Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki. W Instytucie Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy 8 października odbyła się uroczysta Akademia z okazji 80-lecia członka korespondenta, doktora nauk filologicznych, profesora Wasyla Wasylowycza NIMCZUKA (na zdjęciu). A 5 października w Kijowskim Międzynarodowym Uniwersytecie na konferencji naukowo-praktycznej „Problemy nauczania języka ukraińskiego w placówkach oświatowych” studenci i koledzy witali z okazji 80-lecia naszego proświcianina, językoznawcę, literaturoznawcę, profesora Iwana Pyłypowycza JUSZCZUKA. Nasz tygodnik przyłącza się do tych gratulacji i życzy szanownym jubilatom długich lat życia i nowych osiągnięć w ich szlachetnej pracy. TWÓRCZE SPOTKANIE Z PAWŁEM MOWCZANEM. FILATELISTYCZNA SZEWCZENKIANA
Tłumaczenie maszynowe
Forum na rzecz obrony języka i państwowości, zainicjowane przez „Proświtę”, utworzyło Ogólnoukraiński komitet społeczny ds. obchodów 200-lecia urodzin Tarasa Szewczenki. 7 października 2013 r. w Narodowym Związku Pisarzy odbyło się posiedzenie tego Komitetu. Wytyczył on pilne działania jubileuszowe, zważywszy na to, że do samej daty pozostało 5 miesięcy. Komitet podkreślił jednak, że jubileuszowym rokiem Szewczenkowskim powinien stać się cały rok 2014. Petro ANTONENKO Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawło Mowczan, który prowadził posiedzenie jako jeden ze współkoordynatorów Komitetu, zaznaczył, że ukraińska społeczność i członkowie „Proświty” są gotowi współpracować, przygotowując się do jubileuszu Wielkiego Kobziarza, ze wszystkimi siłami politycznymi: zarówno z władzą, jak i opozycją. Ruch należy do tych ostatnich. Jeśli chodzi o władzę, istnieją obawy, że dla wielu urzędników jubileusz ograniczy się do oficjalnych uroczystości. Dlatego właśnie społeczeństwo musi stać się katalizatorem właściwego uczczenia jubileuszu. „Proświta” już aktywnie włączyła się w to swoimi zasobami ludzkimi oraz produktami „Proświty”, w szczególności poprzez kontynuację projektu „Kobziarz do każdej rodziny”, w ramach którego wydano już milion egzemplarzy Wielkiej Księgi. Towarzystwo inicjuje ogólnonarodowy pochód „Słowo Szewczenki przez Ukrainę”, który ma przejść od Kaniowa do najdalszych zakątków kraju. Na szczególne rozpowszechnienie zasługuje doświadczenie członków „Proświty” z obwodu rówieńskiego, gdzie wspólnie z organami oświaty zapoczątkowano lekcje Szewczenki w szkołach z udziałem pisarzy i artystów. Przez kraj przetacza się prawdziwa fala Szewczenkowska. Nieustannie bronić naszej godności narodowej, do czego wzywał Wielki Kobziarz — taki był lejtmotyw wystąpienia na posiedzeniu Komitetu Bohatera Ukrainy Łewka Łukjanenki. Działacz społeczny Ołeś Szewczenko wezwał, by mówić o Tarasie Szewczence „nie jak o eksponacie muzealnym”, lecz jak o zjawisku współczesności. Jego zdaniem powinny to robić mobilne grupy agitacyjne poruszające się trasami po całej Ukrainie. Przewodniczący Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wiktor Baraniw zaznaczył, że organizacje pisarskie wspólnie z „Proświtą” aktywnie przygotowują się do jubileuszu. Jednym z zadań jest dotarcie ze słowem Szewczenki do milionów rodaków. I tutaj, niestety, brakuje zasobów informacyjnych, biorąc pod uwagę smutną sytuację w naszej przestrzeni medialnej. Związek jest gotowy udostępnić łamy swoich wydawnictw, ale to za mało. Dlatego NZPU zwraca się do wszystkich środków masowego przekazu Ukrainy z propozycją włączenia się do tej szlachetnej sprawy. W. Baraniw zaznaczył, że ponieważ jubileusz Tarasa obchodzony jest na poziomie światowym, NZPU przeprowadził spotkania z szefami ambasad ponad 20 krajów. Rozmawiano o popularyzacji twórczości Szewczenki na świecie. Są pierwsze rezultaty. Przewodniczący Związku zaprezentował nowe wydania utworów Szewczenki w języku rumuńskim, kazachskim oraz — po raz pierwszy w historii — w języku wietnamskim. Jubileusz Kobziarza wymaga kompleksowego podejścia, zaznaczył na posiedzeniu przewodniczący kijowskiej „Proświty” Kyryło Stecenko. Zaproponował on pod rozwagę Komitetu szereg działań artystycznych. Jest to w szczególności projekt „Dźwięki Szewczenki”, który ma połączyć poezję i muzykę. Swoje propozycje na posiedzeniu Komitetu wnieśli także naukowcy, artyści i działacze społeczni: Petro Kononenko, Hałyna Jabłonska, Łeonid Mużuk, Mychajło Sydorżewski, Petro Bojko. Poruszono również ważny temat miejsc związanych z Szewczenką na Ukrainie. Są ich setki i muszą być odpowiednio zagospodarowane. Niestety, dzisiaj stan wielu miejsc pamięci związanych z życiem i twórczością Tarasa budzi niepokój. Dlaczego przyznane środki państwowe trafiają głównie tylko na kilka znanych obiektów, takich jak Kaniów czy Muzeum Narodowe w stolicy? Przykro, gdy są one kierowane nie na pożytek, a jak powiedział w wywiadzie dla „Słowa Proświty” laureat nagrody im. Szewczenki Anatolij Hajdamaka, jest to „atak na Szewczenkę”. Chodzi o to, co dzieje się w dwóch wspomnianych obiektach. Ale przecież jest jeszcze wielka Ukraina Szewczenki. Dlatego całkowicie logicznie przyjęto decyzję o rozpoczęciu kampanii pod umowną nazwą „Monitoring miejsc Szewczenkowskich” na Ukrainie. Organizacje obwodowe „Proświty” i NZPU mają w najbliższym czasie sprawdzić, w jakim stanie znajdują się muzea, rezerwaty i inne obiekty związane z imieniem Szewczenki. Należy określić, co trzeba w pierwszej kolejności zrobić dla zachowania tych obiektów, ich remontu, renowacji i rozwoju infrastruktury turystycznej. W końcu chodzi o pielgrzymki do naszych świętych miejsc. Analiza ta musi zostać przedstawiona strukturom państwowym, mecenasom i wszystkim, którzy mogą pomóc w tej sprawie. Zatem pracy poważnej i codziennej jest bardzo dużo. I tutaj musi nastąpić współpraca władzy, struktur politycznych i społecznych oraz wszystkich patriotów sprawy ukraińskiej. DO 100-LECIA KONSERWATORIUM KIJOWSKIEGO GRATULUJEMY Z OKAZJI POKROWY!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jej wspólnoty narodowej, z którą się identyfikował. Jego, niebędącego represjonowanym, nie warto rehabilitować. Szeweliowa zrehabilitował czas, niepodległa Ukraina, której w pełni poświęcił swój talent. W unisonie do artykułu W. Ablicowa chce się przypomnieć, że wśród ukraińskich pisarzy niemało było tych, którzy walczyli na dwie strony, bo jak najszybciej chcieli widzieć Ukrainę jako niepodległe państwo. Wśród takich był Ołeksij Haj-Hołowko (1910—2006), którego ziemska droga zakończyła się w Kanadzie. Chmielnicki proświcianin, łącznościowiec z wykształcenia i poeta z powołania serca Stepan Szkapij, przeczytawszy jego utwory, napisał wiersz. Właśnie nim chce się zakończyć rozmowę o dumie naszej nauki — J. Szeweliowie, bo poezja ogólnie podsumowuje współczesne bytowanie, ową prowokacyjną akcję w Charkowie ze zniszczeniem tablicy pamiątkowej wybitnego intelektualisty epoki, jak i rozłam opinii publicznej 50 na 50. Czytam wersy Haja, I smutek ogarnia czoło: W dalekiej Kanadzie wiedzą, Jak w naszym kraju było. …A my, choć nie w ciemię bici, I dotąd w przywidnych snach, — Zdawałoby się już otwarci, — Nie w stanie pokonać strach, Co tłamsi pokorne dusze. Tuptamy się na granicy… Bezsilni chimery ruszyć Na rodzimej ziemi — obcy… I będziemy zwlekać dotąd W nadziei zatrzymać czas, Dopóki przeszłość śrutem Nie wystrzeli groźnie w nas. W przededniu Szczytu Europejskiego w Wilnie nie poruszajmy przeszłości. Nie strzelajmy jeden do drugiego, obrazowo mówiąc, śrutem. Bo chcemy tego czy nie, a duchowy świat Szeweliowa będzie żył w wiekach, na jego prace powołują się i będą powoływać badacze, przyszłe pokolenia Ukraińców. Unikalne utwory Jurija Szeweliowa i dziś pracują na niepodległą Ukrainę.
Tłumaczenie maszynowe
Witalij MACKO, doktor nauk filologicznych, Chmielnicki. Uważnie przeczytałem artykuł Witalija Ablicowa (Słowo Proświty, nr 39 z 2013 r.) o tym, kto i jak zna J. Szewelowa, w związku ze zniszczeniem tablicy pamiątkowej wybitnego ukraińskiego filologa. Nawiasem mówiąc, telewidzom „Interu” oponenci wbijali do głów nazwiska, pod którymi znają Szewelowa, i ani słowem nie wspomnieli, że od urodzenia nazywał się on Schneider. Jego ojciec był generałem armii carskiej. I jeśli mieszkał w domu przy Sumskiej od 1915 do 1943 roku, to jak znalazł się w Charkowie. Ojciec-Niemiec otrzymał za wybitne zasługi pięciopokojowe mieszkanie; i to nie Szewelow zabrał mieszkanie bolszewikom, a oni bezprawnie pozbawili lokum rodzinę byłego generała, który wyemigrował do Jugosławii, nie akceptując bolszewickiej rzeczywistości. Zatem Ukraińcy mają mnóstwo przykładów, kiedy twórcza inteligencja innej narodowości aktywnie pracowała na rzecz naszej kultury — to Jurij Klen (Oswald Burghardt), Marija Niłowa (Turkało po mężu), Marija Hładylina (Zahirnia), Marko Wowczok, Olha Kobylańska, Wołodymyr Sosiura, Łeonid Perwomajski, Abram Kacnelson… W tym zaszczytnym szeregu należne miejsce zajmuje intelektualista Jurij Szewelow. Ukraińcy powinni dziękować mu za to, że nie zaczął pracować na rzecz rozwoju kultury Niemiec, USA czy innych państw, a poświęcił całe swoje życie rozwojowi ukraińskiej nauki filologicznej, ukraińskiego piśmiennictwa. A to, że naukowiec podczas niemieckiej okupacji publikował w ukraińskiej gazecie (nie miał przecież umierać z głodu), to tak trzeba będzie wykreślić wszystkich, w szczególności czekistę W. Domontowycza (Petrowa) z jego „Ukraińskim zasiewem” (czasopismo wydziału propagandy armii niemieckiej w Ukrainie wychodziło w Charko- Petro ANTONENKO Federacja Futbolu Ukrainy już zaskarżyła ten werdykt do FIFA, aby mimo wszystko doprowadzić do przeprowadzenia meczu w Charkowie w obecności widzów. I, oczywiście, ochronić przed dyskwalifikacją stadion we Lwowie. I oto w ostatnich dniach FIFA wstrzymała te sankcje, ponieważ otrzymała apelację od FFU, ale do 11 października nie zdąży jej rozpatrzyć. Zatem mecz Ukraina—Polska odbędzie się w Charkowie w obecności widzów, którzy będą kibicować naszej narodowej reprezentacji. Werdykt FIFA został podjęty na podstawie raportu obserwatora z sieci organizacji społecznych FARE („Futbol przeciw rasizmowi w Europie”). W skład sieci wchodzą organizacje z różnych krajów, kilka również z Ukrainy. Jednak ukraińskie organizacje nie brały udziału w monitoringu tego meczu i w przygotowaniu raportu dla FIFA. Oto co powiedział wiceprezes Kongresu Mniejszości Narodowych, jednej z tych organizacji, Josyp Zisels: „…do tego monitoringu nas nie włączono. Wygląda to na prowokację w kontekście szerszego procesu, aby przedstawić Ukrainę dzisiaj jako rasistowski i nazistowski kraj, chociaż tak nie jest”. O czym więc doniosło do międzynarodowej federacji kierownictwo FARE? Okazało się, że w FARE istnieje nieoficjalna lista czynów, które uznaje się tam za „przejawy rasizmu i faszyzmu”. Dlatego przez kilka dni wszyscy tylko zgadywali, za co wie, później w Kirowohradzie (1942—43, redagował W. Domontowycz). Czy on nie jest kolaborantem? E, nie, on wykonywał zadania specjalne. Oto tak. Gdyby Szewelow wykonywał zadania specjalne bolszewików, dzisiaj by o nim milczano. Ależ gdzie tam, kiedy nadarzyła mi się okazja spotkać i rozmawiać z Jurijem Szewelowem podczas jego pobytu w Kamieńcu Podolskim na początku września 1993 roku, i kiedy zapytałem wprost, dlaczego opuścił Ukrainę, to w odpowiedzi usłyszałem: „Pragnąłem wolnej myśli” (zob. „Kamjanec-Podilskyj wisnyk”. — 1993, 8 września). Oto i cała filozofia. J. Szewelow próbował pokonać system społeczny bolszewickiej niewoli twórczości, a faktycznie koszarowej, pragnął budowy nowego demokratycznego społeczeństwa. Nie adaptował się do totalitarnego systemu stalinowskiego, a wytrwale szukał swojego miejsca w sferze życiowej aktywności, co pomogłoby mu odtworzyć całość i uporządkowanie w świecie niewoli, wyjść z kryzysu tożsamości, znaleźć odpowiedź na pytanie „Kim jestem?”. Dobrze, a gdyby został żyć w sowieckiej przestrzeni, czy stałby się sławny, czy zrealizowałby swój twórczy potencjał? Wątpię. Dla przykładu, krytyk literacki Myron Stepniak (prawdziwe nazwisko Lanszyn) dwukrotnie studiował na Uniwersytecie Charkowskim (w 1928 r. ukończył wydział filologiczny, a w 1940 r. — wydział chemiczny, ale do dziś jego nazwiska nie ma na liście absolwentów uczelni). Od 1940 r. pracował jako starszy wykładowca na Uniwersytecie w Odessie. W latach minionej wojny nauczał w okupowanej Odessie, z niecierpliwością wyczekiwał wyzwoleńczej Armii Czerwonej. Doczekał się. A 5 września 1946 roku w obwodowej gazecie „Czornomorska komuna” pojawił się artykuł I. Prokopenki, F. Haszczewskiego „Nacjonalistyczne wypaczenia w nauczaniu literatury ukraińskiej na Uniwersytecie w Odessie”, skierowany głównie przeciwko M. Stepniakowi. Po tej publikacji M. Stepniaka „za nacjonalistyczne wypaczenia w nauczaniu literatury ukraińskiej” zwolniono z pracy. Przeżywał od pierwszego do pierwszego, mieszkał z mamą (tak jak Szewelow nie był żonaty) w akademiku. Dostał udaru i 15 grudnia 1949 roku odszedł w niebyt. A później, jako syn szlachcica (nie proletariackiego pochodzenia), pisarza wykreślono ze wszystkich encyklopedii i czytanek na długie lata. Takie coś mogło spotkać J. Szewelowa. Tego chcieli oponenci? Mieszkając w wolnym świecie, zdobywszy europejskie wykształcenie, naukowiec intuicyjnie czuł, że nie dziś, to jutro przeminie epoka ostrej niestabilności społecznej, rozpadnie się ZSRR, a co za tym idzie, w Ukrainie na pierwszy plan wyjdzie identyfikacja z takimi wspólnotami jak etnos i naród. W ten sposób aktywna postawa życiowa wskazuje na to, że J. Szewelow, szukając swojego miejsca w przestrzeni społecznej, odnalazł siebie w strukturze tożsamości narodowej. Przecież uświadamiał sobie, że narodowy obraz „Ja” jednostki, który kształtuje się w wyniku identyfikacji jednostki ze wspólnotą narodową, pełni szereg ważnych funkcji, z których główną jest regulacja zachowania w różnorodnych sytuacjach międzyetnicznej interakcji. Przebywając za granicą, znajdował porozumienie z ludźmi różnych narodowości. Jednak uświadomienie sobie własnej przynależności narodowej (po linii mamy, która, jak twierdzi W. Ablicow, uważała się za Ukrainkę) oraz wyobrażenie o sobie jako przedstawicielu etnosu, a jednocześnie narodu, zapewniało mu optymalną adaptację jako podmiotu do warunków bytu społecznego, warunków polietnicznej rzeczywistości, umożliwiało nawet na emigracji udaną działalność w procesie ciągłego odnoszenia swoich postaw życiowych, nastawień, wartości do wymagań i norm tej
Tłumaczenie maszynowe
Międzynarodowa Federacja Piłki Nożnej (FIFA) zastosowała poważne sankcje wobec Ukraińskiego Związku Piłki Nożnej i naszej reprezentacji narodowej. FIFA uważa, że podczas meczu eliminacyjnego do mistrzostw świata między reprezentacjami Ukrainy i San Marino na stadionie „Lwów-Arena” 6 września w zachowaniu kibiców były przejawy rasizmu i faszyzmu. Federacja postanowiła, że kolejny mecz eliminacji 11 października z reprezentacją Polski w Charkowie miałby się odbyć na stadionie bez widzów. Zdyskwalifikowano „Lwów-Arenę”, gdzie zakazano przeprowadzania meczów pod egidą FIFA aż do końca 2017 roku.
zastosowano te sankcje. Domyślano się, że na tej liście tematami „tabu” są, jeśli chodzi o Ukrainę, symbolika OUN i UPA, takie postaci jak Stepan Bandera, Roman Szuchewycz, czyli ich portrety na trybunach stadionu będą już uważane za „wywrotowe”. Chociaż żaden międzynarodowy sąd nigdy nie uznał tych organizacji i tych polityków za zbrodniarzy. A w samej Ukrainie Dekretem Prezydenta uznano ich za bojowników o wolność i niepodległość państwa. Niedawno na konferencji prasowej w Kijowie przewodniczący OUN Stefan Romaniw, sekretarz generalny Światowego Kongresu Ukraińców, ogłosił apel OUN do FIFA, w którym proponuje się „wykluczyć symbolikę OUN i UPA z wykazu symboli dyskryminacyjnych”, jeśli taka symbolika się w nim znajduje. Bo według takiej logiki cenzorzy od „rasizmu i faszyzmu” mogą zajść bardzo daleko. Na przykład ogłosić poza prawem Państwową flagę Ukrainy, bo pod żółto-niebieskim sztandarem walczyli żołnierze UPA. Wreszcie, z lakonicznych doniesień Internetu wynikło, że raport FARE w gruncie rzeczy został wzięty z sufitu. Wśród naruszeń jeden (!) kibic miał koszulkę z numerem 88. Zinterpretowano to tak: w alfabecie niemieckim pod numerem 8 znajduje się litera H, a właśnie na tę literę zaczynają się w języku niemieckim słowa pozdrowienia „Heil Hitler”. Wyobraźmy sobie taką sytuację. Dziesięciu prowokatorów przyjedzie na mecz, dajmy na to, do Niemiec czy Anglii i rzeczywiście wykrzykną jakieś faszystowskie hasła. Zostaną ukarani. Ale czy naprawdę za to zdyskwalifikują na kilka lat słynny londyński stadion „Wembley” i ukarzą reprezentację Anglii? Rzecz w tym, że monitorowanie hałaśliwych zachodnioeuropejskich kibiców – w FARE ręce są krótkie, a Ukrainy – można. Dla porównania. Na meczu w Chorwacji z drużyną serbską kilka tysięcy kibiców skanduje „Śmierć Serbom!” I nic, nie było żadnych sankcji. Oto na meczu w Polsce z drużyną z Litwy oszalali patrioci-kibice na stadionie skandują: „Litewski chamie – na kolana przed polskim panem!” Czy za to były jakieś poważne sankcje? Nie. Więc co to za szczególne podejście do Ukrainy?
Poważniejszym naruszeniem ze strony niektórych kibiców było to, że podczas meczu we Lwowie zapalili na trybunach race. Ta pirotechnika, za pomocą której widzowie wyrażają gwałtowne emocje, jest rzeczywiście niedopuszczalna. Daleko od sportu są natomiast, raczej polityczne, kilka aspektów tego skandalu. Przede wszystkim chodzi o dążenie do zdyskredytowania Ukrainy przed podpisaniem Umowy o stowarzyszeniu z Unią Europejską. A także FIFA niedawno zawarła umowę o partnerstwie z rosyjskim „Gazpromem”, który będzie sponsorował Federację. Gdyby jednak nasza Federacja piłkarska, nasze państwo były silniejsze, bardziej zjednoczone, gdyby nie rozrywały ich wewnętrzne spory, można by zająć wobec tej skorumpowanej, pełnej skandali organizacji bardziej zdecydowane stanowisko. Nie na darmo pojawiła się informacja, że FIFA w dość wątpliwy sposób przyznała Rosji prawo do organizacji mistrzostw świata w piłce nożnej w 2018 roku. Wysuwano też propozycje pozbawienia Rosjan tego prawa. Swego czasu właśnie Rosja i jej pieniądze skompromitowały kolejną poważną organizację – FIDE, Międzynarodową Federację Szachową. Jej prezydentem w jakiś sposób został taki „wybitny arcymistrz”, jak głowa Kałmucji, autonomii w składzie Rosji. Pieniądze i polityczne gry na długo sparaliżowały życie szachowe planety, zwłaszcza w kwestii rozgrywek o tytuł mistrza świata. Ale Rosji wciąż mało. Otrzymała albo wykupiła prawo do organizacji zimowych igrzysk olimpijskich w 2014 roku w Soczi. I wokół tego także już jest dość skandali. Rosyjska opozycja wzywa w mediach do bojkotu tych igrzysk przeciwko kremlowskiemu reżimowi. Tymczasem Moskwa już proponuje siebie jako gospodarza jednych z kolejnych letnich igrzysk olimpijskich. Warto tu przypomnieć bojkot Igrzysk Olimpijskich w Moskwie w 1980 roku przez wiele sportowych państw świata na znak protestu przeciwko działaniom komunistycznego reżimu, przede wszystkim inwazji wojsk radzieckich na Afganistan. Czyżby moskiewski reżim tak się zmienił? I jeszcze jedno. Przykro uderzył mnie wrzask komunistów i regionałów, że przez „faszystów” na stadionach Ukraina otrzymuje takie sankcje. Cóż, to kontynuacja rozgrywania karty „antyfaszystowskiej”, gdy patriotów Ukrainy zalicza się do faszystów. Czy nie czas odeprzeć szulerów od polityki i sportu, tych, którzy wylewają błoto na Ukrainę?
