Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy wiele lat temu Iwan Ohijenko napisał testament, zwracając się do swoich bliskich, współpracowników, dalekich i nieznanych mu Ukraińców, potwierdzając prawo przekazania na Ukrainę swojego dziedzictwa duchowo-intelektualnego. Jednak ten czyn miał zostać dokonany tylko pod warunkiem, że Ukraina i jej Cerkiew staną się wolne. Wysoki cel, który obramowywał jego życiową drogę, współbrzmiał z odwieczną ideą Ukraińców o państwowym i duchowym suwerenności Narodu. Najwyraźniej, wyznając taką ukraińską perspektywę, Ohijenko dla imperialnych reżimów politycznych i ich służby zawsze był uważany za “wroga ludu”, “zdrajcę”, “burżuazyjnego nacjonalistę”. Przecież niósł zagrożenie dla totalitarnego systemu rosyjskiego bolszewizmu zarówno swoją działalnością jako przywódca państwowy i duchowy, jak i pracami naukowymi w dziedzinach historii, kultury, teologii, języka, literatury, pedagogiki, politologii. Ohijenko dobrze uświadamiał sobie prawdziwe przyczyny narodowego i politycznego zniewolenia narodu, drogi wyjścia z takiego stanu. Jego paradygmat wartości określały wartości Państwa Ukraińskiego, Cerkwi Narodowej, Języka Ojczystego, Pamięci Historycznej. Stały się one sensami jego twórczości życiowej, walki i niezgaszonej wiary w szczęśliwą przyszłość swojego narodu. Niezwykle ważne jest to, że Ohijenko widział nie tylko źródła wzmocnienia ducha narodowego ukraiństwa, ale także to wieczne dla niego zagrożenie. Była nim Moskiewszczyzna. Niezależnie od tego, w jakie przybierała szaty, jacy zwierzchnicy rządzili, bali się oni duchowych przewodników, wojowników, bojowników o triumf prawdy, którym było nienawistne moskiewskie jarzmo na własnej szyi. W odróżnieniu od wielu współpracowników z czasów narodowo-wyzwoleńczych zmagań 1917–1921 lat, jasno zrozumiał główne problemy i przyczyny tragedii narodu ukraińskiego, które polegały przede wszystkim na obecności zmoskwiczałej, duchowo okaleczonej inteligencji w politycznym kierownictwie narodu, z ich iluzjami autonomizmu, federalizmu, demokratyzmu w zarażonej imperialnością Rosji. Pozycja Ohijenki stanowiła alternatywę dla tego wpływowego nurtu w ukraińskiej rewolucji, który wciąż zakochiwał się w “moskiewskiej demokracji”. Zapoznając się z pracami Chrystiuka “Materiały do historii ukraińskiej rewolucji”; Izaaka Mazepy “Ukraina w ogniu i burzy rewolucji”; Wynnyczenki “Odrodzenie narodu”, staje się zauważalna różnica co do ich głównego celu, skierowanego na “usprawiedliwienie siebie” jako przeciwników niepodległości Ukrainy. Istotna różnica między Ohijenką a “ukraińskimi” esdekami, eserami, esefami polegała na tym, że ci ostatni tak i nie zdołali “wyzwolić się” spod ideologicznego, politycznego, światopoglądowego, duchowego wpływu moskali. Nawet wtedy, gdy z powodu okoliczności zamienili “autonomię” na “niepodległość” Ukrainy, to i ten krok służył jedynie jako środek do głównego celu – budowy (wspólnie z ruskimi towariszczami) socjalistycznej republiki w składzie nowej imperialnej federacji, która walczy o światowy socjalizm. Zakończenie na str. 4–5 HEORHIJ FILIPCZUK HALYNA PAHUTIAK
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
które reżimy polityczne dominowały. Oceny światopoglądowe, podejścia polityczne i badania naukowe były niebezpieczne dla moskiewskich najeźdźców nawet wtedy, gdy formalnie przestał on zajmować się polityką, przebywając poza granicami zniewolonej ojczyzny. Wydawnictwa encyklopedyczne ZSRR, jeśli podawały informacje o I. Ohijence, to wyłącznie w negatywnym świetle. Radziecka, społeczno-polityczna „nauka”, odziedziczywszy strategię fałszowania historii Ukrainy i niszczenia przez Moskwę od XVII wieku narodowych korzeni Ukrainy, sprawnie wypisywała mu kliszę „ministra rządu Petlury”, „warszawskiego utrzymanka” itd. „Zakonnie”, że w uniwersalnej „Sowieckiej Encyklopedii” z 1979 i 1982 roku (1 mln 620 tys. egz.) publikowano biografie działaczy wszystkich epok i narodów, lecz nie było w niej wiadomości o I. Ohijence. A imię metropolity Ilariona, przyjęte przez niego w 1940 roku jako pierwszego Ukraińca wybranego ponad dziewięć wieków temu na tron metropolitalny, otrzymało odpowiednią kremlowską interpretację ideologiczną: „Ilarion, dawnoruski pisarz, pierwszy kijowski metropolita z Rusinów od 1051…”.
Takie osobistości, jak Ohijenko, stanowiły dla Moskali największe niebezpieczeństwo, ponieważ w każdej chwili przypominały o kulturowych, duchowych i państwowych podstawach narodu ukraińskiego. Dla potrzeb imperium bezpiecznie pozostawały „obyczajowy” folklor i „małorosyjska” mentalność, zaspokajające się „przyprawioną kapustą” zamiast wolności. Kremlowskie noma-
MYKOŁA TYMOSZYK
10-11 ZOJA KUCZERIAWA
12-13
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
terytorium od moskiewskiej ordy i to właśnie on wejdzie do ukraińskiej historii jako ten, który wywalczył autokefalię ukraińskiej cerkwi. I ani razu nie wyraził chęci spojrzenia Putinowi w oczy, jedynie doprowadza go do szału swoim godnym zachowaniem i tym, że pomógł mu zająć to miejsce na arenie światowej, na co nikt przedtem nie odważył się zdobyć. Właśnie dlatego trzeba go posadzić! I na to niestrudzenie pracuje ten, kto pozostaje jedynie błaznem u nogi cara. Cała jego leksyka na temat tego diabła w ludzkiej postaci jest tolerancyjna, delikatna, wojny niby z Moskowią nie ma, a jest „konflikt obywatelski” w Donbasie, są „powstańcy”, a nie bojownicy, najemnicy Putina, agresora również „nie ma”, a jest „ta strona”. Wszystko zawoalowane, żeby nie rozdrażnić smoka, bo w głębinach małorosyjskiej duszy gwaranta on jednak jest „starszym bratem”, który wywołuje potajemne uwielbienie i pragnienie bycia do niego podobnym. Dlatego też wypadła tak radosna okazja, by znaleźć się obok niego, wdychać jego wydechy, aby spełniło się marzenie całego życia: porozmawiać z nim tête-à-tête, bo przecież świadomie lub podświadomie go naśladuje. Za to imię Poroszenki żuje i przeżuwa w swoich mściwych ustach. Jeszcze tam, na stadionie, pryskał chamstwem i cynizmem oraz kipiał gniewem. Jeszcze „piple” nie wynieśli go na państwowy Olimp, a on już w pełni przejawiał odrażające cechy chama i małego dyktatora, mściwego, podejrzliwego, niezdolnego wznieść się ponad marginalne rozmowy, bez cienia charakteru męża stanu. Już wtedy na scenie stał nie ten przygłupi, kabaretowy typ błazna, a w pełni uformowany mały Napoleon. Już wtedy demonstrował mściwość, pomnożoną przez małostkowość, tępy cynizm i szczery prymitywizm myślenia, bardzo, bardzo dalekie od zachowania przyszłego gwaranta. Taki ogółowi się podoba. On jest z narodem! On jest jednym z nich! Tak, „piplom” się to podobało, szaleli i na każdy jego chamski wyskok odpowiadali owacjami. Dlatego poziom jego niepaństwowości aż do „równika” przejawiał się codziennie w każdym jego czynie. Dlatego bał się i boi wychodzić do ludzi bez ściągi, „żeby nie było widać…”. A w tym niedawnym wywiadzie, kiedy zebrał dziennikarzy i zapewne przeżył, jeśli nie szok, to pełne rozczarowanie, wszyscy jednak zobaczyli, że „król” jest całkowicie nagi. Dobierali na posiedzenie niby „swoich” dziennikarzy, ale czuło się, że nieźle wszystkich zirytował, bo nie było służalczych uśmiechów, potakiwania głowami, a na twarzach malowała się nieukrywana nagana, pogarda, zakłopotanie, gdy gwarant wygadywał jakieś prymitywne, wybaczcie, bzdury, zapętlał się, nurkował i z trudem wypływał z tematów marginalnych, nieistotnych, szczerzył się na każde nieprzyjemne pytanie i mało nie bił się w piersi, przekonując (przede wszystkim siebie), że jest prezydentem. Ale jakkolwiek o tym przypominał – aż ponad siedemdziesiąt razy! – tak nikt w nim tego nie dostrzegł. Za to wypuścił „slogan” o zamachu stanu, o którym wie na pewno, co sprowokowało natychmiastowy odpływ kapitału z Ukrainy i spadek hrywny. Inwestorzy rzucili się do ucieczki. Mąż stanu, powiedzieliby nasi przodkowie, niech to szlag! Znowu odezwał się w nim klaun, który może dozw-
Машинний переклад
Kateryna MOTRYCZ A jak ci się, 73-procentowy drogi człowieku, obecnie żyje? Radośnie? Pewnie? Sycie? Z przekonaniem? Jesteś zadowolony ze swojego życia-bycia? Spełniły się twoje „skryte marzenia” o wielkich pensjach, emeryturach? Cieszą cię cyfry w rachunkach za usługi komunalne? Jak ci się podobają „nowe twarze” z bliska? Czy nadal łechce wasze dusze filmowy „bezsrebrnik” Wasia Hołoborodko, a obecnie – gwarant waszych nadziei i oczekiwań? Czy znowu przebiegli was „wyprowadzili w pole” i u ciebie, ufny narodzie, wszystko znowu, jak w tym ukraińskim humorze: „Z wozu spadł, wół ob…ał, a jeszcze i koło przejechało”? Czy uspokaja małorosyjska „sofistyka”: „jeszcze nie wieczór…”. Mówiąc, że dopiero pokonano równik, a rozmach – sięgnąć na wszystkie szerokości aż do bieguna. I znowu wszystko powtórzyć. Byłoby nieźle, żeby do Północnego i żeby gwarant ze swoimi „sługami” i kumplami-„kwartałowcami” wysadził się na wędrujący góry lodowe i już tam rozweselał białe niedźwiedzie… Oskarżyć wszystkie 73 procent wyborców o brak krytycznego myślenia i niezdolność do myślenia nie chce się, ale trzeba. Z dziesiątek pytań, w większości retorycznych, „najbardziej sakramentalne”: „No, jak wy w klaunie – bez elementarnego doświadczenia państwowego, absolutnie apolitycznym – zobaczyliście lidera wielkiego europejskiego państwa?! Jak?! No, powiedzcie – jak?!” Nasuwa się niepocieszający wniosek, że obecny naród, przynajmniej w kwietniu 2019 roku, – w większości politycznie niedojrzały, niepaństwowy i nieodpowiedzialny. Bo naród, który myśli kategoriami kraju i uświadamia sobie, czym jest Państwo, jak ono funkcjonuje, jakie są dźwignie jego zarządzania, jak ono żyje i działa, tak by nie postąpił. On nie uświadamia sobie, że od jego wyboru będzie zależeć jego życie. I życie państwa, tego hiperzłożonego mechanizmu, w którym zaangażowane są różne „części”. Wypada jedna – i zatrzymuje się cały złożony system lub przynajmniej ulega awarii. A tutaj łotrzykowie wlecieli wesołą gromadą i zaczęli bawić się tymi „kółkami”, „dźwigniami”, „tłokami” zuchwale i bezczelnie. Kręcą nimi, niszczą, łamią, słowem, bawią się jak dzieci ulicy, które wybrała fortuna. Bo to tylko „czynnik ludzki”. Nieelitarna warstwa społeczeństwa. Bardzo przypadkowa i niebezpieczna, przyprowadzona przez drogi „lud”. Oni tego „mechanizmu” nie tworzyli, nie płacili za niego zdrowiem i życiem. Oni po prostu po chuligańsku dobrali się do niego i zaczęli bawić się w mężów stanu. Wielu z nich, choć dotarli do „równika”, a do tej pory nie zrozumieli – po co się tam znaleźli. Po prostu „dla żartu”, w internecie był „pobór” o „nabór do Rady Najwyższej”, oto oni i ruszyli zwartymi szeregami. Jak to mówią, i mysz, i żaba. A 73% „ludu” jeszcze ich podsadziło i powiedziało: „Róbcie z państwem co chcecie. My w was wierzymy. U was nie te wstrętne twarze „poprzedników-krwiopijców”, a przyjemne „nowe twarze”. Więc smucą nie tyle ci rozrabiacy-marginesy, którzy kręcą obecnie kierownicą państwowej „maszyny”, co ci profesorowie, lekarze, nauczyciele, twórcza i naukowa inteligencja, politycy, biznesmeni, studenci, wojskowi, wczorajsi kołchoźnicy, uczniowie szkół zawodowych (ci nie smucą) i cała-cała „mgławica Andromedy”, która zgodnie przyszła do lokali wyborczych i w rubryce, która będzie określać ich życie-bycie na najbliższe pięć lat i będzie określać los Ukrainy, jej kurs i żywotność w stanie wojny, postawili krzyżyki naprzeciw tejże „mgławicy”, która im wydawała się jasnym gwiazdozbiorem, ba, gwiazdą – aż siódmej wielkości! Te krzyżyki – również zabawny symbol. Bo tak w przedostatnim i na początkach ubiegłego wieku podpisywali się nasi niepiśmienni przodkowie. Aż 73% „czynnika ludzkiego” zaświadczyło tę samą pełną niepiśmienność i państwowe słabomyślenie. I ja mam pełne prawo wydawać taki werdykt, bo to, co wydarzyło się do „równika”, można nazwać tylko słowem „koszmar” lub „horror”. I oni zdecydowali i o moim losie, i o losie moich dzieci oraz wnuków. Dlatego ja jako „prezydent”, bo my wszyscy oto już ponad dwa lata jesteśmy „prezydentami”, mam prawo do wyroku. Stadion wszystko wypowiedział i skonkretyzował! Od dzisiaj i ja jestem „waszym wyrokiem”. Ktoś głosował „dla żartu”, ktoś (słyszałam na własne uszy) – „żebyśmy chociaż się pośmiali”, ktoś – „byle tylko nie ten handlarz”, ktoś – jakby za potrzebą poszedł… „A ty, moja Ukraino, bezradna wdowo…”. My jednak nie jesteśmy jeszcze narodem państwowym, chociaż bardzo nie chce się do tego przyznawać. I wśród wielu naszych narodowych cech jest nieodpowiedzialność i poczucie mściwości. Na nich ślizgamy się, jak na lodzie, a potem upadamy. Leżymy, porządnie uderzywszy się głową, lat 200–300 z okładem. Nasza Klio już zwątpiła, że nie będziemy tak traumatyzować tego „narządu do myślenia”. I nikt, nikt nie jest winny naszego nędznego życia, tylko my sami! My jesteśmy autorami, reżyserami i aktorami – tymi, którzy w głównych rolach, i tymi, którzy w statystowaniu tych przydługich wielowiekowych „seriali” o tym, jak potrafimy sami siebie niszczyć i nie myśleć w fatalnych momentach o Ukrainie. Rozejrzyjmy się w odległej przeszłości. My tacy jesteśmy! Baturyn i baturynian zniszczyło poczucie zemsty, a bieg historii mógłby być inny, gdyby pułkownicy Sołomacha i Nis nie przyprowadzili tajnym przejściem od rzeki Sejm wściekłego Moskala, który już był odszedł daleko. „Handlarza” Mazepę nienawidzili. Furia Moskala była przerażająca i piekielna. Woda w burzliwej rzece Sejm zaczerwieniła się od krwi baturynian… Można tylko pomarzyć, gdzie byłaby obecnie Ukraina, gdyby w lipcu 1709 roku, podczas bitwy pod Połtawą, wściekłemu Piotrowi nie pomagało aż siedmiu (!!!) pułkowników Wojska Zaporoskiego, którzy przyprowadzili tysiące kozaków, by pomóc carowi pokonać Mazepę. Tylko Semen Palij przyprowadził kilkanaście tysięcy kozaków! I to był ten sam nie krzyżyk, a krzyż naprzeciw imienia „Ukraina”. Oni, wojskowa elita, jak i obecni lekarze, nauczyciele, inteligencja, biznesmeni itd., nie myśleli, co będzie z Ukrainą, gdy wygra bitwę car. Myśleli znowu o „handlarzu” hetmanie Mazepie oraz jak się na nim zemścić i go obalić. A był horror, pomnożony przez strach. Były spalone wsie w promieniu 150 kilometrów, gdzie unosił się duch hetmana, wściekle torturowani-ćwiartowani kozacy, którzy za nim poszli, była wkrótce zniszczona przez carycę Katarzynę Sicz Zaporoska oraz złupiona i zamęczona Ukraina przez moskiewską ordę – od lata 1709 roku aż do lata 1991 roku. Tak i w latach 1918–1920 pragnienie socjalisty Wołodymyra Wynnyczenki nie tylko zajrzeć w oczy moskiewskim socjalistom, ale i całowanie innych moskiewskich socjalistycznych miejsc obróciło się głodomorami, represjami, kołchoźnianym niewolnictwem aż na ponad siedemdziesiąt lat. Chcieli zrzucić z szyi pętlę, ale znowu ten przeklęty „krzyżyk” naprzeciw imienia Ukraiński Los. Zawiodła elita. Dyrektoriat poszedł przeciwko Hetmanatowi, a Moskwa – przeciwko Ukrainie. Trzydziestolecie naszej najnowszej historii również zaświadcza, że gen mściwości i nieodpowiedzialności, braku krytycznego myślenia nigdzie nie zniknął. Przypomnijmy to „przeciw wszystkim”, na które nabrali się najbardziej świadomi. Co z tego wyszło?! Urodził się zakazany trujący owoc, którym zatruli się wszyscy. Wypędzali go nie tylko ze swoich wnętrzności, a z żył, krwi. Jednakże ceną Wielkiej Krwi. I oto te same grabie. Tutaj już przyciągnął je do nas „biedny bezsrebrnik” Wasia Hołoborodko. Zaczarował „czynnik ludzki” od dołów do szczytów. Śmiali się, kiedy „odgrywał” głupkowatego chochoła, nazywał Ukrainę prostytutką. Śmiali się. Szydził z majdanowców, znęcał się nad znanymi ludźmi, wyśmiewał ich naturalne wady, przedstawiał w swoich „filmikach” dość lekceważąco i bez szacunku znanych polityków, niektórych – po prostu jako niepełnosprawnych, oprócz słodziaka Putina. Ale, broń Boże, spojrzeć obecnie bez owacji w stronę gwaranta! Krytyki on chorobliwie nie znosi i każde niepochlebne słowo ocenia jako zamach stanu, zdradę państwową. Oto jak szybko przeobraża się klaun w cara. No i popisowy numer gwiazdy dołów, „wielkiego aktora” niepretensjonalnego tłumu – gra na pianinie. Nikt z nich nawet nie przypuszczał, że tak on będzie walił i po sterze w fotelu gwaranta; jak w serialu, tak i w rzeczywistości, będzie jeździł do pracy na „rowerze” prosto do prezydenckiego fotela. A żeby „lud” ostatecznie upewnił się w jego „przejrzystości i szczerości”, to może ten fotel zamieni na twardą drewnianą ławkę, na których odpoczywają w nocy bezdomni, biednym sierotom odda prezydenckie posiadłości i wynajmie sobie chatkę w pobliżu Kijowa, a korowody samochodów odda do użytku sierocińcom i szpitalom. Początkowo lud się wyśmiał, potem zachwycił („jaki dobry, żwawy chłopczyk”). Potem uwierzyli, że to „mesjasz”, że na takiego matka Ukraina czekała wszystkie swoje stulecia-tysiąclecia. Że to nie zemsta chazarskiego kaganatu, w szczególności na Światosławie Chrobrym, ziemi książęcej i kozackiej, a oczekiwana łaska. I miliony osobników zwartymi szeregami poszły postawić ten fatalny krzyżyk naprzeciw nazwiska „najwielszego lidera współczesności”. I wszystkie 73% „czynnika ludzkiego” ani na jotę nie wątpiły, że on wszystkich oligarchów zrobi bezdomnymi, zapełni wszystkie więzienia korupcjonistami, taryfy zmniejszy do dwóch cyfr w rachunkach. Pensje, w szczególności nauczycielom (tym zwłaszcza – jako najbardziej masowemu wyborcy), zwiększy w n-tą liczbę razy. Emerytury będą takie, że wszystkie babcie z mizernymi przed wyborami emeryturami będą odpoczywać na Malediwach i dokupią „chatki” na wyspach. Oto tylko nikt z tych skuszonych, bez krytycznego myślenia, nie zastanowił się, a skąd on te luksusy weźmie? Jak ten bajkopisarz-samouk stworzy godne życie? Sugerował przecież, że „ani obietnic, ani przebaczeń”, ale zakochanie „ludu” było niewiarygodne, wyrzut hormonów po prostu aż przekraczał skalę nawet u tych, u których one w ogóle zniknęły z wiekiem. Oto w czym nie skłamał, to w tym, że minie epoka biedy. Ona jednak minęła, bo zaczęła się epoka przetrwania. Ta, która ominęła kumpli-„kwartałowców”. I do tego – bezbłędni, nagle przekształcili się w milionerów i multimilionerów-offshore’owców. Zasiane w kwietniu 2019 roku ziarno wzeszło, wydrapało się na równik i przekroczyło go. Obficie owocuje. Okazało się, że to nie elitarne zboże, a bardzo trujący barszcz, którego nie można nawet dotykać, bo on parzy skórę i wnętrzności, doprowadza do stanu letalnego. A „lud” wciąż bardzo ostrożnie wyrzuca zakochanie ze swojego serca i przygląda się temu „barszczowi”, nie wierzy, że on jest trujący. A wyborca nie chce rosnąć i wchodzić w wiek dojrzałości. Nie czuje odpowiedzialności za własny los i los państwa. Nie mówię o tej świecy, którą postawiła humanoidalna istota na reanimacji przy nieboszczyku, gdzie stały butle z tlenem, co sprowokowało wybuch i śmiertelne tragedie. Nie wspominam o tym, że zaświadczenia o szczepieniu w większości kupują lekarze i nauczyciele, że nimi handlują ci, którzy składali przysięgę Hipokratesa. Problem w tym, że Hołoborodko kontynuuje toczenie się na swoim „rowerze”, wlecze na tylnym siedzeniu państwo do przepaści, – a wielki ogół wciąż zachwycony pokrzykuje w ślad i znowu gotowy jest za niego stawiać ten fatalny krzyżyk. Badacze rankingów zaświadczają: „Gdyby wybory były w najbliższą niedzielę, to za niego oddaliby głosy prawie…”. I to dużo, dużo milionów konsumentów „barszczu”. On w tym 2019 roku przejechał drogę i „handlarzowi”, który stworzył armię od zera, napełnił rozgrabiony całkowicie budżet państwowy, uwolnił dwie trzecie ukraińskiej
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
…móc sobie pogadać, co chce. Ale prezydent ani drgnie! Niestety, wszystko jest dwuwymiarowe. Wszyscy zobaczyli źle wychowanego, dalekiego od państwa, przypadkowego, chaotycznego, niekompetentnego, ale zakochanego w sobie i mściwego „gwaranta”, nietolerancyjnego wobec krytyki, bez najmniejszej gwarancji, że postąpi tak, jak powinien postąpić ten sam gwarant. Mówią, że nawet wielu z tych, którzy „pokładali w nim nadzieje”, to zobaczyli i wstydliwie przyznawali: „Nie sądziliśmy, że jest taki”. Niektórzy w prostym telewizyjnym przekazie zapewniali, że są „frajerami”. Ktoś kłamał, że na „niego nie głosował”. I myślisz wtedy: skąd się wzięło tych aż 73% „frajerów”? A teraz to, co najistotniejsze w tej smutnej „karuzeli” zwanej budowaniem państwa. Czy zauważyliście, drogi nasz 73-procentowy „czynniku ludzki”, że nie tylko niekompetencja bardzo wyraźnie rysuje się na jego „równiku” rządzenia państwem? Nie tylko błędy, ale w pełni uzasadnione zbrodnie. Nie jeden, nie dwa i nie trzy. Tak może postępować tylko wróg. Analizujmy! Na kogo się poluje i wszczyna postępowania, i kogo już wielu wsadzono za kratki? Tak! Największych patriotów: generałów, którzy walczyli za Ukrainę i wypędzali wroga z ukraińskiej ziemi. Żołnierzy, którzy odpowiedzieli wrogowi, który otworzył ogień i zabił niejednego naszego żołnierza. Sądzi się wolontariuszy, patriotów na podstawie zmyślonych zarzutów, podłych, pozbawionych jakichkolwiek podstaw i legalności. Gwarant pozywa do sądu dwie patriotki, któreośmieliły się wyrazić swoje niezadowolenie z jego działalności. Natomiast na wszystkie przewinienia swoich „sług” gwarant zamyka oczy. Samowola i bezkarność w ich szeregach przekraczają wszelkie granice. Poroszenko – to w ogóle całkowita obsesja. Gdyby gwarant był ochrzczony, trzeba by się zwrócić do egzorcysty, żeby wypędził z niego tego diabła, który szepcze mu za dnia i w nocy: „Wsadź Poroszenkę! Wsadź Poroszenkę!..” A te pragnienia są zbyt dalekie od norm wymiaru sprawiedliwości, mają charakter zawiści, zbrodniczej nieprofesjonalności i obrzydliwej, nieskrywanej bezwstydnej mściwości. Czyż to nie jest zdrada państwa i narodu, „pipl”? Jak ci się podoba takie „sprawiedliwość” na zamówienie? Takie dyktatorskie, wrogie przejawy chęci rozprawiania się z najlepszymi ludźmi naszego kraju, karania ich za to, że bronią ziemi ojczystej? Czy może tak postępować nie wróg?! A ile razy dożywocie zasługuje na to, że operacja zdrady wobec wroga, czyli zatrzymania bandytów Putina, wagnerowców, którzy zniszczyli wielu naszych żołnierzy, wojskową elitę i są odpowiedzialni za wszystkie głośne zbrodnie w Donbasie i na świecie? Sam osobiście sprzedał operację! I przez rok lepiono kłamstwa: „operacji nie było”, „była, ale nie nasza” i tak dalej. Pod sąd każdego, kto pytał o to, dlaczego oddał operację przeciwko wagnerowcom: znanego dziennikarza Jurija Butusowa i wywiadowców – tam samo. Po prostu zwolniono ich i pozostawiono bez ochrony! Bo oni powiedzieli całej Ukrainie, że to właśnie Ze sprzedał operację wrogowi, i wszyscy zobaczyli, że to gwarant bez gwarancyjnego podejścia do swoich obowiązków. I okazuje się, że agenci Kremla w prorządowych gabinetach zerwali nie jedną operację i zlikwidowali instytut wywiadu. Nie wiedział? Nie rozumiał, co robi? Czy dobrze wiedział? Jeśli nie zdał sobie sprawy, co oznacza ta operacja, że to wielki wysiłek naszych wywiadowców i nie tylko naszych, to po co Ukrainie taki gwarant, który wtajemnicza w państwową tajemnicę swoich kumpli-„kwartalników” i łatwo ją zdradza! Kretownia działa. I założył ją właśnie on. A dlaczego wydano Cemacha – jedynego świadka, który mógłby zeznawać w Hadze? Po prostu oddano go wrogowi, bo mógł wiele opowiedzieć światu o wojskowej obecności Rosji w Donbasie. A dokąd popłynęły pieniądze przeznaczone na walkę z koronawirusem? Pod asfalt i do posiadłości kumpli-„kwartalników”? Wielu z nich zamieniło się nie tylko w wysokich rangą urzędników państwowych, nieskazitelnych w umiejętności wykonywania nałożonych na nich funkcji, ale też w mgnieniu oka stało się offshorowymi magnatami. Więc co tam na stadionie gderał nosowo „najwspanialszy” o offshorach „handlarze”? A także ukradzione deponentom PrivatBanku aż sześć i pół miliarda dolarów prowadzą nie tylko do „taty Karlo” Kołomojskiego, a portrety gwaranta zaroiły się na łamach gazet w różnych krajach. Bo w cywilizowanym świecie niewiele było przypadków, by głowa państwa i jego otoczenie były splamione brudnymi interesami i pieniędzmi ukradzionymi narodowi, a on „parasolował” temu, komu zakazano wjazdu do każdego kraju świata, poza Ukrainą. Taka to „przejrzystość” nauczyciela geografii Wasi Hołoborodki… A to daleko nie wszystkie „wyczyny” „bezsrebrnika” Wasi Hołoborodki, źle zagranego w serialu. Ale wszystkojedny „pipl”, nieuwiedziony wysokimi kryteriami i wyszukanymi gustami oraz potrzebami duchowymi, ocenił to jako najlepszy wzór Hollywood. Puszka Pandory dopiero zaczęła się otwierać, właściwie od razu, od kwietnia 2019 roku. „Biada tobie, ziemio, gdy król twój jest niedojrzały, a książęta jedzą rano”, – te słowa z Psalmu dotyczą nas… Myślenie o Ukrainie i swoich potomkach przeszkadza mu ten nieprzemijający gen dwuwymiarowej inteligencji. Tylko „czynnik ludzki” może tak bezmyślnie i nieodpowiedzialnie odnosić się do siebie i do swojego kraju. Jedzcie teraz… A ten „filmik” o Hołoborodce-„bezsrebrniku”, ku wielkiemu żalowi, ma swój ciąg dalszy. Bo z mgławicy ludowej woli przebijają się inne obrazy, bardziej luzackie, mądrzejsze, ale nieukraińskie. Tak, ranking gwaranta i jego „sług” spadł, ale wciąż całkiem spora masa chce, by cała ta kamaryla trwała dalej. To nie rozczarowało tego wyborcy, którego ta banda zbirów i kombinatorów okrada, depcze i nie uważa za człowieka, z których wielu już sobie wykroiło dożywocie. „On wszystko robi dobrze”, – usłyszała z ust sofisty-proletariusza. I cały tragizm naszego współistnienia z takim wyborcą polega na tym, że ci, którzy dzięki swojemu intelektualnemu i duchowemu „naturalnemu doborowi” stoją na wyższych szczeblach, muszą jednak żyć obok i godzić się z tymi, którzy spożywają trujący „barszcz Sosnowskiego” i nie gardzą nim. I nie da się tego na razie zmienić. Bo nie ma innej Ukrainy, „nie ma innego Dniepru”. Są natomiast na razie marzenia o narodzie, który odpowiadałby tej błogosławionej, Bogiem strzeżonej ziemi i który miałby prawo powiedzieć: „Jesteśmy ludźmi mądrej ziemi”.
