gotowa bezpłatnie przekazać telewizji szereg filmów — fabularnych i dokumentalnych. Byłaby ochota pokazać „Stracone świty”, a to jest moskiewski przestarzały film „Admirał Uszakow”. Ale ochoty tego nie widać.
„Proświta” jest nie do pomyślenia bez swojego, rodzimego, dziadowskiego Kościoła — dlatego zawsze wspieramy Ukraińską Prawosławną Cerkiew Kijowskiego Patriarchatu. Wtedy, kiedy modliliśmy się za zamkniętymi drzwiami Piatnickiej cerkwi w 1990 roku, osłaniając Święte Ewangelie parasolami przed deszczem, a teraz, kiedy cerkiew Katerynińska i sobór Borysoglebski uporczywie nie chcą być zwrócone prawosławnym Ukraińcom — to inne państwo, a ci sami ludzie u władzy. Jeszcze nie Ukraińcy, tylko Chochołowie, Małorusini.
„Proświta” stoi na straży świętości i sanktuariów. To właśnie my, proświtianie, własnymi siłami wykonaliśmy i postawiliśmy pierwszą pamiątkową tablicę hetmanowi Iwanowi Mazepie w Baturynie. Doprowadziliśmy do utworzenia tam państwowego rezerwatu „Baturyn — stolica hetmańska”. Ale szkoda, że wasze działania tak-to kręcą się wokół tej jednej tablicy — gdzie pomniki, gdzie ciężkie pieniądze diaspory?
Udało nam się powstrzymać przeniesienie Czernihowskiego Muzeum Sztuki, co równałoby się jego likwidacji. Domagamy się ochrony przed komercyjną zabudową Hołodnej i Czernihowskiego Kolegium.
duchowej i historycznej pamiątki XVIII wieku. Nie możemy być obojętni, bo to nasze państwo. Nie zamierzamy emigrować ani do Izraela, ani do Rosji, dlatego nie pozwolimy potencjalnym emigrantom znęcać się nad Ukrainą.
Bardzo trafna była propozycja członka zarządu Proświty, redaktora gazety „Siwerszczyna” Petra Dmytrenki, zgłoszona na zjeździe Proświty, o stworzeniu BIAŁEJ KSIĘGI ukraińskich świętości. Aby nie wolno było nieczystymi rękami dotykać ich działaczom wszelkiego szczebla.
„Proświta” nie jest organizacją pozapartyjną, lecz ponadpartyjną. Z „Proświty” wyszła większość demokratycznych organizacji, których kierownicy już o tym zapominają. Dlatego także dziś „Proświta” proponuje drogę jedności wszystkich narodowo-demokratycznych partii i organizacji społecznych w celu utworzenia jednego ukraińskiego komitetu obwodu czernihowskiego. Właśnie taki komitet mógłby opracować programy z różnych dziedzin, tworząc tym samym podstawę działalności tzw. „gabinetu cieni”, a także przygotowując pożądaną jedność dla przyszłych wyborców. Dość nam hańby! Symonenko! My, wszyscy mieszkańcy obwodu, potrzebujemy normalnej ukraińskiej władzy. Wtedy też problemów będzie mniej.
„Proświta” – od słowa „ŚWIATŁO”. Światło dla Ukrainy. I w tym nasza istota.
Wasyl CZEPURNYJ,
przewodniczący obwodowego zjednoczenia Towarzystwa „Proświta”
Sytuacja na Czernihowszczyźnie nie jest taka, jak w stolicy, ale przecież i sytuacja na Czernihowszczyźnie nie jest taka, jak w Kijowie. Nasz obwód jest jedynym w państwie, gdzie u władzy pozostawiono starą, zaśniedziałą obwodową ekipę partyjną, nawet bez kosmetycznych zmian. Dlatego też sytuacja wyborcza tutaj kształtuje się inaczej niż w Doniecku czy we Lwowie.
Wydaje się, że zjednoczenie OUA jest ukierunkowane nie tylko wyłącznie na wybory. „Proświta” proponuje, aby została utworzona stale działająca Ukraińska Rada Demokratyczna obwodu, która nie tylko koordynowałaby wysiłki opozycji, ale także opracowywałaby konkretne programy naprawienia sytuacji w życiu gospodarczym, kulturalnym i duchowym kraju:
Wasyl CZEPURNYJ
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Jedna z najtragiczniejszych i zarazem najbardziej heroicznych kart wpisanych w rodzimą historię XX wieku. Męstwo, Kruty. W styczniu 1918 roku młodzi kijowianie, nie mając żadnego przeszkolenia wojskowego, stanęli z carskim oprawcą, bolszewickim zbirami Murawjowa, na podejściach do Kijowa, bohatersko przyjmując swój ostatni bój – bój, któremu sądzona była pośmiertna sława bohaterów Krut. W tym samym czasie w mieście bolszewiccy agenci sprowokowali zbrojny bunt zaangażowanych robotników zakładów „Arsenal”, mając na celu przejęcie władzy w stolicy Ukraińskiej Republiki Ludowej. Dzięki wysiłkom Ukraińskich Strzelców Siczowych, dowodzonych przez pułkownika Jewhena Konowalca, bunt został stłumiony. Lecz wojska Murawjowa w lutym wdarły się do Kijowa, dokonując rzezi i grabieży. Ofiarami ordyńców padły tysiące kijowian, głównie inteligencji. Uczczeniu pamięci obrońców Państwa Ukraińskiego i pierwszych ofiar bolszewickiej nawały poświęcony był przeprowadzony wiec-requiem 26 stycznia, jednym ze współorganizatorów którego wystąpiło Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”. Uczestnicy tego wydarzenia, wśród których byli i siwowłosi weterani walk wyzwoleńczych, i całkiem młodzi, i nasi dzielni wojskowi, zebrali się w mroźny niedzielny dzień przy murach arsenału i ruszyli pochodem do Askoldowej Mogiły – miejsca wiecznego spoczynku bohaterów, gdzie przez duchownych została odprawiona żałobna panichida. Na wiecu-requiem o tej sławie, wzywając do wyciągnięcia lekcji z naszej tragicznej historii, mówili przewodniczący Ogólnoukraińskiej „Proświty” Pawło Mowczan, odpowiedzialny sekretarz Towarzystwa Mykoła Nesterczuk, zastępca przewodniczącego KRL Ołeksandr Tawrynowycz, hetman Ukraińskiego Kozactwa Wołodymyr Mulawa, generałowie, wojskowi, weterani OUN-UPA. Znaczącym wydarzeniem tego dnia stało się to, że Ukraińskie Kozactwo poparło ideę stworzenia ogólnoukraińskiego zjednoczenia wyborczego „Ruch – my razem”. Lejtmotywem wszystkich wystąpień były słowa o jednoczeniu narodowych demokratów w imię obrony świętych ideałów ukraińskiego samodzielnego państwa, za które złożyli głowy bohaterowie Krut. „Wasza śmierć nie była daremna, a ta święta mogiła jest tym dzwonem, który budzi naród od zniewieżenia” – tak wysoko ocenili współcześni wyczyn bohaterów, sława którego nie zgaśnie w wiekach. Wieczór poświęcony pamięci bohaterów Krut odbył się 29 stycznia w sali konferencyjnej Domu Nauczyciela. Organizatorem jego wystąpiło Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” wspólnie z miejską Administracją Państwową oraz Domem Nauczyciela. Ze słowem o wyczynie bohaterów wystąpił przewodniczący Ogólnoukraińskiej „Proświty” Pawło Mowczan, zaznaczając, że historia jest powtarzalna i powtórka jej aktualizuje tę datę. Bo na zmianę murawjowom dzisiaj idą żyrinowscy, baburiny, łużkowie, a bizantyjski, mongolski typ imperializmu wlał swoje fermenty w powietrzny moskiewski. Nowoczesne ideologie są o wiele bardziej podstępne i okrutne. Historia nasza jest tragiczna, ale i heroiczna. Na tym podłożu i musi powstać ukraińskie wojsko, zdolne bronić państwo przed zagranicznymi zakusami. „Niech Krut krew przypominać będzie: zima nie jest wieczna” – tymi słowami, w których i ból, i smutek, i nadzieja, kontynuowali wieczór-requiem studenci trzeciego roku Kijowskiego Instytutu Teatralnego imienia Karpenki-Karego, którzy w swoistej inscenizacji – splotu pieśni, deklamacji, działań umiejętnie połączyli tragiczne wydarzenia początku wieku z wydarzeniami nie mniej tragicznymi – 1986 roku, kiedy nad Ukrainą pojawiła się złowieszcza gwiazda Piołun. Poruszyli obecnych występy kobziarza Wołodymyra Kuszpeta, duetu „Roksolania”, który wykonał wianek pieśni strzeleckich, ludowego artysty Ukrainy Hryhorija Bułacha, który deklamował fragmenty ze swojego poematu „Kruty”, zespołu pieśni i tańca Sił Zbrojnych Ukrainy. Do zasług organizatorów obu wydarzeń należy zaliczyć to, że i wiec, i wieczór-requiem w Domu Nauczyciela stały się masowymi dzięki temu, że pamięć o bohaterach Krut jest święta. I do ich mogił chodzić będą Ukraińcy wiecznie, aby zaczerpnąć męstwa, sławy, zwycięstwa. Jurko Nadzbruczanec. 29 stycznia minęło 79 lat od czasu heroicznej bitwy pod Krutami. 400 młodych licealistów i studentów stolicy Ukrainy wystąpiło przeciwko dwunastotysięcznemu bolszewickiemu wojsku Murawjowa. Ruszyli przeciwko doświadczonemu i podstępnemu wrogowi, aby zatrzymać jego inwazję na Kijów, póki ukraiński rząd prowadzić będzie negocjacje z zagranicznymi państwami. Kwiat narodu został zniszczony w nierównej walce. Kilkadziesiąt ocalałych młodzieńców zostało brutalnie zamordowanych przez czerwonych katów. I tylko niewielu z nich pozostało żywymi i doniosło tragiczną prawdę o tej heroicznej stronie naszej historii. Liga „Matki za pokój na Ukrainie”, którą kieruje ludowa artystka Ukrainy Hałyna Jabłonska, a także twórcza inteligencja urządzili wieczór pamięci w instytucie zarządzania i łączności dla kursantów tego zakładu. Rozpoczęto spotkanie pokazem dokumentalnego filmu, poświęconego tej niezapomnianej dacie. Wśród organizatorów-uczestników – Hałyna Jabłonska oraz krewna poległego pod Krutami Wołodymyra Szulhyna Ołena Woronina-Leontowycz, członkini Ligi Stefania Zastawska, aktorka Switłana Pawłowa, Kateryna Motrycz z Towarzystwa „Proświta”, reżyser filmowy Myrosław Dżendżurystyj, wykonawca patriotycznej pieśni Wiktor Łuzan ze swoimi dziećmi, śpiewaczka Natalia Szełepnyćka, męska grupa chóru Leopolda Jaszczenki. A także studencka młodzież – Tetiana Kerżenko, Julia Surikowa oraz Bohdan Semczyszyn. Brzmiały szczere monologi, pieśni, wiersze, poświęcone młodym bohaterom, którzy stali się zwiastunami wolności. A kiście kaliny, brzozowy krzyż, ręczniki, kwiaty, wieniec, zapalone świece, którymi była przyozdobiona scena, jedynie wzmacniały teatralizowane widowisko. Wieczór przerodził się w ciepłe i poruszone spotkanie przyszłych obrońców Ukrainy i artystów. Kateryna Motrycz. PAMIĘCI MŁODZIEŃCÓW-BOHATERÓW, ZAMORDOWANYCH POD KRUTAMI. „Na Was, zapaleńcy-młodzieńcy, co pokochali Ukrainę, kładę ja najlepsze myśli, moją nadzieję jedyną...”. Ich nie ma... Kogo my pochowaliśmy? Kto zważy ten żal? Zbierzcie wszystkie chmury z całego świata i nie złożycie tej niepocieszonej tęsknoty, co owinęła serce. Żal nie ma wagi. Najgorętsze dzieci Ukrainy, najdroższe ofiary na spóźniony ołtarz wolności. Historia zna wiele ofiar, ale takiej strony ona jeszcze nie rozkładała przed ludzkimi oczami. W czasy wypraw krzyżowych szły odbijać Jerozolimę tłumy ogarniętych entuzjazmem dzieci, one ginęły falami, z pełną wiarą w Królestwo niebieskie i wieczne życie. Bili się do upadłego bohaterowie-młodzieńcy Grecji i Rzymu i występowali na bój, uzbrojeni w całą ówczesną wojskową mądrość, fizyczną siłę, pewni swojego zwycięstwa. Leje się i do ostatnich dni krew bohaterów-patriotów, ale ona leje się na wojnie z wrogami, a wróg to co? Wróg-wojownik, wojownik – wojownikowi brat, on szanuje swojego przeciwnika, bo rozumie, że los ich jest jedyny, – on zabija podczas bitwy i dogląda, kiedy weźmie do niewoli, on i karze, lecz karze tylko śmiercią. A co było tutaj? Jakiej wiecznej nagrody spodziewali się młodzieńcy, wyruszając na bój? – Wiecznej śmierci.
Czy wierzyli w swoje zwycięstwo? Czy liczyli na swoją siłę? O nie! Czy byli to znający się na rzeczy kozacy, okurzeni prochem, przyzwyczajeni do spraw wojskowych? Nie, nie. To byli gimnazjaliści i młodzi studenci, nieprzyzwyczajeni do spraw wojskowych. Nie uznawali ani prawa wojny, ani prawa kary śmierci. Ich duszom wstrętne było każde przemoc, zabójstwo, walka. A jednak poszli. Kiedy wybiła ostatnia godzina Ukrainy, poszli – 400 młodzieńców przeciwko 13 tysiącom bolszewików. Mieli nadzieję zasypać swoimi ciałami powódź, przerwaną tamę – polegli wszyscy. Czyż nie wiedzieli, przeciw komu idą? Dopóki ludzkość będzie istnieć, dopóty wszyscy, i dalecy potomkowie nasi, z grozą, z wstrętem będą wspominać straszne słowo „bolszewik”. Kain, Judasz i bolszewik. Trzy ludzkie potwory, trzy bestie, które wyrzuciła na świat Boży jakaś straszna otchłań. Nie, i to porównanie nie jest prawdziwe! Kain zabił brata, ale sam zadrżał przed swoim zbrodnią i, jak szalony, rzucił się uciekać od braterskiego trupa; Judasz sprzedał Chrystusa, ale nie ścierpiał męki sumienia i „udusił się sam”, a „bolszewik” przed śmiercią, przed rozstrzelaniem odcinał nosy, uszy, przekłuwał oczy, wypruwał wnętrzności, dobijał niedostrzelonych kolbami po głowie, jak wściekłe psy, i cieszył się mękami swoich ofiar. Wszystko to wiedzieli bohaterowie i poszli świadomie na nieludzkie męki, żeby zatrzymać wroga, żeby dać możliwość Ukrainie podpisać pokój z państwami centralnymi, co da szczęście i spokój narodowi naszemu i armii, która sama walczyła z bolszewikami i powstała na swoich. Święty Boże, gdzież jest Twoja prawda? Za co zginęli ci najlepsi synowie Ukrainy? Kto ich nie znał? Kto nie znał Popowycza? Biedny, drogi towarzyszu! W czasach, kiedy ginęła cała Ukraina, jak on rzucał się wszędzie, żeby wszystkim pomóc, rozdmuchać iskrę nadziei. Czy jest Ukrainiec w Kijowie, kto by nie znał Wołodii Szulhyna? Nikt go nie nazywał Wołodymyrem Jakowyczem, nie zważając na to, że on już skończył uniwersytet. Tak chciało się każdemu powiedzieć coś ciepłego, łagodnego tej wszystkim drogiej, wszystkim lubianej, wszystkim bliskiej osobie. Od kiedy skończył gimnazjum, on stał się duszą młodzieży i ciepłym łącznikiem między nią a pokoleniem starszym, bo sam był starszym. Miłość do Ukrainy, żarliwy organizator, żarliwy mówca, ciepły rzecznik tych, co ucierpieli za Ukrainę – drogi, niezapomniany Wołodia Szulhyn. On gromadził wszystkich, jednoczył młodzież i razem z tym całą swoją istotą wzbudzał u ludzi starszego wieku wiarę w przyszłość Ukrainy. Był duszą młodzieży i razem z nią poszedł na śmierć. Ci gimnazjaliści – drogie dzieci na świcie życia. Czyż to im trzeba było umierać? Oni nieśli na ofiarę Ojczyźnie swoją młodość, radość i szczęście, nierozważne gorące serca i młode życie. Zamiecione śniegiem pole, a na nim w pośpiechu okopało się 400 młodzieńców, bez sztabu, bez odpowiedniej pomocy, po parę naboi na głowę. Zaczerniało z daleka, zaczęli nacierać z trzech stron kolumnami bolszewicy – 13 tysięcy wyrzutków piekła na 400 bezbronnych młodzieńców. Jedyny dowódca młodzieńczego oddziału, który został z nim, sotnik wojskowy, zwrócił się do młodzieży: „Wszystko nam, towarzysze, nie wracać na Ukrainę, posłużymy wszyscy matce, polegniemy za nią wszyscy”. Wszyscy poprzysięgli. Trzy dni walczyli – i polegli na czarnym polu śmierci. Zakipiało bolszewickie święto. Szlachetne głowy młodych, którzy żyli tylko wyższymi porywami, miłością do narodu, do prawdy, do wolności – synów braterskiego narodu bili kolbami, wyjmowali oczy, mordowali nieludzkimi mękami. Czym jest śmierć? Śmierć to łaska, śmierć to chwila... A te męki? Biedna Ukraino, czyż ona tego chciała? Biedna, nieszczęsna, stokroć nieszczęsna i samotna, w dni swojej wolności otoczona gadziną wrogów – od własnych dzieci odbiera chleb i daje obcym, żeby wszystkim wyrównać – i ma w podzięce nienawiść, zdradę, złość! Na tę wolność narodową ona oddała ostatnią swoją obronę, swoją uczciwą inteligentną młodzież. O nie! Tych ofiar nie można zapomnieć, nie można darować. Ale one wołają nie o pomstę. Nie dla nienawiści i złości ponieśli oni swoje życie, a z powodu niezmierzonej miłości do rodzinnego kraju, i ta miłość świecić będzie mu długie lata. Strasznie jest umrzeć, ale jeszcze straszniej zginąć na próżno. Tego dnia, kiedy bolszewicy wkroczyli do Kijowa, kiedy wydawało się, że wszystko zginęło, przyszła do mnie matka i padła przede mną na kolana: „Ja miałam jednego syna – tak, jak słońce na niebie – powiedziała ona – i on poszedł przeciwko bolszewikom. Gdybym ja mu powiedziała jedno słowo, gdybym prosiła go, żeby się wstrzymał, on pożałowałby mnie i zostałby ze mną, ale ja nie powiedziałam tego słowa. Kiedy Ukrainie potrzebne są nasze dzieci – niech idą. Tylko powiedzcie mi, poprzysiężcie mi, że Ukraina nie zginęła, i wtedy ja nie będę płakać i nie będę rozpaczać za jedynym moim synem”. W imię tych matek, w imię tych młodzieńców-bohaterów my powinniśmy wszyscy, którzy zostaliśmy żywi, poprzysiąc na tym grobie – oddać Ukrainie całe nasze życie. Tylko wszechstronną pracą na życie Ukrainy możemy my zrekompensować ich ofiarę i zdjąć z nich ciężar marnej, niemej śmierci. Dzieci Ukrainy, starsi i mali, ten grób – to wasz chram. Miną lata, dziesiątki lat, stulecia, pamięć o młodzieńcach-bohaterach nie zniknie nigdy. Ona świecić będzie nie tylko Ukraińcom, wszystkim wybranym przez Boga ludziom, którzy kładą życie swoje w imię idei, w imię braterstwa. Dla nas mogiła ta zostanie na wieki płomieniem wiary, ona dała nam niezapomniane wspomnienie. I będzie to druga święta mogiła nad Dnieprem. W minuty rozpaczy, w minuty zniechęcenia, w minuty osłabienia będą przychodzić do niej starzy i mali, żeby odżyć tym świętym ogniem entuzjazmu, który płonąć będzie tu i pod kamiennym krzyżem. Dzieci Ukrainy – to wasza mogiła, ona będzie tym dzwonem, który nie da wam zasnąć, nie da wam zatrzymać się, nie da wam zapomnieć. Ten dzień stanie się dniem całej szkolnej młodzieży Ukrainy. Z roku na rok tutaj będą przychodzić, tutaj będą płakać, tutaj będą modlić się, tutaj będą składać braterską przysięgę ci, którzy będą musieli przekroczyć życie. I kiedy życie zetrze z pamięci współczesnych te drogie oblicza naszych braci, kiedy przyjdą nowi ludzie, oni pamiętać będą, że tu leżą ci, którzy oddali wszystko, co mieli: młodość, rozum, szczęście i życie za wolność Ukrainy. Wiosenne słońce grzało i zalewało złotymi promieniami drogie trumny, kiedy żałobny pochód ruszał przez miasto do ostatniego przytułku młodzieńców-bohaterów pod rodzinnym Dnieprem, a kiedy trumny postawili nad mogiłą, w kryształowym niebie zajaśniał księżyc i tysiące migoczących promienistych gwiazd. Wiosna żegnała się z młodością, a młodzież rzewnie płakała nad mogiłą, i niosła się w noc rodzinna pieśń. Bądźcież pewni, drodzy, niezapomniani bohaterowie, wasza śmierć nie zginęła na próżno. Słyszycie?! – Ona żyje, żyć będzie wiecznie. Wolna, samodzielna Ukraina. L. O. Staryćka-Czerniachiwska, „Nowa Rada”, 1918, 24 marca, nr 41
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
е ЗИ
й "че,
Р Р РЕ
ор БЕРЕ р --и
ЛОСУІТ Я
оон кін НИ ПЕРЕ ШЕБАЙДР
ВИКЛИК ІСТОРИЧНІЙ ДОЛІ
| Фрагменти статті «Євген Маланюк: У фізіотерапія батогом і металом?