Tłumaczenie maszynowe
«Głównym jest wola Ukrainy, jej własna wola…» — Jarosławie Stepanowyczu, kierownictwo państwa wielokrotnie obiecywało zwrócić naukę na uniwersytety, tak jak jest to na Zachodzie. Jednak w 2012 roku udział wydatków na badania naukowe w uczelniach wyższych stanowił zaledwie 7% finansowania ukraińskiej nauki ogółem. Kiedy wreszcie dojrzejemy? — Ten poziom finansowania nauki odpowiada stanowi, w którym nauki na Ukrainie nie ma, ponieważ wydaje się mniej niż 0,3% PKB. Chociaż na rozwój nauki potrzeba nie mniej niż 0,7% PKB. Kiedy pracowałem na swoim stanowisku, dopóki nie rozliczyłem się ze wszystkimi długami, które miało państwo, w ogóle nic nie wydawałem. I wtedy, w 2001 roku, w niepodległej Ukrainie wydawano 0,7% PKB. Potem odszedłem ze służby — w 2001, bo wprowadzono stanowiska sekretarzy stanu. Ale jeszcze przez kilka lat stan ten się utrzymywał. Z czasem doszło do dzisiejszej sytuacji. W takiej sytuacji nauki nie ma. — I do czego dojdziemy? — Nauka i technologie to jedyne źródło wyjścia kraju na poziom światowy. Niestety, władza nie chce tego rozumieć. Ukraina nie ma tyle zasobów naturalnych, by wyjść na poziom światowy bez rozwoju technologii i innowacji. Od prywatnych firm pozabudżetowe środki na naukę nie napływają. — Czy jako obywatel przejmuje się Pan tym, co obecnie dzieje się w ukraińskim społeczeństwie? — Sumiennie służyłem za władzy radzieckiej… Kiedy powstała niepodległa Ukraina, my z Mykołą Żułynskim w 1990 roku stworzyliśmy Ukraiński międzynarodowy komitet ds. nauki i kultury, który pełnił funkcje łącznika z zagranicznymi dziennikarzami. Rozpoczęło się tworzenie Encyklopedii współczesnej Ukrainy, trzy tomy Encyklopedii W. Kubijowycza. Razem ze Stepanem Ilnyckim w Domu Nauczyciela po raz pierwszy zainstalowaliśmy tablicę pamiątkową uczonym Centralnej Rady. Ujrzał światło dzienne także słownik biograficzny o działaczach UCR. Jeśli chodzi o projekt „Encyklopedia współczesnej Ukrainy”, wydano już 12 tomów. Nad tym projektem pracuje Instytut badań encyklopedycznych NAN Ukrainy, być może będzie 25 tomów. To moja praca jako obywatela Ukrainy. Niestety, zmarł już S. Ilnycki, nie ma O. Pritsaka… A czwarta fala emigracji jest zupełnie inna. — Jak ocenia Pan obecną sytuację na Ukrainie? — Nigdy nie popierałem naszego Prezydenta, ale teraz jestem mu wdzięczny, bo obwód ługański, Donbas dojrzały. W 2005 czy 2006 roku jeździłem po Ukrainie, spotykałem się ze studentami, mówiłem o nauce, występowałem po ukraińsku. Te dzieci zaczęły tupać nogami. Poinformowałem ich, że znam prawie dziesięć języków — nie na piątkę, ale znam. I zacząłem po japońsku. Byłem w Japonii trzy miesiące. Język japoński musiałem opanować, bo tam ludzie nie znają angielskiego. Japoński zadziałał, zaczęto mnie spokojnie słuchać. Nawet zadawano pytania… Dlatego mieszkańcy obwodów ługańskiego i donieckiego włączają się do ogólnoukraińskiej sprawy. — A jak Pan znalazł się w Japonii? — Po raz pierwszy — w 1971 roku przyjechałem na konferencję naukową. W 1974 otrzymałem grant w sprawie rozwoju nauki, przebywałem 3 miesiące. Miałem wysokie stanowisko w Międzynarodowej Unii Astronomicznej. — Podpisanie Umowy o Stowarzyszeniu z UE to pełnokrwista droga europejska. Pańskie przemyślenia na ten temat. — Stowarzyszenie dla Ukrainy to ważny krok, ale trzeba mieć mapę drogową. A to zależy od Prezydenta… Chociaż niepodległa Ukraina, która bazuje na wartościach duchowych, to marzenie naszych dziadów, ojców, nasze marzenie. — Czy miał Pan w dzieciństwie jakieś skryte marzenie? — W dzieciństwie wiele marzeń. Lubiłem wiersze… Oto kilka wersów. Wiele na świecie jest różnych dróg… Jedyna z nich — w sercu moim. Droga do ciebie, niczym pierwszy śnieg: Zamarzona-czysta we wszystkim. Ty — szczodry podarunek dajesz mi, Bym mógł sięgnąć szczytu. Droga do ciebie, niczym wiosną Słyszę twój zew, Ukraino! — I dokąd prowadzi ta droga? — Do mojej wsi Danylcze, w rejonie rohatyńskim na Iwano-Frankowszczyźnie. My — z Ukrainy Zachodniej. Wiem, jak nasi ojcowie witali gości w 1939 roku. A gdzie był ich rozum? Jednych do więzień, krewnych — jak najdalej. Roman Hołewycz, mój wujek, siedział i w niemieckim, i w stalinowskim obozie koncentracyjnym… W 1960 roku przyjechałem na Połtawszczyznę do pracy. Jakoś w rozmowie powiedziałem: a czym lepszy stalinowski obóz koncentracyjny od niemieckiego? Od razu KGB. Przesłuchanie… Dobrze, że ojciec mojej przyjaciółki miał wysokie stanowisko partyjne w obwodzie. Przyjaciółka — Bratysława Złenko — do dziś przyjaźni się ze mną… Zrozumieć współczesnym Ukraińcom taką naszą przeszłość nie jest łatwo… «Niezbędna reforma Akademii nauk…» — Gdzie Pan studiował? — Na Politechnice Lwowskiej, specjalność — astronomia-geodezja. Potem pracowałem w Obserwatorium Połtawskim. W 1965 — aspirant w Głównym Obserwatorium Astronomicznym (HAO). A od 1975 — jestem tam dyrektorem. — Pana zdaniem, czego brakuje obecnie naszemu państwu? — Niezbędne jest odchodzenie od materializmu, rozwijanie kultury. Największa bieda współczesnej władzy — zafiksowanie na materialnym wzbogaceniu. Jak w najbliższych latach zmienić sytuację? Może mamy taki okres historyczny. Może oligarchowie zmądrzeją. — Największy wróg Ukrainy — Moskwa, koczubejewszczyzna czy prowincjonalizm, o czym jeszcze w 1954 roku pisał Jurij Szewelow w artykule “Moskwa, Marosiejka”? — My sami. Tak, jak mówią, historycznie się złożyło: ani Węgrzy, ani Polacy, ani Duńczycy, ani Japończycy… — Jaki procent młodych naukowców (do 35 lat) pracuje w ramach NAN Ukrainy? — Bieda w tym, że w latach 1980—1990 była bardzo duża wyrwa, kiedy młodzież nie szła do nauki. Teraz wszystko się zmieniło. Szkoda tylko, że potem utalentowana młodzież wyjeżdża za granicę. Kiedy Wiktor Juszczenko był prezydentem, poprosił mnie i W. Briuchoweckiego o opracowanie koncepcji sfery naukowej Ukrainy… Pytałem, po co nam 5 czy 6 akademii nauk? Wystarczą sekcje. Takiej liczby akademii nie ma w żadnym kraju świata. Z W. Briuchoweckim proponowaliśmy pozostawić na Ukrainie trzy akademie: nauk, sztuki oraz pedagogiczną. Na RBNiO referowałem tę koncepcję (za Juszczenki), ale Rada Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony zdjęła ją z kontroli. Uważam, że potrzebne są radykalne zmiany. Może starszym ludziom i trzeba płacić za tytuł, ale wszystkim młodym — nie trzeba. roku, potem w kronikach, ale w XVIII wieku starą katedrę rozebrano, jej ślady zaginęły. Teraz pozostałości świątyni odnaleziono. A dla Ukrainy szczególna cen-
Proponowaliśmy wiele różnych projektów ustaw — na przykład w sprawie patentowej. Proszę powiedzieć, komu potrzebne są obecnie patenty, jeśli poza granicami Ukrainy nie udaje się ich chronić? — Jarosławie Stepanowyczu! Dokąd szybciej dotrzemy: do Europy czy do budowy Europy na Ukrainie? — Kiedyś uważałem, że trzeba budować własną Ukrainę. Ale świat się globalizuje — nie możemy w nim żyć według zasady: „Moja chata z kraja”. Musimy dokądś iść — innego wyjścia nie ma. Tylko europejski wektor może zapewnić postęp — przestrzeganie praw człowieka, wprowadzenie właściwego systemu prawnego, wielu aspektów życia społecznego. — Jak widzi Pan w przyszłości przetrwanie placówek akademickich? — Akademia Nauk to jedyna na Ukrainie struktura, która zachowała zdolność do pracy w tych trudnych warunkach, jakie mamy. Potrzebna jest reforma AN. Ale nie tą drogą, którą poszła Rosja: Duma Państwowa Federacji Rosyjskiej przyjęła ustawę o oddzieleniu nauki od zarządzania… A my jesteśmy w przededniu świąt: 29 listopada przypada 95 lat Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i 95 lat jej prezesa — Borysa Patona. Borys Jewhenowycz rozumie, że tak dalej być nie może. Istnieje grupa ludzi, którzy myślą nad opracowaniem koncepcji reformy AN. W czasach radzieckich do 60% zamówień AN pochodziło z kompleksu wojskowo-przemysłowego. Teraz takich zamówień nie ma. Mamy jeszcze instytuty, które miały związek z pewnymi gałęziami przemysłu, które nie są już własnością państwową. To horror. Dlatego potrzebna jest praca i dobra wola tych, w czyich rękach jest władza. P. S. „Ukraina ogłosiła kurs na integrację europejską. Ale tę drogę należy przejść także w sferze naukowej. Decydujące są drogi ruchu ku europejskiej nauce. Na poziomie wiedzy, międzyinstytucjonalnej współpracy, integrowania… Niestety, w niepodległej Ukrainie duchowe wartości moralne, etyka zawodowa i wymagania schodzą na drugi plan także w sferze naukowej… Mamy więc nad czym pracować. Ukraińska produkcja naukowa musi zmienić się na poziomie ogólnopaństwowym, gospodarczym, edukacyjnym i instytucjonalnym”. (Z wystąpienia akademika Jarosława Jackiwa na sesji naukowej jako przewodniczącego Rady Naukowo-Wydawniczej NAN Ukrainy). Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK. Istota wspomnianych prac polega na tym, że w jednej z krypt prawdopodobnie mogą znajdować się szczątki króla Daniela oraz dwóch jego synów — Romana i Szwarna. W Instytucie Fizyki Układów Skondensowanych (IFUS) NANU z okazji 20-lecia czasopisma „Condensed Matter Physics” odbyła się sesja naukowa „Współczesne problemy fizyki materii skondensowanej”. „Z dwóch tysięcy fachowych wydawnictw periodycznych, które ukazują się na Ukrainie, tylko kilkaset ma dłuższą historię niż nasze czasopismo” — poinformował na otwarciu sesji dyrektor IFUS, akademik Ihor Mryhlod. Naukowców, w tym gości z innych instytutów, zgromadziło jeszcze jedno wydarzenie: 75 lat skończył jeden z czołowych fizyków-teoretyków Ukrainy, członek korespondent NANU, kierownik działu statystyki kwantowej IFUS Ihor Stasiuk. Dyrektor Głównego Obserwatorium Astronomicznego NANU, przewodniczący Rady Naukowo-Wydawniczej NANU, członek Prezydium NANU akademik Jarosław Jackiw wystąpił z błyskotliwym referatem „Współczesny stan i aktualne problemy ukraińskiej akademickiej periodyki naukowej”. Uwadze czytelników „Słowa Proświty” polecamy wywiad z J. Jackiwem.
Tłumaczenie maszynowe
Na Narodowym Uniwersytecie „Politechnika Lwowska” odbyła się prezentacja wyników pierwszego etapu ukraińsko-polskiego projektu naukowego „Poszukiwanie, identyfikacja i naukowe badanie najstarszej świątyni Najświętszej Maryi Panny, zbudowanej w Chełmie przez księcia Daniela Halickiego”.
Ihor HALUSZCZAK, Lwów
Projekt jest realizowany przy wsparciu Fundacji Petra Poroszenki oraz Narodowego Instytutu Dziedzictwa Ministerstwa Kultury Polski. Poseł do Rady Narodowej Ukrainy Petro Poroszenko podkreślił: „Rozpoczęliśmy projekt, mając świadomość naszej historycznej misji — zwrócenia Ukrainie jej pierwszego Króla”. Obecnie uniwersytet aktywnie włączył się w realizację tego projektu, zapewniając wyposażenie techniczne prac archeologicznych i badawczych. Tę kwestię podkreślił w swoim wystąpieniu kierownik ukraińskiej grupy ekspedycji, kierownik Katedry Konserwacji i Rekonstrukcji Zespołów Architektonicznych Instytutu Architektury, profesor Mykoła Bewz. Podkreślił on wyjątkowość i złożoność prowadzenia badań archeologicznych na terenie Góry Zamkowej w polskim Chełmie, gdzie znajduje się katedra Bożego Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Wykopaliska należało prowadzić wewnątrz działającej świątyni, w czasie, gdy nie odbywały się nabożeństwa. Już na pierwszym etapie prac, z wykorzystaniem najnowocześniejszego georadaru, odnaleziono obiekt archeologiczny z XIII wieku — pozostałości fundamentów i murów ówczesnej katedry Najświętszej Maryi Panny. Technika budowy katedry różniła się od tych, które stosowano w tym czasie w innych miastach Rusi i Europy. Świątynię wzniesiono według nowych europejskich technologii, z wykorzystaniem murowania z cegły oraz wyjątkowo wytrzymałej zaprawy. Po raz pierwszy ta cerkiew jest wzmiankowana w 1253
Tłumaczenie maszynowe
Myrosława OLIJNYK (Buczkiwska), członkini NSŻU, Warszawa—Lwów. Kwestia języka ukraińskiego u nas zawsze była i jest na pierwszym miejscu. Napisać o stanie i problemach języka ukraińskiego postanowiłam podczas przeprowadzenia II Międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej „Język ukraiński na świecie”, która odbyła się w znanym na całym świecie Międzynarodowym Instytucie Edukacji, Kultury i Kontaktów z Diasporą (MIOK) we Lwowie (dyrektor Iryna Kluczkowska). Miłośnicy Ukrainy ze świata zjednoczyli się, przywieźli do Lwowa swoją wiedzę, miłość i wiarę w niezniszczalność języka ukraińskiego. Obiektem naukowej dyskusji stały się kwestie metodyki nauczania języka ukraińskiego jako obcego, organizacji procesu nauczania w ośrodkach ukrainoznawczych na świecie. Chcę wspomnieć uczestników z bliskiej nam Polski: Bożenę Zinkiewicz-Tomanek, Oksanę Baraniwską i Halynę Czubę (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie), Paulinę Jędrasik i Tetianę Kosmedę (Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu), Tetianę Panasiuk (Międzyszkolny punkt nauczania języka ukraińskiego w Warszawie). Pracują one w dziedzinie języka ojczystego, kierując się wiedzą, doświadczeniem, patriotyzmem. Aktualność zachowania naszego języka nie słabnie. Przeczytawszy książki Mychajła Hołubcia „W obronie języka ojczystego i kultury mowy” (Lwów, 2011) oraz Stepana Diakiwskiego i Arkadija Popela „Wielowiekowe niszczenie Ukrainy” (Lwów, „Rastr-7”, 2012), postanowiłam „uwić wieniec” przeglądu książek o swoistej tematyce. Sam autor, Mychajło Hołubec, stając „w obronie języka ojczystego i kultury mowy”, podkreśla „ważność problemu” słowami Olesia Honczara: „Usunąć deformację języka, oczyścić go ze zniekształceń, przywrócić naszemu językowi prawdziwe ludowe piękno — to sprawa honoru nas wszystkich, i starszych, i młodszych, to naturalny obowiązek każdego wobec niepodległej, wolnej Ukrainy. Przecież także językiem narodu określa się moralne zdrowie. Z. HRYNCZYSZYN, naukowiec, m. Lwów. Język ukraiński jest ojczystym dla wszystkich Ukraińców na świecie, a w Ukrainie zatwierdzony Konstytucją jako państwowy. Nazwa państwa Ukraina zapisana jest w kronice jeszcze w 1187 roku. Państwo Ukraina naród ukraiński rozbudowywał w centrum wielkiego europejskiego imperium Rusi Kijowskiej, które zaczęło rozpadać się w XIII wieku pod uderzeniami mongolskich hord. W XIV wieku Ukraińcy w sojuszu z Litwinami wyparli Mongołów z Kijowa i innych miast Ukrainy. W XV wieku zaczyna rozbudowywać się w Europie Środkowej nowe imperium Rzeczpospolita, w której były cztery główne narody: polski, litewski, ukraiński i białoruski. Język ukraiński był stosowany i rozwijał się w tym państwie. Ukraińcy stworzyli wojsko kozackie, ukraińskie szkoły przy cerkwiach. We Lwowie Ukraińcy zaczęli tworzyć szkoły brackie do nauczania swoich dzieci w ojczystym języku ukraińskim.
narodu, jego rozwinięcie, kulturalność”. Wykorzystawszy dorobek znanych pisarzy i publicystów (I. Bełebecha, S. Wowkanycz, W. Donczyk, O. Zacharkiw, Ju. Illenko, S. Karawanski, O. Kulmatycka, W. Lizanczuk, Z. Maciuk, N. Stankewycz, I. Ohijenko, T. Sałyha, O. Serbenśka, O. Taranenko, I. Farion), autor przeanalizował stan języka ojczystego, przyczyny rusyfikacji, zubożenia i wulgaryzacji ukraińskiej mowy, podał listę najczęściej używanych słów niebędących normatywnymi, zaproponował sposoby oczyszczenia języka potocznego z surżyku i wulgaryzmów oraz ochrony piękna, melodyjności, narodotwórczej i państwowotwórczej siły ukraińskiego słowa. Mychajło Hołubec przytoczył wiele trafnych cytatów o języku: “Nowa rusyfikacja Ukrainy jest o wiele straszniejsza… Nie jest ona narzucona nam z zewnątrz, jest ona wytworem chachła, mankurta, janczara, ogarniętego nienawiścią do swojego narodowego pochodzenia” (D. Pawłyczko); “Język ojczysty — to najbardziej osobista i najgłębsza sfera obrony swojego “Ja”… (I. Dziuba); “Co oznacza sformułowanie “drugi język państwowy”? — Ono oznacza, że niby istnieje na tym terenie drugie państwo, — i nie inaczej…” (Ju. Illenko); “Jak o duchowej dojrzałości poszczególnej osoby, tak i o dojrzałości całego narodu sądzą przede wszystkim po kulturze jego języka literackiego” (I. Ohijenko). Na pytanie “Co dalej?” autor odpowiada: “Dalej — pełna poświęcenia, potężna praca i walka na wszystkich frontach idei narodowej, języka ukraińskiego, nauki, oświaty, kultury, duchowości, moralności, polityki o budowę naszej narodowej tożsamości, godności i niepodległości… W każdej wsi, osadzie i mieście, w każdej placówce oświatowej muszą pracować ośrodki rozwoju narodowego — patriotycznego wychowania, pracy oświatowej i aktywnej ochrony ukraińskiego obywatelstwa przed rusyfikacją, lumpenizacją i wulgaryzacją, przed sprzężonymi z nimi, w znacznej mierze importowanymi do Ukrainy i niszczycielskimi w naszym społeczeństwie, alkoholizmem, paleniem tytoniu, narkomanią, a dalej — przed denarodowieniem, kosmopolityzmem i mankurtyzmem… Praca nad czystością, kulturą i niezaprzeczalną państwowością języka ukraińskiego musi stać się zadaniem wszystkich instytucji państwowych i każdego patrioty Ukrainy!”. Należyte miejsce w audytorium czytelniczym ma wydawnictwo popularnonaukowe: Diakiwski S. I., Popel A. M. “Wielowiekowe niszczenie Ukrainy. Ze źródeł pamięci narodowej”. Ta książka — to minipodręcznik z historii Ukrainy, ma dwa główne rozdziały: “Jak Moskiewszczyzna przywłaszczyła historię Rusi Kijowskiej” oraz “Permanentne niszczenie Ukrainy. Nie bądźmy obojętni”. Zaczynając swoją “historię” od przywłaszczenia przez Imperium Rosyjskie nazwy “Ruś” (Rosja) i przeszłości Wielkiego Księstwa Kijowskiego, autorzy konsekwentnie “tkają” fabułę aż do dni dzisiejszych. Wstępem do “śledztwa” w temacie jest podkreślenie: “Historia światowa zna istnienie i upadek wielu imperiów i reżimów totalitarnych, ale moskiewskie (jako carskie, a zwłaszcza sowieckie) imperium pod względem swojego okrucieństwa, masowego ludobójstwa i etnobójstwa wobec dziesiątek zniewolonych narodów, w szczególności i narodu ukraińskiego, nie miało sobie równych w całej historii ludzkości”(!). Teraz wiemy, jak historię haniebnie “układali” sami zdobywcy, broniąc swoich imperialnych interesów. “Przepisują” oni ją i nadal… I choć moją misją jest kwestia języka, nie można nie zauważyć, że historyczny (od zamierzchłej starożytności aż do dziś) bieg wydarzeń wyłożono tak konsekwentnie, że jakby po schodach idziemy do głównego tematu: “Wielowiekowe niszczenie Ukrainy”. Autorzy podają także wiele innych faktów, które były tajne, z których powstała długoletnia niewola, z której nie możemy się wydostać do dziś. Programy władzy bolszewickiej lat 1925—1933 “industrializacji”, rozkułaczania, kolektywizacji niszczyły ludność ukraińską. Do tego wszystkiego — ludobójczy hołodomor! Głód — główny środek ujarzmienia narodu, a zwłaszcza zniszczenia ich narodowości. Potem represje, terror, które S. Diakiwski i A. Popel nazwali zamachowcem. Przytoczę kilka faktów z książki “Wielowiekowe niszczenie Ukrainy”: “W latach 1930. bolszewizm moskiewski zniszczył ponad 80 % ukraińskiej inteligencji: inżynierów, naukowców, pisarzy, lekarzy, nauczycieli, agronomów, zootechników itd… Na obrzeżach obwodu winnickiego odkryto wspólne mogiły 9432 zamordowanych… W lesie Bykowniańskim pod Kijowem znaleziono ukryte mogiły około 150 tysięcy obywateli Ukrainy… A ile jeszcze nie znaleziono?..” Ich niszczono, bo byli Ukraińcami! “Państwo ukraińskie jest. Niszczenie ukraińskości trwa”, — podsumowują autorzy minipodręcznika. To, co dzieje się z językiem ukraińskim teraz, — nie jest tajemnicą. Obok rosyjskiej propagandy kwitnie piąta kolumna — wroga agentura, która działa wewnątrz swojego kraju. A zaproponowana dwujęzyczność w Ukrainie oznacza całkowite zniszczenie ukraińskiego. Potężnym generatorem informacyjnym nazwano w książce media, które obecnie są w rękach nie Ukraińców, a kosmopolitów, którym obojętny jest los kraju. Dla nich najważniejsze — zyski finansowe, mają gdzieś, ilu zginęło młodych, rodziców i dziadków, by Ukraina była niepodległa ze swoim językiem, kulturą, tradycjami… Lecz największa bieda — u nas nie ma ukraińskiej władzy! Do wszystkich faktów niszczenia Ukrainy doszło jeszcze takie haniebne zjawisko, jak praca zarobkowa za granicą. Kto wychowuje dzisiaj dorastające pokolenie — “Grecy”, “Włosi”, “Portugalczycy”?.. Wyjazd inteligencji w korzystniejsze dla nich środowisko zawodowe — to katastrofa XXI wieku, o której z jakiegoś powodu wszyscy milczą… twoje dzieci zdechną z głodu”. Czteroletnia siostrzyczka zmarła na błonicę, bo jej nie przyjęli do szpitala w Zborowie. Oto przykład bezpłatnej radzieckiej medycyny. Obcokrajowcy, skądkolwiek przychodzili do Ukrainy, od razu zaczynali walkę przeciwko wszystkiemu, co ukraińskie. Już i teraz w Niepodległej Ukrainie deputowany-regionalista Czeczetow wnosi propozycję zakazania przychodzenia na posiedzenia w wyszywanych koszulach. Deputowani Kolesniczenko i Kiwałow wnieśli projekt ustawy o językach regionalnych, który zawęża stosowanie ukraińskiego, za co ich nagrodził medalami prezydent sąsiedniego państwa. Minister oświaty i nauki Ukrainy robi wszystko, aby zawęzić stosowanie języka ukraińskiego w placówkach oświatowych Ukrainy. Ukraińcy, brońmy swojego Ukraiństwa i budujmy państwo Ukraińską Ukrainę w Europie! Wykonajmy wezwanie Łesi Ukrainki: “Wstawaj, kto żywy, w kim myśl powstała! // Godzina do pracy nastała! // Nie bój się mgły przedświtu, — // Przedświtowy ogień rozpal…”
Tłumaczenie maszynowe
W XVI wieku zatwierdzono statut Bractwa Lwowskiego, założono szkołę i drukarnię w Ostrogu, a po ukraińsku drukowano „Biblię ostrogską”. Potem powstają szkoły bractw w Łucku, Kijowie i innych miastach, które z czasem stają się kolegiami. W 1615 roku powstaje Kijowska Bractwa Wyższa Szkoła, później przemianowana na Akademię Kijowsko-Mohylańską; uczył się w niej przyszły rosyjski uczony Michał Łomonosow. W XVIII wieku w Cesarstwie Rosyjskim, za Piotra I i Katarzyny II, językiem urzędowym w akademii i w armii był niemiecki, ponieważ dowodzili tam niemieccy generałowie i oficerowie, za co byli hojnie nagradzani. Język rosyjski na Uniwersytecie Moskiewskim zaczął wprowadzać M. Łomonosow. Pierwszym prezesem Rosyjskiej Akademii Nauk był Ukrainiec Kyryło Razumowski. Niestety, władze Cesarstwa Rosyjskiego obrały kurs na przywłaszczenie historii Rusi Kijowskiej, z której rzekomo wyrosła Ruś-Rosja. Tymczasem faktycznie istniały Moskwa-Rosja i Ruś Kijowska-Ukraina. Rosyjska władza imperialna zaczęła tłumić wszystko, co ukraińskie. Udało jej się zniszczyć Ukraińską Sicz Zaporoską i podzielić już bezbronną Ukrainę w 1772 roku między Cesarstwo Rosyjskie i Austriackie wzdłuż rzeki Zbrucz. Urzędnicy obu imperiów niszczyli wszystko, co ukraińskie, a Ukraińców uczynili poddanymi pańszczyźnianymi na własnej ziemi. Rosyjscy imperialiści zamknęli Akademię Kijowsko-Mohylańską, ukraińskie szkoły przy cerkwiach i zakazali nie tylko drukowania, ale też wwożenia na Ukrainę ukraińskich książek. Bardzo podle postąpili rosyjscy generałowie z hajdamakami, którzy powstali przeciwko polskim i żydowskim wyzyskiwaczom Ukraińców. Najpierw hajdamakom dali broń, a potem zwabili ich do siebie i aresztowali Żeleźniaka i Gontę. Część aresztowanych hajdamaków wydano polskiej wojskowości na ćwiartowanie, a innych wysłano na Syberię do ciężkich robót. Oto wam „braterska przyjaźń!” Okupanci Ukrainy zmuszali Ukraińców do nauki języków obcych w wojsku, a zakłady edukacyjne przestawiali na swój język. Tak było, gdy UNR przekształcono w USRR. Kiedy w 1941 roku Niemcy okupowali Ukrainę, od razu wprowadzili język niemiecki we wszystkich instytucjach. Ja, pierwszoklasista, musiałem uczyć się języka niemieckiego. Kiedy w 1944 roku Niemcy się wycofali, przyszli Rosjanie, obsadzili stanowiska kierownicze wraz z Żydami i zmusili do nauki języka rosyjskiego. Później minister oświaty URSR powiedział: „Pozwoliliśmy wam na język ukraiński na uniwersytetach kijowskim i lwowskim”. Oto jak! 9 maja 1945 roku na Ukrainie nie było świętowania zwycięstwa. Chłopi mówili: „Niemcy poszli, a przyszli Moskale i zrobią kołchozy, i zabiorą ziemię”. Partyjny urzędnik ze Zborowa Horsztejn kazał zabrać ostatnią kopę pszenicy z naszej rodziny, już po oddaniu wszystkich kontyngentów. Pokazując ręką na nas, troje dzieci, krzyczał do mamy: „Jeśli teraz nie podpiszesz zgłoszenia do kołchozu, zabierzemy całą pszenicę i
Tłumaczenie maszynowe
W Kaczanówce na Czernihowszczyźnie odbyło się VIII Ogólnoukraińskie literacko-artystyczne święto „Kaczanowskie muzy”. Zostało ono zapoczątkowane i jest organizowane przez Ministerstwo Kultury Ukrainy wspólnie z Czernihowskim Obwodowym Zarządem Państwowym oraz Narodowym Historyczno-Kulturalnym Rezerwatem „Kaczanówka” w celu badania, ochrony narodowych i kulturowych zabytków Ukrainy oraz propagowania i popularyzowania ukraińskiej sztuki. Tegoroczny festiwal jest poświęcony 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki. W święcie wzięli udział minister kultury Ukrainy Leonid Nowochatko, pełnomocnik Prezydenta Ukrainy do spraw praw dziecka Jurij Pawlenko, narodowi artyści Ukrainy Tamara Stratijenko i Anatolij Pałamarenko, przedstawiciele władz i społeczeństwa Czernihowszczyzny. Podczas oficjalnego otwarcia Leonid Nowochatko powiedział: „Dziś na błogosławionej i gościnnej kaczanowskiej ziemi rusza projekt Ministerstwa Kultury Ukrainy wspólnie z lokalnymi władzami, który
Z Ołesiem Syłynem los zetknął mnie w 1961 roku w Głównym Zarządzie Kijowskiego Urzędu Budownictwa Miejskiego. To wielki patriota Ukrainy, który poświęcił jej całe swoje życie. Przez prawie 50 lat naszej przyjaźni, naszej wspólnej pracy na niwie odradzania zabytków historii i architektury Ukrainy przekonałem się, że wśród moich przyjaciół i znajomych nie ma człowieka bardziej oddanego Ukrainie i jej sprawom. Ołesь Panasowycz urodził się w 1913 roku na skrajnym południu Ukrainy, w porcie Skadowsk na Tawrii, w Chersońszczyźnie. Jego dziad Iwan Syłyn przeniósł się tu spod kozackiej Icznii na Czernihowszczyźnie wraz ze swoimi synami, bednarzami. Przeszedł przez dom dla młodzieży w Chersońskiej Komunie, potem technikum techniczne i technikum transportowe, po czym Ołesь Panasowycz wyjechał do pracy na Syberię. Następnie Jakucja, Mongolia, Mandżuria, Odessa (instytut budowlany), i znów Północ, Syberia, Daleki Wschód, kraj Amurski, Ussuryjski, Nadmorski, służba w wojsku. Musiał walczyć jako czołgista, począwszy od Chasanu. Za lata dwóch wojen Ołesь Panasowycz siedem razy palił się wraz z czołgiem. Na nim prawie nie pozostało rodzimej skóry. Jako architekt Ołesь Panasowycz pracował w Rosji, Mołdawii, Gruzji, Azerbejdżanie, Mordowii, Tatarstanie, za granicą.