Машинний переклад
Sergiej BORSZCZEWSKI, pisarz, dyplomata, ekspert Centrum Badań nad Rosją
Kremlowskie błazny lubią komentować wydarzenia historyczne. Wiadomo przecież, że mecz piłki nożnej, przedstawienie baletowe i historię może komentować każdy. Historia to nie matematyka ani fizyka, tu może się wprawiać każdy. Jak kiedyś zagroził niezadowolony wódz wszystkich narodów Stalin towarzyszce Krupskiej: możemy zrobić wdowę po Leninie nie z pani, a z Inessy Armand. I zrobiliby to, i podręczniki szkolne wyglądałyby inaczej. Dopiero co uśmiałem się z wersji Putina o Leninie – założycielu Ukrainy, a tu spikera Dumy Państwowej Wołodina ponieść na historię. Nawet nie wiem, gdzie Wołodin tak kiepsko uczył się historii – w swojej alma mater, Saratowskim Instytucie Mechanizacji Rolnictwa, gdzie później obronił pracę kandydacką na temat „Opracowanie i uzasadnienie parametrów wagowych dozujących urządzeń do pasz łodygowych”, czy już w Rosyjskiej Akademii Służby Państwowej przy Prezydencie FR. W każdym razie reakcja Wołodina na marsz Bandery w Kijowie oraz jego apel do Parlamentu Europejskiego, PACE i Zgromadzenia Parlamentarnego OBWE o wprowadzenie sankcji przeciwko Ukrainie wymagają choćby krótkiego komentarza. Pod koniec grudnia minęła kolejna rocznica pewnego dość pikantnego wydarzenia w historii Rosji.
„dobroczyńcy” w Christoforowce, gdzie przez długi czas mieszkała jego rodzina i zajmowała się edukacją wiejskich dzieci. Serdecznie podziękowała miłośnikom i zwolennikom jego twórczości, zwłaszcza Walentynie Pohorełowej, nauczycielce filologii z Basztanszczyzny, wieloletniej badaczce życia i twórczości M. Arkasa, szczerego patrioty Ukrainy; pracownikom Christoforowskiego muzeum krajoznawczego, które zostało założone przez laureata nagrody im. Mykoły Arkasa Wiktora Moskalenkę, którego córka Natalia była obecna na uroczystościach. Ołeksandr Łahoszniak, kra-
27 grudnia 1942 roku rosyjscy generałowie Andriej Własow i Władimir Bojarski zwrócili się do nazistów z propozycją utworzenia ROA – armii rosyjskiej, która rzeczywiście powstała i walczyła po stronie hitlerowców aż do końca II wojny światowej. Natomiast Stepan Bandera, aresztowany przez hitlerowców 5 lipca 1941 roku, od stycznia 1942 roku i prawie do końca 1944 roku przebywał w obozie „Sachsenhausen”. Później odmówił postawienia sił swojej organizacji pod komendą tego samego generała Andrieja Własowa w walce przeciwko ZSRR. Dlatego że banderowcy, którymi w Kremlandii do dziś straszą dzieci, walczyli przeciwko obu okupacyjnym siłom, przeciwko obu totalitarnym reżimom – nazistowskiemu i sowieckiemu. Czujecie różnicę?
Krajoznawca, przypomniał fakty historyczne z życia M. Arkasa, opowiedział o dworze, który kiedyś znajdował się w pobliżu reliefu wielkiego Ukraińca i naszego ziomka. Działacz społeczny, pedagog, poeta Leonid Rżepecki odczytał wzruszający wiersz-dedykację pamięci Arkasa. Obecni złożyli kwiaty przy pamiątkowym znaku Mykoły Arkasa i zapalili lampki. Przypomnijmy, że tę dobrą tradycję – „Zapal świecę Arkasowi” – zapoczątkowała organizacja pisarska na czele z Wirą Maruszczak.
Prasa-służba MOO NSPU
Машинний переклад
Mikołajowscy pisarze i aktywiści miasta uczcili pamięć ukraińskiego działacza kultury i oświaty, kompozytora, historyka, założyciela i kierownika Towarzystwa „Proświta” w Mikołajowie Mykoły Mykołajowycza Arkasa. Stało się już dobrą tradycją zbieranie się przy pomniku-znaku pamiątkowym Arkasa w dniu jego urodzin, aby uczcić pamięć sławnego rodaka. Podczas improwizowanego wiecu przewodnicząca Mikołajowskiej Organizacji Pisarzy Wira Maruszczak oddała hołd autorowi opery „Katarzyna” i książki „Historia Ukrainy-Rusi”, podkreślając konieczność strzeżenia tego bezcennego dziedzictwa Arkasa dla potomnych. Przy tej okazji Wira Iwanowna przypomniała obecnym, że w przyszłym, 2023 roku, Mikołajowszczyzna godnie obchodzić będzie 170. rocznicę urodzin Mykoły Arkasa. Poetka i regionalistka Halina Zaporożczenko przypomniała kolegom o najważniejszych etapach życia „pana-
Jurij KISIELOW, członek zarządu Ługańskiego Obwodowego Zjednoczenia OUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, m. Uman
Niewielu jest poetów, których utwory pozostają aktualne także po odejściu autorów w wieczność. Takim był i pozostaje Iwan Nyzowyj (1942–2011), który na początku tego roku skończyłby 80 lat. Podstępna choroba przedwcześnie zabrała go z tego świata, lecz jego spuścizna twórcza, obejmująca ponad sto książek wydanych za życia autora, oraz solidne, zasadniczo akademickiego poziomu pięciotomowe wydanie, opublikowane dzięki staraniom córki Lesi i nieobojętnych ludzi, którzy przyczynili się do jego powstania, nadal żyje, a najostrzejsze słowo Poety brzmi najmocniej w czasach wielkich wstrząsów (i zarazem nadziei), jakich Ukraina doświadczyła w ostatnim dziesięcioleciu. Iwan Nyzowyj urodził się na Sumszczyźnie, przez pewien czas mieszkał na Lwowszczyźnie, lecz największa część jego życia upłynęła w Ługańsku – najbardziej wysuniętym na wschód obwodowym ośrodku Ukrainy, którego psychoinformacyjna atmosfera jeszcze przed bezpośrednią rosyjską inwazją często sprawiała wrażenie okupacji ze strony północno-wschodniego sąsiada. Taka atmosfera bez wątpienia przygniatała ukraińskiego poetę-patriotę i odbijała się w jego licznych utworach. Jeszcze za czasów gorbaczowskiej „pierestrojki” Iwan Nyzowyj pisał o Ługańsku (wówczas – Woroszyłowgradzie), w którym wtedy mieszkał już prawie ćwierć wieku:
I tylko w naszym kraju
Na postumencie Woroszyłow,
Ługański ślusarz Woroszyłow,
Bezdarny marszałek Woroszyłow,
Машинний переклад
Krwaworęki Woroszyłow wciąż góruje. Nie mniej niepokoił poetę zaniedbany stan środowiska naturalnego regionu: A już Ajdar nie zalewa łąk… …Od wiatru woda nie staje się zmarszczona, Przejrzysta od słońca nie staje się. Płynie powoli, jak łza z oka, Bylińskiego Dońca smutny dopływ, Który ani wody Dońcowi nie dodaje, Ani siły i czystości nie dolewa. Ostrym bólem odzywa się w słowie poety los ukraińskiej kultury narodowej i języka na Ługańszczyźnie: Już i nasza kalina kwitnie nie dla nas, I praojcowski język – w archiwum. I czernieje z portretu brwiami Taras W niewypowiedzianym groźnym gniewie. Z czasem ten ból w duszy Iwana Nyzowego pogłębiał się, bo były ku temu powody: Cóż to za totalne milczenie W kraju na skraju Ukrainy! Niemieję samotnie, Jakbym ja Znienacka natrafił na ruiny Współczesnego fałszywego Babilonu, Gdzie wymarły języki i narzecza… Wymowną odpowiedzią dla rodaków, którzy w burzliwym i tragicznym 2014 roku z rozpaczą pytali siebie, jak to, powiadają, nasi „bracia” i „przyjaciele”-Rosjanie mogli nas napaść, brzmią i dzisiaj takie wersy ukraińskiego poety: Dzięki szowinistom, Bo przecież oni Mój budzą gniew, Podjudzają do zmagań, Do prowadzenia dalszej wojny! Tak więc wojna Moskwy z Ukrainą rozpoczęła się na długo przed czternastym rokiem, trwa ona, zmieniając formy prowadzenia, już 368 lat – od samej perejasławskiej rady-zdrady: Na stulecia zdrajcami stali się Hetmani: Mazepę i Wyhowskiego Błotem oblali… …Wiernego Petlurę zabili podstępnie, Jeszcze podstępniej rozprawili się z Banderą… I mimo wszystko – pomimo całej ponurości czasu i niepokojących przeczuć – Iwan Nyzowy mocno wierzył w świetlaną, prawdziwie ukraińską, odległą przyszłość „zrujnowanego raju – Donbasu”: Niechaj W dniach tych niezwykle trudnych Ukrainizuje się rodzinny kraj! Przepisuj od początku i na czysto Wszystkie tablice – wesołe i smutne, Wszystkich zlutuj w JEDNĄ NACJĘ W tym społecznym kotle! Żeby poruszyły się, Poruszyły się Ku wzajemnej miłości Serca W piersiach prawnuków woroszyłowca I siczowego strzelca. Tak będzie! Prędzej czy później, ale Ukraina odzyska kontrolę nad tymczasowo okupowanymi przez złowrogiego najeźdźcę terytoriami Ługańszczyzny, Doniecczyzny, Krymu… Wyzwolenie Ługańska stanie się najlepszym pomnikiem dla jednego z jego najgodniejszych mieszkańców, ukraińskiego poety Iwana Nyzowego.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Zakończenie. Początek na str. 1. Oświeciciel Narodu. Nie dziwi fakt, że lider eserów Wynnyczenko współpracował z moskiewskimi emisariuszami Rakowskim i Manuilskim w sprawie powstania przeciwko hetmanatowi, zdając sobie najwyraźniej sprawę, że dogadując się z wrogami, zdradzał nie Skoropadskiego, a naród ukraiński. To właśnie on proponuje Dyrektoriatowi „przyjąć ustrój sowiecki” na Ukrainie, przeciwko czemu zdecydowanie występował Petlura. Wierząc moskiewskim bajkom ideologicznym, Wynnyczenko i Mazepa w swoich pracach pisali o „wojnie domowej”, „wojnie ze swoim narodem”, „między swoimi”, przypominając o podobieństwie współczesnej koncepcji kolaborantów, zdrajców, członków OPZZ w ocenach obecnej agresji Moskwy. Właśnie dlatego postać Ohijenki jest szczególnie znacząca, ponieważ przez cały czas pozostawał wierny idei ukraińskiej. Tę misję służenia Ukrainie rozpoczął jeszcze w środowisku studenckim, drukując swoje artykuły i prace wyłącznie w języku ukraińskim, dając świadectwo świadomego wyboru na drodze oświecenia narodowego. Czynił to w czasach, gdy syndrom imperialnej wielkomocarstwowości, nietolerancja i wrogość wobec ukraińskości przenikały wszystkie sfery społeczne. Takie osobistości naukowe jak profesor T. Florenski, którym swego czasu zachwycał się student Ohijenko, kategorycznie zabraniał mu zajmować się ukrainoznawstwem, nazywając go „młodym separatystą”, ponieważ był członkiem Kijowskiego Klubu Rosyjskich Nacjonalistów, ukrainofobem, radykalnym moskalofilem. Dlatego ukraińskie poczucie narodowe kształtowało się nie dzięki, a wbrew, pod wpływem T. Szewczenki, I. Franki, M. Hruszewskiego, W. Peretca, B. Hrinczenki... Nie będąc zawodowym politykiem, bezbłędnie, w odróżnieniu od programów ówczesnej socjaldemokracji, odnajdywał drogi wyzwolenia Ukrainy. Były one znacznie trudniejsze niż uwolnienie od poddaństwa społeczno-ekonomicznego. Przecież istotą tragedii narodowej jest ucisk narodowy i polityczny, brak państwowości narodu ukraińskiego. Później, w okresie walk narodowowyzwoleńczych, w poemacie „Na Golgocie” napisze: „Nie ma rodzimej u nas szkoły, / Swojej cerkwi u nas nie ma, / Nie ma i nie będzie ich nigdy, / Bo u nas moskiewskie więzienie!”. Ordyńska Moskwa była dla niego wiecznym zagrożeniem, czego tak bardzo nie chciała (nie mogła) zrozumieć zarażona moskalofilstwem część przywódców rewolucji ukraińskiej. „Rusyfikacja Ukrainy – pisze Iwan Ohijenko – zaczęła się bardzo dawno… Powstanie Mazepy przestraszyło Piotra i odważył się on »Małą Rosję do rąk przybrać«. Zaniósł on na Ukrainę srogą rusyfikację i w tym zamiarze nie ustawał przez całe swoje życie…”. Prawda, nie ustawali też wszyscy kolejni władcy Rosji, włącznie z obecnym wojowniczym dyktatorem Putinem. Właśnie te oceny znajdowały się u podstaw jego światopoglądu. Ohijenko uważał, że dopóki „Moskwa gnębi nam ciało i duszę”, to nic w takich warunkach nie będzie działać dla dobra i pomyślności Ukrainy. Najbardziej pożądany przekaz Ohijenki – udana realizacja ukraińskiej idei państwowej, która może być realizowana tylko przez takie przywództwo polityczne i duchowe, które nie jest zarażone wirusem moskalofilstwa, obdarzone silnym instynktem państwowym i narodowym. Poza ukraińską państwowością nie wyobrażał sobie należytej ochrony i rozwoju języka ukraińskiego, kultury narodowej, odnowienia starodawnej Cerkwi Włodzimierzowej. I chociaż droga do tego szczytu ukraińskiego bytu jest nadzwyczaj trudna, musimy jednak przyznać, że bez rozwiązania wreszcie tej głównej kwestii ukraińskiej żadne modernizacje i „reformy” nie odniosą sukcesu. Ponieważ potęgi ekonomiczna, militarna, kulturalna, społeczna państwa mierzą się siłą ducha, świadomością narodową, odpowiedzialnością obywatelską zjednoczonego Narodu Ukraińskiego. Właśnie dlatego tematy Szewczenki, Chmielnickiego, Mazepy, historii Państwa Ukraińskiego, cerkwi, kultury narodowej, rodzimego języka literackiego, ukraińskiego drukarstwa, walki narodu ukraińskiego o wolność w zmaganiach narodowowyzwoleńczych wyznaczały życiotwórczy początek światopoglądowych dążeń Iwana Ohijenki. Nieakceptowalność kolonialno-ordyńskiej moskiewszczyzny, zamachów na wolność i życie narodowe ludu, jego rodzimy język, kulturę, dziedzictwo historyczne, państwowość, godność narodową człowieka nieustannie przejawiała się we wszystkich państwowych i twórczych działaniach narodowego Oświeciciela. Te jakościowe cechy wybitnego męża stanu, uczonego, duchowego przywódcy są nadzwyczaj aktualne dla współczesnego społeczeństwa ukraińskiego. Zawierają one sensy niezbędne społeczności obywatelskiej, ukraińskiej edukacji, narodowemu systemowi wychowania. Nimi powinna „żyć” nowa szkoła ukraińska. Bo jakaż wtedy jest jej wartość, jeśli nadal „nie będzie wpuszczać” w treść edukacji na poziomie ogólnonarodowym ideałów tego wielkiego Ukraińca. Warto pozbyć się utrwalonych rudymentów, kiedy takie „nieformatowe” i „nielegalne” postacie z ich krytycznym stosunkiem do radziecczyzny i moskiewszczyzny, „separatystycznymi” dążeniami i nieodpartym pociągiem do Ukraińskiej Wolności jeszcze do niedawna znajdowały się wśród tych, którym zakazany był „powrót do domu”. Syndromem gorliwości wobec „wielkorosyjskich” szablonów z ich nietolerancją, wrogością wobec ukraińskości przesiąknięta jest do dziś część inteligencji, sfery naukowo-edukacyjne i kulturalne. W rozprawach doktorskich kierunku humanistycznego nieczęsto można znaleźć odwołania do prac Ohijenki, za to kontynuowane jest bezsensowne cytowanie trzeciorzędnych „trudów” wielkorosów. W jednym z ukraińskich słowników encyklopedycznych (2014 r.) spotyka się obszerną informację o radziecko-rosyjskich Ananjewach, Batiszczewach, Łunaczarskich, za to całkowicie zignorowano Ohijenkę i innych wybitnych ukraińskich uczonych-pedagogów. Dobrze, że w poszczególnych akademickich słownikach pedagogicznych (1997, 2001, 2011 r.) zaczęły pojawiać się skromne artykuły o I. Ohijence, a 20 lat temu (2002) wydano dwutomową pracę „Ministrowie edukacji Ukrainy”, gdzie dokonano analizy działalności ministrów edukacji Ukrainy doby Centralnej Rady, Hetmanatu, Dyrektoriatu URL. Wspomina się w niej m.in., że były rektor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki, akademik NAN Ukrainy W. Skopenko nazwał Ohijenkę „wybitnym uczonym-encyklopedystą XX wieku”.
Kiedy dziś niezwykle aktualnym zadaniem państwa i społeczeństwa jest kształtowanie ukraińskiej tożsamości, to naglącą koniecznością musi stać się poznanie tych gigantów myśli, którzy w warunkach totalnej kolonizacji Ukrainy przez imperium rosyjskie swoją ofiarną pracą i obywatelską odwagą skłaniali przede wszystkim ukraińską inteligencję, młodzież do tego, by „stać nogami i sercem na Ukrainie, swoje głowy trzymać w Europie” (M. Drahomanow). Zatem naszą naukową, informacyjną przestrzeń należy wypełniać nie „wartościami” bielińskich-łunaczarskich-stołypinów, a działaniami i życiowymi sensami ohienków-hrinczenków-czykałenków… Zwłaszcza w warunkach złośliwego stosunku obecnej kremlowskiej „elity”, różnoimiennych rosyjskich nacjonalistów oraz „postępowej” inteligencji do Ukrainy, do wszystkich, którzy sympatyzowali i mieli „zamiłowanie do małoruskiej narodowości”. Wydaje się absurdem opieranie się przez naszą naukową inteligencję na „wnioskach” tych, którzy byli zaciekłymi wrogami Ukrainy. Przecież w „Skorpionach na ukraińskie słowo” I. Ohijenko wspomina tego „najsławniejszego” Bielińskiego, który, okazując zoologiczną nienawiść do ukraińskości, ostro występował przeciwko Szewczence i jego „Kobzarowi”, podkreślając: „Szewczenkę wysłali na Kaukaz jako żołnierza. Nie żal mi go: gdybym był jego sędzią, zrobiłbym nie mniej”. Takimi niszczono rodzimokulturowe źródła ukraińskiej kultury, języka, cerkwi, historii, szkoły ludowej i edukacji uniwersyteckiej, zabraniając narodowi nawet czytać w ojczystym języku Pismo Święte. Właśnie tacy pismacy atakowali Ukraińców w moskiewskim „Dnie”, kijowskim „Wiestniku Jugo-Zapadnoj Rossii” oraz w innej czarnosetnicznej prasie, żądając, aby wyrzekli się swojego „prowincjonalnego narzecza” i aby porzucili marzenia o wprowadzeniu do wykładów uniwersyteckich, do cerkwi, urzędów, sądów „prostoludnego małoruskiego narzecza”, bo to „wołająca o pomstę do nieba niedorzeczność”. Dlaczego i czego mamy uczyć się od Ohijenki? Oczywiście jego życiorys jest dla nas etycznie znaczący dlatego, że odczuwając przez całe życie (z wyjątkiem krótkiego okresu ukraińskiej rewolucji) nieustanne straszne ciosy i pogromy Moskali (i nie tylko), pozostawał bezkompromisowym bojownikiem o ukraińską kulturę, język, szkołę, cerkiew. Nietolerancyjnie odnosił się zarówno do kolonizatorów i przybłędów, jak i do swoich „ziomków”, którzy sami występowali w roli denacjonalizatorów swojego narodu, służąc carskiemu, bolszewickiemu czy innemu cudzoziemskiemu reżimowi. To o takich wielki budziciel narodowej Duszy Taras Szewczenko z goryczą pisał: „A między nimi i ziomkowie / Gdzieniegdzie wyglądają. / Po moskiewsku tak tną, / Śmieją się i łają / Rodziców swoich…”. Ohijenko pozostawał do końca swoich dni wierny tradycji słowa Szewczenki, dając „prawdą swoją” sprawiedliwą i niszczycielską ocenę „swoim dzieciom”, które „gorzej od Lacha… ją (Ukrainę) krzyżują”. Przekonująco dowodził udziału części przedstawicieli ukraińskiej naukowej, kulturalnej, duchowej elity w spowodowaniu narodowej światopoglądowej ruiny, zwłaszcza w sferach językowej, historyczno-kulturowej, cerkiewnej, politycznej. Potwierdzeniem tego jest jego ocena pojawienia się złowieszczych tajnych ukazów wałujewskiego i emskiego. Przypomniawszy, kiedy w Kijowie (1872 r.) został założony „Południowo-Zachodni Oddział Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego”, na czele którego stanął Pawło Czubynski, skupiając wokół ukraińskie życie naukowe, najbardziej zaciekłym cenzorem tego Towarzystwa i donosicielem był „ukraiński” profesor M. Juzefowycz. Właśnie za jego „aktywnym” udziałem w Petersburgu odbyła się rządowa narada przeciwko ukraińskiemu ruchowi, skutkiem czego stał się emski antyukraiński ukaz z 18 maja 1876 r. Oczywiście I. Ohijenko miał rację, gdy oprócz zmoskwiczonych juzefowyczów w Kijowie, dawał także niszczycielską ocenę „swoim” skorpionom na ziemiach zachodnioukraińskich, w Galicji, przypominając, jak szalał i znęcał się nad ukraińskim słowem metropolita M. Łewycki, jak okrutnie cenzurował go krewny, rektor Lwowskiego Seminarium Duchownego W. Łewycki. Przecież właśnie oni zakazali „Zori” M. Szaszkewycza dlatego, że pisana była w języku ukraińskim, nie dopuścili do rozpowszechnienia 800 egzemplarzy „Rusałki Dnistrowej”, wszczynając przeciwko autorowi surowe śledztwo; zakazali we Lwowie przedruku „Marusi” Kwitki-Osnowjanenki, a nawet odwołali panegiryk A. Mohylnyckiego na cześć austriackiego arcyksięcia tylko za to, że napisany był po ukraińsku. To te przykłady, których nie mógł z etycznych i politycznych względów pominąć Ohijenko, ponieważ część przedstawicieli „przednich” szeregów (duchowieństwa, inteligencji), zdradziwszy swój naród, nie służyła mu „wiarą i prawdą”. Bo niezależnie od tego, jak pisał I. Ohijenko, do jakiej partii należeli („rusko-polskiej, rusko-austriackiej, rusko-moskiewskiej”), jednoznaczne było jego stwierdzenie, że sprzedali Naród, który pragnął być ukraińskim. Jak dziś należy odnosić się do podobnych zjawisk, kształtując architekturę naszej narodowej pamięci? Sądzę, że zgodnie z obrazowo-prawdziwymi i sprawiedliwymi ocenami, danymi przez naród, którego zawsze słuchał I. Ohijenko. Tę charakterystykę opisał tak: „Obydwaj ci Łewyccy, i metropolita, i rektor, za czas swojego urzędowania bezmiernie zaszkodzili, przez co społeczeństwo nazywało tego metropolitę „herodem”, a jego rektora „obłąkanym…”. Swoimi naukowymi badaniami Ohijenko ostrzegał i pouczał obecne oraz przyszłe pokolenia, aby każdy antyukraiński krok takich „herodów” pozostawał haniebną plamą w historii tych rodowodów. Bo wszyscy oni: moskalofile, polonofile, karpatorusi czy inni „Rusini”, którzy w żaden sposób nie byli zgodni (przeciwnie, byli wrogami) z narodową ideą soborowości i państwowości ukraińskości, nie mogą być cenieni przez naród, który tak gorliwie pomagali zniewalać. Ważność naukowych, społeczno-politycznych analiz Ohijenki polega na tym, że znajdował głębokie przyczyny, winowajców tragedii i ruin, które przeżywała Ukraina, dając obiektywną i jednocześnie niszczycielską ocenę tym, którzy wchodzili na drogę zdrady, mankurtyzmu, kolaboracji, czyniąc zło ukraińskiemu narodowi. Aktualność takich podejść dla współczesnych realiów jest oczywista, ponieważ na Ukrainie, która przeciwstawia się obecnie moskiewskiej agresji, wewnętrzne kolumny kompradorów, fobów i zdrajców ukraińskości kontynuują realizację tej samej antynarodowej polityki. I problemy polityki informacyjnej, rodzimej edukacji, nauki, pedagogiki polegają na tym, że często widać unikanie zasadniczego rozpatrzenia oraz ocen tych niebezpiecznych recydywów. Przecież nie dawszy należytej odpowiedzi „zdradzieckim” przodkom i „żyjącym”, uniemożliwia się budowę systemu etycznych i państwowotwórczych wartości w sprawiedliwych współrzędnych historii. Musimy poruszać, przede wszystkim, nie po prostu błędne sądy i czyny, które doprowadziły do negatywnych rezultatów, a uświadomiony wybór roli zdrajcy, kolaboranta i ukrainofoba. Etyka i motywacja czynu nie są wyrzucane na margines. Bo wtedy znowu będą rodzić się nowi i nowi mankurci, wyrzekając się swojego narodu, jego języka, wiary, historycznej tradycji.
Nieprzyswojone lekcje Ogijenki uczynią nas indyferentnymi i obojętnymi („jaka różnica”) wobec złowieszczej praktyki współczesnych działań „wiodącej” warstwy: poparcie i podpisanie przez „ukraińskich” polityków porozumień charkowskich; przyjęcie ustawy językowej „Ka-Ka” (wcielenie neowałujewszczyzny); zdrada na Krymie i w Donbasie; gorliwość „Ukraińców” obsługujących moskiewskie imperium w rosyjskich kanałach (sołowjowych, skabiejewych, babajanów, kisielowów); apel 148 deputowanych Rady Najwyższej Ukrainy (na zamówienie Moskali) do polskiego Sejmu w sprawie „obiektywnej” oceny tragedii na Wołyniu… Dlatego współczesne przemyślenie twórczości i duchowego dziedzictwa Ogijenki, rzetelna wiedza o źródłach i winowajcach własnych nieszczęść wyrobią trwałą narodową odporność, odrazę do wszystkich, którzy nie służyli Ukrainie i zdradzili swój naród, którzy nie postrzegali i nie postrzegają Ukrainy jako najwyższej wartości duchowej. Wsłuchajmy się w surową prawdziwość Ogijenki dotyczącą moskalofilstwa Zubryckich, Mijskich, Dydyckich, Nowickich…, którzy nazywali język ukraiński „językiem czerni, językiem pastuchów, pszczelarzy, Hrycków”; popierali „Moskali, którzy dobrze robią, zakazując uczyć i mówić po ukraińsku”; przekonywali, że „Ruś Galicyjska, Węgierska, Kijowska, Moskiewska, Tobolska itd. jest jedną i tą samą Rusią”; przygotowywali list (Nowicki) z 27 czerwca 1863 r. do ministra spraw wewnętrznych Piotra Wałujewa, w którym mówiono, że żadnego osobnego języka małoruskiego nie było, nie ma i być nie może…, stając się podstawą antyukraińskiego aktu. Dzięki podobnym „ziomkom” imperium, obce państwa kontynuowały okrutny proces kolonizacji i deukrainizacji. Różne motywacje kształtowały światopogląd i czyny tych „działaczy”. Ale haniebne jest to, że ich wybór był świadomy, sprzedając się „za szklankę herbaty z malinami” (D. Doncow), ktokolwiek by im tę szklankę podawał. Rozprawy w kontekście analizy takich nieatrakcyjnych person zawierają wystarczająco cenne doświadczenie historyczne, ponieważ te ropiejące wrzody na ukraińskim ciele, w duszy były i są zagrożeniem dla ukraińskiej sprawy. Niestety, społeczeństwo w już
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
w niepodległym państwie wciąż otrzymuje niepełną, neutralną wiedzę i uprzedzone oceny, które odzwierciedlają utrwaloną inercję rosyjsko-radzieckich koncepcji filozoficznych, historycznych i politycznych. Zniekształcenie charakterystyki życiowej drogi i twórczości znanych osobistości oraz unikanie prawdziwych ocen wyrządzają szkodliwą przysługę nauce, edukacji obywatelskiej i drogowskazom etycznym, niezbędnym do wychowania narodu. Studentowi, wykładowcy, pedagogowi nie wystarczy wiedzieć, że Nowicki to ukraiński filozof, psycholog, profesor Uniwersytetu Kijowskiego, popularyzator filozofii Dalekiego Wschodu, jak napisano w solidnie przygotowanym „Słowniku pedagogicznym” (2001 r.) Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy. Tak samo jak to, że urodził się niedaleko Nowogrodu Wołyńskiego, wychowywał w rodzinie księdza, uczył się w Ostrogskiej Szkole Duchownej, kończył Kijowską Akademię Duchowną, kierował katedrą filozofii na Uniwersytecie Świętego Włodzimierza w Kijowie. Bo należy go oceniać (według kryteriów Ohijenki!) jako twórcę antyukraińskiego cyrkularza wałujewskiego (12 lipca 1863 r.), przewodniczącego Kijowskiego Komitetu Cenzury, który zakazywał wszelkich książek napisanych w języku ukraińskim. Ponieważ półprawda zgubnie wpływa na moralność społeczną.