и й, -ч-о - ПИ А. цінний й ння
ни ДИ Ру ні Р нн
сти ли
оби: нн рат Р нні - - -
Володимир БАЗИЛЕВСЬКИЙ
До 100О-річчя від дня народження
ВІН дістає нас 1 звідти, 31 СВОГО потойбіччя. Не маємо сьогодні такого щита, який захистив би нас від пого караючого меча.
Прогаяли великі дні Скалічені й маленькі люди, Заслинили в ганьбу 1 Оруд Белику віру - И на рузнах Отарою мандрує люд,
Що мав зродити Україну
Він був максималістом. Одержимим:
Все чути. Всім палать. ЄДИНИМ болем Сути
Тим криком, що горить в кривавім стиску уст.
Це сказано замолоду. Це було запрограмовано на все життя у його першій книжці «Стилет і стилос». І -- рідкісний випадок у нашій поезії -- фраза стала ділом, поривання - реальністю. Він таки був криком 1 єдиним болем. Втім, чому - був? Є ним і досі І в цьому жах його правоти, як підтвердження хронічної нашої недосконалості.
Максимамзм -- це завжди сходження на Голгофу. Максимамзм - завжди самота. Він, Євген Маланюк, усвідомив це дуже рано. І, не без підстав, сумнівався, що його зрозуміють:
Мушу випити келих до краю -
Палиновий мед самоти.
Так нещадно, так яро згораю, --
Чи ж побачиш, почуєш ти?
Був час, коли цього не побачили й не почули навіть блискучі однодумці -- О. Ольжич 1 Ю. Липа. У звертанні до Ю. Дарагана він сам чітко провів демаркаційну лінію:
А те, що вам музична спазма,
Мені -- ридання, крові Крик.
Захлинаючись від ненависті, зриваючи голос, був нещадним і до самого себе:
А ти,
Малоросійський Єреміє,
Ще блимай відблиском мети !
Довершуй непотрібні вірші,
Віршуй вогнем останніх сліз..
Одержимість державницькою їдеєю наклала відбиток і на його інтимну лірику. Той же пафос, та ж натхненна риторика Біблійним ароматом -- коси Біблійна давнина -- лани Дай всі принади! Всі спок уси!
Всім спілим тілом полони!
Звертання до жінки? Ні Вірш називається «Земля». По суті -- одна стилістика. Йому докоряли за повтори, не розумиочи, що художник, ЯКИЙ Зациклений на одній їдеї, пе може Пе повторюватися. Повторіовався й Шевченко. І многократно. Хто гортай «Словник мови Шевченка», знає про ц! Маланюк оп'янявся топонімами старожитньою лексикою, текстами пророк ІП Запаліовався від слів Рллада 1 Рим 1 використовуючи як пітогЛляЯдДіЙй ОПОРІ важелі, явив їх у різних варіаціях
Як максималіст, вимагав від ссОє грому дужих слів, які б загули у литаврах літер. В жаданйні такого грому Іноді Ом вався на чужий гом, конструтовав «ПТоєт ме мотор! Поет -- турбіна! ГТоєз модських має |», Нам ця лексика мами Мо
-моханік
РЕА: рр ПИ цін о - ре зни
з хрестоматій донедавньої пори Що ж, Маланюк жив не у вакуумі 1 пильно стежив затим, що відбувалося на «цьому березі», Але Тільки він Один міг отак звернутися до музи
Не покидай на роздоріжжю
Ти, -- кормча зоре ПІЗНІХ ЛІТ, --
Ось тьму ворожу знову ріжу
Аишаючи кривавий слад..
| тільки він, шалений Маланюк, явив не лише зразки сарказму, а й великодДушності (аргументованої!) щодо першого ряду поетів материкової України
У «Послані», явно втрачаючи на художності, він укотре звертається до своєї «нав'язливої» історіософської концепції І вкотре дістанеться Україні за гопак 1 за карі очі, за «глухі віки образі ганьб», За «розслабленість, болото, муть», За Те, що «жила без аржтпекта й була об'єкт -- замість: суб'єкта», 1 навіть за «ВІННІЧенкіІВ»
«Посланіє» прикметне не Тільки знаменитими рядками:
Як в наці! вождя нема,
Тоді ВОЖДІ її -- ПОЕТИ.
А й тим, що «мотив українського Риму» (|Ю. Липа) Тісно пов'язаний з мотивом віри, яка небезпідставно полишала поета, як полишає вона СЬОГОДНІ нас:
І з Риму, з Заходу, з Європи
Йде Християнський Ренесанс. .
Живім же в радісній відраді:
Наш край повстане 1 зросте,
Бо Риму історичний радій
Сягає і на скитський степ!
Аскетизуючи плоть поезії до ризику прямого падіння в безживність прото" колу, він, однак, не деінде, а саме в «Посланії» найповише | за винятком прози) подав своє розуміння «залізного Риму»:
Залізний Рим -- відісторичне
Невичерпальнеджерело,
Де мідь латини славить ВІЧНІСТЬ
Над хвилями щоденних злоб,
Де історична електричність,
Акумульована в віках,
Працює крізь віки на ВІЧНІСТЬ
І ні на мить не заника:
Де в ляццароні спить па трицій,
В пролетарі -- аристократ, --
Там народився муж із криці, Старого віку Герострат
Це важливо запам ятати Як і те, що саме цей твір, як 1 деякі прозові висловліовання, дав підстави звинувачувати Євгена Маланюка в фашизм. Закликаочи «чужеє різати життя в (м'я Христа, безсмертя й неба, в святої вічНОСТІ ІМ'Я», поет, по суті, впадав У ! ой же гріх більшовизму. А ВИСЛОВИВШИ ТИ ие свогю прихильнисть до Муссолмин 1
Гітлера, пакликав на свою голову пе гпільки громи й блискавки режиму, 9 яким невтомно боровся усе своє життя, ай дав йому меабиякі козирі для ком серед україиськом ПІТОемІГоенІ
прометаці 200 шатурканої Віку страшний 1 пеликий!
Правнуки заздрити оудуть
Тим, що обличчя гпого бачили помсту |!
ЖЛРИ
«Ти ,.:кК!І нанелгії МІТАЇ, «ра АР НОНІГА
(Александрія
Цезарів очі палкі, Риму воскреслого УпДь, Поступ важких легіонів у димі Із крові ий заліза Тверду тевтонів ходу, Що невблаганна як час Вірш «Нині» написаний 1940 року Невдовзі тевтони залили Європу кров ю Це вимагає пояснення І Гітлер, 1 Муссоліні прийшли до влади на хвилі мілітаризму, який навіть багатьма інтелектуалами Європи сприймався як вияв вітальної сили нації. Так сприймав це -- не без впливу Донцова -- 1 Євген Маланюк. Так реагував на зміну кммату В Європі й Ольжич, який палко вітав Й утверджував мілітарність у поези 1, зрештою, сам став жертвою мімтаризму По цей бік барикад фашизм заворожив Хвильового, про що згадуємо вельми неохоче. Але пам'ятаймо -- усе це було ще задовго до початку війни. Можна звинувачувати цих людей у помітични короткозорості, можна розглядати їх випадки як наслідок поширеної! хвороби -- інтелігентської засліпленості (згадаймо хоча б плеяду відомих ІМен людей, які привітали революцію, а потім вірою 1 правдою намагалися служити більшовикам). По суті, те ж саме повторилось в іншому часі Не забуваймо й про те, що в даному випадку маємо справу з поетом бездержавного народу. Поетом, який послідовно спалював нерви в ім'я державності своє! нещасної нації. Спалював у такий спосіб 1 на такому кострищі, що аналогів йому немає в нашій поезії. Окрім, звичайно, Шевченка. З деякими, природно, поправками й уточненнями І ми у свій час їх внесемо. Йдеться ж бо про «римлянина», якщо мати на увазі апологио сили и ті принци: пи, яких дотримувався 1 які сповідував цей поет усе своє життя. В цьому суть феномену. Долі й творчості. Він таки був римлянином, чий дух гартувався не тільки в словесних герцях, ай на ратному полі у ніжну календарну пору. За пристрастю й затятістю, за жагою бо: ротьби -: римлянин епохи Октавіана Августа, епохи розквіту Риму В реальності ж була пора Діоклетіана, пора
а - й ся и п - - ги ч чл ч- - | й ач . о ж гео б « ч М і пай У є я й ї
їдь чи
чи т чено чоль, й
ьо р С РОВНО Р ЩА КО ЗИ о '''-'Ттее»»е»ог-осз-є
о о інно ль
Дитєчо світлина Євгема Меленюк
о дн РЕМ Ж. нні 0 РР
5 ПРОСВІТИ
рр
пан Р ьо ни
Р НЕ ння і и
занепаду та ще м з українською специфікоїо
ФЕНОМЕН з'ясувати до КІНЦЯ неможливо С п робу р Ж бодай набли зитисСя до нього у Тім мирі. у ЯКІЙ це дозволяє З робити фактографія.
"Таланюк часто озирався на малу свою батьківщину. І лишив зворушливі свідчення природно! для вимушеного емігранта ностальти
А десь вона -- НЄ знаю чим"! -- живе
Архангород Синюха, Скаліве,
Торговиця
Він народився глибинці українського степу, ЗВІДКИ Ще не вивітрився дух кочових орд Чорний шлях, Дике Поле - це все було тут же, за вікном ЙОГО батьківської кам яниці, як і Синюха, вона ж Синя Вода, козацька річка, якій з вини нерозумних державців і прим хливої української долі на тривалий час випало стати |в центрі України") природним кордоном між ЛМівобережжям 1 Правобережжям, між Польщею і Січчю. Тут розігрувалися грандіозні дійства за участю козаків, поляків, татар 1 турків. Тут кожна прибережна скеля 1 степова балка нагадували про велику кров, великі звитяги і велике безрозум'я. Згадувана Маланюком Горговиця, що була опорною базою козацького полку 1 місцем перебування кошового Сірка, потім майже на сто років стала форпостом Речі Посполитої у п герцях з козаччиною.
у ТІЙ
Колиска поетова - АаАрхантород поч ч
нався як Архангел Город з козацькогя військового шанця. Згодом, уже в пору колонізації степів, як військове МІСТЄЧКО зі строкатим населенням, став частиною так званої Нової Серби. Пізніше, за бурхливої ДІЯЛЬНОСТІ організатора військових поселень Аракчеєва, цього «сов-предтечі», Як ВИСЛОВИВСЯ поет, містечко було перейменоване у Новоархангельськ
Бурхливий темперамент, «несамовитість» Маланюка-поета, що різко виокремлює його з-поміж українських поетів, -- це мовби уламок, віддзерке" хення несповідимих роздоріж, Оумної істори його краю -- степу Півдня України. Та історія обпалювала його розповідями діда, «ос таннього архантородського чумака», який прожив майже століття і пам'ятав те, чого годі було потім знайти 1 в книгах. У багатій уяв! хлопчика почуте авжеж ставало живою
реальністю, аби згодом у всеозброєнниюй
знань 1 досвіду трансформуватися у два знаки-символи України -- Степової Ел лади державного Риму. Поет з гордістю згадував про «укращоцентризм» Свого діда, який не тільки критично сприймав чуже, ай не мав фальшивих сентиментів і до своїх земляків |риса успадковане онуком)
Загалом Маланюк ревниво ставився до минулого свого роду, ле по батьківській міни були чумаки й осілі запорожці І дуже втішався тим, що буцімто один 19 предків його згадується в реєстрах стар" шини епохи Хмельниччини Розповідаючи про хату єна ДВІ полови" НИ» -- ДІДОВУЇИ батькову, ПІН твердив що в поршій жив дух тисячоміть народних звичаїв га обрядів ав Ару им панувала атмос фера «п рио хизно кажу чи «українського інтелігента» який, мов" хяв неспокусився ні близькою Одесою іп далеким І |е героу ргом. є Але задру жи: пою того «іІнНтемгента» |лапки малатока -- Б Б.) тягігулася зовсім інша градиція ІКИХОСЬ степових, досить «КОЛОГИЯЛЬНОГО ПИ» «дворянських ГИ ЗА ; клявесинами й дагеротипамни санти" метгттальни ми романами романсами ороалями и гос тинами, ді «онічЧнИмИ ГУ са рами, « чдами спогадів про Тер АЛІ! декаориєти й оапронічних хермон говеь"
«11хХ поручнимій шасиланих на
«ПОГИОСЛЬьНІМ ОО: капказо || М ривок
м-ЗРимаоврио ов" і»)
Ще «" МІОПВа ПОСТОа | Тора річ, ие обріишлося тут єї перебільшемия МІ1К тиФфікаци ре (2 емо хорікати ча Пк Йому, нменаписєникотги плебенмства У О) М»
ких мого рормах
суЄ 511к речно як хотілося пинищитиєм лещицеєю гоЛлУбО!
кров Ує поїх жилах Іде: «к. прих гАЙШИ
(Słowo Proświty
-- Рже - ш--
Z jego punktu widzenia tylko zyskujemy, to da możliwość głębszego zrozumienia go jako poety i jako człowieka.
Małaniuk po linii matczynej
MO
Jego ojcem chrzestnym był czarnogórzec Jakow Stojanow, czynny wojskowy 13. serbskiego pułku osadniczego. Matce poeta później dziękował za «wieczne rzeczy: serce i sztukę». Symptomatyczne, jeśli wziąć pod uwagę, że ten zaciekły pogromca nienawidzonej ИОмМ państwowotwórczej Rosji był zakochany w rosyjskiej literaturze, zwłaszcza w poezji. Doznał on prostego wpływu, był jednym z najlepszych znawców, nic a nic nie ustępując w tym Zerowowi, Rylskiemu czy Filypowyczowi. Świadczy o tym jego krytyczna proza, czytelna także w tekstach poetyckich.
Tak, to naprawdę ważne — być na ojczyźnie poety. Ale w tym czasie, gdy przypadało mi tam bywać, nie odczuwałem jego niewidzialnej duchowej obecności. Nie wiedziałem, że już u schyłku lat on z mroku lat wyczarowywał dziedzictwo przodków, step, Synyuchę. Pamiętał: jest tam skała, zwana kiedyś «Makitra». Na niej młodym śmiechem dzwoniły głośne wieczory, gdy warzono czumacki kulesz i śpiewano, jak wierzby szumią na końcu grobli — w dole wzdychała głęboka Synyucha, kołysząc w swym łonie niebo pełne gwiazdozbiorów i uśpione łodzie. I rozwierały się serca, i nawet paproć kwitła, a tym kwiatem była — miłość».
To nie jego pismo. Nie jego stylistyka. Pisząc o rodzinnych stronach, romantyk rzadko zamieniał się w rozjaśnionego marzyciela. Przy tym popadał w nieprzystającą mu opisowość. Pozostało wzruszające świadectwo. Poeta w ostatnich latach życia wyobrażał sobie pełnię szczęścia jako możliwość posiedzenia z wędką w rękach nad Synią Wodą.
Błądziłem zakurzonymi uliczkami jego Archanhorodu i ani przez myśl mi nie przeszło, że na dawnym podwórzu Małaniuków wciąż żyje stara dzika grusza, która pamięta młodego, wysokiego poetę. Nie został sad Filimona Małaniuka, który sięgał aż po samą Synuchę, została dzika grusza. Jako metafora twórczości poety, jako jego zmaterializowany duch. O tej gruszy dowiedziałem się dopiero w Kijowie z wnikliwego studium kropywnickiego małaniukoznawcy L. Kuceńki. Zdjęcie zrobiono w 1990 roku. Czy ta grusza żyje? Czy może, przetrwawszy epokę ideologicznych mgofrenów i debilów, udusiła się w za-
Na powietrzu «niezależnej» Ukrainy? Dyrektor szkoły w rodzinnym Archanhorodzie, filolog z wykształcenia, do dziś zapewnia, jak pisze L. Kucenko, że Małaniuk nie jest potrzebny, bo on, widzicie, walczył przeciw władzy radzieckiej. Istotnie, jak powiedziano w Piśmie: «Przemów, abym cię ujrzał». Przykład czarnego humoru: poeta, który spalił się na stosie idei narodowej, nie zdołał płonącym swym słowem roztopić lodowców napiętnowanego przez niego chochlactwa i małorosyjstwa nawet w mieście swoich narodzin. A zresztą czemu się dziwić, skoro na ziemi braci Tobiłewyczów, Kropywnyckiego, Winniczenki, Janowskiego i jego, Małaniuka, obwodowy Dzień Poezji był ściśle przywiązany do dnia urodzin Diemjana Biednego, czyli Jychyma Prydworowa. Kiedy stale pijany syn Diemjana, Swiet Prydworow, jak jastrząb nadlatując z Moskwy do Kirowohradu i Kompaniwki na ojcowskie imieniny, oszałamiał nawet obytych obkomowskich urzędników manierami kryminalisty. Pysznił się, błaznował, rządził rządzącymi; rzekami lały się hmielne trunki, szeleściły lekkomyślne spódniczki w jego hotelowym pokoju. Nie z miłości do beznadziejnego starego narkomana, lecz z możliwości skorzystania z jego darmowego stołu. Miasto, o mury ziemnej twierdzy którego rozbiła się ostatnia tatarska nawała, nie wytrzymywało TEGO szalonego naporu. Co dopiero mówić o районnych centrach. Ciemność egipska zalegała, kiedy nalatywał Swiet Prydworow z wymianą za słodkie wspomnienie o siedzeniu w kremlowskim mieszkaniu ojca u Klimenta Woroszyłowa, żądał mięsa, mąki, miodu, jajek. Wzdychając, dali — ach, ty... dziecko, a to przecież jakiś nieczysty tam — «twórca rewolucji». Aż wreszcie pewnego razu sam Pierwszy nie wytrzymał i kazał pijanego do nieprzytomności Swieta, jak nosiciela nocy, wrzucić do rejsowego samolotu i w asyście honorowego konwoju odesłać do Moskwy.
Wspominam tę historię nie dla pikanterii, lecz jako ilustrację do dusznego mikroklimatu radzieckiej prowincji. Dwadzieścia lat chodziłem tymi samymi drogami, którymi chodził młody Jewhen Małaniuk. Prawie codziennie zawieszałem wzrok na fasadzie słynnej szkoły realnej, w której on się uczył, o słonecznych korytarzach której wspominał w artykule «Jurij Janowski». I nie wiedziałem o samym fakcie pobytu poety. Wiedziałem o Trockim, który wyrósł tu jak chwast, na żyznych stepowych czarnoziemach pod Bobryncem, i zupełnie nic o autorze «Ballady waregskiej». Oprócz oczywiście wielokrotnie cytowanych wersów Sosiury: «Szanowny panie Małaniuku, jeszcze się spotkamy w boju»! Wersy były zuchwałe, imponowały młodości, a absolutnie nie sprzyjały sympatii do jakiegoś tam pana Małaniuka. Już na Kijowszczyźnie, dwa-trzy lata przed pierestrojką, do moich rąk trafiły «Współrzędne» B. Rubczaka i B. Bojczuka. Zachwyciłem się tym poetą. Zwłaszcza jego poruszającym «Sierpniem»:
Czas, Boże, na samotność i pokorę:
wszystko w tym czasie przypomina: ciężar ciała pozbawionego skrzydeł, pierwsze srebro
na skroniach i zorane czoło,
a pod czołem te, co kiedyś płonęły,
a dziś coraz głębiej zapadają i gasną — te nienasycone oczy...
Bo wzrok zwraca się ku sobie, do wnętrza
z przesytem tego, co ludzkie i ziemskie.
Czas, Boże, pokory i samotności...
Rozmyślając dziś o tym, co stało się z nami, z moim pokoleniem, w tym jednym przykładzie widzę cały tragizm naszej egzystencji. Dlatego niech mi wybaczą moją zuchwałość, w cichej dumie stwierdzam: wystradałem prawo do swojego Małaniuka, takiego, jakim go widzę i słyszę. I niech nie mają do mnie pretensji ci, dla których jest on inny, tak jak ja nie mam pretensji do nich.
Zacznijmy od tego, że on, Małaniuk, to Syzyf. Ale Syzyf nie z przymusu, lecz z dobrej woli. Innymi słowy Syzyf, który uświadamia sobie daremność swoich wysiłków. Dlaczego więc przez całe życie wtaczał swój kamień? Przecież rozkaz Zeusa nie miał nad nim władzy. Sam podjął tę beznadziejną pracę, zatem sam mógł ją w każdej chwili porzucić. Tak działo się nieraz przed nim i po nim. Jednak nie porzucił, dając jedyny w swoim rodzaju przykład fanatycznej służby wśród ukraińskich poetów dwudziestego wieku.
