O NAJWAŻNIEJSZYM
Feodosij Humeniuk. Patrzę, aż świta... (Kolaż Jewhena Buketa)
być inaczej, kiedy Ukraina nie stała się bliska jego dzieciom, nie stała się najważniejsza. Ukraina dla niego — to nie po prostu miejsce, pojęcie geograficzne, to wielka przestrzeń sensów i czasu. — Wracając do tematu Szewczenko i „Proświta”, ukraińskość… — Organizacja ta powstaje jako potrzeba samoobrony, samostanowienia, niesienia słowa Szewczenki, formowania narodowych punktów odniesienia. Dała ona impulsy do walki narodowej na początku XX wieku i w zmaganiach wyzwoleńczych. Szewczenko był w każdym domu. Ale każdy na swój sposób go interpretował. Machno interpretował go jako wolnicę, Jurko Tiutiunnyk — zupełnie inaczej: protestacyjnie, społecznie. Albo powieść „Cztery szable” Janowskiego: wszystko to różne warianty odczytania Szewczenki. Przecież on jest tak wieloaspektowy i wielowektorowy, jak i sam ukraiński charakter. Dopiero co heroika, a po dniu — niewiarygodne upokorzenie, rozpacz duszy. Trzeba wsłuchiwać się w Szewczenkę, uczyć się, wpatrywać w jego prace, widzenie świata, odczytywanie narodowej kosmologii. W tak krótkim odstępie czasu całą Ukrainę nakreślić! Wszędzie obecność Szewczenki: w Galicji, w Poczajowie. On tak wiele zdążył, mimo tego, że koło poruszało się bardzo powoli. Możliwe, że w tym też były zalety — zobaczyć, utrwalić, opanować. W „Dzienniku”, poezjach, szkicach. I jaki odzew na wszystko! Oto żałuje, że nie ma ukraińskiego „Elementarza”: siada i kreśli „Elementarz”. Rozumie, że trzeba, aby słowo cerkiewne brzmiało w ojczystym języku, żeby nie „paki paki”, a „wciąż jeszcze”, i bierze się do przekładu psalmów, reinterpretuje je. On, w końcu, uformował nam historię. Bez Szewczenki nie do pomyślenia jest Hruszewski. Ktoś zauważy, że ciążył on tylko do jednego okresu historycznego — kozaczyzny. Nieprawda. On sięga bardzo głęboko.
tego, że jest okres, który akademik Gumilow nazwał okresem faz upadku, spustoszenia, a potem pojawia się postać, naładowana pasjonarnie, naładowana wielkim duchem i wielkim programem. Skąd to wszystko? Dla mnie odpowiedź jest jednoznaczna: od Boga. To program, który piszą na niebiosach. — Czy obraz Szewczenki nie był zbyt uproszczony? — Idąc do mas, trzeba było uprościć Szewczenkę. Z wielkiego prowidencjonalnego, metafizycznego artysty trzeba było zrobić takiego, który mieściłby się w świadomości każdego, jak to mówią, przeciętnego Ukraińca. Założyli mu czapkę, uczynili go chłopem, sprowadzili do takiego standardu, który łatwo przyjąć. Wpatrujemy się w pierwsze fotografie Szewczenki, kiedy wrócił z zesłania i zamówił sobie kożuch. Spod tego kożucha widać sztyblety i garnitur, i widzimy prawdziwie arystokratyczną postać, która ma kozacką krew, wykrystalizowaną na przestrzeni wieków. To samo — w jego spojrzeniu z portretów. Szewczenko — to wielkość, którą trzeba codziennie trzymać w polu widzenia. Wtedy nie będziemy rytualistami. — Co wkłada Pan w to pojęcie? — Władza radziecka przyzwyczaiła nas do rytualistyki. Dwa-trzy razy w roku uczcijmy Szewczenkę. 9 marca ucieszmy się z dnia urodzin, 10 — posmućmy. 22 maja przyjedźmy do Kaniowa. Ale Szewczenko jest o tyle aktualny, że on czuł, przewidywał, nakreślał nawet dzisiejsze sprawy. Nie tylko dlatego, że nie jesteśmy na swojej ziemi, że ona została skradziona; jest wiele rzeczy, którymi on daje nam program. Dlaczego, właściwie, u niego dominuje ukraińska heroika? Przecież nie wczytujemy się w jego epickie płótna, kiedy biblijne wątki wypełniają się głęboką treścią. Tragedia humańska w „Hajdamakach” — największa tragedia w naszej literaturze. To coś podobnego do greckich tragedii. Dla mnie Honta — postać nieodczytana. On czyni tak, bo jakże może
Zakończenie na s. 4
HISTORIA LUDOBÓJSTWA
Машинний переклад
Czym dziś, dla nas, Ukraińców, są aktualne idee Tarasa Szewczenki? Czy wciela je nasza władza w państwową politykę Ukrainy? Czy w pełni pojmujemy wielkość i ducha Tarasa, czy też ograniczamy się do formalnych, rytualnych akcji? Nad tymi i innymi pytaniami w wywiadzie dla naszej gazety zastanawia się przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta», posło do Rady Najwyższej Ukrainy Pawło MOWCZAN.
— Taras Szewczenko i „Proświta”, Ogólnoukraińskie towarzystwo noszące jego imię. Szewczenko i oświecenie. Jakie skojarzenia budzi w Pani/Panu to połączenie? — Z takimi kategoriami, jak Szewczenko i „Proświta”, wiążą się dwa skojarzenia. Pierwsze. Na podstawie ideologii, ukształtowanej słowem Tarasa Hrehorowycza, rozpoczął się ruch, który zapoczątkował organizację, jaka doznała druzgocącego ciosu — Bractwo Cyryla i Metodego. Było to swoistym pierwowzorem „Proświty”, siłą, która w innych okolicznościach mogła przyspieszyć procesy kształtowania narodu. Była to próba ukształtowania na nowych podstawach nie tylko ukraińskiej elity, ale i ukraińskiej siły. Nie tak, jak to widział Kwitka-Osnowjanenko, nie tak, jak Gogol, który szukał kariery i „ojczyzny ducha” w Petersburgu. Taras Szewczenko, przyjechawszy ze swoim panem do Petersburga, zaczął budować Ukrainę w sobie. I nie przypadkiem wiązało się to z epicentrum tego, co przygnębiało i niszczyło Ukrainę. Petersburg był rosyjskim centrum wojskowym, cerkiewnym, duchowym, kulturalnym i językowym. Z niego skrystalizował się Szewczenko ze swoim słowem, swoimi skrytymi myślami, które później przywiózł na Ukrainę. Właściwie wtedy zaczęła się sprawa, która rozeszła się po całej Ukrainie i została podjęta przez „Proświtę”. Drugie. Każde oświecenie negatywnie przyjmowali i interpretowali przeciwnicy Szewczenki, począwszy od eurocentrycznego Pańka Kulisza. Dopiero później, pod wpływem Szewczenki, ukształtował się jako niezwykle zaostrzona postać narodowa. Przecież Pańko również jechał do Rosji, jak większość, po karierę. Oskarżał Szewczenkę o nadmierne ludownictwo, zaangażowanie w sprawy ludowe, bo ludownictwo u nas kojarzy się z ukraińskością. Później powstają całe szkoły, które do dziś sprzeciwiają się Tarasowi Hrehorowyczowi, faktycznie sprzeciwiając się ukraińskiemu narodowi. „Bekasy” Chwylowego to polemika z Szewczenką. Nazywa Szewczenkę proświtianinem i mówi: „I w ogóle ci głupi proświtianie”. Rewolucyjna fala, która wynosiła na nowe horyzonty, na internacjonalizm, nowe zasady światopoglądu, światobudowy, światoładu, zaprzeczała: „Jaka tam ukrainizacja?” Szanuję Mykołę Chwylowego jako człowieka, który stawiał opór temu systemowi, ale przecież mu służył. Szewczenko był prawdziwym proświtianinem, organizatorem. Nie jest jasne nawet, skąd mogła wziąć się taka osoba wtedy, gdy nie było do tego żadnych podstaw, gdy jeszcze przed pojawieniem się Poety twierdzono, że język ukraiński wymarł. I dla mnie to jest świadectwo
DO TEMATU SZEWCZENKOWSKIEGO
LAUREACI NARODOWEJ NAGRODY 2008 r.