Wołodymyr ŁYS, pisarz, czytelnik, miłośnik „Słowa Proświty”
Kocham i cenię „Słowo Proświty”. To gazeta naszej rodziny pisarskiej (żona, znana ukraińska pisarka Nadija Humenjuk, także kierowała Wołyńską Obwodową i Łucką Miejską Organizacją „Proświty”), gazeta wszystkich Ukraińców, która nie tylko stoi na straży ojczystego słowa, ale robi wszystko, aby brzmiało ono coraz mocniej i bardziej barwnie. Tylko w ostatnich latach wydrukowano wiele ciekawych artykułów, wywiadów, opowiadań o ludziach, którzy budowali i budują ukraiński świat, który obcy szowiniści próbują udusić i poniżyć, oraz utworów o wysokim patriotyzmie, takich jak poemat Dmytra Pawłyczki „Sotennyj Spartan”. Wdzięczny gazecie za dobre wspomnienia, ma nazwę „Tarasowymi ścieżkami”, i tegoroczny festiwal otwiera cykl kulturalno-artystycznych imprez właśnie w tych miejscach, w których bywał Taras Hrihorowycz Szewczenko”. W programie święta „Muzy z Kaczanówki” goście obejrzeli program koncertowy z udziałem Kijowskiego Akademickiego Teatru Ukraińskiego Folkloru „Berehynia”, czołowych zespołów muzycznych i tanecznych oraz poszczególnych wykonawców z obwodu czernihowskiego, a także zapoznali się z wystawami sztuki ludowo-użytkowej „Miasteczko Mistrzów” oraz dziełami malarstwa. Goście obejrzeli ekspozycje Narodowego Historyczno-Kulturalnego Rezerwatu „Kaczanówka”.
Inf. własna
Tłumaczenie maszynowe
4—9 października w Kijowie odbył się X Międzynarodowy Festiwal Monodramów Kobiecych „Maria” — hołd pamięci narodowej artystki Ukrainy Marii Zańkowieckiej. W tym roku festiwal poświęcono Aktorom. 4 października w murach teatru im. Iwana Franki odbyła się konferencja prasowa. Tego samego dnia zaprezentowano wydanie „Szczęśliwa samotność aktorki” Ałły Pidłużnej z serii „Czarna książka z Hamletem” (Ukraina—Polska), otwarto wystawy „M. Zańkowiecka”, „Aktorka — Łarysa” na podstawie materiałów ze zbiorów muzeów Marii Zańkowieckiej oraz teatru im. Iwana Franki, a także pokazano spektakl lwowskiej pracowni twórczej „Teatr w koszyku” na podstawie utworu T. Szewczenki „Sen”. Odbyły się również spektakle aktorów z Europy, okrągły stół „Dialog kultur”, międzynarodowa konferencja naukowo-artystyczna „Magia aktorstwa” oraz wieczór jubileuszowy narodowej artystki Ukrainy, laureatki Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki Łarysy Kadyrowej. Festiwal odbył się przy wsparciu Ministerstwa Kultury Ukrainy, Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. I. Franki, międzynarodowej organizacji charytatywnej „Międzynarodowy Instytut Teatru” (Ukraińskie Centrum), Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, muzeum Marii Zańkowieckiej, oddziału muzeum sztuki teatralnej, muzycznej i filmowej Ukrainy, fundacji charytatywnej „Nasz dom — Ukraina 2005” oraz ZAO „MIRRA-M”. Wł. inf. Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki sztuki ludowej w Krakowie. Tego dnia była ulubienicą wszystkich uczestników tego wspaniałego wydarzenia. Oklaskiwano ją, śpiewano razem z nią. — Jestem Ukrainką i sercem, i duszą, i myślami. Dlatego miło mi, że w spadku nam, współczesnym, przypadł od naszych przodków taki oto bezcenny skarb — muzyka, pieśń, poezja… Droga do sztuki nigdy nie była zbyt łatwa, lecz dziewczyna ze wszystkich dróg dawno już wybrała właśnie tę. Daj Boże, aby na tej drodze u niej i jej rówieśników było jak najmniej rozczarowań. Wspieraj, Ukraino, godne ciebie córki i synów, wszak to właśnie im dzisiaj sławić cię dobrymi uczynkami, zdobytymi zwycięstwami.
Tłumaczenie maszynowe
W 1961 roku przeprowadził się do Kijowa i stał się jednym z aktywnych obrońców zabytków historycznych architektury. Muzeum T. H. Szewczenki na Kozackim Bagnie, Ławra Kijowsko-Peczerska, Chortycja, cerkiew Pyrohoszcza, sobory Michajłowski Złotoverchy i Uspieński, dziesiątki zabytków architektury na Podolu, budowle-zabytki Slastiona, Zbarskiego, fortyfikacje Kijowa — to tylko te obiekty, do których Olesz Panasowycz zaangażował mnie. Aby wpływać na wydarzenia, na rozwiązywanie kwestii narodowo-problemowych, Olesz Panasowycz wchodził do różnych rad naukowych, a niektórymi z nich kierował. Był doradcą, konsultantem, ekspertem rządowych i naukowych instytucji, jednym z założycieli Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury. Przyznano mu wiele honorowych tytułów i wielokrotnie go odznaczano. Jego ostatnim odznaczeniem był tytuł Bohatera Ukrainy. Inwalida wojenny, przez lata przykuty do łóżka, nie miał ani jednego dnia bez pracy. Leżąc, na specjalnej deseczce pisał artykuły naukowe, recenzje, przygotowywał uchwały rządu, dekrety Prezydenta. Kilka razy proponowałem mu remont jego mieszkania, z tym zgadzała się także jego żona, ale Olesz Panasowycz zawsze odpowiadał to samo: „Wyobrażasz sobie, Mykoło, ile dni nie będę mógł pracować przez ten remont, zostało mi już mało czasu, nie zdążam zrobić nawet tego, co najważniejsze”. Nie pamiętam, żeby choć raz Olesz Panasowycz nie odpowiedział na moje pytanie, czy to z historii, czy to z architektury, czy nawet z technologii produkcji budowlanej. To była chodząca encyklopedia, a przede wszystkim w sprawach związanych z Ukrainą. Codziennie, przejeżdżając obok Cmentarza Bajkowskiego (moja droga do pracy i z pracy), zdejmuję kapelusz, chylę głowę i mówię: „Dziękuję ci, bracie, za wszystko to dobre i święte, co zrobiłeś dla mojej ojczyzny-Ukrainy! Dopóki na niebie świeci słońce, dotąd będziemy cię pamiętać …”.
Tłumaczenie maszynowe
Tetiana CZEREP-PEROHANYCZ
Kijowiance Olenie Hołubowskiej w tym roku udało się ukończyć Kijowski Instytut Muzyczny im. R. M. Glière'a, otrzymując dyplom z wyróżnieniem. Oprócz wspaniałego głosu dziewczyna biegle włada talentem gry na skrzypcach, bandurze i fortepianie. Jeszcze od czasów nauki w Kijowskiej Szkole Muzycznej nr 1 jest ona stałą uczestniczką i laureatką wielu międzynarodowych festiwali i konkursów muzycznych. Jej dusza jest rzeczywiście utalentowana, a w niej żyje także miłość do wszystkiego, co rodzime, ukraińskie. Pieśń ludową w wykonaniu młodej artystki słyszano już w wielu krajach zagranicznych. A niedawno Olena wróciła z Polski, gdzie występowała na Międzynarodowym Jarmarku
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
o mojej twórczości. Szczególnie za ciepły, znakomity wywiad Łubow Hołoty na początku tego roku. Cieszy mnie, że w publikacji „We Lwowie „przeładowano” Frankę”, w której mowa była o prezentacji zbioru „Franko. Przeładowanie”, wspomniano także o mojej noweli „Kolące ciernie”, wydrukowanej w tej książce. Prawda jednak, że dzięki „lekkiej ręce” autorów materiału Ihora Haluszaka i Ołeha Djorki autorstwo jej z jakiegoś powodu przypisano nieistniejącemu Mykole Lepkiemu (przynajmniej takiego autora w książce „Franko. Przeładowanie” nie ma, jest Mykoła Łehkyj, ale on jest autorem innej publikacji). Dziękuję profesorowi, doktorowi nauk historycznych Bohdanowi Jakymowyczowi, który na prezentacji powiedział: „Nowela „Kolące ciernie” Wołodymyra Łysa (a nie „autorstwa Mykoły Lepkiego”, jak w tekście I. Haluszaka, O. Djorki — W. Ł.), zamieszczona w zbiorze, jest chyba najlepszą nowelą ostatnich czasów…”. Że wymieniono moje nazwisko, potwierdzili także inni uczestnicy prezentacji, redaktor zbioru Andrij Benyćkyj. A nowela została zainspirowana poezją Franki i wspomnieniem o przyjeździe rodziny Frankiv do Kosaczów w Kołodiażne w 1891 roku.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksij SZEWCZENKO, przewodniczący Sumskiego Obwodowego Zjednoczenia „Proświty”. Żyjemy w warunkach niespotykanej dotąd pod względem siły wojny informacyjnej, gospodarczej, kadrowej, prawnej, religijnej i innych nieogłoszonych wojen przeciwko Ukrainie. W tym samym czasie samo państwo ukraińskie prawie nie wspiera sprawy ukraińskiej. Dlatego na patriotyczne organizacje społeczne spada odpowiedzialność za ukraińską Ukrainę. W tej sytuacji skuteczność naszej pracy w dużej mierze będzie determinować celowość naszych ograniczonych zasobów ludzkich i finansowych. Widzę potrzebę wzmocnienia następujących kierunków działalności: 1. Aktywniejsze wykorzystywanie konsolidujących możliwości „Proświty” poprzez tworzenie i działalność: — ukraińskich centrów kulturalno-informacyjnych; — ukraińskich wspólnot, które łączyłyby wszystkie proukraińskie formalne i nieformalne środowiska w miejscowościach; — jak dowodzi nasze doświadczenie, łączenie wysiłków jest możliwe tylko na podstawie Rad przedstawicieli ukraińskich organizacji patriotycznych i środowisk. 2. Poważnej uwagi wymaga poszukiwanie i strukturyzacja działalności ludzi, którzy zgadzają się wspierać ukraińskie interesy narodowe. Niestety, tylko niektórzy obywatele sami wykazują ukraińską aktywność. Wszystkich innych trzeba znaleźć i przyuczyć do zorganizowanej działalności. Chętni do działania się znajdą. Najłatwiej to poszukiwanie prowadzić, realizując różne ukraińskie projekty. Dla przykładu. W imieniu Komitetu ds. organizacji obchodów 200-lecia od dnia urodzin T. H. Szewczenki obdzwaniamy kierowników maksymalnej liczby organizacji, przedsiębiorstw i instytucji i proponujemy im stworzenie grup wsparcia dla tego, co ukraińskie. Robimy to, powołując się na zainicjowaną przez nas Ogólnoukraińską akcję — „Nie wypierajcie się swego”, której celem jest wsparcie ukraińskiej kultury i ukraińskiego producenta. Tych, którzy reagują, strukturyzujemy w środowiska według miejsca nauki, zamieszkania czy pracy. Skuteczne środowiska według zainteresowań: lekarze, inżynierowie, artyści itd. Chodzi o specjalistów, którzy zgodzili się zorganizowanie wspierać ukraińskie wydarzenia. 3. System powiadamiania o państwowotwórczych i kulturologicznych wydarzeniach ukraińskich. System łączy przedstawicieli proukraińskich organizacji społecznych i młodzieżowych, związków zawodowych, partii politycznych, związków twórczych, środowisk proświatowych i środowisk nieformalnych. Do udziału w ukraińskich wydarzeniach zapraszamy wszystkich. 4. Wszystkie wymienione struktury łączą się w Radę przedstawicieli ukraińskich organizacji patriotycznych i środowisk. Rady nie wybierają kierownika, ale wyznaczają współkoordynatorów, którzy kierują ich działalnością. Kierownikiem w tej czy innej sytuacji jest przedstawiciel środowiska, który zaproponował przeprowadzenie akcji, projektu czy przedsięwzięcia. Udział biorą tylko chętni. Za pomocą właśnie takiego mechanizmu wypracowuje się inercja wspólnych działań i łączenia zasobów, co z czasem może przerodzić się w tradycję wspólnych działań, której Ukraińcy obecnie nie mają. 5. Największym naszym problemem są finanse. Z powodu ich braku nie działają tysiące wspaniałych ukraińskich projektów i organizacji. „Proświcie” niezbędne jest stworzenie grupy, która będzie pracować nad kwestiami finansowymi. Ta grupa może zebrać i rozpowszechnić doświadczenie rozwiązywania tego problemu, historyczne i współczesne. Wydać to doświadczenie specjalną broszurą, gdzie zostaną przytoczone przykłady i mechanizmy. O niektórych z nich przypomnimy: — organizacja zbierania składek. Na przykład przypomnienie o składkach przez system powiadamiania zwiększa ich zbiór kilkukrotnie. Istnieje mechanizm przekazywania składek na wniosek, na przykład z emerytury itd.; — doświadczenie poszukiwania środków charytatywnych. Dobroczyńców najlepiej szukać pod konkretne projekty; — praca ze środkami budżetowymi. Za pomocą broszury o doświadczeniach ludzi, którzy ten mechanizm umiejętnie wykorzystują, każdy kierownik dowie się, jak sporządzać i prowadzić projekty, kiedy je składać, jak je bronić, na co zwrócić szczególną uwagę itd. Mogą być typowe projekty, które będą pasować do każdego obwodu. Nawet jeśli wszystkie środki władza podzieliła wcześniej między swoich, jak to się praktykuje, na przykład w Sumach — mimo wszystko trzeba przygotowywać i składać projekty zarówno do władz lokalnych, jak i do różnorodnych funduszy; — sposoby zarabiania pieniędzy: organizacja przedsiębiorstw, tworzenie kas wzajemnej pomocy i spółdzielni kredytowych, lokowanie depozytów. Całe takie i podobne doświadczenie trzeba znaleźć, uogólnić i wydać w broszurach; — nie płacąc ludziom, wyczerpujemy i tym samym niszczymy ostatnich entuzjastów. Tych, którym stanowiska potrzebne są do autopromocji, nie bierzemy pod uwagę; — poszukiwanie innych dróg pozyskiwania środków. 6. Problem kadrowy. Zazwyczaj kierownicy organizacji nie przygotowują sobie godnego następcy. W Sumach jest tak samo. W dużej mierze to pytanie pomogłoby rozwiązać wynagrodzenie dla kierowników organizacji obwodowych, rejonowych i miejskich. Z jednej strony brak wynagrodzenia i wsparcia finansowego to dobrze. Taka sytuacja zmusza do szukania wewnętrznych rezerw. Przyciąga na stanowiska najszlachetniejszych i odpycha tych, którzy pracują tylko dla pieniędzy. Z reguły problem samofinansowania na miejscu rozwiązują, pracując na kilku etatach. Ale obecnie osiągnąć doskonały wynik i zwyciężyć można, tylko oddając sprawie wszystkie swoje siły. W przeciwnym razie działalność kierownika staje się rytualna i niekonkurencyjna. Powstaje problem: jeśli kierownik skupi się na nieopłacanej patriotycznej sprawie, prędzej czy później będzie przestępcą wobec rodziny. Skupi się na zarabianiu pieniędzy dla rodziny — stanie się przestępcą wobec Ukrainy. Przecież nikt, oprócz przedstawicieli organizacji patriotycznych, w państwie obecnie nie dba o wychowanie patriotyzmu. A państwo czy naród bez patriotyzmu nie ma przyszłości. Na utrzymanie lokalu sumskiej „Proświty” co miesiąc trzeba znajdować około 1000 hrywien. Jest to trudne, kiedy wokół nie ma ani jednego ukraińskiego oligarchy, kiedy przedsiębiorstwa znikają prawie codziennie, kiedy przedsiębiorców, którzy tylko wspomną o wsparciu Ukraińskiego centrum kulturalno-informacyjnego, po dwóch-trzech dniach zaczynają sprawdzać organy kontroli. W Sumach, aby znaleźć wśród nieznanych wcześniej przedsiębiorców dla ukraińskiej sprawy 100 hrywien, trzeba obdzwonić 100 osób. Praktyka poszukiwania środków w naszej miejscowości dowiodła, że około 90% środków dobroczyńcy dają na propagandę kultu chrześcijaństwa i tylko około 10% zgadza się dawać na wychowanie miłości do Ukrainy. W 2007 roku, kiedy zaczynaliśmy budować naszą „Świetlicę”, zdołaliśmy wykonać remont tylko za 33 tysiące hrywien. Jednocześnie ustaliliśmy, że na kult chrześcijaństwa dobroczyńcy przeznaczyli około 3 milionów 400 tysięcy hrywien. Na przykład zastępca dyrektora generalnego największego przedsiębiorstwa budowlanego w Sumach ZAT „Sumbud” P. M. Nowycki, który jest skłonny pomagać Ukraińcom, odmówił pomocy, bo przeznaczyli środki na budowę 10 cerkwi. 7. Kwestię wchodzenia do „Proświty” nowych ludzi trzeba zawsze trzymać w polu widzenia. W związku z tym przypomnę znane podejście, które dało pozytywny wynik: „Pracować trzeba z najbardziej energicznymi, najbardziej utalentowanymi i najbardziej wpływowymi”.
8. Problem lokali warto byłoby rozpocząć od takiego pytania: jeśli nie macie gdzie mieszkać, na co przeznaczycie środki — na cerkiew, pomnik czy mieszkanie? Jak wiadomo, my przeznaczamy na cerkwie i pomniki. Obwodowe, miejskie i rejonowe „Proświty” straciły dziesiątki lokali z powodu niezdolności do finansowania opłat komunalnych. Organizacja bez lokalu jest niczym. Co do wykorzystania pomieszczeń placówek oświatowych, jak radził jeden z wysokich rangą kierowników naszego towarzystwa. Do placówek oświatowych prośwician i przedstawicieli innych patriotycznych organizacji u nas obecnie nie wpuszczają. Ukraińskie ośrodki trzeba tworzyć w podziemiu, liczenie na pomoc placówek oświaty jest nierealne. Jeden wyjątek, co prawda, istnieje. Od 5 lat z rzędu tradycyjnie nagradzamy w którejś ze szkół zwycięzców konkursu literacko-artystycznego „Jestem dumny z tego, że jestem Ukraińcem z urodzenia”. To, że wsparliśmy około 400 młodych literatów i artystów, drukując ich utwory w zbiorach literacko-artystycznych „Cudo, cudo kalinowe!”, zostało jednak wzięte pod uwagę. 9. Praca z młodzieżą powinna być pierwszym zadaniem każdej „Proświty”. Do tej sprawy również należy zorganizować grupę analityczną, która będzie zbierać doświadczenia z pracy i rozpowszechniać je. 10. Zbieranie i rozpowszechnianie doświadczeń oraz wzorców różnych form pracy. Oto niektóre formy pracy, które wykorzystujemy i które dobrze się sprawdziły. Jest to Ukraińskie centrum kulturalno-informacyjne „Świtłycia”, Rada przedstawicieli ukraińskich organizacji patriotycznych i ośrodków, System powiadamiania o ukraińskich wydarzeniach państwowych i kulturoznawczych. Ukraińscy krajoznawcy naszego ośrodka „Ridnyj kraj” opracowali gruntowną koncepcję z poważną argumentacją na rzecz przemianowania w Sumach ponad 100 ulic. Co miesiąc w sali wystawowej „Ukrainika” Sumskiego miejskiego ukraińskiego centrum kulturalno-informacyjnego „Świtłycia” w lokalu towarzystwa „Proświta” odbywają się wystawy artystów, w których twórczości obecna jest ukraińska tematyka, koloryt lub symbolika, aktywnie pracował projekt „Ridni dżereła” — ośrodek popularyzacji najlepszych ukraińskich utworów literackich i muzycznych rodaków. Swego czasu wyraźnie zaznaczyła swoją obecność „Ukraińska rodzina” — zgromadzenie ukraińskich rodzin, które pragnęły wychować dzieci na patriotyczne i samowystarczalne. Ośrodek „Pieśń dla duszy” jednoczy chętnych do śpiewu. Z najlepszych głosów utworzono zespół, który będzie popularyzował ukraińską pieśń bojową. W każdy piątek w „Świtłyci” zbiera się „Ukraiński klub filmowy”. W ukrainizacji informacyjnej przestrzeni komputerowej pomaga ośrodek „Ukraiński komputer”. Jednym z jego głównych zadań jest organizacja skoordynowanego odpierania szowinistów, którzy w lokalnych sieciach komputerowych walczą przeciwko Ukrainie. Ukraińska skarbnica informacyjna jest źródłem ważnych faktów w wojnie informacyjnej. Dla utalentowanych dzieci działa literacko-artystyczne studio dziecięce „Cudo kalinowe”. 11. Wydawnictwo. Znaleźć środki na stworzenie prawdziwego ukraińskiego radia FM, które będzie brzmiało wszędzie. Zrealizować to można na bazie wysoce profesjonalnego zespołu dziennikarskiego „Słowa Proświty”. Jeśli to ukraińskie radio i równolegle gazeta będą w połowie elitarne, a w połowie dla ludu, to sukces nie każe na siebie czekać. Na razie należy wydawać tylko literaturę ukrainoznawczą: heroikę, ludoznawstwo, historię; utwory uniwersalne na prezenty i nagrody dla zwycięzców konkursów, w rodzaju „Kobziarza” i słowników. Należy przygotować i wydać historie „Proświt” każdego obwodu. Opowiedzieć o wszystkich wybitnych ukraińskich bohaterach przeszłości i teraźniejszości, zwłaszcza o tych, których przywłaszczyli sobie sąsiedzi. Przy ograniczonych możliwościach finansowych celowo jest szeroko wykorzystywać małe formy wydawnicze: broszury, ulotki, kalendarze, mapy. W szczególności wydawać broszury na tematy praktyczne. Na przykład: „Z doświadczenia jak sądzić się o język ukraiński”, „O ukraińskim i światowym ustawodawstwie językowym”, „Jak przygotowywać projekty do finansowania przez władze i fundusze”, „Jak dochodzić odzewu na wnioski”, „O biurokratycznych zawiłościach pracy z władzą”, „Jak chronić językowo-kulturowe prawa Ukraińca w placówkach handlowych”, „Wykaz funduszy i organizacji, gdzie można składać projekty kulturoznawcze”. Takie i inne broszury powinny być prawnie uzasadnione i służyć jako instrukcje do działania. Istnieje pilna potrzeba zebrania i wydania materiałów o doświadczeniach i formach pracy organizacji proświciańskich, historycznych i współczesnych, gdyż w każdym obwodzie są ciekawe osiągnięcia. Można przeprowadzić ankietę w sprawie priorytetów wydawniczych właśnie z praktycznego punktu widzenia. Takie same uwagi dotyczą płyt komputerowych. Nawiasem mówiąc, dobre doświadczenie w wydawaniu małych form ma Lwowska fundacja charytatywna „Ukraina-Ruś”.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET. Powszechnie znany fakt: jednym z organizatorów i pierwszym przewodniczącym Kijowskiego Towarzystwa „Proświta”, założonego ku pamięci Tarasa Szewczenki, był Borys Dmytrowycz Hrinczenko — ukraiński pisarz, pedagog, leksykograf, literaturoznawca, etnograf, historyk, publicysta, działacz społeczno-kulturalny, redaktor szeregu ukraińskich wydawnictw periodycznych, jeden z założycieli Ukraińskiej Partii Radykalnej, autor fundamentalnych prac etnograficznych, językoznawczych, literaturoznawczych i pedagogicznych, szkiców historycznych, pierwszych podręczników do języka i literatury ukraińskiej, twórca czterotomowego słownika objaśniającego „Słownik języka ukraińskiego”. Kijowska „Proświta”, zapoczątkowana przez Borysa Hrinczenkę, była i pozostaje jedną z kluczowych, najbardziej masowych i najaktywniej działających organizacji proświatowych. Być może właśnie dlatego od czasu założenia zmieniła około dwóch tuzinów kierowników. Dzisiaj udało się ustalić nazwiska i czas sprawowania urzędu 16 przewodniczących stołecznej „Proświty”. Dodatkowych badań wymaga radziecki okres istnienia towarzystwa (1921—1926) oraz działalność proświatowców w Kijowie podczas okupacji w latach 1941—1943. Lubow Janowśka. Zatem Borys Hrinczenko zajmował stanowisko przewodniczącego towarzystwa „Proświta” od 25 czerwca 1906 roku do 19 maja 1909 roku. Jego następcą był architekt Serhij Prokopowycz Tymoszenko, który kierował towarzystwem tylko przez kilka miesięcy — od 29 maja do września 1909 roku, kiedy to okoliczności życiowe zmusiły go do wyjazdu z Kijowa, jednak to właśnie pod jego podpisem pierwszy przewodniczący „Proświty” otrzymał świadectwo członka honorowego. 14 grudnia 1909 roku na przewodniczącą wybrano pisarkę Lubow Ołeksandriwnę Janowśką, która kierowała „Proświtą” aż do zakazu jej działalności 8 kwietnia 1910 roku. Ona też prowadziła końcowe walne zgromadzenie kijowskich proświatowców 14 maja 1910 r., wchodziła w skład komisji likwidacyjnej, która pracowała do 20 sierpnia 1910 r. oraz przeprowadzała pierwsze zebranie odnowionej Kijowskiej „Proświty”, które odbyło się 4 kwietnia 1917 roku. W okresie między tymi latami Lubow Ołeksandriwna była wśród organizatorów obchodów 50. rocznicy śmierci oraz 100. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki (1911, 1914), urządzała wieczory literacko-artystyczne, propagując wśród zrusyfikowanych kijowian język ojczysty oraz utwory ukraińskich pisarzy. Czyli możemy stwierdzić, że w ciągu całego siedmioletniego okresu zakazu członkowie Kijowskiego Towarzystwa „Proświta” kontynuowali aktywną działalność oświatową, dlatego tak organiczne i masowe stało się odrodzenie towarzystw „Proświta” we wszystkich miejscowościach, gdzie mieszkali Ukraińcy, wiosną 1917 roku. Od 4 kwietnia do 14 maja 1917 roku na posiedzeniach towarzystwa przewodniczył członek rady Wołodymyr Pawłowycz Naumenko — ukraiński dziennikarz, filolog, pedagog, działacz społeczny. Zanim stanął na czele „Proświty”, w marcu 1917 roku przez dwa tygodnie tymczasowo kierował Ukraińską Centralną Radą do czasu powrotu z zesłania Mychajła Hruszewskiego. Po 14 maja, kiedy przeprowadzono drugie walne zgromadzenie Kijowskiej „Proświty”, na posiedzeniach przewodniczył Ołeksandr Fedorowycz Wołoszynow — tłumacz, pedagog, działacz ziemski, społeczny i państwowy. Jednak w dokumentach nie znaleziono wzmianek o wybraniu go na przewodniczącego towarzystwa. Dopiero od września 1917 roku w archiwum Kijowskiego Towarzystwa „Proświta”, założonego ku pamięci Tarasa Szewczenki, znajdujemy dokumenty, które jako jego przewodniczący podpisywał Ołeksandr Hnatowycz Łotocki — ukraiński działacz społeczno-polityczny, pisarz, publicysta, naukowiec. Wcześniej raczej nie mógł zajmować się pracą proświatową w Kijowie, gdyż w maju 1917 roku został mianowany komisarzem gubernialnym Rządu Tymczasowego na Bukowinie i Pokuciu. Dopiero jesienią powraca do Kijowa, gdzie od 1 września do 20 listopada 1917 roku zajmuje stanowisko pisarza generalnego Sekretariatu Generalnego Ukraińskiej Centralnej Rady. 21 października 1918 roku, po mianowaniu na kierownika ministerstwa wyznań Państwa Ukraińskiego, zmuszony był opuścić stanowisko kierownika „Proświty”. 21 września 1917 roku odbył się pierwszy Wszechukraiński zjazd „Proświt”, gdzie mówiono o potrzebie koordynacji działalności organizacji proświatowych na terenach Ukrainy i stworzeniu w najbliższej przyszłości Wszechukraińskiego Związku „Proświt” z centrum w Kijowie. Wybrano członków głównej rady towarzystw „Proświta”, a także sformowano Centralne Biuro towarzystw „Proświta”, któremu przewodniczył Wasyl Kostiantynowycz Korolow — lekarz weterynarii, pisarz, wydawca, artysta, działacz społeczno-polityczny i państwowy, członek Kijowskiego Towarzystwa „Proświta”, założonego ku pamięci Tarasa Szewczenki, od 1906 roku. Jednak Centralne Biuro długo się nie utrzymało — wojenny stan Ukrainy hamował procesy jednoczeniowe. Dlatego cały ciężar ogólnoukraińskich spraw ostatecznie wzięła na siebie Kijowska „Proświta”, która prowadziła ewidencję organizacji proświatowych, korespondowała z nimi, przesyłała wzory Statutów itp. Kiedy administracja hetmańska próbowała podporządkować „Proświty” departamentowi edukacji przedszkolnej i pozaszkolnej, właśnie Kijowska „Proświta” wystąpiła przeciwko. Być może dlatego zwołany przez departament na 3—5 listopada 1918 roku Drugi wszechukraiński zjazd „Proświt” nie przyniósł oczekiwanych rezultatów. Chociaż zadeklarowano potrzebę stworzenia w przyszłości Wszechukraińskiego Związku „Proświt”, a także koordynacji pracy na szczeblu powiatowym i gubernialnym, właściwa decyzja o utworzeniu takiego związku nie została podjęta. Nazwisko Sofii Fedoriwny Rusowej, szefowej wyżej wspomnianego departamentu, znanej ukraińskiej pedagog i działaczki społecznej, która miała zostać przewodniczącą Wszechukraińskiego Związku „Proświt”, zostało wykreślone z brudnopisów telegramów gratulacyjnych w imieniu zjazdu. W tym czasie na czele Kijowskiej „Proświty” był Fedir Pawłowycz Matuszewski (wybrany 21 października 1918 r.) — działacz społeczny i polityczny, publicysta, literaturoznawca, krytyk, członek Centralnej Rady. Już w styczniu 1919 r. został mianowany przedstawicielem dyplomatycznym Ukraińskiej Republiki Ludowej w Grecji, więc musiał zrezygnować ze spraw społecznych. Na kolejnych posiedzeniach w ciężkich warunkach wojennych na zmianę przewodniczą członkowie rady towarzystwa: prawnik, działacz polityczny i społeczny, członek Centralnej Rady Maksym Stratonowycz Synycki oraz pisarz i publicysta Petro Januarowycz Stebnycki. Ten ostatni na początku jesieni 1919 roku został wybrany przewodniczącym „Proświty”, a Maksym Stratonowycz — zastępcą przewodniczącego.