Rzecz w tym, że Małaniuk-Syzyf to wyzwanie rzucone historycznemu losowi Ukrainy. Desperacki protest przeciwko krzyczącej niesprawiedliwości. Przezwyciężenie kompleksu niewolnictwa. Psychologii plebejstwa. Samopotwierdzenie kosztem najradykalniejszej z ofiar – samospalenia. Próba udowodnienia prawa do równouprawnienia z innymi narodami. Leczenie wrzodów przypalaniem rozpalonym metalem. Fizjoterapia batogiem. To rzeczywiście jedyny krzyk i rozdzierający ból. A wszystko razem wzięte – zmaganie z Bogiem.
Bezsprzecznie zjawisko Małaniuka to zjawisko charakteru w pełnym uzbrojeniu talentu, energii i woli. Tej ekstrawersyjności, która, według Junga, była właściwa Rzymianom jako narodowi państwowemu. Tym ważniej o tym pamiętać, że ogólnie poeta to typ introwertyczny.
Trafiło mi się oglądać jego autograf: atrament koloru morskiej fali, łańcuchowa energia wielkich liter, zdecydowany, z naciskiem pióra, lotny, zamaszysty zawijas. Fotografie Małaniuka nawet z okresu dzieciństwa i młodości zadziwiają niezwykłą surowością, jakimś wewnętrznym oporem, gotowością do odparcia ciosu. Prosty, nieuśmiechnięty wzrok, zaciśnięte usta. Taki był – absolwent Jelisawietgradzkiego Szkoły Realnej i kadet Kijowskiej Wojskowej Szkoły – na zdjęciach z 1914 roku. Taki sam na fotografii z 1961 roku w kreślarskim biurze w Nowym Jorku. Mimowolnie nasuwa się porównanie.
б июня 00 ра пан о ж
ч- --ю
- - б руранннри нан и
З
4 ще і ч Юм пси
z kozakami przy strażniczych kozackich wieżach — ta sama napięta czujność. Wydawał się przewidywać nadchodzące próby, które spadną na jego los, i był na nie gotów. Punktowo wygląda to tak. W wieku 17 lat — kursant wspomnianej szkoły wojskowej. Po ukończeniu służba (podaję w kolejności chronologicznej i, dla wygody, z pominięciem numeracji) w zapasowym batalionie piechoty, Turkiestańskim Pułku Strzelców, w kompanii karabinów maszynowych. Udział w I wojnie światowej. Różne armie i fronty, lecz wszędzie to samo: krew, cierpienie, śmierć. W przerwach między walkami — nauka na kursach oficerskich. Otrzymuje atestację: «..ukończył oficerskie kursy karabinów maszynowych, a na egzaminie przeprowadzonym 18 lutego 1917 r. w znajomości karabinów Maksima, Kolta, Szwarclozego, niemieckiego, wiułki(?), strzelania z moździerza typu «GR» wykazał bardzo dobre postępy». Cytat, jak i fakty biograficzne, podaję za publikacją D. Kuczenki «Bojan «Stepowej Hellady», Kirowohrad, 1993).
Rok 1917 — przełom w biografii. Porucznik armii carskiej, kierownik kompanii karabinów maszynowych 2. pułku strzelców, Małaniuk zostaje starszyną armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Jeszcze trzy lata piekła, które nazwano potem wyzwoleńczymi zmaganiami. W najlepszej porze życia (od 17 do 23 lat) spotkały go najcięższe próby. Jeżeli dołączyć do tego jeszcze przedwczesną śmierć ojca, a potem matki, to zdawałoby się, że musiał on nieuchronnie złamać się — ten wczorajszy uczeń prowincjonalnej realnej szkoły
O JUBILEUSZOWYM WIECZORZE JEWHENA MAŁANIUKA
|
Nie złamał się. Przetrwał, a potem w obozie dla internowanych żołnierzy UNR w Kaliszu. W Czechosłowacji, gdzie w Poděbradach ukończył wydział hydrotechniczny Ukraińskiej Akademii Gospodarczej i gdzie rozwinęła się jego burzliwa działalność literacka. W Ratyzbonie w Niemczech oraz w Nowym Jorku.
Biografia Jewhena Małaniuka wciąż nie jest należycie opracowana, podobnie jak jego twórczość. A to właśnie ten przypadek, gdy są one ze sobą tak ściśle związane, że oddzielanie jednego od drugiego po prostu nie wypada. Mówiąc obrazowo, poeta aż do końca swoich dni nie zdjął z siebie munduru starszyny UNR. Zmienił tylko fronty.
Napięty, nieugięcie dumny,
Żelaznych cesarz strof, —
Prowadzę te wiersze jak kohorty
W oblicza twórczych katastrof.
Któż, jak nie on, porucznik armii carskiej i starszyna UNR, który nie raz patrzył śmierci w oczy, a pięć najlepszych lat życia którego pochłonęła wojna i wszystko, co z nią związane, poznawał swój naród nie z przekazów i gazet. Żaden z ukraińskich poetów pierwszego szeregu nie miał takiego doświadczenia, jakie miał Jewhen Małaniuk. Dlatego tak trzeźwo patrzył z szerokiego widnokręgu, prognozował i polemizował:
Może powiesz: wzejdzie? wykiełkuje? —
Między żebrami chat, po drogach
Dzikim zielem wznosi się step,
Śmieje się z nieba i Boga.
Dzikim, dawnym, mongolskim wyciem
Nieograniczona dal zawodzi.
Szarym popiołem stało się życie
Pod ogniem stepowej wolności.
INNE TYLKO O NIM
2 lutego 1997 roku w Narodowej Filharmonii Ukrainy odbył się uroczysty jubileuszowy wieczór, poświęcony 100. rocznicy urodzin Jewhena Małaniuka. Wstępne słowo przewodniczącego Komitetu Jubileuszowego, poety Pawła Mowczana, referat doktora filologii Hryhorija Sywokonia, błyskotliwe wystąpienia pisarzy Wołodymyra Basylewskiego i Wołodymyra Panczenki, szlachetne przemyślenia profesora Mykupasza Neverlyja (Bratysława) oraz syna jubilata Bohdana Małaniuka (Praga), tak samo jak mistrzostwo wykonawców literacko-muzycznej kompozycji «Żelaznych cesarz strof», którą wykonali najlepsi recytatorzy Ukrainy — aktorzy teatrów kijowskich i lwowskich, orkiestra symfoniczna Narodowej Telewizyjno-Radiowej Kompanii Ukrainy oraz Państwowa Akademicka Kapela Chóralna «Dumka» — wszystko to daje podstawy, by mówić o najwyższym, państwowym poziomie tego wieczoru. Wszystko, oprócz obecności przedstawicieli wysokiej władzy państwowej, Jak
ktoś zauważył, że wszyscy oni poszli na wieczór piosenkarza Josifa Kobzona, dla którego zarówno «matuszka Rosja», jak i «nieńka Ukraina» to wszystko jedno, byle płacili zielonymi. Jak wiadomo, ten piosenkarz opuszcza wielką scenę i odbywa swoje pożegnalne tournée – dlaczego właśnie po miastach «nieńki», by zebrać sobie na szczęśliwą starość.
Tego samego wieczoru UTN uruchomiło nowy cykl – wydarzenia w kulturze i sztuce w ciągu tygodnia. Prowadząca pani Barinowa ani słowem nie wspomniała o jubileuszu E. Małaniuka, chociaż 31 stycznia w Muzeum Literatury w Kijowie odbyło się jasne, niezwykłe wydarzenie, poświęcone twórczej drodze poety. Żadnej telewizyjnej kamery nie było także w filharmonii.
Można, rzecz jasna, wysuwać różne wersje, by wyjaśnić tak dziwną obojętność wobec postaci jednego z najwybitniejszych poetów XX wieku, którego za czasów władzy radzieckiej nie wolno było nawet wspominać. Moja wersja jest następująca: żyjemy w czasach, kiedy pole informacyjne naszego państwa orzą i obsiewają niemal beznadziejnie niepiśmienni ludzie. To znaczy, dyplomy o wyższym wykształceniu ma każdy. Ale ich wiedza i gusta, ukształtowane w znane czasy, z racji ich właśnie stanowisk i ambicji, stały się karą dla całego ludu Ukrainy. Oczywiście, wieczór jakiegoś grafomana wypuścić w świat jest znacznie łatwiej i bezpieczniej niż przeczytać E. Małaniuka, pojąć jego skalę na tyle, by zarządzić transmisję wieczoru... To ja do tego, że bohater audycji «Trzy pytania do ministra informacji», Zinowij Kulik, jest również członkiem jubileuszowego komitetu.
A póki co szczególną, dzisiejszą treść nabiera cytat z poety E. Małaniuka, odczytany podczas wieczoru przez poetę W. Bazylewskiego, któremu głośno klaskała sala, z goryczą i zrozumieniem:
Przegapili wielkie dni,
Okaleczeni i mali ludzie.
Zaplunęli w hańbę ord
Wielką wiarę... I na ruinach
Trzodą wędruje lud,
Który miał zrodzić Ukrainę...
Lubow HOŁOTA
--тано заиєєнео 0 оби
Tłumaczenie maszynowe
WAS WYBÓR W KONTEKŚCIE SPOŁECZNYM
[Ilustracja z nagłówka: ekonomia, tryb]
Słowo PROŚWIATY
TRZY TYPY SYSTEMÓW EKONOMICZNYCH
Celem publikacji jest przekazanie młodzieży elementarnej wiedzy ekonomicznej o podstawach gospodarki rynkowej, cechach gospodarki nakazowo-rozdzielczej oraz gospodarki mieszanej, w celu zrozumienia procesów reformowania, które zachodzą w społeczeństwie, oraz określenia własnego miejsca i roli w budowie Ukrainy.
Znamiennym wydarzeniem w historii Europy i świata stało się odrodzenie Ukrainy jako niepodległego państwa w 1991 roku. Państwo narodu ukraińskiego liczącego 53 miliony zaczęło samodzielnie kształtować własną politykę gospodarczą od chwili proklamowania suwerenności narodowej. Istota współczesnych szerokozakrojonych społeczno-gospodarczych przemian polega na próbie przeprowadzenia sił wytwórczych i stosunków produkcji na jakościowo nowy, rynkowy poziom stosunków. Stało się to całkowicie naturalną reakcją na administracyjno-scentralizowany, resortowy dyktat oraz pełne ograniczenie samodzielności bazy gospodarczej dawnych republik związkowych przez moskiewskie kierownictwo.
Przekształcenie gospodarki na rynkową, tworzenie instytucji niezależnego państwa wyznaczyły nowy etap historycznego rozwoju narodu ukraińskiego, który wymaga jakościowo innych dróg dalszego rozwoju potencjału gospodarczego i kulturalnego Ukrainy.
Budowa efektywnie działającej gospodarki narodowej jest rozpatrywana jako niezbędny element gwarancji bezpieczeństwa narodowego i wynika z wszechstronnego przemyślenia dróg rozwoju gospodarczego Ukrainy w składzie ZSRR, na zasadach kolonialnego układu z surowcowymi i energochłonnymi gałęziami gospodarki oraz sztywno scentralizowanego systemu gospodarowania w warunkach totalitarnego komunistycznego reżimu.
Przed Ukrainą stoją niezwłoczne zadania dotyczące wdrożenia kompleksu środków, ukierunkowanych na zapewnienie przejścia od administracyjno-nakazowego systemu zarządzania gospodarką narodową do samoregulującej się gospodarki rynkowej.
Bezalternatywnym wyjściem z sytuacji kryzysowej powinno być stworzenie obiektywnych warunków do znacznego wzmocnienia motywacji do wysoko produktywnej pracy, co osiąga się wyłącznie dzięki przejściu do gospodarki rynkowej.
Narodowa polityka Ukrainy o orientacji społeczno-rynkowej musi być skierowana nie przeciwko jakiemuś jednemu państwu, blokowi państw czy doktrynie, lecz przeciwko pogarszaniu się sytuacji społecznej, ekonomicznej i politycznej obywateli. Wysiłki rządu należy skoncentrować przeciwko ubóstwu narodu, bezradności i rozpaczy. Ogólnonarodowym celem powinno być stworzenie zdolnego do pracy systemu gospodarczego, który stanowiłby podstawę do budowy demokratycznych instytucji ukraińskiego społeczeństwa.
Ekonomię można określić jako naukę społeczną, która bada, jak ludzie dokonują wyboru w warunkach ograniczonych zasobów, aby zaspokoić swoje pragnienia i potrzeby.
Niezależnie od tego, kto dokonuje swojego wyboru ekonomicznego – pojedynczy człowiek czy podmiot gospodarczy, taka decyzja zapada w kontekście społecznym.
RYNEK –
TO FORMA WZAJEMNYCH RELACJI MIĘDZY POSZCZEGÓLNYMI PODMIOTAMI GOSPODARUJĄCYMI
WYNIK HISTORYCZNEGO ROZWOJU SPOŁECZEŃSTWA, ZJAWISKO ŻYCIA GOSPODARCZEGO SPOŁECZEŃSTWA,
SKUTECZNA MIARA PRODUKCJI TOWAROWEJ
GŁÓWNE MODELE GOSPODARKI
1 RYNKOWA
Każdy system wymaga stabilnej struktury władzy
2 KONTROLOWANA lub KOMENDOWA
WOLNA DZIAŁALNOŚĆ wobec rynku
3 MIESZANA GOSPODARKA
CHARAKTERYSTYCZNE CECHY GOSPODARKI RYNKOWEJ
1 Swoboda wyboru i działalności (decyzje podejmowane są swobodnie i zróżnicowanie)
2 Efektywność alokacji zasobów (rynek kieruje zasoby na produkcję towarów potrzebnych społeczeństwu)
3 Priorytet własności prywatnej
4 Ekonomiczne metody wycofywania nieefektywnych podmiotów gospodarczych (restrukturyzacja, przeprofilowanie, sprzedaż, upadłość)
5 Wysoki poziom przedsiębiorczości
6 Elastyczność, wysoka zdolność adaptacji (przystosowania)
7 Wrażliwość na innowacje (wdrażanie)
8 Konkurencja z czasem staje się powszechna
9 Uznaje równość podmiotów działalności ekonomiczno-prawnej wszystkich form własności
10. Ograniczona ingerencja państwa
(Nie uznaje zrównywania; zróżnicowanie majątkowe jako konieczność)
12. Nie gwarantuje powszechnego zatrudnienia ludności ani stabilności cen.
REALIZACJA RÓŻNORODNOŚCI FORM WŁASNOŚCI I ICH RÓWNOPRAWNEJ DZIAŁALNOŚCI
STWORZENIE INFRASTRUKTURY RYNKOWEJ
WOLNA KONKURENCJA – PODSTAWOWA SIŁA REGULUJĄCA I KONTROLUJĄCA GOSPODARKI RYNKOWEJ
FUNKCJE RYNKU
REGULACYJNA: Reguluje produkcję towarów i usług.
KONTROLNA: Określa społeczne znaczenie wytworzonego produktu i pracy zużytej na jego wytworzenie.
ROZDZIELCZA: Ustala niezbędne proporcje odtwarzania, które zapewniają zrównoważenie gospodarki.
STYMULUJĄCA: Zmusza do zmniejszania indywidualnych nakładów pracy, podnoszenia wydajności pracy i wykorzystywania nowej techniki.
INFORMACYJNA: Informuje o stanie spraw w życiu gospodarczym.
ZASADY GOSPODARKI RYNKOWEJ
ZASADA swobody działalności (ekonomicznej, gospodarczej, przedsiębiorczej, osobistej, rodzinnej, grupy społecznej):
a) przyznanie podmiotowi praw właściciela i przedsiębiorczości, dających możliwość założenia własnej sprawy i urzeczywistnienia zamysłów w konkretnych przedsięwzięciach;
b) zniesienie nadmiernych ograniczeń form, rodzajów i zakresów przedsiębiorczości dla przedsiębiorstw i obywateli.
ZASADA wolnego kształtowania cen.
ZASADA prymatu konsumenta.
ZASADA otwartości gospodarki.
ZASADA umownych, kontraktowych stosunków (stosunki podporządkowania zastępowane są stosunkami partnerskimi).
ZASADA państwowego regulowania stosunków rynkowych:
a) podatkowe,
b) finansowo-kredytowe,
c) ograniczenia cenowe,
d) programy państwowe,
e) środki antymonopolowe,
f) ustawodawstwo o pracy.
Zdolność przedsiębiorcza, czyli po prostu przedsiębiorczość, w warunkach gospodarki rynkowej występuje jako szczególny zasób ludzki, który pełni taką «FUNKCJĘ
Przedsiębiorca podejmuje się szerszego połączenia zasobów (kapitału, ziemi, pracy) w jeden proces wytwarzania towarów lub usług. Pełniąc rolę założyciela i katalizatora, przedsiębiorca jest jednocześnie siłą napędową produkcji, ponieważ musi kupować i łączyć zasoby, aby zainicjować proces, który obiecuje przynieść zysk w istnieniu rynkowym.
Przedsiębiorca podejmuje decyzje, które wyznaczają kierunek działalności przedsiębiorstwa.
Przedsiębiorca to innowator, osoba, która stara się wprowadzić w obieg na zasadach komercyjnych nowe produkty, nowe technologie produkcji lub nawet nowe formy organizacji biznesu.
Przedsiębiorca to osoba, która podejmuje ryzyko, o czym świadczą trzy wcześniejsze funkcje. W systemie rynkowym zysk nie jest przedsiębiorcy gwarantowany; jest on wynagrodzeniem za poświęcony przez niego czas, pracę i zdolności. Mogą wystąpić zarówno zyski, jak i straty, a w końcu bankructwo.
Innymi słowy, przedsiębiorca ryzykuje nie tylko swoim czasem, pracą i reputacją biznesową, ale także włożonymi środkami finansowymi – własnymi i swoich wspólników.
Wszystkie zasoby ekonomiczne, czyli czynniki produkcji, mają jedną istotną wspólną cechę: są rzadkie lub występują w ograniczonej ilości.
Społeczeństwo nie jest w stanie wytwarzać i konsumować całego wolumenu towarów i usług, jaki chciałoby otrzymać.
Potrzeby są praktycznie nieograniczone, zasoby są rzadkie lub ograniczone, dlatego nie da się zaspokoić wszystkich materialnych potrzeb społeczeństwa.
Pełny wolumen produkcji oznacza, że zasoby trzeba rozdzielać efektywnie, to znaczy zasoby, które są wykorzystywane, trzeba angażować w taki sposób, aby wnosiły możliwie najcenniejszy wkład w ogólny wolumen produkcji.
Ograniczoność łącznych zasobów w zakresie zapewnienia procesu wytwarzania różnych towarów zmusza społeczeństwo do wyboru spośród stosunkowo rzadkich towarów.
Rynkiem doskonałym uważa się taki, na którym ustala się jedną i tę samą cenę za ten sam produkt w tym samym czasie (dzięki działaniu prawa popytu i podaży).
WARUNKI
Wielki i regularny popyt,
Nieograniczona liczba uczestników działalności gospodarczej,
Absolutna mobilność czynników produkcji;
Dostępność informacji.
ALE PONIEWAŻ NIE ZAWSZE ISTNIEJĄ OKREŚLONE WARUNKI, TO DOSKONAŁY RYNEK PRAKTYCznie NIE WYSTĘPUJE.
ажеаннанюаннннннннннннннннннннноннннннннннинннмихи
PRYWATNA WŁASNOŚĆ
PRAWO POPYTU I PODAŻY
PODSTAWOWE PRAWA RYNKU (WOLNEGO)
PRAWO WARTOŚCI KONKURENCJI
Własność prywatna, rodząc konkurencję, wpływa na prawo wartości poprzez «CENY». Ceny to pieniężne określenie wartości. Ceny pełnią rolę latarni, która dostarcza informacji o warunkach na rynku. Służą one jako znaki, dzięki którym podmioty gospodarcze mogą «sprawdzać» swój wybór, mając na celu interes prywatny.
Ekonomiczne prawo konkurencji (rywalizacji) opiera się na różnicy między wartością towaru a kosztami jego wytworzenia, w pewnym stosunku, co daje możliwość sprzedawania towaru po cenie niższej od jego wartości, przy zachowaniu zysku.
| SEKTOR PAŃSTWOWY | OBIEKTYWNE PRAWA EKONOMICZNE | PAŃSTWOWA REGULACJA PRODUKCJI
MECHANIZMY RYNKOWE
INTERESY | ZAINTERESOWANIE | CEL PRODUCENTÓW
CHARAKTERYSTYCZNE DLA KONTROLOWANEJ GOSPODARKI NAKAZOWO-ADMINISTRACYJNEJ
Dominacja własności państwowej nad środkami produkcji. Kierowanie gospodarką na podstawie państwowych planów i scentralizowanych decyzji.