Narodowa pamięć odgrywa decydującą rolę w kształtowaniu ukraińskiego narodu politycznego. Zadaniem nauki, edukacji, kultury, branży informacyjnej i polityki jest to, aby nie poddawać zapomnieniu własnej historii, w tym także tego, co może się „nie podobać”. Ważne jednak, aby była ona przedstawiana obiektywnie, taką, jaką była, niezależnie od tego, czy należy czytać ją tylko z „bromem”, czy bez niego. Bo prawdziwym miernikiem wychowania obywatelskiego i narodowego musi stać się prawda historyczna. Ohijenko przez całe życie nieustannie pozostawał w jej poszukiwaniu, próbując udowodnić wszystkim pierwotność prawd o swoim narodzie, jego historii, dawnym państwie ukraińskim, mężach stanu, którzy bronili duchowości, ojczystej wiary, języka, kultury i godności narodowej.
W najtrudniejszych czasach, kiedy
„rusyfikacja szeroką rzeką spadła na Ukrainę i robiła swoje szkodliwe dzieło”, Iwan Ohijenko prezentował w swoich wystąpieniach, wykładach i książkach wzniosłość czynów tych, którzy odważnie bronili ukraińskiej sprawy. W „Ukraińskiej kulturze” (1918 r.) przeciwstawia gorliwym i zdradzieckim uczonym mężom Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, którzy ułożyli dla Katarzyny II wspaniałą odę „na wsiewozdielionnoje pribytije” do Kijowa, godny czyn ukraińskiego patrioty, pisarza W. Kapnista, który w 1791 r. przyjechał do Berlina do kanclerza Herzberga, aby Prusy pomogły Ukraińcom zrzucić z siebie „ruskie jarzmo”. Ale ta odmówiła pomocy. Ten epizod, który wydarzył się 230 lat temu, nieustannie przypomina nam o historycznych paralelach wątków, które od czasu do czasu zdarzały się (i zdarzają) Ukrainie, proszącej o pomoc Europy. Ale „kiedy Ukraina o prawo życia / Z katami walczyła, żyła i umierała, / Europa milczała” (O. Ołeś). I to tylko potwierdza, że powinniśmy i teraz przede wszystkim opierać się na wewnętrznej sile własnego Narodu. Jednak, aby taka siła się pojawiła, Ukraina (jako Niepodległe Państwo!) musi przestać „wykarmić” zachłannych polityków i przewodników, „zadyszanych jak wół w bruździe” w służbie moskiewskiej paszy, którzy obecnie pospiesznie przenieśli się z moskwofilskich (sankcjonowanych) kanałów telewizyjnych do „naszych”, „szusterowskich”, „śpiwakowo-kisielowskich”, „gordonowo-komarowskich”. Nie dając ludziom spokoju ani w dzień, ani w nocy, krzyczącymi głosami nowinskich, wzywając Ukraińców w Święta Bożego Narodzenia do modlitwy do „obcych bogów, w obcym języku”. Zombowanie w telewizorach doszło do takiego poziomu zuchwałego cynizmu, że zaproponowano już do wyboru kandydatury na przyszłego prezydenta. Bardzo proszę, drodzy Ukraińcy, wybierajcie między Gordonem a Portnikowem. Doigraliśmy się…
Ohijenko, jego myśli, ideały, stanowiska i oceny, którymi żył, są jak nigdy dotąd potrzebne Ukrainie i Ukraińcom. Jego znamienne zawołanie, że samodzielne Państwo Ukraińskie musi mieć niezależną Cerkiew i soborny język literacki, zawsze mobilizowało naród, zachwycali się nim duchowi przywódcy i politycy. Metropolita Andrzej Szeptycki w liście do Iwana Ohijenki pisze: „Wasza Wysokoekscelencjo! We wszystkich sprawach, które odnoszą się do języka ukraińskiego, Wasza Wysokoekscelencja jest dla nas najwyższym autorytetem”. A w katechizmie w języku ojczystym Ohijenko twierdzi: „Naród, który nie stworzył sobie sobornego języka literackiego, nie może nazywać się światowym narodem”.
Pamiętajmy, że to właśnie on w burzliwych czasach walk wyzwoleńczych przyjął dla placówek oświatowych Ukrainy zasady ukraińskiej pisowni; wydał rozkazy, zgodnie z którymi językiem wykładowym we wszystkich szkołach Ukrainy (początkowych, średnich, wyższych) stał się język ukraiński; wszystkie dyplomy, świadectwa i atestaty wydawano wyłącznie w języku ukraińskim; wszystkie napisy na blankietach, stemplach i pieczęciach zamieniono na ukraińskie. To właśnie on zapewnił rządowy wymóg, aby Ewangelia była czytana w języku ukraińskim; kazania wygłaszano w języku państwowym, nabożeństwa, czytania i śpiewy w cerkwiach odprawiano według ukraińskiej wymowy.
Sto lat temu (19 grudnia
1921 r.) Symon Petlura napisze do najbardziej autorytatywnego obrońcy Cerkwi Ukraińskiej, Ohijenki: „Przyczyną utraty naszej państwowej niepodległości, poza przyczynami ekonomiczno-politycznymi, było niedokończenie konsolidacji narodu ukraińskiego, brak jednolitej ideologii państwowej, utrata przez cerkiew ukraińską ówczesnej autokefalii, brak jednolitej myśli cerkiewnej u wyższych dostojników… W przyszłych konfliktach naszego państwa z Moskwą wewnętrznie silna, hierarchicznie zdyscyplinowana cerkiew ukraińska może odegrać wielkie pozytywne znaczenie w wynikach takiej walki... Taka cerkiew ukraińska mogłaby pomóc wzmocnieniu i wpływowi naszej państwowości…”
W styczniowe dni jubileuszowe Wielkiego Ukraińca, otoczeni niepokojem agresji wojskowej Moskali, wmyślamy się w istotę dialogów sławnych postaci narodowych, które nakreśliły znaczenie wartości Języka Ukraińskiego, Cerkwi, Pamięci Historycznej, Duchowej Soborności dla zachowania i wzmocnienia Państwowości Ukraińskiej, zachwycając się nieprzejednaną wiarą w te narodowe świętości Ojczyzny-Ukrainy wybitnego Oświeciciela Narodu – IWANA OHIJENKI.
Heorhij FILIPCZUK
Машинний переклад
Fidel SUHONIS, przewodniczący Dniepropetrowskiej Organizacji Obwodowej NSPU
Chcę rozpocząć ten wpis, zapewne, od mało znanych dla wielu faktów. A mianowicie nieco odwołać się do historii towarzystwa „Proświta” w kontekście odwiecznej moskiewskiej dyskryminacji i niszczenia wszystkiego, co ukraińskie. Jak wiadomo, towarzystwo „Proświta” jako organizacja społeczna zostało utworzone w 1868 roku we Lwowie w celu rozwoju kulturalno-naukowego, konsolidacji wspólnoty narodowej i podniesienia świadomości narodowej narodu ukraińskiego. W Ukrainie podrosyjskiej pierwotne komórki organizacji, utworzone w latach 1905–1907 w miastach gubernialnych, działały na podstawie własnych statutów.
Tak więc, w „wielkiej Ukrainie” działalność towarzystwa została przerwana po kilku latach od przejęcia władzy przez bolszewików. A w Galicji – dosłownie w pierwszych dniach niesławnego „złotego” września 1939 roku.
I teraz o całkiem świeżych faktach dotyczących rosyjskiego szowinizmu-faszyzmu. 19 lipca 2021 roku sąd Kraju Nadmorskiego Federacji Rosyjskiej podjął decyzję o likwidacji działalności „Proświty”. Dlaczego zaczęli właśnie od Dalekiego Wschodu – nie jest istotne. Możliwe, że działalność „Proświty” na Zielonym Klinie stała się impulsem do formowania i proklamowania Ukraińskiej Republiki Dalekowschodniej. Jak by nie było, ale w lipcu 2021 roku towarzystwo „Proświta” trafiło pod zakaz na całym terytorium Federacji Rosyjskiej.
O czym świadczą te zwięzłe informacje historyczne dotyczące działalności towarzystwa „Proświta”?! A mianowicie o tym, że od czasów caratu do dziś Moskwa uważa tę kulturalno-oświatową ukraińską organizację za szczególnie niebezpiecznego wroga, że dla „putinowców” wykształceni i świadomi Ukraińcy nie są mniej groźni niż natowskie czołgi i rakiety. Najwyraźniej to jeszcze jedne „czerwone linie”, za które krwawy kremlowski łysy karzeł nie chciałby wykraczać.
A dlatego możemy z pewnością stwierdzić: każda nowa komórka Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” we współczesnej Ukrainie – to jeszcze jedna cegła w fundament prawdziwego, niepodległego, demokratycznego i sobornego państwa.
Ponieważ, jakkolwiek przykro, obecnie nie możemy pochwalić się rozbudową „Proświty” właśnie na poziomie komórek pierwotnych. W odróżnieniu nawet od początku lat 90. minionego już stulecia, kiedy działacze Proświty szli do zakładów pracy, do kolektywów pracowniczych i oświatowych, ta tendencja, przynajmniej na Dniepropetrowszczyźnie, faktycznie zamarła. Chociaż, z drugiej strony, pojawienie się tych wierszy jest uwarunkowane właśnie obiecującymi i pozytywnymi zmianami. O tym nieco niżej. Ale od razu chciałbym zaznaczyć, że, moim zdaniem, na polu proświatowym regionu pojawili się energiczni i zawzięci liderzy, którzy w dużej mierze uruchomili renesans „Proświty” na Ziemi Siczosławskiej. Najpierw są to tacy propagatorzy szlachetnej sprawy, jak Serhij Tiutiunnyk, Maksym Dorofiejew i Ołeh Wasylenko.
Ich innowacje w sprawie proświatowej i inicjatywy zasługują na osobny wpis, ale w tym przypadku chcę zatrzymać się tylko na imprezie w jednej z nowo utworzonych komórek „Proświty” w centrum obwodowym, a mianowicie w murach Naddnieprzańskiej Państwowej Akademii Budownictwa i Architektury.
Zawdzięczać to trzeba nie tylko już wspomnianym aktywistom proświatowym, ale także rektorowi uczelni Mykole Sawyckiemu oraz prorektor ds. wychowawczych i dydaktycznych Hałynie Jewsiejewej. Te odpowiedzialne osoby w pełni rozumieją, że zadanie szkoły wyższej dzisiaj polega nie tylko na przygotowaniu wykształconego fachowca-specjalisty, ale także patrioty-obywatela. A doświadczenie „Proświty”, jako kuźni świadomej młodzieży-narodu, jest tutaj po prostu nieocenione.
Wiadomo, że nie mogli pominąć inicjatywy dnieprzańskich budowniczych i my, pisarze Ziemi Siczosławskiej. Wszak prawdziwy ukraiński literat w istocie jest już działaczem Proświty. Dlatego pewnego grudniowego dnia na spotkanie z działaczami Proświty NPABiA zawitał pisarski desant Dniepropetrowskiej Organizacji Obwodowej NSPU. Już pierwsze minuty naszego komunikowania się przyniosły przyjemne niespodzianki. Bo, jak się okazało, i przyszli specjaliści-budowlańcy, i ich wykładowcy żywo interesują się zarówno literaturą, jak i ukraińską kulturą oraz historią.
Moderator imprezy – docent katedry ukrainoznawstwa, dokumentoznawstwa i działalności informacyjnej Łarysa Bohusławska zdołała organicznie połączyć i wystąpienia gości, i myśli oraz sądy gospodarzy. Oto co później napisze na stronie Naddnieprzańskiej Państwowej Akademii Budownictwa i Architektury na Facebooku:
„…Modlitewny początek czytań, który zaproponował obecnym protojerej Serhij Narolski, stworzył szczególną atmosferę twórczego i oświeconego komunikowania się. Na jednym oddechu przeleciały czytania, które połączyły poezję Anatolija Szkliara, twórcze rozważania prozaika, autora licznych powieści historycznych Wołodymyra Kilczenskiego, liryczną przenikliwość małej prozy Jewhenii Jaworskiej, przejmującą czułość poezji Marii Drużko, namiętność poetyckiego słowa Oksany Ihnatenko. Dołączyła do pisarskich wystąpień i nasza koleżanka, zastępczyni dziekana wydziału ekonomicznego ds. wychowawczych, kandydatka nauk historycznych Wałentyna Babenko.
Obok delektowania się słowem artystycznym, spotkanie wypełniły także perspektywiczne dyskusje o nowych możliwościach w pracy towarzystwa „Proświta”, które przedstawił konsul honorowy Brazylii w Dnieprze Ołeh Wasylenko, wzywając studentów do aktywnego włączania się w nowe formy komunikacji internetowej oraz prezentacji siebie i swojej uczelni przed Ukraińcami, którzy mieszkają dzisiaj w ponad 130 krajach świata”.
I o najważniejszym. W warunkach już faktycznej agresji Moskowszczyzny przeciwko naszej Ojczyźnie musimy dotrzeć dosłownie do każdego z prostymi, ale bardzo ważnymi prawdami. Rusyfikacja i nihilizm narodowy – to nie tylko niszczenie naszego języka, tradycji i tożsamości narodowej. To wypaczony sposób życia, a co najważniejsze – to władza pozbawiona myślenia państwowego i troski o tę ziemię i ten naród, o który powinni się troszczyć.
Jest krąg tematów, które wywołują nie tylko irytację, ale wściekłość u rosyjskich szowinistów, naszych chachłów-bezdomnych, u tych, którzy, wbrew zdrowemu rozsądkowi i logice teraźniejszości, pozostają z uporem pijanego „sowieckiego człowieka”. Oczywiście, że są to wzmianki o bitwie pod Konotopem, Mazepie, strzelcach siczowych, petlurowszczyźnie, UNR, banderowskim ruchu wyzwoleńczym, OUN, UPA, Kościele Narodowym i jeszcze o wszystkim tym, co dotyczy przejawów samodzielności i nieposłuszeństwa naszego narodu w relacjach z Moskwą, w dążeniu do bycia prawdziwym gospodarzem własnego losu.
I cała ta tematyka musi stać się zrozumiała dla każdego, kto uważa Ukrainę za swoją Ojczyznę. Na zakończenie spotkania przekazałem szanownej pani Łarysie Bohusławskiej tekst wiersza „My – Ukraińcy”, jakkolwiek przykro, już nieżyjącego naszego kolegi Wołodymyra Sirenki. Umówiliśmy się, że utwór na temat tego utalentowanego wiersza stanie się jednym z zadań domowych studentów NPABiA.
My Ukraińcy – naród Tarasa,
My – Sahajdaczni i Karmelukowie,
Kiedy przyszliśmy – nie policzysz czasu,
My starożytni i nieśmiertelni, jak wieki.
Nas torturowali, nas ciągnęli na szafoty.
O! Ile popłynęło krwawych rzek!
Chcieli spolonizować nas Lachowie,
A Rosjanie zrusyfikować na wieki.
Lecz wszystko na próżno. Znowu my i znowu
Ciskaliśmy wszystkich w ciemność i błoto,
Pozostaliśmy my i nasza mowa
Naparzona na słońcu, jak wino.
Zatem musimy przekazać naszej młodzieży najlepsze tradycje rodzimego piśmiennictwa. A polegają one przede wszystkim na tym, aby zaszczepić w Ukraińcach potrzebę szanowania ojczystego słowa, kochania ojczystego języka i uczenia się go przez całe życie! Mistrzowie pięknego słowa Siczosławszczyzny stają się coraz bliżsi czytelnikom...
Машинний переклад
Wadym PEPA Przez wieki naród ukraiński, a wraz z nim cały świat, wierzyli podanemu w kronikach: „Kiedy zaś Polanie żyli osobno i władali rodami swoimi, bo przed tymi braćmi istnieli Polanie i żyli każdy z rodem swoim na swoich miejscach, władając każdy rodem swoim, to było [między nimi] trzech braci: jednemu na imię Kij, a drugiemu – Szczek, a trzeciemu – Choryw, i siostra ich – Łybidź. I siedział Kij na górze, gdzie dziś wjazd Boryczów, a Szczek siedział na górze, która dziś zwie się Szczekowicą, a Choryw – na trzeciej górze, od czego i nazwała się ona Chorywicą. Zrobili oni grodek [i] na cześć brata ich najstarszego nazwali go Kijowem. I był dokoła grodu las i bór wielki, i łowili oni [tutaj] zwierzynę. Byli zaś oni mężami mądrymi i rozumnymi i nazywali się Polanami. Od nich oto są Polanie w Kijowie i do dzisiaj” (Kronika ruska. – Kijów, „Dnipro”, 1989. – s. 4-5). Nakręcone nie tak przebiegle, jak można było się spodziewać. A mgły napuszczono, że nie sposób przejrzeć. Prawdopodobnie obliczone na nieświadomych w przyszłości. Bo któż jest autorem? „Popi korsuńscy” i ich spadkobiercy. Ich przyprowadził z Krymu książę Włodzimierz Wielki, ogłoszony później Równym Apostołom. Służalcy wszechwładnego władcy i jego następców gięli grzbiety, mędrkowali przebiegle przy świecach w mrocznych celach. Oni – gorliwi posłusznicy wiary chrześcijańskiej. Ich ręce i myśli krępowała „bizantyjska ortodoksja”. Musieli nieuchronnie przestrzegać zasad nowej religii, która nieprzejednanie przeklinała i wykorzeniała wcześniejsze „pogańskie” wyobrażenia o otaczającej przyrodzie i budowie świata. Kiedy apostoł Andrzej „stanął pod górami na brzegu”, na Dnieprowym, to niby nie zobaczył dokoła żadnej żywej duszy. Wszędzie bezludzie. Ci sami pisarze jakby zabłądzili, jak mówi się ludowo, między trzema sosnami: „bo i przed tymi braćmi istnieli Polanie i żyli każdy z rodem swoim na swoich miejscach, władając każdy rodem swoim”. Powiedzieli, lecz nie dopowiedzieli. Od jakiegoż czasu „istnieli Polanie”? Bezsprzecznie kronikarzom we śnie nie mogło się przyśnić, że przodkowie ukraińskiego rodu dziedziczyli materialne i duchowe osiągnięcia kultury archeologicznej miezyńskiej i trypolskiej. Za rozkwitu następczyni jedni z najpierwszych rolników na życiodajnej planecie po tysiącleciach zbierania darmowych płodów ziemskich, rybołówstwa i polowania na dzikie zwierzęta gdzieś siedem tysięcy lat temu zabrali się do bronowania ziemi i siania żyta, pszenicy i wszelkiego zboża. Wybitny francuski pisarz Honoriusz de Balzac pięć razy odwiedzał Kijów, Ewelinę Hańską, która miała posiadłość na Peczersku. Połączeni wzajemną sympatią, dwadzieścia lat czekali, aż umrze prawowity starszy mąż wybranki światowej sławy mistrza słowa. Na ile nierozłącznej parze się poszczęściło – każdy może sądzić z tego, że małżeństwo przeżyło w związku tylko rok... W swoim dzienniku Balzac zapisał: „Po tym, jak zobaczyłem katolicki Rzym, poczułem żywe pragnienie widzieć Rzym prawosławny. Petersburg – to jeszcze miasto-dziecko, Moskwa dopiero co wstąpiła w poważny wiek, ale Kijów – to wieczne miasto Północy… Zobaczyłem północny Rzym, prawosławne miasto z trzystoma cerkwiami, bogactwa Ławry, Sofii…” Według legend, nowo narodzonych Romulusa i Remusa wykarmiła swoim mlekiem wilczyca. Romulus podstępnie pozbył się brata. W rezultacie imię tego szczęśliwszego – w nazwie „wiecznego miasta”. Przy czym pierwszy dźwięk samogłoskowy w toponimie oznacza zmienna, jak w kalejdoskopie, „omega”. Dlatego we Włoszech śpiewają „Arrivederci, Roma!”. A w wielu krajach w użyciu jest Rzym. W wydanej w 2020 roku książce o objętości 238 stron pod tytułem „Władca Gromu” dowodzę, że Kij z braćmi i siostrą – to nie obniżeni przez „bizantyjską ortodoksję” do poziomu książąt, a bóstwa kultu astralnego ukraińskich przodków. Powołuję się na uznanego bizantyjskiego historyka Prokopiusza z Cezarei. On od VI w. głosi: „…plemiona te, Sclaveni i Antes, nie zarządzają się jedną osobą, a od starodawna żyją w ludowładztwie, i od tego u nich korzystne i niekorzystne sprawy zawsze prowadzone są wspólnie… oni uważają, że jeden z bogów – twórca błyskawicy – właśnie on jest jedynym władcą wszystkiego, i jemu przynoszą w ofierze byki i wszelkie ofiarne zwierzęta”. „Ojciec historii” (taką charakterystyką słynnego historyka Herodota uwiecznił Marek Tulliusz Cyceron) podał modę nie nazywać cudzych bogów, a wyłącznie swoich. Przypadło to do gustu rzymskim, bizantyjskim i szczególnie arabskim autorom źródeł pisanych, dla których wielki Allah – ponad wszystko. Jeszcze o jedno potykam się, zwracając się do Prokopiusza. Gdzieś siedem tysięcy lat temu wszechobecni Hellenowie, zobaczywszy pierwszych rolników ukraińskiego rodu, nazwali ich „skawy”. Kopacze. Georgos – rolnicy. Po ukraińsku – chleboroby. W VI w. jakiś Pseudo-Cezariusz, zapewne ze złym zamysłem, dodał do słowa „skawy” jedną jedyną literę – „l”. Wyszło „sklawi”, po grecku – niewolnicy. Poddał się na prowokację i Prokopiusz z Cezarei. Spod jego rylca nie pierwotne „skawy”, a Sclaveni. Tak wychodzi, że postęp techniczny siedmiomilowymi krokami wyprzedza rozwój duchowy ludzkości. Do czego doprowadzi obecna sprzeczność – pokaże przyszłość. Chcąc nie chcąc, wsłuchuj się w kronikarskie: „Inni zaś, nie wiedząc, mówili, jakoby Kij był przewoźnikiem, bo wtedy koło Kijowa przewóz był z tej strony Dniepru. Dlatego [też] mówili: „Na przewóz na Kijów”. Gdyby Kij był przewoźnikiem, to nie chodziłby on do Cesarogrodu. A ten Kij książęcił w rodzie swoim i chodził do cesarza. Nie wiemy, [prawda, do którego], a tylko o tym wiemy, że wielką cześć, jak to opowiadają, przyjął on od [tego] cesarza, – którego ja nie znam, [jak nie znam] i przy którym on cesarzu przychodził [tam]” (Kronika ruska. – s. 5-6). Ślad w ślad za Herodotem: „jak mówią”, „jest i drugi przekaz”… Różnica tylko w tym, że „ojciec historii” nie bał się napisać: „ale ja temu nie wierzę”. Kronikarz zaś w żadnym wypadku nie śmiał uchylać się od „bizantyjskiej ortodoksji”. A ona w dosłownym znaczeniu tego słowa wyrywała ze świadomości ukraińskiego rodu przedwieczną pamięć, zwłaszcza pradawne, potępione, jako „pogańskie”, rozumienie otaczającej przyrody i budowy świata. Opracowujący „Kronikę ruską” Ł. Machnoweć do kronikarskiego zamieszania o tym, że Kij „chodził do cesarza”, podaje przypis: „Możliwe, że do Justyniana I, bizantyjskiego cesarza, który wstąpił na tron w 527 r.” Właśnie od 527 r. Prokopiusz z Cezarei był doradcą wodza Belizariusza, którego cenił Justynian. Przyszły historyk brał udział w wyprawach przeciwko Persom, Wandalom i Ostrogotom. Naturalnie, że on – autor „Historii wojen Justyniana” (8 ksiąg). Oprócz tego, Flawiusz Piotr Sabbatjusz Justynian, który pochodził z Macedonii, tytułował się Cezarem. Zdobył sławę jako „Wielki zwycięzca Alamannski, Gocki, Frankijski, Niemiecki, Antyjski, Alański, Wandalski, Afrykański”. Przyłączył wszystko dokoła, ile oczy widziały, do Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego, które oddzieliło się od potężnego Rzymskiego po tym, jak germański wódz Odoaker posadził na jego tronie swojego syna. Goci, Frankowie, Alamanowie, Antowie uznawali się za wasali Wielkiego Cesarza. Nie byłoby potrzeby wszystko to detalizować, gdyby w liczbie poddanych nie wspominano Antów. Właśnie na nich wybitny historyk Mychajło Hruszewski wskazywał jako na przodków narodu ukraińskiego. Ponad to: 1848 roku wojsko kozackie pod dowództwem Bohdana Chmielnickiego odniosło głośne zwycięstwa nad polską szlachtą pod Żółtymi Wodami i w Rizanym Jaru pod Korsuniem. Stawszy w maju obozem w Białej Cerkwi, „Zinowij Bohdan Chmielnicki, Hetman sławnego wojska Rejestrowego, Zaporoskiego i całej po obu stronach Dniepru istniejącej”