Swoją działalnością wydawniczą w czasie ukraińskich zmagań wyzwoleńczych towarzystwo zawdzięcza przede wszystkim P. J. Stebnyckiemu. Podczas przewodniczenia w „Proświcie” Petra Januarowycza wydano dwie broszury: „Szewczenkowa mohyła” S. Jefremowa oraz „Od Kyjiwa do Kanewa” W. Rejtarowskiego (przedmowę do drugiej broszury napisał P. Stebnycki). Towarzystwo planowało rozpocząć wydawanie serii książek o ukraińskich działaczach i pisarzach, serii książek o różnych narodach pod tytułem „Nasi bliżsi i dalsi sąsiedzi”, a także wydawanie czasopisma „Wisnyk Proświty” pod redakcją P. Stebnyckiego. Niestety, zrealizować wszystkich tych zamierzeń nie udało się. Oprócz działalności wydawniczej „Proświta” otworzyła do użytku publicznego swoją bibliotekę, a także planowała przeprowadzić cykle wykładów z historii ukraińskiej kultury, jednak zabroniła ich cenzura. P. Stebnyckiemu razem z M. Synyckim nie raz przychodziło występować jako obrońcom „Proświty” przed licznymi zamachami na nią podczas zmian władzy w Kijowie, składając różne oświadczenia i memoranda. W funduszu „Towarzystwo „Proświta” Państwowego Archiwum Obwodu Kijowskiego ostatnie dokumenty z podpisem Petra Stebnyckiego datowane są na 1921 rok. W lipcu 1922 roku KC KP(b)U nakreślił nową strukturę pracy oświatowo-politycznej na wsi, do której włączano wiejskie domy (w gminie — gminne domy), chaty-czytelnie, „czerwone proświty”. Zaczynało się zwijanie sieci „Proświt” w Radzieckiej Ukrainie. Ze sprawozdań statystycznych wiadomo, że w 1922 i 1923 roku „Proświta” w Kijowie jeszcze istniała, a w 1924 zamiast niej figurował już „Dom Ludowy”, czyli lektorium dla propagandy. Najwyraźniej ostatni przewodniczący Kijowskiej „Proświty” — Petro Januarowycz Stebnycki zmarł w Kijowie z głodu 4 marca 1923 roku. Jednak działalność towarzystwa w okresie radzieckim wymaga jeszcze dodatkowych badań. Tak samo, jak i działalność proświtian w okresie hitlerowskiej okupacji. Nawiasem mówiąc, wśród imion proświtian tamtego czasu znajdujemy ludzi, którzy byli członkami towarzystwa w latach 1906—1910! Niewiarygodne, ale nieśli oni ideę proświtiańską przez całe życie. Profesor Mychajło Kowal w swoich artykułach naukowych podał imię kierownika odrodzonej Kijowskiej „Proświty” — M. Tobilewycz. Co prawda, nie wiadomo, kim była ta osoba, czy był to mężczyzna, czy kobieta. Współczesny ruch proświtiański na Ukrainie rozpoczynał się w formie kółek miłośników ojczystego słowa. Stało się to podstawą do stworzenia pod koniec lat 80. Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Języka Ukraińskiego pod przewodnictwem Dmytra Pawłyczki. Organizacją kijowską kierował znany ukraiński poeta i działacz społeczny Pawło Mychajłowycz Mowczan, w 1990 roku na tym stanowisku zastąpił go kierownik katedry języka niemieckiego Kijowskiego Instytutu Politechnicznego Jurij Wasylowycz Hnatkewycz, który został pierwszym przewodniczącym odrodzonej w październiku 1991 roku Kijowskiej „Proświty”. Jurij Wasylowycz kierował Kijowską organizacją krajową towarzystwa do listopada 1993 roku oraz w latach 1996—2002. Od listopada 1993 do lipca 1994 roku przewodniczącym był docent Ukraińskiej Akademii Rolniczej Wiaczesław Szałtownyj, od lipca 1994 do 1996 roku — znana ukraińska pisarka Raisa Petriwna Iwanczenko, od grudnia 2002 do 2004 roku — naczelnik zarządu ds. rodziny i młodzieży Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej Ołeksandr Mychajłowycz Kułyk. Pod koniec maja 2004 roku Kijowską organizację krajową Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki zgodnie z obowiązującym prawem podzielono na Kijowską miejską, której przewodniczącą została starszy wykładowca NTUU „KPI” Olha Witalijiwna Puhacz, oraz Kijowską obwodową, gdzie na przewodniczącego wybrano dyrektora centrum wydawniczego „Proświta” Wasyla Josypowycza Kliczaka. Od tego czasu Kijowska organizacja obwodowa swojego lidera nie zmieniała, a w miejskiej 28 maja 2009 roku wybrano na przewodniczącego zastępcę naczelnika Głównego Zarządu Oświaty i Nauki Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej Wasyla Mychajłowycza Herasymenka. 5 lipca 2011 roku zastąpił go na tym stanowisku językoznawca, literaturoznawca, tłumacz i działacz społeczny, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego Iwan Pyłypowycz Juszczuk, a 18 czerwca 2013 roku stołecznymi proświtianami pokierował Kyryło Wadymowycz Stecenko — zasłużony artysta Ukrainy, skrzypek, kompozytor, kulturoznawca, producent muzyczny i telewizyjny, pedagog i działacz społeczny, docent, kierownik katedry show-biznesu Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki, wnuk kompozytora Kyryła Hryhorowycza Stecenki — jednego z pierwszych proświtian stolicy. Jesteśmy głęboko przekonani, że proświtianie Kijowa i obwodu stołecznego powinni być liderami tego potężnego ruchu społecznego, jakim jest od już prawie 145 lat „Proświta”. Właśnie tak było w dobie narodowego wzlotu, tak musi być i obecnie. Wychowując się na ideałach dziadów, dzisiaj wnukowie powinni pielęgnować i chronić jedność Ukraińców na podstawie ogólnonarodowej idei dla budowy prawdziwego ukraińskiego państwa.
Tłumaczenie maszynowe
Assol OWSJANNIKOWA-MIEŁENTIEWA Zdjęcie autorki
Tegoroczna wizyta Pawła Mychajłowycza w Moskwie była nasycona ciekawymi wydarzeniami i odbyła się pod znakiem pogłębionego poznawania duchowej obecności Ukraińców w Moskwie. Pierwszego dnia Paweł Mychajłowycz wziął udział w wydarzeniach zorganizowanych przez Centrum Kultury z okazji 147. rocznicy urodzin Mychajła Hruszewskiego, a następnego — wraz z dyrektorem generalnym Centrum odwiedził miejsca w Moskwie związane z ukraińską obecnością. Pierwszy przystanek był na nabrzeżu Tarasa Szewczenki przy pomniku Kobziarza, którego przyszłość bardzo niepokoi ukraińską społeczność Rosji. Dwa lata temu na placu przed hotelem „Ukraina” i wokół pomnika rozpoczęto zakrojoną na szeroką skalę rekonstrukcję z budową podziemnego parkingu. Wtedy krążyły nawet pogłoski, że pomnik zostanie całkowicie zdemontowany. I co teraz? Pomnik stoi. Od strony nabrzeża prowadzą do niego szerokie schody, a z drugiej — otwarty plac (zamiast dawnego skweru), gdzie trwają prace budowlane. Potem pojechali do zaułka Staropimienowskiego 12/6, gdzie kiedyś stał dom, w którym mieszkał Mychajło Szczepkin, a u którego w marcu 1858 roku gościł Taras Hryhorowycz. Niedaleko znajduje się dom Pawła Naszczokina, przyjaciela Aleksandra Puszkina i znajomego Mykoły Hohola. Następny adres to ulica Miasnicka 21. Słynny dom Juszkowa, w którym mieściła się wówczas Szkoła Malarstwa i Rzeźby Moskiewskiego Towarzystwa Artystycznego, a obecnie — Rosyjska Akademia Malarstwa, Rzeźby i Architektury Ilji Głazunowa — miejsce wirtualnego przecięcia się trzech wielkich Ukraińców: Mykoły Hohola (bywał tu w latach 1851—1852 u rzeźbiarza Mykoły Ramazanowa), Tarasa Szewczenki (18 i 20 marca 1858 roku przychodził tu do malarza Apolona Mokryckiego) oraz Mychajła Hruszewskiego (w 1916 r. przychodził do bibliotekarza szkoły Ołeksija Nowyckiego). Wreszcie pojechali do Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Moskiewskiego. Dyrektorem Ogrodu Botanicznego od 1826 do 1834 roku był Mychajło Maksymowycz. W październiku 1832 roku przychodził tu do niego Mykoła Hohol. Nie zastawszy Maksymowycza w domu, Hohol poznał Osypa Bodianskiego, który będąc studentem Uniwersytetu Moskiewskiego, mieszkał u starszego rodaka. Mykoła Wasylowycz bywał tu i później — w latach 1849—1850, kiedy to ponownie zamieszkał tam Maksymowycz, który na pewien czas przyjechał z Ukrainy. Teraz — o spotkaniu Pawła Mowczana z moskiewskimi Ukraińcami w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie. W słowie wstępnym dyrektor generalny, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Wołodymyr Melnyczenko powiedział sprawiedliwie i trafnie o naszym bohaterze: — Paweł Mowczan jest absolutnie współbrzmiący z Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie. Po pierwsze, stał u źródeł naszej działalności, pomagał nam w niełatwych momentach pracy. Po drugie, Paweł Mychajłowycz kieruje Ogólnoukraińskim Towarzystwem „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, które prowadzi znaczącą pracę na rzecz propagowania twórczości Szewczenki, ukraińskiej kultury i duchowości na Ukrainie oraz poza jej granicami, podobnie jak Centrum Kultury. Rozważania Pawła Mowczana o Kobziarzu naprowadzają myślących szewczenkologów na nowe poszukiwania naukowe i uogólnienia. Swego czasu to właśnie Paweł Mowczan jako pierwszy przeczytał w rękopisie moją książkę „Taras Szewczenko: „Mój pobyt w Moskwie” i napisał do niej przedmowę. Jestem wdzięczny, że to właśnie „Proświta” wysunęła ją do zdobycia Nagrody Szewczenkowskiej. Dziękuję Panu, Pawle Mychajłowyczu, za to nie tylko od siebie, ale i od całego zespołu Centrum, ponieważ nagrody tak wysokiego szczebla nie odbieram jako osobistej zasługi. Dla Pawła Mychajłowycza spotkanie stało się swoistą spowiedzią, dlatego otworzył przed nami serce i duszę człowieka nieobojętnego (jak mówi sam poeta, „żyć obojętnie — to nie żyć”) na historię swojego narodu, na język ojczysty, na przyszłość Ukrainy i jej etnosu. Nie pominięto tematu 200-lecia Tarasa Szewczenki oraz działalności Towarzystwa „Proświta”, wspomniano wielkich Ukraińców — Tarasa Szewczenkę, Mykołę Hohola, Mychajła Hruszewskiego. Wszyscy trzej są bliscy poecie i są tymi, którzy prowadzą go przez życie twórcze. Powiedzmy, Mykole Hoholowi Paweł Mychajłowycz poświęcił nie jeden artykuł, z których pierwszy „Geometria uczuć” został wydrukowany w rosyjskim czasopiśmie „Woprosy litieratury”, bo na Ukrainie wtedy było to po prostu niemożliwe. Mychajle Hruszewskiemu — wielkiemu działaczowi politycznemu i historykowi, poświęcony jest nowy wielki projekt „Historia Ukrainy według Hruszewskiego”, w ramach którego wraz z reżyserem-dokumentalistą Jurijem Iwaniwem nakręcono już siedem odcinków. Jeśli chodzi o Tarasa Szewczenkę — to osobna i ważna karta w twórczym życiu Pawła Mowczana, związana z działalnością kierowanej przez niego „Proświty”. O tym właśnie rozmawiano. — Pawle Mychajłowyczu, jakie wrażenia po spotkaniu z moskiewskimi Ukraińcami? — Publiczność była ze mną współbrzmiąca, przyszła nie po sensację, a odpowiednio nastawiona na tematy wskazane w zaproszeniu. Dlatego starałem się nie rozpraszać na kwestie polityczne, a skupiłem się na pojęciu „kultura”, które jest wyższą sferą, zawsze dominującą nad bieżącym momentem politycznym. W kulturze obecne jest to, co ponadczasowe. I im więcej tego, co ponadczasowe, tym więcej pokrewieństwa. — Nawiasem mówiąc, przyznał Pan, że prawie do ostatniej chwili nie wiedział Pan, jak zbudować wieczór: czy czytać poezje, czy opowiadać o tym, co Pana niepokoi… — Co dokładnie będę robił, zrozumiałem, gdy zobaczyłem Wiktora Iwanowycza Myronenkę (kandydat nauk historycznych, dyrektor Centrum Badań Ukraińskich Instytutu Europy RAN, redaktor naczelny czasopisma naukowego „Współczesna Europa”, wykładowca historii Ukrainy w Ukraińskiej Szkole Niedzielnej im. Pawła Popowycza przy Centrum. — A. O.), którego głęboko szanuję za jego postawę, za konsekwencję, za bronienie swoich poglądów. Okazało się, że do tego poważnie pasjonuje się wykopaliskami w jego rodzinnej Czernihowszczyźnie, więc postanowiłem „zejść” w głąb ziemi w pionie, a nie w poziomie. Bo wszystko, co nazywa się polityką — to wyłącznie poziom. Jest ważna, bo stanowi składnik w systemie współrzędnych czasu, ale pion zawsze dominuje. Stąd moje akcenty na wielkich projektach Bożych, kosmicznych, które dotyczą wszystkich i wszystkiego na tej ziemi. Dlatego mówiłem o tym, że w wielkich światowych wątkach, w szczególności globalnych, które mają teraz miejsce, obecna jest ta kosmiczna siła. — Wiersze dzisiaj powstają? — Powstają. W pewnym stopniu wiek zobowiązuje do pewnych spowiedniczych intonacji, do zrozumienia, że nie jesteś przypadkowy i życie twoje nie jest przypadkowe. A jeśli nie ma zrozumienia, wtedy to brzęczenie, a nie „gra na kitarze”. Ty jesteś twórcą melodii. I jeśli nie władasz instrumentem, będziesz po prostu szarpał struny, ale nigdy nie wydobędziesz melodii. W słowach poetyckich musi załamywać się wszystko to, co człowiek przemyśliwuje. Po co wtedy pisać? Jeśli dla ambicji, to wszystko zbutwieje, a jeśli jest obecne przemyślenie, to zostanie na zawsze. Przeżyłem już 74 lata. To bardzo dużo, żeby zrozumieć to, co w życiu najważniejsze. Nie jest mi właściwa żądza sławy, nie mam potrzeby samorealizacji, z kimś polemizowania czy komuś coś udowadniania. — Czy własna poezja Pana dziwi? — Czasami bardzo dziwi. Właśnie tym, jak to się napisało? Skąd się wzięło? Do już napisanych tekstów podchodzę tak, jakby nie były moje. — Poprawia Pan? — Nigdy. — Pawle Mychajłowyczu, już prawie nadszedł jubileuszowy rok Szewczenki. Jakie projekty realizuje Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”? — Plany dotyczące uczczenia tej wybitnej rocznicy są wielkie, trzeba by tylko znaleźć możliwości ich realizacji. Na Ukrainie pracuje już Narodowy Komitet ds. przygotowań do tego jubileuszu, w skład którego wchodzą m.in. przedstawiciele Fundacji Kultury Ukraińskiej, Towarzystwa Łączności z Ukraińcami poza granicami Ukrainy „Ukraina—Świat” oraz Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki. Co więcej, zainicjowałem jeszcze utworzenie komitetu społecznego, który będzie pracował równolegle. W jego skład wchodzą przedstawiciele partii pozaparlamentarnych oraz organizacji społecznych.
— A czym będzie zajmował się ten komitet? — Samo wydanie utworów Tarasa Szewczenki to za mało. Trzeba je jeszcze dotrzeć do czytelnika, aby Kobziarz był i przeczytany, i usłyszany, i udźwiękowiony. Kiedyś Taras Hryhorowycz „wszedł” do każdego ukraińskiego wiejskiego domu sam z siebie i zajął miejsce obok ikon. Dzisiaj kraj się zurbanizował, a na poczuciu stoi telewizor, który narzuca bardzo niebezpieczne stereotypy. Dlatego trzeba powracać do obecności Tarasa Szewczenki w życiu narodowym. Zrozumiałe, że on nie przynosi zysków, ale duchowo napełnia. Dlatego chcemy zorganizować w przyszłym roku wielkie brygady agitacyjne, które będą składać się z artystów, poetów, dziennikarzy, twórców w celu rozpowszechniania słowa Szewczenki. To musi być ogólnonarodowy program. W przyszłym tygodniu zwołam komitet społeczny w tej sprawie. Musimy pomóc państwu i do państwowych scentralizowanych programów dodać jeszcze swoje. To jest to, do czego przykłada się „Proświta”. Oprócz tego kończymy projekt „Kobziarz” do każdego domu” w nakładzie miliona egzemplarzy. Nagraliśmy płytę „Solospiewy” z pieśniami do słów Tarasa Szewczenki i muzyki M. Łysenki, B. Pidhorodeckiego, K. Stecenki, I. Worobkiewicza, J. Stepowego, W. Zaremby, J. Syczowa, K. Wilboa w wykonaniu artysty ludowego Ukrainy Femia Mustafajewa. Swoją drogą, wysunęliśmy go do Nagrody im. Szewczenki. — Wiem, że ma Pan dawny pomysł dokręcenia filmu „Testament”. — Ten film stał się już memoriałem, bo od pierwszej do jedenastej serii jest w nim obecny Bohdan Stupka. Dobrze byłoby nakręcić dwunastą serię o ostatniej nocy Tarasa Hryhorowycza w pracowni w Petersburgu. Bohdan Sylwestrowycz marzył, by to zagrać. Ale, niestety, nie udało się. — Prawie całe życie bada Pan ojczysty język. Kwestia językowa nadal pozostaje aktualna? — Tak. Kontynuuję zajmowanie się kwestią języka. To najważniejsza i najbardziej fundamentalna kwestia. Jeśli na Ukrainie drugim językiem będzie rosyjski, to nie będzie już Ukraina. Powtórzę się, ale dla mnie język to nie tylko identyfikacja narodu, a znacznie więcej. Swego czasu przeprowadziliśmy trzy fora „Obrońmy język ukraiński — obrońmy państwo ukraińskie”, bo bez pierwszego nie będzie i drugiego. W tym samym kontekście trwa praca nad projektem „Logos”. Przywiozłem do Moskwy nowe serie 60—71. Przypomnę, że zaplanowano nakręcenie 365 serii — na każdy dzień według kalendarza ludowego. Kontynuując rozmowę o działalności Towarzystwa „Proświta”, powiem, że niedawno w „Bibliotece „Słowa Proświty” wydano subiektywną antologię poezji ukraińskiej XX wieku Wołodymyra Bazylewskiego „Strzała”, do której weszły najlepsze poezje czterdziestu pięciu ukraińskich poetów, które drukowano na łamach gazety „Słowo Proświty”. Wśród nich: Wasyl Stus, Mykoła Woronyj, Ołeksandr Ołeś, Pawło Tyczyna, Mykoła Zerow, Maksym Rylski, Ołena Teliha, Todos Osmaczka i inni. — A co dzisiaj osobiście Pana interesuje? — Przygotowałem do druku trzy książki nowych poezji. Napisałem kilka sztuk. Jestem, niestety, bardzo archaicznym człowiekiem — piszę piórem. Nie opanowałem komputera. On mnie odciąga, a pióro wyprowadza w zależności od stanu duszy na różne gatunki i rozprawy. Ale już czas, jak powiedziała Lina Kostenko, zacząć porządkować archiwum. Chociaż z tym nie spieszę się — na wszystko wola Boża. — A co powie Pan o stanie literatury ukraińskiej? — Śledzę i rosyjską, i ukraińską. Prenumeruję wiele czasopism. Ukraińska współczesna proza jest niezwykle popularna w Rosji. Proszę spojrzeć na publikacje w ostatnich numerach „Nowego mira”, gdzie wydrukowani są Serhij Żadan, Wasyl Machno. To tylko przetłumaczeni. A ci, którzy nie są przetłumaczeni? Na przykład proza Jewhena Paszkowskiego, Bronisława Hryszczuka, którego niedawno wydawaliśmy. Ukraińska proza dzisiaj jest bardzo rozproszona geograficznie, obejmując terytoria nie tylko Ukrainy, ale i całego świata — mamy potężną diasporę pisarską. Piszą bardzo dużo. I to przy tym, że literatura ukraińska jest bezhonoraryjna, bez dystrybucji i księgarń. Czynu godnego podziwu dokonuje literat, który pisze nie dla pieniędzy. Na Ukrainie są ulgi na rodzimą książkę, a na jej rozpowszechnianie nie ma. Są, że tak powiem, „wypromowani” autorzy, ale to trzy-cztery nazwiska, które mają swoich agentów. — Obserwujemy teraz bardzo niepocieszające procesy rujnowania kultury… — Kultura to kod narodowy, który, niestety, przeżywa procesy rujnowania. I kultura ukraińska, i rosyjska są pod wielkim zagrożeniem i podlegają entropii oraz naciskowi. A ukraińska, być może, nawet podwójnie. Jeśli rosyjska kultura tylko w kontekście ogólnoświatowym podlega temu procesowi, to u nas bardzo potężny jest jeszcze czynnik postkolonialny. Jeśli dla Rosji aktualny jest temat derusyfikacji, to nam oprócz derusyfikacji, która siedzi bardzo głęboko w świadomości i mentalności, bardzo ważnym problemem jest derusyfikacja (lub dekolonizacja). Uratować nas może tylko własna historia i język. * * * I na koniec Pawło Mychajłowycz zostawił wpis w „Księdze opinii honorowych gości”: „Jeśli nasza planeta trzyma się we wszechświecie na niewidzialnych energetycznych spoiwach-linach, to świat ukraiński trzyma się na wiecznych centrach duchowych, z których jedno jest w samym sercu Moskwy… I każdy mój własny pobyt w tych murach zanurza mnie w odległe czasy naszych narodowych geniuszy i czasy bliskie, kiedy można było rozmawiać z wielkimi Ukraińcami-współczesnikami: Bohdanem Stupką i Pawłem Popowyczem… I to powód, by wyrazić swój zachwyt pracą naukową, historyczną, organizatorską Wołodymyra Juchymowycza, bez którego ten kryształ byłby po prostu szkłem… Moja dusza jest napełniona światłem po raz kolejny. Dziękuję. 28.IX.2013. Przewodniczący WUT „Proświta” P. M. Mowczan”. W Narodowym Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie odbyło się spotkanie twórcze z przewodniczącym Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, laureatem Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, poetą, publicystą, działaczem społecznym Pawłem MOWCZANEM.