…rządu 3. Rozdział zasobów 1 odbywa się z centrum zamiast na podstawie wolnej woli ekonomicznej 9 Dyktat producenta wobec konsumenta 6. Własność prywatna jest praktycznie zakazana, a kolektywna, spółdzielcza istnieje jedynie formalnie 7. Osobista zależność jako skutek całkowitego (totalnego) upaństwowienia 8. Niska efektywność produkcji 9. Niskie przyjmowanie postępu naukowo-technicznego 10. Niski poziom życia ludności 11. Niski prestiż pracy intelektualnej, niski poziom płac 12. Dążenie do ujednolicenia różnorodności potrzeb.
Osobliwości realizacji państwowej, komendowo-administracyjnej gospodarki byłego ZSRR: jednopartyjny system kierownictwa, sztywno scentralizowany ludowo-gospodarczy kompleks, wojskowe metody zarządzania federacyjnym krajem. Struktura radzieckiej gospodarki ukształtowała się tak: przedsiębiorstwa sektora państwowego, sektor kołchozowo-spółdzielczy, brak (licznych) organizacji społecznych.
W podstawie państwowych strategii gospodarczych byłego Związku Radzieckiego leżał system podziału własności oraz polityczna celowość określonych kroków gospodarczych na rzecz wspierania ideologii komunistycznej, zarówno wewnątrz kraju, jak i poza jego granicami.
Ekonomiczna celowość była stale zastępowana koniunkturą partyjną i wymagała od ZSRR nadmiernie wielkich nakładów na rozbudowę potężnego kompleksu wojskowo-przemysłowego. Zasoby, zamiast być wykorzystywane w produkcji dóbr powszechnego użytku dla zaspokojenia pierwszorzędnych potrzeb człowieka, kierowano na budowę gigantycznych molochów przemysłowych do produkcji czołgów, traktorów, pancerników, atomowych okrętów podwodnych z napędem rakietowo-jądrowym, strategicznych rakiet jądrowych oraz broni masowego rażenia. Związek Radziecki jako system ekonomiczny okazał się nieefektywnym tworem państwowym, rozpadł się i przestał istnieć.
CECHY CHARAKTERYSTYCZNE GOSPODARKI MIESZANEJ (SPOŁECZNO-RYNKOWEJ). Optymalne połączenie cech rynkowego modelu gospodarki z kontrolowaną (komendowo-administracyjną) z uwzględnieniem,
...uwzględnieniem narodowych i geopolitycznych cech, nastawiona na osiągnięcie ogólnonarodowego celu. Ekonomiczno-prawna baza normatywna stanowi podstawę porządku gospodarczego kraju.
3 Dążenie do zapewnienia ludności przyzwoitych warunków życia
4 Socjalna ochrona ludności
5 Polityka antymonopolowa, nastawiona na ochronę konsumentów
6 Ogarniający wszystko system regulacyjny, nastawiony na zachowanie gospodarki przed ruiną
7 Państwowe wspieranie strategicznych gałęzi gospodarki narodowej
8 Rozwój wszystkich form własności
9 Strukturalno-instytucjonalna polityka gospodarcza
10 Wysoka kultura pracy, nowa jakość edukacji jest sposobem życia
11 Prestiż dobrej pracy, wysoka płaca i wykonanie
12 Dążenie do zaspokojenia różnorodnych potrzeb
Polityka instytucjonalna to tworzenie instytutów rynku, infrastruktury rynku. Tworzenie rynków pracy, kapitału, ziemi, mieszkań, papierów wartościowych, surowców, dóbr konsumpcyjnych oraz innego rynku.
Gospodarczy cel państwa – strategia działalności gospodarczej, a nie regulacja rynku
Oleksandr Łaszko, ekonomista
Polityka strukturalna Ukrainy 114 przeorientowanie przedsiębiorstw kompleksu wojskowo-przemysłowego na produkcję towarów powszechnego użytku. Formacja gigantów przemysłowych w mniejsze, wysokotechnologiczne, mobilne przedsiębiorstwa.
1
Tłumaczenie maszynowe
Nie jest tajemnicą dla nikogo, że w 1946 roku na nasze nieszczęsne głowy spadła...
Tabela Mendelejewa... przed naszymi oczami, a państwo na likwidację skutków katastrofy czarnobylskiej przeznacza co roku lwią część swojego budżetu (… procent), a śmierć bez smaku i zapachu już kosi jego obywateli milionami. Przejdźcie się po cmentarzach naszych miast i wsi, wczytajcie się w napisy na nagrobkach. Jeszcze nigdy w całej naszej historii tak wielu czterdziestolatków, nie tylko mężczyzn, ale i kobiet, nie odchodziło z życiem. Nawet jeśli wierzyć oficjalnej statystyce medycznej (dane porównawcze z lat 1989–1990 i 1993–1994), to choroby układu ruchu (reumatoidalne zapalenie stawów) w samym tylko Narodyckim rejonie obwodu żytomierskiego wzrosły trzykrotnie, przewodu pokarmowego (kamica żółciowa, zapalenie pęcherzyka żółciowego) – prawie czterokrotnie, układu oddechowego (przewlekłe zapalenie gardła) –
pisał do najwyższych instancji. Do niego przyjeżdżali członkowie KC KPZR i KPU, akademicy oraz doktorzy nauk rolniczych, próbowali jego warzyw na zęby, zachwycone ahały, zostawiały autografy w księdze opinii. Obiecywali wszechstronne wsparcie. Ale tylko na słowach obiecywali. W praktyce zaś nie kiwnęli palcem. A swoją bierność usprawiedliwiali znanym zwrotem: „Tego nie może być, bo być nie może”. Przecież instytuty naukowe, akademie do czegoś takiego nie dopatrzyły się, a on, nauczyciel fizyki, samouk, wpadł na to (bez zgody z góry). Zatem „nie puszczać”! O. Iwanow nadal bił głową w mur partyjno-urzędniczej obojętności, to znaczy pisał do najwyższych instancji. Gdyby to działo się w latach czterdziestych, nie mrugnąwszy okiem ogłoszono by go „wrogiem ludu” i wysłano „w rozstrzał” albo zgnili by w obozach. A na początku lat osiemdziesiątych rozprawiono się z nim „po dżentelmeńsku” – rozjechano go samochodem.
Genialny wynalazek O. Iwanowa nasi akademicy i profesorowie z ulgą westchnęli, „Dziękuję Bogu”
ponad dziewięciokrotnie. Szczególnie niepokojące są wrodzone patologie u dzieci, które wzrosły ponad dwukrotnie, a także psychoza alkoholowa i przewlekły alkoholizm, których liczba wzrosła: pierwsza sześciokrotnie, drugi dziewięciokrotnie.
A to zupełnie świeże dane w skali ogólnopaństwowej. Ogłosił je 23 stycznia br. na briefingu w Gabinecie Ministrów minister zdrowia pan Andrij Serdiuk. Dziś 6 mln naszych współobywateli cierpi na choroby układu sercowo-naczyniowego, 1,2 mln to osoby chore psychicznie, 740 tys. ma choroby onkologiczne, a 600 tys. – gruźlicę, 720 tys. cierpi na alkoholizm, a 56 tys. – na narkomanię. Za
– 6 lat w Ukrainie zmarło ludzi, a 1,2 mln więcej, niż się urodziło.
Co więc nam, dobrzy ludzie, robić? Siedzieć dalej, założywszy ręce, polegając wyłącznie na wszechmocnym Bogu? Jak odsunąć czarną rękę śmierci od naszych dzieci, wnuków i prawnuków? Czy naprawdę wszyscy jesteśmy zakładnikami czarnobylskiego potwora? Czy naprawdę nigdy nie uwolnimy się od niego? Ludowe przysłowie mówi: „Nie taki straszny diabeł, jak go malują”. Okazuje się, że można uprawiać ekologicznie czyste warzywa i owoce nawet w najbardziej zanieczyszczonym rejonie narodyckim i oczyszczać nimi własne organizmy z radionuklidów nagromadzonych przez dziesięć lat. Opady radioaktywne nawet tam, w strefie, pokryły naszą ziemię nie ciągłą, śmiercionośną płachtą. Trzeba znaleźć w tej płachcie czyste dziury, osłaniać je przed wiatrem i deszczem, a przez cały rok zbierać z tych chronionych skrawków bogate plony.
Kiw, w Kijowie, w czasach zastoju znany był tylko swoim uczniom i ich rodzicom jako nauczyciel fizyki Ołeksandr Wasyłowycz Iwanow. I odszedłby tak z tego świata jako takim samym niezauważonym oświatowcem, gdyby w jego głowie nie zrodziła się jasna idea zbudowania na Kijowskich Górach niezwykłej cieplarni, którą nazwał „Domkiem słonecznej wegetacji”. Pod dachem tego domku O. Iwanow, bajkowy mag, tworzył prawdziwe cuda: z powierzchni 16,5 m² co roku zbierał ponad 200 kg cytryn
jakby
rków ta pomidorów z każdego metra kwadratowego swojej cudownej szklarni miał w ciągu roku po 43–44 kilogramy! Iwanow, aby zainteresować swoim wynalazkiem szefów radzieckiego agrokompleksu oraz organy partyjne, od których wtedy zależało dosłownie
wszystko, bez wytchnienia, przez dziesięciolecia pi-
ső
"ke - - - - p -g ani sszy lk zzhnnnnnyh ER
nn 0
ye R nn
LOSIA BOH.
westchnąwszy, odłożyli do szuflady. I nawet wtedy, gdy nad planetą przetoczył się straszliwy czarnobylski grzmot, nie przypomnieli sobie o nim.
Przypomniał sobie o «Słonecznym wegetarium» O. Iwanowa kilka lat temu Mykoła Andrijowycz Szmat, przewodniczący gospodarstwa fermerskiego «Perspektywa – 21 wiek», który zgromadził wokół tej wielkiej idei jednomyślnych ludzi i wspólnie z nimi opracował projekt «Państwowego programu dalszego rozwoju warzywnictwa w zamkniętym gruncie na Ukrainie z zastosowaniem wysokoefektywnych energooszczędnych technologii».
6 lipca 1993 roku Mykoła Andrijowycz zapoznał z tym projektem członków Komisji Rady Najwyższej ds. agroprzemysłowego kompleksu. Komisja (jednogłośnie!) zaaprobowała projekt i postanowiła przesłać go do Gabinetu Ministrów Ukrainy, Ministerstwa Rolnictwa i Produktów Spożywczych Ukrainy oraz Ukraińskiej Akademii Nauk Rolniczych w celu rozpatrzenia i rozwiązania kwestii organizacyjnych oraz określenia źródeł scentralizowanego finansowania prac przewidzianych programem na lata 1993–1995. Komisja postanowiła także poinformować Prezydenta Ukrainy L. M. Krawczuka o zaaprobowaniu wspomnianego programu i poprosiła o poparcie jego wprowadzenia w życie. Sekretarz Komisji Ołeksandr Ołeksandrowycz Moroz przekazał Mykole Andrijowyczowi Szmatowi notatkę o następującej treści: «Bóg cię zesłał z propozycjami. Zadzwoń po zjeździe (za dwa dni). Jeśli będziesz na zjeździe, umówmy się na spotkanie» (W notatce chodzi o zjazd przedstawicieli kolektywnych przedsiębiorstw rolnych, czyli przewodniczących kołchozów i sowchozów – M. I.)
A w czym właściwie polega istota «Słonecznego wegetarium» O. Iwanowa, którym tak zainteresował się O. O. Moroz? Akademik K. Tymiriazew pisał swego czasu: „Granica urodzajności danego obszaru określa się nie ilością wniesionych nawozów, nie ilością wilgoci, lecz energią świetlną, wysłaną na tę powierzchnię przez Słońce!” Zatem trzeba gromadzić tę życiodajną energię nie tylko w łodygach i owocach, ale także w glebie, maksymalnie ją ogrzewając. Z czasem przez warzywa i owoce energia słoneczna będzie wpływać do naszych organizmów, osłabionych Czarnobylem i ekologicznym zanieczyszczeniem, doda im sił do walki ze złotą ordą nieuleczalnych chorób. A tych cennych warzyw i owoców będzie tak dużo, że za niewielką cenę staną się dostępne nawet dla emerytów.
Czasopismo «Słoneczne wegetarium» (nr 1, 1904) przytacza słowa córki genialnego ukraińskiego wynalazcy:
Mój ojciec należał do tych dziwaków, którzy nie na słowach, lecz w czynach dążyli do tego, by nakarmić swój naród. Bo państwo jedynie głosiło tę tezę, ale dalej słów sprawa nie ruszała. W rezultacie nasza bogata Ukraina wraz z pracowitymi ludźmi zamieniła się w żebraka. I już z Zachodu popłynęła pomoc humanitarna, za którą zapewne będą spłacać długi nasi prawnuki.
Ale czy te jałmużny nas uratują? Chyba nadszedł już czas, by skorzystać z osiągnięć naszych rodaków i wdrażać je w życie w praktyce!
Nasz naród jest utalentowany i pracowity, tylko że nie mógł w pełni decydować o swoim losie ani żyć w dostatku. Jestem przekonana, że w suwerennej Ukrainie wreszcie będziemy wolni w wyborze własnej drogi i napełnimy półki sklepów produktami spożywczymi. Mam nadzieję, że w dużej mierze pomoże temu odkrycie mojego ojca».
Co można do tych wyrzuconych z bólem słów dodać? Chyba tylko to, że towarzysz O. Mороз 6 lipca 1993 roku na posiedzeniu Komisji ds. kompleksu agroprzemysłowego Rady Najwyższej Ukrainy, usłyszawszy, że nakłady energii w słonecznym wegetarium w porównaniu ze zwykłą szklarnią są pięciokrotnie mniejsze, owocowanie zaczyna się o 15–20 dni wcześniej, a plony są dwa–trzy razy wyższe, patetycznie wykrzyknął: «Ja propozycję w pełni popieram, będziemy «pchać» ją dalej». Ale kiedy został Przewodniczącym Rady Najwyższej, nagle «wypalił się». Dlaczego? Idąc do pracy lub wracając z niej, mijając gmach Rady Najwyższej, często widzę, jak wychodzą z niego, by odpocząć po sprawiedliwym trudzie, komuno-socjalistyczni ludowi posłowie, wszyscy jak jeden radośni, rumiani i młodzieńczy. A czy zdarzyło się tobie, drogi czytelniku, zjeżdżać lub wjeżdżać ruchomymi schodami warszawskiego metra? Pewnie tak, i mimowolnie obserwowałeś twarze swoich rodaków – prawie wszystkie są poszarzałe, jakby po ciężkiej chorobie, z przygasłymi oczami zapatrzonymi we własne smutne myśli. Znajomy lekarz, który kiedyś jechał ze mną ruchomymi schodami, z zawodowego nawyku postawił diagnozę! «Awitaminoza. Osiemdziesiąt procent tych nieszczęśników żywi się chlebem i ziemniakami»
Oczywiście Ołeksandrowi Morozowi i jego partyjnym towarzyszom słoneczne wegetarium nie jest potrzebne. Ich oraz ich dzieci i wnuki zaopatrują w pełnowartościowe warzywa i owoce także bez tego. A nam, drodzy moi współobywatele, jest ono potrzebne jak powietrze. Przecież tylko w zdrowym ciele zdrowy duch. Człowieka zdrowego duchem nie będą już poganiać jak stada głodnych owiec kołchozowo-sowchozowi «baronowie» do urn wyborczych, by głosował na nich i na ich przesiąkły na wskroś zgniły system.
Tylko zdrowi duchem obywatele młodego naszego państwa są zdolni obronić je przed zamachami zaprzysiężonych wrogów. Japończycy nigdy nie stworzyliby swojego cudu gospodarczego i duchowego, gdyby nie wykarmili kilku pokoleń swoich obywateli ekologicznie czystymi produktami, uprawianymi w zamkniętym gruncie (ich szklarniowe gospodarstwo dziś zajmuje 102 000 ha!).
My, wcielając w życie genialny wynalazek Ołeksandra Iwanowa, staniemy się twórcami ukraińskiego cudu gospodarczego i duchowego.
Zatem, drodzy moi współobywatele, podwińmy rękawy i do pracy! Budujmy, nie licząc już na Morozów, Tkaczenków i Stepenków, na ziemiach kołchozów, na działkach fermerskich, przydomowych i daczowych szklarnie nowego typu.
Jak je budować i z jakich materiałów, można dowiedzieć się z książki O. Iwanka, A. Kalinyczenki, M. Szmata «Słoneczny wegetarium», która ukazała się w 1996 roku w drukarni małego przedsiębiorstwa «PS «Anfas»». Książkę zamawiajcie pod adresem: obwód kijowski, rejon baryszowski, wieś Wesełyniwka, Gospodarstwo fermerskie «Perspektywa – XXI wiek», Szmatowi Mykole Andrijowyczowi.
Telefony kontaktowe: 917-03-91 oraz 550-48-18.
Mykoła LYTWYN
Złóżcie zamówienie
W. Kozyrski / W. Szenderowski
UKRAIŃSKO-ANGIELSKO-NIEMIECKO-ROSYJSKI SŁOWNIK LEKSYKI FIZYCZNEJ
Słownik zawiera około 30 tys. leksemów ze wszystkich działów współczesnej fizyki i pokrewnych dziedzin wiedzy. Z indeksami obcojęzycznymi to cztery słowniki czterojęzyczne lub dwujęzyczne.
Dla naukowców, doktorantów, studentów, tłumaczy z dyscyplin przyrodniczych i technicznych, inżynierów, uczniów starszych i średnich klas oraz szerokiego kręgu czytelników nieobojętnych wobec ukraińskiej onomastyki
Format 84x108 1/16. Papier offsetowy nr 1. Krój pisma: Pragmatika. Druk offsetowy. Umowne arkusze drukarskie 98,28. Wydawnicze arkusze 129,3.
IWAN PULUJ. ZBIÓR PRAC
Iwan Puluj. To imię wraca do nas z zapomnienia, podobnie jak wiele innych imion, jasnych i wybitnych, które nie z własnej winy musiały pracować poza granicami Ukrainy. Fundamentalne prace z fizyki i elektrotechniki, prace popularnonaukowe i publicystyczne, wspomnienia Iwana Pului, utalentowanego fizyka, wnikliwego filozofa, szczerego ukraińskiego patrioty, są dziś aktualne, gdy nasze młode państwo ukraińskie walczy o swoją niepodległość.
Format 60x90/16. Papier offsetowy nr 1. Krój pisma: Baltica. Druk offsetowy. Umowne arkusze drukarskie 44,5. Wydawnicze arkusze 48,6. Zam. 6-168.
Osoby chętne do zamówienia słownika i zbioru proszone są o kontakt telefoniczny:
tel. 265-0/-//
tel./faks 265-55-11
1 nn 0 go 2 ni
Ogłoszenie
ODEZWIJCIE SIĘ, MATEMATYCY!
Zachodnioukraińska zaoczna szkoła matematyczna przy Tarnopolskim Instytucie Pedagogicznym ogłasza kolejny nabór uczniów klas 5–10 wszystkich typów szkół Ukrainy na pogłębione nauczanie matematyki, przygotowanie do olimpiad matematycznych oraz egzaminów maturalnych i konkursowych z matematyki. Nauka w szkole ODBYWA SIĘ za niewielką opłatą.
Uczniowie klas 5–7 są przyjmowani na podstawie pisemnej rekomendacji nauczyciela matematyki, uczniowie klas 8–10 – na podstawie wykonania wstępnej pracy kontrolnej. Uczestnicy miejskich i rejonowych olimpiad matematycznych są przyjmowani poza konkursem.
Aby otrzymać dodatkową informację o warunkach i metodach nauczania, a także zadanie wstępne, wystarczy wysłać na adres szkoły kopertę ze swoim DOMOWYM adresem.
Nasz adres: 282009, m. Tarnopol, ul. M. Krywonosa 2, Instytut Pedagogiczny, ZZMSz (Zachodnioukraińska Zaoczna Matematyczna Szkoła). Tel. (0352) 33-13-39
Oburzamy się! SPECJALNIE DLA KOGO?!
Jak twierdzi rosyjska filolog, profesor Tatiana Achmietowa, w języku rosyjskim od dawna mocno zakorzenił się rosyjski mat. Zafascynowana nienormowanym słownictwem Achmietowa obroniła swoją rozprawę doktorską po cichu, lecz książkę «Russkij mat. Tołkowyj słowar» wydała dla szerokiego grona odbiorców w masowym nakładzie. We wstępie profesorka wyjaśnia, że przyczyną legalizacji mata poprzez wydanie książki jest to, iż używają go w Rosji nie tylko małe dzieci i uczniowie, lecz także osoby wysoko wykształcone, dodając do niego «wielikij i moguczij».
Czy zatem słownik objaśniający jest adresowany do dalekiego zagranicą, a nie do bliskiego? Być może tak – inaczej dlaczego w Czerkasach i w innych miastach Ukrainy na półkach księgarskich pojawił się «Russkij mat»? Pewnie ten słownik wysłano także do innych krajów świata?
A czy nie czas nam, obywatelom Ukrainy, zadbać o to, byśmy nie byli obsypywani tą ohydą? Gdzież są ci mężowie stanu, którzy potrafią postawić granice takim „perłom” wydawnictwa? Może, pierwszych z nich warto choćby ukarać grzywną za handel tym «intelektualnym» produktem?