Ukrainy” uważał za stosowne oświadczyć: “szlachetnym i pospólstwu, ludziom większego i mniejszego stanu, a zwłaszcza szlachetnie urodzonym kozakom i całej braci naszej niniejszym uniwersałem naszym oznajmiamy”… Cytuję główne myśli ze słynnego uniwersału białocerkiewskiego wybitnego hetmana Bohdana Chmielnickiego według wzoru podanego we współczesnym tłumaczeniu “Historii Rusów”. Autor słynnego dzieła, podobnie jak twórca pieśni “Słowa o wyprawie Igora”, nie ujawnił się, gdyż obawiał się narazić na represje. Jak przez szczeliny między kamieniami, przebijają się pędy prawdy: “Nawet starożytny Rzym, który może nazywać się matką wszystkich europejskich miast i szczycił się niegdyś swoimi sześciuset czterdziestoma pięcioma tysiącami wojska, w dawnych wiekach wzięła i czternaście lat trzymała daleko mniejsza od wspomnianej zbiorowa siła bojowa Rusów z Rugii od Bałtyckiego lub też niemieckiego wybrzeża, na czele których stał wtedy książę Odoaker – stało się to w roku 470 po Narodzeniu Pańskim, zatem idziemy za przykładem naszych dawnych przodków, owych starożytnych Rusów, i kto może zabronić nam być wojownikami i zmniejszyć naszą rycerską odwagę”. I na pogrzebie sławnego hetmana jego sekretarz Samijło Zorka wysławiał zmarłego: “Do ciebie kieruję dobre słowo, miły nasz wodzu, państwowy ruski Odoakerze, sławny Skanderbegu, hetmanie sławnego całego Wojska Zaporoskiego i całej wielkoruskiej Ukrainy, Chmielnicki Bohdanie, do ciebie mowa, zakutego teraz między czterema deskami i milczącego, którego wymowy i rozkazów niedługo przedtem słuchało nas sto tysięcy, i gotowi stawaliśmy na każde twoje skinienie”. W słynnym “Latopisie” Samijła Wełyczki ogłoszono to samo, co i w wiekopomnym uniwersale Bohdana Chmielnickiego: “Nasi przodkowie Rusini w piątym wieku pod wodzą króla Odoakera nie tylko zwyciężyli liczniejsze rzymskie legiony, ale i Rzym zdobyli i 14 lat panowali w tej stolicy świata”. Badacze na Ukrainie nie przywiązywali do tego należytej uwagi, zadowalali się ochłapami ze stołów prawodawców historycznej mody w Petersburgu – Piotrogrodzie – Petersburgu i Moskwie. Czas już oświadczyć, że ukraińscy przodkowie – jedni z pełnoprawnych twórców europejskiej cywilizacji. Pamięć genetyczna jest niezgłębiona. Podświadomość każdego wyższego stworzenia przechowuje coś z przeżytego przez jego ród przez niezmierzone tysiąclecia – “od stworzenia świata”, jak powiedziano w Biblii. Wiekopomne rzeczy wypowiadają geniusze i wybitne osobistości. Czy trzeba dowodzić, że choćby ta sama “bizantyjska ortodoksja” do tej pory wywiera kolosalny wpływ na świat chrześcijański. Pradawne nie tylko może się przyśnić, ale i odzywa się w obrazach ludowych artystek Ukrainy Marii Prymaczenko, Kateryny Biłokur… I nie tylko w dziełach malarstwa, ale i w proroczych słowach poetów z Bożej łaski czy Bożego błogosławieństwa… Co zaś tyczy się Prokopiusza z Cezarei, to najbardziej ucieszył on mieszczan pamfletem “Historia sekretna” przeciwko Justynianowi i jego żonie Teodorze, tak samo nienasyconej w cudzołóstwie, jak i Katarzyna II. Przed przenikliwym okiem historyka i pisarza nic nie mogło się ukryć. Dlaczego więc spod jego pióra nie wyszło nie to, że ani jedno słowo, ale i najmniejsza wzmianka o wizycie Kija z Rusi w Bizancjum, jak to choć niepewnie, przypuszcza opracowujący “Latopis ruski” Ł. Machnoweć? “W roku 6496 [988]” biskup korsuński rzekomo uzdrowił Włodzimierza, później Równoaapostolnego, ze ślepoty. Kijowski książę zapewnił bizantyjskich cesarzy Bazylego i Konstantyna, biorąc ślub z ich siostrą o imieniu Anna, że przyjmie chrzest razem “z całym swoim narodem”. Dalecy, zdawałoby się, arabscy historycy nie omieszkali zauważyć: “a to naród wielki”. “Szydła w worku nie ukryjesz” – nie wiadomo z jakiej starożytności głosi ukraińskie przysłowie ludowe. Co więc kryje się za latopisowym – “inni zaś, nie wiedząc, mówili, jakoby Kij był przewoźnikiem”? Mój ziomek Wołodymyr Jatczenko z Czerkaszczyzny, obecnie – profesor Państwowego Uniwersytetu Telekomunikacji (Kijów), podpowiada prawdopodobną zagadkę. Jako doktor nauk filozoficznych pracował w wyższej uczelni w Ułan Bator. Autor książki o mongolskich szamanach i ogólnie szamanizmie, a także wydań o odzwierciedleniu pradawnych wyobrażeń ukraińskiego rodu w bajkach. Razem z nim doszliśmy do wniosku: latopisiec nie wziął z sufitu, że “i do tych braci istnieli Polanie i żyli każdy z rodem swoim na swoich miejscach, władając każdy rodem swoim”. To przecież wbrew “bizantyjskiej ortodoksji”. A patrz, mignęło. Nic nie pozostaje poza uwagą dociekliwych. My zaś z moim współmyślicielem jesteśmy uzbrojeni w wiedzę o Mizińskiej i jej spadkobierczyni Trypolskiej kulturach archeologicznych, a zarazem o prastarych rozumieniach otaczającej przyrody i wszechświata przez przodków ukraińskiego rodu. Jeśli “Kij był przewoźnikiem”, to, być może, według wierzeń rodów, które żyły “na swoich miejscach”. Czemu by i nie? “Twórca błyskawicy”, jak przepowiada od VI w. Prokopiusz z Cezarei, lub w moim wydaniu z 2020 r. “Władca Gromu” – nie kto inny, jak Kij. On – równoznaczny bóstwom olimpijskiej rodziny na najwyższej górze w Grecji. Więc nie tylko straszy, zmusza każdego drżeć, wstrzymując oddech, a może i odebrać życie. Przeprawia zmarłych, nie podnosi się ręka napisać – przez Dniepr – tak, jak Charon z greckiej mitologii przez rzekę Styks do królestwa zmarłych. Ponuremu starcowi w łachmanach, według wyobrażeń Hellenów, należała się zapłata – jakaś moneta pod językiem zmarłego. Ten zwyczaj niektórzy zachowują i “do dzisiaj” – zapożyczam wyrażenie z latopisów. Kiedyś pod język kładziono jakiś grosz na przewóz. Potępień “bizantyjskiej ortodoksji” tego zabobonu w źródłach kościelnych jest wystarczająco. Teraz zaś wyznawcy “staroświeckiego” na wszelki wypadek kładą monetę do trumny. Wierzą, że grosz może przydać się do opłaty za przewóz na tamten świat. Tak samo, jak i Charon, Kij – “przewoźnik” wyłącznie w jedną stronę. Powrotu nie ma i być nie może. Zgodnego z helleńskim, jak później z chrześcijańskim, w ukraińskich zwyczajach – bez liku. Jest nadzieja, że przenikliwy umysł jest zdolny wskrzesić prawdę o tak dalekiej przeszłości. Byłoby tylko pragnienie uczonej elity na Ukrainie. Na koniec jeszcze raz o autorze “Komedii ludzkiej”. Carskiemu posłowi w Paryżu
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
nie dane było pojąć duchowej wielkości wybitnego pisarza: „Stanął przede mną mały człowieczek, gruby i tłusty”. Tego samego poziomu są kremlowskie ataki na wielce doświadczoną Ukrainę. Putin z prorządowych kanałów telewizyjnych „oświeca” miliony widzów i słuchaczy: „Rosjanie i Ukraińcy to jeden naród. Jak Mordwa, gdzie jest Moksza i Erzja”. Sam zaś pretendent do dożywotniej władzy – to Weps. Dawnoruska nazwa tego plemienia – czudź. „Przytułek ubogiego czuchońca” „na brzegu pustynnych fal” – tak w poemacie A. Puszkina „Jeździec miedziany”. Osiedlali się zwarcie w Karelii. Antropologicznie należą do rasy mongoloidalnej. Nie słowiańskiego pochodzenia w prezydenckiej ekipie Putina – ministrowie spraw zagranicznych, obrony i „patriarcha całej Rusi” Mordwin Gundiajew. Odrzucili zbankrutowaną komunistyczną ideologię, wprowadzają prawosławie. Nie tylko głoszą, ale i rozszerzają, ile mogą, „ruski mir” i „słowiańską jedność”. Świętość świętych dla skuwanych jednym łańcuchem – „jednowładztwo”. Jednym głosem wtórują wielkomocarstwowemu Putinowi: „Śpiewam rosyjskie pieśni. Są melodyjne i treściwe”. Losie sprawiedliwy! Naukowcy na Ukrainie nie mogą dojść do porozumienia, jakież to nieogarnione morze ludowego bogactwa pieśniarskiego dziedziczy od dawna naród ukraiński – dwieście tysięcy czy znacznie więcej tekstów, uskrzydlonych melodiami? Język jednego z największych europejskich etnosów na międzynarodowych przeglądach uznawany jest za jeden z najbardziej rozwiniętych na świecie i drugi pod względem melodyjności po włoskim. „Rozprzęgajcie, chłopcy, konie” czy „Wszędzie bujnie kwitnie czeremcha” brzmiały i teraz brzmią wbrew duszącej polityce „od Moskwy aż po same krańce”. A do czyjegoż słuchu dolatywały kiedykolwiek pieśni tych, którzy są Moksza, Mordwa, Erzja, Wepsowie?.. Kto ich zagłuszył? Czy nie carat i jego naśladowcy albo spadkobiercy – komuniści-internacjonaliści? Swego czasu A. Puszkin narzekał: „Przywłaszczyli sobie gwałtowną winoroślą I trud, i własność, i czas rolnika”. Dodać by jeszcze: i pieśń, i pamięć, i niezmierzone tysiąclecia przeżytego i doświadczonego przez każdy ród. Kiedy wpadli w sidła carskiego i komunistycznego imperium, stali się bezrodni. „Goli jak sokoły”. Jeśli nawet przykrywają się jakimiś łachmanami, to chyba tylko szowinizmem z cudzego ramienia. Nie dopuść, Panie, do niepamięci, do utraty tożsamości narodowej, do zamroczenia ukraińskiej świadomości narodowej! Kto z przyszłych pokoleń może zgodzić się na taką samą głuchotę i bezmowność, na jakie skazani są w Federacji Rosyjskiej Moksza, Mordwa, Erzja?.. Było już, było w niewoli, w jarzmie. Wyrywała z gardła bolesne słowa paląca rozpacz: Kobzoż moja, żono wierna, Gdzież mam cię podziać? Czy w czystym polu spalić I popiół z wiatrem puścić? Czy na mogile położyć? Według mojego domysłu, „Pan Wielki Nowogród” – to nic innego, jak odgałęzienie od trypolskiej, a może od jej poprzedniczki – mizińskiej kultury archeologicznej. Właśnie dlatego car Iwan Groźny ze zwierzęcą nienawiścią rozprawiał się z nowogrodzianami. Na jego dzikie rozkazy oprycznicy z przytroczonymi do siodeł psimi głowami wytępili, wygubili masę niewinnych dusz. Rzeka Wołchow nasyciła się krwią na tyle, że nie zamarzała nawet w srogie mrozy. Doszczętnie zrujnowany kraj został doprowadzony do tego, że, jak i podczas Hołodomoru-Ludobójstwa 1932–1933 lat na Ukrainie, ludzie zjadali swoje niemal bezduszne dzieci, a nawet wykopywali z byle jakich grobów ciała zmarłych, by, szalejąc, nasycić się… Na 101. kilometrze w drodze do rosyjskiego miasta Włodzimierza przed wejściem do muzeum-rezerwatu „Aleksandrowska Słoboda” odwiedzających wita napis: „Rezydencja Iwana Groźnego. Duma Rosji”. Właśnie w tej „siedzibie” satrapa zabił swojego syna uderzeniem w skroń ciężkim kosturem, z którym nie rozstawał się ani na chwilę. Następca tronu próbował wstawić się za swoją żoną, kiedy jego ojciec rzucił się na nią z oskarżeniami o nie taki strój, jaki uświęcał „Domostroj”. Zaszczytny tytuł – „Duma Rosji” – tyranozaur dostąpił w ogólnonarodowej ankiecie, przeprowadzonej przez moskiewską telewizję. nin”, „Siódma lekcja” w różnych wydaniach obwodowych do dziś pamiętają. Jak i zbiór dyktand na tematykę historii Bukowiny. Włączała nauczycielstwo kraju do wszystkich patriotycznych przedsięwzięć, a jeszcze – do zbiórki funduszy na cerkiew Tarasa, pomnik ukraińskiego piśmiennictwa (kronikarzy) w Czerniowcach itp. Ponad 15 lat czasopismo „Bukowińska jaskółka” – pod jej opieką i kierownictwem. Ciekawe rubryki, konkursy poetyckie i prozatorskie, wystawy fotograficzne, różnorodność publikacji, materiałów – to owoc jej fantazji dla młodzieży i nauczycieli, osobistości kraju i naukowców, zwykłych czytelników – to nadludzka praca, z której Maria Maksymiwna do dziś nie rezygnuje, w zamian otrzymuje satysfakcję i inspirację, by kontynuować ją nadal. Od 2007 roku pani Maria jest sekretarzem odpowiedzialnym bukowińskiej „Proświty”. Czyli prawą ręką jeszcze do niedawna przewodniczącego zjednoczenia Ostapa Sawczuka, a obecnie – Wiry Kytajhorodskiej. Nie tylko jako sekretarz odpowiedzialny, ale i jako prawdziwa patriotka-kibicka wszystkiego, co ukraińskie, mocno trzyma rękę na pulsie „Proświty”. Jej czujne oko, ostry umysł, szczerość duszy nie przepuszczą żadnej pamiętnej daty, która symbolizuje ukrainocentryzm, naszą jedność, kulturę, edukację, bóle narodu z powodu rosyjsko-ukraińskiej wojny na Wschodzie państwa, utworzenie Jednej Pomieśnej Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. Jej niestrudzoność – to także współpraca aktywu „Proświty” z bibliotekami, muzeami, z oddziałami rejonowymi, z młodzieżą – z uczelniami, kolegiami, szkołami Bukowiny… Wszystkiego tak naprawdę nie sposób wyliczyć… Maria Pelech zasłużenie otrzymała niemało wyróżnień. Jest przodownikiem oświaty Ukrainy, laureatką nagrody imienia Jurija Fedkowycza oraz innych nagród, posiada najwyższe odznaczenie oświatowe „Budowniczy Ukrainy”. Dawno zasługuje na order Księżnej Olgi! Bo sama jest księżną „Proświty”, którą żyje, bez której nie widzi swojej drogi, którą zawsze podnosi, której oddaje się w pełni, nie zważając na problemy ze zdrowiem – krzepi się, nigdy nie narzeka, wręcz przeciwnie – wspiera każdego proświcianina i trzyma nas mocno w swoim proświatowym kręgu. Z przyjaznym uśmiechem, pryncypialną proukraińską postawą, abyśmy nie rozluźniali się, nie zapominali, że przyszliśmy na ten świat nie dla dóbr materialnych, a by żyć dla innych – kolegów, przyjaciół, Ukrainy, rodziny, między którymi udanie balansuje. Cieszy się i pielęgnuje sercem swoich bliskich, a zwłaszcza – czworo wnuków, których uważa za stymulator swojego dzisiaj i przyszłości. Oto tak – bez nagród, bez tytułów, ale z wielkim sercem, szczera dusza jasnego Człowieka, splotły się kwiaty jej losu. Na Boże Narodzenie niepokonana proświcianka świętowała wspaniały jubileusz. Droga nasza, dziękujemy za mądrość, za lekcje, za „Proświtę”! Długowieczności Pani w zdrowiu, radości życia i, oczywiście – w sercu „Proświty”. Bo kto, jak nie Pani?..
Машинний переклад
Uprzedził w tej „nominacji” „wściekłego zwierza” Piotra I, którego Lew Tołstoj przygwoździł do pręgierza – „uprawia sodomię”. Jak dokładnie – napisał polski historyk Kazimierz Waliszewski: „Pod nieobecność kobiety Piotr niechybnie kładł na jej miejsce kogoś ze swoich adiutantów… Jeśli biedakowi burczało w brzuchu, car zeskakiwał i niemiłosiernie go bił”. Czemu by spoczywającej w Bogu „Dumie Rosji” nie pretendować w imperium do „ogólnonarodowego” uznania? Jeszcze jak! D. Lichaczow, „sumienie narodu rosyjskiego”, według słów byłego prezydenta M. Gorbaczowa, „wzbogacał” ciemne masy prostego ludu: „Groźny” – to „najjaśniejszy publicysta” i „kompozytor tamtych czasów”. Niechby sobie używali ci, dla których Bóg jest sędzią. Ależ nie. Nie tylko propaguje się despotyczne na całego, ale i wciąga się w nieprzebrane bagno Ukrainę. W niezatartej pamięci narodu ukraińskiego Piotr I to „wściekły swat”. Szalona w rozpustności Katarzyna II to „wroga baba, przeklęta suka, kraj wesoły zgubiła”. W dzisiejszym Petersburgu do pomnika „wściekłego zwierza”, według wyroku L. Tołstoja, tłoczą się zaślepieni imperialną wielkością. W Odessie do stóp kamiennego podobieństwa rozwiązłej holsztynki niemieckiego chowu oszołomieni wielbiciele składają bukiety kwiatów. Ale niebezpieczne jest to, że naukowe poznanie nie wskrzesza przeszłości tak, jak należałoby. Czyż ukraińska świadomość narodowa nie jest zdolna do takiego samego samostanowienia, jak Hellenowie z ich mitologią, aby stać się wzorem dla całej ludzkości, jak „synowie Izraela” w Biblii? Pierwsza Księga Mojżeszowa: Księga Rodzaju. „I zawołał Pan Bóg Adama, i rzekł do niego: Gdzie jesteś? On zaś odpowiedział: Usłyszałem Twój głos w raju i przestraszyłem się, bo jestem nagi, i ukryłem się”. Jahwe-Jehowa poucza wybranych z każdym ich krokiem w przyszłość. A oni rozumieją wieszcze słowa. A język ukraiński przez ostatnie tysiąclecie od jakich tylko krzywd nie cierpiał! I do dziś znęcają się wszyscy, kto chce. W programie na żywo przed masami telewidzów Putin oświadcza: „Żydzi przyjeżdżają do Izraela z Afryki, z Europy, z innych krajów świata. Z Afryki w ogóle przyjeżdżają czarni. Z Europy przyjeżdżają, mówią w jidysz, a nie po hebrajsku. Niby nie są do siebie podobni, a mimo to naród żydowski ceni swoją jedność”. Związek Radziecki, którego rozpad nie daje spokoju Putinowi, niebagatelnie przyczynił się do zakorzenienia Żydów w państwie Izrael. A w Moskwie Żydzi pomnażali „ruski mir”. Przetwarzali się, jak w kipiącym kotle, w „jednolity naród” razem z tymi, którzy są Mordwinami, Moksza, Erzja, Wepsami. Co prawda, laureat Nagrody Leninowskiej i Stalinowskiej S. Obrazcow, ludowy artysta ZSRR, główny reżyser teatru lalek w Moskwie, oświadczał: „Ja jestem Ukraińcem”. Z jakiegoż powodu obserwowano masową emigrację do Izraela? Chociaż były przypadki, że i z powrotem wracali uznani w Moskwie za najbardziej sławnych. Przecież w niewielkim kraju zarobki nie te, do których przywykli w bezkresnym imperium. Wszakże są i inne przykłady. Polski oświeceniowiec M. Stryjkowski wyznawał: „Żył nie po to, by jeść, a jadł, by żyć”. Nie dodał – „i myśleć”. Pozostawione przez niego ważne prace historyczne przekonująco przemawiają za nim, uduchowionym. Druga wojna światowa zabrała miliony ukraińskich istnień. Niezrównanie więcej pochłonął carat i komunizm – imperia morderców. Ukraińcy nigdy nie terroryzowali Rosjan i nie niszczyli ich jako „jednolity naród” czy też „bratni”. Natomiast ze strony północnego sąsiada do tej pory czyni się to samo, co w 1708 roku w Baturynie i w 1709 roku pod Połtawą. Jakiż tytaniczny opór wobec zagrażającego trzeba wykrzesać współczesnym, aby pocieszało „W swoim domu swoja prawda, i siła, i wola”! Święte prawo bycia gospodarzami we własnym domu zapowiedział potomnym Wielki Kobziarz, który pod względem ucieleśnienia w pomnikach na kuli ziemskiej jest drugi po Buddzie. Od przeżytego przez minione tysiąclecia nigdzie się nie podzieje. Ale czy trzeba, skoro jest to na wieki wieków w podświadomości, w duszy i sercu każdego i, przede wszystkim, w pamięci genetycznej. Drogę do jaśniejszej przyszłości wskazują przenikliwi Taras Szewczenko, Iwan Franko, Łesia Ukrainka… Losie sprawiedliwy, odsuń i zasłoń od zgubnej napaści! Switłana MASŁOWSKA, przewodnicząca oddziału Zastawniwskiego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Już niemało czasu „Proświta” Bukowiny kojarzy się z imieniem i nazwiskiem Marii Pełech. Tak, przez ostatnie 15 lat, odkąd ta kobieta-inteligentka pracuje jako odpowiedzialna sekretarz stowarzyszenia obwodowego, kierowali towarzystwem różni znani ludzie regionu. Ale niezastąpioną pomocnicą, swoistą oświatową „lokomotywą” była i jest obecnie Maria Maksymiwna. Nie bez powodu naszą koleżankę-pracownicę nazywają berehynią bukowińskiej „Proświty”, jej strażniczką, oświatową matką. Jej pracowitość, nadzwyczajna odpowiedzialność, uczciwość, mądrość, wytrwałość i szczere przejmowanie się losem Ukrainy są przykładem dla wielu proświtian. Pan obdarzył naszą koleżankę szczególną celowością, by pchać „Proświtę” naprzód, i ona nigdy nie zdradziła tego powołania. Nikt z nas, obecnych proświtian, nie wie, jaką byłaby organizacja społeczna, która skończyła już 153 lata, gdyby nie nasza koleżanka, która swoją determinacją, energią i charyzmą pobudza nas do działalności oświatowej. Ileż lat minęło od tego świtu, który po raz pierwszy zobaczyła niebieskooka dziewczynka i… usłyszała „Oj, raduj się, ziemio, Syn Boży narodził się…”. Zobaczyła i usłyszała, chociaż nie uświadamiała sobie 75 lat temu, że Najwyższy podarował jej rodzicom córkę-perełkę w dniu Bożego Narodzenia. Więc i nazwali dziewczynkę, jak i Matkę Pańską, Marią. To nie zbieg okoliczności, bo na świat przyszło nie zwykłe dziecko, a z wielką misją – czynić go (świat) doskonalszym, a ludzi – lepszymi. Szła do tego celu nieprostą ścieżką, wszak w tamtych dalekich, 40-tych latach wielkiego głodu na Bukowinie przeżyć było bardzo ciężko... W rodzinnej wsi Podwirne w rejonie nowosielickim, na Bukowinie, ukończyła ośmioklasową szkołę, w centrum rejonowym – szkołę średnią. Jest udaną absolwentką wydziału filologicznego Uniwersytetu Państwowego w Czerniowcach. Piękną i dumną dziewczynę zauważył chłopak z Łemkowszczyzny Wołodymyr Pełech, z którym założyli rodzinę, urodzili wspaniałych synów. Pracowała jako nauczycielka języka ukraińskiego, spikerka radia rejonowego i obwodowego, metodyczka zarządu Rady Miejskiej w Czerniowcach, gdzie wytrwale i przekonująco propagowała język ukraiński, szczególnie w szkołach rumuńskojęzycznych. Znany dziennikarz Ukrainy, dwukrotny zdobywca „Złotego Pióra” Pełech razem z młodą żoną Marią byli nadzwyczaj towarzyscy, zbierali w swoim domu licznych przyjaciół. Paradoksalny tragizm losu: Pan zabrał męża w zaświaty. I wydawałoby się, że dla kobiety życie się skończyło. Ale podniosła się, zebrała siły, objęła dzieci i kontynuowała życie – nie dla siebie… Dla rodziny, którą uwielbia, dla „Proświty” – jej niezastąpionego wentyla bezpieczeństwa. Z głową zanurzyła się w pracę na zasadach społecznych, stając na czele czerniowieckiej miejskiej „Proświty”. Bo kto, jak nie ona – aktywna, pewna siebie i kolegów-pedagogów, z którymi organizowała i inicjowała różne seminaria, wydarzenia patriotyczno-wychowawcze, konkursy poetyckie oraz konferencje naukowe z zakresu budowania państwa i zachowania kultury języka ojczystego, świadomości narodowej młodzieży. Jej kreatywne i poznawcze strony tematyczne „Oświaty-...
Машинний переклад
Halyna PAHUTIAK *** Dziadek i Babcia na chutorze nie mieli ani internetu, ani telewizora, ale dobrze wiedzieli, kiedy nadejdzie Boże Narodzenie, bo w przeddzień na niebie pojawia się Gwiazda Betlejemska. Chutor był nieco oddalony od wsi, tam w sklepiku Katrusy też mogli dowiedzieć się wszelkich nowin, w tym i tej. Latem i jesienią do sklepu chodziła Babcia, a jesienią i zimą – Dziadek. Kupowali tam śledzie, szprotki, cukierki, nici, sól, zapałki i wszystko, czego dusza zapragnie. A w gospodarstwie mieli krówkę Paranię, pieska Dunaja, kota Murczyka, z tuzin kurek i trzy ule. Czasem, kiedy było nudno, Dziadek prosił Babcię, żeby poczytała mu Ukraińskie bajki ludowe. Sam też umiał czytać, ale z ust babci brzmiały one słodziej. Najbardziej dziadek lubił bajkę o Latającym Okręcie. Samoloty czasem przelatywały nad ich chutorem, ale bardzo wysoko. Natomiast Latający Okręt we śnie przelatywał, ledwie dotykając wiśni i jabłoni, i omijał wierzchołek bardzo wysokiej gruszy. Żagle na nim były jedwabne, błękitne, maszty srebrne, a sam okręt był jak na rysunku w książce – w kształcie ptaka. I w tym okręcie stał mały chłopczyk z białymi loczkami i machał Dziadkowi ręką. A Dziadek – jemu. Tego ranka Babcia wysłała Dziadka do sklepu po cukierki, bo przecież jutro przyjdą kolędnicy. Wiejskie dzieci lubiły odwiedzać ich na chutorze, w małej chatce, gdzie choinka była podwieszona do belki stropowej, a gospodarze jeszcze mogli nauczyć dawnych kolęd. Śniegiem w tym roku tylko przyprószyło, dzień był jasny i dziadek zamierzał kupić oprócz cukierków jeszcze kiełbaski – dla siebie oraz dla kotka i pieska. Bez pieska Dunaja nigdy nie chodził do sklepu. Ten by mu nigdy nie wybaczył. Kot Murczyk był tej samej maści co Dunaj – obaj czarno-biali. Odprowadziwszy do furtki Dziadka z pieskiem, Murczyk pobiegł do chaty grzać się i wziął się za pilnowanie ciasta na pampuchy, żeby nigdzie nie uciekło. – Och, jak zimno! – poskarżył się Babci. – Czy to niby zimno? – odpowiedziała babcia, zaprawiając kutię makiem. – O, wcześniej to były mrozy! A teraz tak sobie – chłodzik. Na słowo chłodzik kot oblizał się i zauważył: – A czy nie czas sprawdzić, może nasz chłodzik już się ugotował? – Dopiero co patrzyłam. A mak nie zbielał – źle dziadek się starał. – Przecież sami mówiliście, że wystarczy trzeć. – Patrz, jak to ty wszystko zauważasz! – Taka moja praca – skromnie mruknął kot, moстяc się wygodniej na leżance. – Dobrze być kotem. – To waszym z dziadkiem kotem być dobrze, a nie wszyscy są, jak to mówią, miłosierni dla naszego Bożego stworzenia. – Nie podlizuj się, kotusiu, bo poślę zaraz do stodoły na inspekcję. – Lepiej do komory. Może tam wszystkie chutorowe myszy pozbierały się na słoninkę i mięsko. – Zaraz dostaniesz ode mnie, mądralo! – Babciu, a tam na choince miała być sowa, gdzie ona się podziała? – Czyżbyś zapomniał? Przecież ty ją stłukłeś w zeszłym roku. – To nie ja! „A może i ja – pomyślał sobie Murczyk. – To tak dawno było. Ale gdybym był bity, to bym zapamiętał”. Dziadek z Dunajem szli równą, przymarzniętą drogą do wsi. Iść było gdzieś z dobre pół godziny, i przez wieś do sklepu jeszcze tyle samo. Mało śniegu, odnotował dziadek, o, kiedyś jak nasypie, to po samą strzechę. Piesek tymczasem czytał ślady na drodze. Samochód jeden, osobowy, tak. Lis, pewnie myszkował na polu, gdzie stóg, to przebiegł drogę parę razy, żeby zmylić ślady. Zając skoczył. A najwięcej było wronich łap. I tu zauważył ślad bosej ludzkiej stopy, małej, i zamarł w miejscu. – Dunaju, chodź prędzej, bo Katrusia pójdzie na obiad! „Potem” – zdecydował piesek, doganiając i wyprzedzając dziadka. Dziadek dobrze wiedział, co mówił. Bo póki przywita się ze wszystkimi, i pogada, bo jakże bez tego, już i obiad nadejdzie. A jeszcze krowie trzeba sieczki narżnąć na jutro, i pampuchy piec, bo to dziadkowa robota – wyjmować pampuchy z roztopionego smalcu dziurawą łyżką. Katrusia przywitała go przyjaźnie, koło małej choineczki na ladzie, i nie gniewała się, że już zaczął się obiad. Pogłaskała pieska i uszczknęła mu kawałeczek kiełbasy wątrobianej. – Ja, ten tego, Katrusiu, tobie gruszek suszonych przyniosłem. I miodu. Ty już powiedz wnukom, żeby dużo jutro w telefonie nie siedzieli, a przyszli do dziadka i babci na chutor, dobrze? I niech innym przekażą dzieciakom, bo w zeszłym roku coś mało było. – Bo mało dzieci, dziaduniu. Szkołę, pewnie, zamkną za rok. Nie będzie komu do mnie biegać na przerwie po pączki z powidłami. Ale nie martwcie się, z miasta przyjadą, ja powiem, bo gdzie jeszcze oni takiej kolędy usłyszą jak od was. Wnuki na telefon nagrały, to ja aż płakałam – tak przejmująco… A to wam ode mnie pleciona bułka, jeszcze ciepła, dopiero co przywieźli. Dunaj po drodze już zapomniał o śladzie, a kiedy zobaczył, to znowu się zdziwił. – Dziadku, dziadku! – wykrzyknął piesek. – A czy ludziom nie zimno po śniegu boso chodzić? Dziadek spojrzał na swoje nogi, obute w dobre żołnierskie buty, które syn z frontu przywiózł. – A czemu pytasz? Ale Dunaj już znalazł drugi bosy ślad, a dalej rzucił się w pole za trzecim, i zatrzymał się przed dziuplastą wierzbą, która wyrosła kiedyś z kołka ogrodzenia, zaszczekał i zamachał ogonem. *** – Patrz, Marusiu, kogo ja znalazłem w dziupli wierzby! – wpadł Dziadek do chaty. Był w samym swetrze, a w rękach trzymał owiniętego w kożuch chłopczyka. Lat około siedmiu z białymi loczkami i niebieskimi oczami. Babcia już przywykła do dziadkowych dziwactw, bo ten szczerze wierzył w Latający okręt i, jak tylko nadarzała się okazja, wypatrywał go z nieba. – Panie Boże, skąd ty wziąłeś dziecko, człowieku? – To ja znalazłem! – pochwalił się pies, który wpadł śladem za Dziadkiem. – W dziupli wierzby! Dziadek go we śnie widział! – Tak, tak – potwierdził Dziadek. – Zapomniałem, że dzisiaj mi się śnił Latający okręt, tylko z białymi żaglami. Pewnie chłopak stamtąd wypadł. Położył kożuch na łóżku i rozwinął. Chłopczyk był w samej koszulinie i spodenkach. I bosy!