Tłumaczenie maszynowe
Roman ŁUBKIVSKYJ. Historia literatury światowej zna niemało sposobów honorowania pamięci genialnych poetów, prozaików, dramaturgów. Pomniki Owidiusza, Dantego, Burnsa, Goethego, Mickiewicza, Cervantesa, Szekspira wieńczą place i skwery stolic krajów Europy. Ale monumenty i popiersia tym, którzy marzyli o „wzniesieniu sobie pomnika nie ręką stworzonego”, często są historycznym wystrojem, swoistym dodatkiem do najcenniejszego pomnika — żywej, nieśmiertelnej twórczości. Inaczej jest na Ukrainie. I dzisiaj tutaj, w jednym z najmniejszych — a są ich setki! — ośrodków naszej kultury, twierdz ojczystego słowa! Widzę wśród was, drodzy mieszkańcy i goście Winnik, skromną postać Mychajła Kernyćkiego, nauczyciela-krajoznawcy, który konsekwentnie i mężnie popularyzował winnicki pomnik, przyprowadzał do niego zarówno starszych, jak i całkiem młodych mieszkańców Lwowa oraz okolicznych wsi. Stworzył wokół pomnika to, co obecnie nazywa się aurą; a ona uduchowiała sławny galicyjski zakątek, na długo przed tym, gdy „pozwolono” będzie mówić o winnickim okresie w życiu Iwana Ohijenki, Iwana Łypy oraz Jurija Łypy… Tak, pierwsze pomniki Szewczenki na Ukrainie powstały na ziemi książęcej — w Lisyniczach i Winnikach — odbył się swoisty memoriałowy dialog ze wzmianką o „bracie Tarasie” w „Pomennyku” Podhoreckiego monasteru bazylianów z 1861 roku, z pierwszym szewczenkowskim wieczorem, zorganizowanym przez lwowską „Proświtę” w pomieszczeniu, gdzie obecnie rozwija potężną ekspozycję „Muzeum Walki Wyzwoleńczej Ukrainy”. Bez wątpienia, wzniesienie, kilkukrotne odnowienie po zniszczeniach i cała stuletnia patriotyczna misja pomnika Szewczenki w Winnikach korespondują także z działalnością Towarzystwa imienia Szewczenki we Lwowie, a w naszych czasach — z koniecznością stworzenia we Lwowie Muzeum Literackiego, którego ekspozycyjnym jądrem mogłaby stać się książkowa, malarska, graficzna Szewczenkiana, unikalna pod względem swojej objętości i stylistycznego bogactwa. …Taras Szewczenko w tryptyku „Los. Muza. Sława”, w „Testamencie”, w posłaniach i inwektywach powierza siebie żywej pamięci potomnych, widzi kontynuację swojej sprawy nie w brązie i kamieniu, a w dziełach sprawiedliwych, w braterskiej miłości i jednomyślności Ukraińców, narodu ukraińskiego, światowego ukraiństwa. Ale marmur, granit i brąz pomników Szewczenki istniejących poza Ukrainą, uduchowione ukraińskim geniuszem, jednak przemawiają do serc ludzkich w Wilnie, Petersburgu, Warszawie, Mińsku, Budapeszcie, Pradze, Waszyngtonie, Winnipeg, Rzymie i Atenach, i tam, na brzegu Morza Kaspijskiego, u podnóża Tarasowej Golgoty — dawnego fortu Nowopietrowskiego, przemianowanego przez wdzięczny naród kazachski na miasto Fort Szewczenko. Zaprawdę, pomniki Szewczenki na świecie mają wymiar planetarny. Wznoszono je (i wznosi się!) nie z czyjegoś kaprysu, przymusu czy politycznej koniunktury. Światowy charakter ich liczby i znaczenia — to świadectwo szacunku dla Ukrainy, jej tragicznej historii i życiodajnej kultury, symbol priorytetowości ukraińskich wartości narodowych w skali ogólnoludzkiej! Ale i skale „rodzinne”, skale naszych miast, miasteczek i wsi dzisiaj, tak jak sto lat temu, należą do wielkości stałych. Bądźcie dumni, mieszkańcy Winnik, sławni proświcianie, liczna twórcza inteligencjo, z tego, że Wasz pomnik — to forpoczta ukraińskości na ziemi Szaszkewycza, Franki, Antonycza, Łypy. Byliście i pozostajecie przykładem patriotycznego poświęcenia, synowskiej oddaności Ukrainie. Ukrainie takiej, jaką widział ją Szewczenko, takiej, która nigdy nie zejdzie z cywilizacyjnej drogi, choćby nie wiem jak próbowali przekreślić jej wybór „wujowie Ojczyzny cudzej”, „niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy!”. Tak, winnicki stuletni pomnik — jest ręką stworzony. Wrogie ręce go niszczyły, a synowskie przywracały mu życie, wdychały w niego ducha niezniszczalności i niezłomności. Takim też jawi się przed nami — jako symbol i wezwanie, historyczne świadectwo i manifest współczesności. Zatem nasze święto z pełnym prawem możemy uważać za wydarzenie ogólnoukraińskie. Stuletni jubileusz pomnika Tarasa Szewczenki w Winnikach — to prolog do wielkiego honorowania ukraińskiego geniusza, przynależnego na wieki wieków całej ludzkości. Za to wam synowska wdzięczność i niski pokłon. Od redakcji: Pierwszy na ziemiach zachodnioukraińskich pomnik rzeźbiarski wielkiego Kobziarza został ustawiony w Winnikach w 1913 roku. Najwięcej wysiłku w to włożyli aktywni członkowie „Proświty” — notariusz Wołodymyr Łewyćkyj, sędzia Antin Rak oraz wieloletni proboszcz Winnik ksiądz Hryhorij Hirniak. W 2010 roku z inicjatywy miejscowej „Proświty” oraz przy wsparciu deputowanych na kolejną renowację pomnika z budżetu obwodowego Lwowszczyzny wydzielono 200 tysięcy hrywien. Prace nad ratowaniem pomnika rozpoczęły się we wrześniu 2010 r. Wykonywali je specjaliści ZAO „Lwiwprojektrestawracija”. W niedzielę, 10 lipca 2011 r., odrestaurowany pomnik T. Szewczenki w Winnikach został uroczyście odsłonięty.
Tłumaczenie maszynowe
We wrześniu w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki odbyło się uroczyste otwarcie IV Międzynarodowego konkursu językowo-literackiego młodzieży uczniowskiej i studenckiej im. Tarasa Szewczenki oraz prezentacja naukowo-edukacyjnego portalu „Taras Hryhorowycz Szewczenko”.
Anna MUKAN Zdjęcia Walerija POPOWA, centrum prasowe Instytutu Filologii
Tegoroczny Międzynarodowy konkurs językowo-literacki młodzieży uczniowskiej i studenckiej im. Tarasa Szewczenki odbywa się w ramach obchodów 200-lecia urodzin Kobzarza, dlatego jego otwarcie, a także prezentacja portalu „Taras Hryhorowycz Szewczenko” stały się jednym z ważnych wydarzeń w programie uroczystości o zasięgu państwowym. Wśród zaszczytnych gości wydarzenia byli: dyrektor departamentu średniego ogólnokształcącego i przedszkolnego wychowania Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy Ołeh Wiktorowycz Jeresko, Prezes Małej Akademii Nauk Stanisław Ołeksijowycz Dowhyj, Generalny dyrektor Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki Dmytro Wasylowycz Stus, a także uczestnicy Międzynarodowego konkursu językowo-literackiego młodzieży uczniowskiej i studenckiej im. Tarasa Szewczenki – uczniowie Średniej Szkoły Ogólnokształcącej nr 182 w Kijowie, studenci Instytutu Filologii Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki oraz Instytutu Humanitarnego Narodowego Uniwersytetu Lotniczego. Ołeh Jeresko odczytał powitalne przemówienie ministra oświaty i nauki Dmytra Tabachnyka skierowane do uczestników konkursu językowo-literackiego.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET
5 czerwca 2013 roku przewodniczący Hrebinkiwskiej osiedlowej „Proświty” Leonid Kowalczuk zwrócił się do rady osiedlowej z propozycją ustawienia na terenie osiedla Hrebinki w rejonie wasylkowskim, na Kijowszczyźnie, pomnika Tarasa Hrehorowycza Szewczenki z okazji obchodów 200. rocznicy jego urodzin. Władze lokalne poparły ten apel 22 sierpnia. Dzień wcześniej analogiczną uchwałę, zainicjowaną przez proświtian, przyjęła wiejska rada Hnidyńska w rejonie boryspolskim. Przewodniczący komitetu organizacyjnego Inicjatywy Obywatelskiej „Pomnik Kobzarza w Hnidynie będzie!”, zasłużony budowniczy Ukrainy i przewodniczący kontrolno-rewizyjnej inspekcji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Ołeksij Czerniachiwski już 21 czerwca zwrócił się do rady wiejskiej z prośbą o poparcie oddolnej inicjatywy; rozpoczęto zbiórkę funduszy. Tak więc tegoroczne święto wsi w Hnidynie odbyło się 29 września pod znakiem obchodów 200. rocznicy urodzin Tarasa Hrehorowycza Szewczenki. Odbyła się tu uroczysta ceremonia położenia kamienia węgielnego pod pomnik Wielkiego Kobzarza. Poświęcenia miejsca ustawienia pomnika dokonali protoprezbiter митрофорний Wasyl Bezsmertnyj oraz kapłan Mychajło Bezsmertnyj. Natomiast przewodniczący wsi Hnidyna Ołeksandr Łazarenko umieścił tabliczkę z napisem „Tu stanie pomnik Tarasa Hrehorowycza Szewczenki”. Mieszkańcy Hnidyna i Hrebinek mają nadzieję, że zdążą zakończyć wszystkie prace na czas i pomniki Wielkiego Kobzarza staną w wyznaczonym terminie.
Tłumaczenie maszynowe
Lubomyr PYRIH
“…Testament braterstwa i miłości, Który nam dał jak sztandar do walki, Przeleciał echem w inne języki I prawdą zwycięży złość”. M. Starycki
Takie publikacje warto drukować w prasie filatelistycznej, ale niestety wydawanie czasopisma „Filatelija Ukrajiny” zostało wstrzymane, dlatego jestem wdzięczny „Słowu Proświty”, że publikując takie artykuły, zachęca szkołę i organizacje młodzieżowe do rozwoju ruchu filatelistycznego. Słowo Tarasa Szewczenki brzmi obecnie w niemal stu językach świata. Liczyć na to, że filateliści odnajdą na znaczkach i kopertach portrety wszystkich tłumaczy jego utworów, byłoby próżne. Ale co nieco można pokazać i opowiedzieć. Przekłady utworów T. Szewczenki na inne, głównie słowiańskie języki, pojawiły się jeszcze za jego życia. Literatów-tłumaczy przyciągały utwory naszego Poety wolnomyślicielstwem, protestem przeciwko niewolnictwu, przemocy, patriotyzmem, wyrafinowaniem i przekonującą formą poetycką. Nie bez znaczenia był osobisty los Poety, który ucierpiał za swoje przekonania, za swoje poetyckie Słowo. Zrozumiałe, że najwięcej przekładów T. Szewczenki jest w języku rosyjskim. Z przedstawionych w filatelistyce, pierwszym z tłumaczy T. Szewczenki za jego życia był rosyjski poeta A. M. Pleszczejew (1825—1893; kop. 1975), który w latach 1858—1859 przetłumaczył 9 utworów poetyckich. I on musiał zaznać zesłania. Dlatego współczuł Szewczence, starał się pomagać, przyczynił się do uwolnienia z poddaństwa jego krewnych. W. J. Briusow (1873—1924; znaczek 1963) przetłumaczył „Testament” Szewczenki, szereg jego przekładów planowano w „Ukrainskim sborniku”, który niestety nie ukazał się w latach 1916—1917. Udane, lecz niewielkie próby tłumaczenia T. Szewczenki podejmowali laureaci Nagrody Nobla, rosyjscy poeci I. A. Bunin (1870—1953; znaczek 1990) i B. L. Pasternak (1890—1960; znaczek 1990, pocztówka 1989). I. A. Bunin interesował się twórczością Szewczenki od młodych lat, odwiedził jego grób. W niektórych utworach Bunina literaturoznawcy dostrzegają wpływ poetyki szewczenkowskiej. Wolny przekład fragmentu poematu T. Szewczenki „Kniażna” wykonał S. A. Jesienin (1895—1925; znaczek 1958, kop. 1970, 1975, 1985). Więcej przekładów na początku XX w. wykonał spokrewniony z T. Szewczenką swoim poddańczym losem rosyjski poeta S. D. Drożżyn (1848—1930; kop. 1979), który w 1907 roku odwiedził grób w Kaniowie. M. M. Zoszczenko (1895—1958; pocztówka Rosji 1994) napisał przedmowę do rosyjskojęzycznego „Kobziarza” z 1939 roku i w tym samym roku wydał powieść biograficzną „Taras Szewczenko”. Znane są przekłady dokonane w języku rosyjskim przez poetów M. M. Asiejewa (1889—1963; kop. 1989) i M. A. Swietłowa (1903—1964; kop. 1983). Poeta S. A. Prokofiew (1900—1971; kop. 1973, 1980) nie tylko artystycznie tłumaczył T. Szewczenkę, ale także organizował publikację przekładów, był współredaktorem ich zbiorów. Pewna liczba przekładów utworów poetyckich T. Szewczenki, artykułów o nim oraz wierszy jemu poświęconych to zasługa takich rosyjskich poetów jak A. T. Twardowski (1910—1971; kop. 1980, 1990), M. S. Tichonow (1896—1979, kierował Wszechzwiązkowym komitetem jubileuszowym dla uczczenia 150-lecia urodzin Szewczenki; kop. 1986), K. M. Simonow (1915—1979; kop. 1986), A. A. Surkow (1899—1983; kop. 1989), M. W. Isakowski (1900—1973; kop. 1979). Poetka W. M. Inber (1890—1972; kop. 1990), być może w mieście swojego urodzenia, Odessie, słyszała o T. Szewczence. Tłumaczyła głównie jego utwory o kobiecym losie. Wielkim szacunkiem imię i twórczość T. Szewczenki cieszyły się w środowisku białoruskich literatów. Poeta M. A. Bohdanowicz (1891—1917; kop. z wizerunkiem pomnika w Mińsku 1984, 1991) pisał w trzech językach wschodniosłowiańskich, Szewczenkę tłumaczył i artykuły o nim pisał po rosyjsku. Poeta Biadula Zmitrok (właśc. S. J. Płaunik; 1886—1941; kop. 1986) jest autorem przekładów T. Szewczenki i artykułów o nim. Pierwsze przekłady T. Szewczenki na język białoruski wykonał Janka Kupała (właśc. I. D. Łucewicz, 1882—1942). Poświęcił Szewczence swoje wiersze, redagował „Kobziarza” w języku białoruskim w 1939 roku. Liczne przekłady T. Szewczenki na język białoruski, poświęcone mu wiersze i artykuły znajdują się w dorobku twórczym Jakuba Kołasa (właśc. K. M. Mickiewicz, 1882—1956). Obu poetom poświęcono znaczki, koperty, pocztówki i stemple okolicznościowe ZSRR. Poezję T. Szewczenki tłumaczył białoruski poeta Krapiwa K. (właśc. K. K. Atrachowicz, 1896—1991; znaczek Białorusi 1996).
Najpłodniejszym i pierwszym tłumaczem poezji T. Szewczenki na język polski był Syrokomla Wł. (właśc. L. Kondratowicz, 1823—1862). Przetłumaczył niemal cały „Kobziarz” w 1860 roku, oprócz „Hajdamaków” i niektórych strof poematu „Tarasowa noc”. W 1863 roku polskojęzyczny „Kobziarz” opublikowano w Wilnie. Uważa się, że u Syrokomli są to bardziej przekłady swobodne niż wierne tłumaczenia. Jego portret znajduje się na oryginalnym znaczku pocztówki Polski z 1962 roku. Polski pisarz S. Żeromski (1864—1925, znaczek Polski 1964) zachwycał się twórczością Szewczenki od młodości, ale przetłumaczone przez niego „Dumy moje, dumy moje…” zostały opublikowane dopiero w 1955 roku.
Jarosław Iwaszkiewicz (1894—1980, znaczek Polski) urodził się na Ukrainie, ukończył Uniwersytet Kijowski. Jego przekłady Szewczenki, które rozpoczął w latach 30. XX w., opublikowano w zbiorach w 1955 i 1974 roku. Wielkim szacunkiem imię i twórczość T. Szewczenki darzyli literaci Bułgarii, których portrety znajdują się na znaczkach Bułgarii z różnych lat.
Karawelow L. (ok. 1834—1879) zapoznał się z utworami T. Szewczenki w Moskwie, gdzie ukończył uniwersytet. Pod wrażeniem dokonał szeregu przekładów, napisał artykuły o Szewczence, którego wpływ (kierunek tematyczny, styl, kompozycja) jest odczuwalny w jego utworach. Tłumaczyć poezję T. Szewczenki na bułgarski w latach 60. XIX w. zaczął także poeta P. Sławejkow (1827—1895), w którego twórczości również odczuwa się wpływ ukraińskiego poety. Na język niemiecki najwięcej (68, 40 — po raz pierwszy) utworów T. Szewczenki przetłumaczył E. Weinert (1890—1953), niemało przetłumaczył też A. Kurella (1895—1975), których portrety znajdują się na znaczkach NRD. W swoim czasie (pocz. XX w.) publikowano niemieckojęzyczne przekłady T. Szewczenki pióra I. Franki.
Pierwsze przekłady utworów T. Szewczenki na język angielski wykonała i opublikowała Ethel Lilian Voynich (1864—1960; koperta ZSRR 1964). O Szewczence mogła wiedzieć od S. Stepniaka-Krawczyńskiego, z którym poznała się w Londynie, a także słyszała o nim w Petersburgu, gdzie mieszkała pod koniec lat 80. XIX wieku. Wychodząc za mąż za uczestnika polskiego ruchu narodowowyzwoleńczego M. Voynicha, brała udział w emigracyjnym „funduszu wolnej prasy rosyjskiej”, który organizował podziemne wysyłanie do Rosji zakazanej literatury. W związku z tym w 1895 roku musiała być we Lwowie, gdzie poznała I. Frankę i M. Pawłyka. I oto w 1911 roku wydaje „Sześć wierszy Tarasa Szewczenki” z rysem o jego życiu i działalności. Przełożone na język czeski przez poetę S. Čecha (1846—1908) poemat „Kateryna” i ballada „Utoplona” zostały omyłkowo w 1909 roku wydrukowane jako jego utwory i dopiero później ustalono, że są to dzieła T. Szewczenki. Rumuński poeta M. Sadoveanu (1880—1961), zapoznawszy się z twórczością T. Szewczenki, przełożył poemat „Iwan Pidkowa” oraz „Sadok wysznewyj koło chaty”. Pod wrażeniem poematu przerobił swoją powieść o jednym z przywódców walki Mołdawian i Ukraińców przeciwko niewoli turecko-tatarskiej, hospodarze Mołdawii (1577—1578), i nazwał ją „Nicoară Potcoavă”. Portrety obu wspomnianych poetów znajdują się na znaczkach pocztowych odpowiednio Czechosłowacji i Rumunii. W warunkach ZSRR, przed obchodami jubileuszy T. Szewczenki (1939, 1961, 1964), wielu poetów narodów ówczesnych republik było autorami przekładów jego utworów, artykułów o nim oraz wierszy jemu poświęconych. Poeci M. Tursun-Zade (1911—1977; koperta 1980) oraz A. Lahuti (1887—1957; koperta 1887) przełożyli na język tadżycki „Testament” T. Szewczenki; D. Gulia (1874—1960; znaczek 1964) na abchaski — „Testament”, „Kaukaz” i inne poezje. Poeta M. Sespel (właśc. Kuzmin M., 1899—1922; koperta ZSRR 1983, koperta Ukrainy 1999) na początku lat 20. mieszkał na Ukrainie (Oster w obwodzie czernihowskim), przełożył na język czuwaski poemat „Kateryna”. Musa Dżalil (1906—1944; znaczek 1959) przed swoją tragiczną śmiercią z rąk hitlerowców zdążył przełożyć na język tatarski poemat „Najmyczka” oraz inne poezje Szewczenki. Na język azerski T. Szewczenko przemówił dzięki poetom S. Vurğunowi (właśc. Vəkilov, 1906—1956; koperta 1980, znaczek 1976) oraz R. Rzie (właśc. Rzayev, 1910—1981; koperta 1989). „Testament” T. Szewczenki wybrzmiał w języku ormiańskim w przekładzie poety N. Zariana (właśc. A. Jeghiazarian, 1901—1969; koperta 1989). O ormiańskim poecie H. Tumanianie (1869—1923; znaczek 1969) w „Szewczenkiwśkomu słownyku” (1977) brak artykułu, jest tylko wzmianka, że lubił śpiewać „Rewe ta stohne Dnipr szyrokyj” we własnym przekładzie. W „URE” (t. 15, 1964) wskazano, że tłumaczył poezje T. Szewczenki. Poszukiwania literaturoznawców, a zwłaszcza filatelistów, poszerzą naszą wiedzę o „przelocie echem” słowa Szewczenki „na inne języki”. Filatelistyka szewczenkowska w wąskim rozumieniu tego pojęcia dotyczy materiału filatelistycznego (znaczki pocztowe, koperty, kartki pocztowe, stemple okolicznościowe, pocztowe stemple kalendarzowe miejscowości imienia T. Szewczenki). Przy szerszym podejściu do tego pojęcia, za pomocą środków filatelistyki można przedstawić kamienie milowe życia i twórczości naszego Poety i Artysty, jego los o wiele szerzej i z wizualizacją. Nasza kolejna próba w tym kierunku to prezentacja tłumaczy utworów T. Szewczenki na języki różnych narodów. Jest to rzeczywiście próba, zbudowana na własnym materiale kolekcjonerskim.