D. Hlyz, H. Wowk, A. Czerwonecka, Ż. Pecherycia, L. Selianko
ниножжитои шо - ща -- ЗБ - й и лм
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
бо -ь Ж ої і З «тю » М чай Р йо ча Мечі соди РРО м на - ій М ий - "ог дк. ьо АВ "о Ж , сеї, є - -
-и "ее "ка -ю я з Ж , "5 " м Р, 4 за чі | й Жак ль п зія зодну ум 1ОЛРЗ 2 и З царй "а Пе -й г "77 Голи - - РА | т: й т. ДГ т-- МР, чій'я та 3
и т р
р -
:;ДЙАЕААЕР ЦЕНЕЕЕ
р нн
kiedyś Я печер
historia
ukraińskiego narodowego ruchu społeczno-politycznego, który przewodziła organizacja społeczna «Proświta». Unikalnym kanałem wzajemnego wsparcia towarzyskiego były dwie ukraińskie placówki, aktywnie działające w Katerynosławiu i we Lwowie. Chodzi o «Proświtę» oraz o młodzieżowe sportowe towarzystwo «Sokił». Lesz Kurbas, późniejszy wybitny działacz ukraińskiego teatru i kinematografii, na początku 1909 roku został aktorem amatorskiego teatru przy lwowskim oddziale «Sokiła», który mieścił się pod adresem ulica Ruska, 12. Krytyk Stepan Czarnećkyj, aktorki «Ruskiej Besidy» M. Machnycka i F. Łopatynska oraz pisarz J. Jacków kierowali pracą tego teatru.
W sztuce A. Kotzebue «Psotnyk» 28 marca 1909 roku Lesz Kurbas wystąpił na scenie «Sokiła» w swojej pierwszej roli i od razu zyskał dobrą opinię Hnata Chotkewycza: «Amatorzy przygotowali się do przedstawienia dobrze, tylko czasem popadali w szarżowanie, a także charakterystyka postaci pokazywała znaczne braki. Spośród amatorów wybił się na pierwszy plan Utrysko (w roli Stochajła) oraz Kurbas (Kamil)». Właśnie w młodzieżowym towarzystwie «Sokił» kładziono fundament przyszłego ukraińskiego ducha samostanowienia, opartego na osiągnięciach europejskiej kultury początku XX wieku.
Katerynosławska gazeta-czasopismo «Dniprowi chwyle» nr 23–24 z 24 grudnia 1912 roku, na stronie 327, donosi: «8 grudnia odbyła się druga rodzinna wieczornica towarzystwa «Sokił» w pomieszczeniach szkoły realnej. Wieczornicę rozpoczęło bardzo interesujące przemówienie sokolicy Berezyny o znaczeniu sokolstwa dla moralnej pianki społecznej współczesnego nam społeczeństwa, nie mówiąc już o wychowaniu fizycznym silnych członków narodu. Występ sokolicy warto odnotować jako przejaw emancypacyjnego postępu».
«Teatralno-organizacyjna komisja «Proświty» we Lwowie (Rynok, nr 10), która ma za zadanie wspierać kółka teatralne, nieść im pomoc i się nimi opiekować, postanowiła sporządzić spis wszystkich ukraińskich utworów teatralnych do użytku amatorskich i fabrycznych kółek teatralnych. Z takiego spisu będzie łatwo każdej drużynie teatralnej orientować się przy wyborze sztuki dla siebie | dla swojej publiczności: tym spisem komisja chce zrealizować jedną część swojego zadania.
Z drugiej strony taki spis będzie reklamą dla autorów ukraińskich utworów teatralnych, dla wydawców i księgarń.
W imieniu teatralno-organizacyjnej komisji tow. «Proświta» we Lwowie Stepan Czarnećkyj, przewodniczący Iwan Sawycki, sekretarz»
Ten list-apel był również wydrukowany na łamach «Dniprowych chwil» w 1912 roku.
W ten sposób mamy niewątpliwe dowody na to, że istniał ukraiński opór narodowy, w ramach którego organizacje społeczne «Proświta» i «Sokił» prowadziły napiętą walkę o zachowanie i rozwój ukraińskiej kultury na terytoriach dwóch imperiów – Rosyjskiego i Austro-Węgierskiego.
Przejrzyjmy jeszcze bardzo wielką ciekawą gazetę «Dniprowe chwyli». Czytamy: «Halicko-ruscy goście w Katerynosławiu 10 marca w sali katerynosławskiej miejskiej dumy odbył się bardzo ciekawy wieczór. Około 30 prostych galicyjskich chłopców i dziewcząt, którzy przyjechali z Galicji pod przewodnictwem kilku studentów, dali «duchowno-patriotyczny koncert», jak stało w afiszach. Koncert składał się z pieśni duchowych, jak np. «Świte tichyj» albo «Da sprawitsja mołytwa moja». Śpiewano też zwykłe ludowe ukraińskie pieśni «Oj, leciała horlycja», «Czy ja w łuzi ne kalyna była». Śpiewano słabo, tak że o artystyczności»
R ER t R ni R r r
ukraińskiej kinematografii zaczyna się od historii teatru, ukraińskiej literatury i
oż
śpiewu i mowy żadnej być nie może. Ale publiczność witała śpiewaków bardzo gorąco, bo to było poparcie dla ukraińskości, bo ci chłopcy i dziewczęta, podburzeni „ruskimi ideami” studentów, musieli powiedzieć, że poniżają ich ukrainofile, Niemcy i Polacy. Że są „настоящие русские крестьяне” (prawdziwymi rosyjskimi chłopami), ale po rosyjsku ani słowa, poza studentami, którzy im towarzyszyli.
Skoro my, rodowici połtawczanie czy czernihowianie, nie zawsze wszystko zrozumiemy, co mówi Galicjanin albo Bukowińczyk, to jak obca i niezrozumiała musiała się wydawać mowa tych „prawdziwych rosyjskich” w Twerze, Moskwie, Orle, skoro tak zaciekle nienawidzi (ich mowy) «Русская Правда», która tak za nich się rozpisywała, jak tylko mogła. Ucieszą się oni, wracając z powrotem do Galicji, gdzie na każdej stacji, w każdym wagonie są napisy w ich rodzimym języku ukraińskim.
Katerynosławską «Proświtę» kierował znany profesor historii Ukrainy Dmytro Jawornycki, który miał silne wsparcie finansowe i społeczne gubernatora. O uwadze katerynosławskiej opinii publicznej do historii rodzinnego kraju świadczy taka informacja: „29 stycznia w budynku manujłowskiej «Proświty» profesor D. Jawornycki odczytał wykład na temat «Wewnętrzny ustrój wojska zaporoskiego» (terytorium Zaporoża, skład wojska zaporoskiego, terytorialny i wojskowy podział w Zaporożu, zwierzchnictwo i administracja w kraju zaporoskim, cerkiew i szkoła). Odczyt ilustrowano rysunkami latarni czarodziejskiej. Wykład miał wielki sukces, szanownego profesora witano gorącymi oklaskami”.
«Wykład z historii Katerynosławszczyzny. 18 lutego w sali 1. Szkoły Handlowej odbyła się impreza Komisji Archiwalnej: wykład p. Doroszenki na temat «Z historii zasiedlenia Katerynosławszczyzny». W swoim wykładzie p. Doroszenko zwrócił szczególną uwagę na Zaporoże i jego zasługi w sprawie zasiedlenia naszych stepów oraz obrony przed Tatarami. Do wykładu pokazywano rysunki latarni czarodziejskiej z historii Katerynosławszczyzny i Zaporoża. Wykład był płatny i zebrał 100 słuchaczy».
Znany ukraiński kinoznawca Ołeksandr Szymon uważa, że za „obrazy magicznej latarni” należy uznać kroniki i dokumentalne ujęcia filmowe, które nakręcił operator firmy Pathé Danyło Sachnenko (zob. „Strony z historii kina na Ukrainie”, Kijów, „Mistectwo”, 1964, s. 44). Dalej Szymon twierdzi, że Sachnenko w 1911 roku postanowił zająć się produkcją fabularnych filmów o tematyce ukraińskiej i w tym celu powołał „Południowo-rosyjskie kinematograficzne spółki akcyjne «Szuklin, Sachnenko i S-ka»” albo „Południowo-ruski atelier «Rodina»”. Istnieje jednak duża wątpliwość, czy Sachnenko, człowiek dość niezamożny, mógł utrzymać firmę produkcyjną, tym bardziej że na liście prywatnych przedsiębiorstw Katerynosławia nie zanotowano żadnej z wyżej wymienionych nazw. Natomiast jako reżyser ukraińskiego westernu i dramatu obyczajowego Dmytro Sachnenko wszedł do historii kinematografii. Interesujący okazał się film Sachnenki „Oblężenie Zaporoża”, w którym główną postacią jest kozacki hetman Iwan Sirko. Role w tym filmie grali aktorzy niezawodowi, czyli dobrani ze względu na typ wyglądu ludzie „z tłumu”. Tego chwytu w 1925 roku użył Siergiej Eisenstein w filmie „Pancernik Potiomkin”.
Sądzę, że na fotografii, opublikowanej na jej 4. stronie katerynosławskiego czasopisma-gazety „Dniprowi Chwyli” z 1 stycznia 1912 roku, uwieczniono ekipę filmową wspomnianego wyżej filmu. Piękni, młodzi, ubrani w ukraiński strój narodowy ludzie siedzą wokół banduryst. Pozują swobodnie, każdy z nich wczuł się we własny wewnętrzny stan, który odzwierciedla reakcję na pieśń. Bandura w rękach muzyka jest staropolska… Tak więc odpowiada to faktowi, że znany katerynosławski profesor Jawornyski przyciągnął do zdjęć filmowych eksponaty muzealne: stroje, naczynia, strzelby, broń i inne przedmioty dawnej kozackiej przeszłości. Podpis pod fotografią informuje, że ci ludzie zostali uwiecznieni „na mogile sławnego koszowego hetmana Sirka (wieś Kapulówka, powiat katerynosławski)”. W prawym rogu zdjęcia widać starszą kobietę, ubraną w ciemny, prosty
ubrania. Możliwe, że to gospodyni ogrodu, na którym znajduje się kozacka mogiła: «na tym posiedzeniu rady muzeum dyrektorowi muzeum D. I. Jawornickiemu powierzono wykupienie wreszcie mogiły koszowego Iwana Sirka, którą baba, w której ogrodzie znajduje się ta mogiła, zgadza się sprzedać za 600 rubli» (czasopismo-gazeta «Dniprowi Chwyli», Katerynosław, 1912, nr 1, s. 2)
«Przewodniczący Nowomoskiewskiego Zarządu Ziemskiego Magdenko przekazał kompletny zestaw zaporoskiego stroju, który od 1880 roku przechowywał się w jego rodzinie. To żupan z czerwonego karmazynu, podbity tatarskim materiałem, z wylotami, obszyty srebrnymi pozumentami; «kurtas» (domowa kurtka) również z czerwonego karmazynu, obszyty ciemnoczerwoną jedwabną taśmą, czerwone spodnie, wysokie na dwa arsziny w pasie. Podarował chłop Dm. Kozaczyna trzy srebrne bransolety wschodniej roboty, dwa brązowe sierpy wykopane przez chłopa z Pidhorodnoho Om. Machno, drewnianą figurkę ukrzyżowanego Chrystusa, nieco mniejszą od naturalnego wzrostu, kamienną babę, złotą broszkę znalezioną przy majątku Kaszczenki» (czasopismo-gazeta «Dniprowi Chwyli», Katerynosław, 1912, nr 5, s. 81)
Dwa lata temu Zaporoskie Obwodowe Zjednoczenie «Proświty» rozpoczęło działalność wydawniczą, na czele której stanął historyk 1) ї.иту mastami przygotowano 1 ... Szewczenki wydano siedem wydań: ... wybór A. Sokulśkiego
Czytając dziś te wzmianki, z głębokim szacunkiem składamy pokłon bezinteresownemu patriotyzmowi naszych praojców, bo za tę złotą broszkę mogli kupić parę wołów, ale święty szacunek dla D. I. Jawornickiego, dla historii rodzinnego kraju, nieugięta wiara, że ta rzecz jest potrzebna miejscowemu muzeum, skłaniały ich do tego, by po prostu dawali cenne przedmioty.
Zagłębiając się w historię ukraińskiego kina jeszcze głębiej, będziemy zmuszeni jeszcze nie raz odwołać się do postaci profesora Jawornickiego. A na razie krótko przyjrzyjmy się fabule «Oblężenia Zaporoża», albo «Zaporoskiej Siczy», według świadectwa Arnolda Kordiuma, asystenta Sachnenki: «Ciche ukraińskie wieś. Spokojna praca ludzi. Nagle na nich napadają Tatarzy, podpalają wieś, ludzie ogarnięci paniką
Pewien pasza przywiązał swego rumaka do płotu, a sam pobiegł do chaty, gdzie ukryły się dziewczęta. Chłopiec odwiązał konia, wskoczył na niego i pomknął na Sicz.
Zaporożcy przepływają przez progi i pospiesznie wychodzą Tatarom naprzeciw. Kozacy, ukrywając się gdzieś w jarach, widzą, jak Tatarzy pędzą przez step jeńców.
Niespodziewanie kozacy napadają na Tatarów, wszystkich ich wybijają, a uradowani jeńcy na tatarskich koniach i w tatarskich wozach wracają do domu.
Znów Sicz. Od tureckiego sułtana nadchodzi ostrzeżenie, że jeśli kozacy nadal będą napadać na jego wojsko, to on wytępi wszystkich siczowców. Kozacy zbierają się na radę i piszą do sułtana list, że ma dobrze znany koniec: „Miesiąc na niebie, dzień u nas taki, jak i u was, pocałuj więc nas tam, gdzie wiesz!” (Kordium Arnold, „Spółka akcyjna w mieście”, czasopismo „Ojczyzna”, Kijów, 1962, nr 4, s. 203–204)
Zupełnie zrozumiałe jest, że głównym bohaterem tego filmu był koszowy otaman Iwan Sirko, który we wszystkich wydarzeniach brał najaktywniejszy udział.
Tym samym przykładów podanych w artykule jest dość, aby wyobrazić sobie tę mocną warstwę historii i kultury, która kształtowała ukraińską inteligencką elitę, zgładzoną w stalinowskich obozach.
Uważam, że film nakręcony z inicjatywy jekaterynosławskiej Proświty oglądano we lwowskim i innych oddziałach tej organizacji społecznej. Sądzę, że młodzieżowe sportowe towarzystwo „Sokół” oglądało obraz „Oblężenie Zaporoża” wielokrotnie.
Ludmyła PUCHA
WYDAWCÓW WSPARLI MECENASI
„Morskie wyprawy zaporożców” oraz „Pamiątka dla Kozaka”, książka „Zaporoski zimownik pierwszej połowy XVIII w.” z unikatową mapą, zdobytą przez autora w archiwach moskiewskich, zbiór wierszy dla dzieci Z. Bebeszki „Oksanine bajki”, zbiór utworów O. Antonowicza „Beregynia kozackiej chwały”. Uruchomiono wydawanie zbioru „Zaporoska starowina”. Ukazał się z druku pierwszy numer, przygotowywany jest drugi i trwa zbieranie materiałów na kolejne numery. Pierwszą jaskółką serii stał się podręcznik metodyczny z matematyki dla studentów Uniwersytetu Technicznego.
Pomyślnej pracy naszej komisji przygotowawczej zawdzięczamy naszym sponsorom. Wśród nich należy wymienić Zaporoską Radę Miejską, spółkę akcyjną «Motor Sicz», Zakłady Spożywcze Charkowa, Browar, spółdzielnię «Oranta Sicz» i innych. Wielka im wdzięczność i podziękowanie, a także nadzieja, że również w przyszłości będziemy mogli liczyć na wsparcie dobrych ludzi i patriotów, którzy wnoszą znaczący wkład w sprawę narodowego odrodzenia!
H. Kałanda,
przewodniczący Zaporoskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
kasztany zapalą się świecami na Chreszczatyku, do stolicy zjadą się na święto!
71 Pierwsze ogólne zebranie młodzieży proświtiańskiej
Zlot „Młodej Proświty”, który odbędzie się w Kijowie 23–24 maja 1997 roku, ma zgromadzić działaczy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, którzy nie ukończyli jeszcze 28 lat, ze wszystkich obwodów Ukrainy i Autonomii Krymskiej.
Idea uporządkowania młodzieżowego skrzydła „Proświty” ma dawne historyczne korzenie i została wznowiona z inicjatywy organizacji krajowych. Ogniska „Młodej Proświty” już działają w Iwano-Frankiwsku, Lwowie, ... i w innych miastach. Inicjatywę zwołania Ogólnoukraińskiego zlotu młodych proświtian poparło w grudniu 1996 roku kierownictwo Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta». Rozpoczęto przygotowania do zlotu, w które ma się włączyć cała młodzież organizacji krajowych „Proświty”, nasi sympatycy, a także uczestnicy oddolnych organizacji kulturologicznych i oświatowych na miejscach.
ALEKSANDER BASZUK:
Zasady i ideały Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, dzięki swej organiczności, mogą stać się podłożem do zjednoczenia ukraińskiej młodzieży, która wyznaje różne poglądy polityczne, ma odmienne interesy ekonomiczne i potrzeby duchowe.
Nowe pokolenie Ukraińców, kształtujące swój światopogląd w warunkach życia państwowego, a zatem odpowiedzialne za wyniki swojej pracy, wyraźnie różni się od pokolenia, które ukształtowało się w czasach kolonialnej zależności naszej Ojczyzny. Młodzież nie potrzebuje wysiłków skierowanych na dekolonizację, oczyszczanie, lecz jedynie żmudnej pracy nad stworzeniem własnej koncepcji życiowej, która odpowiadałaby naszym narodowym interesom. Specyfika interesów i problemów nowego pokolenia wymaga też specyficznych metod działania w środowisku młodzieżowym, które już dawno zrozumiały antyukraińskie siły zarówno w Ukrainie, jak i poza jej granicami, lecz, niestety, świadomość tej PRAWDY w kręgach ukraińskich przychodzi dopiero teraz. Walka o młodych Ukraińców
«STWORZYĆ WŁASNE KONCEPCJE»
w czasach walki o ukraińską państwowość była twarda i bezkompromisowa, a od jej wyników zależał nieuchronny sukces lub porażka Sprawy Ukraińskiej. Wieczność czy doczesność odnowionej państwowości będzie określana przede wszystkim przez stanowisko nowego pokolenia wobec własnego państwa, jego miejsca na świecie i swojego miejsca w nim.
«Młoda Proświta» powinna opracować i wcielić w życie szereg projektów ukierunkowanych na określone grupy młodzieży, aby poprzez przedmiot ich już istniejącego zainteresowania przyciągnąć każdego młodego obywatela naszego państwa do idei ukraińskiej. Takie stanowisko może zostać przyjęte z niechęcią przez starsze pokolenie. Wychowani w warunkach «jedynie słusznej» ideologii, sankcjonowanej przez Sekretarza Generalnego (prezydenta, atamana, hetmana...), są skuszeni, by budować nową Ukrainę na podstawach tej samej ideologii. Jednak wobec braku potężnego centrum władzy, podobnego do sowieckiego KC, z wiecznie pijanym, ale upoważnionym Sekretarzem Generalnym, powstają setki kółek o różnej orientacji politycznej, typu klubowego, gdzie ludzie w podeszłym wieku dyskutują, a raczej przegrywają w grę, nad bliskimi ich sercu postulatami ideologicznymi, które mają stać się wskazówkami dla młodzieży w jej codziennym życiu. Nawet pomijając niezaprzeczalny fakt, że jednolitość jakiejkolwiek ideologii wcześniej czy później staje się przyczyną kolapsu życia gospodarczego, społecznego i duchowego społeczeństwa, warto zauważyć, że koncepcje proponowane przez wspomniane kółka już poniosły fiasko w praktyce. Dlatego nowe pokolenie społeczno-politycznych i duchowych przywódców Narodu skazane jest albo na to, by stać się grabarzami państwa ukraińskiego, albo by stworzyć nowe własne koncepcje życiowe, które zrodzą nową korporacyjną ideę narodową
Inicjatywna grupa ds. utworzenia «Młodej Proświty» rozpoczęła realizację projektu pod nazwą «Ukraińskie wieczornice-zabawy» w Domu Ukraińskim. Ma on na celu wypracowanie techniki pracy z młodzieżą, która dotąd stoi z dala od ukraińskości. Widowiskowe imprezy, dające możliwość kontaktów dużej liczbie młodych ludzi, zbudowane są jako synteza tradycyjnej formy ukraińskich wieczornic i współczesnych estetycznych wymagań młodzieży miejskiej. Takie imprezy mają w najbliższym czasie dotrzeć do regionów Ukrainy.
Tylko przy aktywnym udziale młodych ludzi w walce o władzę polityczną na Ukrainie można zbudować zdrowy, prawdziwie ukraiński aparat państwowy. Aktywizacja młodzieży w nowej kampanii przedwyborczej, a także opracowanie jednolitego programu młodzieżowego, poparte przez «Proświtę», który stał się obowiązkowy dla wszystkich regionalnych i ogólnoukraińskich bloków, z którymi współpracuje «Proświta», – jedno z najistotniejszych zadań zlotu «Młodej Proświty» 23–24 maja 1997 roku.