NA OJCOWSKIEJ ZIEMI
12–13
Dobrowolne ofiary „Na Kobzarewą Cerkiew”: MBF „Ukraińska Rodzina”, nr rachunku 26045200145101 w Podilskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401, ZKPO 21709106
RAZEM NA RACHUNKU CERKWI TARASOWEJ — 834 834 hrywny 50 kopiejek
Машинний переклад
Jurij SZEŁAŻENKO
Na „II wszechukraiński zjazd deputowanych wszystkich szczebli w Siewierodoniecku” zaprosili mnie chłopcy z „Młodego Ruchu”. Jechali tam, by pikietować, jak sami mówili, „akcję separatystów”. Co prawda, komitet organizacyjny zjazdu zorganizował dla dziennikarzy lot czarterowy samolotem JAK-42. Moim zdaniem, to pierwszy i nie ostatni z organizatorskich sprytnych ruchów: dziennikarze przyjechali dokładnie na początek zjazdu i nie mieli możliwości odejść od pałacu lodowego i spojrzeć na wiecowe namiętności pod jego murami. Dlatego później niektóre agencje informacyjne rozpowszechniły dziwny komunikat, jakoby w porannym wiecu brało udział trzy tysiące „zwolenników Janukowycza” i około 500 „przedstawicieli organizacji nacjonalistycznych”, którzy „urządzili pikietę w oddaleniu”. W rzeczywistości (widziałem to na własne oczy) patrioci i zwolennicy „federalizmu” stali niemal ramię w ramię. Po liczbie flag można wyciągnąć wniosek, że jednych i drugich było mniej więcej po równo — a w sumie uczestników obu wieców było rzeczywiście trzy-cztery tysiące. Najwyraźniej „regionalni” zdołali przyprowadzić na swój wiec daleko mniej ludzi, niż się spodziewali. Było to zauważalne po ogromnej kolekcji niewykorzystanych tabliczek z nazwami różnych regionów w foyer. Wpadła w oko odwrócona do góry nogami tabliczka „m. Kijów”… Wybierając samolot zamiast autobusu, koledzy wiele stracili. Na przykład nie mieli szczęścia zobaczyć na centralnym prospekcie Gwardiejskim „stolicy federalizmu” dziesiątek billboardów „22 stycznia — dzień jedności Ukrainy”. Czas tutaj jakby się zatrzymał i w tym są plusy po
Wołodymyr FERENC, m. Iwano-Frankiwsk
Po ogłoszeniu niepodległości spieraliśmy się o ideę narodową, prywatyzację i rynek, a o społeczeństwie obywatelskim nie myślał nikt. Uważaliśmy, że jeśli jest społeczeństwo i obywatele, to społeczeństwo nie może być nieobywatelskie. Pojęcie „społeczeństwo obywatelskie” wymyślili nie Ukraińcy. To przypomina jakąś technologię, by według oznak „społeczeństwa obywatelskiego” mierzyć stopień naszej demokratyczności, demonstrować zacofanie i w ten sposób nami manipulować. Propaganda wynosi ten termin wyżej niż budowę państwa, do rangi oznaki nowożytnego internacjonalizmu. To śmieszne, przecież na pustym miejscu zbudowano niemało grantojadzkich struktur. Ludzie, którzy na sztucznym temacie społeczeństwa obywatelskiego robią karierę i politykę, dowodzą: społeczeństwo obywatelskie na Ukrainie jest i normalnie się rozwija. Podają przykłady działalności wolontariackiej w sferze walki z AIDS, narkomanią, propagują liczne fundacje i organizacje. Działalność społeczna wrze, raporty sprawnie piszą, samoreklama grantojadów tworzy iluzję potężnej aktywności społecznej Ukraińców. Wszystko to nazywają społeczeństwem obywatelskim, ale takie społeczeństwo jest jednostronnie zorientowane — przekrzywione w stronę standardowego „międzynarodowego zestawu wartości na eksport”. To przypomina podstępne mesjanistwo starego świata z jego lusterkami, koralami i „ognistą wodą” dla aborygenów. Niezły humor, gdyby wszystko nie miało tak potężnego wsparcia finansowego i medialnego. Niektórzy z Ukraińców, by nie być zacofanym nieeuropejczykiem, zaczynają aktywnie podgrywać tej technologii ingerencji w normalny rozwój ukraińskiego społeczeństwa. Liczba zwolenników „społeczeństwa obywatelskiego” rośnie, choć dokładnie nikt nie wie, co to jest i po co. W rezultacie uwaga przesuwa się na pustą formułę
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
wraz z takimi minusami, jak zjazd – anachronizm. Ten zjazd jest tak bardzo nie na czasie, że zignorował go nawet główny sponsor Partii Regionów Rinat Achmetow. W przeddzień zjazdu publicznie poskarżył się, że niby chętnie pojechałby do Sowierodoniecka, ale zachorował. Grypa. Jednak w dniu zjazdu dziennikarze wydania „Ostrow” widzieli go na meczu piłkarskim na stadionie „Szachtar”. Dramaturgia wydarzenia była tradycyjna: zwiezioną i opłaconą „masówkę” rozgrzewały rosyjską „pop-muzyką” północne „gwiazdy”. Tytuł jednej z piosenek, która brzmiała na wiecu zwolenników Janukowycza, został wyniesiony do nagłówka tego artykułu. Bardzo charakterystyczne, że ci ludzie korzystają, a dokładniej, otwarcie nadużywają demokratycznych praw i swobód w wolnej Ukrainie, a jednocześnie wzywają nasz naród „z powrotem do ZSRR”. Spróbowaliby przeprowadzić taki zjazd w „matuszce-Rosji”! Utopiliby ich we krwi, jak niepodległą Iczkerię… Jeśli chodzi o część merytoryczną zjazdu, to po prostu utonęła ona między chamskimi atakami a otwartymi wyzwiskami. Bo jeśli lider frakcji parlamentarnej publicznie nazywa Prezydenta swojego kraju „satrapą”, jak uczynił to Symonenko, to ochoty, by dalej słuchać jego „krytyki”, po prostu nie ma. od budowy społeczeństwa ukraińskich obywateli jako silnej i tradycyjnie zbudowanej twierdzy narodu ukraińskiego, państwa. W odróżnieniu od mantr na temat „społeczeństwa obywatelskiego”, informacja o harmonijnym rozwoju narodu dla większości ukraińskich mediów jest nieciekawa. Mało kto przejmuje się tym, że dla społeczeństwa obywatelskiego przede wszystkim potrzebni są świadomi obywatele. Kontroluj je, a będą żyły iluzjami i rzetelnie pracowały za niewielką pensję. Młodzież intuicyjnie nie pragnie takiego losu, dlatego stara się przystosować. Główna część społeczeństwa musi zacząć od przyswojenia praw i obowiązków obywatela. Co robi się dla edukacji prawnej dojrzałego obywatelstwa? Wydają komentarze do kodeksów, na pierwszym kanale telewizyjnym demonstrują Nie obyło się bez fałszerstw. Wszyscy dziennikarze otrzymali dokument pod tytułem „Chronologia przymusowej ukrainizacji szkół ogólnokształcących”, gdzie były listy jakichś ustaw i projektów ustaw, wykresy i diagramy, czyli wszystko, co tylko możliwe, oprócz obiecanej w tytule „chronologii”. Jedyne, o czym można było dowiedzieć się z tego dokumentu, to to, że w 1990 roku, niby szkół z rosyjskim językiem nauczania było 4 633, a w 2007 roku jest ich tylko 1305. Ja nie domyślałem się, że na Ukrainie jest tak wiele zrusyfikowanych szkół. Ciekawie byłoby poznać analogiczną statystykę dotyczącą szkół z angielskim językiem nauczania, bo przecież biorąc pod uwagę agresywne oświadczenia rosyjskich liderów o wycelowaniu ich rakiet w ukraińskie miasta i inne podstępy, najbardziej pragmatyczną polityką dla ukraińskiej władzy zawsze było i będzie forsowanie procesów integracji europejskiej. Drugi zjazd w Sowierodoniecku jeszcze bardziej zdyskredytował idee federalizmu, które propagował nieżyjący już Kusznariow. Przecież pilnymi są zupełnie inne problemy instytucji samorządu lokalnego na Ukrainie. Żeby to zrozumieć, wystarczy posłuchać kilka minut surżyka mera stolicy i tego potoku świadomości, który stara się surżykiem wyrazić, kołysząc kijowską wspólnotę, która coraz głośniej oburza się na ziemski podział łupów i bezprawie jego ekipy. Ale ideolodzy zjazdu proponują nam nie reformę samorządu lokalnego, a jedynie dać ich „regionom” wystarczająco dużo uprawnień, żeby zaczęły żyć oddzielnym od całej Ukrainy życiem, nie według praw, a według „pojęć” i porozumiewały się wyłącznie własnym „regionalnym” językiem, który „na serio” nie jest językiem Puszkina. Ale naród ukraiński nie pozwoli przekształcić wschodu naszego państwa w „autonomiczną” kryminalną rezerwację, i to jest, być może, jedyne realne osiągnięcie pomarańczowej rewolucji. KOMENTARZ NA TEMATY DNIA
Машинний переклад
Petro Antonenko