Tłumaczenie maszynowe
Andrij HUNNISZEW
Kiedyś był film „Nowe kino Paradiso”, gdzie głównym bohaterem jest stary, przytulny budynek kina. Tam w „Raju” (właśnie tak tłumaczy się „Paradiso”) kipi spokojne życie – rewolucje – wojny – spotkania – wesela – narodziny – rozwody – praca – armia – powroty – nauka – praca – choroby – śmierć – narodziny… – wszystkie 60 lat małego włoskiego miasteczka przeżywane jest przez kino. („Nuovo Cinema Paradiso”, aut. scen. i reż. G. Tornatore, 1988 r.; laureat: MFF Cannes 1989, Złoty Glob i Oscar 1989; nagroda Brytyjskiej Akademii Filmowej 1990). Jeśli szukać analogii w ukraińskim czy radzieckim kinematografie, przychodzi na myśl obraz „Na siedmiu wiatrach”, gdzie wojna przeżywana jest przez jeden mały domek, który staje się to ostatnim punktem oporu, to szpitalem wojskowym, to redakcją gazety „Wpered” dla armii, która ucieka z powrotem… – i tak przez cztery ciężkie lata wojny. („Na siemi wietrach”, reż. S. Rostocki, aut. scen. S. Rostocki, A. Galicz, 1962 r., ZSRR, 1962 r.) Ależ tutaj mamy całe 100 lat życia wielkiego miasta w małej „Lirze”. Jakimi one były? Jakimi były pierwsze lata-kroki małej „Liry”?.. Rok 1912. Przy ul. Wielkiej Żytomierskiej 40, na rogu Lwowskiej lub, jak wtedy jeszcze mówiono, placu Siennego, kończy się wznoszenie pięciopiętrowej ceglanej, w kształcie litery G, kamienicy czynszowej z niewielką salą, która, według wszelkich oznak, była zaplanowana na etapie projektu architektonicznego. Właścicielem budynku zostaje Pantelejmon Afanasijowycz Krawcow, kupiec II gildii, który z powodzeniem zajmował się wyrębem lasu i na rok 1912 miał już domy nr 4 przy ul. Borysoglebskiej oraz nr 21 przy zaułku Obserwatorskim. Od tego czasu wszelkie ogłoszenia, reklamy, wizytówki podawały adres w następujący sposób: „Wielka Żytomierska na rogu placu Lwowskiego nr 40, nowy dom KRAWCOWA”. Charakterystyczne, że gospodarz domu był… staroobrzędowcem: uczestnikiem I, III, IV zjazdów „staroprawosławnych” chrześcijan-staroobrzędowców (odpowiednio w 1908, 1910, 1912 r.), członkiem rady i komisji ds. opracowania statutu Wszechrosyjskiego Bractwa Chrześcijan-Staroobrzędowców, wybierano go nawet do deputacji siedmiu najbardziej szanowanych osób, które odwiedzały cara Mikołaja II, i z logiki powinien być przeciwny „zakładom rozrywkowym” u siebie w domu… Rok 1913. W mieście istnieje już ponad 60 stale działających stacjonarnych kinematografów w budynkach murowanych: renomowane „1. miejskie kino” A. Szancera z dwiema salami na 300 i 1100 miejsc (Chreszczatyk 36) oraz „Narodnyj tieatr obszirniejszij Kinematograf” (Chreszczatyk 58), teatr rodzinny „Eden” (bulwar Bibikowski / Szewczenki 62/2) oraz „Amierikanskij Kinematograf Komieta” (Jarosławskaja 10), nawet obok, na placu Lwowskim-Siennym, od 1909 r. pracuje konkurujący „Elektro-biograf Triumf”, oprócz tego we wrześniu 1913 r. pojawiają się jeszcze 2 nowe kinematografy: „Panteon” i „Miraż” na Peczersku… Dziwne, ale wszystko to nie przeszkodziło „Lirze” otworzyć swoje drzwi 8 września (25 sierpnia 1913 r. – według starego stylu): „Grandioznyj sinematograf Tieatr Lira uże otkryt. Komfortabielnoje pomieszczenije usowierszenstwownnaja wientielacyja massa wozducha, bogatoje os wieszczenije, łuczszija kartiny sinematografa iz 4 otd. Pod kartiny igrajet simfoniczeskij orkiestr. Wieżliwaja i prieduprieditielnaja prisluga, wsie eto służit łuczszim udobstwom dla uważa jemych Kijewlan”. (gaz. „JuK”, 25.08.1913 r., tutaj i dalej – zachowano pisownię i interpunkcję.) Gospodarzami kinematografu byli: inżynier-mechanik P. P. Kurow, M. Paperman, I. Sokołowski, którzy jeszcze 3.09 (20.08.1913 r.) złożyli wniosek nr 2634 do Kijowskiego Zarządu Miejskiego „dla osmotra i wydat bumagu na prawo naczała diejstwij tieatra” oraz… otworzyli swój teatr, nie czekając na odpowiednie zezwolenie! Dopiero po miesiącu, 2 października (18.09.1913 r.), niezbędne postanowienie uchwalono: „Prisutstwije Gorodskoj Uprawy postano wilo: razrieszit otkrytije kinemato grafa w domie nr 40/1 na ugłu B. Żytomirskoj ul. i Siennoj płoszczadi, o czem uwiedomit g. Policijmejstiera s priłożenijem kopii akta. Kijewskaja Gorodskaja Uprawa, Stroitielnoje otdielenije, Sient jabria 18 dnja 1913 g., nr 667.” – zatem „Lira” pierwszy miesiąc pracowała nielegalnie… Być może tutaj dało o sobie znać doświadczenie Piotra Pietrowicza Kurowa, który w tamtym czasie posiadał już kinematograf „Regina” (Aleksandrowska / Sahajdacznego 42) i wiedział, jak załatwiać podobne „sprawy”. Być może wszystko rozstrzygnęła nadzwyczajna dochodowość kin, które w tamtych czasach były centrami biznesu filmowego i pełniły funkcje kantorów wynajmu oraz studiów filmowych. A być może zwykła kijowska moda na kina, która czasami osiągała komiczny poziom: „Dozorco, proszę powiedzieć, jak znaleźć najbliższą aptekę? Mieszkam tu od niedawna. – Proszę iść prosto, przy 3. kinematografie proszę skręcić w prawo, a dotarłszy do 2. kinematografu, proszę skręcić w lewo i tam za 5. kinematografem będzie apteka” („Jak znaleźć aptekę”, kijowska anegdota z lat 1910.). Żarty żartami, ale nowa „Lira” rzeczywiście rozpoczęła pokazy obrazów kinematograficznych, repertuar odnawiano dwa-trzy razy w tygodniu, grała orkiestra symfoniczna z 20 muzyków, pracowała uprzejma „służba” – wszystko przyciągało widzów. Po kilku tygodniach gazety już odnotowywały: „Blagodaria umielomu podboru kartin tieatr ochotno posieszczajetsia intieligientnoj publikoj, żywuszczej w etom rajonie”. (gaz. „JuK”, 11.09.1913 r.) Ciekawe, jakie filmy oglądała publiczność 100 lat temu? Tak, od 30 sierpnia 1913 r. w „Lirze” demonstrowano „wieliczajszuju tragiediju Otiec w ispołnienii wsemiro-izwiestnago tragika Cakkoni”; od 3.09 do 6.09.1913 r. – „potriasajuszcz. drama iz sowr. Cirkowoj żyzni w 4-ch otd. – W porywie otczajanija”; 11.09–13.09.1913 r. – „silno-chudożestwiennaja drama Wo własti tołpy, a także wiesiełaja komiedija Malienkije syszcziki”; 14–17.09.1913 r. – „2 dramy w odin wieczer Eja proszłoje, Jad słow”; 18–20.09.1913 r. – „roskosznaja sowriemiennaja drama Za dwieriami gostinoj, Chronikagomon”; 22–23.09.1913 r. – „zachatyw. drama Dwa sierżanta”; 24–25.09.1913 r. – „zachatyw. drama Zielenyj djawol, komicz. Pierczatki rokambolia, widowaja Ot kowarny do zoglandy”; 29–30.09.1913 r. – „silnaja drama Smiertielnaja borba biełago protiw czernago”.
Ostatni film widział klasyk literatury ukraińskiej Iwan Semenowycz Neczuj-Łewycki (1838—1918), który pozostawił oryginalną, prawdopodobnie najpierwszą ukraińską recenzję filmową: „…dramat nazywał się: „Biały przeciw Czarnemu”. Ten biały to angielska wdowa — księżna z córką nastolatką. Czarny — to pewien angielski lord, wielki łotr, który był chciwy i zazdrościł jej milionów. To na swój sposób Krzywda i Prawda, które zetknęły się ze sobą i prowadzą zażartą walkę o wielki spadek, w kilku milionach, który nieboszczyk książę zapisał w testamencie nie żonie, a jej córce i to tylko w terminie 31 grudnia, jak córka już stanie się pełnoletnia i pełnoprawna do wielkiego spadku. Lord, ten zły duch wydarzeń w dramacie, wykradł dziewczynę matce, kazał wywieźć do Włoch i zamknąć w jakimś małym mieście po to, żeby ona przepuściła termin 31 grudnia i nie złożyła testamentu w bankierskiej kantorze i nie zawiadomiła w swoim czasie o sobie w kantorze, że ona gdzieś żyje na świecie… ciekawa treść, przystosowana chytrze i mądrze do kinematograficznego teatru… Autor i naprawdę wielki artysta w swoim fachu: skupił w tych wędrówkach i podróży panny wszystko, co bywa najciekawsze w tych nowych teatrach… Ten dramatyczny utwór bardzo odpowiedni dla prostej publiczności, dla tłumu, który ciśnie się do teatru, żeby popatrzeć na wszelkie dziwy. Tutaj i naprawdę czarna sotnia idzie na straszne podstępy, ale i biała sotnia nie drzemie i daje odpór czarnym. Czarna sotnia wykradła pannę i odważyła się już utopić ją na moście w Anglii. A biała sotnia już dowiedziała się o tym, już przypłynęła łodzią i zasiadła pod mostem. Tamci otwierają klapę na moście i wrzucają w otwór pannę, a biali chwytają ją w locie, niosą ją po płytkim miejscu w wodzie i uciekają z nią pod skałami. Przeszkód w podróży była masa, ale biali pokonali je wszystkie i… prawda wypłynęła na wierzch, jak oliwa na wodzie…” (publikowane po raz pierwszy od 100 lat, zachowano autorską ortografię). W dalszej kolejności oddani „lirycy” oglądali obrazy filmowe według L. N. Tołstoja: od 27.10.1913 r. — „Fałszywy kupon według głośnego opowiadania L. N. Tołstoja”; komedie i farsy na specjalistycznych wieczorach humoru — „Wieczór śmiechu „Nasze Czwartki”: 30.11—1.12.1913 — „Królowa tango pikantna farsa”, 12.12.1913 — „komiczne sceny Maksa Lindera”; a nawet ekranizacje utworów M. W. Gogola: „Jednym z arcydzieł kinematograficznej sztuki jest obraz „Straszna zemsta” według N. W. Gogola. Pełna poetyckich podań starożytności soczysta Ukraina, najbogatsza poezja Gogola wszystko to pięknie wyrażone w tym obrazie” (gaz. „JuK”, 22.12.1913 r.). 30—31.12.1913 r. — film „Pod jarzmem władzy”… Lata 1920—1990. „Lira” zachowała format i stała się… „Czapajewem”. Nie ograniczając się do banalnego demonstrowania taśm, w kinie założono muzyczny klub filmowy „Melodia”, specjalne „szkolne kina” 155., 101. i 165. szkoły, gazetę „Kino i szkoła”, pracowali także pedagodzy, organizatorzy A. I. Szewczenko, J. Szeftel, N. A. Trubijczuk. Więc nie dziwi, że właśnie w tym kinie później wznowił pracę kijowski klub filmowy „Rakurs”. Rok 2013. Nigdy nie było takiego „kina”: „Zabytek Kultury — Kino „Lira-im. Czapajewa”, „Ocalmy „Lirę” — jedyną żywą legendę kijowskiej kinematografii”, „Najstarszemu kijowskiemu kinu, „im. Czapajewa” — status narodowy!” Podobne „kino” nie ma sławnych aktorów, nigdy nie zgarnie puli prestiżowych nagród festiwalowych. Bo aktorzy — to prości widzowie, prestiżowa nagroda — codzienna praca oświatowa kina w dalszym ciągu, a reżyser — …słowo odpowiednim strukturom państwowym… Dopóki zaś „Lira” będzie przebywać na siedmiu wiatrach… 100 lat temu otworzył swoje drzwi kijowski „wielki kinematograf-teatr „LIRA”. Przez wszystkie 100 lat kino demonstrowało filmy, nie zmieniało swojego formatu, zachowało się i nawet pracuje dzisiaj. Zmieniła się nazwa — „im. Czapajewa”, zmienił się czas i taśmy, które są demonstrowane w najstarszym kijowskim kinie. Niezmienna tylko „Lira-Czapajew” — żywy zabytek kinematograficznej kultury Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
otrzymają umiejętności najwyższej próby. A nasze dzieci? Im trzeba płacić prawie 15 tys. hrywien. Matka jest nauczycielką w szkole muzycznej z wyższym wykształceniem muzycznym, ojciec też pracuje w domu kultury. Jakie tam są pensje? 800—1000 hrywien. Czy mogą zapłacić 15 tysięcy? Szukają sponsorów ze łzami w oczach. Przyjęliśmy utalentowane dziecko, pouczyło się rok, a potem przenoszę je na budżet państwowy, tylko gdy pojawia się wakat. Chociaż jest to dla mnie nieopłacalne, bo Akademia musi zarabiać pieniądze. Jednak wychodzę naprzeciw tym dzieciom i rodzinom, bo wiem, jak starają się z ostatnich sił, aby zapewnić edukację. — Na kiedy zaplanowano uroczystości z okazji jubileuszu? — Z okazji doniosłego wydarzenia Akademia prowadzi Międzynarodowy Festiwal Muzyczny „VIVAT ACADEMIA”, który trwa od 20 września do 20 grudnia. Do udziału w Festiwalu zaangażowani są absolwenci i pedagodzy Akademii, gwiazdy ukraińskiej i światowej kultury muzycznej, wśród których są: D. Macujew, W. Rudenko, T. Sztonda, L. Monastyrska, A. Schwaczka, D. Tkaczenko, O. Hryniuk, B. Piwnenko, czołowi muzycy z zagranicy; znane zespoły artystyczne — Narodowy Zespół Solistów „Kijowska Kamerata”, Narodowy Zespół Kameralny „Kijowscy Soliści”, Narodowy Zasłużony Akademicki Ukraiński Chór Ludowy Ukrainy imienia H. Weriowki, kwartet smyczkowy Post Scriptum. W ramach festiwalu obchodzone będą również jubileusze: 200-lecie S. Hułaka-Artemowskiego i G. Verdiego, 140-lecie S. Rachmaninowa (projekty specjalne „Kijowski sezon Rachmaninowa”, „Grudniowe wieczory”) i F. Szalapina, 75-lecie S. Turczaka, naszych wybitnych współczesnych: 75-lecie M. Skoryka (Międzynarodowy festiwal „Dni muzyki Skoryka”), 80-lecie A. Awdijewskiego, 85-lecie profesora W. Apatskiego i inni. 100-leciu Akademii poświęcony jest również XI Otwarty Dziecięcy Konkurs Muzyczny „Pamięci P. Czajkowskiego” w mieście Kamianka w obwodzie czerkaskim, dokąd przez 28 lat przyjeżdżał kompozytor i gdzie tworzył swoje arcydzieła. Do jubileuszu przypisane są prezentacje: wydania „Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy imienia P. I. Czajkowskiego 100 lat”, filmu „Akademia na przełomie wieków”, a także Wieczór Charytatywny „Dedykacja mecenasom Ukrainy: Mychajło Iwanowycz Tereszczenko”, zorganizowany z inicjatywy i przy wsparciu jego wnuka Michela Tereszczenki (honorowy gość konferencji prasowej). Kulminacyjne wydarzenie — Uroczysty wieczór 5 listopada w Narodowej Operze Ukrainy im. T. H. Szewczenki. Rozmawiał Jewhen BUKET Zdjęcie autora
Tłumaczenie maszynowe
W listopadzie 2013 roku wyższa państwowa uczelnia muzyczna IV poziomu akredytacji Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego będzie obchodzić swoje stulecie. Historia akademii odzwierciedla skomplikowany, dramatyczny los naszego państwa. Jednak na wszystkich etapach swojego istnienia godnie zachowywała i pomnażała wysoki profesjonalizm, jedność tradycji narodu ukraińskiego z osiągnięciami europejskich kultur muzycznych. O historii i współczesności uczelni rozmawiamy z rektorem NAMU im. P. I. Czajkowskiego, dyrygentem, pedagogiem, działaczem muzyczno-społecznym, doktorem nauk o sztuce, profesorem, ludowym artystą Ukrainy Wołodymyrem Iwanowyczem Rożokiem. — Wołodymyrze Iwanowyczu, proszę opowiedzieć, z czego szczyci się akademia w pierwszym stuleciu swojej pracy, wszak z Konserwatorium Kijowskim wiąże się niemało znamiennych stron ukraińskiej muzyki. — Bardzo słusznie zauważył Pan ciągłość tradycji wiodącego ośrodka edukacji muzycznej Ukrainy. Wszak Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy imienia P. I. Czajkowskiego została utworzona zgodnie z Dekretem Prezydenta Ukrainy z dnia 5 września 1995 roku „O reorganizacji Kijowskiego Państwowego Konserwatorium imienia P. I. Czajkowskiego w Narodową Akademię Muzyczną Ukrainy imienia P. I. Czajkowskiego”. W ten sposób Narodowa Akademia Muzyczna imienia P. I. Czajkowskiego stała się następczynią prawną Kijowskiego Państwowego Konserwatorium imienia P. I. Czajkowskiego, które zostało założone 3 listopada 1913 roku na bazie szkoły muzycznej Kijowskiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego. Kolosalny wysiłek na rzecz otwarcia tej uczelni włożył Piotr Iljicz Czajkowski, dlatego dumnie nosimy imię kompozytora-klasyka. Choć nie dożył on tej daty o 20 lat (zmarł w 1893 r.), to kilkakrotnie maestro spotykał się z Mykołą Łysenką i wspólnie pisali prośby do rządu carskiego, listy do Dumy Kijowskiej. Potem Siergiej Rachmaninow, Nikołaj Rimski-Korsakow, Siergiej Taniejew, Mychajło Tereszczenko dołączyli do tego szlachetnego dzieła. Nawiasem mówiąc, Tereszczenko przekazał 50 tysięcy rubli na to, aby do Kijowa zaproszono najlepszych pedagogów z Włoch, Francji, Niemiec, Rosji. Pierwszymi dyrektorami byli Wołodymyr Puchalski (1913 rok) oraz Reinhold Glière (1914—1920). Od 1919 roku Konserwatorium Kijowskie staje się państwową uczelnią. Założycielami głównych kierunków działalności konserwatorium byli wybitni działacze sztuki muzycznej. Rola Akademii w czasie obecnym jest również bardzo znacząca. Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy imienia P. I. Czajkowskiego była i pozostaje jedną z największych instytucji muzyczno-edukacyjnych Europy Środkowej i Wschodniej. Tutaj skoncentrowany jest potężny potencjał naukowo-twórczy specjalistów. Kształcimy wokalistów, kompozytorów, artystów orkiestry, dyrygentów chóru, reżyserów teatru muzycznego itd. Bez Akademii nie do pomyślenia jest rozwój współczesnej kultury ukraińskiej. Wspomnijmy nazwiska śpiewaków Dmytra Hnatiuka, Jewhenii Mirosznyczenko, Anatolija Sołowjanenki, kompozytorów Jewhena Stankowycza, Łesi Dyczko — wszystkich nie sposób wymienić. To cała epoka w rozwoju ukraińskiej kultury muzycznej. Mamy 27 katedr. Pracuje u nas dziewięciu Bohaterów Ukrainy, około czterdziestu doktorów nauk, których sami wychowaliśmy, ponad 100 kandydatów nauk, prawie 70 ludowych artystów Ukrainy, zasłużonych artystów i działaczy. Jesteśmy jedyną na Ukrainie z pięciu krajowych konserwatoriów, która posiada tak wysoki potencjał naukowy. U nas opracowują i piszą rozprawy doktorskie z różnej pod względem gatunkowym problematyki naukowej. Jest to zarówno wykonawstwo, jak i sfera historyczno-teoretyczna. To szkoła fortepianowa, kompozytorska, wokalna, dyrygencko-chóralna. I wszystko jest związane z teraźniejszością. Studenci i zespoły twórcze naszej Akademii z wielkim sukcesem reprezentują sztukę na Ukrainie i daleko poza jej granicami. Cieszą tradycyjnie wysokie wyniki udziału naszych studentów w międzynarodowych konkursach muzycznych. Ogółem ponad 50 dyplomów i tytułów laureatów co roku zdobywają nasi studenci. Bez Narodowej Akademii, bez jej osiągnięć i wspaniałych wykładowców nie do pomyślenia jest postęp ukraińskiej współczesnej sztuki muzycznej. — Pana nazwisko jest jedenaste na liście wybitnych kierowników tej instytucji muzyczno-edukacyjnej. Proszę opowiedzieć czytelnikom „Słowa Proświty” o tym, czym trzeba się zajmować na stanowisku kierowniczym. — Otrzymałem niełatwy spadek — praktycznie nie było kąta w ogromnym, zabytkowym budynku, który nie wymagałby remontu; swój czas wysłużyły także instrumenty muzyczne. Mianowano mnie rektorem w 2004 roku, a w maju 2011 roku zespół jednogłośnie wybrał mnie na drugą kadencję. Najwyraźniej kroki, które podejmowałem, były słuszne, bo jestem na tym stanowisku dla konstruktywnej pracy. Taki przykład. Kiedy przyszedłem do konserwatorium, wszystkie 138 fortepianów wyczerpały swój zasób. Moim celem jest odnowienie zasobów. Można było to zrobić wcześniej i pieniądze były, nie było chęci. Całkowicie odnowiliśmy orkiestrę symfoniczną, zakupiliśmy instrumenty dęte, dla orkiestry ludowej całkowicie wymieniliśmy cały instrumentarium, kupiliśmy chórowi studentów kostiumy i 52 fortepiany. 26 października ubiegłego roku Prezydent podpisał Dekret o obchodach 100-lecia Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy. 16 maja 383 deputowanych poparło Uchwałę Rady Najwyższej nr 271-VII o obchodach jubileuszu. Planowana jest emisja monety, znaczka, kopert, przeprowadzenie uroczystych posiedzeń, konferencji naukowych, koncertów i innych wydarzeń. Ale głównym z nich powinno być „przeprowadzenie kapitalnego remontu budynku i akademika NAMU”, i w tym tkwi ogromny problem, ponieważ środków do tej pory nie ma. Jak wiadomo, główny budynek Akademii przekazano naszej uczelni w 1955 roku, wcześniej mieścił się tam hotel „Continental”, zbudowany pod koniec XIX wieku: bardzo prestiżowy hotel,
w którym zatrzymywały się wybitne osobistości, wśród nich — Leonid Sobinow, Fiodor Szalapin. W 1958 roku do budynku dobudowano kolumnadę z studiem operowym i od tego czasu w pomieszczeniu nie było kapitalnego remontu! Obecnie dach przecieka na całym obwodzie aż do drugiego piętra. Kiedy pada deszcz, stawiamy wiadra, miski, talerze, przykrywamy instrumenty. Na drugim piętrze woda zaciekała w ściany, podtopione są audytoria i klasy. Będzie strasznie, jeśli doczekamy zimy z przeciekającym dachem. Niska temperatura (+3—5 stopni w pomieszczeniach) jest skrajnie zgubna dla unikalnych instrumentów. A okna z trzeciego i czwartego piętra po prostu wypadają. Mamy dwa unikalne organy, giną fortepiany, a każdy fortepian kosztuje półtora do dwóch milionów hrywien! A jeszcze bardziej szokuje to, że z pod dachu na bruk spadają ogromne bryły, niszczeją balkony. To bardzo niebezpieczne! Dwukrotnie wzywaliśmy Ministerstwo ds. Sytuacji Nadzwyczajnych. Sporządzili akty. Kopie przekazaliśmy do Gabinetu Ministrów, Administracji Prezydenta, Ministerstwa Kultury, dołączyliśmy zdjęcia budynku, napisaliśmy listy, aby koniecznie zwrócono na to uwagę. Póki co sami postawiliśmy siatkę na całym obwodzie budynku, żeby nikomu na głowę nie spadały bryły… Nawiasem mówiąc, jubileusz Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy będzie obchodzony pod patronatem UNESCO. Jednak do tej pory środków na remont nie otrzymaliśmy. Chociaż dokumentacja projektowo-kosztorysowa jest od dawna gotowa. Za nią musimy zapłacić Kijówprojektowi siedem milionów hrywien. Byliśmy gotowi zwolnić pomieszczenia dla budowlańców jeszcze w kwietniu, ale do tej pory kwestia nie jest rozwiązywana. W każdym razie wierzę, że Dekret Prezydenta zostanie wykonany i środki się znajdą. — A ile środków potrzeba na remont? Może warto zwrócić się do mecenasów i sponsorów, a nie czekać, aż państwo da pieniądze? — Na pierwszy projekt potrzebujemy 100—150 mln hrywien. Jestem przekonany, że dla naszego państwa nie jest problemem znalezienie pieniędzy, aby uratować unikalną budowlę. Nawiasem mówiąc, Rada Miasta Kijowa przekazała Akademii ziemię pod budowlą w dożywotnie użytkowanie, dlatego stąd nigdzie nie pójdziemy! Współcześni sponsorzy i mecenasi nie chcą inwestować środków w budynek Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy. Tereszczenków i Chanenków dzisiaj, niestety, nie ma… Choć jestem optymistą i wierzę, że swoją 101. rocznicę powitamy w pięknym, ciepłym i przytulnym budynku. Dla studentów i wykładowców zapewnią normalne warunki pracy i nauki. W końcu naszym głównym zadaniem jest wychowywanie artystów ukraińskiej kultury muzycznej. Jesteśmy przecież unikalną artystyczną placówką edukacyjną! Przygotowujemy mistrzów najwyższego poziomu, gwiazdy — powiedzmy, nasi wychowankowie — pianista Wołodymyr Horowitz, śpiewacy Iwan Kozłowski, Jewhenija Mirosznyczenko, Anatolij Sołowjanenko, kompozytorzy — Borys Latoszynski, Łewko Rewucki. Nasz absolwent Jewhen Sawczuk kieruje kapelą „Dumka” i jest u nas kierownikiem katedry. Również nasz absolwent, profesor Wołodymyr Sirenko, kieruje Narodową Orkiestrą Symfoniczną. Naszych muzyków zna cały świat. Czego warta jest tylko Bohater Ukrainy, primadonna Opery Narodowej Marija Stefiuk, która u nas wykłada! Można wymieniać bardzo wielu. Marzę o przekształceniu akademii w świątynię sztuki, aby u studentów i każdego, kto tu przyszedł, powstawało poczucie czci i pietyzmu. Jeszcze jedno moje marzenie — żeby Kijowskie Konserwatorium znano wszędzie, tak jak znają Eton, Oksford i Juilliard. — Czy państwo sprzyja realizacji Pana marzeń, czy tylko „papierkami” i „gadaniem”, jak w kwestii remontu? — Państwo powinno przedmiotowo zajmować się edukacją muzyczną. Mamy prawie 1400 państwowych szkół muzycznych. Są one w większości w żałosnym stanie. I ciągle podnoszą kwestię, żeby je zamknąć, zawłaszczyć pomieszczenia. Byli nawet tacy działacze, którzy uważali, że szkoły muzyczne to anachronizm i chcieli je niszczyć. Przecież w szkole muzycznej kształtuje się przyszły działacz kultury. Tam też kształtuje się duchowość narodu. Albo proszę spojrzeć, jaki to straszny problem: u nas dzieci nie śpiewają w szkołach średnich! Wcześniej w szkole działały zespoły chóralne, pracowali nauczyciele z wyższym wykształceniem muzycznym, tworzyli orkiestry, zespoły instrumentów ludowych. Obecnie szkoła przekształciła się w formalną instytucję. Duchowość jest tam na ostatnim planie. Nie śpiewają pieśni, a więc zapominają o swoich korzeniach, źródłach: skąd jesteśmy i kim jesteśmy. Jeśli nie śpiewają w szkole — nie będą śpiewać także w rodzinach. Co roku wypuszczamy kilka tysięcy wykwalifikowanych specjalistów. Pięć konserwatoriów. Pięć akademii kultury i sztuki. A kto pracuje w sferze kultury? Rzadko kto. Skierować i zaplanować przepływy kadrowe rozsądnie na rzecz wsi, rejonu, miasta — to jedno z zadań państwowych. To możliwe — gdyby była wola państwowa. Wypracować system, zaczynając od wiejskiego przedszkola, żeby nauczyciel muzyki z doświadczeniem otrzymywał nie 700 hrywien, a 2—3 tysiące, a po przepracowaniu pięciu lat — jeszcze wyższą pensję. Dla państwa to korzystne: będziemy przygotowywać kulturalnych ludzi. Człowiek, który wyrósł na utworach Beethovena i Bacha, nie będzie pił, nie będzie przeklinał. Podczas egzaminów wstępnych do naszej Akademii serce mi się kraje. Obcokrajowcy płacą 7300 dolarów. Chińczycy jadą do nas, ponieważ wiedzą: tutaj
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
otrzymali minimalną pensję. Stefania się na to zgodziła, pracuje nad rolą. Czas płynie, nikt się do niej nie zwraca, na próbę generalną na scenie nie zapraszają. A do spektaklu zostało bardzo mało czasu. Akompaniatorka, z którą ćwiczyła Stefania, zainteresowała się, dlaczego tak jest. Następnego dnia Stefanię wezwał administrator i poinformował ją, że do roli pretendują artyści ludowi… Z tej kwestii stało się jasne, że na scenę jej nie wypuszczą. Stefania odnosiła już sukcesy na scenach w Ameryce, zresztą nie jest tak wychowana, by o coś prosić. Wyjeżdża do Niemiec, uczy się na studiach magisterskich (miała już stopień licencjata). Wkrótce, na podstawie wyników poważnego konkursu (104 śpiewaków na 5 miejsc), zostaje przyjęta do Opery Norymberskiej. Jej talentem zachwyca się wykładowca konserwatorium Jan Hamar. Wraz z żoną często przyjeżdżają na występy Stefanii, przylecieli nawet do Ameryki na jej premierę. Takie tam jest podejście do utalentowanych ludzi. A tutaj się nie ułożyło”. W dorobku twórczym ukraińskiej śpiewaczki jest obecnie 25 partii operowych, solowe programy koncertowe… Musetta („Cyganeria” Pucciniego), Violetta („Traviata” Verdiego), Kleopatra („Juliusz Cezar w Egipcie” Händla), Pamina („Czarodziejski flet” Mozarta), lalka Olimpia („Opowieści Hoffmanna” Offenbacha), Małgorzata („Faust” Gounoda), Gilda („Rigoletto” Verdiego)… Za wykonanie tych partii otrzymała najlepsze recenzje w światowej prasie. Przytoczmy tylko niektóre, na przykład w amerykańskiej ukraińskiej gazecie „Swoboda”: „Wielu śpiewaków ma dobrą technikę, ale ich śpiew jest zimny. Stefania śpiewa duszą! Ma coś, co jest dane od urodzenia, czego nie można nauczyć” (Martha Randall, wykładowca wokalu wyższej szkoły muzycznej College Park); „Stefania Dowhań w roli Violetty to sensacyjne odkrycie. Śpiew bez wysiłku, anielskie wysokie nuty, bezbłędna koloratura” („Wochenkurier”); „…debiutantka Opery Królewskiej Stefania Dowhań (gdzie niedawno śpiewała — N. K.) dosłownie znokautowała londyńską publiczność swoim diamentowym głosem i grą aktorską!” (gazeta „Time”). Stefania (a w jej osobie Ukraina) swoim talentem podbija świat. Mimo to pozostaje skromną, delikatną, kochającą wnuczką babci Małgorzaty i dziadka Borysa. „Gdziekolwiek bym była, niosę ze sobą Ukrainę” — wyznaje śpiewaczka. Od jej pierwszych występów w Kijowie minęło 10 lat. I oto w styczniu 2014 roku w Kijowskiej Filharmonii Państwowej planowany jest solowy koncert Stefanii Dowhań.