Rok «Młoda Proświta» oznaczyła Ukraińskimi wieczornicami. Takich wieczornic Dom Ukraiński jeszcze nie widział: najlepsza scena, najlepsze w Ukrainie światło i dźwięk, najlepsza technika telewizyjna, najlepsi wykonawcy. Nawet trzy muzyki nie zdołały uspokoić podekscytowania organizatorów: czterysta zaproszonych gości już zapełniło salę, a jeszcze ponad setka młodych ludzi, którzy wcześniej nie zadbali o zaproszenia. Aншlag na Ukraińskich wieczornicach?! Tego nikt się nie spodziewał.
Przede wszystkim uczestników zachwyciła aranżacja sali: na tle ogromnego czarnego aksamitnego nieba migocą gwiazdy, tworząc oryginalną perspektywę. W centrum znajduje się metalowa konstrukcja Urbanistycznego Nowoczesnego Wertepu, która lśni mnóstwem barw i odcieni pod naporem dziesiątek profesjonalnych reflektorów koncertowych. Oto współczesne wieczornice, a zatem żywa tradycja, a nie zmumifikowane wspomnienie. Pierwszymi wertepnikami są główni aktorzy Teatru na Podolu: Tamara Plaszenko i Ihor Krykunow – fragment „Wertepu” W. Szewczuka w reżyserii Witalija Małachowa. Lesia Horowa a cappella śpiewa swoją kolędę. Sala zamarła. Nastolatki i młodzież wsłuchują się w proroctwo Pustelnika: „Nadszedł czas...” Młodzi ludzie wierzą w Ukrainę i szczerze ją kochają: jeszcze nie nauczyli się kłamać we własnych uczuciach! Wertep kończy się hymnem kręgu życia, po którym porusza się wszystko, co żyje. Aktorzy, popularne młodzieżowe gwiazdy i widzowie biorą się za ręce – bariera między nimi upadła. Otrzymawszy od Pustelnika mikrofon, solista grupy „Szao Bao...”
Wołodia Smirnow rozpoczyna rozkręcanie sali: jakkolwiek niezwykle, a zarazem zrozumiale brzmi technologiczna obróbka „Dwóch dębów”! Zabawa w Domu Ukraińskim się rozpoczęła. Chłopcy z grupy „Wejście w zmiennym obuwiu” czuli się pełnoprawnymi członkami „Młodej Proświty”, więc pracowali przeważnie na sali, a nie na scenie. Tańce, muzyka, śmiech. Konkursy na znajomość ukraińskich tradycji przeplatały się z wspaniałą muzyką młodych ukraińskich wykonawców Ołeksandra Wojtowycza i Olhi Junakowej. Dziewczynki i dziewczęta z zachwytem słuchają Jurka Jurczenki. Posłuchajmy go i my: „Do wieczornic ja
ZAPRASZAMY NA ZABAWĘ DO UKRAIŃSKIEGO DOMU
ogólnie odnoszę się dobrze. A w takiej formie wieczornice to coś super! To ciekawe, kiedy śpiewają młodzi wykonawcy i bardzo dużo ładnych dziewcząt! To bardzo fajne i dla mnie to niespodzianka. Daj, Boże, żeby wasze wieczornice przetrwały także w przyszłości! Na pewno będę na nie przychodzić, żeby znaleźć tu ładną dziewczynę».
Szczególny urok wśród młodych członków Proświty i naszych sympatyków wzbudziła młoda piosenkarka Katia Chili, którą widzicie na tej fotografii. Katia powiedziała m.in.: «Moja praca polega na tym, że wykonuję na scenie symbiozę autentyzmu dawnych ludowych ukraińskich pieśni, które niosą w sobie określoną treść, pewną wiedzę naukową, pewną wiedzę magiczną, pewną aurę i nastrój alternatywnej, młodej, współczesnej muzyki. Uważam, że to jest dość interesujące i że właśnie taką muzykę dziś odbiera młodzież, ponieważ współczesna młodzież nie tylko chce bezmyślnie tańczyć do jakiejś muzyki naukowo-technicznego postępu, lecz także o czymś myśleć. Młodzież chce wiedzieć i myśleć».
Pierwszy dzień Nowego Roku według starego stylu okazał się szczęśliwy dla wszystkich, którzy byli na zabawie w Ukraińskim Domu. Ale najszczęśliwszy był on dla wychowanków szkoły-internatu nr 3, dla dzieci-sierot, które po raz pierwszy w życiu miały okazję osobiście porozmawiać ze znanymi aktorami i śpiewakami. Prezent w postaci dwunastu książek, które otrzymali każdy chłopiec i każda dziewczyna od wydawnictwa «Słowo Proświty», ma zasilić spragnioną wiedzy ukraińską młodzież.
Ukraińskie wieczornice zakończyły się wystąpieniem zasłużonej artystki Ukrainy Żanny Bodnaruk, która z radością przyjęła zaproszenie do udziału w tej zabawie i podzieliła się swoją oceną: «Jak odnoszę się do odrodzenia ukraińskich tradycji? Uważam, że jest to dla nas absolutnie konieczne, aby odrodzić naszą ziemię i naszą kulturę. Odrodzenie wieczornic będzie miało ogromne znaczenie dla naszej kultury, ponieważ od wieków istniały one jako mechanizm jednoczenia młodego pokolenia i sposób przejmowania przez nie tego, co najlepsze, od pokolenia starszego. Dla mnie to szczególnie miłe: moja mama, pracując kiedyś w lwowskiej telewizji, prowadziła wieczornice, które wtedy się odbywały; myślę, że wielu pamięta Lubę Jaćemyrską. Te wieczornice odpowiadały potrzebom ówczesnej młodzieży i zostawiły w niej najlepsze wspomnienia».
Ja z radością przyszłam na wieczornice, tak nowoczesne dla dzisiejszej młodzieży. Wierzę, że coraz więcej ludzi będzie przyłączać się do ukraińskich wieczornic, bo to naprawdę nasze, to jest nam potrzebne. To nie jest zwykła dyskoteka, to więcej niż koncert – wszystko tutaj jest naturalnie nasze, bez tego nie da się nam żyć.
Witam tę akcję i cieszę się, że są tacy młodzi chłopcy, którzy potrafią robić piękne, potrzebne wszystkim sprawy. Życzę im wszystkiego najlepszego! Sukcesów!
Reportaż przeprowadzono, opinie gości zapisał Wołodymyr Kononski, który był gospodarzem na „Wieczornicach”.
Tłumaczenie maszynowe
Do Krakowa przyjechałem w 1930 roku i wstąpiłem do Akademii Sztuk Pięknych. Uczył się tam znany rzeźbiarz Nestor Kysiłewskyj, który w 1932 roku stworzył rzeźbiarski portret Bohdana Łepkyja w terakocie. Był tam również rzeźbiarz Łytwynenko, autor pomnika „Kamenjar”, rodem ze Wschodniej Ukrainy.
Kraków od dawna był tym wyjątkowym miastem, gdzie dochodziło do wzajemnego zapożyczania się polskich i ukraińskich osiągnięć artystycznych. Świadczy o tym obecność ukraińskiego malowidła w kilku kaplicach katedry wawelskiej oraz zdobienia komnat Jagiełły w krakowskim zamku królewskim, a także polichromie katedry w Sandomierzu, wykonane w XIV–XV wieku przez naszych mistrzów z Galicji.
Na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, począwszy od drugiej połowy ubiegłego stulecia do 1939 roku, według danych statystycznych studiowało ponad 110 Ukraińców. Nazwiska tych osób zostały odnotowane w „Almanachu ukraińskiego życia studenckiego w Krakowie”. Stąd wyszło wielu wybitnych naszych artystów, ponieważ w Galicji nie było Akademii Sztuk Pięknych, z wyjątkiem prywatnej Akademii Sztuk Pięknych Oleksy Nowakiwskiego, gdzie przez pewien czas historię sztuki wykładał sam metropolita Szeptycki. Przytoczę jedynie kilka najsłynniejszych nazwisk: Julian Pankiewicz, Iwan Trusz, Osyp Kurylas, Modest Sosenko, Iwan Buraczok, Mychajło Bojczuk, Antin Manastyrskyj, Iwan Seweryn, Mychajło Osinczuk (monumentalista i grafik), Osyp-Roman Sorochtej, Petro Obal, Hryhor Kruk (drugi po Archipence rzeźbiarz o światowej sławie). Wszyscy mogli studiować w Krakowie dzięki staraniom Bohdana Łepkyja.
W latach 30. na Uniwersytecie Jagiellońskim literaturę ukraińską i slawistykę wykładał Bohdan Łepkyj, język ukraiński – profesor Iwan Zyłynskyj, a geografię – doktor Wołodymyr Kubijowycz.
W samym Krakowie od dawna mieszkało wielu Ukraińców, którzy wraz ze studentami tworzyli dość liczną kolonię. Ukraińcy mieli tu nawet własne instytucje i towarzystwa. Zazwyczaj były to filie lwowskich centralnych instytucji i towarzystw – «Proświta», «Rodzima szkoła», «Dniestr»... Działał tu kościół świętego Norberta, który jeszcze rząd austriacki przekazał Ukraińcom. Był w nim wspaniały ikonostas (do 1947 roku), namalowany w stylu bizantyjskim według projektu Iwana Matejki przez jego uczniów i przy jego POMOCY.
Całe życie kulturalne Ukraińców koncentrowało się w budynku Towarzystwa «Proświta», położonym na ulicy Jagiellońskiej. Należy przypomnieć, że skomunizowani Polacy zabytki rodzimej kultury przerabiali na budynki mieszkalne lub je burzyli, aby nie zostawić śladów dawnej chwały. Tak postąpiono, między innymi, z budynkiem dawnego ukraińskiego gimnazjum na ulicy Szewczenki 44.
W «Proświcie» czytano wykłady, organizowano koncerty, przedstawienia, zabawy, wieczornice. Profesorowie-Ukraińcy i studenci angażowali się w aktywną pracę Towarzystwa. Duszą proświtiańskiego życia był profesor Bohdan Łepkyj, który przez lata swojego życia w Krakowie pracował zastępcą przewodniczącego «Proświty». Najważniejszą pracę – coroczne koncerty szewczenkowskie – organizował sam.
ою я
-- що ЖЕН
рни-скону осно зн
цезАвБУТОЯ
а Р Р
АНА. ни оди не
Po raz pierwszy poznałem Bohdana Lepkiego w 1931 roku, gdy wygłaszał w «Proświcie» wykład z literatury. Nie pamiętam dokładnie tematu, ale był to wykład porównawczy o Szewczence i jego miejscu w literaturze światowej. Byłem bardzo zachwycony przede wszystkim wyglądem, dykcją i postawą Bohdana Lepkiego. Od razu było widać, że to głęboko wykształcony wykładowca, człowiek o szerokich horyzontach i wysokiej kulturze. Później, przez cztery lata, miałem sposobność słuchać go przy różnych okazjach: za katedrą, rozmawiać z nim, bywać w jego domu. Poznałem jego żonę i dwie córki – Natalię i Nusię. W niewielkim gabinecie profesora na ścianach wisiały różne obrazy. Wśród nich szczególnie przyjemnie wrażenie robiły oryginalne pastele przedstawiające typy huculskie autorstwa Iwana Sewerina, a zwłaszcza kompozycja-portret śpiącej dziewczyny z długimi jasnymi warkoczami, dzieło Osypa Kurylasa. Sam gospodarz bardzo się z niego cieszył, tylko żałował, że artysta skończył go wbrew woli profesora, który musiał wyjść z domu. «Do tego czasu praca była jakaś bardziej bezpośrednia, świeża i lekka» – powiedział. Bohdan Lepkий nigdy nie czytał wykładów z konspektów, tylko wygłaszał je z pamięci, wykładał. A my chodziliśmy na jego wykłady bez obowiązku – poza programem. Opowiadał nam, że przed pierwszym wykładem na uniwersytecie musiał przygotowywać się szesnaście godzin, aby potem mówić zaledwie jedną godzinę akademicką, bez notatek. «A potem było już coraz łatwiej» – powiedział, uśmiechając się. Oto jaki odpowiedzialny, godny i poważny człowiek pracy i nauki.
Bohdan Lepkий był prawdziwym szczerym przyjacielem ukraińskiej młodzieży w Krakowie. Chętnie pozwalał nam słuchać jego wykładów na uniwersytecie, przy okazji informował nas, kiedy i jaki cykl wykładów będzie czytany, abyśmy mogli z nich skorzystać. Przecież pragnął przekazać nam wszystko, co niezbędne do ogólnej erudycji. Często po nabożeństwie w cerkwi otaczaliśmy profesora, a on zawsze miał nam coś ciekawego i ważnego do powiedzenia. Wykłady Bohdana Lepkiego zachwycały i urzekały dosłownie wszystkich, którzy ich słuchali.
Wysoki wzrost, majestatyczna postawa podczas wykładów, wyraziste rysy twarzy z wysokim czołem, życzliwe, śmiałe niebieskie oczy, a do tego wspaniały język, doskonała dykcja, celowa intonacja. Wszystko to tworzyło harmonijną jedność tej jasnej, szlachetnej postaci, która sprawiała, że wszyscy słuchali uważnie i z zachwytem. Niemal magnetycznie przyciągał do siebie wszystkich słuchaczy. Profesorem Bohdanem Lepkim zachwycali się nie tylko w Krakowie, ale też w Warszawie i w innych europejskich miastach. Jego wystąpienia były sympatyczne, omawiano je na forach. Może dlatego nazywali go ukraińskim Demostenesem, a nawet Polacy mówili: «Ot, gdybyśmy mieli takiego Demostenesa w Warszawie!»
Bohdan Lepkyj pomógł nam zorganizować ukraiński kółko artystyczne «Zarewo». Należeli do niego nie tylko studenci Akademii Sztuk Pięknych, ale też studenci innych szkół artystycznych Krakowa. Wybraliśmy profesora Bohdana Lepkiego honorowym przewodniczącym kółka «Zarewo». Na ukraińskiej wystawie Stowarzyszenia Niezależnych Artystów Ukraińskich (ANUM), która trwała od 16 grudnia 1934 roku do 14 stycznia 1935 roku, skutecznie wystąpiliśmy jako grupa ośmiu artystów z 65 pracami z malarstwa, grafiki i rzeźby. W tym samym 1935 roku, we wrześniu i listopadzie, braliśmy udział w retrospektywnej wystawie «Sztuka ukraińska z ostatnich 30 lat» w Muzeum Narodowym we Lwowie.
Bohdan Lepkyj interesował się sztuką przez całe życie i pomagał studentom radami i wskazówkami, a nawet materialnie. Opowiadał o studencie-artyście Iwanie Siewerinie, którego przyjął do siebie na mieszkanie. Pewnego razu Siewerin malował na pionowym ruchomym sztaludze i zawiesił na niej wiszącą lampę, a potem powiedział w gniewie: «Ot, cholerna
„…ciasnota!” Profesor się roześmiał, bo zrozumiał, że syn szerokich stepów nie przywykł do ciasnych izb. Ustąpiwszy Sewerynowi jeden z trzech pokoi, sam profesor ciasnił się z rodziną w dwóch. Bohdan Łepkyj lubił pomagać studentom, zabiegał dla nich o stypendia nawet poza granicami kraju. Niejeden artysta zawdzięczał mu, że mógł kontynuować studia w zagranicznych akademiach.
60-letni jubileusz Bohdana Łepkyja, obchodzony w Krakowie 20 listopada 1932 roku, stał się prawdziwym triumfem wszechstronnej działalności literackiej, naukowej i pedagogicznej naszego wielkiego pisarza, wyrazem głębokiego szacunku i miłości ukraińskiego społeczeństwa oraz cudzoziemców dla wiernego syna narodu ukraińskiego, obywatela-patrioty, demokraty i humanisty, jednego z największych ludzi, jakich wydała Galicja po Iwanie Franko. Dlatego jego twórczość, praca i duchowa spuścizna należą nie tylko do Ukraińców, ale do całej ludzkości. Świadczą o tym liczne odgłosy jubileuszu w prasie ukraińskiej, polskiej i zachodnioeuropejskiej. My, wówczas młodzi studenci, mieliśmy szczęście być współczesnymi tej wspaniałej uroczystości i swoją bezpośrednią pracą pomogliśmy w jej przeprowadzeniu.
Z inicjatywy specjalnego jubileuszowego komitetu, pod przewodnictwem profesora doktora Iwana Zyłyńskiego, zorganizowano uroczystą akademię. Odbyła się ona w niedzielę i rozpoczęła się uroczystym nabożeństwem w kościele św. Norberta. Po nabożeństwie wszyscy uczestnicy przeszli do teatru «Bagatela», o czym pisała gazeta «Dilo». Przybyły delegacje z całej Galicji. Scena była przystrojona wyszywanymi ręcznikami, dywanami i kwiatami, a pośrodku sceny stanęło popiersie jubilata, dzieło ukraińskiej rzeźbiarki z Krakowa Natalii Milian. Akademię otworzył krótkim przemówieniem profesor doktor Iwan Zyłyński. Następnie doktor B. Bezuszko wygłosił referat o twórczości Bohdana Łepkyj. Potem wystąpili delegaci różnych towarzystw i instytucji z kraju oraz z zagranicy, w różnych językach. Było ich tak wielu, że na wieczór trzeba było odłożyć dalsze przemówienia i odczytywanie życzeń. W części artystycznej wzięły udział dwa zespoły chóralne: chór oddziału Proświty w Krakowie pod dyrekcją Oresta Mencinskiego oraz chór parafialny pod kierownictwem M. Andriszlina. Występy solistów przeplatały się z recytacjami poetyckich utworów jubilata. Wyjątkowe były występy Jarosława Henyka-Berezowskiego, którego talent aktorski po prostu zachwycał.
W Proświcie zorganizowano herbaciany wieczór na cześć jubilata. Wystawiono prace młodych artystów, studentów Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, które wywoływały niezwykłe wrażenie. Były tam rysunki samego jubilata z lat młodzieńczych, dalej prace Demiana Hornjatkiewicza, Tarasowskiej, Hwancena, Zorija, Nakonecznego, Imitii, Prodana, Kasaraby. Przyciągały wzrok rzeźby utalentowanych rzeźbiarzy, w tym Nestora Kysylewskiego.
Przez długie półwiecze jego twórczość była zakazana. Twórczy dorobek pisarza Bohdana Łepkyj trzeba włączyć w historię literatury ukraińskiej, zajmując należne jej miejsce. Należy oznaczyć pamiątkowymi tablicami wszystkie miejsca, w których mieszkał i pracował pisarz, zarówno na Ukrainie, jak i na obczyźnie: w Krakowie, Wiedniu, Berlinie, Welcari… A jak szerokie pole do ekranizacji jego bogatego, wspaniałego dorobku!
Ogromne znaczenie dla pełnowartościowego przywrócenia pamięci o Bohdanie Lepkim ma tworzenie muzeów. Cieszy, że istnieje już oryginalne muzeum Bohdana Lepkiego w Bereżanach, muzeum rodziny Lepkich w Żukowie, we wsi, w której urodził się poeta, Krohulcach w obwodzie tarnopolskim, oraz w Żowczewie w rejonie rohatyńskim obwodu iwano-frankiwskiego.
Jestem szczęśliwy, że wreszcie jest pomnik Bohdana Lepkiego w Żukowie, a popiersie w Krohulcach. W Iwano-Frankiwsku jest też tablica pamiątkowa na początku ulicy Bohdana Lepkiego z jego reliefowym portretem.
Tym wspomnieniem chcę złożyć hołd i daninę jasnej pamięci naszego wielkiego poety i prozaika, uczonego, tłumacza, pedagoga i wydawcy, artysty, mecenasa i protektora, ukochanego naszego profesora! Chcę oddać hołd pamięci tej jasnej, najlepszej, przeniknionej humanizmem osoby, szczerej i hojnej, z dobrodusznymi, łagodnymi, niebieskimi oczami...
Denys-Lew Iwancew,
współczesny poecie, oddany jego wielbiciel,
absolwent Krakowskiej Akademii Sztuk, artysta plastyk
Z ню - м - 5 УАЗ суб У - У м ДН м я й ча - че
ч.ч
ч
А з
- Ж чи . п - Ж г й іч - ч Хо я - -
-
Ан Й
уч
че СОС. У оч ч -, чик М
ж. і
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Słowo Proświty
[…] przekonać, że to, co się proponuje –
JAK WPROWADZIĆ NARODOWĄ ŁACINKĘ?
WRACAJĄC DO DRUKOWANEGO
ani do czego…
Szanowny Panie Borhardt!
Redakcja „Słowa Proświty” zwróciła się do Pana z prośbą o udzielenie odpowiedzi na Pański list w związku z artykułem „Jaka łacinka jest nam potrzebna” (nr 7–10, 1996). Ciekawie było dowiedzieć się o reakcji na ten artykuł, przeznaczony dla szerokiego grona czytelników, w tym niespecjalistów. Publikujemy go właśnie w celach oświatowych.