– Nie bój się, synku, lepszej niż nasza baba na świecie nie znajdziesz! – Co ty wygadujesz? Jak ktoś ma się dziecka bać, to ciebie! To przecież czyjeś dziecko, gdzieś matka go szuka. Zaraz cię ogrzejemy, dzieciaku. Kładź pod pierzynę, prędko, a ja naleję kompotu, jeszcze jest gorący. Kot, zobaczywszy dziecko, natychmiast zaproponował: – Pierzyna to za mało. Ja też będę go grzał! I wlazł pod pierzynę. Chłopiec wyglądał na przestraszonego i rozglądał się dookoła tak, jakby nigdy nie był w wiejskiej chacie. – Słuchaj, Marysiu, ja nasze dzieci znam, to nie ze wsi. I patrz, jaką ma koszulę, czy nie jedwabną. Dobrze, żeśmy z Dunajem nadjechali, bo inaczej zamarzłby w dziupli. A skąd się wziął, potem będziemy pytać i wypytywać. Niech się ogrzeje i odpocznie. – Ale ja nie zmarzłem! – powiedział chłopiec. – Zmarzłeś, zmarzłeś – zapewnił kot, ciągnąc na siebie pierzynę, bo chciał się przespać. – Poleż trochę. Ja ci kołysankę zamruczę. – To u was tak przyjęte? – Aha. Wkrótce malec zasnął i jakoś przy pracy Dziad z Babą zapomnieli o nim. Wzięli się do pieczenia pączków z wiśniami i makiem, rozlali galaretę do misek, a potem Dziad, pomodliwszy się, poszedł po snop, który zwał się diduchem. Baba w tym czasie przystroiła się i zapłakała. Pies zakopał się w słomie pod stołem, którą rozesłali na taką okazję, i pochrapywał. Zbliżała się Wigilia, kiedy nikt nie powinien zostawać bez dachu nad głową i głodny. Tak przyjęte jest u nas na Ukrainie. Znajda obudził się, kiedy dziad zaszeleścił diduchem, a baba wyciągnęła z wrzątku pierogi. Zapachniało kompotem i grzybami w całej chacie. – No, to czyj ty jesteś, chłopcze? – zapytał wprost Dziad, kiedy chłopiec wypełzł spod pierzyny. – Z Kaliniwki czy może z Dubrowy? – Ależ wy, dziadku, sami wiecie skąd. – Patrz, jaki mądrala! Powiedzmy tak, domyślam się. A nazywasz się jak? – Kiedy jak. Jak nazwiecie, tak będzie. – Jakoś przecież trzeba cię wołać? Dziad pomyślał sobie, że to sen, jak Latający Okręt. Bardzo piękny sen i nie chciał się z niego budzić. – To niech będzie Hryć, tak mojego tatę zwali. – Hryć, to Hryć, skoro u was tak przyjęte – zgodził się malec. – To nazywa się Tradycja! Zrozumiałeś? – Zrozumiałem. Tradycja! Następnie zasiedli do wieczerzy. Pomodlili się we troje, a baba zaprosiła: – Aniołowie-archaniołowie, prosimy was do wieczerzy. Bo taka była Tradycja. Najedzone kot i pies syto mrużyły oczy, podczas gdy gospodarze i znajda wieczerzali. Kot na leżance, a pies koło pieca. Przez sen Hryć słyszał, jak baba z dziadem siedzą rzędem na ławie i kolędują cicho. Na stole migocze świeca, a w oknie świeci gwiazda. *** A rano, kiedy wszyscy zjedli śniadanie, do okna zapukano i do chaty weszło siedmiu krzepkich wujów, ubranych jak kozacy, z szablami u boku. – Chrystus się rodzi! – Sławmy Go! – Ludzie dobrzy, przyszliśmy po naszego aniołka. Chciał zobaczyć, jak świętują Narodzenie Chrystusowe. Wybaczcie kłopot. Wypuściliśmy go, bo bardzo prosił. Ale nam bez niego – ani rusz. – Siadajcie, ludzie dobrzy, zjedzcie śniadanie. – To można – zgodził się starszy pośród nich. – Ja – Strzelec, to moi towarzysze – Pidzyrajło, Skorochid, Obpywajło, Objidajło, Słuchajło i Drowonis. Takie oto towarzystwo. – Znam, znam! – pokiwał głową Dziad. – O was w książce napisano. – Oho, nawet w książce, mówicie? – Człowieku, co ty wygadujesz? – szturchnęła baba dziada pod bok. – Znowu o swoim! I nie wstyd ci? – A popatrz, stara, w okno! Baba popatrzyła, a na podwórzu stoi prawdziwy okręt ze srebrnymi masztami i białymi jedwabnymi żaglami, a na najwyższym maszcie – gwiazda betlejemska świeci. – E! – machnęła ręką i przeżegnała się. – Wszystko jedno, nikt nie uwierzy! Goście wypili po kieliszku, zakąsili pączkami i zaczęli się żegnać. A chłopiec zapytał: – Można, ja znowu do was na Boże Narodzenie przyjdę? – I na Wielkanoc, synku! Ja cię nauczę pisać pisanki – przytuliła go do siebie baba. – Może macie jakieś życzenia – zapytał starszy. – Bo wypadałoby czymś odwdzięczyć się za kłopot i za gościnę. – Dobrym ludziom zawsze jesteśmy radzi – ukłonił się dziad. – A polatać sobie nad chutorami, to bym nie odmówił. Z Marysią, jasna sprawa. – Żebym ja na starość lat latała? Ja poczekam na ziemi, może będziesz spadał, to kto cię, lotniku, złapie. Wyszli wszyscy na dwór, nawet Murko z Dunajem, popatrzeć, jak dziad będzie latał. Krzepcy chłopcy podsadzili go do okrętu. Och, i polatał sobie pięknie! Jak jakiś ptak. Raz i drugi obleciał okręt dookoła chutoru, równiutko, cichutko, tylko nad gruszą musiał wznieść się wyżej, bo bardzo już wysoka była grusza. – A gdzież dzieci wasze, dziadku? – zapytał Drowonis, ten, co z drewna armię umie szykować. – Zaginął mój syn na wojnie. Już dwa lata nie mamy wieści – westchnął Dziad. – My i szukać jeździliśmy – nie ma. Ani na ziemi, ani pod ziemią. – Z poganami wojuje? – Można i tak powiedzieć. – My poszukamy waszego syna, dziadku. Tylko podpowiedzcie, jak on wygląda. – Zaraz pokażę. Okręt zszedł na podwórze tak samo niesłyszalnie, jak i wzleciał. – Marysiu, a pokaż-no zdjęcie naszego Hrycia. Ci ludzie go poszukają. Baba wyciągnęła zza pazuchy zdjęcie. – Dobrze – skinął starszy. – Znajdziemy! Wyzwolimy! Dostarczymy! A nam czas ruszać, bo już do was kolędnicy zmierzają. My nie każdemu się objawiamy, sami rozumiecie. Krzepkie ręce opuściły Dziada na ziemię. Okręt wzleciał i za chwilę zniknął w zimowym niebie, które powoli pokrywało się ciężkimi śniegowymi chmurami. – Ludzie mogą nie wierzyć – rzekł Dziad do Baby – byleś ty mi wierzyła, Marysiu. Da Bóg, znajdą naszego Hrycia i wyzwolą go z niewoli. Tacy kozacy i żeby nie znaleźli! Tak i stali koło chaty, patrząc, jak drogą zmierza grupka dzieci, a starszy wnuk Katrusiny na przedzie niesie na tyczce Gwiazdę Bożonarodzeniową.
Машинний переклад
Walentyna SEMENIAK, pisarka Szczerze przyznaję: takie coś zdarza mi się po raz pierwszy. Przeczytałam powieść utalentowanej ukraińskiej pisarki z Czernihowszczyzny, Walentyny Mastierowej. Mało powiedzieć – przeczytałam. To było jak wdech… i wydech, a na sercu – Boża łaska. Tekst współbrzmi z moim światopoglądem, z moimi poszukiwaniami odpowiedzi na wieczne pytania dotyczące losu, sensu życia… Przewróciłam ostatnią stronę, a przed oczami – mały cygański chłopiec Dań, który nie zaznał matczynej miłości i czułości. Chyba że wtedy, gdy po ciężkim zranieniu w Afganistanie znajdował się na cienkim włosku między życiem a śmiercią: ich dusze wreszcie się spotkały. Nieważne, ile sekund czy minut trwało to „spotkanie”, ale właśnie ono tchnęło w niego energię życia. Nawet stamtąd, z Zaświatów, siła matczynej miłości zdolna jest do rzeczy nieprawdopodobnych. Aby zrozumieć wyjątkowość i wrażliwość duszy tego romskiego dziecka, głównego bohatera, nie trzeba wiele, warto skupić uwagę na pierwszych wierszach: „Dlaczego tak cicho? A to drzewa milczą czy rozmawiają? Pewnie – rozmawiają, bo czemuż by to liście szeleszczą-szeleszczą, ciszej, głośniej, i gałęziami wymachują, jak rękami. Ot, gdyby one jeszcze chodziły…”. Tak rozmyśla chłopiec, leżąc sobie na ziemi i słuchając „muzyki” otaczającego świata. Gdzieś w oddali przypomniał mi małego Saszkę z „Zaczarowanej Desny” Dowżenki (Czyż nie ta sama ziemia? – Aut.), tak samo bezpośredniego, ufnego, spostrzegawczego, zakochanego w otaczającym świecie. Mały Dań żyje w rodzinie osiadłych Romów, prawda, zamiast rodzonej matki – macocha, Ukrainka. Jedyną jego pociechą, jego ratunkowym „schronieniem” – babcia Mariuca. Ona rozumie go jak nikt inny. Zresztą ona i żyje dla niego i, jak mi się zdawało, bardziej przejmuje się nim niż jego rodzonym bratem Jurkiem. Z zapartym tchem obserwowałam życie-bytowanie małego chłopczyny, który niepostrzeżenie zmienił się w nastolatka, a z czasem – w młodzieńca. Dlaczego z zapartym tchem? Bo na każdym kroku czekały go próby. I największa – w samej rodzinie, gdzie czuł się zbędny, gdzie moralnie i fizycznie znosił zniewagi oraz upokorzenia od rodzonego ojca, który za każdą najmniejszą winę czy nieposłuszeństwo od razu smagał nahajką: „…ona, jak i na chutorze, służyła Hryhorijowi, chociaż nie leżała teraz pod portretem Lenina, a wisiała w kuchni”. Zwróćcie uwagę na ten szczegół: nahajka i portret Lenina. Bardzo trafny szczegół, a wraz z nim – głębokie znaczeniowe obciążenie. Przypomnijmy, ilu zostało zniszczonych na polecenie autora pierwszego obozu koncentracyjnego, tego samego „dziadziusia”: represjonowanych, zamęczonych, rozstrzelanych… Jednak największy ból, z którym chłopiec, zdaje się, na wieki się oswoił (zżył, zrósł), to… jego narodowość. Wytykano mu ją na każdym kroku, gdziekolwiek nie postąpił w dalszym, dorosłym życiu. I wszystko – przez wygląd: „Ty na swoją gębę w lustro spójrz – rozgniewał się Jurek. – Zginie coś w cerkwi – na kogo powiedzą?” (rozmowa z bratem); „A ty naprawdę z Ukrainy?... Coś ty mi bardzo na czurkę podobny” (służba w wojsku); „Nieśmiało wszedł do cerkwi, stanął z boku, żeby nikomu nie przeszkadzać. Ale od razu zwrócono na niego uwagę, niektórzy spojrzeli podejrzliwie i odsunęli się dalej. Kilka razy w jego stronę spojrzał batiuszka” (w świątyni)… Co może być bardziej odrażającego, niż to, kiedy otoczenie postrzega cię nie przez wewnętrzne cechy, a przez wygląd zewnętrzny? Mając nie lada talent od Boga – anielski głos, Danyło nie zdołał na stałe „osiąść” w żadnej świątyni, do której próbował „zapukać”: ani we Włodzimierskiej, ani w Ławrze Peczerskiej. Bo Cygan, bo może ukraść, a jeśli nawet nie może, to każdą kradzież przypiszą jemu. Jednocześnie dialogi, które odbywają się we wspomnianych świątyniach między Danyłem a świętymi ojcami, porażają: zazdrość, gniew, rozdrażnienie, złość, nieufność… Przyszło mi do głowy: a czyż Dusza ma przynależność do jakiejś narodowości, jeśli stworzona jest na obraz i podobieństwo (struktura energetyczna) Boga? A czyż Bóg może mieć narodowość? Autorka niepostrzeżenie (poprzez cierpienia i próby głównego bohatera powieści, nieoczekiwane zwroty akcji) prowadzi czytelnika do najważniejszego: do myślenia, do krytycznego myślenia. Religia – to dobrze, ale jeśli przeważa w niej fanatyzm, to wtedy brakuje w niej wiary, a gdzie jej nie ma, tam… nie ma Boga. Bo Bóg – to Miłość. On jednakowo wszystkich kocha, bo wszystko, co żyje i nie żyje (świat natury niematerialnej), – to Jego stworzenie. Dlatego w rzeczywistości „Jest tylko jedna rasa – rasa Ludzkości. Jest tylko jeden język – język Serca. Jest tylko jedna religia – religia Miłości. Jest tylko Jeden Bóg – i On jest wszechobecny” (według Bhagawana, wschodniego filozofa). Przebudzenie duszy w różnych niełatwych okolicznościach życiowych – oto najważniejszy mit powieści. Mówią, że w świątyni Boga można usłyszeć w szczególny sposób. A Dania od małego ciągnęło tam, gdzie brzmiały duchowe pieśni, niczym magnesem. Mieszkając na chutorze, mógł ich słuchać tylko wtedy, gdy… odprawiano pogrzeby: „Cierpliwie słuchał, jak w chacie cicho i często wzdychali, ktoś cicho szlochał, i czekał, kiedy już zaczną czytać Psałterz. Bardzo lubił melodyjność jeszcze niezrozumiałego czytania”, „Dań zmieszał się pod tym spojrzeniem, nawet pożałował, że przyszedł, lecz gdy na chórze zaśpiewali, zapomniał o całym świecie”. Jego dusza od urodzenia była oddana Temu, Kto posłał go na Ziemię. A gdzie oddanie, tam i wiara, tam serce, pełne współczucia i miłosierdzia dla innych. Jak ważne jest odczuwanie impulsów swojego wyższego „Ja” i podążanie za swoim powołaniem, pokonując wszelkie przeszkody. Osobnej rozmowy zasługuje pobyt chłopca w Afganistanie, dokąd świadomie wysłał go ojciec-partyjniak. Pisarka tak szczegółowo i w detalach „opisała” tamtejszą przyrodę, życie bojowników i walkę… Uczucie, że jesteś tam obecny, jak w trójwymiarowym kinie. Jednym słowem – „krokowa” instrukcja dla filmowców. A jeszcze poraziła jej wiedza. Ten, kto jest w temacie tej bezsensownej wojny, potwierdzi. Ja tylko mogę sobie wyobrazić, ile autorka musiała wykonać pracy badawczo-poszukiwawczej, aby odtworzyć walkę z duszmanami na papierze. Przepuściwszy ten
„kawałek” utworu przez siebie, zdołała wyobrazić sobie, jak zginął tam kiedyś mój brat… „Iluż to Ukraińców zagoniono na tę wojnę?” – pyta sam siebie Danyło, a wraz z nim – czytelnicy. Wracali oni wszyscy do domu różnymi drogami: kto w „czarnym tulipanie”, kto na wózku inwalidzkim, a kto o kulach. Po ciężkim zranieniu Danyło wraca jako inwalida i uczy się żyć na nowo. Wciąż siebie szuka… „Wielbi dusza moja Pana, i raduje się duch mój w Bogu” – słyszy, podchodząc do świątyni. Cóż tu mówić… Wewnętrzna błogosławiona radość wybuchała i ogarniała go za każdym razem, gdy znajdował się na dziedzińcu jakiejkolwiek świątyni. Tak pojawiło się pragnienie przyjęcia postrzyżyn – wstąpienia do zakonu. Główny bohater staje przed wyborem. Wydawałoby się, że Bóg jest Jeden, ale z jakiegoś powodu nijak nie mogą „podzielić” Go między sobą różne wyznania, różne „gałęzie” prawosławia (chrześcijaństwa). Autorka, dotykając tego „bolesnego” tematu, bardzo delikatnie przekazuje go czytelnikowi, z całą mądrością, jaką bogata jest jej dusza: bez żadnego potępienia. Mistrzowsko władając Słowem, ucieka się do dialogów, które jedynie wzmacniają smutne fakty rzeczywistości: …I nie zawsze obrażaj się, jeśli cię obrażają. Lepiej pomyśl, dlaczego obrażają, może tak właśnie trzeba. – Od chachłów wyzywać? – spojrzał Danyło w twarz Ołeksijowi. – Tutaj, u mnie w domu? – Kto nam winien, że jesteśmy chachłami – już ciszej wymówił Ołeksij… Kiedyś, wędrując po Bharacie (pierwotna nazwa Indii), usłyszałam jedną mądrą przypowieść, która teraz niespodziewanie wyskoczyła ze schronów pamięci. Pewnego razu dziecko, kładąc się spać, poprosiło matkę, aby ta obudziła je, gdy w nocy zgłodnieje. Ale matka tylko uśmiechnęła się na to i odpowiedziała, że nie ma takiej potrzeby: „Głód sam cię obudzi!”. To samo można powiedzieć o głodzie duchowym. Kiedy się pojawia, człowiek intuicyjnie zaczyna szukać duchowego „pokarmu”. Właśnie to stało się z Danyłem. Ale droga duchowa – to nie płatki róż na niej, to konkretne próby, czasem z krótkotrwałym interwałem „na odpoczynek”. Dusza, ona przecież jest niczym kryształ, ma wiele ścian. I żeby one zajaśniały, trzeba je „szlifować”, i to jak! Obrażony na ojca i macochę, Danyło próbował odosobnić się, znaleźć schronienie w służeniu innym ludziom. W końcu mu się to udało: odrodzić świątynię w obcej wsi, stać się pociechą dla ludzkich serc, a nawet – leczyć bydło zamiast nieobecnego weterynarza. Był bezinteresowny… Wychowywał w sobie cierpliwość, która jest gwarancją bezinteresownej miłości. Cierpliwość daruje przebaczenie i zdolność zapominania wyrządzonego wam zła. Lecz aby posiąść tę cnotę, trzeba przejść przez cierpienie, smutek, niepokój. Właśnie po to, być może, pojawiła się w jego życiu Myrosława – niespodziewana i prawdziwa miłość, jedyna. I kto wie, czym skończyłaby się ta historia, gdyby przez zlecone pobicie ojciec nie znalazł się w szpitalu… Z Białorusi niespodziewanie przyjeżdża do niego rodzony brat Jurij, z którym dorastali w obcości i przez dziesiątki lat nic o sobie nie wiedzieli. (A czyż teraz mało jest takich przykładów? – Aut.). Zabiera on Danyła ze szpitala do macochy – odwiedzić i pomóc w gospodarstwie. Jak wszystko proste i bez dramatyzmu! Robisz krok naprzeciw Bogu, a On robi do ciebie całe sto: „Do wieczora na podwórku leżała sterta drewna, na stole parowała pieczona gęś, a między braćmi pojawiła się ta niewidzialna nitka, która wiąże nawet obcych ludzi, a co dopiero rodzeństwo. Trzej bracia siedzieli przy jednym stole i to było szczęście dla ojca Warfołomija (Danyła) – po raz pierwszy poczuć tę wielką rodzinę jako swoją”. Autorka porusza ważne tematy poprzez różne życiowe kolizje (wojna w Afganistanie, katastrofa czarnobylska, pamięć rodu). Liczne dialogi naznaczone są napięciem znaczeniowym i życiową mądrością, wywołują przeżycia duchowe, dlatego nie mogą przejść bez śladu dla czytelnika. Sprzyjają wewnętrznej transformacji w jej pozytywną stronę. A jeszcze zaniepokoiło to… Dań. Tak w dzieciństwie wołali na małego. Rzecz w tym, że dla mnie to nie tylko jeden z „odcieni” wspomnianego już imienia Danyło. W medycynie chińskiej oznacza to miejsce siły życiowej. Chcę zauważyć, że symbolizm w powieści „prześwituje” przez inne imiona, przypominając nam o prawdziwym przeznaczeniu człowieka na ziemi. Główny bohater w ciągu życia (w powieści) otrzymuje trzy imiona. Jedno od urodzenia, a dwa inne – podczas postrzyżyn w zakonie. Najpierw w jednej cerkwi, potem – w drugiej. Dlaczego tak się stało? Czytajcie! Swoją drogą, to rozdwojenie (dokąd pójść, do kogo przystać, kogo wybrać) jest właściwe wielu z nas. „Warfołomij” ma kilka znaczeń w tłumaczeniu z aramejskiego i hebrajskiego: syn zaoranej ziemi-roli oraz syn syna radości. A Smaragd – tworzenie, pokora. Danyło Tumanycz intuicyjnie daje pierwszeństwo pierwszemu: być mu (Warfołomijowi) siewcą na niwie duchowej. Jednak wsłuchajmy się w rzucone mu w gniewie słowa (bez żadnego patosu) przez już ciężko chorego rodzonego brata Jurija: „Co jest, to już jest. Ja urodziłem się, żeby ziarno siać, a nie plewy wiać. I nie kracz nade mną. Ja szanuję życie takim, jakim ono jest, i niczego nie żałuję. I nie chcę, żeby od mnie śmierdziało deskami grobowymi. Jasne ci?”. „Jurij” z greckiego – rolnik. Mówiąc współczesnym językiem: puzzle się złożyły. Końcowe zdanie powieści wywołuje falę uczuć: „Ty, bracie, może nawet bardziej jesteś Smaragd niż ja, mniejsza o to, że nie w sutannie chodzisz” – trudno nie zgodzić się z Danyłem-Warfołomijem. W rzeczywistości ta fraza-myśl skłania do filozoficznych rozważań. Bo czyż naprawdę wiemy, ilu wśród naszego ludu chodzi-żyje takich prawdziwych i oddanych Warfołomijów-Smaragdów… Co wiemy o nich dokładnie? I czy w ogóle wiemy? Czy zdołaliśmy wyróżnić ich z różnolikiego tłumu i w porę wyciągnąć pomocną dłoń? A może nadszedł czas, by ktoś z nas sam stał się jednym z nich? Fizyczne ciało człowieka potrzebuje fizycznego (materialnego) pokarmu, a jego dusza – duchowego. Aby zebrać bogaty plon, mówią na Wschodzie (za filozofem Bhagavanem), należy zaorać (przekopać) grunt, zasiać nasiona (ziarno), podlewać, pielić i nawozić wschody. A w sferze duchowej – „zaorać” pole serca, „wypielić” chwasty złych myśli, nawyków i skłonności oraz „zasiać” nasiona imienia Twórcy. Potem „podlewać” wodami Miłości i „nawozić” samoofiarnością i oddaniem. Plonem-nagrodą za tę Duchową praktykę będzie Duchowa Mądrość. Do tej duchowej życiowej nauki skłania czytelników powieść „Smaragd” Wałentyny Masterowej.
Машинний переклад
2 (według starego stylu – 14) stycznia minęło 140 lat od dnia narodzin Iwana Ohijenki (metropolity Hilariona). A 29 marca – jeszcze jedna pamiętna data tego Wielkiego Ukraińca – 50. rocznica dnia jego odejścia w kanadyjskim Winnipeg. Współcześni nazywali go człowiekiem encyklopedycznej wiedzy, pracy i obowiązku. I nie jest to przypadkowe. Przecież swój wrodzony talent uczonego, pedagoga, działacza państwowego, społecznego, kościelnego i kulturalnego w równym stopniu z powodzeniem stosował zarówno jako językoznawca i literaturoznawca, jak i redaktor oraz wydawca, i jako tłumacz oraz poeta, i jako rektor oraz minister, i jako prawosławny metropolita oraz historyk Ukraińskiego Kościoła. Trudno powiedzieć, w której z wymienionych sfer działalności I. Ohijenko pozostawił najbardziej zauważalny ślad. Jedno jest bezsporne: uczciwie i w pełni służył ukraińskiej sprawie, do ostatnich dni swego długiego i ciężkiego życia nie porzucał pracy u podstaw na niwie odrodzenia narodu, w obronie, a z czasem w utwierdzeniu i rozwoju ojczystego języka, kultury w całości. Przekonuje o tym chociażby ten fakt, że bibliografia prac naukowych, publicystycznych i artystycznych uczonego, według niepełnych danych, składa się z ponad tysiąca pozycji. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. „Los sądził mi niemało pracować w takich warunkach i na takich stanowiskach, kiedy moja działalność nie należała tylko do mnie – pracowałem dla całego narodu ukraińskiego. Jak pracowałem – sądzić nie mnie…”. Te słowa Iwan Ohijenko napisał w połowie lat 30. ubiegłego wieku. Będąc nie tylko świadkiem, ale i bezpośrednim uczestnikiem wydarzeń związanych z triumfem i tragedią Ukraińskiej Rewolucji, uważał za „swój ostateczny obowiązek” szczegółowo opisać tamten czas, dać przyszłym badaczom naszej historii materiał, że tak powiem, z pierwszej ręki. Jednak ciężkie i niepewne warunki emigracyjnej rzeczywistości nie dały możliwości uczonemu w pełni zrealizować tego zamiaru. Na podstawie zachowanych dzienników i licznych dokumentów, które zawsze woził ze sobą trudnymi i niebezpiecznymi drogami Europy, udało mu się stworzyć tylko krótką „autobiograficzną kanwę chronologiczną”, którą nazwał prosto i wymownie – „Moje życie”. Ten krótki chronologiczny zarys sprasowanych w czasie, napiętych i w większości decydujących dla milionów Ukraińców wydarzeń jeszcze przyjdzie rozszyfrowywać, uzupełniać, wyjaśniać, przemyśliwać niejednemu badaczowi. I należy to zrobić po to, aby zetrzeć fałszywy blask, wydawałoby się, na zawsze nałożony na biograficzne strony tego człowieka przez totalitarny system, aby starannie oddzielić ziarna prawdy, historycznej sprawiedliwości i prawdziwej naukowości od obfitej plewy wszelakich wymysłów, przeinaczeń, ogólnych oskarżeń, zmieszanych na ideologicznym zaangażowaniu, politycznych spekulacjach i antynaukowych teoriach. Postać Iwana Ohijenki jest już zrehabilitowana przez historię. Ale ona jeszcze nie jest poznana, głęboko nieoceniona na Ukrainie. Dlatego zbyt aktualnym dzisiaj jest zadanie nie tylko zwrócić Ukrainie imię Iwana Ohijenki, jego ogromną spuściznę naukową, publicystyczną, ale i starannie ją zbadać, maksymalnie wykorzystać podczas rozwiązywania obecnych złożonych zadań ukraińskiego budowania państwa. W tej publikacji – tylko o dwunastu mało znanych epizodach z życia i działalności tej osobowości. 1. Na liście dziesięciu najbardziej niebezpiecznych dla komunistycznego reżimu. Przez wszystkie poradzieckie lata imię Iwana Ohijenki było zakazane do publicznego użycia na Ukrainie w jakimkolwiek kontekście – w prasie, w radiu, telewizji. Po trójce największych wrogów władzy radzieckiej (Iwana Mazepy, Symona Petlury, Stepana Bandery) lista była stale aktualizowana zarządzeniami radzieckiego Głowlitu (spadkobierca najbardziej represyjnego wobec ukraińskości Komitetu Cenzury Imperium Rosyjskiego). W powojennych listach zakazujących imię Ohijenki stoi na trzecim miejscu. Oprócz niego takim „zaszczytem” zostali obdarzeni przez partyjno-radziecki reżim Bohdan Łepkyj, Wołodymyr Wynnyczenko, Dmytro Doncow, Serhij Jefremow, Wołodymyr Kubijowycz, Andrij Lubczenko, Jewhen Małaniuk, Mykoła Chwylowyj, Spyrydon Czerkasenko. Wydane wcześniej utwory tych działaczy starannie usuwano ze wszystkich bibliotek i magazynów. Chyba że po jednym egzemplarzu zamykano je w swoistych radzieckich „książkowych obozach koncentracyjnych” – specjalnych funduszach głównej biblioteki Ukrainy w Kijowie. Dla stworzenia demaskatorskich publicznych linczów takich autorów do tych specjalnych funduszy okresowo dopuszczano specjalnie sprawdzonych przez odpowiednie organy „badaczy”. Tak przyklejano polityczne etykiety. Dla Ohijenki znajdujemy w licznych rozkolportowanych agitkach takie: „petlurowski minister”, „warszawski utrzymanek Piłsudskiego”, „literacki ordynans Skoropadskiego i faszystowski sprzedawczyk”, „sprzedawczyk-judasz w sutannie metropolity”. A oto piętno na redagowanym przez Ohijenkę w Kanadzie, autorytatywnym w całym cywilizowanym świecie miesięczniku naukowym „Wira j Kultura”: „...żółto-błękitny klerykalny organek..., który pysznie mianuje się miesięcznikiem „ukraińskiego naukowego (?) towarzystwa teologicznego”. Władza radziecka szkalowała to imię nie tyle dlatego, że Ohijenko był współpracownikiem Symona Petlury i czołowym ministrem Ukraińskiej Republiki Ludowej, a przede wszystkim za jego nieprzeciętne teksty naukowe z historii języka ukraińskiego, kultury narodowej, kościoła. One w zarodku podcinały fałszywe radzieckie ideologemy o „wspólnym genetycznym pniu” Ukraińców i Rosjan, o tak zwanej wtórności, niższości Ukraińców. Koncepcyjnie łamały one wiele utrwalonych stereotypów i dogmatów dotyczących periodyzacji oraz etapów rozwoju ukraińskiej historii, które wędrowały ze stalinowskiego kursu WKP(b) do licznych radzieckich podręczników i monografii.