Tłumaczenie maszynowe
Nadia KYRYJAN Głowa rodziny — znany ukraiński rzeźbiarz Borys Dowhań, który niedawno skończył 85 lat. Mimo podeszłego wieku jest pełen nowych ciekawych pomysłów, aktywnie pracuje. Nasze czasopismo pisało o nim wielokrotnie, najświeższa publikacja znajduje się w numerze 15 z 2013 r. Dusza rodziny — bez wątpienia, Marharyta Dowhań. Utalentowana dziennikarka, wspaniała gospodyni, mama, z czasem babcia. Jej kariera, jak wielu uczciwych, patriotycznych ludzi w tamtych czasach, urwała się nagle: w grudniu 1965 roku w klubie Kijowskiego Naukowo-Badawczego Instytutu Łączności Marharyta zorganizowała wieczór poezji, poświęcony twórczości Wasyla Symonenki. Wieczór prowadził krytyk literacki Iwan Dziuba, wtedy — tak zwany „dysydent”, obecnie — Bohater Ukrainy, laureat Nagrody im. Szewczenki oraz wielu ogólnoukraińskich i międzynarodowych nagród. Na wieczorze wybrzmiały bardzo ostre wystąpienia, w szczególności protesty przeciwko aresztowaniom inteligencji, które wtedy Na święcie w Kosmaciu z babcią Ritą rozpoczęły się znowu po tak zwanej „chruszczowowskiej odwilży”. Po tym wieczorze Marharytę Dowhań (pseudonim literacki — panieńskie nazwisko M. Zajcewska) „rozbierano” na zebraniach partyjnych, zwolniono z redakcji gazety „Druhowi czytelnika” z zakazem pracy w ideologii. Była bezrobotna, z czasem zatrudniła się w dziale informacji Ministerstwa Przemysłu Materiałów Budowlanych, gdzie wtedy pracował także Wasyl Stus. Przyjaźń z Wasylem, jego żoną Wałentyną — to osobna karta w życiu Marharyty. O tym napisała wspomnienia, opublikowane w książce „Wasyl Stus: Poeta i obywatel” pod redakcją Wasyla Owsijenki, która niedawno ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „Klio”. Marharyta korespondowała z poetą przez cały czas, kiedy przebywał w łagrach, spotykała się w okresie między „strefami”. Było to wtedy, gdy wielu z obecnych „patriotów”, widząc Wasyla, przechodziło na drugą stronę ulicy… „Parnas na Wydubyczach” — jeden z najciekawszych i najsławniejszych projektów Marharyty Kostiantyniwny. Zaczęło się wszystko od tego, że babcia Rita, która rozumiała, że radziecka szkoła, gdzie w tym czasie uczyła się już jej wnuczka Stefania (którą tak nazwano na cześć Stefanii Szabatury, lwowskiej artystki-dysydentki, członkini UGS, skazanej za działalność polityczną na 5 lat więzienia i 3 lata zesłania), nie wychowuje dzieci na ukraińskich patriotów, postanowiła choć trochę temu zaradzić. Zaproponowała nauczycielce zorganizowanie w klasie zespołu folklorystycznego, nazwali go „Łebedyky”. To teraz mamy wiele podobnych (i bardzo dobrych) takich dziecięcych zespołów. A wtedy dla uczniów i nauczycieli była to nowość, nawet odkrycie. Marharyta Kostiantyniwna miała wspaniałego nauczyciela — Leopolda Jaszczenkę, do którego chóru „Homin” chodziła śpiewać razem ze Stefanką. „Łebedyky” odniosły wielki sukces, występowały w zakładach pracy, gdzie pracowali znajomi Rity, w szkołach itp. Sama pisała scenariusze na Wielkanoc, Boże Narodzenie i inne ukraińskie święta ludowe. A w domu urządziła „Parnas na Wydubyczach” — wieczory literacko-muzyczne, początkowo dla Stefanki i jej koleżanek, aby pokazać dzieciom piękno i bogactwo ukraińskiej literatury, muzyki. Stale organizowała wieczory Hryhorija Skoworody, Tarasa Szewczenki, Pawła Tyczyny, Wołodymyra Sosiury, Wasyla Symonenki i innych pisarzy. Do scenariuszy wchodziły także utwory muzyczne, które wykonywali młodzi kobziarze, grajkowie na sopiłkach, pianiści, wokaliści. Do organizacji wieczorów dołączyli rodzice, którzy przyprowadzali dzieci, pomagali im przygotowywać się do występów. Wśród nich znani artyści, muzycy, poeci. Po wieczorze babcia Rita częstowała wszystkich pierożkami, tortami własnej produkcji. Z Joan Sutherland Każde takie wydarzenie zapadało w pamięć na długo, pozostawiało niezatarte ślady. Na początku Niepodległości, kiedy w ukraińskim parlamencie powstała „Rada Narodowa”, Marharyta Dowhań pracowała w parlamencie, pomagała deputowanym w pracy. Nigdy nie stała z boku proukraińskiego życia politycznego i społecznego. A wychowanie dzieci, kunszt pedagogiczny stały się jej ulubionym zajęciem. Wśród setek jej wychowanków — ludzie różnych zawodów, ale wszyscy — świadomi obywatele Ukrainy. Mama Stefanii Kateryna Dowhań błyskotliwie ukończyła akademię sztuk pięknych, pracowała jako artysta-konserwator. Ma swój udział w renowacji cerkwi św. Andrzeja na Podolu, konserwowała ikonostas cerkwi Nadbramnej w Ławrze Kijowsko-Pieczerskiej, świątyni w Kozielcu, zbudowanej przez Ołeksija Rozumowskiego. Właśnie tutaj doszło do bardzo ciekawego spotkania. Kiedy artystka pracowała wysoko na rusztowaniu, koledzy zawołali: „Kateryno, schodź, hrabiowie przyjechali”. Pomyślała — żartują. A kiedy zeszła, zobaczyła: rzeczywiście, na ojczyznę swoich przodków przyjechała cała rodzina hrabiów Rozumowskich. Obrazy Kateryny, które tutaj malowała, bardzo się spodobały i podarowała hrabinie Marii pejzaż z Bramą Nadbramną cerkwi. Hrabina zamówiła u Kateryny namalowanie ikony trzech świętych, utraconej podczas bolszewickich pogromów lat 30. XX wieku dla cerkwi w Lemeszach, skąd wywodzi się ród kozaków Rozumów. Zamówienie Katia wykonała. W czasach rozpadu radzieckiego imperium konserwacja stała się nikomu niepotrzebna, Katia straciła pracę. Doszedł czynnik osobisty — i wraz ze Stefanią znalazły się za granicą. Ale ona nigdy nie zrywa więzi z Ukrainą: stale przyjeżdża, pomaga przyjaciołom. Obecnie wykłada sztukę na Uniwersytecie Westminster w stanie Maryland (USA). Stefankę pamiętam z dzieciństwa. Babcia dołożyła wszelkich starań, aby rozwinąć talenty, ukryte w wnuczce: uczyła ją malować, grać na sopiłce, na fortepianie, bandurze, śpiewać, deklamować najlepsze ukraińskie wiersze i fragmenty prozy. Od piątego roku życia dziewczynka śpiewała w dziecięcym chórze przy Kijowskim Państwowym Konserwatorium pod kierownictwem utalentowanej chórmistrzyni Tetiany Małyckiej. Stefanka kocha i szanuje babcię, dlatego nauka przyniosła swoje owoce. Wyjechawszy z mamą do USA, Stefania w 1998 roku ukończyła Szkołę Sztuk w Baltimore. W 2000 roku zdobyła pierwsze miejsce na konkursie Narodowego Stowarzyszenia Nauczycieli Śpiewu (region Środkowoatlantycki USA) oraz złoty medal konkursu imienia sławnej diwy Metropolitan Opera Rosy Ponselle (Baltimore, USA). W 2002 roku ukończyła wydział wokalny Uniwersytetu stanu Maryland i zadebiutowała w roli Dydony w operze Henry’ego Purcella „Dydona i Eneasz”. W tym samym roku została laureatką Międzynarodowego konkursu śpiewaków operowych Międzynarodowej Fundacji Muzycznej (Płowdiw, Bułgaria) oraz konkursu Leopoldskron w Salzburgu (Austria). Przyjeżdża do Kijowa, występuje w Narodowej Filharmonii, cerkwi św. Andrzeja, w pomieszczeniu Ukraińskiego Funduszu Kultury, bierze udział w koncertach poświęconych Sołomii Kruszelnyckiej i in. Ma zamiar zostać w Ojczyźnie. O tej próbie opowiada Marharyta Dowhań: „Przyjechawszy z Ameryki, gdzie właśnie ukończyła konserwatorium, Stefanka od razu udała się do naszej opery. Tam ją przesłuchali, poważni członkowie jury powiedzieli: „Bierzemy, wspaniały głos, przygotowuj partię „Traviaty”. Stefanii jako stażystce przydzielono klasę przeznaczoną Z Placido Domingo
Miałem szczęście bywać w tym mieszkaniu przez ponad czterdzieści lat. Zawsze jest tu ciekawie: poznawanie znanych ludzi (do kręgu gospodarzy należeli Wasyl Stus, jego żona Walentyna, Wiaczesław Czornowił, Nadija Switłyczna, pisarze, artyści i inni interesujący ludzie), nowe pomysły, gościnne przyjęcie, różnorodne wieczory poetyckie… Obecnie nadszedł czas, aby przemyśleć całą ważność, nieprzeciętność tej rodziny i kontaktów z nią.
Tłumaczenie maszynowe
Hanna DENYSKO, zasłużona dziennikarka Ukrainy
Zaprawdę, ta nieuchronna i wszechobecna śmierć, która chodziła nie z kosą, a z naganem w ręku i czerwoną gwiazdą na czapce, dopadła Mykołę Zerowa, inteligentnego, encyklopedycznie wykształconego, delikatnego z duszy i bezgranicznie utalentowanego człowieka, i jeszcze długo potem za siedmioma zamkami trzymała tajemnicę jego zguby. Nawet kiedy w czasach chruszczowowskiej odwilży, w 1966 roku, po raz pierwszy po śmierci w kontynentalnej Ukrainie wyszedł tom jego utworów z przedmową ocalałego pobratymca-neoklasyka Maksyma Rylskiego, w adnotacji rok śmierci Mykoły Zerowa podano — 1941. To samo w „Antologii poezji ukraińskiej” (Kijów, „Dnipro”, 1985). Reżim, który ulegał liberalizacji, nie mógł już ignorować neoklasyków, ale zbrodnie poprzedników próbował zrzucić na wojnę. Student-filolog zobaczy datę 1941 i pomyśli, że profesor Zerow zginął na wojnie albo zmarł z niedożywienia w okupowanym przez Niemców Kijowie… Lecz mimo gór kłamstw wokół postaci Mykoły Zerowa (czego wart choćby rymowany donos w uniwersyteckiej gazetce, gdzie mówi się, że on „wszystkich pracujących by powiesił, Wypił Dniepr, zatrzymałby kraj! Zatrzymałby słońce w błękicie…”), jego utwory uparcie przebijały się cudownymi kwiatami przez cmentarną płytę socrealizmu. Kto czytał — ten na wieki zakocha się w tej smukłości klasycznych strof, w tej gotyckiej świątyni, wzniesionej wbrew „haniebnemu spadkowi bezstylowych lat”, wbrew tym „drobiazgowym, mściwym liliputom”, którzy donosili, piętnowali, krzyżowali… I oto jeszcze jeden kwiat zerowskiego spadku przebił się przez grubość lat i namuły bezduchowności. W Połtawie wydano „Catalepton” — zbiór poezji Zerowa, do którego wchodzą jego aleksandryny, sonetoidy, parodie, epigramy, żarty. Po raz pierwszy ten zbiór wyszedł w 1951 roku w wydawnictwie „Kyjiw” w Filadelfii (USA), uporządkował go młodszy brat Mykoły Zerowa Mychajło, znany jako poeta Mychajło Orest. Połtawski oddział obwodowy Towarzystwa Więzi z Ukraińcami poza Granicami Ukrainy z inicjatywy przewodniczącej Wiry Koszowej i zgodnie z Państwowym programem współpracy z zagranicznymi Ukraińcami na okres do 2015 roku obecnie zrobił dobry uczynek. Na chwałę Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej i rady obwodowej, zerowską perłę wydano za środki budżetu obwodowego zgodnie z planem wydawniczym publikacji społecznie znaczących. Przedmowę „Drogą Mykoły Zerowa” napisał do połtawskiego wznowienia „Cataleptonu” poeta, Bohater Ukrainy, przewodniczący Towarzystwa Więzi z Ukraińcami poza Granicami Ukrainy Iwan Dracz — o swojej drodze do Zerowa — i zarazem o drodze do niego całego narodu, który powinien przyswoić tę głęboką odporność na niszczycielskie wichry, jaką niesie twórczość lidera neoklasyków. Iwan Dracz cytuje przedmowę do zagranicznego wydania sonetów Zerowa: „Jako poeta i tłumacz oraz jako literaturoznawca i krytyk, Zerow wyróżniał się na tle wzburzonego i zmąconego do dna rewolucją życia literackiego w Radzieckiej Ukrainie, jak twardy i błyszczący diament… Zerow widział niebezpieczeństwo dla Ukrainy rosyjskiej psychologii rewolucyjnej, której główną irracjonalną pasją było zburzenie wszystkiego, co poprzednie, do fundamentów. Na Ukrainie ta psychologia, znalazłszy się w roli wojskowo-politycznego okupanta, działała jako świadomy plan niszczenia wszystkich tysiącletnich osiągnięć i kierunków narodu…” I konstatuje: „Czyż nie odczuwamy dzisiaj dawno postawionej diagnozy naszego chorobliwego stanu, czyż nie są zagrożone obecnie tysiącletnie osiągnięcia naszej kultury — wciąż tymi samymi falami, wciąż tą samą bezlitosną potęgą?!” Iwan Dracz cytuje sonet Mykoły Zerowa, w którym podano lakoniczną i dokładną definicję epoki dyktatury (wszystko jedno — czy „proletariatu”, czy oligarchatu, czy kleptokracji). To opublikowana na Ukrainie już w dobie Niepodległości „Hoi Triakonta”: Pamiętacie: w dni trzydziestu tyranów Była ta sama szaleńcza pora: Bezgłośny Pnyks, bezludna Agora I bezgłosie sądu i prytanów.
I tylko czasem, niby jakaś mara, Jeszcze odzywał się śmiech Arystofanów, Sokrates, jak dawniej, wyjawiał profanów, I wesoło roiła się dzieciarnia.
Tak samo i teraz. Wszystko zasnęło, Wszystko przycichło w czekaniu na Trazybulusa! A my? — gdzież oparcie na naszą nędzę,
Czy motyka na chwasty, czy lek na rany? Dziecięca ślepotą? Sokratejski bicz? Czy nieukojony śmiech Arystofanesa? 30.03.1921 Ponieważ historię starożytnego świata u nas studiuje się skrajnie źle (a co dopiero będzie po planowanej profilizacji!), wyjaśnimy niektóre słowa: Pnyks — wzgórze w starożytnych Atenach; Agora — miejsce, gdzie odbywały się zgromadzenia ludowe i zapadały najważniejsze decyzje; prytani — w starożytnych Atenach członkowie wyższej rady zgromadzeń ludowych; Trazybul — przywódca powstania przeciwko trzydziestu tyranom, którzy rządzili w Atenach w 404 roku p.n.e. Uderza końcowa część przedmowy, związana z osobistymi tragediami Mykoły Zerowa. W październiku 1934 roku zmarł jego jedyny syn Kostyk. A potem żona, Sofija Dmytriwna, odeszła do tego, kto, zdaniem Iwana Dracza, “wydawał neoklasyków, nie zapominając wycierać rąk, trzymając w pogotowiu ręczniczek” — do Wiktora Petrowa. Dla Iwana Dracza droga do Mykoły Zerowa była drogą przez Sandarmoch. Organizował on pierwszą podróż tam przedstawicieli ukraińskiej społeczności w 1997 roku. Wtedy dla szerokiego ogółu w całym tragizmie otworzyła się tajemnica śmierci Mykoły Zerowa i Łesia Kurbasa, Mykoły Kulisza i Marka Woronego, Wałeriana Pidmohylnego i Wołodymyra Czechiwskiego, Serhija Hruszewskiego i Wałeriana Poliszczuka, Antona Kruszelnyckiego oraz jego synów Bohdana i Ostapa, a także córki Wołodymyry… wszystkich 1111 więźniów etapu sołowieckiego, rozstrzelanych w Sandarmochu przed 20. rocznicą panowania w Rosji, a potem i w okupowanych sąsiednich krajach, komunistycznego molocha. “Po tym, jak pojechałem drogą Mykoły Zerowa na Północ, często prześladują mnie wizje, widzenia, efemeryczne sny — pisze Iwan Dracz. — Widzę wysokie sosny Sandarmochu w księżycowe noce. Tymi nocnymi ścieżkami błąkają się czy to żywe dusze, czy to cienie zmarłych. Szczególnie często widzę matkę Kurbasa i jego żonę Czistiakową. Ledwie błysnie księżyc (czy to kozackie, czy to czumackie słońce w Karelii?), a oni się pojawiają. Cienie za cieniami. Kogoś szukają. Wielu ich. Tysiące i tysiące. I nagle widzę dziesięcioletniego chłopca. — Kostyku? — pyta go jakiś cień. — Ty co tu robisz? Ty czemu Kijów opuściłeś? — Tatę szukam. On gdzieś tu „Eneidę” tłumaczy… — A ty czemu nie z mamą? — Mama poszła do obcego wujka i zapowiedziała się pochować koło niego, ja do niej nie chcę, ja szukam taty, ona się mnie wyparła. Mój tata — Mykoła Zerow, a ja — Kostiantyn Mykołajowycz. Ja nie jestem bezojcem, ja jestem bezmatką… Mały chłopiec pod księżycem w Sandarmochu, na drodze Mykoły Zerowa”. …Zerowa rozstrzelał 3 listopada 1937 roku kat Michaił Matwiejew. W 75. rocznicę śmierci więźniów obozów sołowieckich, 4—8 sierpnia 2012 roku, w Sandarmochu i na Sołowkach wspominano ofiary Wielkiego terroru. Wtedy do Sołowieckiego kamienia złożono ziemię, wziętą z rodzinnego domu Mykoły Zerowa w Zińkowie. Przywiozła ją przedstawicielka Połtawskiego oddziału Towarzystwa więzi z Ukraińcami poza granicami Ukrainy, docent Połtawskiego uniwersytetu pedagogicznego, kandydat nauk historycznych Łarysa Szapował. W artykule “Wszystko ma swój czas i wyznaczoną porę”, który kończy połtawskie wydanie “Catalepton’a”, pani Łarysa opowiada o życiowej i twórczej drodze Mykoły Zerowa oraz o czczeniu jego pamięci. Powiem kilka słów i o swojej drodze do poety. Urodziłam się w Zahruniwce w rejonie zińkowskim, po ukończeniu szkoły zaproszono mnie do pracy w zińkowskiej gazecie rejonowej, więc nie metaforycznie, a naprawdę chodziłam drogami-ścieżkami braci Zerowych. Ale kiedy pracowałam w Zińkowie, “odwilżowy” tomik Zerowa dopiero się drukował, a wczorajsza uczennica nie wiedziała, że jest i inny Zińków poza tym, gdzie oddychać pełną piersią nie sposób, że są inne jego symbole, poza czerwonymi bożkami. Partyjne kierownictwo gazety rejonowej dochodziło do absurdu, i redaktorowi Wołodymyrowi Kostence niełatwo było nas, młodych, bronić. A my ze współpracowniczką Nelą Szwydką wieczorami odprowadzałyśmy się do mieszkań, gdzie nas wzięto na kwaterę — mnie starsza babcia, ją — pracownica drukarni, i za każdym razem, mijając na rogu aptekę, czytałyśmy słowa Błoka: “Noc, ulica, latarnia, apteka, Bezsensowne i matowe światło. Żyj jeszcze choć ćwierć wieku — Wszystko będzie tak. Wyjścia nie ma…” W każdym razie moja droga do Zerowa i tak zaczęła się od Zińkowa. W redakcji, gdzie wystarczało i wsteczników-nabuchodonozorów, i płochliwych zajęcy, była “fronda” z trzech najmłodszych pracowników — to Nela Szwydka, Łarysa Łymar i ja — oraz najstarszego, kierownika wydziału partyjnego Wiaczesława Ponomarenki. Ponomarenko prenumerował “Nowyj mir” i inne postępowe wydania, dawał nam czytać Sołżenicyna, więc latem 1967 roku jechałam już do Lwowa na studia na uniwersytet jako nihilistka, która wie, że ład w tym kraju jest wstrętny, ale nie wie, co z tym można zrobić i czy w ogóle warto żyć w tym świecie. I tutaj, we Lwowie, odbyło się moje spotkanie z Mykołą Zerowem, a co za tym idzie — innym Zińkowem, innym światem — światem piękna i rycerskich cnót, światem wycyzelowanego ojczystego Słowa. Najpierw była mała zbioreczka “Camena”, która trafiła się w antykwariacie. Pamiętam, uderzyła “Salomea”, przyjąć którą byłam gotowa dzięki babcinej Ewangelii z pożółkłymi od czasu stronami. I Salomea!.. Jeszcze dziecko (dziecko!) A pije straszny, zatruty napój I tylko miecz i pomstę przyzywa. Duszo moja! Uciekaj na statek, Płyń tam, gdzie wśród białych skał Smukła, jak promień, czysta Nauzykaa. A potem był chociażby ocenzurowany, bo bez “Trzydziestu tyranów”, ale jednak wybór z 1966 roku, z którym w Zińkowie się minęłam. Być może i dzisiaj nie będę w stanie wyjaśnić, czym dokładnie uzdrawiały moją duszę wersy Zerowa, ale po nich jakoś wstyd było powtarzać: “wyjścia nie ma”. Minęły lata i dziesięciolecia. Dzisiaj skruszał lód wokół imienia Mykoły Zerowa i w Zińkowie. W mieście jest ulica braci Zerowych. Działa oddział poszukiwawczy “Zerowczata” (kierownik — nauczycielka Zińkowskiej Szkoły Średniej nr 1 Łesia Litwiszko). Na budynku, gdzie urodzili się bracia Zerowie, ustanowiono tablicę pamiątkową. Obecni gospodarze domu utrzymują go w dobrym stanie. Oto tylko w tekście tablicy pamiątkowej, niestety, nie znalazło się miejsca dla Mychajła Zerowa (Oresta), a to też talent pierwszorzędnej wielkości, a jeszcze pierwszym napisali imię Dmytra Zerowa, chociaż Mykoła — starszy. Lecz największy nonsens, że ulica, gdzie stoi dom, w którym urodził się i spędził pierwsze lata życia Mykoła Zerow, do dziś nosi imię Dzierżyńskiego, założyciela tego katowskiego urzędu, który zniszczył i Zerowa, i tysiące innych działaczy kultury, i miliony Ukraińców wszystkich stanów. Z przemianowaniem tej ulicy zińkowscy deputowani nie mogą zwlekać — jeśli są naprawdę synami i córkami narodu ukraińskiego. …Powróćmy do recenzowanego wydania. Tutaj czytelnik dotknie Wiecznego, posmuci się, pośmieje, czasem przez łzy. Pośmiać by się, czytając satyryczno-humorystyczny “Neoklasyczny marsz”, lecz kiedy wspomnisz, jak przyjmowali partyjni cerberzy od literatury takie, na przykład, wersy: “My Łabędziowi krewni i szczupakowi, A rak czerwony nam na nic, Choć my i nie robimy rewolucji, Ale i życia od nas nie ma”, — to mimo woli myśl zwraca się ku poważnemu. No choćby ku tej definicji-diagnozie z Aleksandryny “Lucrosa”: “Gdzie rozum i uczucie — wszystko śpi w anabiozie…” Wam to niczego nie przypomina? Artystyczną oprawę książki wykonał zasłużony działacz sztuk Ukrainy Wołodymyr Deriabin. Twórcy udało się oddać napięcie tamtego niepokojącego czasu, w którym żył i tworzył Mykoła Zerow. Lekka “żywa” płaszczyzna książki — i drut kolczasty obozu koncentracyjnego; kolorystyczne rozwiązanie okładki, metaforycznie związane z greckimi terakotowymi reliefami i wazami, — i oddech zińkowskich łanów i kwitnących sadów… Końcowym akordem tego wydania stał się krótki artykuł-podziękowanie Wiry Koszowej, z którego czytelnik dowie się o tym, jak wspólnymi siłami ukraińskiej diaspory i aktywistów Towarzystwa “Ukraina — Świat” powraca do czytelnika twórczość wybitnego ukraińskiego poety i uczonego. Niechże wzejdą w duszach wolnych Ukraińców ziarna Piękna i Stylu, które w szaleńczy czas tyranii uparcie siał Mykoła Zerow.