Oczywiście problem stworzenia i wprowadzenia narodowej łacinki, która opierałaby się na osiągnięciach współczesnej nauki i spełniała wymogi standardów międzynarodowych i ukraińskich, jest wieloaspektowy: obejmuje zarówno kwestie filologiczne, jak i techniczne, terminologiczne, a nawet prawne. Dlatego właśnie Komisja Terminologiczna ds. Nauk Przyrodniczych Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki (KKPNI), która zrzesza specjalistów odpowiednich dziedzin, opracowała naukowe zasady łacinki, schemat transliteracji oraz program komputerowy. Nie bez powodu Państwowy Komitet Standardów zlecił właśnie wprowadzenie poprawek do międzypaństwowego standardu.
Tylko mało zorientowanemu człowiekowi może się wydawać, że łacinkę można stworzyć „z marszu”. Ale oto dwa poważne instytuty – Instytut Języka Ukraińskiego (IUM) oraz Instytut
standaryzacji – niemal dwa lata opracowywali ten standard, a nie uporali się. Aby zaś ocenić jakość tego opracowania, potrzebne jest nie jakieś szczególne przygotowanie filologiczne, lecz pewien poziom inteligencji. Właśnie to zauważyły instytucje, które zatwierdziły naszą latynkę: Komisja Rady Najwyższej Ukrainy do spraw kultury i duchowości, Ogólnoukraińska konferencja z toponimiki z 1995 roku, Komitet Techniczny ds. standaryzacji, Międzynarodowa Komisja Slawistyczna w Pradze, Instytut Badań Strategicznych oraz inne.
Musimy zauważyć, że dla nas patriotyzm językowy to nie nienawiść do obcego języka, lecz miłość do własnego. Dlatego mówimy przede wszystkim o swoim języku, a nie znieważamy sąsiednich.
Przyznajemy, że wcale nie jest łatwo odpowiedzieć na tak zagmatwany i niejasny list, w którym przeważają czysto polityczne korzyści, a emocje często wypierają obiektywizm. Od nas bowiem wymaga się naukowo uzasadnionych dowodów i logiki.
Otóż najbardziej oburzyło naszego adwersarza to, że w przedstawionej tabeli używa się znaków diakrytycznych: 9в, 2р, кКБ, 5р, 58п – czeskie odpowiedniki 2, , Б, 5. 5с. Gdyby pan Borys Ordyn znał standardową klawiaturę!
Komputerów i maszyn do pisania są dostępne wyłącznie „czyste” litery alfabetu angielskiego (łacińskiego) bez „haczków” i innych znaków diakrytycznych, a komputerowa poczta elektroniczna nie przyjmuje takich liter, jak Č, Ř, Š, Ž itd. Pisaliśmy o tym w naszych wcześniejszych artykułach (w „Chreszczatyku” i „Osviti”). Wtedy zrozumiałby on, mabuć, że na mniej więcej odpowiednim poziomie do komputera wprowadzane są dane paszportowe przy wyjeździe za granicę, liczne formularze informacyjne i dokumenty. Dlatego międzynarodowe zasady wymagają używania wyłącznie „czystych” liter łacińskich. I, na przykład, Berlińska komisja ds. nazw geograficznych, w szczególności, stosuje międzynarodowo uzgodnioną transliterację bez umlautów.
Vp
t
t PIEEEENNNKOM – ь oju RAKA – z Bi i szczi – –
Miepsjep. Zgodnie z taką zasadą zbudowane są współczesne tablice transliteracyjno-transkrypcyjne (jest ich ponad 100), a nawet międzypaństwowy standard transliteracji przyjęty jeszcze w 197) roku. Zatem stosowanie łacińskich liter z kodami ASCII 0-127 jest wymogiem międzynarodowych standardów (oraz Państwowego standardu Ukrainy), a nie kaprysem TKPIN.
Można oczywiście spróbować zmienić międzynarodowe standardy, ale czy nie lepiej wprowadzić pisownię, która odpowiada przyjętym na świecie normom?
Zatem znak ґ działa jako modyfikator, tj. odgrywa rolę «haczyka». Dzięki temu udaje się skrócić «щ» do trzech znaków zamiast czterech (dwie litery i dwa haczyki), co dodatkowo rozróżnia «шч» i «щ»: Piaszczenko i Laszczenko, Suszczenko – Suszczenko (sic). Taka odpowiedniość istniała w wymienionym standardzie transliteracji. Wyprowadzenie ґ z kategorii samodzielnych liter pozwala osiągnąć jednoznaczność, rozróżniając zgór, pięć kg, brokgauz, SGS, Pinstaimer, Szukszyn, Wyszhorod, pocgaro, specgrafik, specgrupa, specgodzina, nieodnorodność, socjosp oraz inne podobne wyrazy.
Takie rozwiązanie uwzględnia tradycje języków świata i naukowe badania znanych uczonych (Meillet, Jakobson, Reformatski i in.). Rzeczywiście, litera h oznacza przydech pochodzenia helleńskiego (greckiego). W rezultacie ta litera często świadczy o niewielkiej zmianie znaczenia poprzedzającej spółgłoski: z, sp, av, dy, KR, IB, pb, r, pp, 51, IP, 20.
Jeszcze raz podkreślmy: litery istnieją nie w językach, lecz w alfabetach (w alfabecie ukraińskim, a nie w języku). Litera «ґ» istnieje w alfabecie, a w języku ukraińskim jest dźwięk [g]. Oto dlaczego pogłoski o «powszechności» litery ґ w języku ukraińskim wydają się nieco przesadzone.
Również z fonetycznego (transkrypcyjnego) punktu widzenia odpowiedniość g – h budzi wątpliwości. Nieostrożne oddawanie greckiego π wyłącznie literą «g» to echo niesławnej «konwencji ortograficznej» fizyków, którą w prasie, w telewizji, na posiedzeniach TKPN i na konferencjach międzynarodowych, a także w «Osvicie» (11/05/94, «Słowo», nr 4, 94) oraz w czasopismach naukowych zmiażdżono krytyką. Tak, niektórzy fizycy «poradzili się» i postanowili pisać: gorom, gomonim, gozort, gistorija i tym podobne. Ten szereg można by ciągnąć dalej: gawdu, du, Gyczkok, gende, gioch, gome. Tfu, to wszystko bez sensu, nowgaw i god!
Taka forma zniekształca pierwotną ukraińską wymowę na polski sposób.
Istotnie, w języku polskim i czeskim h («ha») brzmi zbliżenie do ukraińskiego g: Ganna, Praga. Angielski zaś (pierwowzór) oddaje ją literą h («ejcz»), którą Anglicy czytają «ejcz»: Pyonion, Han, Atom, albo ją opuszczają: «ai», «Hamburg». Język chorwacki również ma odpowiednik h – x. W języku ukraińskim takie przydechowe brzmienie oddaje się literą x: hehe, hihi, tfu, kochykotity, chchaty, chukaty, zochekatysia (?). Niemieckie ch czyta się mniej więcej jak «ś». Angielskie «apsik» jest etymologicznie spokrewnione z ukraińskim słowem oznaczającym prychanie, a nie z czasownikiem oznaczającym szczekanie.
Ukraińskiego, dobrze znanego francuskiego slawisty A. Morø, etymologiczny słownik Hanny Ciganen.
Przeczytałem w numerze 4–5 (10) «SP» z 1996 roku artykuł autorstwa M. Kornilova, O. Bibiodidy, O. Wakupenki i M. Wakulenki «O tym, czy łacinka jest nam potrzebna», trochę o «zaoczności» i znów jest mi smutno. Bo, z goryczą, wiele się robi w naszej niepodległej Ukrainie takiego, że w Ukrainie ukraińskiej (oto taka, mam nadzieję, jednak nadejdzie) trzeba będzie to gruntownie przerabiać. Szkoda tylko, że temu artykułowi brakuje jeszcze trzech autorów, by zadziałało owo od dawna dostrzeżone przez lud zjawisko siedmiu.
Bo mnie, mogę powiedzieć szczerze, proponowana przez czterech (1) autorów łacinka jest absolutnie niepotrzebna, tak samo jak i nam.
Autor tego tekstu nie jest filologiem ani lingwistą z zawodu, nie otrzymał nawet wykształcenia humanistycznego, ale... Spróbujmy.
O. Borhardt, Donieck
Ukraińskie szczelinowe «h» jest spokrewnione z greckim gamma, które graficznie i funkcjonalnie odpowiada łacińskiemu g: Hryhorij (Grehory), Jewhenij (Eugeniusz). Dlatego nawet najzagorzalsi zwolennicy «hekania» nie ważą się okaleczać wymowy takich słów, właściwej zarówno ukraińskiemu, jak i językowi źródłowemu, potworkami w rodzaju «geografia», «pedagog», «ginekolog» itd.
Dwuznak dz, będąc swoistym «kompromisowym» zapisem (ukraińskiej literze i dźwiękowi «h» odpowiada łacińskie g — w tym także czeskie — litera g i czeski dźwięk h), uwzględnia również historię przemiany indoeuropejskiego wybuchowego g w ukraiński szczelinowy «h».
Jeszcze raz podkreślmy: trzeba wyraźnie uświadamiać sobie różnicę między transkrypcją — odtworzeniem brzmienia — a transliteracją — odtworzeniem liter (dotyczy to także przekazywania litery ґ). Właśnie transliteracyjność jest podstawowym wymogiem spośród zasad, które zaproponowała TKIN na podstawie zdobytego doświadczenia i które zatwierdził Derżstandart 18 października 1995 roku.
Zatem historycznie uwarunkowany i naukowo uzasadniony modyfikator nie zubaża języka, lecz przeciwnie — pozwala nie stracić nic z jego bogactwa. Najwyraźniej nie tak znowu «bezsensowna» była idea znanego uczonego R. Jakobsona, skoro wspomniane «nowotwory» (dwuznaki i trzyznaki) wykorzystano w międzypaństwowym traktacie transliteracyjnym. Ta sama idea znalazła zastosowanie także w nowym ukraińskim standardzie, zatwierdzonym decyzją Fachowej Komisji Derżstandartu Ukrainy z dnia 11/07/96, który zawiera…
A jeśli komuś powszechnie uznane rzeczy wydają się «idiotyczne» — czy nie należałoby najpierw bardziej krytycznie spojrzeć na własny punkt widzenia?
Właśnie ze względu na wymogi międzynarodowych standardów nie można oddawać «и» nazwą «Ї» (bez kropki) ani używać litery I z alfabetu łacińskiego. Jak wtedy rozróżniać wielkie Й, І, Ї, na przykład w słowie KIJÓW? Dziwi więc też orientacja na Azję (na język turecki i kirgiski), wszak w języku polskim i czeskim (na które tak chętnie powołuje się nasz szanowny korespondent) są potrzebne odpowiedniki.
Etymologiczne i funkcjonalne pokrewieństwo ukraińskich й oraz ь zauważyli m.in. Meillet, Jurij Kryżanicz i I. Franko, a serbsko-chorwacką transkrypcję й, ь - /, która występuje także w bułgarskiej łacince, stosował również R. Jakobson. To właśnie odtwarza charakterystyczną cechę języka ukraińskiego, w którym [й] zmiękcza poprzedzającą spółgłoskę: por. Mylo – Dypuka.
Przy okazji, ІУМ, propagując swój «popirusny» (pseudorosyjski) anglojęzyczny (transkrypcyjny) schemat, zręcznie spekulował na nieświadomości i emocjonalno-politycznej niedojrzałości tych ludzi, którzy bardziej nienawidzili Rosji, niż kochali Ukrainę. Wystarczyło uroczyście ogłosić odrzucenie rosyjskiego «starszego brata», a już nasi «Filipi z konopi» chętnie witają nowego – angielskiego. Oto tak Ukraińska Fundacja Prawnicza (Kijów, ul. Saksahańskoho, 4), wbrew naukowym opracowaniom, umowom międzynarodowym, rezolucjom ONZ i wymogom Państwowego Standardu Ukrainy, przyjęła neologizm «Kuim» (KUiv/Kyiv/Kyjiw/Kiev), który nie ma ani przeszłości, ani przyszłości, a Konstytucję niepodległej Ukrainy «przemianowuje» na Konstytucję «Jukrejny». Jakbyśmy byli kolonią USA czy Anglii... A głównym «dowodem» na «zastąpienie» і przez /, którym posługiwał się ІУМ, był właśnie brak litery / na standardowej klawiaturze.
A niektórzy jeszcze żerują na naszej nieświadomości. Obecnie państwo wydaje aż trzy rodzaje paszportów, nastawionych na «starsze» języki: wewnętrzny – na rosyjski, zagraniczne – na francuski i angielski. Ukraina znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, a tymczasem pieniądze idą na wiatr. A my już w 1994 roku, gdy złożyliśmy w Państwowym Standardzie projekt ukraińskiej łacinki, proponowaliśmy wprowadzenie jednolitych paszportów, zgodnych z międzynarodowymi standardami, z zapisem w języku ukraińskim: cyrylicą i łacinką. Jak Państwo sądzicie, komu to jest nie na rękę?
Mamy nadzieję, że teraz pan Borhardt przyzna, iż rzeczywiście nie jest łatwo bronić i wprowadzać naprawdę narodową łacinkę – nawet ze względu na jej poważne uzasadnienie naukowe.
Powodzenia!
Z upoważnienia TKPN – Maksym WAKULENKO, kandydat nauk fizyczno-matematycznych
...гиниця ТКГІН została wpisana do jego ukraińskiej części. Liczba błędów nie jest jednakowa we wszystkich gatunkach. Chcemy jednak przypomnieć, że w audycjach radiowych poprawność nie jest u wszystkich spikerów taka sama. Najmniej błędów jest w gatunkach informacyjnych i w audycjach artystycznych, najwięcej zdarza się w wywiadach (zwłaszcza u rozmówców) i w reklamie.
Młode posiłki, tak zwani prowadzący (Boże, jakie niezgrabne słowo, przecież w języku ukraińskim przy nazwach osób zazwyczaj nie używa się imiesłowów przymiotnikowych czynnych), Maja Nahorniak i Olena Hołczuk, robią miłe wrażenie wyraźną dykcją i ładną barwą głosu. Podobnie przestrzegają norm literackiej wymowy męskie partie: Borys Rakojed i Anatolij Syczko. Przyjemnie słuchać aksamitnego głosu Immy Babczuk. Dobrze prowadzi audycję Mykoła Downycz, a Wołodymyr Pyszczyk potrafi delikatnie poprawiać swojego rozmówcę, a ten, nie obrażając się, stara się naśladować swojego przeprowadzającego wywiad. Dobre wrażenie robią audycje Wiaczesława Kozaka. Norm literackiej wymowy przestrzegają Nadija Podolako i Switłana Horłowa.
Szkoda, że ostatnio nie słychać głosu Oleny Kowalenko. Życzymy jej, by cały swój dar językowy przekazała młodemu pokoleniu spikerów, bo ma czym się podzielić. Bardzo szkoda, że odszedł z życia M. I. Pohribnyj. Po nim ucichła audycja z orfoepii, a jest ona tak potrzebna młodemu narybkowi. Wreszcie radio robi dobrą robotę, gdy zaprasza do współpracy artystów: Pawła Hromowenka, Wiktora Rozstalnoho, Zinaidę Łotocką, Halinę Jabłońską i in.
Nadal zdarzają się też takie związki wyrazowe (zamiast „своєю природою (складом)” czy „за своєю природою (складом)”) добачив
że w dużej mierze jakość audycji zależy od podwodnej części góry lodowej – redakcji radia. To oni puszczają w eter: «współpada» (zamiast: «zbiega się»), «zawiesić» (zamiast: «przerwać» czy «zatrzymać»), «uczbowy» film, «zakład» (zamiast: «zakład edukacyjny»), «miastami» deszcze, burze (zamiast: «miejscami»), «półtora tygodnie» (zamiast: «półtora tygodnia»), «przynależność» (zamiast: «należność»), «krupni» przedsiębiorstwa (zamiast: «wielkie»), «siedemdziesiąt trzy procenta» (zamiast: «siedemdziesiąt trzy procent»), «nie patrząc» na upał, deszcz (zamiast: «niezależnie od»), «wierny» wniosek (zamiast: «prawidłowy»), «naruszać» prawa (zamiast: «ograniczać») i tym podobne. I takie słowa oraz formy-wykrętasy brzmią nawet z ust najlepszych spikerów. Ci z nich, którzy dostrzegą w tekście taki błąd, zapewne go poprawiają. Ci zaś, którzy tego nie dostrzegają, tak i puszczają w eter.
Ostatnio w audycjach radiowych zmniejszyło się liczba konstrukcji z przyimkiem «po». Mowa brzmiała naturalniej. Jednak
z natury, według swojej budowy
Olha PAZJAK,
docent Katedry Języka i Stylistyki Instytutu Dziennikarstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Po raz kolejny, zgodnie z dobrą tradycją, Związek Pisarzy Ukrainy i Ośrodek «Ukraiński Dom» pod koniec stycznia ogłosiły laureatów nagród literackich za miniony rok. Twórcze osiągnięcia pisarzy w 1996 roku zostały uhonorowane Państwową Nagrodą im. T. H. Szewczenki oraz nagrodami im. Pawła Tyczyny, im. Maksyma Rylskiego, im. Iwana Franki, im. Łesi Ukrainki, im. Iwana Kotlarewskiego, im. Mychajła Staryckiego, im. Hryhorija Skoworody, im. Ołeksandra Biłećkiego, im. Andrija Holowka, im. Ostapa Wyszni, im. Wołodymyra Wynniczenki, im. Wołodymyra Sosiury, im. Jewhena Malaniuka, im. Jurija Janowskiego, im. Mykoły Łukasza, im. Wasyla Symonenki, im. Wołodymyra Korolenki, im. Iwana Ohijenki, im. braci Iwana i Lewka Łepkich, im. Mychajła Kociubynskiego, im. Pawła Czubynskiego, im. Pylypa Orlyka, im. Stepana Rudańskiego, im. Wołodymyra Wernadskiego, im. Mykoły Uszakowa, im. Stepana Ominyka,
nagrodą czasopism «Switowyd», «Suczasnist», «Kuryer Krywbasu», nagrodą fundacji Slatonowyczów, nagrodą fundacji doktora M. Demianiwa, nagrodą konkursu literackiego im. Wasyla Mysyka, nagrodą konkursu funduszu im. Hołoma Szorby, nagrodą konkursu literackiego «Słowo Ukrainy», nagrodą konkursu literackiego «W świetle słowa», nagrodą konkursu literackiego im. Anatolija Morozа i Jewhena Paszkowskiego.
Łącznie w 1996 roku dyplomami i nagrodami pieniężnymi uhonorowano ponad 70 mistrzów słowa, którzy całą duszą i sercem umacniali niepodległość naszego państwa, wychowywali poczucie patriotyzmu, humanizmu, cnoty i przyzwoitości, wnieśli wiele, aby duchowo wzbogacić swój naród.
Na uroczystym wieczorze obecni byli znani pisarze i działacze społeczni: Jurij Muszketyk, Wołodymyr Drozd, Iwan Dziuba, Iryna Żylenko, Petro Osadczuk, Oles Łupij, Raisa Iwanczenko, Wiktor Kordun i inni.
Wstępne słowo wygłosił przewodniczący Związku Pisarzy Ukrainy Jurij Muszketyk. Podczas wieczoru, po wręczeniu dyplomów laureatom, wystąpili: Aleksander Jarowyj (nagroda im. W. Symonenki za tomik poezji „Niebo w ostępach", zwycięzca konkursu „Granosłow"), Iwan Dziuba i Aleksander Szutaj (nagroda im. I. Bahrianego), P. Osadczuk (nagroda im. W. Sosiury za cykl wierszy „Poczucie jedynej winy", wydrukowany w „Literaturnej Ukrainie"), Wasyl Hej (nagroda im. A. Holowki za powieść „Jawornyk", wydrukowaną w czasopiśmie „Ojczyzna"), Walerij Niecziporenko (nagroda im. O. Janowskiego za cykl opowiadań, opublikowany w czasopiśmie „Ojczyzna"), laureaci konkursu literackiego im. Jewhena Baczynskiego „W świetle Słowa": Wiaczesław Medwed za powieść „Krew na słomie", Jewhen Paszkowski za powieść „Jesień dla anioła", Aleksander Wasylkiwskyj za powieść „Czterdzieści dni", Mykoła Tomenko (konkurs literacki im. W. Myska za zbiór poematu „Z zeszytu matki"), Witalij Hładkyj (nagroda im. W. Korołenki za powieść „Basilewe"), laureaci nagrody „Kurier UNESCO".
Pisarz Wołodymyr Drozd zaznaczył, że dobroczynność stała się jednym z ważnych nurtów życia kulturalnego i literackiego w Ukrainie. Dzięki hojnym ludziom, którzy przekazują środki na rozwój literatury, w tym przestronnym wieczorze odbyło się wręczenie wielu nagród literackich. Dlatego podziękowania zostały wyrażone przede wszystkim fundatorom.