2. Fatumne „pięciolatki” Jeśli uważnie prześledzić biografię metropolity Iłariona, nasuwa się wniosek o fatalnych okolicznościach jego życia, które powtarzały się z godną pozazdroszczenia regularnością – mniej więcej co pięć lat. Czy przypadkowe były te systematyczne próby losu? Czy te upadki były zaprogramowane przez kolejne, następujące po nich wzloty – od biednego półsieroty do profesora, rektora, ministra, tymczasowego przewodniczącego rządu ukraińskiego, metropolity, pierwszego hierarchy jednego z potężnych na świecie Kościołów ukraińskich? Prześledźmy te daty, zastanówmy się nad nimi. 1910. Śmierć małoletniego syna Jewhena. Przedtem – śmierć matki. Jeszcze jeden cios losu – odmowa administracji Uniwersytetu Kijowskiego w przyjęciu na aspiranturę, mimo rekomendacji wydziału jako najlepszego absolwenta. 1915. Zwolniony z pracy w szkole handlowej. Z braku środków do życia zmienia z młodą żoną kijowskie mieszkanie na chutor Dzwinkowe pod Motowyliwką. 1920. Tragedia Rewolucji Ukraińskiej i początek tułaczego życia na obczyźnie. Przymusowe opuszczenie Kamieńca Podolskiego. Wśród ciemnej, deszczowej nocy na przeciwległym, polskim brzegu Zbrucza stał zagubiony i przygnębiony – bez środków, bez majątku, z dwoma przerażonymi małoletnimi synami i chorą, ciężarną żoną. 1925. Całkowity życiowy impas po zwolnieniu z nauczania w Lwowskim Gimnazjum Nauczycielskim. Rozpaczliwe listy do Ahatanhela Krymskiego do Kijowa, których sedno brzmi: co robić dalej, gdzie się schronić, czy przyjmować polskie obywatelstwo, czy jest nadzieja na powrót do Kijowa do pracy naukowej? Po wyczerpujących siły wątpliwościach i wyrzutach sumienia – opuszczenie Ukrainy. Wtedy jeszcze nie wiedział, że na zawsze. 1932. Zwolnienie z nauczania na Uniwersytecie Warszawskim bez podania przyczyn. Znowu – krzyczący ból duszy z powodu niesprawiedliwości i przerażająca niepewność jutra dla siebie i swojej rodziny. 1937. Śmierć żony Dominiki po wielomiesięcznych, nieznośnych mękach z powodu nieuleczalnej choroby. Decyzja o postrzyżynach na mnicha i pożegnanie ze światowym życiem. 1942. Utrata archiwum, zgromadzonego w Tarnowie, Warszawie i Chełmie. Za tym – tragedia Ukraińców na Chełmszczyźnie i Podlasiu oraz jego przymusowe opuszczenie Chełma. Od tego czasu śmierć z kosą za plecami natarczywie zaczęła odwiedzać i jego. 1944. Ciężka choroba, dwie operacje w szwajcarskiej Lozannie. Pierwszy testament. 1961. Przewlekła choroba. Drugi testament. Dwie operacje w Winnipeg. 1966. Znowu ciężka, tym razem najdłuższa i ostatnia niemoc. 1972. Zgon. 3. Brusyłowskie studnie Z Uniwersytetu św. Włodzimierza wypychano go trzykrotnie. Pierwszy raz – za niepłacenie czesnego. Drugi i trzeci raz – faktycznie za „separatystyczne nastroje”, za współpracę z B. Hrinczenką i M. Hruszewskim na niwie proświtańskiej. A za aktywną działalność dziennikarską w pierwszych ukraińskich gazetach „Hromadska Dumka” oraz „Rada”, gdzie drukuje szereg artykułów pod rubryką „Uczmy się języka ojczystego”, jemu, prymusowi aspirantury, stawiają jedynie „dostatecznie” za… sprawozdanie naukowe i znowu ostrzegają przed wykluczeniem. Chmury nad głową młodego Ohijenki gęstnieją po publikacji w prasie druzgocącego donosu na ukraińskość „Ruch ukraiński jako współczesny etap południoworuskiego separatyzmu”, gdzie Ohijenko nazwany jest „patentowanym Ukraińcem” oraz wyraża się wątpliwość co do celowości jego przebywania jako stypendysty profesorskiego Uniwersytetu św. Włodzimierza. W tych okolicznościach „ratował się” w rodzinnym Brusyłowie. Tworzy towarzystwo kredytowo-oszczędnościowe, inicjuje w miasteczku pojawienie się pierwszych betonowych studni (jedna z nich niedawno została odnowiona przez wdzięcznych rodaków i stała się swoistą atrakcją turystyczną), wspiera tutaj otwarcie pierwszej wyższej szkoły w żytomierskiej głuszy. Realizuje jeszcze jeden projekt ukrainoznawczy: w ciągu 1913 roku publikuje w gazecie powiatowej „Radomyszlanin” szkice historyczno-krajoznawcze o rozwoju kulturalnym wsi i miasteczek regionu pod tytułem „Miasteczko Brusyłów i jego okolice”. Równo po stu latach, w 2013 roku, autorowi tych wierszy uda się odnaleźć w dawnych funduszach specjalnych pełny rękopis tego legendarnego dzieła i wydać go jako osobną książkę w serii „Spóźniony powrót”. 4. Ukrainizator Uniwersytetu św. Włodzimierza i współtwórca pierwszego Ukraińskiego Uniwersytetu Państwowego w Kijowie Po rewolucji lutowej w Rosji w 1917 roku młody wykładowca historii i filologii, prywatny docent całkowicie zrusyfikowanego Kijowskiego Uniwersytetu św. Włodzimierza Iwan Ohijenko odważa się na zdecydowany krok obywatelski: zaczyna wykładać studentom swoje dyscypliny w języku ukraińskim. Tym samym dając przykład innym kolegom. Taki czyn został przychylnie przyjęty przez studentów i ostro potępiony przez antyukraińską profesurę. W odpowiedzi, w lipcu 1917 roku, pod podpisem rektora M. Cytowicza, pod adresem Rządu Tymczasowego wysyła się z Kijowa dokument o wymownym tytule – „Protest Rady Uniwersytetu św. Włodzimierza przeciwko gwałtownej ukrainizacji Południowej Rosji”, w którym z niespotykaną u profesorów nietolerancją polityczną i oburzeniem konstatowano, że „kierownicy ruchu ukraińskiego dążą do pełnej politycznej odrębności... Charakterystycznym pod tym względem jest dążenie do wprowadzenia „ukraińskiego” (użyto w przenośnym, lekceważącym znaczeniu – M. T.) języka jako języka państwowego i języka wykładowego na Ukrainie”. Ohijenko został zwolniony z tego uniwersytetu. Ale nie zaprzestał w dalszej kolejności swojej walki. Był w liczbie inicjatorów formowania specjalnej deputacji do hetmana P. Skoropadskiego z prośbą o konieczność ukrainizacji Uniwersytetu Kijowskiego. Następstwem przyjęcia tej deputacji była decyzja rządu Hetmanatu w sierpniu 1918 roku o stworzeniu pierwszego Ukraińskiego Uniwersytetu Państwowego. Wśród profesorów w liczbie pierwszych figurował I. Ohijenko. W specjalnej gramocie P. Skoropadskiego z tej okazji zaznaczano między innymi: „... Uznaliśmy za dobro dla całego ludu ukraińskiego stworzyć w stolicy Ukrainy Ukraiński Uniwersytet. Wzywając Boże Błogosławieństwo na to nowe ognisko oświaty, życzymy, aby ten Uniwersytet, sprzyjając szerokiemu odrodzeniu naszej kultury narodowej, wykazał wszystkie twórcze siły bogatego w ducha i zdolności narodu ukraińskiego”. Warto wyróżnić w tej historii dwa obecnie mało znane fakty: a. Pod jednym dachem Uniwersytetu św. Włodzimierza mieściły się dwa uniwersytety państwowe – ukraiński i rosyjski. Obydwa miały swoje samodzielne, niezależne od siebie kolegia profesorskie i wydziały. Aule rozdzielano po równo. Wspólne były: biblioteka i stołówki. b. Specjalnie stworzony komitet do dalszej rozbudowy Ukraińskiego Uniwersytetu Państwowego miejscem przyszłej dyslokacji jego głównego gmachu wybrał niedokończony budynek szkoły artyleryjskiej na placu Sołomianskim. 5. Rektor, minister dwóch ministerstw Mało kto z działaczy odrodzenia ukraińskiego może pochwalić się swoją przydatnością i skutecznością na wysokich stanowiskach państwowych w ciągu krótkiego
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
czasu sprasowanych losowych wydarzeń, które spadły na los Ohijenka. 17 sierpnia 1918 roku rząd P. Skoropadskiego podejmuje decyzję o założeniu kolejnego ukraińskiego uniwersytetu państwowego – w Kamieńcu Podolskim – i deleguje tam I. Ohijenka do organizowania pracy związanej z otwarciem i ukonstytuowaniem nowej uczelni. Uniwersytet na zachodnim pograniczu UNR, który z woli losu kierował ten młody profesor, stał się pierwszą realną wyższą uczelnią na Ukrainie, stworzoną rzeczywiście przez władzę ukraińską. Dotychczas uczelnie tu otwierała obca władza dla denacjonalizacji Ukraińców: Charkowski, Kijowski i Odeski – rosyjska, Lwowski – polska, Czerniowiecki – austriacka. W połowie grudnia 1918 roku rząd Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej zaprasza I. Ohijenka na stanowisko ministra oświaty. Z tą propozycją do rektora z ramienia nowej władzy do Kamieńca Podolskiego 25 grudnia specjalnie przybywa członek Dyrektoriatu F. Szwec. Uczony, po długich wahaniach, zgadza się na przeprowadzkę do Kijowa pod warunkiem, że stanowisko rektora uniwersytetu, którego ukonstytuowaniu poświęcił tyle sił, zachowa dla siebie. 4 stycznia 1919 roku przybywa do Kijowa i już następnego dnia przystępuje do wykonywania obowiązków ministra. Główne zrealizowane decyzje nowego ministra oświaty: - ukrainizacja procesu nauczania w całym państwie; - zwolnienie z pracy szeregu urzędników ministerialnych, którzy świadomie stawiali opór temu procesowi; - przyjęcie w styczniu 1919 roku Ustawy o państwowym języku ukraińskim w UNR; - zatwierdzenie 17 stycznia tego samego roku specjalnie powołaną komisję kodeksu ortograficznego do obowiązkowego użytku na całej Ukrainie (w historię naszego języka kodeks ten wszedł jako „System ortograficzny prof. I. Ohijenka z lat 1918–1919”); - przydzielono znaczne subwencje pieniężne na wydawanie podręczników w języku ukraińskim. Dzięki wytrwałości nowego ministra oświaty na posiedzeniu Rady Ministrów Dyrektoriatu 15 stycznia 1919 roku utworzono Ukraińskie Muzeum Narodowe. Początek jesieni 1919 roku przyniósł Ohijenkowi nowe kłopoty i nowe obowiązki. Decyzją Przewodniczącego Dyrektoriatu Symona Petlury z 15 września został mianowany ministrem kultów. (Wkrótce z inicjatywy nowego ministra przyjęto ustawę o przemianowaniu ministerstwa kultów na ministerstwo wyznań). Na tym odpowiedzialnym stanowisku Ohijenko pozostawał do 30 września 1922 roku. Gdy starannie przeanalizować zarządzenia i rozporządzenia ministerstwa wyznań, wydawane w owym czasie z podpisem ministra Ohijenki, nie sposób nie zwrócić uwagi na swoistość tonu i stylu tych dokumentów. Wspólne dla nich jest, z jednej strony, głęboka tolerancja, rozwaga, a z drugiej – konsekwencja i argumentowanie, wyraźnie nakreślony cel ukrainizacji Kościoła, powrotu kanonicznymi drogami do jego prastarych tradycji i samodzielnego statusu.
6. Autor scenariusza Święta Zjednoczenia
Jest jeszcze jedna pamiętna karta w kijowskim okresie Rewolucji Ukraińskiej, do której napisania bezpośrednio przyczynił się Iwan Ohijenko. Chodzi o wspaniały akt zjednoczenia Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej i Ukraińskiej Republiki Ludowej w jedno soborne państwo ukraińskie, który miał miejsce 22 stycznia 1919 roku. Głównym pełnomocnikiem Rady Ministrów do organizacji i przeprowadzenia tej uroczystości na Placu Sofijskim w stolicy dyrektoriat UNR wyznaczył właśnie Iwana Ohijenkę. I włożył on w to wiele swojego talentu i wysiłku, aby to święto „pamiętały wieki przyszłe pokolenia”. Wzruszające wspomnienie o tym wybitnym wydarzeniu w historii Ukrainy pozostawił znacznie później także sam metropolita Ilarion. W maju 1958 roku ukraińska społeczność Kanady uroczyście obchodziła w Toronto 40-lecie powstania państwa ukraińskiego i autokefalii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego. Z godzinnym referatem na tych uroczystościach wystąpił zwierzchnik UKP Kanady metropolita Ilarion (Iwan Ohijenko). Referat ten nie został opublikowany, jednak pracownicy Ukraińskiego Radia Kanady w pełni utrwalili go na taśmie, której kopię podarował autorowi tych wierszy podczas wykładów w Kolegium św. Andrzeja jesienią 1996 roku profesor O. Herus z Winnipega. Zważywszy na unikatowość tego dokumentu, po raz pierwszy przytaczam tutaj osobny fragment: „Otóż, Plac Sofijski 22 stycznia 1919 roku, środa. O godzinie 12-tej wszystko się zacznie. Cały Plac Sofijski zasypany ludźmi, wojska – bez końca. Każdy kościół idzie procesją na plac... Wszystko idzie. Cały Kijów tonie w dzwonach. A dzień taki słoneczny, a trochę śniegu spadło, wszystko błyszczy, wszystko takie piękne… Do komisji, która miała ozdabiać plac, wyznaczyłem artystę Mykołę Sadowskiego. Kto przejedzie na bask koniu? Sadowski ubrał się w strój hetmana i jedzie na historyczne święto. Molebień na placu – sześciu biskupów na czele z arcybiskupem. Uroczysta służba. Bezkonieczne chóry śpiewają. Dyrektoriat z przodu. Oto – czytanie Uniwersału. Czyta Fedir Szwec. Przeczytano też postanowienie Galicyjskiej Rady Narodowej, że łączy się z Ukraińską Republiką Ludową. A dzwony dzwonią, a duchowieństwo śpiewa, a wojska – dokąd oko sięga. Uczniów – nieskończona liczba. Ten dzień ogłosiłem wolnym od zajęć. Trzy dni dzwoniła cała Ukraina…”. Dzień wcześniej, 21 stycznia, Rada Ministrów na wniosek Iwana Ohijenki uchwaliła, a Dyrektoriat UNR zatwierdził ustawę: uznać dzień 22 stycznia na wieczne czasy za święto państwowe na Ukrainie. Bezsprzecznie ta data – święto soborowości narodu ukraińskiego – znów kiedyś w naprawdę demokratycznej Ukrainie stanie się ogólnopaństwowym świętem. A wśród jego twórców, których z szczególnym szacunkiem i wdzięcznością będą wspominać nasi potomkowie, imię Iwana Ohijenki stanie wśród pierwszych.
7. Wykonawca obowiązków premiera URL
Na wspólnym posiedzeniu Dyrektoriatu i Rady Ministrów 15 listopada 1919 roku w Kamieńcu Podolskim podjęto decyzję: cały skład rządu URL udaje się na emigrację, a na czas organizacji ukraińskich instytucji państwowych za granicą pozostawić w mieście Pełnomocnika Rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej (Головноуповноважений) – tym pełnomocnikiem został mianowany I. Ohijenko. Za tą decyzją jednogłośnie głosowali wszyscy członkowie Dyrektoriatu i Rady Ministrów. Dlaczego wybór padł właśnie na I. Ohijenka? Widać tu dwie przyczyny. Po pierwsze dlatego, że był on jednym z nielicznych bezpartyjnych ministrów w rządzie Dyrektoriatu. Po drugie, nazwisko profesora Ohijenka było już dobrze znane przede wszystkim jako uczonego, rektora uniwersytetu. Niezależnie od tego, kto zawładnąłby Kamieńcem Podolskim jako pierwszy – Polacy czy bolszewicy – to właśnie taka kandydatura najlepiej mogła reprezentować ukraiński rząd w zniszczonych stosunkach między walczącymi stronami. Pracować faktycznie w półlegalnych warunkach w mieście frontowym, gdzie przez kilka miesięcy naprzemiennie odnosiły sukcesy i doznawały porażek strony walczące, – to był odważny czyn profesora i działacza państwowego Iwana Ohijenka. I wyniku tej pracy trudno przecenić. Gdyby nie utworzono przedstawicielstwa Pełnomocnika Rządu URL, walka o ukraińską państwowość zakończyłaby się już w listopadzie 1919 roku. Faktycznie jednak trwała ona jeszcze prawie rok – do lipca 1920 roku. Właśnie w takim okresie w Kamieńcu Podolskim pod bezpośrednim kierownictwem I. Ohijenka nadal działały ukraińskie instytucje państwowe, banki, fabryka papierów wartościowych, placówki oświatowe (szkoły, szkoły zawodowe, uniwersytet), ukazywały się gazety rządowe (codzienny „Nasz Szlak”), trwał proces odradzania ukraińskiego Kościoła, rozwijała się praca naukowa i kulturalno-oświatowa.
8. Inicjator Tomosu dla UAPC
Ustanowienie autokefalii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego było marzeniem, którym Iwan Ohijenko żył od czasu prowadzenia działań organizacyjnych w Kijowie w grudniu 1917 roku w sprawie zwołania Ukraińskiego Soboru Kościelnego w tej kwestii oraz od uchwalenia przez rząd UNR ustawy z 1 stycznia 1919 roku o autokefalii narodowego Kościoła. Próbę realizacji tego zamysłu podjął także w Kamieńcu Podolskim. Lecz sprawę wprawienia w ruch prośby do patriarchy Konstantynopola o udzielenie błogosławieństwa dla autokefalii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego udało mu się mimo wszystko zrealizować w Tarnowie. W archiwum metropolity Iłariona przechowywane są dwa rzadkie dokumenty z tamtego okresu: tekst ulotki zatytułowanej „Do Jego Świątobliwości, Najświętszego Patriarchy Carogrodzkiego, Arcybiskupa Nowego Rzymu”, opracowanej przez Ohijenka i wydrukowanej w dwóch językach – ukraińskim i francuskim – w nakładzie 300 egzemplarzy na początku 1921 roku, oraz list ministra wyznań Ohijenka do ekumenicznego patriarchy. Zgodnie z decyzją Ministerstwa Wyznań ulotki rozesłano we wszystkie krainy, gdzie przebywała ludność ukraińska, w celu zbierania podpisów poparcia dla prośby do patriarchy Konstantynopola. Proces zbierania podpisów pod tymi ulotkami przebiegał dość aktywnie. Rozmaite ukraińskie organizacje, partie polityczne, instytucje państwowe, kulturalne, społeczne i kościelne, pojedyncze parafie, szkoły, proświty, jednostki wojskowe, a także pojedynczy obywatele, setkami i tysiącami składali swoje podpisy i wysyłali te ulotki albo do Konstantynopola, albo do Ministerstwa Wyznań. Wraz z tymi ulotkami do Konstantynopola za nr 633 (20 kwietnia 1921 roku) wysłano również list podpisany przez ministra Ohijenka. Mając na uwadze historyczną i poznawczą wartość tego dokumentu, warto przytoczyć go w całości: „Wasza Świątobliwość! Najświętszy Patriarcho Ekumeniczny! Ze wszystkich miast, od rozmaitych ukraińskich organizacji, napływają do mnie prośby do Waszej Świątobliwości o udzielenie błogosławieństwa Ukraińskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu z licznymi podpisami gorliwych w wierze prawosławnej i matce Wielkiego Kościoła Ekumenicznego ukraińskich obywateli. Przesyłając te prośby Waszej Świątobliwości, ze swojej strony zaznaczam, że pragnienie błogosławieństwa Waszej Świątobliwości dla Autokefalicznego Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego, jako dla swojej siostry, stało się na Ukrainie powszechnonarodowe. Mocno przekonany, że powszechnonarodowe pragnienie autokefalii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego spełni Patriarcha Ekumeniczny, ku chwale Bożej, ku pożytkowi Kościoła prawosławnego”. Nie ograniczając się do wysyłania listów do Konstantynopola, na wniosek ministerstwa wyznań rząd UNR podjął decyzję o utworzeniu tam osobnej delegacji od rządu i Kościoła, na którą postanowiono przeznaczyć z skarbca 300 000 złotych polskich. Wyznaczono już nawet kandydatury – protoprezbitera w randze mitrofora ojca Pawła Paszewskiego oraz dziekana Wydziału Teologicznego Państwowego Ukraińskiego Uniwersytetu w Kamieńcu Podolskim Wasyla Bidnowa. Jednak wyjazd nie doszedł do skutku. Z jednej strony przeszkodą stał się brak takich środków, a z drugiej – nieobranie patriarchatu UAPC z powodu przedwczesnej śmierci zastępcy patriarchy, metropolity Dionizego w Londynie. W wymienionej teczce znajduje się również korespondencja I. Ohijenka z posłem UNR w Konstantynopolu, z której wynika, że właśnie z powodu nieobrania ukraińskiego patriarchatu patriarcha Ekumeniczny zwleka z podjęciem pozytywnej decyzji. W krótkim czasie Ohijenkowi udało się rozwinąć w Tarnowie owocną działalność wydawniczą, utworzyć i kierować działalnością wydawnictwa „Ukraińska Autokefaliczna Prawosławna Cerkiew”.
Zakończenie w następnym numerze.
Машинний переклад
Tamara i Dmytro Łucenkowie, Odessa, 1946 r. Zoja KUCZERIAWA, poetka, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy Twórczość i dusza zawsze idą w parze. Poetyckie słowo przychodzi niespodziewanie. Twórczość jest cicha, niespieszna, niekrzykliwa, płynąca z bólu lub z radości. A także – podświadoma, choć wyraża świadomość człowieka, jego istotę. To opętany czas natchnienia, który nie tylko rodzi nowe dzieło, ale i przynosi niezrównaną radość. Dusza jest wtedy w takim stanie, że czujesz się cząstką Natury, absolutnym na poziomie odczuć zjednoczeniem z Wszechświatem. Wysokość duszy poety napełnia wysokością jego dzieło. I jeśli dzieło żyje, brzmi, to przestrzeń napełnia się czystością, pięknem, delikatnością, radością, miłością – wszystkim, bez czego Świat istnieć nie może. Czas niepowstrzymanie leci, zmienia pokolenia, estetyczne gusta, upodobania, tempo życia, ale niezmiennymi pozostają obowiązek szlachetności, czystość, dobroć, piękno i miłość. Poezja jako sztuka, jako amulet uczuć, niewidzialnie napełnia przestrzeń Ziemi szlachetną energią, bez której życie jest niemożliwe. Na świecie trwa nieustanna walka sił jasnych i ciemnych. Często fałszywa sztuka próbuje wypełnić przestrzeń. Prymitywizm, fałsz, niczym infekcja, przenikając w człowieka, niszczą jego duszę i rozum. Ludzie tępieją na poziomie emocji, uczuć. I Świat staje się chory. „...Komuż potrzebne owo przyszłe społeczeństwo, nawet najdoskonalszy jego model, najnowsza świątynia, jeśli człowiek wejdzie do tej świątyni duchowo ubogim, niezdolnym czuć głęboko, kochać tak, jak kochano wcześniej? Przecież życie – to przede wszystkim miłość” (Ołes Honczar. Dzienniki). Kiedy kończy się ziemskie życie poety – pozostaje jego poezja, która tak samo, a być może w sposób bardziej znaczący wypełnia życie, rozświetla szlachetną energią, budzi najlepsze myśli, skłania do dążenia do prawdy i piękna. Jednak tak bywa nie zawsze. Na Ukrainie, kiedy umierają poeci, ich twórczy dorobek często odchodzi w niebyt z powodu obojętności, nieudolności, duchowej nędzy sterników, władzy, której podporządkowany jest w ten czy inny czas kraj. Póki poeta żyje, często oddaje, daruje swój talent sam – na wieczorach autorskich, występach, w radiu, telewizji, choć i to nie jest łatwe. Telewizja kosztuje drogo, wydanie kosztuje drogo, a książki, jeśli chcesz, żeby trafiły do ludzi – daruj. A kiedy poety zabraknie – dzieła jego będą smucić się w dawnym domu, wydane książki będą stały nierozpakowane po kątach pokoju czy w wydawnictwie, podczas gdy w całej Ukrainie, w miastach, miasteczkach i wsiach ludzie byliby radzi widzieć, kupować i czytać te książki. Nawet za złych czasów radzieckich w małomiasteczkowej księgarni można było nabyć zbiorek stołecznego poety, znaleźć go w bibliotece. Dzisiaj zaś nie ma… Na szczeblu państwowym nikt o to nie dba. Talent tworzy wieczne. Może i nie wieczne, ale niezbędne dla harmonijnego rozwoju społeczeństwa. Jeśli nowe pokolenie w ciasnocie, zgiełku, w pogoni za modernizmem odrzuci dorobek przeszłości, to zagubi się ono w locie lat, nie wypełniwszy swojej roli. Poszczęści się krajowi, jeśli znajdzie się mądry, oświecony, nie zazdrosny literat, który zadba o dzieła, których autor odszedł w nieziemskie życie. Poszczęściło się nam i poecie Dmytrowi Omelianowyczowi Łucence – twórczość mistrza Słowa żyła dzięki żonie Tamarze Iwaniwnie i synowi Serhijowi. Kiedy zaś opuściła ten świat Tamara Iwaniwna – syn Serhij Dmytrowycz Łucenko godnie kontynuuje życie twórczości słynnego ojca. Dmytro Łucenko – to nie tylko utalentowany poeta, a znakomita postać epoki. Przeszedł drogami II wojny światowej od pierwszego do ostatniego dnia, od Wołgi do Prus Wschodnich. Początkowo jako automatczyk, potem korespondent gazety dywizyjnej… 8 maja 1945 roku, na kilka godzin przed zwycięstwem, – ciężko ranny. Inwalida II grupy. Odznaczony orderami Czerwonej Gwiazdy, Wojny Ojczyźnianej, Przyjaźni Narodów, medalami „Za odwagę”, „Za dzielną pracę”. Zasłużony działacz sztuki Ukrainy, laureat Państwowej Nagrody im. T. H. Szewczenki. Autor wielu zbiorów poezji. „Daruję ludziom pieśń” (1962), „Niezakończona sonata” (1966), „Jak cię nie kochać” (1969), „Dobroć” (1971), „Pachnący chleb” (1974), „Do ostatniego naboju” (1975), „Sercu się śpiewa” (1975), „Za Berezową Rudką” (1976), „Pieśni” (1977), „Kiedy ty ze mną” (1978), „Chleb i piesnia” (1978), „Berezowy dzwon” (1980), „Pieśń wierności” (1981), „Wybrane” (1981), „Drogie dziedzictwo” (1984)... Poecie poszczęściło się przeżyć na tej strasznej wojnie. Poecie poszczęściło się odkryć talent na rodzinnej ziemi. Poecie poszczęściło się z miłością za życia i kiedy odszedł w wieczność. Już trzy dziesięciolecia poezja Dmytra Łucenki brzmi w słowie, w pieśni, co roku odzywa się świętem jego rodzinna Berezowa Rudka na całą Połtawszczyznę i na całą Ukrainę, choć Poety już, niestety, nie ma… …Ja wiek przeżyłem, ujrzałem mnóstwo cudów, Poznałem i szczodrą radość, i cierpienia. Lecz bez wahania znów bym przyznał Tobie święte jabłko kochania… Los nie skłamał, darowawszy Poecie na całe życie jedyną miłość, jedyną muzę – żonę Tamarę. Poeta odszedł w wieczność 16 stycznia 1989 roku. Dzięki miłości i staraniom Tamary Iwaniwny oraz syna Serhija świat ujrzał nowe wydania: „Wszystko miłością zmierzone do dna” (1994), „A ja kocham, kocham…” (1996), „Jak go nie kochać” (książka wspomnień o Dmytro Łucence, 1996), „Frontowa poezja Dmytra Łucenki” (2005), „Wszystko miłością zmierzone do dna” (2005). Albumy audio – zbiory pieśni do wierszy D. Łucenki: „Jak cię nie kochać” (2004), „Niezakończona sonata” (2007), „Jak ja kocham ciebie” (2007) i in. Niski ukłon Tamarze Iwaniwnie Łucenko za prawdziwą miłość. 26 stycznia 2022 roku mija 100 lat od dnia urodzin tej niepowtarzalnej, opętanej, oddanej w miłości, mądrej i niezwykle aktywnej kobiety. Berehynia Miłości, wypełniwszy swoją misję na Ziemi, odeszła kilka lat temu do ukochanego… „Bez kochania twego ja umarłbym” – wyznaje poeta w jednym z wierszy, poświęconych Tamarze. „Szedł pod kulami w stromy zuchwały atak”, i przeżył, i zwyciężył, i obronił Ojczyznę. A bez kochania – umarłby? To ukraiński charakter. Opętanie, oddanie najdroższemu w życiu: za rodzinny kraj i prawdziwe kochanie – do końca. To credo wybitnej osobowości, wyniosłość myśli i czynów, bogactwo duszy. Poezja D. Łucenki porusza uczucia i skłania do rozmyślań. Dlatego była potrzebna współczesnym poety, niezbędna dzisiaj i jutro – następnym pokoleniom. Niestety, obecne pokolenie okrada się zubożałymi pojęciami o miłości. Bez głębi duchowych uczuć kochanie jest prymitywne. Tak samo bez uczucia miłości do rodzinnego kraju człowiek jest zubożały emocjonalnie, niezdolny walczyć o rodzinną ziemię, wzbogacać ją. Bez miłości człowiek maleje. Właśnie tacy ludzie okradają państwo – duchowe karły, choć zewnętrznie pragną być publicznymi… Poezja D. Łucenki jest bliska Ukraińcom. Obrazowością poetyckiego języka dostępna dobremu człowiekowi, niezależnie od zawodu i działalności. To poezja dla narodu. …I my poszliśmy jedną drogą Naprzeciw bólom i cierpieniom. I stałaś się ty moim dobrem, Moim przejrzeniem, nadzieją. Do myśli – myśl, Do ust – usta, Do serca – serce, Głos – w głos, I szczęściem napełniały się lata, Jak słońcem wykołysany kłos. Lakoniczna fraza, ale pojemna. Nie ma zbędnego słowa, a nawet dźwięku. Emocji zaś – po brzegi! Jaka to radość – tak kochać! Tamara i Dmytro Łucenkowie, Kijów, 1946 r. Dmytro Łucenko
…Idę w zadumie Chreszczatykiem, wciąż szukam cię wśród ludzi… Wokół wiele młodych pięknych dziewcząt, ale …To duszy mojej nie przenika. Bo do ciebie podobnej w Kijowie i na całej ziemi nigdzie nie ma. Każda kobieta chciałaby mieć takiego ukochanego. Bo wierność, oddanie daje zgodę duszy, harmonię, ale też zależy od duchowego bogactwa człowieka. Miłość jest taka, jaki jest człowiek. …My gołębio przeżyliśmy z tobą, wszystko miłością zmierzone do dna… Poezja D. Łucenki o miłości wzbogaca uczuciami, marzeniami, wiarą w prawdziwą miłość. Przepełniona drżącym uczuciem ukrytego żalu z powodu przemijalności młodości, nieuchronnej starości, poezja „Nie po cudzej, moja miłości”: …Ona żal przegoni w chwile rozpaczy i cierpienia, ogrzewać będzie mnie domowym ogniskiem miłości… Ludzie często cierpią z powodu nieumiejętności stworzenia „domowego ogniska miłości”. Albo los nie daje. Kto doradzi? Sztuka ma ogromny wpływ na kształtowanie uczuć, poglądów, przekonań. Ale czy pomoże erzac, surogat sztuki, który nachalnie jest proponowany, zrozumieć młodemu człowiekowi harmonię miłości? Raczej przeciwnie. Takie coś nauczy rozpusty, rozkoszy zdradą, miłości, w której dusza udziału nie bierze. Fałszywa sztuka może wziąć w niewolę, stać się normą ludzkich relacji na wszystkich poziomach, aż do państwowego. Bo wszystko wychodzi z istoty człowieka, która kształtuje się jeszcze w łonie matki. „Poetyckie słowo – to wyższy stan języka, wyższy pionowy stan duszy…” (Pawło Mowczan. Język – zjawisko kosmiczne). Harmonia uczucia w poezji, rytmika, filozofia poetyckiego obrazu, bogactwo emocji, czar dźwięku, kosmiczna energia, szlachetność – wszystko kształtuje w człowieku skłonności, namiętności, pragnienia, marzenia, czyny, wszystko, co napełnia życie szlachetną treścią. I wtedy człowiek jest zdolny chronić Świat, a nie niszczyć. Natura podarowała człowiekowi wielkie błogosławieństwo, niezrównaną radość – miłość mężczyzny i kobiety. Każdy, kto przeżywa to wysokie uczucie, odczuwa radość za podarowane właśnie jemu życie na ziemi. …Całuj mnie, całuj mnie do zguby i płomieniem kobiecym oparzaj. Twoje nalane młodością wargi – chmielne i soczyste, jak tokaj. One – mojej młodości echo, które ucieka i cichnie rok po roku… Lecz wspomina się nie pierwszy pocałunek, a ten, który na wieki cię oparzył.