Krewniacza poligamia dziś nie jest, jak się zdaje, w modzie. Ale polityczna — popularna. Świadczy o tym odbyte niedawno w Kijowie forum „Ukraina — Europa”. W przemówieniu naszego Prezydenta mówiono o europejskim i zarazem rosyjskim kierunku Ukrainy. Czyli znowu — wielowektorowość. Cóż, rzecz nie nowa dla ukraińskiej polityki. Począwszy od hetmanów, którzy, czasem błądząc między trzema-czterema „wektorami”, z jakiegoś powodu natykali się na własną (i narodu) głowę właśnie na rosyjski. Albo nasi socjaldemokratyczni przywódcy na początku XX wieku, którzy zaprowadzili nas do wektora komunistyczno-bolszewickiego imperium. Tradycja trwała dalej w niepodległej Ukrainie. Pierwszy Prezydent Krawczuk dobrze czuł się nie tylko między wektorami, a także, jak wiadomo, potrafił przemknąć między kroplami deszczu. O Kuczmie nie ma co mówić, bo nic się nie działo. Ależ trzeba było, ustanowiwszy rekord prezydentury, przepuścić w niebyt ponad dziesięciolecie z tak krótkiej i jeszcze długiej historii nowej Ukrainy. Kiedyś historycy wyjaśnią, co logiczniej nazwać stagnacją — ZSRR lat 70.–80. czy Ukrainę lat 1994–2004? Tradycja się przyjęła. Z nowymi motywacjami wielowektorowości. Na przykład troska o jedność państwa, niedopuszczenie do jego rozłamu. Oznacza to, że biegamy po wektorach — i wszyscy są zjednoczeni. Kolejna motywacja — trzeba żyć zgodnie z sąsiadami. Następna — sąsiedzi-przyjaciele trzymają nas na gazowej smyczy (uścisku). I tak dalej… Doskonale rozumiem. I z sąsiadami trzeba żyć zgodnie (choć nie rozumiem, dlaczego, na przykład, wstąpienie do WTO czy UE miałoby oznaczać koniec normalnych, rzeczowych stosunków z sąsiadami). A gazowy uścisk — rzecz poważna, tym bardziej że władza nie spieszy się, by go zerwać. Tylko jedno dręczy, dawny polityczny aforyzm: „Droga na Warszawę prowadzi do Europy, droga na Moskwę — na Syberię”. Polityczna poligamia czasem sprawia kłopoty. Oto — Kosowo. Uznać je za państwo — nie przypodobasz się wektorowi wschodniemu, nie uznać — nie przypodobasz się zachodniemu. Dlatego jest trzeci, genialny wektor — nie robić NIC. Na razie. W lewo powiedzieć — kiedyś uznamy, w prawo — zobaczymy, nie uznamy. I tak może to trwać długo. Tymczasem rozsądni ludzie się opowiadają. Oto rodzina jednego z ukraińskich miliarderów właśnie ustanowiła rekord zakupu domków. Według wektora zachodniego. Zresztą właśnie tam, gdzie wydawana jest Księga Guinnessa, w Anglii, w stolicy. Ten rekord to zaledwie 80 milionów funtów szterlingów. Nawiasem mówiąc, ci sami, z wektora wschodniego, którzy ciągną nas tam, do Rosji, sami dawno już przycupnęli na wektorze zachodnim. Wiecie, kto tam, w Londynie, w prestiżowej królewskiej dzielnicy, jest sąsiadem naszych ukraińskich nowych osadników? Roman Abramowicz, Borys Bieriezowski, burmistrz wschodniowektorowej Moskwy Jurij Ługowoj. Dobre towarzystwo.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
działalności władzy, pomoc potrzebującym czy ochrona mniejszości to rzecz wtórna, jeśli istnieją aktywni i odpowiedzialni obywatele. W „zwichrowanym społeczeństwie obywatelskim” państwo istnieje osobno od obywateli, którzy nie wiedzą, jak być prawdziwymi obywatelami. Tego w ZSRR nie uczono, a młodych uczą ci, którzy znają obywatelstwo z zachodniej propagandy jako teorię. Co się robi, by kształtować obywateli z postsowieckiego konglomeratu i młodego, zdezorientowanego współczesnego pokolenia? Na poziomie państwa i społeczeństwa systemowego działania oświatowego w tym kierunku jest za mało. Edukacja, jak należy, nie wychowuje ukraińskich obywateli z szacunkiem do państwa, języka państwowego, znajomością obowiązków i praw, wyobrażeniem o swojej roli w społeczeństwie i, co najważniejsze, nie uczy gotowości do rywalizowania o własne miejsce pod słońcem. Tym zajmują się tylko niektóre szkoły dla bogatej elity. Szkoła powszechna jest nastawiona na wypuszczanie w świat obojętnego, apatycznego i ledwie mówiącego, nikomu w Ukrainie niepotrzebnego młodego ukraińskiego obywatela. A aby w perspektywie ukraińscy obywatele nikomu nie przeszkadzali rządzić na naszej ziemi, socjalista Nikołajenko planował wprowadzić lekcje „tolerancji”. Takim społeczeństwem można choćby po głowach chodzić
nudny pokazowy sąd — i tyle. Przeciętny obywatel przed snem nie czyta komentarzy, nie ma cierpliwości, by oglądać pokazowy sąd na zapomnianym przez państwo państwowym kanale telewizyjnym. Ogląda na innych kanałach telewizyjnych polityczne show, gdzie politycy bardzo często otwarcie przekręcają sens artykułów ustaw, a nawet Konstytucji. Problem w tym, że państwowe Ministerstwo Sprawiedliwości wciąż nie ma praktyki oficjalnego reagowania na wszystkie publiczne przekręcanie ustaw. Adwokaci nie są dla każdego, nie każdemu są po kieszeni. Czy na Ukrainie istnieją normalne organizacje praw człowieka, które mogłyby bezpłatnie udzielać pomocy prawnej obywatelom, jeśli nie robi tego państwo? Formalnie są, i z wielkim powodzeniem zajmują się prawami uchodźców oraz standardowym importowanym zestawem problemów, w zamian za międzynarodowe pochwały i pieniądze zagranicznych fundacji. Opłaca im się nie widzieć naruszeń praw zwykłych ukraińskich obywateli. Gdyby to byli uchodźcy, narkomani, mniejszości seksualne! O wsparcie prawdziwego narodowego ruchu praw człowieka nikt nie dba i nie będzie dbał — po co dodatkowe kłopoty władzom i oligarchom? Tak, działalnością społeczną, w tym także działalnością na rzecz praw człowieka, powinni zajmować się sami obywatele. Pro
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Hołodomoru 1932—1933 lat ludobójstwem narodu ukraińskiego. Nie zagłosował ani sam Janukowycz, ani jego syn, ani Achmetow, ani Rybak, ani Azarow, ani Czeczetow, ani Kasjanow, ani Zwiahilski, ani Raisa Bohatyriowa, ani Bołdyriew, ani Jefremow, ani Tychonow, ani Weczorko — nikt z donieckich. Niech więc posłuchają ci polityczni ignoranci uczciwego przedstawiciela innego narodu, bardzo dalekiego od nas japońskiego historyka Hiroaki Kuromiyi. I niech przynajmniej pokutują, jeśli mają choć trochę sumienia. Nie przed nami, a przed milionami donieckich nieboszczyków, którzy odeszli na tamten świat z marzeniem
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
przechodziłem obok stacji, idąc do pracy, i widziałem tych ludzi ubranych w łachmany, brudnych, opuchniętych od głodu, z całym dobytkiem zapakowanym w worki. Podchodzili do mnie i prosili o chleb albo cokolwiek do jedzenia. Milicjant przez cały czas odganiał ich od stacji, ale oni zawsze wracali. Niektórzy wieszali się na drzewach albo w szopach kolejarzy, którzy mieszkali w mieście. Wiosną napływ głodnych wzrósł. Już w marcu oni, czarni jak zjawy, błąkali się nie tylko po stacji, ale i po całym Charcyzku. Budynek dworca i peron nie mogły ich wszystkich pomieścić. Cała podłoga była pok-
Машинний переклад
Wołodymyr JAWORIWSKIJ. Ciąg dalszy. Początek w nr 50, 51 za 2007 r., nr 6, 8 za 2008 r. PRZECHODZIMY DO BÓLU. Przechodzimy do bólu. Takiego gigantycznego bólu i smutku, że nawet Japończyk Hiroaki Kuromiya, zdaje się, ledwie wytrzymuje, przekazując przerażającą prawdę o ludobójstwie na Ukraińcach poprzez wyniszczenie naszego narodu sztucznie wywołanym głodem. Nawet po siedmiu dziesięcioleciach tępego, katorżniczego milczenia, tragicznej niemy, powściągania duszy, po tym, gdy najważniejsi świadkowie, którzy cudem przeżyli na łobodzie, pokrzywie i makuchu, dzięki szczęśliwemu trafowi i przypadkowej okruszynie chleba, odeszli na tamten świat, gdzie nie ma hołodomorów i ludobójstw, gdzie nie ma kosmopolitycznych bolszewików i gorliwych donosicieli — mimo wszystko wyłania się w swojej pełni Prawda. Bezpaństwowość Ukrainy stwarzała komunistycznemu reżimowi unikalne warunki do tego, by ukryć przed światem tę gigantyczną tragedię, świadomie skierowaną na zniszczenie narodu ukraińskiego. Głodna, już na wpół wymarła, zakopana w jarach i wąwozach, jak bydło na cmentarzyskach zwierzęcych, doprowadzona do kanibalizmu Ukraina była otoczona na całym obwodzie przez oddziały wojskowe, aby żaden człowiek nie wydostał się z terytorium skazanych na straszną, wielce męczeńską śmierć głodową. Wojskowi nie tylko nie wypuszczali żadnej żywej duszy ze śmiertelnego pierścienia, ale i nie wpuszczali tam postronnego ludzkiego oka. A w tym czasie jedyny kupiony przez Stalina dziennikarz-łajdak z „New York Times” Walter Duranty, żerując w Moskwie, wiedząc, że Ukraina kona z głodu, wysyłał w świat superoptymistyczne „obrazki” o „happy-happy” życiu w Związku Radzieckim. Ten cynizm jest straszny również dlatego, że w prywatnej rozmowie kłamliwy Amerykanin mówił: „Ukraina spłynęła krwią… w Związku Radzieckim z braku produktów lub