...ginnego «Domu Ukraińskiego» pisarce Larysie Choroleć, dyrektorowi zarządu „Ukrinbanku” panu Jarosławowi Sołtysowi za wkład w finansowanie wieczoru w «Domu Ukraińskim», generalnemu dyrektorowi korporacji „Hruta” „Interneshnl” panu Walterowi Prochorence, jego matce pani Jewgieni Rubczak w dalekiej Ameryce, która wychowała syna w miłości do Ukrainy i ukraińskiego słowa, prezesowi firmy „Kebot” panu Mailerowi
dyrektorowi Centrum Zachowania Zdrowia, 1-ej
panu Andrijowi Tarasence za założenie i finansowanie konkursu literackiego „Szistdesiatnyky”; przy okazji, właśnie życie pana Mailera, pochodzącego z Ukrainy, mogłoby stać się tematem obszernej powieści, jemu przypada 1 temat konkursu; dobrze znanym już na literackim święcie naszym szczerym dobroczyńcom Natalce i Pawłowi Krywoszlikowom, którzy założyli i finansują już pięć lat autorytatywną nagrodę literacką „Błagowist”; amerykańskiemu przedsiębiorcy, szczeremu Ukraińcowi panu Jewhenowi Bačynskiemu, który założył i sfinansował z własnych środków konkurs literacki na Ukrainie, dyrektorowi wydawnictwa „Wітczyzna” w Doniecku Zinowijowi Hładkiemu, który ustanowił
...finansuje nagrodę literacką im. Michaiła Staryckiego za najlepszą powieść historyczną roku; panu Hetiaszni i panu Omelianowi Amżtonowiczom, założycielom tak cenionej obecnie na Ukrainie nagrody „Fundacja Amżtonowiczów”; panu Jurijowi Czopiwskiemu z Ameryki, założycielowi fundacji rodziny Czopiwskich, która obecnie rozwija swoją dobroczynną działalność na Ukrainie; założycielowi i redaktorowi wspaniałego czasopisma literackiego „Kur'jer Kryvbasu” panu Hryhorijowi Husejnowowi, który ufundował także nagrodę literacką za najlepsze utwory, opublikowane w czasopiśmie.
Uczestników wieczoru sfotografował Wiktor Szuklin.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
PAPOROĆ
Z KSIĘGI „PAPOROĆ” ŁA... [fragment rozpoznany niepewnie]
PABUKI PAMIĘCI
Symetryczny tryptyk SNÓW
Gruka, która we śnie zdrętwiała, wspomina wbrew myśli:
srebrne źdźbła wierzchowego siana
piszą na śniegu szlak wiatru.
Słyszę, słyszę: frela i tylinka.
To już taka muzyka – pełna.
Źdźbełko wierzchowego siana,
nie wrócę w wierzchowe siano,
wyrwany wiatrem azjatyckim,
lecę jak ów złowieszczy ptak,
który krąży nad poległym wojskiem.
...Wosze, białym tłem na śniegach
pisane... Tylko takimi pismami,
strasznymi i wiernymi znakami
mierzy oko drapieżne i ponure
w tych, którzy podnieśli siano
wierzchowe i położyli się w śniegi wysokie,
wichrem wyrwani w chwilę ostatnią,
zanurzeni w ich wieczny spokój.
Ja zostałem z krukiem na śniegu:
dwoje żywych na całą zdrętwiałą ciszę...
Chciałem choćby wycia wilków
z tych śniegów, gdzie srebrne źdźbła piszą
podobne do przekleństwa powrotu.
Słowo nie zapłonie, drapieżne i przedwczesne,
przez mnie w ciemność uskoczy,
w ostępy, jak sarna, pryśnie,
przeze mnie, głuchego, dla paniczного snu...
Świecić się! Tylko serce moje z oddali
przeszyje gradem kopytek.
Jeszcze dojrzę, jak wpada w wierzchołki drzew
kudłate, jak łasica, a ona
gryzie tylko w święto.
Nie znikaj choćby z oczu,
bo we mnie nie będzie Trójcy.
Przebacz świątecznej hołocie pragnienie twoje... trucizny.
Bez ciebie jak bez twarzy,
uciekam od losu i tułaczki
i od ciebie, jak od łowcy.
Nie minie łowiectwo w rzucie...
Z całą pogonią tej ucieczki
ustami zasnę, rozwierając pięść z palcami-pająkami.
Wasyl Herasymiuk jest jednym z najoryginalniejszych młodych poetów. Jego zbiór „Dzieci drżenia”, zgłoszony do Państwowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki, wyraźnie wyróżnia się spośród innych zarówno tematyką, jak i swoim graficznym światowidzeniem i uczuciem. To poeta, dla którego prawda jest ponad wszystko. Żyje w świecie zachwianej harmonii, gdzie nie ma równowagi między pięknym a pożytecznym, i nigdy nie zachwyca się urodą pejzażu, jak na przykład Winhranowski. Myśli bezkompromisowo i odważnie. Dla niego piękno istnieje tylko w prawdzie. To poezja bez uśmiechu. Tylko gorzka istota, tylko prawda. W jego osobie mamy prawdziwego mistrza fabularnej, epickiej liryki. Rzeczywistość współczesną przedstawia on na tle mitologicznym, na skutek czego wybrany epizod z prawdziwego życia staje się wydarzeniem, które przekształca się i przenosi w wyższe sfery myśli, gdzie wartości etyczne zaczynają ustępować wartościom estetycznym. Wyostrzone teogoniczne postrzeganie świata pomaga nie tylko przetwarzać biblijne mity, lecz także tworzyć nowe, demonstrując przy tym niezwykłą siłę poetycką. Umiejętność wykorzystania mitologicznego wątku i nasycenia go dramatyzmem jest największym osiągnięciem Herasymiuka. Oczywiście, coś podobnego robili też przed nim, m.in. Filiański, Tyczyna... Absolutnie nic nie powstaje z niczego, od kogoś. Wszystko ma swoje korzenie, zagłębione w tradycji. Herasymiuk jedynie po swojemu udoskonalił i po swojemu pogłębił ten chwyt, który stał się określającym znamieniem jego stylu. Nie rzucił się na kuszące, ale dawno czerstwe okruchy ze stołu bezdomnego modernizmu, lecz zdecydowanie, choć nie bez ostrożności, przyswajał charakterystyczne cechy twórczości swoich poprzedników, także poetów innego nurtu stylowego. Tak, w utworze „Nocne dzwony Włodzimirskiego” wyczuwalne jest echo M. Rylskiego, a utwór „Na sianie, co srebrzy się nad krzewami” podkreśla nieobojętny stosunek autora do poezji M. Winhranowskiego. Zawsze wewnętrznie skupiony, poeta stale zwraca uwagę na jakość i dźwięczność słowa, podporządkowując
czytelnika! samą poetycką substancją i nową natchnioną formą. Jego liryczny bohater (skorzystam z tego ogranego i przybliżonego terminu) nieustannie się rozdwaja, jakby występował w kilku postaciach. Jest tu i poeta, i świadek w głębi samego poety, a także, jak to ujął Juwenalis, żołnierz z Czarnego Lasu.
Herasymczuk myśli kategoriami egzystencjalnymi. Jego czas jest wieczny, jest i był, to ruch (działanie) zatrzymany w czasie. Przed nami głęboka psychologia człowieka, psychologia uwolniona zarówno od okoliczności społecznych, jak i od znamion czasowych. To dążenie autora, by zobaczyć cały świat tym spojrzeniem, o którym pisze: «Jeśli na świecie nikogo nie ma, spojrzenie JEST...» Przy tym rzeczywisty świat poety staje się bardziej rzeczywisty niż sama rzeczywistość. To swoista alegoria historii z walką o wyzwolenie, poszukiwaniem prawdy i gorzkimi wynikami tych poszukiwań. Zbiór Herasymczuka otwiera wiersz «Kosa» (pierwszy utwór «Mario» odbiera się jak wstęp), w którym mowa o głębiach naszych korzeni, które pozostają żywe, kiedy nawet «wszystko na ziemi we krwi i w popiele». Kształtują one naszą samoświadomość. Głębia ratuje, gdy zaczyna się «bezbożna obława», a ratunkowa słomka staje się «cieńsza od słomki». Poetycki świat Herasymczuka jest napięty i niespokojny. To poczucie żołnierza, idącego lasem, czujnie rozglądającego się na wszystkie strony, nasłuchującego, czekającego na atak i w wyobraźni przewijającego różne warianty możliwego starcia z wrogiem. Walka o wolność w poezji nierozerwalnie wiąże się z poszukiwaniem prawdy, która odsłania się człowiekowi tylko w najbardziej dramatycznych momentach, tylko na krawędzi przepaści, na granicy między życiem a śmiercią. To trudna i krwawa droga z nieprzewidzianymi stratami, porażkami, upadkami i rozczarowaniami.
[...] nie tylko stylizować w zasadzie [...]
Nowego w literaturze nie bywa, wszystko jest od [...]
Choć bitwa przegrana, wróg nas stratował
butem na piersi, a pamięć stoi jak ostatni żołnierz,
nie składa broni
Ty znów po raz kolejny swój zraniony ród
podniosłeś jak siekierę!
Jeszcze podpełzniesz do ojcowskich bram
z Opiszni za ...
Jeszcze ukryjesz stare źrenice
pod ojcowskim progiem,
przeklęty przez ciebie, odeszły matki,
które mówiły: z Bogiem.
Żebyś w wierze swojej nie zachwiał się,
ostatni wojowniku,
rodu swego zgubimy, stoczymy bój
i kruk wykrakał.
To kulminacja: „to nie klęska, a znak”, jak ów solarny znak na belce stropowej, wyrzeźbiony przez jednego z praojców, który kolejne pokolenia muszą właściwie odczytać, by uniknąć pułapki umarłych i żywych i podnieść się „jakby na rozkaz: do swoich!”
Tak nam wypadło: paść i iść
na pustyni, w tajdze, w tundrze,
dopóki to światło będzie płynąć
w każdym zerwanym schronie.
Poza mocnym korzeniem rodowym i duchową wysokością nie ma ani patriotyzmu, ani heroizmu. Bez nich człowiek, nawet jeśli staje się rycerzem, jest rycerzem na godzinę. Rozumiejąc to, poeta nigdy nie sięga po deklaratywną heroizację, po mityngowy patos, po przejściowe problemy. Interesują go wyłącznie problemy wieczne, czyli zawsze współczesne i zawsze aktualne. Jego droga jest pionowa, od głębi ku wysokości. I nie bez powodu w końcu
MNIE PIOŁUN, JAK PAPROĆ KWITNIE
zbioru wiersz „Pieśni Jurija Smokobójcy”. To właściwie, po swojemu zinterpretowany mit o potopie i o ocaleniu na szczycie góry, na Howerli naszego narodowego ducha. To ocalenie, ale nie koniec walki o wolność; ona, jak i dwubój dobra ze złem, jak poszukiwanie prawdy, będzie trwać dalej:
Przytuliliśmy się ramionami jedno do drugiego,
mocno, jak ludzie, którzy już wiedzą,
że będzie wiosna i będzie trawa,
i potem za to
znów trzeba będzie zimować w ziemi.
Tak było, tak będzie. I Ten, który ma przyjść z nieba, znów zapyta: „Czemu płaczesz, Mario?”
Jak widzimy, kompozycja zbioru jest dobrze przemyślana i starannie zbudowana. Nie ma w niej kontrastujących utworów, wszystkie łączy główny temat, nastrój i napięcie. To sprawia, że zbiór jest organiczny i spójny.
Czytanie poezji Wasyla Herasymiuka wymaga odpowiedniego duchowego napięcia. Językowa i metaforyczna zwartość, stałe odwoływanie się do motywów biblijnych nadają tym utworom ciężaru i znaczenia, choć w niektórych przypadkach utrudniają ich odbiór, zwłaszcza gdy autor, jak ów delficki wyrocznia (według słów Heraklita), «nie ukrywa i nie mówi, lecz pokazuje znakami». Nasz czytelnik nie jest na tyle obeznany z mitologią, by poprawnie odczytać te znaki. Poeta zaś często wybiera z mitu tylko jeden określający szczegół, jedną cechę, która nie wyróżnia się wśród innych obrazów. Ponadto Herasymiuk, jak nikt spośród współczesnych poetów, jest poetą «etnicznym». Umiejętnie posługuje się metaforą jako jednym z najlepszych sposobów wyrażania intuicji, wielości i wielowymiarowości bytu. Jego wiersz jest dobrze zorganizowany rytmicznie, napięty, choć ma ciężki krok. To wejście na górę. Brak bezpośredniości jest rekompensowany świeżością myśli i sprężystym napięciem emocjonalnym. Szczególnie wysokiego poziomu mistrzostwa osiąga w wierszach «Kosa», «Kroki na świerkowym moście», «Dwanaście siwych Sędziów siedzi», «Stary testament», «…niezłamane w zaroślach skrzydło», «Psy Karpat».
Nie można bez przesady powiedzieć, że zbiór W. Herasymiuka «…» należy do najlepszych osiągnięć naszej poezji ostatnich lat. Ale «Jesień» … «Dzieci drżące» … osiąga w ostatnich latach…
Leonid TALALAJ
SONET
MÓJ anioł – OGIEŃ – szepczę w ślad powietrzu, które wydycha jego błysk
z mojego dzieciństwa, gdzie mój anioł czyta
sny śmierci – świerkowy zapach
sanskryt.
I kobieta wychodzi z wysokiej bramy,
u stóp mojego anioła siada żywicznie. Oprócz zapachu w świecie dzieciństwa nie ma nic,
gdzie anioł płonie, zimny jak lód.
Znam ten chłód dzieciństwa – dno.
Znam tę kobietę dzieciństwa. Ona
z nieśmiertelnego powiewu wyrwie to
oblicze,
które choć usłyszysz, ale nie pojmiesz — tylko dymem dziecięcych kości owiniesz się i już nie wyśpiewasz i nie wymier-
zysz.
Stanyczny, ja, odkupiony w ciele,
patrzę na ciebie w czterdziestym siódmym
przez nasze dni i noce w strachu I W PODLOCIE. Stanyczny Ostafijczuk, pseudonim Las.
Gdy wzejdziesz jak księżyc i każdy napotkany
zabije mnie — tak jest w Księdze. Nie o tym dziś. Bo i ja przejrzałem, stanyczny,
dla mnie piołun, jak paproć, kwitnie.
To nie ziemia, stanyczny — to idea. Ziemia — to Ostafijczuk, pseudonim Las, to TYLKO DYM OD NIEGO, KTÓRY ZAWISŁ nad czterdziestym siódmym... to nad lasem — Las!
ANI Greka za nim, ani Judejczyka.
—
I jak zawsze, za ciebie decydują. Kim jesteś I Z KIM,
jakby nie wiedzieli: jak to I działo się zawsze,
t twoim trędowatym, prawiecznym, twoim lepkim,
kim to
pomoże twój wybór, jak dobroczynny ścieg cerowania. Co twój wybór: |
O twój wybór, kozaku? — odwieczne samooszukiwanie się. Gdzież TWÓJ WYBÓR, opryszku? — jedna w tobie ścieżka I TYLKO.
Z niej nie skoczysz
huk i
—
ho tede z twoim piętnem od Є, ona jedynie uwolni.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Wznieść twierdzę bezbronną,
Tam czerwonawy mur wzniósł się wysoko,
Gotyckim, ostrym szpicem wystrzelił w niebo,
Milczą zaułki i stare ulice,
Tylko uśmiechy dwóch duchów wysoko
Szepczą dawne tajemnice,
A tam, za oknami, jakby we śnie,
Wiecznie błądzą smutne postacie,
Cienie dawnych potomków pogromcy carów
W dymie zapomnianego i pospolitego świata,
I namiot nieba, szczerze błękitem pokryty,
ZAMEK STEINGLA
(Wał Jarosławów, 1)
Gdzie Kijów słyszał co roku, lato w lato,
Radosne głosy budowniczych,
Każdy, sady Chrzciciela dojrzewały,
Ellada... Lato. Dzień...
Zamyślona, rozmarzona śpiewa
O kwiecie, który do siebie przywołuje
Na zawsze ludzi z galer Odyseusza,
A gdzieś, za zasłoną zapomnianych er,
W której duch tego kwiatu nie umarł,
Stulecia nazywają epoki za sobą,
Tylko siłacz z lwem w dwuboju
Stoi na śmierć, nie słysząc wieków,
Na zawsze, jak ten kwiat, zostawia
W mieście nad Dnieprem serca śpiewaków.
ŹRÓDŁO SAMSONA
Nad Borystenem, w słowiańskim kraju,
Na słońcu strumień iskrami błyszczy,
A szum wody, który dzwoni,
DO OBRAZU «WYBÓR WIARY PRZEZ KSIĘCIA WOŁODYMYRA
W CERKWI ANDRZEJOWSKIEJ»
Słuchał. Całego siebie oddał słowom
Mądrego starego filozofa.
Władca, który szuka Boga,
By rodzinny Kijów na widok wszystkim ludom
W słońcu szkoły i książności objawił
Z epoki strzał, szabel i mieczy.
Czas nadszedł, by sławić państwo
Niegasnącym wiecznie blaskiem oświecenia!
I zobaczył książę w płycie lat i dni
Starej matki nowych synów,
Którym ona rozściele łono słowa,
A starzec tymczasem cicho wiódł mowę
O dziejach sędziów, czynach królów,
Mocy Samsona i rozumie Salomona.
NARBUT W KIJOWIE
Nad zieleniami siedmiu stromych wzgórz,
W majestacie barokowych soborów,
W ozdobach ich naw i przedsionków
I we wzorach szedelowskich cudów,
Wszędzie spotkał harmonię,
Harmonię chimery z prostotą,
Którą tworzyły zręczną ręką
Dynastie sławionych mistrzów...
Patrzy. Ścieżki minionego,
Zdaje się, już zatarły się lata i wieki,
Lecz oto stalowe pióro jak błyskawica
Przecięło białość papieru —
I duch, który pamięta dawność,
A włócznia w ręku świętego Michała
Nienasyconą paszczę wężowi przebiła,
Wzbudziwszy stado iskier i ogników,
Które wesoło wzbiły się nad placem.
Korono epoki! Grzmi huk armat, jeszcze płoną, jeszcze za nimi nie słychać
Straszliwego trzasku srogiego pożaru,
I popiół zapomnianych jeszcze nie spoczął
Na wolę Kijowa, a róg wciąż trąbi.
ov ПР ееук я
Spójrz na arcydzieła barokowych kopuł. U Szedela białokolumnowy cud.
M. Zerow
Znów ożywa, znów płacze i się weseli.
Е 7 Сі пара поь ПР що - Р Р чн че Korono epoki! Zaświeciło słońce
мат . Ziemskie słońce cerkiewnych kopuł,
До Г nad Podolem popłynął śpiew dzwonów,
Hosanna dawnej wielkości i potęgi,
і Ї - - 4 т о и Р го ДЛЯ АХ око б фо і РУ БУДУ, ній |
ЛА кара ЕТ ВИ 47 375 украв ЧР А уро СЇ: 8нкниванннаить : р б
|
| ї нити ПИЛИ і вен ЧР
М
2 Ро У ЗАДУМУ МА 1 мя пове 2 "ос зо) У «б. ЗК.
ОС ЗТ
02
- Тирі ср м
Redaktor naczelny Jarema Hojan, Kolegium redakcyjne: Ołeksandr Ponomariw, Iwan Juszczuk
Adres „Słowa Proświty” 252001, Kijów, Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, Anatolij Żurawski, tel. 228-01-30; e-mail: ZOMO (F RKOZ5ZUMITA
Anatolij Pohribnyj, Indeks 30617, zam. Lo 0315064, nakład 5000
Wyprodukowano z tłoczni ... w kombinacie
WERTEP
Dni Bożego Narodzenia! Sokyryńcy hulają, plac w świątecznym przyodziewku rozkwitł:
Kompania wędrownych diaków
tu rozpoczyna «Dzieje Chrystusowe».
Oto już Rachela-niepocieszona łka
Nad czarnym dziełem carskich wojaków,
Już surowe basy bursaków
Przeklinają rozpustników i złorzeczą?
Oto... jak wśród stepu rozlega się śpiew:
«Nie ma nic lepszego niż u nas, nie ma!» -
I przestraszony chowa się Wąż.
Precz dreptają kopyta nieczystego,
I ucieka szlachta, pyszna i nienasycona.
Przed buławą i bandurą Mamaja
n
CZEPIHA
Minęło! Skonała w mękach Sicz,
Rycerstwo dni ostatnich dożywa.
Na zewnątrz wiatr tęsknie zawodzi
I rani duszę krzykiem jak sowa,
Śmieje się złowieszczo czarna noc
Z srogich nieszczęść ujarzmionego kraju,
A rozum koszowego nie drzemie.
Na smutnym tle tego, co okradziono przed rokiem,
Ach... ognie jasnego świtu zagrały
W blasku dawnej siczowej chwały,
Nowym koszem stał się Jekaterynodar,
Uroczyście sławią godności ...
Zmężniały i umocniony ...
Poeta z Kijowa Wołodymyr Panczemko oraz kijowska studentka pierwszego roku Switłana Małyszko (przyszła architekt) debiutują dzisiaj na łamach naszej gazety. Surowa architektura sonetu, zbudowana na odczuciach słowa i czasu, poetyka linii architektonicznych dawnego Kijowa, uchwycona młodą ręką Switłany, połączyły się w jednej publikacji. Mamy nadzieję, że czytelnicy «Słowa Proświty» ucieszą się z tej znajomości.
Muzeum im. Tarasa Szewczenki
«...»
Tłumaczenie maszynowe