Машинний переклад
Harmonia rytmu wiersza, rym, ekspresja, energia słowa tworzą wyobrażenie widzialnego obrazu pragnień lirycznego bohatera, na wpół otwierają niespodziewanie wielką tajemnicę. Zryw i cnota w słowach: …Pozwoliła pocałować Na chwilę tylko… A ile piękna, czystości w intymnej szczerości obrazów artystycznych: …Kobiecych rąk śniade kraty I żar jeżynowych oczu, I słońcem wyprostowane ciało, I szał nieprzespanych nocy – Wszystko czarami pozłociło się… Niełatwo znaleźć autora, u którego liryka intymna z porywami duszy, czułością i piękną erotyką poświęcona jest jednej kobiecie – żonie. Zazwyczaj to tajemna miłość, zakazana, grzeszna, gdzie wiele uczucia, radości, cierpień, spowiedzi, skruchy… Tak, jak w życiu. Być może człowiek pragnie we własnym domu rodzinnej zgody i wierności, a w sztuce (teatr, kino, literatura) wręcz przeciwnie – potrzebuje dla odpoczynku i tylko dla odpoczynku takiego przeciwieństwa – konfliktu, ostrej fabuły, wyrażając się współczesnym słowem – drive'u. Liryka intymna Dmytra Łucenki jest tak oryginalna miłością do żony od młodości do siwizny, że dziwi współczesnych i zachwyca. A nuż komuś się poszczęści? Takie marzenie będzie skłaniać do samowychowania, do szukania prawdy w życiu. Przecież tak bywa! …Ty – powietrze moje I przejrzysta zimna studnia. _______ …Ty – mój chleb i wino. _______ Ty – lecznicza trawa… Jakie szlachectwo myśli, głębia pragnień, zacność! Pięć lat grozy wojny, gdzie ginęli przyjaciele-towarzysze broni, sam patrzył w oczy śmierci, szedł do boju – i nie zgrubiał, nie stwardniała dusza. Pewnie dlatego, że Poeta wykonywał w tamtych latach najważniejszą pracę – bronił Ojczyzny. Żołnierz, bojownik marzy o pokoju i spokoju na rodzinnej ziemi. …Żywy jestem… I śni mi się Ukraina Nie w wirze pożarów, a w przestworzach łanów. Miłość do Ojczyzny – to nie słodkie słowa, nie fałszywa patetyka, nie słowotok obietnic, nie opłakiwanie jej smutku, a działanie, realny udział w losie rodzinnego kraju, w jego ratowaniu. Dmytro Łucenko w twórczości jest tak prawdziwy i szlachetny, jak i w życiu. Szczególną stroną daru poety jest strona pieśniarska. Jest ona drżąca i czuła. Niezapomniane pieśni, zrodzone w minionych latach, harmonijnie wplatają się we współczesny wieniec pieśni. Dobra pieśń – to raj dla duszy, nawet jeśli jest smutna… „Mamina wiśnia” (muz. A. Paszkewycza), „Jesienne złoto” (muz. I. Szamo), „Kijowie mój” (muz. I. Szamo), „Zaczarowana Desna” (muz. I. Szamo), „Niespokojne słowiki” (muz. O. Czuchraja), „Jak ja kocham ciebie” (muz. E. Brylina)... Obrazy artystyczne, paleta tekstowa pieśni do wierszy D. Łucenki – to ukraińska przyroda i miłość. Dźwięki przyrody stają się dźwiękami muzyki, słowa i głosu, a miłość napełnia pieśni uczuciami piękna, radości, szczęścia. Pieśni do wierszy Dmytra Łucenki znają i kochają z głosów niezapomnianych Diany Petrynenko, Dmytra Hnatiuka, Raisy Kyryczenko, Ołeksandra Tarancia, Kostiantyna Ohniewoja… Dziś pieśni nadal brzmią w wykonaniu Ołeksandra Wasylenki, Switłany Myrwoody, Oksany Kalinczuk, Anatolija Ławrinczuka… Do wierszy D. Łucenki rodzą się nowe pieśni („Czegoż ty smucisz się, harmonio…”, „Nie po cudzej, moja miłości…”, muz. A. Ławrinczuka). Dzięki Bogu, wśród współczesnych ukraińskich pieśni jest niemało bardzo pięknych. Są prawdziwi twórcy pieśni. Jednak szkoda, że z wieloma pieśniami ludzie nie są zaznajomieni przez niedostępność eteru, niemożność zorganizowania wieczorów twórczych-koncertów samodzielnie przez twórców pieśni. Pieśni zapomną się, zgubią się w locie czasu, zostaną przysłonięte zmianą gustów estetycznych, nie zdążywszy wypełnić swojej duchowej roli, której istotą jest obowiązkowość szlachectwa. Wołodymyr SKRYNCZENKO, m. Kijów
Skąd brała swój początek historia wokalna Walerija Bujmistera? Formalnie rzecz biorąc, z Kijowskiej Szkoły Muzycznej im. R. M. Gliera (klasa B. J. Polakowej), którą ukończył w 1969 roku, a następnie z Konserwatorium Kijowskiego, gdzie uczył się śpiewu na wydziale wieczorowym u profesora D. H. Jewtuszenki. Jednakże Walerij pochodził z miasteczka Icznia na Czernihowszczyźnie. Gusta artystyczne przyszłego śpiewaka kształtowali dziadek i matka, którzy wysłali młodzieńca na konkurs młodych talentów do Kijowa, skąd przywiózł dyplom. Już w konserwatorium zwracał na siebie uwagę ten czarnowłosy młodzieniec, skupiony i pracowity student, który nieustannie dążył do zgłębienia gatunkowo-stylistycznych form zarówno tradycyjnie operowych, jak i kameralno-koncertowych repertuarów. Droga artysty do jego zawodowego Olimpu szła w parze z filozoficznym pojmowaniem sztuki wokalnej, o czym wypowiadał się niegdyś w niektórych wywiadach, w szczególności po występie w Domu Naukowców pod koniec lat 90. ubiegłego wieku. Wokal, zdaniem śpiewaka, to przede wszystkim sztuka duchowa, ale aparat mowy dopiero z czasem, w wyniku długotrwałej pracy duchowej obok procesów fizjologicznych, stał się także aparatem wokalnym. Nagromadzona energia twórcza aparatu śpiewaczego ma swoje ujście poprzez kontakt ze słuchaczami. Dlatego też głos jest ilustratorem, w danym przypadku, wyższych przejawów emocji muzycznych, myśli muzycznej. Jego droga do zawodowego Olimpu budzi podziw. Jeszcze jako student Walerij zostaje solistą Ukraińskiego Radia. Oprócz tego w latach 1969–1971 jest solistą Zespołu Pieśni i Tańca Kijowskiego Okręgu Wojskowego, a w latach 1971–1973 już solistą studia operowego Konserwatorium Kijowskiego. W latach 1973–1974 Bujmister występuje jako solista Kijowskiego Chóru Kameralnego im. B. M. Latoszynskiego, a w latach 1974–1976 jest solistą chóru imienia Płatona Majborody Państwowego Komitetu Telewizji i Radia Ukraińskiej SRR. Od 1976 roku zostaje solistą Filharmonii Kijowskiej. Jako student Walerij marzył o scenie teatru operowego. Do repertuaru zawsze włączał arie kompozytorów krajowych i zagranicznych. Tak więc pracą dyplomową studenta Bujmistera była partia Eugeniusza Oniegina w operze pod tym samym tytułem P. I. Czajkowskiego na scenie studia operowego Konserwatorium Kijowskiego. Z czasem jako solista występował w partii Walentego w „Fauście” Ch. Gounoda oraz innych spektaklach. Jednakże, skupiwszy się na miniaturach wokalnych, dobrze wyczuwając specyfikę sztuki kameralnej, Bujmister dał jej pierwszeństwo. Zdaniem śpiewaka, kryje ona w sobie subtelne „akwarelowe” barwy wokalne, różnorodne intonacje muzyczno-językowe. Słuchając romansów w jego wykonaniu, zauważa się filigranową pracę nad frazą, dążenie do odkrycia złożoności, momentami sprzeczności stanów duszy bohatera. Emocjonalna pełnia, równe, ciepłe brzmienie głosu w równych rejestrach, doskonałość przejść dynamicznych – oto niektóre cechy maniery wykonawczej Walerija Bujmistera. Lata wytrwałej pracy przekształciły obdarzonego młodzieńca w prawdziwego mistrza, artystę o bezkresnych horyzontach możliwości wykonawczych. Jeszcze jako student konserwatorium Walerij Bujmister zostaje laureatem konkursu imienia M. I. Glinki, a rok po ukończeniu konserwatorium, w 1976 roku, otrzymuje Grand Prix 10. Międzynarodowego Konkursu Wokalistów w Paryżu. Prasa francuska wysoko oceniła występ „wspaniałego ukraińskiego barytona”, nazywając go „triumfalnym” (gazeta „Le Figaro”). Oto w jaki sposób Walerij Bujmister wszedł do elity ukraińskiej muzyki wokalnej. Sukcesowi występów śpiewaka sprzyjał także jego rzadki artyzm. Wszyscy, którym udało się zobaczyć Walerija Bujmistera na scenie, niezmiennie podkreślali piękny wokal, umiejętność komunikowania się z publicznością oraz wysoki gust artystyczny. Był to prawdziwy przystojniak. Geografia jego występów obejmowała USA, Meksyk, Kanadę, Niemcy, Wielką Brytanię, Francję, Hiszpanię, Portugalię, Danię, Czechy, Słowację, Australię, Nową Zelandię, Singapur i inne kraje. W 1996 roku Międzynarodowe Centrum Biograficzne w Cambridge (Wielka Brytania) uznało Walerija Bujmistera za „Międzynarodowego Człowieka Roku”. W Ojczyźnie i za granicą Walerij Bujmister popularyzował utwory współczesnych kompozytorów ukraińskich. Wśród nich byli: Jewhen Stankowycz, Ołeh Kiwa, Ołeksandr Łewkowycz, Iryna Kyryłyna, Jarosław Wereszczahin. Zawsze pociągały go utwory wymagające szczególnej odwagi wokalno-wykonawczej i niemałej wiedzy czysto muzycznej. Według wspomnień Jarosława Wereszczahina, Walerij Bujmister przeglądał kalendarz z rocznym wyprzedzeniem, wyszukiwał daty jubileuszowe poetów i składał swoiste zamówienia u kompozytorów na tworzenie muzyki wokalnej do wierszy poetów-jubilatów. Następnie nagrywał nowe utwory w Domu Nagrań Ukraińskiego Radia, ponieważ nie mógł pozwolić, aby praca kompozytora pozostała nieznana, daremna.
Twórczy dorobek artysty. Starał się on poszerzać horyzonty muzyki kameralnej, urozmaicać barwy swojej palety wokalnej. Utwory w jego wykonaniu to małe spektakle ze swoją, czasem złożoną, dramaturgią, wyrazistą obrazowością, emocjonalną charakterystyką. Jego programy koncertowe wyróżniały się przemyślaną konstrukcją i precyzyjnym rozmieszczeniem akcentów dramaturgicznych w kontekście wieczorów wokalnych, które za każdym razem nabierały cech monodramu. Słuchacze obserwowali misterium narodzin muzyki wokalnej na własne oczy. Walerij Bujmister wypracował szczególnie natchniony styl wykonawczy, przesiąknięty szlachetnym duchem niemieckiego romantyzmu. Nie bez powodu bliscy mu byli osobiście niemieccy kompozytorzy-romantycy (Johannes Brahms, Robert Schumann, Franz Schubert i inni). Niestety, jego talent nie został w pełni wykorzystany w Ojczyźnie. Sytuacja z kulturą wokalną na Ukrainie, zdaniem artysty, ukształtowała się bowiem dość dramatycznie. Nie da się już odtworzyć niezwykłego świata koncertów Walerija Bujmistera. Na zawsze utracono wiele z jego spuścizny wykonawczej, ponieważ nikt nie wykonał profesjonalnego nagrania jego ostatnich koncertów. Mimo to, dość znaczący dorobek jednak istnieje. Godnym pomnikiem dla Walerija Bujmistera byłoby wydanie albumu płyt kompaktowych, tym bardziej, że swego czasu firma „Melodija” wydała trzy płyty poświęcone twórczości muzycznej śpiewaka. Przypomnieć o nim mogą także filmy, które nakręciło studio „Ukrtelefilm” w czasach radzieckich: „Stansy” (1987 r., reżyser A. Sawczenko) oraz „Śpiewa Walerij Bujmister” (1991 r., reżyser O. Bijma). Dziś w Internecie można znaleźć wspaniałe nagrania śpiewaka dzięki studentom klasy profesora Walerija Bujmistera, ich miłości do Nauczyciela: cykle wokalne Roberta Schumanna, romanse Piotra Czajkowskiego, Michaiła Glinki, ukraińskie pieśni ludowe, utwory rodzimych kompozytorów przy akompaniamencie najlepszych orkiestr Ukrainy – Narodowej Zasłużonej Akademickiej Orkiestry Symfonicznej Ukrainy, Orkiestry Instrumentów Ludowych, Narodowego Zespołu Solistów „Kijowska Kamerata” i innych. Miałem szczęście wielokrotnie spotykać się z Walerijem, niezwykle skromnym człowiekiem, inteligentem najwyższej próby, rozmawiać z nim. Występował na koncertach pamięci mojego zmarłego brata, pianisty Serhija Skrynczenki, z którym współpracował w Kijowskiej Filharmonii. Na koncercie z okazji 60-lecia urodzin Serhija Skrynczenki, we wrześniu 2000 roku, Walerij Bujmister udzielił wywiadu dziennikarzowi Ukraińskiego Radia. Spotykaliśmy się też na wieczorze pamięci profesora Nilsena i mojego brata w październiku 2015 roku. Niezapomniany, niezwykły tembr jego głosu, niezwykle szeroki był jego zakres: górne nuty lirycznego barytonu Bujmistera mógł wziąć daleko nie każdy tenor. Walerij Bujmister był oddany swoim ideałom twórczym, nie kusiły go uroki łatwego sukcesu. Zapraszano go do pracy w Moskwie, kiedyś proponowano mu pozostanie w Ameryce, ale uważał, że żyć trzeba tam, gdzie się urodziłeś. Zawsze przejmował się Ukrainą, jej przyszłością, kulturą, sztuką, szkołą wokalną. Pragnął, aby do teatrów przyjmowano utalentowaną młodzież, aby jego uczniowie kontynuowali dzieło jego życia. Bogata i różnorodna spuścizna czasów Rusi Kijowskiej stała się solidnym fundamentem dla kształtowania współczesnej profesjonalnej kultury muzycznej narodu ukraińskiego. Nosiciele najlepszych cech narodowej sztuki wokalnej tworzą oryginalny genotyp kulturowy naszego etnosu, począwszy od epickich i książęcych śpiewaków Bojana aż po współczesne nam osobowości artystyczne, których imiona jaśnieją z Ukrainy na cały świat. A wśród nich – Walerij Bujmister… Ukraińska kultura muzyczna poniosła ciężką stratę: 12 listopada 2021 roku odszedł do wieczności Walerij Hryhorowycz Bujmister, wybitny ukraiński śpiewak (liryczny baryton), artysta ludowy Ukrainy, profesor Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego, laureat Państwowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki oraz laureat międzynarodowych konkursów wokalnych, solista Narodowej Filharmonii Ukrainy. Muzykologowie uważali go za jednego z najwybitniejszych interpretatorów światowej kultury muzycznej. Wśród jego osiągnięć w tej dziedzinie były arcydzieła światowej klasyki, w szczególności J. Haydna, L. van Beethovena, F. Schuberta, R. Schumanna, J. Brahmsa, G. U. Fauré, P. I. Czajkowskiego, S. Rachmaninowa i in. Prawdziwym odkryciem śpiewaka była interpretacja przez niego utworów ukraińskiej kameralnej muzyki wokalnej przeszłości, w szczególności D. Bortniańskiego, M. Łysenki, J. Stepowego, S. Ludkewycza, W. Barwińskiego, B. Latoszynskiego. Bezsporny jest wkład śpiewaka w nowoczesną ukraińską kulturę muzyczną, w której najpełniej objawiła się jego indywidualność twórcza. Miłość do ojczystego języka i pieśni była mu bowiem właściwa, jak i nam wszystkim, dzieciom śpiewnej Ukrainy.
Машинний переклад
Wydawnictwo “Litera LTD” pod koniec 2021 roku opublikowało zbiór. Mykoła Dmytrenko, doktor nauk filologicznych, profesor, pisarz. Fundament ukraińskiej pieśni tworzyły miliony wykonawców, wszak każdy człowiek jest nośnikiem folkloru. Ale szczególnie ważną rolę w tworzeniu, zachowaniu i wzbogacaniu tradycji ludowo-poetyckiej odegrali utalentowani nośnicy, spośród których bodaj najsławniejsze jest imię pochodzącej z Podola Jawdochy Zujchy – wybitnej śpiewaczki, którą odkrył światu zbieracz folkloru, nauczyciel Hnat Tanciura we wsi Ziatkiwci w rejonie hajsyńskim na Winniczyźnie. Repertuar Jawdochy Zujchy, której imię umieszczono w wielu encyklopediach, jest bezprecedensowym zjawiskiem w światowej tradycji wykonawczej: tysiąc osiem pieśni ludowych! A ponadto zapisano od niej setki przysłów i powiedzeń, zagadek, wróżb, wierzeń, przyśpiewek, 156 bajek, legend i podań, wielką liczbę innych materiałów folklorystyczno-etnograficznych. Pieśni Jawdochy Zujchy to przebogaty świat ludowych uczuć, myśli, emocji, które znalazły indywidualny twórczy wyraz poprzez nieprzeciętną osobowość. Jaką więc była Jawdocha Zujcha? Najpełniej scharakteryzował Jawdochę Zujchę zbieracz folkloru Hnat Tanciura w poradniku metodycznym “Zapiski zbieracza folkloru” (1958 r.) oraz w szkicu “Jawdocha Zujcha” (zamieszczonym pod koniec wydania). Wiele wspomnień o Jawdosze Zujsze udało mi się jako zainteresowanemu mieszkańcowi Ziatkiwiec zapisać od mojej babci Lizy Umanec, od wiekowych mieszkańców wsi. Moi ziomkowie dobrze opisali wygląd utalentowanej kobiety: średniego wzrostu, krępej budowy ciała, śniada, duży nos, oczy niebieskie, okrągła twarz, z szerokim szczerym uśmiechem z równymi rzędami drobnych mocnych zębów. Mówiła pewnie, wyraźnie, głośno, otwarcie; miała wspaniałą dykcję, była wyjątkowo elokwentna. Jej mowa była barwna, soczysta, aż grała i dźwięczała trafnymi porównaniami, metaforami, alegoriami. Jej porównania – dowcipne, drwiąco-ironiczne, czasem sarkastyczne – gęsto przeplatały się z przysłowiami i powiedzeniami, przyśpiewkami, zagadkami, różnorodnymi cytatami z utworów folklorystycznych – bajek, legend, przypowieści, wróżb, a najbardziej – z pieśni. Przyjazna i bezpośrednia, prawdziwa i sprawiedliwa, dobrotliwa, zawsze schludna: w chacie u niej jak w wianuszku, i sama ubrana czyściutko. W ubiorze lubiła prostotę, haftów żeby było niewiele; była pracowita i robiła wszystko porządnie, i od innych tego żądała. Miała artystyczną naturę i znała mnóstwo pieśni; umiała tańczyć, szyć, prząść, wyszywać, pisać pisanki, przekazywać wymowę, intonację, wyraz twarzy i chód (postawę) ludzi; błyskotliwie imitować różne naturalne dźwięki, głosy wielu ptaków, zwierząt. Niestety, unikalna fotografia-portret Jawdochy Zujchy, która została przekazana wraz z rękopiśmiennym zbiorem, w archiwum Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (fundusz 31–2, jednostka przechowywania 45, arkusz 17 – miejsce na zdjęcie) nie zachowała się: być może została utracona podczas przygotowywania materiałów do druku w wydawnictwie “Naukowa dumka”. Zwracam na to uwagę w celu kontynuowania poszukiwań, a także dlatego, że podczas niektórych publikacji w periodykach rozpowszechniana jest nieautentyczna fotografia – ogólny wizerunek kobiety, który stworzył artysta W. Berezowyj, ilustrując moją książkę prozy: Dmytrenko Mykoła. Przesłuchanie: Powieści, opowiadania. Kijów: “Radianśkyj pysmennyk”, 1989. S. 3. Ten portret, jakkolwiek przykro, przedstawiono również na kopercie, którą wypuściła Ukrposzta na 160-lecie Jawdochy Zujchy, na pamiątkowej steli pomnika “Pieśni ludowej – żyć!”, który otwarto w 100-lecie urodzin H. T. Tanciury we wsi Ziatkiwci na Winniczyźnie obok domu kultury. Urodziła się śpiewaczka 1 marca (według nowego stylu – 14 marca) 1855 roku w rodzinie chłopa pańszczyźnianego Mykyty Sywaka we wsi Kuszynci, która położona jest na prawym brzegu rzeki Kyblicz. Była trzecią córką w rodzinie. Matka Tetiana z biedy i rozpaczy gorzko zapiła i zmarła. Wcześnie została Jawdoszka bez matczynej czułości. Ojciec jak mógł troszczył się o córki, uczył schludności i porządku, a był choć biedny, ale uczciwy, a ponadto posiadał nie lada humor i elokwencję. Mykyta Sywak wydał za mąż starsze – Fotynę i Charytynę, a z najmłodszą został gospodarować. Wiele ojcowskich cech przekazało się jej, w tym wyostrzone poczucie sprawiedliwości. Aktywnie komunikując się z rówieśnikami czy też starszymi na ulicy, Jawdoszka zawsze przewodziła, mogła i pobić chłopca czy dziewczynę za to, że źle śpiewa lub próżnuje w towarzystwie. Lecz niedługo bawiła się dziewczynka: służyła u bogaczy jako niania, chodziła na zarobki dniówkowe. Z czasem poszła na służbę do miejscowego pana Rawskiego: choćby i u kata, byle płacili. Najmowała się “od lodu do lodu”, czyli od czasu, kiedy lód stopnieje, do tej pory, aż nowy stanie. Niedostatek wyganiał z rodzinnej chatki: musiała z ziomkami iść na zarobki do Besarabii, w gubernię chersońską. Opuszczając wieś, śpiewali zarobkowicze tradycyjną: “Bądźcie zdrowi, sosnowe progi, / A gdzie przechodziły moje białe nogi…”. Przez cztery lata chodziła na ciężkie zarobki, poznawała świat i ludzi, nabierała gorzkiego doświadczenia, “napatrzyła się i nasłuchała”, nauczyła się cenić “pieczony ziemniak, białą koszulę i wierne słówko”. Szła w dalekie stepy silna, energiczna, rześka, a wracała do domu chuda, zmarniała. Powiedziano przecież: dobro tuczy, a zgryzota suszy. W dwudziestym trzecim roku Jawdochę Sywak wyswatał biedny chłopak Wasyl Olijnyk z sąsiedniej, najbliższej do Kuszyniec, wsi Hnatiwki, która położona jest na lewym brzegu rzeki Kyblicz. Wyszło tak: siedziała panna i wysiedziała diabła. Milczący, leniwy mąż i kłótliwa teściowa zwalili na Jawdochę całą pracę w gospodarstwie. Wasyl ogrodem, który schodził do rzeki, często chodził łowić ryby, wyłapywać raki, zaglądał i do karczmy, a potem co roku zaczął wędrować na zarobki do Besarabii, zostawiając żonę z małym dzieckiem. Czworo dzieci urodziła Jawdocha: Petra, Jawdonię, Marikę i Jawdokyma. Starała się we wszystkim dogodzić teściowej, korzyła się, ale nic nie pomagało. Teściową drażniły mowa synowej, a jeszcze bardziej pieśni: “Dopóki będziesz trzeszczeć, jak cierlica? Po co te śpiewy? Nie skowycz mi tutaj!”. To o takich teściowych śpiewają w ludzie: Piorę szmaty na rzece, Teściowa mówi: w gorzałce. Położę szmaty na płocie, Teściowa mówi: w błocie. Wymarzę chatę – nie biała, Umyłam ławę – nie siadła.