związanych z tym przyczyn zmarło, prawdopodobnie, 10 milionów osób”. Oszukani Amerykanie przyznali mu Nagrodę Pulitzera za reportaże z Moskwy. I dopiero teraz Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy zwrócił się do amerykańskiego komitetu, który przyznaje tę nagrodę, z żądaniem, aby po siedemdziesięciu pięciu latach, kiedy prawda o Hołodomorze na Ukrainie wyłoniła się w pełnej krasie, anulować swoją decyzję dotyczącą niemoralnego stalinowskiego lizusa Waltera Duranty’ego. Warto, aby nowa ukraińska władza również zabrała swój głos w sprawie ustanowienia sprawiedliwości. Komunistyczna horda przekształciła Ukrainę w hermetycznie zamkniętą rezerwację śmierci. Jedynym, który sercem, wszystkimi instynktami odczuwał straszną biedę, jaką czynią narodowi ukraińskiemu, i podnosił swój głos w jego obronie, była ukraińska emigracja polityczna za granicą. Z całych sił starała się nam pomóc. Oto słowa przewodniczącej Narodowej Rady Ukraińskiej, profesor Sofii Rusowej: „Ukraińskie kobiety, zjednoczone na emigracji w Narodowej Radzie Kobiet, są bezsilne, by udzielić nieszczęsnej ludności jakiejkolwiek pomocy. Ukraińska emigracja jest odgrodzona od swojego narodu strasznymi bolszewickimi zaporami — ani stamtąd do nas, ani od nas na Ukrainę nie przeleci nawet piórko. Nasza korespondencja z bliskimi ściąga na nich okrutne prześladowania”. A oto ówczesna lwowska gazeta „Nowa Zoria”. Cytat z artykułu „Niszczą ukraińską nację. Brońmy się!”: „Wschodnia strona Zbrucza wygląda jak prawdziwa linia wojenna, za którą fizycznie wyniszczają nasz naród do samego korzenia. Kto ucieka na tę stronę, ten pada trupem na granicy, tylko rzadkie wyjątki docierają tutaj jako żywe szkielety”. Lecz tylko za tę prawdę warto szanować Galicjan, których, nawiasem mówiąc, burżuazyjny polski rząd Piłsudskiego (przy całej pogardzie dla Ukraińców!) nie śmiał morzyć głodem. Japoński historyk Hiroaki Kuromiya jest absolutnym antypodą sprzedajnego amerykańskiego pismaka Waltera Duranty’ego. Zatem słuchajmy go. „Kwestia liczby ofiar hołodomoru do dziś jest przedmiotem dyskusji i być może nigdy nie poznamy dokładnej liczby ofiar; jasne jest tylko, że liczba zmarłych liczona jest w milionach. Najciężej ucierpiały właśnie regiony zbożowe (z wyjątkiem Kazachstanu, gdzie główną przyczyną śmierci była brutalna polityka utrwalania osiadłego trybu życia wśród ludów koczowniczych). Różne regiony ucierpiały w różny sposób; celowe ludobójstwo, zwłaszcza Ukraińców (wyróżnienie moje — W.J.), było politycznym celem hołodomoru. Głód był, jak trafnie nazwał swoją książkę Robert Conquest (biorąc tytuł ze „Słowa o wyprawie Igora”), żniwami smutku, które ciężko uderzyły w Donbas. W Moskwie wiedziano, że kraj jest zagrożony głodem. Po powrocie z Ukrainy Mołotow raportował Biuru Politycznemu, że „rzeczywiście zetknęliśmy się z widmem głodu, przy czym w ważnym rejonie, z którego powinniśmy brać zboże”. To widmo nie przestraszyło Stalina. Stalin chwalił się, że w 1931 r. udało się wyeksportować rekordową ilość zboża i mąki — 5,2 mln ton; ale nawet w głodnych latach 1932–1933 1,8 mln ton zboża i mąki sprzedano na rynkach zamorskich. W tych głodnych latach produkty zwierzęce również eksportowano w dużych ilościach”. Dodam do powiedzianego przez Kuromiyę jeszcze kilka faktów: starsi lwowianie pod koniec lat siedemdziesiątych potajemnie, rozglądając się, czy nikt nie podsłuchuje, opowiadali mi, że w trzydziestym trzecim na własne oczy widzieli, jak pod sklepami, na ulicach leżały w stosach worki ze zbożem i mąką, na których widniał tłusty sierp i młot. Chleb w Galicji, która znajdowała się wtedy pod Polską, był bardzo tani, twierdzili. Dokumenty dowodzą, że tylko do Niemiec z ZSRR wyeksportowano prawie dwa miliony ton wysokiej jakości zboża. Są nowe świadectwa także ze strony polskiej: w latach 1932–1933 Polacy karmili ukraińskim zbożem i ukraińskimi burakami świnie, bo wszystko to było bardzo tanie. Są udokumentowane świadectwa naocznych świadków o tym, że w tym czasie, kiedy na Ukrainie umierało dwadzieścia pięć tysięcy ludzi dziennie, w tejże Ukrainie pracowały na pełnych obrotach gorzelnie, skąd eksportowano za granicę zarówno spirytus, jak i wódkę. „Od wiosny do lata 1932 r. Stalino było zagrożone tyfusem i czerwonką, które, wybuchłszy, szybko się rozprzestrzeniały; był to jeszcze jeden skutek głodu, bo śmierć zabierała nie tylko ludzi, ale i konie, których mięso potem zjadali głodni ludzie”. Ołeksij Keys, który wtedy mieszkał w Donbasie, wspomina: „32 rok — sąd ostateczny. Rozpoczął się straszny głód. Wtedy już na drogach widzieliśmy martwych. A jak wiosna 33-go roku nastała, to już była wiosna śmierci. Na kolejach, na drogach. Oto jechał pociąg Zwieriewo — Kijów. Ludzie wszyscy wychodzili do pociągu. Myślą, może ktoś rzuci kawałek chleba. To wzdłuż drogi, jak snopy leżą — ludzie”. Na chwilę przerwę Kuromiyę, aby przypomnieć Ukraińcom, że Jenakijewe to ojczyzna lidera regionałów i dwukrotnego szefa rządu Ukrainy Wiktora Janukowycza. Przypomnę też inne: żaden z przedstawicieli Donbasu z Partii Regionów (oprócz dwóch Galicjan, którzy się do nich przybłąkali) nie zagłosował za ustawą o uznaniu Hoł
o okruszynie chleba, którą stalinowscy pachołkowie wyrwali z rąk. „Pewnego razu on (Ołeksij Kejs — W.J.) ze swoim bratem szedł ulicą w Jenakijewem i: „…patrzymy — pod płotem leży kobieta… I ona nie leży, a tak półsiedzi, półleży. Martwa. Podeszliśmy, a przy niej dziecko. Kobieta martwa, a dziecko żywe, do roku. I ono wyciągnęło matce pierś i ssie. A matka przecież martwa. My z bratem stanęliśmy i płaczemy. Nie tak nam szkoda tej matki, jak szkoda dziecka, że ono nie wie. Ssie i nie rozumie, że tam przecież nie ma niczego. I tutaj jedzie sanitarka, która zbiera trupy. A oni tam jeździli stale, bo bardzo dużo było trupów. Chwytają za nogi tę kobietę i dziecko tamże, gdzie martwi leżą. Wywieźli na cmentarz martwą kobietę i żywe dziecko… W Jenakijewem spod lady sprzedają chleb i mięso… Tego, kto sprzedaje mięso, milicja od razu zabiera. Biorą mięso na analizę — czy ono nie ludzkie i czy nie psie. Bo byli tacy, co chcieli na tym zbić kapitał… Sprzeda mięso, a kupi sobie kawałek chleba”. We wsi Szaparskie w rejonie nowopskowskim było 212 rodzin kołchoźników i 18 rodzin indywidualnych; z nich 190 zupełnie nie miało żywności. Pięćset osób leżało chorych z głodu. Od 1 stycznia do 20 lutego 1933 r. siedemdziesiąt cztery osoby zmarły z głodu; większość zmarłych — bardzo młodzi i starzy. Ilu jeszcze zmarło po 20 lutego, nie wiadomo. We wsi koło Ługańska nie pozostało ani jedno zwierzę: psy, koty, ptaki — wszystkie zostały zjedzone. Bydło rogate często wykradano i jedzono nawet martwe. Martwe zwierzęta zjadały głodne psy i ptaki, a te z kolei zjadały głodni ludzie. Niektóre konie były zarażone nosacizną. Wszystko to powodowało wiele chorób. Rozprzestrzenianie się tyfusu w Donbasie miało charakter epidemii. W Mariupolu, położonym na wybrzeżu Morza Azowskiego, wielu ludzi zmarło od spożycia martwej ryby, znalezionej na plażach. W obwodzie donieckim w ciągu zaledwie pięciu dni (27 lutego—3 marca) zarejestrowano cztery tysiące zgonów. Głód nawet nie dawał oznak wygasania. Wasyl Miwutenko mówił, że Donbas był „Mekką i Nadirem dla głodnych”. W lutym 1933 r. w Charcyzku, największym węźle kolejowym Donbasu, dworzec był zapchany ludźmi, którzy uciekali do Donbasu z różnych rejonów Ukrainy: Kijowa, Winnicy i Połtawy: „Ja codziennie widziałem ich, a ci, którzy nie mogli się pomieścić, leżeli i umierali na ulicach pod ogrodzeniami parków. Każdego ranka o siódmej zauważałem kupę brudnych, już martwych ciał, podczas gdy obok ich krewni siedzieli zupełnie obojętni na to, co dzieje się wokół. Milicja rozpędzała miejscowych robotników, żeby nie widzieli ciał i nie rozmawiali z głodnymi, a czasami zbierała trupy i gdzieś wywoziła je. Codziennie z wagonów, które przybywały na stację, też wynoszono trupy zmarłych. W kwietniu głodni opanowali cały Charcyzk. Leżeli na każdej ulicy, na każdym skrzyżowaniu, z wyciągniętymi rękami prosili o jałmużnę: „Wy sami widzicie, dlaczego prosimy”. Głodni ludzie umierali wprost na ulicach, dalej zaciskając w rękach pojedyncze monety, które udało się