Tymi wersami Pawła Fyłypowycza można najdokładniej nakreślić zarówno los jego towarzysza broni, wybitnego poety i naukowca Mykoły Zerowa, jak i istotę wydarzenia, o którym chcę opowiedzieć — wydanie w Połtawie zerowskiego zbioru „Catalepton”.
Tłumaczenie maszynowe
Oleksandra KONDRATOWYCZ, honorowy krajoznawca Ukrainy
Pokrowa to wielkie święto religijne, a na Ukrainie także narodowe. Kozacy zaporoscy czcili Przenajświętszą Pokrowę jako swoją patronkę i orędowniczkę. Na Jej cześć na Siczy wzniesiono cerkiew Pokrowską. Kiedy na rozkaz Katarzyny II w 1775 roku zburzono Sicz Zaporoską, Kozacy, którzy udali się za Dunaj pod opiekę tureckiego sułtana, zabrali ze sobą obraz Przenajświętszej Pokrowy. Ukraińska Powstańcza Armia, która powstała w latach II wojny światowej jako siła zbrojna przeciwko nazistowskiej i bolszewickiej okupacji, również oddała się pod opiekę Matki Bożej, wybierając to święto na Dzień Oręża. W duszy każdego Ukraińca żyje szczera wiara, że Matka Boża usłyszy i zrozumie jego myśli, ból i smutek, wstawi się za nim i uratuje. Dlatego powierza Jej swoje najskrytsze myśli i marzenia. W pierwszej kolejności dotyczy to dziewcząt i kobiet. Święta zawsze wyczekiwano z niecierpliwością, wierząc, że dla Przenajświętszej Dziewicy nasze bóle, porażki i niepowodzenia są tak samo bolesne, jak dla nas samych. A nasza wiara, nasze sukcesy i zwycięstwa napełniają radością Jej matczyne serce. Nic więc dziwnego, że podczas akatystu, który Kościół Prawosławny, oprócz nabożeństwa, odprawia w tym dniu, często brzmią słowa: „Raduj się, Radości nasza, osłoń nas od wszelkiego zła Twoim czcigodnym omoforionem”. Historia zna niemało przypadków błogosławionej pomocy Matki Bożej wiernym, którym zagrażało śmiertelne niebezpieczeństwo lub ciężkie próby. Znane jest wstawiennictwo Dziewicy Maryi podczas najazdu Tatarów na monaster Poczajowski, kiedy kule napastników zawracały i zabijały ich samych. Autorowi tego artykułu starzy mieszkańcy wsi Worokomle w rejonie kamień-koszyrskim opowiadali, że w pierwszej połowie ubiegłego wieku Bogurodzica ukazała się wieśniaczce Tekli Hubczyk, która cierpiała na ciężką chorobę nóg. I w naszych czasach Ona czuwa nad nami i, słysząc szczerą modlitwę lub błaganie, przychodzi z pomocą. Moja uczennica Ludmyła Fedczyk (z domu Bożuk) opowiedziała, jak w latach 90., w czasie bezpieniądza, musiała pojechać na pielenie buraków do sąsiedniego obwodu. Tam w wyniku ukąszenia lub zranienia ciężko rozbolała ją noga, kobieta ledwo się poruszała i pewnego wieczoru, nie mogąc dłużej znieść strasznego bólu, z rozpaczą wykrzyknęła: „Boże, jeśli Ty jesteś, pomóżże mi, biednej!”. Na jakąś chwilę zapadła w sen. I czy to w malignie, czy na jawie zobaczyła przed sobą kobietę niezwykłej urody, która współczująco patrzyła na nią i zapytała: „Co, boli, córuś?” — „Oj, boli nie do zniesienia!” — „Odwróć się na brzuch, a nogę połóż na siatce. Śpij”. I rozpłynęła się w powietrzu. Ludmyła postąpiła zgodnie z radą. Co do siatki: spali na szerokich łóżkach z wąskim materacem na siatce. Rano kobieta obudziła się zdrowa. Od tego czasu ona, przekonana ateistka, była sekretarz szkolnej organizacji komsomolskiej, poszła do cerkwi i szczerze wierzy: uratowała ją Matka Boża. Dla wieśniaka święto Pokrowy to swoisty drogowskaz i surowy egzaminator. Do tego dnia żyto musiał zasiać nawet najbardziej leniwy. „Nie zasiejesz do Pokrowy — nie zbierzesz i połowy”, — ostrziewało ludowe przysłowie. Należało zapewnić także syte karmienie bydłu. We wsi Nujno w rejonie kamień-koszyrskim mawiano: „Przyszła Pokrowa i pyta się, czy zabezpieczona krowa”. Koniecznie trzeba było także zebrać ziemniaki, buraki, marchew, ocieplić doły z ziemniakami, warzywami, chaty przed przemarznięciem zimą. Tego samego dnia wróżono także pogodę: jeśli wiatr wieje z północy, zima będzie zimna i śnieżna, jeśli z południa — ciepła. Jednak najbardziej to święto poruszało dziewczęta, które czekały na nie z wyjątkową niecierpliwością, — budziło ono nadzieję na zamążpójście. Nie na darmo na Polesiu mówiono: „Do Pokrowy dziewki honorowe”. Dlatego w przeddzień serdecznie modliły się do Matki Bożej, prosiły o zesłanie pary. Licząc na swatów, dziewczęta przygotowywały posag: szyły, wyszywały. Starzy mieszkańcy wsi Kłytyck w rejonie kamień-koszyrskim opowiadają, że dziewczyna z ich wsi na wydaniu mogła mieć do 20 wyszywanych koszul, 10 wyszywanych lub zdobionych artystycznym tkaniem ręczników, nie licząc tych do codziennego użytku, 5—6 cienkich spódnic z fabrycznego materiału „z galonami”, czyli naszytymi u dołu kolorowymi wstążkami, 2 letniki, 2 burki, stanik (gorset, kamizelkę). Do posagu wchodziły poduszki, wyszywane poszewki, pierzyny, portowyny (samoróbne lniane obrusy, jednokolorowe, wyszywane lub przetykane na brzegach kolorowymi nićmi), tkane narzuty na łóżka, które w różnych wsiach nazywano dywan, pururaden. Aby zgromadzić odpowiednią ilość posagu, przygotowywano go zawczasu, nierzadko całą rodziną. Jeśli w rodzinie było kilka dziewcząt, to każda musiała sama przygotowywać sobie posag, choć także nie bez pomocy rodziny, przy czym w pierwszej kolejności przygotowywano go dla starszej. Szczególnie starały się dziewki na wydaniu, wykorzystując każdą wolną od prac polowych czy innych pilnych zajęć chwilę. Przygotowując posag, dziewczęta modlitewnie błagały Przenajświętszą Bogurodzicę o zesłanie im pary. Szczególną szczerością i serdecznością były przepełnione te błagania w przeddzień Pokrowy. W Kłytycku zwracały się do Matki Bożej: „Pokryj, Święta Pokrowo, ziemię listeczkiem, a mnie — wianeczkiem”. Ponieważ niezswatane dziewczęta po Pokrowie prawie nie miały nadziei na zamążpójście, w tej wsi popularne było przysłowie: „Przyszła Pokrowa — dziewka zaryczała jak krowa”. Dziewczęta, które zasiedziały się, błagały Świętą Dziewicę o zesłanie im choć jakiegoś męża: „Święta Pokrowajko, pokryj moją głowajkę, — byle jaki mężczyna, byle były drwa i łuczywo”, „byle jaki mężczyk — i narobi trzoseczek” (wieś Kaczyn w rejonie kamień-koszyrskim). „...byle jaki, — byle był, chleba-soli zdobył” (wsie Pniwne, Farynky, Sosniwka tego samego rejonu kamień-koszyrskiego). I to nie było tylko błaganie, a krzyk zranionej duszy. Przecież nie raz słyszały pod swoim adresem: „stara dziewka”, „przestarzała”, „podstarzała”. Były wśród nich i takie, które w swoim czasie nie potrafiły zdecydować się na wybranka, a obecnie „przez przebieranie dostały niedobranie”. Dlatego w Krymnem i Bronicy tego rejonu można było usłyszeć rozpaczliwe: „Święta Pokrowajko, pokryj moją głowajkę choć byle jaką onucą, byle dziewką nie męczyli”. Dlaczego „męczyli”? Kto „męczył”? Przede wszystkim własne myśli i przeżycia: marzyło się o kochanym mężu, rodzinie, dzieciach, a zamiast tego trzeba znosić współczujące, a nawet lekceważące spojrzenia. Stała się już niepotrzebna we własnej rodzinie, „zbędną gębą”, zwłaszcza gdy zabrakło rodziców, a „brat sam sobie rad” — ma swoją rodzinę, żonę, dzieci, swoje kłopoty. Istotę takiej sytuacji jeszcze głębiej odsłania inne krymnieńskie przysłowie: „Poszłabym i za woła, byle w domu nie była”. I mimo wszystko święto odradzało nadzieję, napełniało dziewczęce serca oczekiwaniami na szczęśliwe życie rodzinne. Tego dnia ludzie masowo szli do cerkwi, sławili Boga i Przeczystą Dziewicę, prosili Ją o modlitwę do Swojego Boskiego Syna Jezusa Chrystusa, aby On ochronił naszą ziemię od nieszczęść, wrogich zakusów, tak jak ochroniła Święta Pokrowa mieszkańców Konstantynopola w 910 roku przed Saracenami, o zesłanie szczęścia ich rodzinom. W niektórych wsiach na przestrzeni wieków ustaliły się pewne zwyczaje, uciekając się do których, dziewki miały nadzieję na sprzyjanie święta w szczęśliwym rozwiązaniu ich losu. Na przykład we wsi Dubeczne w rejonie starowyżewskim dziewczyna na wydaniu wczesnym rankiem otwierała na oścież bramę i przyczepiała pęczek czerwonej kaliny, szczerze wierząc, że te magiczne działania przywołają swatów do chaty. Kalina symbolizowała dziewiczą czystość i urodę, a otwarte bramy jako wyraz magii naśladowczej — gotowość do założenia rodziny. Potem dziewczyna razem z rodzicami szła do cerkwi, aby w szczerej modlitwie poprosić Bogurodzicę o zesłanie jej pary.
Po powrocie ze świątyni matka z córką kontynuowały magiczne czynności. Matka wyjmowała z komory zwój płótna i rozścielała go od progu do stołu obok domowych chodników, powtarzając: „Ściel się, lnie, by swatali córkę”. Było to jakby wezwanie, aby swatowie nie zwlekali i jak najszybciej odwiedzili dom oraz zasiedli za stołem. Dalej, pomodliwszy się do obrazu Matki Bożej, prosiła: — Pokrowo, Pokrowojko, pościel płótno bielutkie, nie daj wronie krakać, a nogom po błocie chlapać. A córka, pomodliwszy się do ikony Matki Bożej, prosiła: — Święta Pokrowojko, przykryj mi główeczkę, ziemię — listeczkiem, a mnie — chusteczką. Płótno ścielono obok chodników, ale nie zamiast nich, co świadczyło o pragnieniu, aby swatowie przeszli się po płótnie, ale nie zadeptali, nie zadeptując przy tym dziewczęcego losu. Potem matka z córką przystępowały do obrzędu przekładania ręczników, które panna wyhaftowała własnoręcznie, marząc przy tym o ślubnym ręczniku. Przekładając, rozkładały wyrób, oglądały i powtarzały: „Na ten ręcznik z ukochanym w cerkwi stanąć”, „Tym ręcznikiem ręce związać”, „A tymi ręcznikami swatów przewiązać” itd. Wyliczały wszystkie możliwe przypadki ich użycia podczas wesela. Mogły przekładać też wyroby matki, jeśli ta była szczęśliwa w małżeństwie, na znak tego, że życzy takiego losu i swojej krwince. Ludzie wierzyli: wszystko, co działo się w tym dniu, jest uświęcone przez Przenajświętszą Bogurodzicę. Szczerze zapraszano Ją do udziału w obchodach tego wielkiego święta. We wspomnianym już Dubecznym urządzano wieczornice: jeśli pozwalała pogoda i było ciepło, na ulicy, na kłodach, a jeśli nie, parobkowie wynajmowali przestronną chatę u wdowy lub samotnych starszych ludzi. Wchodząc do pomieszczenia, witano się z gospodarzami, dalej zwracano się do Przeczystej Dziewicy: — Pokrowojko-Matko, chodź z nami do chaty wieczornice sprawiać, dziewczęta rozweselać. Weselili się, żartowali, jakaś para zakochanych odgrywała żartobliwą scenkę. Parobek, podchodząc do dziewczyny, wyjmował zza pazuchy starą podartą chustkę i mówił: — Galuniu, przyniosłem ci prezent, o który prosiłaś. — I próbował wręczyć go dziewczynie. Ta, zobaczywszy „prezent”, odganiała się: — Odczep się! Przecież ja cię dzisiaj nawet na oczy nie widziałam. — Może i nie widziałaś… Ale przecież prosiłaś: „Święta Pokrowojko, przykryj moją główeczkę / Choć chustką, choć onucą, bo panną być mi się znudziło”. Mówiłaś? — Mówiłam. No i co? — Co prosiłaś, to masz. Obecni śmieją się, a grupa dziewcząt w tym czasie śpiewa: Oj, ci kawalerowie nie umieją się zapoznawać: Jak podejdą, to pytają, czy krowa się doi, Czy krowa się doi, czy kury się niosą, — Oj, ci kawalerowie bardzo się wywyższają. Chłopcy na to odpowiadają: A te dziewczęta bardzo honorne — Porobiły sobie czarne oczy i zielone brwi. Płeć piękna też nie zwleka z ostrym słowem: Oj, Pidwarska ulica, Czym ona się chlubi? Dębami i grabami, Chłopcami-niezdarami. I tutaj już silna płeć daje upust swoim emocjom: A dziewczęta na płoty: „Czy to wy nie starostowie?” Bo przyszła już Pokrowa, Ryczy dziewka jak krowa. Za tymi śpiewnymi zmaganiami, żartami i przyśpiewkami zaczynały się muzyki, które trwały długo po północy, a nawet do rana. Znajdował się czas i na świąteczną wieczerzę, którą chłopcy zapewniali alkoholem, przeważnie winem, a dziewczęta — przekąską. O znaczeniu Pokrowy jako patronki dziewczęcego losu, wierze ludu w wstawiennictwo Dziewicy Maryi w różnych życiowych próbach, zwłaszcza rodzinnych, świadczy obchodzenie niegdyś tego dnia we wsi Nujno w rejonie kamień-koszyrskim. Tutaj jest to święto parafialne, do którego wszyscy starannie się przygotowywali. Rano całymi rodzinami ruszali do świątyni, dokąd przychodzili również krewni i znajomi z sąsiednich wsi. Po zakończeniu nabożeństwa zapraszano ich na gościnę, szczodrze częstowano. Pod wieczór mieszkańcy, starzy i młodzi, zbierali się na przestronnym wygonie. I rozpoczynała się ogólnonarodowa zabawa pod nazwą Wieś. Taka nazwa najlepiej i najpełniej oddawała charakter święta, bo nie przychodzili na wygon chyba tylko zupełnie niemocni lub ciężko chorzy. Z tej okazji wynajmowano muzyków. Tańce, pieśni, żarty, zaloty, wyznania miłosne trwały niemal do rana. Najstaranniej przygotowywały się do święta dziewczęta: i te zaręczone, i te, które z dnia na dzień czekały na swatów, i te, które marzyły tego wieczoru spotkać swój los, i te, które straciły już nadzieję na zamążpójście, ale która jeszcze żyła na dnie ich serca. Swoje nadzieje nujnieńskie dziewczęta wiązały z pestkami dyni, które, naszym zdaniem, tutaj używane były jako środek miłosny. Jeszcze wcześniej wypytywały matki, ile dyń te pozwolą wybrać. Jeśli ilość nie zadowalała, prosiły o zwiększenie. Więc każda przychodziła na święto z węzełkiem czy woreczkiem, w którym przynosiła dobrze podprażone, pełne, pachnące pestki. Nimi najpierw częstowały ukochanych lub upodobanych chłopców. Parobkowie chętnie częstowali się smacznym poczęstunkiem. Ci zaś z zakochanych młodzieńców, których ominęła poczęstunkiem wybrana dziewczyna, niekiedy próbowali siłą, choć niby żartem, zawładnąć pożądanym smakołykiem. Najwyraźniej wierzyli, że to w przyszłości pomoże zdobyć przychylność wybranki. Pokrow Bogurodzicy. Koniec XV—początek XVI w., Rzeczyca, Wołyń
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przez dwa dni w sekcjach filologii, filozofii i pedagogiki. Tematyka badań jest różnorodna i niezwykle ciekawa. Na przykład aspirantka katedry literatury ukraińskiej i zagranicznej oraz metodyki nauczania im. M. Maksymowicza Uniwersytetu w Perejasławiu przedstawiła referat „Temat idealnego władcy w interpretacji Stanisława Orzechowskiego-Roksolana i Hryhorija Skoworody”. Filozofowie ci uważali, że władca powinien być mądrym mentorem, wytrwale zgłębiać nauki i sztukę, gwarantować przestrzeganie wszystkich praw, dbać o upowszechnianie szkół i gimnazjów, „siedzib samej mądrości w państwie”, usuwać od siebie pochlebców, „ludzi pożądliwych, chciwych, zbrodniczych, chełpliwych”. Pomyślało się — nam by dzisiaj takiego władcy! Walentyna Sobol, doktor nauk filologicznych, profesor katedry literatury ukraińskiej Uniwersytetu Warszawskiego opracowała niezwykle interesujący temat „Hryhorij Skoworoda i Łeś Kurbas: w poszukiwaniu wewnętrznego człowieka”. Mykoła Sulyma w referacie „Polemika wokół Hryhorija Skoworody. Rok 1861” na przykładzie Wsiewołoda Krestowskiego, który drwił z utworów literackich Skoworody (oponował mu Mykoła Kostomarow), pokazał, jak człowiek, któremu zabrakło elementarnego zrozumienia tekstu, bierze się za jego krytykowanie. W szczególności taki przykład. Skoworoda pisze: „Zabij złą wolę w nas” (czyli wzywa do zniszczenia w sobie zła). Krestowski interpretuje to wyrażenie: „Hryhorij Sawycz szczególnie nie lubił woli…”. A czyż dzisiaj jest mało takich nieudolnych krytykantów? Wśród tych licznych referatów każdy znajdzie dla siebie ciekawy i potrzebny materiał. Dla uczestników konferencji zorganizowano wieczór muzyki ludowej i kobzarskiej, wycieczki do muzeów Perejasławia Chmielnickiego, spotkanie autorskie z miejscowymi pisarzami. Aby informować o pracy Centrum Skoworodoznawstwa uniwersytetu, stworzono stronę internetową „Skoworodiana”, gdzie publikowane są również materiały z odczytów skoworodowskich.
Tłumaczenie maszynowe
Nadia KYRIAN. Wydarzenie rozpoczął Serhij Ryk, prorektor ds. pracy naukowej Uniwersytetu w Perejasławiu Chmielnickim, który przedstawił uczestników konferencji i poinformował, że te Czytania Skoworodyńskie poświęcone są również 80. rocznicy urodzin Ołeksy Myszanycza (1933—2004), który był ich założycielem i stałym organizatorem, autorem wielu interesujących i aktualnych prac naukowych o życiu i twórczości Skoworody. Tematyka czytań rozszerza się, obecnie włączono także prace poświęcone Stanisławowi Orzechowskiemu (1513—1566) — ukraińskiemu filozofowi, mówcy, historykowi, publicyście, który uważany jest za prekursora Hryhorija Skoworody i któremu w tym roku przypada 500. rocznica urodzin. Czytania świadczą o tym, że historia ukraińskiej myśli filozoficznej zaczyna się od średniowiecza, jeszcze od Nestora Kronikarza, Iłariona. W tym okresie było wielu wybitnych myślicieli, twórczych osobowości, które wniosły nieoceniony wkład w rozwój światowej kultury. Z ramienia rady naukowej uniwersytetu najaktywniejszym uczestnikom konferencji wręczono nagrody — medale Hryhorija Skoworody. Wśród nagrodzonych znaleźli się: Natalia Mycaj, dyrektor muzeum Hryhorija Skoworody, Maria-Grazia Bartolini (Mediolan, Włochy), autorka pracy w języku włoskim o dorobku twórczym Skoworody, Ołeksandr Moroz, przewodniczący rady osiedlowej wsi Babaji w obwodzie charkowskim, gdzie często bywał i mieszkał w ostatnich latach Hryhorij Skoworoda. Czytania kontynuował moderator konferencji, organizator wydarzenia, dyrektor Centrum Skoworodoznawstwa, profesor, akademik Akademii Szkolnictwa Wyższego Ukrainy Mykoła Korpaniuk, który powiedział: „Jest mi bardzo miło, że podstawowy skład naszej konferencji jest niezmienny i przez kilkadziesiąt lat współpracuje z uniwersytetem. Czytania zostały założone w 1983 roku dzięki Iwanowi Petrowyczowi Stohnijowi, naszemu pierwszemu rektorowi, i odbywają się stale. Mam nadzieję, że ich historia będzie długa i trwała, bo poznać Skoworodę — to poznać siebie, odnaleźć i zrealizować siebie w społeczeństwie i w końcu być szczęśliwym. Do udziału w konferencji zgłosiło się 130 uczestników. Wśród nich 5 pisarzy, 3 laureatów Nagrody Szewczenkowskiej, ponad 50 profesorów, naukowcy, studenci. Po raz pierwszy wyszliśmy na poziom międzynarodowy, są przedstawiciele Włoch, Słowacji, Kanady, Niemiec. Nasze granice się rozszerzają, zatem Skoworoda prowadzi nas przez świat. Przed nami (2022 r.) — 300-lecie H. Skoworody, musimy przemyśleć i wnieść propozycje do programu obchodów tej doniosłej daty”. Uczestników konferencji powitał pierwszy rektor, jeden z aktywnych uczestników studiów Iwan Stohnij, doktor filozofii, profesor. Zaprezentował on wydania, które ukazały się w Centrum Skoworodoznawstwa, wśród nich podręczniki dla studentów i uczniów. Obecne referaty zostały opublikowane w drugim wydaniu zbioru prac naukowych „Perejasławskie studia skoworodyńskie”. Interesujące było wystąpienie przewodniczącego rady osiedlowej w Babajach Ołeksandra Moroza. Zaznaczył on, że mieszkańcy wsi pamiętają sławnego rodaka i są z niego dumni, jego twórczość i droga życiowa pomagają w wychowaniu młodzieży. W osadzie propaguje się aforyzmy naszego wybitnego filozofa, umieszcza się je na banerach, teksty są stale zmieniane. Uczestników konferencji powitał w imieniu organizacji społecznej „Ukraiński klub” pisarz, politolog Roman Kucharuk. Na posiedzeniu plenarnym referaty przedstawili: doktor nauk pedagogicznych, profesor Uniwersytetu w Perejasławiu Chmielnickim Hanna Tokmań, doktor nauk filozoficznych, wiodący pracownik naukowy Instytutu Filozofii im. H. Skoworody NAN Ukrainy Wołodymyr Łytwynow, doktor nauk filologicznych, profesor, kierownik działu literatury dawnej Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy Mykoła Sulyma. Pozostałe referaty przedstawiali. Zdjęcie Nadii Kyrian. W Państwowym Wyższym Zakładzie Edukacyjnym „Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny im. Hryhorija Skoworody w Perejasławiu Chmielnickim” przy udziale i wsparciu Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, Instytutu Filozofii im. H. S. Skoworody NAN Ukrainy, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, Narodowego Stowarzyszenia Ukrainoznawców, Literacko-Memoriałowego Muzeum H. S. Skoworody NIEZ „Perejasław” odbyła się Międzynarodowa konferencja „XVI Czytania Skoworodyńskie”. PRENUMERATA—2014 PRENUMERATA—2014 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN P.o. redaktora naczelnego Jewhen BUKET Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział tematyki społecznej Petro ANTONENKO 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Redaktor internetowy Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279-39-55 Redaktor dyżurny Jewhen BUKET Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w spółce z o.o. «Polihrafcentr» w środę. Nakład w październiku — 19 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na «Słowo Proświty» jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y «Słowo Proświty» — 30617
Tłumaczenie maszynowe