Pościelę pościel – nie położy się, Zamiotę chatę – nie stanie. – Leniwa synowa, leniwa, Nie chce pracować za nic. Mąż wracał do domu, wszystko zarobione przepijał, wpadał w długi, wyrzucał żonie, a nawet bił. W chacie codziennie były kłótnie. Jawdocha słowami pieśni charakteryzowała swoje zamążpójście: “Czego zaznałam, to zaznałam / “Luksusów” za niego: / I obroży, i kuksańca, / I kijanki, i praczki, / I makutry-tłuczka”. Opowiadała: “Przeżyłam swój wiek, jak nie człowiek. Przeżyłam w biedzie, jak kamień w wodzie. Był i głód, był i chłód. Nie było w co się obuć, ani w co ubrać. Była mi bieda, mi żal było. A jednak jak panną, tak i żoną, chodziłam na wesela, młodą ubierałam, pieśni wyciągałam, a byłam młodsza, to i tańce prowadziłam. Pisanki pisać? Do mnie. Wyszyć dziewczęcy haft? Do mnie. Mnie, dzięki im, ludzie nie stronili. Ale to związek, że mąż i żona. A u mnie tego związku nie było, bo z mężem źle się żyło… Gdyby nie dzieci, to poszłabym gdzieś w świat za oczy. Szczególnie ciężkie było jedno lato. Jak na biednego, to jeszcze i drżenia. Był nieurodzaj. Chleba swojego nie ma. Kupić nie ma za co. A tu jeszcze długi: jednemu winna, drugi upomina się, a trzeciemu nie ma co oddać. No, taka bieda, że choć w skoki i w boki. Choć giń! Bez kromki chleba, za kubeczkiem wody żęłam cały dzień. Ugotowałabym kulesz, gdyby było proso, a to i kartofli brak. Zagrzeję wrzątek, posolę, pochłepczę z dziećmi i kładę się spać. Och, jaki to straszny głód!.. Kto tam zlituje się, da miseczkę otrąb… Tak i biłam się sama, jak ryba o lód. Ech, nikt nie wie, jak kto jada… Wtedy moja mała Jawdonia umarła, to ja mało nie zalałam się łzami. Mnie wtedy wodą odlewali. Długo ja tęskniłam za dzieckiem. Długo nie mogłam zapomnieć. Och, jakie te dzieci trudne!..”. Wrócił z kilkuletniego zarobkowania Wasyl Olijnyk – straszny, stary i chory. Trochę poleżał, pokasłał i umarł. Owdowiała Jawdocha na pięćdziesiątym pierwszym roku życia. W sąsiednich Ziatkowcach żył stary Demeć Żuk: miał na karku siedemdziesiąt trzy lata, pochował dwie żony, powydawał za mąż córki, ożenił (oddał w zięciowie) starszego syna, i ciężko dożywał z najmłodszym, już dorosłym, synem-epileptykiem Onufrym. Mężczyznom potrzebna była gospodyni. Oto i wypadło staremu żenić się. Dobrzy ludzie podpowiedzieli, że w Hnatiwce Jawdocha Olijnyk już trzy lata, jak wdowa. Bardzo nie chciała Jawdocha porzucać rodzinnego gniazdeczka, ale jednak 1910 roku przeprowadziła się do Ziatkowiec. Jawdocha Olijnyk została babą Demedychą, jesienią 1919 roku Demeć Żuk umarł. Pracowitością, sprawiedliwym i dobrym stosunkiem do ludzi, a jeszcze pieśniami, mądrymi radami zasłużyła na autorytet we wsi. Z nią liczyli się, obawiali się jej ostrego języka. “Lepiej nie bierz się ze mną snopka wiązać, – odpowiadała ona temu, kto zaczynał z nią spór. – Tobie tam nie bywać, gdzie ja bywałam. A ja przecież byłam w bywalcach, bywałam i na promie, nauczyłam się i w sicie tańczyć, i wiem teraz po ile korzec kaszy”. Z babą Jawdochą jako śpiewaczką Hnat Tanczura zapoznał się w 1918 roku w prostych wiejskich okolicznościach. Siedemnastoletni młodzieniec pewien czas zapisywał repertuar pieśni matki i sióstr, chodził po wsi do różnych śpiewaczek, już uzbierało się do setki przykładów. Jakoś, śpiewając ludową balladę “Oj chodzi Iwan ponad liman”, matka Tetiana zapomniała jej zakończenia. Właśnie w tej chwili nadeszła do chaty stara sąsiadka Demedycha. Matka zapytała, czy nie zna ona do końca wspomnianej pieśni. Z uśmiechem odpowiedziała: “Gdzie tam, nie wiem… Do mnie, do mnie, synu, po pieśni. Na trzech wołowych skórach nie zapiszesz. Ja je znam do śmierci. Wiek swój prześpiewałam. Gdzieś to i dolę swoją prześpiewałam, że taka nieszczęśliwa. Ja cały swój wiek spędziłam w biedzie, w nędzy i w pieśniach. Gdyby nie pieśni, to gdzieś to pękłabym z żalu i smutku…”. Hnat Tanczura sceptycznie przyjął słowa sąsiadki o “trzech wołowych skórach”, jednak babcia od razu zaśpiewała zakończenie ballady, więc pomyślał: może zapiszę choć kilkadziesiąt pieśni, – i to będzie dobrze. W ciągu dwóch tygodni bez przerwy Hnat chodził do Demedychi i układał tylko według pierwszego wersu czy jakiegoś wymownego tytułu (na przykład, “O Karmeluku”) spisy znanych im pieśni, których okazało się nie dziesiątki, a setki. Z czasem o tym folklorysta zaznaczył, że babcia od razu “sypnęła” tyle pieśni, że nie można było ochłonąć: “Mówiąc figuralnie, kiedy ja dotąd pływałem po wąziutkich rzeczkach, skąd było widać oba brzegi, to teraz wypłynąłem w jakieś bezkresne morze. Ja męczyłem się pisać i na serio zacząłem obawiać się, że nigdy nie będę mógł przejąć tego, co ona wie. A ona wszystko mówi, opowiada, śpiewa bez końca i brzegu”. Po tekstach zbieracz stawiał datę zapisu i nazwisko śpiewaczki: to Jawdocha Olijnyk, to Demedycha, to J. Żuczycha. Babcia spostrzegła, że po tekście pieśni Hnat jeszcze coś dopisuje, to zainteresowała się, co to za wymysły on dodaje. Zbieracz wyjaśnił o paszportyzacji: kiedy, gdzie, od kogo zapisano… To i zapisuje jej imię za każdym razem. Nawet nie spodziewał się burzliwej reakcji: “Jak tak można? Ja cały swój wiek spędziłam w czystości, niezakurzona. Ja cały swój wiek cieszyłam się, że nikt o mnie nie powie złego słowa, a ty mnie na starość chcesz zhańbić na cały świat. Patrz, jaki ty dobry…”. “Dlaczego zhańbić? Wręcz przeciwnie…”. “Nie, zhańbić. I oto dlaczego. Będą czytać i śpiewać te pieśni, a tu przecież są wszelakie, i będą śmiać się. Będą sądzić mnie. Powiedzą: starej szkapie nie przystoi tak wyśpiewywać. Z niej próchno już sypie się, a ona jeszcze o, patrz, jak wyśpiewuje. A jeszcze jakie oto pieśni!.. Powiedzą: widać, dobra była żaba rzemienna. Bo o czym śpiewa, to o tym i myśli. Tak gdzieś to czyniła sama, jak wyśpiewuje… Po co mi na starość ta napaść? Nie pisz mnie w tę gramotę. Nie trzeba. Nie chcę! I mówić więcej nie będę, ani śpiewać…”. Na pewien czas zapisy przerwały się. Wyjście znalazła sama śpiewaczka, proponując “ochrzcić” ją na nowo i pozapisywać “na takie nazwisko, żeby nikt nie słyszał i nie wiedział”. Sama wybrała sobie pseudonim: “To nazwisko będzie złe, to – długie. Każdego razu tobie przyjdzie się długo pisać, tracić czas. Niech ja nazywam się tak, jak jest: Jawdocha. Jawdoch wiele… A nazwisko… Byłam ja w Kuszczyńcach Sywak-Popyk, w Hnatiwce – Olijnyk, w Ziatkowcach teraz – Żuk, Demedycha. Można byłoby wziąć “Żuk”. Krótko. W Ziatkowcach Żuków wiele, między nimi jest kilka Jawdoch – niech później rozbiorą, która to”. “Pieśni Jawdochy Zujchy”, która zapoczątkowała serię “Skarby ukraińskiego folkloru”. To odnowione wznowienie książki z 1965 roku. Ktoś wypowiedział się o książce “Pieśni Jawdochy Zujchy”, że to pomnik prostej, szeregowej kołchoźnicy. Po pierwsze, nie “prostej” czy “szeregowej”, a niezwykle obdarowanej osobie, wysokiego intelektu naturze. Zresztą nie tylko jej – to jeden z pomników samemu narodowi. Książka dawno stała się rarytasem. Do wznowienia dołączyli znani folkloryści: doktor nauk filologicznych, profesor, pisarz Mykoła Dmytrenko oraz doktor nauk o sztuce Ludmyła Jefremowa. Publikujemy fragmenty z przedmowy Mykoły Dmytrenki do tej unikalnej kolekcji.
Машинний переклад
Jawdocha Żuk tak wyśpiewywała. Ale samo słowo „Żuk” jest złe. To coś takiego drobnego, marnego, pełza, w gnoju ryje. Nie chcę… Czekaj no, kiedyś na mojego nieboszczyka starego, tego pierwszego, Wasyla, wyłożyli przezwisko – Zuj, bo on był gdzieś daleko w pracy w jakimś Zujewie. To niech ja będę Zujicha. Jawdocha Zujicha. O!..”.
Zapisy wznowiono i trwały one przez dwanaście lat.
Posiadając kolosalny repertuar folklorystyczny, Jawdocha Zujicha odnosiła się do pieśni ludowych jak do dobra narodowego, wiedziała z własnego doświadczenia i uświadamiała sobie, skąd, z jakich przejmujących życiowych strun biorą się pieśni, choć żartem mówiła zbieraczowi, że to panna wychodzi z morza i śpiewa, trzeba tylko usłyszeć i zapamiętać. W pieśniach ludowych Jawdocha Zujicha widziała prawdę życia, wysoką artystyczną siłę wpływu na myśli, uczucia, nastroje ludzi. Była estetycznie rozwiniętą osobowością o fenomenalnej pamięci, człowiekiem, który wiedział, co to dobro i zło, zawsze broniła sprawiedliwości i chroniła pieśni ludowe przed zniewagą, fałszerstwem, dbała o czystość i dokładność tekstu oraz melodii. Pieśniarskie bogactwo narodu z ust Jawdochy Zujichy – zjawisko unikalne: w jej repertuarze nie ma ani jednego tekstu, który słowo w słowo powtarzałby znane utwory z innych wydań.
Pośród pieśni obrzędowych są takie działy tematyczne: wiosenne pieśni korowodowe, rusałkowe i pietriwczani, kupałowe, dożynkowe, kolędy i szczedriwki, weselne. W tych utworach jest dużo światła, przedstawiono idealny świat harmonijnego połączenia człowieka i przyrody, scharakteryzowano człowieka w dzień powszedni i święto, w dążeniach do piękna i dobra, spełniania marzeń.
Liryka o miłości i życiu rodzinnym u Podolan – to wielki pieśniarski rozkwit. Jemu poświęcony jest największy pod względem objętości rozdział. Tematyka tych utworów jest przeważnie smutna, niewesoła; piękno przyrody i ludzka tęsknota, więzy rodzinne kontrastują tutaj szczególnie silnie, głęboko. Tragizm wyzutych z majątku przedstawiono w rozdziale ballad.
Zapiera dech w piersiach od pieśni historycznych, czumackich, rekrutskich, burłackich, najmickich, zarobkarskich. Tragiczne strony historii rodzinnego kraju przekazano poprzez wyraziste obrazy-symbole, przykłady heroicznej walki z ciemiężycielami, wszelkimi najeźdźcami-obcymi. Pieśń ratowała, dodawała sił, była leczniczym lekarstwem dla obolałej duszy, darowała nadzieję. W pieśniach demonstruje się organiczny, wrodzony optymizm Ukraińców, wiarę we własne siły i nadzieję na lepsze życie.
W rozdziale pieśni historycznych umieszczono utwory „Co za głos w dolinie”, „Oj na górze żniwiarze żną”, „Oj ponad rzeką, ponad Siniuchą”, o Neczaju, Morozenku, Sawie Czałym, Maksymie Zalizniaku. Pieśń o Ustimie Karmaluku („Za Syberią słońce wschodzi”) jest rozpowszechniona w dziesiątkach wariantów, w szczególności dwadzieścia pięć opublikowano w fundamentalnym akademickim tomie „Pieśni historyczne” (1961 r.), na pierwszym miejscu – podolski wariant z Ziatkiwiec, który zapisał Hnat Tanciura w 1919 r. od Jawdochy Zujichy.
Ponad wszystko Jawdocha Zujicha kochała pieśni takie, żeby od nich „w sercu ściskało”. Przeżywała każdą pieśń duszą, płakała nad nieszczęśliwym losem najmitów, rekrutów, czumaków, ciężkim losem kobiet, sierot. Kogo nie poruszy fatalną nieuchronnością, nieodwracalnością liryczny wątek ludowej perły „Mamko nasza, lubko nasza”? Tutaj połączono obrazy dzieci, matki, śmierci. Zastosowano artystyczny zabieg stopniowego zawężania obrazu, kiedy dzieci powiadamiają matkę: „Już chodzi po ulicy śmierć wasza”. Mama prosi dzieci, żeby zamknęły furtkę, nie wpuściły; dalej śmierć chodzi po podwórzu – prośba o zamknięcie drzwi do sieni; po sieniach – zamknąć drzwi do chaty; w progu… A dalej poruszający do łez obraz:
– Mamko nasza, lubko nasza! Już stoi koło ławy śmierć wasza. – Dzieci moje, kwiaty moje! Padajcie na kolana i proście ją. – Oj śmierci nasza, śmierci nasza! Nie zabierajże ty mamy od nas. Nie zabierajże ty mamy od nas, Bo osierociszże ty nas.
Emocjonalne przeżycia, wzruszenie losem bohaterów pieśni jednak nie przesłaniały jej jasnego rozumu i nie przytłumiały chłonnej pamięci. Odtwarzała wielozwrotkowe ballady liryczno-epickie, pieśni historyczne, była uważna na niuanse pieśni, na artystyczne detale. Miała reaktywną pamięć asocjacyjną na pieśniarskie obrazy. Cokolwiek mogło wywołać u niej pieśniarskie wspomnienie: jakiś przedmiot, zjawisko, zwierzę, wyrażenie, pojedyncze słowo… Takie słowa, wizualne obrazy czy jakieś działania, które wywoływały asocjację, Jawdocha Zujicha nazywała „haczykami”. Upadł nóż i brzęknął: „Oj brzęknęły klucze, /Pośród morza idąc…”. Albo ktoś w rozmowie powiedział codzienne słowa: „Po co mi?”, jak babcia od razu reagowała pieśnią:
Po co mi na stronie psy trzymać? Są u mnie wrogowie, to i będą kłamać. Bo psy jak trzymać, trzeba karmić, A wrogowie swój chleb jedzą i będą kłamać. Słowo „chwalipięta” przypomniało Jawdosze Zujisze pieśń „A chwalił się socki synem, /A dziesiętnik swoim stopniem…”. Kiedy zbieracz zapytał, czy jest pieśń o wronie, to odpowiedziała: „Jest i o wronie: Jeszcze psy nie szczekały /I wrony nie kraczały, /Jak u wołoszki córkę ukradli…”.
Przeglądając stosy papieru z zapisami od Jawdochy Zujichy, Hnat Tanciura za każdym razem dziwił się temu bogactwu, rozumiał jego pochodzenie, lecz mimo to zapytał, z jakiego powodu zna tyle pieśni. Jawdocha Zujicha wzruszona odpowiedziała: „Gdybym ja, synu, nie śpiewała, to dawno pękłabym. Ja bardzo biedowałam cały swój wiek, ciężko i gorzko robiłam, jak czarny wół. A co mojego? Tylko tyle, żeby nie zdechnąć z głodu. Oto tylko tyle mojego, że nie raz, bywało, pośpiewam i popłaczę… Pieśni pomagały mi walczyć z biedą. Skąd te pieśni we mnie brały się? Tak, jakby ktoś szeptał mi z boku. A pieśni kochałam, oj kochałam… Bo to drudzy wbijali się w woły, w krowy, a ja, biedna, w pieśni. Za dobrą pieśń, zdaje się, dałabym oko wydrzeć, niech ja świecę jednym już, bylebym znała tę pieśń, bo to tylko tyle mojego, oto tylko tyle mojego bogactwa”.
Na początku lat 1930. Hnat Tanciura pod naciskiem okoliczności był zmuszony wyjechać z Ziatkiwiec na nauczanie do innej miejscowości. Do korespondencji z Jawdochą Zujichą „przydzielił” piśmiennego człowieka – Wasyla Żuka. W listach babcia narzekała na starość, dużo płakała, deklarowała, że wszyscy starzy przy niej pomarli, tylko ona – „wyrodek nieśmiertelny” – została. Ciężko przeżyła Hołodomor 1932–1933 lat, który w Ziatkiwcach był straszny, z faktami kanibalizmu...
Zmarła Jawdocha Zujicha 19 stycznia 1935 roku.
Folklorystyczne dziedzictwo Jawdochy Zujichy – wybitny zabytek ukraińskiej i światowej kultury tradycyjnej. Pod względem zakresu zainteresowań folklorystyczno-etnograficznych, głębi i objętości wiedzy i repertuaru, pod względem umiejętności rozgraniczania codziennego, materialnego i duchowego, sakralnego, kosmicznego, wznoszenia się ponad nędzę i szarość oraz krzątaninę ciężkiego chłopskiego bytu, pod względem artyzmu natury i moralno-etycznego oraz estetycznego ideału, miłości do życia i do pieśni ludowej postać Jawdochy Zujichy jest unikalna.
„Pieśni Jawdochy Zujichy” stały się sławną księgą narodu ukraińskiego, śpiewaczka zdobyła pieśniarską nieśmiertelność. Z jej pieśni czerpią twórczą inspirację kilka pokoleń kompozytorów i poetów, profesjonalnych i amatorskich zespołów chóralnych, zespołów folklorystyczno-etnograficznych, solowych wykonawców. Z repertuaru Jawdochy Zujichy co roku wykonywane są utwory podczas tradycyjnego (od 1988 r.) na Winnicczyźnie konkursu pieśniarskiego. Wszystko to zaświadcza o żywotności tradycji, nieprzerwalności ustnej twórczości ludowej.
Imieniem Jawdochy Zujchy nazwano ulicę w Ziatkiwcach. We wsi Kuszczynci w 2005 roku ustawiono oryginalny pomnik ludowej śpiewaczki (rzeźbiarz – pochodzący z tej wsi Petro Łantuch). Na grobie Jawdochy Zujchy w Ziatkiwcach ustawiono tablicę pamiątkową i zieleni się barwinek jako symbol wiecznej pamięci. Iryna PASZYŃSKA, muzykolożka, prowadząca programy „Radio Kultura”. Autorką pomysłu projektu jest Iryna Szesterenko, znana pianistka, zasłużona działaczka sztuki estradowej Ukrainy, kandydatka nauk o sztuce, profesorka Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego. Reżyserem-inscenizatorem jest wykładowca katedry przygotowania operowego i reżyserii muzycznej Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. Czajkowskiego Mykoła Hamkało. Koncert prowadził dyrektor Muzeum Pamięci – Mieszkania Wiktora Kosenki w Kijowie Wołodymyr Mudryk. Podczas koncertu in memoriam brzmiała nie tylko muzyka Witalija Kirejki, ale i wspomnienia o maestro. Lata współpracy z Witalijem Kirejką przywołał znany dyrygent, propagator twórczości kompozytora, ludowy artysta Ukrainy Iwan Hamkało. Opowiedział o premierze jego pierwszej opery „Pieśń lasu”, napisanej na kanwie dramatu-feerii pod tym samym tytułem Łesi Ukrainki. Premiera odbyła się we Lwowie w 1957 roku, była udana i miała wielki wpływ na dalszą twórczość kompozytora. Wszak przez kolejne 45 lat W. Kirejko wracał do gatunku opery raz za razem. Łącznie w dorobku maestro jest 5 oper. W ostatniej (2003 rok) autor ponownie zwrócił się do tematu Łesi Ukrainki, jej dramatu „Bojarynia”. Wspomnieniami o Witaliju Kirejce podzieliła się muzykolożka, prowadząca audycje „Radio Kultura” Iryna Paszyńska. Przywołała lata studenckie w Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. Czajkowskiego, gdzie studiowała instrumentację właśnie w klasie Witalija Kirejki. Opowiedziała też o współpracy z kompozytorem przy audycjach radiowych. Kilka z nich poświęcono życiu i twórczości Witalija Dmytrowycza. W szczególności audycję z cyklu „Abonament operowy”, w której brzmiała opera „Pieśń lasu” w nagraniu z 1999 roku – inscenizacja Studia Operowego Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego. W głównych partiach radiosłuchacze słyszeli Natalię Mykołajyszyn, która wykonywała partię Mawki, oraz Hennadija Kabkę – partię Łukasza. Iryna Paszyńska podkreśliła, że w zbiorach Ukraińskiego Radia przechowywane są nagrania utworów kompozytora: Symfonie, Koncerty, opracowania pieśni ludowych, kameralno-wokalne (romanse) oraz instrumentalne opusy (Sonaty i liczne „małe formy”). Podczas koncertu pamięci Witalija Kirejki wspomnieniami o maestro dzielili się także wykonawcy jego utworów, co uczyniło to wydarzenie jeszcze bardziej interesującym dla publiczności. A jednak najważniejsza podczas koncertu, który trwał półtorej godziny, była muzyka Witalija Dmytrowycza w wykonaniu zarówno znanych muzyków, którzy od wielu lat ją propagują, jak i całkiem młodych. Znana pianistka Iryna Szesterenko była autorką pomysłu przeprowadzenia koncertu pamięci oraz jego najaktywniejszą uczestniczką. Rozpoczęła program Sonatą nr 13, którą autor zadedykował jej, podobnie jak, nawiasem mówiąc, szereg innych swoich utworów. Pani Iryna akompaniowała również wszystkim śpiewakom, którzy brali udział w koncercie. Dalej w programie brzmiała muzyka operowa Witalija Kirejki, jego romanse i utwory fortepianowe. Fragment jego opery „Pieśń lasu”, duet Mawki i Łukasza, wykonali zasłużony artysta Ukrainy Mykoła Szulak (tenor) oraz zasłużona artystka sztuki estradowej Ukrainy Inna Andrijasz (sopran). Śpiewaczka wykonała także arię Mawki. A młody śpiewak-baryton Anton Skirko zaśpiewał arię Perelesnyka. Podczas wieczoru pamięci Witalija Kirejki zabrzmiało także kilka jego romansów. „Nie śpiewajcie mi tej pieśni” do wiersza Łesi Ukrainki oraz „Poranek” do słów Zoi Rużyn wykonała Inna Andrijasz. Znany śpiewak Łeonid Huk (tenor) wykonał jeden ze znanych romansów W. Kirejki – „Madonna Sykstyńska” do wiersza Iwana Franki. Zasłużony działacz sztuki Ukrainy Mykoła Sikora wykonał romanse „Zapalmy pamięci świecę” do słów Wołodymyra Moskwycza oraz „Maki”, autor słów Mykoła Łukiw. W koncercie wzięła udział także znana śpiewaczka, ludowa artystka Ukrainy Ludmyła Larikowa. Ona, jak zawsze, oczarowała swoją sztuką, wykonując trzy romanse: „Wokalizę”, „Epigram” do wiersza Goethego oraz „Świt” do słów Marii Hubko. Kilka romansów wykonali także młodzi śpiewacy. „Topolę” do wiersza Tarasa Szewczenki – Sofija Andrijasz-Misko (sopran). A romans „Prorok” do wiersza Łesi Ukrainki – Anton Skirko (baryton). Program koncertu z okazji 95. rocznicy urodzin kompozytora, ludowego artysty Ukrainy, profesora Witalija Kirejki był dość różnorodny. Oprócz Sonaty nr 13 na fortepian, fragmentów z opery „Pieśń lasu” oraz szeregu romansów, brzmiały także inne utwory. W szczególności „Walc” ze Suity na fortepian na cztery ręce zagrały laureatki Międzynarodowego konkursu Ołeksandra Diaczenko i Anastasija Zadora, studentki Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. Czajkowskiego, z klasy profesorki Iryny Szesterenko. Młode pianistki i ich wykładowczyni Iryna Szesterenko wykonały także kilka premier Witalija Kirejki. Po raz pierwszy publicznie zabrzmiały dwie kompozycje fortepianowe. Studentka 2. roku wydziału historyczno-teoretycznego akademii muzycznej Anastasija Zadora grała „Ukraińską passacaglię”, a studentka 2. roku wydziału dyrygencko-chóralnego Ołeksandra Diaczenko – utwór „Wspomnienie”. Występ młodych pianistek, które tworzyły obraz i przekazywały autorską emocję, bardzo spodobał się publiczności. Na zakończenie wielkiego programu koncertowego zabrzmiały jeszcze dwie premiery: „Zapomniane walce” (z opusu 175) Witalija Kirejki zagrała pianistka Iryna Szesterenko. W sali koncertowej Związku Kompozytorów Ukrainy tego wieczoru nie było przypadkowych ludzi – tylko ci, którzy znali maestro, którzy zachowali jasną pamięć o nim, którzy propagują jego twórczość i którzy z ciekawością odkrywają dla siebie świat muzyki maestro. W Narodowym Związku Kompozytorów Ukrainy odbył się koncert poświęcony 95. rocznicy urodzin ludowego artysty Ukrainy, profesora Narodowej Akademii Muzycznej imienia P. I. Czajkowskiego, kompozytora Witalija Kirejki.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Dmytro CZEREDNYCZENKO*** Dobrze iść swoim trybem, kiedy ma się ten tryb. Gdybyśmy go mieli, to już wolni bylibyśmy. A tak mamy kłębek – z niego każdy przędzie: tyle końcówek różnych, a gdzież nić święta?*** Dęby i sosny i ścieżki czyjeś ślady czyjeś myśli i rozpacz czyjaś gorzka i pragnienie wiernej ręki. Śnieżny pył spadł na gałęzie dęby i sosny i ścieżki Śnieżny pył spadł skrycie i nie spłoszył myśli. Ciemnieje las z oddali smutne gałęzie smutne igły i tylko posiwiałe ścieżki czekają wiernej ręki.*** Jary, wąwozy i pagórki, Akacje, topole... Błyszczą owiane wiatrem czoła U Pana na wolności. Biegną wichrzyska i wiatry, Biegną, gwiżdżą trójpalczasto, I zalatują w jary, Jak chłopcy zuchwali. A tam jarami przebiegną I wyskoczą z głębiny. Wbiją nos w sianożęć I śpią sobie na sianie.*** Pierwsza jesienna łódź Cicho wodą płynie. Czemu zahaczyła tak nagle Mnie za żywe? Ani ci wioseł, ani żagla, Po prostu płynie – i tyle... Jakby i ją bez hamulca Los gdzieś niesie. Publikacja Hałyny Kyrpy
Машинний переклад
*** Na wiatrach Ukrainy Tychyna w ziemię pług wbił... Kiedy wyschła pamięć – Dracz wbił nóż w słońce...
Bruzda i rana... Wypuścili zepsutą krew, by świat wyzdrowiał.
*** Przepiór – przepiór wieczorny – woła przepiórkę na pieśni. Bo wkrótce przyjdą kosiarze, wtedy leć sobie w wyraj.
Wtedy ziemia pozostanie milczeć i od milczenia posiwieje.. – Przyjdź, – przepiór w trawie, – bo trzeba ziemię wyśpiewać.
*** Przy księżycowym blasku ojcowskiego domu przy księżycu?
Nie – przy ścianie co lśni księżycem z zewnątrz i świeci prosto w duszę...
Teraz wiesz kiedy noc?
*** Taki potargany las jakaż to burza go potargała
Idą drzewa jak świece na mękę i pustowiej im płomień zdmuchuje Ktoż starzyznę pozbiera kto knoty otrzepie
Taki potargany las aż w ziemi dusza boli
*** Trójzęby flaga żółto-niebieska i wezwanie do pracy Jeszcze nie umarła
Takie wokół żarła wycelowane i gotowe i ani jednego słowa Nie martw się
Patrz patrz nie śpij Na żarłach tych siedzą kukułki... A ty – o Boże! – luli luli Błagam nie prześpij
*** Nam na szyję nastąpili, a my wciąż jeszcze ważymy: – Pomóż, Boże, i naszym, i waszym.
Nas na tamten świat zaganiają, a my wciąż jeszcze ważymy: – Pomóż, Boże, i naszym, i waszym.
*** Była, zdawało się, wieczna zmarzlina, zdawało się, już nigdy nie odtaje.
Lecz przesiedziały mrozy i popłynęły strumienie. Rosnące wszystko, chociaż i zranione, pobite, nieśmiało znowu wyziera spod zbroi lodowej, i ożywa wszystko, ożywa – topniała woda rany goi.
*** Pośród błądzących i zabłąkanych Pośród spragnionych i niemych Nieutuloną prawdę pijemy I nie uspokoimy się my
Czy przyjdzie błądzący do studni? Czy wybłądzi zabłąkany gdzie? Czy nasza prawda odnowi się Czy w kłamstwach suczych przepadnie?!
*** Tak smutno zboża zielenią się I śniegu nie ma na polach. O czymże ona, biedna, marzy, O czym ona myśli – ziemia?
Czy przyjdzie do niej gospodarz, Czy tylko najadą żniwiarze, którzy tylko będą zbierać podatek I drzeć przeklęte garnce.
Kiedyż ktoś ją poratuje, doglądnie kiedy ją ktoś? Zimna ziemia smuci się I prosi u Boga płaszcz.
Światło I znowu nad górą światło, Takie jasne światło nad górą. Jeszcze niby słońce nie wzeszło, To ktoż na horyzoncie tam świeci?
Ono tak rzadko w sen przychodzi I świeci tylko w oddali. Ale do siebie szczerze nęci, Kiedy nie do wytrzymania mi.
Ono jasne aż błękitne, Światło, które woła za horyzont. Czy to moja Gwiazda przewodnia, Czy Boży znak – na dobre?
14 stycznia 2022 roku w Sali Kolumnowej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej odbędzie się wydarzenie artystyczne „Stara kolęda w nowym czasie”, zorganizowane przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, Kijowskie Zjednoczenie Miejskie „Proświta” oraz Kijowską Miejską Administrację Państwową.
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Uczestnicy: Dziecięcy teatr folklorystyczny „Daj Boże”,
Машинний переклад
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Машинний переклад
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55 Redaktor dyżurny Eduard OWCZARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. powoływanie się na „Słowo Proświty” obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y „Słowo Proświty” — 30617 redagowania i skracania tekstów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Машинний переклад