wyżebrać”. Miwutenko opowiada o horrorze, którego świadkiem był w sowchozie „Gorniak 5” koło Charcyzka: „Pewnego dnia, idąc tam, usłyszałem jęk z krzaków przy drodze. Podszedłem i zobaczyłem dużego, przystojnego mężczyznę z siwymi włosami, około sześćdziesięciu pięciu lat. Leżał na gołej ziemi, przykryty chłopską marynarką, z szeroko otwartymi ustami i zamkniętymi oczami. Twarz mu obsiadły muchy. Odgoniłem muchy, rozejrzałem się, czy nikt nie widzi, i zapytałem: „Dziadku, skąd jesteście?” — „Ja z winnickiego… Słyszałem, że tutaj, w Donbasie, jest chleb… Przyjechałem, żeby uratować się od głodu… Dajcie, proszę, trochę rzadkiej zupy, nie chleba, bo umrę, jeśli zjem teraz chleb” — wyszeptał w odpowiedzi starzec. Przyszedłem do sowchozu i opowiedziałem wszystko to administracji. Obiecali posłać starcowi zupę, ale wiem, że nikt nie dopilnował tego, żeby mu zanieśli zupę, bo wszyscy bali się brać na siebie odpowiedzialność: wszak tym, którzy przebywali na oficjalnych stanowiskach, zabraniano pomagać głodnym. Następnego dnia milicjant z Charcyzka znalazł ciało starca w pokrzywach”. Te opowieści bledną przy wielu strasznych aktach przemocy, które wtedy się zdarzały. Na przykład w Mariupolu w 1933 r.: „Pewnego dnia, czekając w kolejce po chleb, zauważyłem dziewczynkę-chłopkę w wieku około piętnastu lat, w łachmanach, z bardzo głodnym spojrzeniem. Wyciągała ręce do każdego, kto kupował chleb, prosząc o kilka okruchów. Wreszcie doszła i do sklepikarza. Ten człowiek, prawdopodobnie niedawno przyjechał z innej republiki, bo nie umiał albo nie chciał mówić po ukraińsku. Zaczął łajać dziewczynę, mówiąc, że jest zbyt leniwa i ma iść pracować do kołchozu, potem uderzył jej wyciągniętą rękę tępą stroną noża. Dziewczyna upadła i wypuściła okruszynę chleba, którą trzymała w ręce. Wtedy sklepikarz podszedł bliżej, kopnął ją nogą i krzyknął: „Wstawaj! Idź do domu i pracuj!” Dziewczyna zajęczała, wyciągnęła się i umarła. W kolejce zaczęli płakać. Sklepikarz-komunista zauważył to i zagroził: „Niektórzy stają się zbyt sentymentalni. Zaraz zobaczymy, kto tutaj jest wrogiem ludu!” W innym miejscu Donbasu mężczyznę, który nie oparł się pokusie ukradzenia ogórka na stacji kolejowej, rozstrzelano na miejscu”. Przyjmij, Panie, choć teraz ich nieodprawione przez księży duszyczki. Dziesięć milionów. Dziesięć… Ciąg dalszy nastąpi.
Машинний переклад
Закінчення статті «DROGA DO TARASA», с. 1
Dokończenie. Pocz. na s. 1. — Jakie są zadania członków Proświty, wychodząc z duchowego dziedzictwa Szewczenki? — Są one zrozumiałe. Ale nasze możliwości nie są takie, jakie chciałaby mieć organizacja społeczna, która narodziła się 140 lat temu. Tej upolitycznionej i partyjnej dominacji złożono w ofierze cały ruch społeczny. My jeszcze istniejemy, ale jeśli podobne tendencje będą trwały, cały czas będą nas wypychać z pola, na którym przebywamy. Wypychają ruch społeczny, Szewczenkę, wszystko co ukraińskie albo je zawężają. U Szewczenki wspólnota to kategoria niezwykle ważna i decydująca. Musimy dążyć do tego, aby wszystko, co zapoczątkowaliśmy na początku lat 90., rozwijało się. Bardzo szkoda, że odszedł już do innego świata wybitny reżyser Ołeksandr Kłymenko, który zdążył zrealizować 11 odcinków „Zapowitu”. Autorzy scenariusza — Iwan Dziuba, Borys Olijnyk i Pawło Mowczan. Robiliśmy to jeszcze w czasach radzieckich. Ale nie możemy wielu rzeczy zrealizować już w niepodległej Ukrainie. — Dlaczego tak się dzieje? Dlaczego, jak Pan powiedział, wypychają ducha Tarasa? — Jeśli będziemy tak obojętnie przyglądać się temu, co kształtuje świadomość (mam na myśli elektroniczne środki masowego przekazu, radio, telewizję), tak będzie trwało. Jeśli będą one od nas zdystansowane, nie narodowe, nie nasycone słowem Szewczenki, a będą słowem Gordona, bajeczkami o pięknym życiu Kateryny Osadczej… Nie ma kanału narodowego, są tylko projekty komercyjne. To sprawa narodowa — wychowanie narodu. I „Proświta” jest zmuszona bronić programów, które sformułował Szewczenko. Chciałoby się, aby przedstawiciele naszej władzy, przede wszystkim w sferze kulturalnej i edukacyjnej, w dniach szewczenkowskich oderwali się od „wiadomości”. Bo czym jest przykra teraźniejszość? Tym, że żyjemy wiadomościami. Konsumpcja tego, co przemija — wszystko to marność. A jest to, co wykrystalizowane i nazywa się wiecznością. Szewczenko to kategoria wieczna. — I jeszcze o jednej inicjatywie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” — cerkwi Tarasa w Kaniowie, przy grobie naszego geniusza. — Tylko wielkich wojowników i dowódców, imperatorów z takim ogólnospołecznym zrozumieniem chowano ponownie, jak Szewczenkę. My nad tym z jakiegoś powodu się nie zastanawiamy. On wybrał miejsce. Mógłby do tej pory leżeć tam, w Petersburgu, bo kiedy pojawiła się inicjatywa ponownego pochówku, była ona fantastyczna, nierealna. Ale została zrealizowana. Na tej Czerneczej Górze. Czyli (Zdjęcie Olesia Dmytrenki) ona jest pustelnicza, ta góra, przez Boga naznaczona. Przebywając w Kaniowie, nie raz zadawałem sobie pytanie: dlaczego grób zwieńczono tym partykularnym betonem? Marmurem, choć to nie ma znaczenia — dla mnie wszystko, co radzieckie, było betonem. To wszystko stoi na piersi człowieka — żywego. Gdzie krzyż? Zniszczony niegdyś krzyż odnowiono, ale przesunięto do muzeum. Dlatego całkiem logiczne jest dla nas, którzy stawiają Ukrainę zaraz po Bogu (Bóg i Ukraina!), przychodzić do Szewczenki przez cerkiew. Zapalić świecę, posłuchać bicia dzwonów w głębi przestrzeni i czasu historycznego, bo Szewczenko to nie tylko XIX wiek czy nasze czasy, to także czasy biblijne i przedbiblijne. Dlatego, poradziwszy się członków zarządu „Proświty” i Patriarchy całej Rusi-Ukrainy Filareta, zdecydowaliśmy się zainicjować budowę cerkwi Tarasa. Ale zabroniono nam stawiać krzyż przy Czerneczej Górze, a wypchnięto nas do jaru. Postawiliśmy tam krzyż, rozumiejąc, że władza się zmienia, politycy nie są wieczni. A w pierwszym roku prezydentury
Машинний переклад
W. Juszczenki, 22 maja 2005 roku, kiedy odbył marsz od Soboru Uspieńskiego do grobu Szewczenki, poświęciliśmy kamień tam, gdzie ma stanąć cerkiew nadbramna. Jednak do tej pory władza, rzekomo już ukraińska, nie wydała pozwolenia na budowę. A otrzymać je można tylko wtedy, gdy zostanie wyznaczona ziemia. I oto rozpoczynam drugą turę walki o cerkiew Tarasa. Mam nadzieję, że tym razem uda się pokonać inercję, obojętność urzędników. Ktoś zauważy, że cerkiew powinna być międzywyznaniowa, jakoby Taras Hryhorowycz całe życie marzył, aby nad nim odprawiali nabożeństwa moskiewscy księża, w języku moskiewskim służyli molebnie, panichidy. To przecież absurd! I dlatego na pytanie, czyja to cerkiew, odpowiedź brzmi — Tarasa. Można ją bardzo szybko zbudować. Jak powiedział Patriarcha Filaret, możemy zrobić niedrogą cerkiew. — Ważna jest przecież nie pompatyczność? — Niekoniecznie wszystko musi być w złocie i srebrze. Ważna jest sama obecność tej sakralnej budowli. I inaczej będziemy postrzegać i
Kontynuacja. Pocz. w latach 2003—2007
Czuprij M. J., m. Kijów 50,00 Ordynarcewa L. M., m. Czerkasy 20,00 Pohoriła (imię niepodane), m. Kijów 100,00 Owczarenko L. A., m. Dniepropetrowsk 10,00 Laszczowa N. P., m. Dniepropetrowsk 20,00 Czornosztan E. P., m. Charków 50,00
wejście na górę. To swoista droga do spowiedzi. Mamy wystarczająco środków na rozpoczęcie budowy. Ale sami proświcianie tego nie zrobią. Tylko wspólnie z władzą, w szczególności z Ministerstwem Kultury. Gotowy jest już ołtarz, wyrzeźbiony we Lwowie. Co więcej: chcę, aby cerkiew była częścią całego kompleksu rezerwatu narodowego. Zaczynamy wchodzenie na Górę Czerniecza, przeszliśmy przez cerkiew nadbramną, pomodliliśmy się do Boga. — Zatem ołtarz jest, cerkwi nie ma, nie ma nawet pozwolenia na jej wzniesienie. A proświcianie przecież zorganizowali zbiórkę środków na cerkiew. — Tak, jest już prawie milion, który zebraliśmy. Nazwiska ofiarodawców, którzy złożyli darowizny, będą na ścianach świątyni. Zwracam się do wszystkich, którzy czytają „Słowo Proświty”, którzy słuchają naszych programów w radiu: cerkiew Tarasa będzie, środki są zgromadzone na koncie, jest ono znane, drukowane w gazecie. Dołączajcie do naszego projektu.
Rozmowę prowadził Petro ANTONENKO
Машинний переклад
EKSKLUZYW Iwan DRACZ Kateryna Doroszenko, jedna z zasłużonych dyrektorek Muzeum Szewczenki w Kijowie, lubiła opowiadać o tym, jak płakał John Steinbeck po obejrzeniu ekspozycji. „A ja czegoś takiego nigdy nie będę miał!” — zdawał się tłumaczyć swoje niespodziewane wzruszenie — było to po dziecięcemu bardzo naiwne i po dorosłemu bardzo trafne… Książka Jewhena Nachlika „Los—Los—Sudba” sprawiedliwie rozgranicza granice wpływu trzech geniuszy trzech słowiańskich narodów — Szewczenki, Puszkina, Mickiewicza. Kiedyś Wadym Skuratiwski został wyrzucony z „Wseswitu” za próbę wywyższenia syna chłopa pańszczyźnianego i wnuka hajdamaki kosztem kamerjunkra afrykańskiego pochodzenia. Niemożliwe jest zważenie znaczenia i wpływu geniusza, zrodzonego przez ten czy inny etnos, na życiowy nurt światowej historii. Szekspir w anglojęzycznym, Goethe w niemieckojęzycznym, Cervantes w hiszpańskojęzycznym świecie dopiero się zaczynali, by z czasem rozprzestrzenić się na wszystkie granice zasięgu Imperium Brytyjskiego, hiszpańskiej armady czy teutońskiego bagnetu. Przekłady i kulturowe wchłanianie szło za potęgą narodów. Te zdołały z agresywną zachłannością postawić Pana Boga przed faktem swojego rozprzestrzenienia. Ale Anglicy przeżyliby bez swojego Szekspira, geniusza nad geniuszami, Niemcy — bez uniwersalnego Goethego (od razu pod ręką byłby Schiller!), Rosjanie — bez Puszkina (szlachetny Lermontow nadałby się na zamianę!), Polacy — bez Mickiewicza (nie zapomnieli o Słowackim!?), a co my, Ukraińcy, robilibyśmy bez Szewczenki?! Powiedzą wysokoczołowi turyści i jadowite intelektualistki, że zbyt sportowo tworzę rachunki tych substancji, które się do tego nie nadają, i dlatego wymykają się mojej zuchwałości. Ale w tym właśnie bieda, że jesteśmy zbyt szewczenkocentrycznym narodem. Uniwersalny Kulisz (znów przywitajmy dwutomnik Jewhena Nachlika!) i wszechobejmujący Kostomarow, niezłomny Hułak oraz inni cyrylo-metodyjczycy dawno już czekają na osobne muzeum choćby w jednej szkole na Podolu — tam nauczał Pantełejmon Ołełkowycz. Najważniejsze — muszą być wpisani gęsto i wyraźnie w koncepcję ukraińskiego państwowotwórstwa — wtedy i Szewczenko będzie i jaśniejszy, i bardziej zrozumiały, i nie będzie wyglądał na samotnika „sredi doliny rownyja…”, a na potężne drzewo w otoczeniu potężnych drzew. Ale wtedy jego wywyższenie w kręgu współczesnych i współpracowników będzie organiczne i samo przez się zrozumiałe. Nasza niewiedza i niechęć do przełamywania apatii i lenistwa mocno zakorzeniły się nawet w skali naszych planów na przyszłość. Przyszło mi w różnych czasach i przy różnych okazjach występować przy pomnikach Szewczenki w różnych szerokościach geograficznych. W Waszyngtonie i Toronto, w Moskwie i Ałma-Acie. W Kazachstanie wysłano mnie otwierać pomnik, a oto w Buenos Aires w 1995 roku sytuację zmienił Łeonid Kuczma przy pomniku dłuta Leo Mola: „I dlaczego to ja mam tutaj występować — niech występuje poeta!..” Tak mnie samego podsadzano na piedestał, abym odmówił wtedy od przeciwnego ruchu politycznego — stworzenia Kongresu Ukraińskiej Inteligencji. Leo Mol (onże Łeonid Mołodożanin) jeszcze w 1939 roku pomagał Manizerowi tworzyć pomniki Szewczenki w Charkowie i Kijowie, żeby już w naszych czasach przebić go przez niewiarygodny polityczny asfalt w Sankt Petersburgu. Ale najtrudniej, chyba, było wyrastać Szewczence w Warszawie — to już nadwysiłki Pawłyczki, ówczesnego Ambasadora, zrobiły niewiarygodne. Pamiętam, stałem wtedy na otwarciu z rzeźbiarzem Anatolijem Kuszczem, trzymałem się go jak ambrazury bunkra i czułem wzburzone drżenie jego potężnej postury. Z czasem rosyjskojęzyczny przewodnik będzie wyjaśniał turystom z WNP: „Siejczas projezżajem mimo pamiatnika zamieczatielnomu ukrainskomu poetu Dmitru Szewczenku”. Jak mówi nasz naród, choć stój, choć padaj, ale pomnik stoi… Zatem Szewczenko był naszym i ambasadorem, i konsulem, i pełnomocnym przedstawicielem, kiedy nie mieliśmy jeszcze państwa, a kiedy teraz rozrosło się na całe grona ambasad i konsulatów, to musimy dążyć, aby były instytucje kulturalne ukraińskiego typu w każdym kraju na wzór niemieckiego „Goethe-Zentrum”. Pracy Szewczenki wystarczy, byle tylko nam wystarczyło umiejętności i mądrości, zwinności i wirtuozerii we wprowadzaniu ukraińskiej kultury w świat. Przed ciekawą książką Wołodymyra Melnyczenki o pobycie Szewczenki w Moskwie przeczytałem kiedyś badania diasporowego Jurija Bojki-Blochyna „Szewczenko i Moskwa” i utrwaliłem dla siebie jego wnioski: „W swojej wrogości do moskiewskiego imperializmu we wszystkich jego formach poeta był nieprzejednanie konsekwentny. Ta jego postawa jest właściwa całej jego życiowej drodze. Spotkanie ze złożoną rzeczywistością końca lat 50., w której moskiewska imperialistyczna duchowość znajdowała formy swojego maskowania, zmusiła Szewczenkę do przezwyciężania tego maskowania i hartowała poetę w dojrzałego działacza politycznego. Ani pisanie w języku rosyjskim, ani jego rosyjskie znajomości w niczym nie naruszają pełni i całości jego nacjonalizmu. Duchowe dziedzictwo naszego narodowego proroka i wielkiego geniusza pozostaje dla nas i teraz niewyczerpanym źródłem natchnienia w naszej walce przeciw odwiecznemu moskiewskiemu imperializmowi”. (Jurij Bojko, Wybrane, tom III, s. 61, Monachium, 1981). Ja, zapewne, nigdy nie wybiorę się z początków zgłębiania drogi Szewczenki. Oto teraz zahaczyłem o Tarasowego dziada-hajdamakę i obliczam masę historycznej i literaturoznawczej literatury aż do Księgi Kodeńskiej, która tak i nie doczekała się w bibliotece Instytutu Historii badaczy hajdamackiego tematu. Kiedyś, może, Wiaczesław Medwidź weźmie się za historię własnej wsi o tak przerażającej sławie („Bym cię licho, Kodnio, nie ominęło!”) …Moja pierwsza nowela studenckich lat była o czarnych wstążkach we włosach lisyńskich dziewcząt jako wspomnieniu o Koliszczyźnie… Jakoś w kijowskim muzeum Szewczenki wystawiano dokumenty — oszołomiło mnie sąsiedztwo przysięgi każdego mikołajowskiego żołnierza (a takim był i szeregowy Szewczenko!) na wierność carskiemu domowi i maleńkiej książeczki za cholewą z wierszami. Oto dramaturgia!.. Albo zamiar poety umieszczenia w swoim „Elementarzu” (a on nie chciał korzystać z…)
nawet najbliższych przyjaciół i sojuszników, którzy interpretowali go na swój sposób i styl, na swoje europejskie rozumienie!), próba utrwalenia w najprostszym ludowym podsumowaniu swojego pełnego smutku stosunku do ludzi i wiecznych relacji między nimi: A gdzie dobrzy ludzie, Tam i prawda będzie. A gdzie krzywda będzie, Tam dobra nie będzie… Zakończyć można to króciutkie słowo tak bliskim mi listem Pantelejmona Kulisza do Szewczenki: “Zdrów, zdrów, bracie Tarasie! Oto i my, chwała Bogu, na Ukrainie. W gościach dobrze, a w domu jeszcze lepiej. Cożeś ty myśli ze swoimi dumami i poematami czynić? Czy nie można by ich ogłosić światu? Przysiądźże, braciszku, i pomóżdż nad nimi swoją potężną głową, żeby było tak schludnie i oględnie wszystko, jak u tego Puszkina, żeby czystym ziarnem odsypać duchownego zboża ziomkom, a nie z plewami. U nas bowiem rodzi Pan Bóg chleb na każdą duszę w dostatku, więc i nie przywykły nasze usta do otrębów. Uszanuj, bracie, wspólnotę i siebie samego przed wspólnotą. Lepiej nieco przytrzymaj u siebie puszkowskim zwyczajem, aniżeli brać niższym ładem od siebie samego. Radzę ci, gorliwie dbając o twoją sławę i o piękno naszego głośnego słowa, a przy tym liczę i na twoją szeroką z przodu głowę. Napisz do mnie, jak się masz, jak żyjesz. A ja żyję tak sobie, nie bardzo próżnując. Otóż byłoby dla mnie wielkie święto, gdyby z nas złą cenzurę zdjęto. 1858, czerwca 7, ch. Motroniwka Twój duszą P. Kulisz”. Otóż wraz z Pańkiem Kuliszem w nas do dziś największa nadzieja — na jego szeroką z przodu głowę! ch. Koncza Ozierna, 3.03.2008 r.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
błękitnych ukraińskich przestrzeni, białych chatek, łęgów… W pietropawłowskiej izolatce, zapewne, łatwiej byłoby mu skracać dni, niż tutaj, na krańcu świata, w ponurej bezludności, gdzie nic nie rośnie, gdzie na wszystkim jakby leży piętno Bożej kary”. 24.04.1975 Apollon Grigorjew powiedział kiedyś prorocze słowa: “Szewczenko — ostatni Kobziarz i pierwszy poeta przyszłej wielkiej literatury”. 14.03.1976 Opowiadają, że w Instytucie Kultury Fizycznej w jednej z grup przed rozpoczęciem zajęć, jak tylko wszedł do audytorium wykładowca, wstał student: — Dzisiaj dzień rocznicy Szewczenki, proszę wszystkich wstać. I wstali. Wiele o tym rozmów. 10.02.1989 Napisałem na otwarcie towarzystwa językowego słowo wstępne “Samorozkwit narodu”. Myślę o narodzie naszym. Szewczenko, jak nikt inny, sprzyjał wychowaniu męstwa w narodzie. Gwiazda Szewczenki świeciła i Symonence, i Wasylewi Stusowi. Tym, którzy na Sołowkach. 11.02.1989 Historyczny dzień! Utworzono Towarzystwo Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki. Delegaci z całej Ukrainy. Przypadł mi zaszczyt otwierania konferencji. Dawno nie widziałem takiej mężnej jednomyślności, takiego szlachetnego entuzjazmu. I co szczególnie cieszy: dużo młodzieży. 19.02.1993 Nie każdy kult warto burzyć. Kult Stalina, powiedzmy, to był kult zła, tutaj wiadomo, jak należy postąpić… A kult Boga? Kult Szewczenki? Kult pszczelej matki? O, to przecież zupełnie inna rzecz! Kult Szewczenki uratował cały naród, bo dał mu życie, dał ideał, dał wiarę! To — jak kult Słońca, obraz świata Bożego, najwyższej sprawiedliwości — bez tego światła znów nastałaby noc ateizmu, która panowała u nas ponad 70 lat i ledwie nie przekształciła ludzi w robaki… Oto ja jestem za takim kultem: za tym, na którym trzyma się życie! Dzięki Tarasowi i bezskrzydłym wyrastają skrzydła! 04.06.1993 “Kobziarz” — to nieustanna rozmowa z Bogiem. Dla poety — Bóg — rozmówca, najwyższy doradca i najwyższy sędzia. Do Niego zwrócone są bóle poety, skargi, żale, do Niego — modlitwa i spowiedź. W tym jest istota “Kobziarza”. Tylko trzeba czytać duszą, duszą!
Машинний переклад
Pierwsi laureaci Nagrody im. Szewczenki P. Tyczyna, O. Honczar, P. Majboroda. 9 marca 1962 r.
Машинний переклад
Borys OLIJNYK
Ciężko szedł jak żniwiarz po nędznym polu.
Ludzie odważyli mu na wszystkie wagi:
Bryły kanciaste swego nieubłaganego bólu,
Soli w sakwach, co opadła z gorzkiej łzy.
Szlak zaczynał się po wolnej, czubatej i płowej!
A kończył po drapieżnych pustyniach i burzach
Łysy jak księżyc, z tęsknotą opadłego wąsa.
Żółto gasł, samotny na cały Petersburg.
…Jak przejmowały go w safianowych trzewikach gospodynie,
Jak sadzały za stół przy miodzie i kuleszu!
Wciąż przymierzały czumarkę z dziadowskiej skrzyni,
W wyszywankę ubierały niechrzczony wiersz.
„Panie Boże sprawiedliwy, czego mu w końcu trzeba?
Rodzimy kożuch, a przecież my też nie obcy — rodacy!
Chatkę zbudujemy, przydzielimy ojczystego nieba,
Cicho poplaczemy nad tym, jak byli kozacy”.
Ostro zerkał spod heretyckiego czoła.
Minąwszy cerkiew, szedł w szarą masę ludu.
Za nim syto pluł dobrodziej: „Bydło!”
Ze skruchą kiwał głową stary liberał.
Żółcią cedzili, dowiedziawszy się o śmierci: „Dochodziłeś!
Masz teraz, demokrato, wszystko i — koniec.
Nadto już z bydłem, czy to pak z narodem, pieściłeś się.
Zobaczymy teraz: czy choć ktoś zaniesie go na cmentarz”.
…Ludzie nieśli go, zbici w gromadę w żalu.
Dusze bolały. Pustka paliła ręce.
W milczeniu zdejmowali słomiane strzechy z chałup.
Szpicel węszył, zaglądając w oczy chłopom.
Nagle urwał się, jakby dotknął stali:
Wywęszył z spojrzeń pełnych żalu i smutku,
Że z r o z u m i e l i po raz pierwszy, kogo im zabrakło,
A zrozumiawszy, tłum wyrasta w n a r ó d!
Машинний переклад
Nina HNATIUK
Wciąż i wciąż czytam „Dzienniki” Olesia Honczara, starannie uporządkowane i wydane przez jego wierną Berehynię, Walentynę Danyliwnę. Ile w tym trzytomowym dziele bólu o swój naród, ile wiary w jego nieśmiertelną duszę, kozacki nieposłuszeństwo, ile miłości do ojczystego słowa i jego najlepszych twórców! I oczywiście najszczersze, najserdeczniejsze słowa synowskiej wdzięczności i szacunku, skierowane do Tarasa Szewczenki. Oto kilka zapisów z dzienników z różnych lat.
19 maja 1957 roku Oleś Honczar wpisał do dziennika takie wiersze o genialnym Kobzarzu: „Nierozerwalnie związany z rodzinną ziemią, wielki poeta daleko poza Ukrainą rozpostarł potężne, pełne kwiatowej woni gałęzie swojego geniuszu. Wielki Szewczenko jest tym, że jest poetą narodu ukraińskiego, ale jeszcze silniej tym, że jest poetą ludowym”.
Mykoła ŻULYNSKI
Słowo w czci pełnej bogobojnego uwielbienia i w pragnieniu zgłębienia jego duchowej siły – to szczególna miłość i szczególna troska poety Szewczenki. W Słowo pokłada on wielkie nadzieje, pragnąc uchronić ukraińską duszę przed mutacją, która nieubłaganie zbliża naród do przepaści bezosobowości i rozpuszczenia w obcym słowie, w obcej przestrzeni etnicznej. Szewczenko wierzy, że jego słowo zdoła uchronić naród przed degradacją moralną, która nieuchronnie rozwija się w warunkach narodowego poniewierania. Ale słowo musi dotrzeć do ludu, bo ono prag
Wybitny mistrz pióra zapisuje do swoich notatników także różne historie z życia, ciekawe przebłyski ludowego humoru. Oto wpisy zapisane 17.08.1964 r.:
„W Moryncach. Przed szewczenkowskimi świętami 1964 roku państwo przydzieliło chłopom z szewczenkowskich wsi materiały budowlane, wsie się wystroiły: tam, gdzie były strzechy, pojawił się eternit, położono asfaltową drogę i morynieccy chłopi rozweselili się. Na pytanie »Jak żyjecie?« odpowiadają: — Dziękujemy Tarasowi za eternit i szosę!”
A oto zapis z 30.05.1971 r.:
„Lecimy do Guriewa, by przejść śladami ojca Tarasa. Pod skrzydłem zupełnie nie nasza planeta. Pustynia ponura, czarna, tylko gdzieniegdzie martwe oko słonego jeziora — w niebo. Jak z dna krateru. Kraj Tarasowych cierpień. Dopiero tu rozumiesz, że wiele jego wierszy zrodziło się z kontrastu, z pragnienia, z widoków tych go”
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
…nuło woli, rwało poetyckie serce, śmiało się i płakało — „wylewało mowę”. I tę mowę, te myśli swoje, „kwiaty moje, dzieci”, które poeta „wyrastał i doglądał”, posyła na Ukrainę, na naszą Ukrainę. Tam znajdziecie serce szczere i słowo łagodne, tam znajdziecie prawdę szczerą, a jeszcze może i sławę… Szewczenko chce i marzy, by jego słowo przyjął do swego serca nie tylko poniżony przez wielkomocarstwowego szowinistę chłop pańszczyźniany, lecz także „potomek głupiego hetmana”, „zatwardziały patriota”, który
W świcie chodzi między panami
I pije wódkę z chłopami,
I wolnomyśli w szynku.
Ci potomkowie dawnych ukraińskich rodzin pochodzenia kozacko-starszyźnianego, którzy utracili poczucie narodowej godności i moralnej odpowiedzialności wobec swego narodu, zarażeni dawno zakorzenioną chorobą historyczną — małorosyjstwem, swoją zdradą, swoim zaprzedaństwem, usypiają świadomość narodową ludu, osłabiają jego ducha i wolę walki, i tym sposobem oddalają wystradaną przez poetę szczęśliwą chwilę wyzwolenia Ukrainy. Czyż to nie ich, owych „dziadków ojczyzny obcej”, miał na myśli Szewczenko, gdy przestrzegał, przebywając w kazamatach Twierdzy Pietropawłowskiej, przed chytrością złych ludzi, zdolnych uśpić Ukrainę, a potem ją, okradzioną, w ogniu zbudzić?
A przecież nie wszystko mi jedno, Jak złe i podstępne ludzie Uśpią Ukrainę i w ogniu Ją, okradzioną, obudzą… Ach, nie wszystko mi jedno.
Taras Szewczenko ze względu na przyszłość Ukrainy, ze względu na wyzwolenie swojego narodu spod kolonialnego jarzma, gotów był wyciągnąć rękę także do tych „narodolubów” i „patriotów”, którzy popisywali się liberalnymi poglądami i jedynie ostrożnym słowem oraz patetycznym gestem tulili się do swojego kraju, jego historii i kultury. Wzywa ich do jedności narodowej, dąży do konsolidacji wszystkich sił patriotycznych Ukrainy, bo doskonale zdaje sobie sprawę, do jakich narodowych katastrof prowadziły wewnętrzne niezgody, waśnie, nadmierne ambicje i pycha elity narodowej.
Dlatego Szewczenko błaga także uświadomioną narodowo szlachtę, ówczesną rządzącą elitę zniewolonej Ukrainy, by sercem przychylili się do swojego „najmniejszego brata” ze względu na Ukrainę-matkę. Obejmijcie więc, bracia moi, Najmniejszego brata… Obejmijcie się więc, bracia moi. Proszę was, błagam!
Przecież swoje „przyjazne posłanie” Taras Szewczenko kierował do nas, swoich rodaków „w Ukrainie i nie w Ukrainie”, zapewne spodziewając się, że w naszych czasach już minęła „sromotna dawna godzina” i rozkuci „skuci ludzie” bratają się między sobą i nie szukają w obcym kraju „tego, czego nie ma i na niebie…”
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
postanowiłam przeczytać jego utwory. Bardzo podoba mi się nowela „Artysta”. 2) Bardzo chciałabym odwiedzić muzeum T. H. Szewczenki, ponieważ interesuje mnie on także jako malarz. 3) Najważniejsze jest to, że w swoich utworach Taras Szewczenko dzieli się z nami, potomnymi, swoimi patriotycznymi nastrojami. A my je odczuwamy i przyjmujemy. Maria Riepina: 1) Ostatni raz czytałam Szewczenkę w szkole; bardzo szanuję tego poetę. Ponieważ studiuję na wydziale architektury, częściej zwracam się ku jego spuściźnie malarskiej. 2) Jeszcze w dzieciństwie byłam w Moryńcach i wywarło to na mnie ogromne wrażenie, gdyż widziałam to, co kiedyś widział Szewczenko. W Kijowie miałam możliwość odwiedzić muzeum, zobaczyłam tam wiele ciekawych prac i mogę powiedzieć, że jego obrazy są nieporównywalne. 3) Taras Hryhorowycz kochał Ukrainę tak, jak powinna kochać ją każda wysoce patriotyczna osoba. On jest przykładem dla nas wszystkich.
Машинний переклад
VOX POPULI Andrij Sadlak: 1) Sięgałem do utworów Szewczenki przez cały okres szkolny. A niedawno przypominałem sobie wszystko, co czytałem, wszak to utwory mojego dzieciństwa. W twórczości Kobziarza podoba mi się udana charakterystyka postaci, to, że wkłada duszę w każdy wers. Z najulubieńszych — poematy „Wiedźma”, „Hajdamacy”, „I martwym, i żywym”, „Sen”. 2) Nie. O życiu Szewczenki, niestety, dowiadywałem się tylko ze źródeł literackich. 3) T. Szewczenko — silna, barwna, niejednoznaczna, a nawet legendarna osobowość. Bardzo cenię go jako wszechstronnie rozwiniętego człowieka. Kostiantyn Komarowski: 1) Właśnie wczoraj czytałem ponownie co nieco z Szewczenki, a czasami czytam ulubione i uważam, że to druga Biblia dla każdego Ukraińca. Mój ulubiony utwór — „Hajdamacy”. 2) Niestety, stołecznych muzeów nie odwiedzałem. Ale dwukrotnie byłem na grobie T. H. Szewczenki w Kaniowie na Górze Czernieczej. 3) Uważam, że to geniusz, człowiek, który powiedział ukraińskiemu narodowi, kim jest i ile jest wart. Właśnie Taras Hryhorowycz po raz pierwszy wyraźnie oddzielił Karina WOSTRIAKOWA, Ołena MOROZOWA Zdjęcia Kariny WOSTRIAKOWEJ Bulwar Saint-Germain-des-Prés pojawił się w Paryżu dopiero pod koniec XIX wieku. Na tym samym bulwarze, na dziedzińcu innego średniowiecznego budynku, w latach 70. XX wieku ukraińska diaspora we Francji ustanowiła pomnik Tarasa Szewczenki. Jego imieniem nazwano skwer, w którym do dziś chętnie
Машинний переклад
W kontekście dni szewczenkowskich „Słowo Proświty” zawitało do Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Budownictwa i Architektury do przyjaciół i ludzi o podobnych poglądach — docent katedry ukrainoznawstwa Marii Iwaniwny Smetanskiej oraz jej studentów z wydziałów architektury, budownictwa oraz sanitarno-technicznego. Aktywnością i patriotyzmem tych ludzi można się zachwycać, gdyż organizują oni wieczory twórcze poświęcone językowi, literaturze, sztuce, wieczory pamięci ofiar Hołodomoru. Młodzieńcy i dziewczęta objechali pół Ukrainy i co roku zachęcają do swojej szlachetnej sprawy nowych studentów. Właśnie o Tarasa Szewczenkę zapytaliśmy studentów KNUBA, próbując wyjaśnić, czy żyje on także dzisiaj w naszych duszach i myślach: 1) Kiedy ostatnio sięgaliście po utwory Tarasa Szewczenki? Wasz ulubiony utwór. 2) Czy bywaliście w stołecznych muzeach T. H. Szewczenki lub w Narodowym Rezerwacie w Kaniowie? 3) Jak oceniacie znaczenie Kobzarza i jego spuścizny we współczesnym świecie?
uczył Ukraińców od Małorosjan. Podkreślił, że naród ukraiński to wielki naród, że trzeba nie wypierać się swojego, zawsze się uczyć, nie bać się wrogów. Właśnie to cenię w jego utworach.
Jewhenija Kazakowa: 1) W latach szkolnych sięgałam po twórczość Szewczenki. Ma on wiele genialnych utworów i w każdym z nich wzywa do kochania Ukrainy. Największe wrażenie wywarł poemat „I żywym, i martwym, i nienarodzonym...”. 2) Byłam w muzeach Szewczenki w Kijowie i Kaniowie. 3) Ostap Wysznia trafnie powiedział, że Szewczenko jeden może uratować cały naród. Uważam, że dla narodu ukraińskiego Szewczenko to świętość i duma narodowa.
Ludmyła Juckewycz: 1) Ostatnio czytałam w latach szkolnych. Po ukończeniu szkoły częściej sięgałam po Szewczenkę nie jako poetę, a jako artystę, ponieważ ukończyłam szkołę sztuk pięknych i dzisiaj jest mi bliższy jako malarz. Podoba mi się, jak Szewczenko przedstawia przyrodę, jego obrazy inspirują.
2) Byłam w stołecznym muzeum i wywarło ono na mnie wielkie wrażenie swoim pięknem. W Kaniowie jeszcze nie byłam, ale planujemy z przyjaciółką pojechać tam wiosną. 3) Taras Szewczenko w swoim czasie dał impuls do niepodległości Ukrainy, do dzisiejszego przebudzenia samoświadomości Ukraińców, którą, mam nadzieję, zachowamy w przyszłości.
Wołodymyr Bahłaj: 1) Po utwory Szewczenki sięgałem zarówno w szkole, jak i na uniwersytecie. Teraz, na przykład, ze studentami i wykładowczynią Marią Iwaniwną Smetanską prowadzimy wieczór Szewczenki. Podoba mi się poemat „Kateryna”, poezja „Testament”.
2) Jak dotąd nie udało mi się być w stołecznych muzeach. 3) Wiele jego utworów odkrywa współczesne tematy, dlatego są aktualne do dziś.
Oksana Iszczuk: 1) W szkole stale czytałam „Kobzar” i teraz nie żałuję czasu na to, by przeczytać ulubione utwory. Myślę, że i w przyszłości będę sięgać po poezję Szewczenki. 2) W stołecznych muzeach Szewczenki jeszcze nie byłam, ponieważ mieszkam w Kijowie dopiero pół roku, ale dowiadywałam się w internecie informacji o nich i planuję koniecznie je odwiedzić. 3) Cenię Kobzarza nie tylko jako poetę i artystę, dla mnie jest on przede wszystkim obywatelem, silną osobowością. Jest on założycielem ukraińskiego języka literackiego i poezji i zawsze pozostaje ukraińskim Prometeuszem.
Sofija Dziuba: 1) Niedawno kupiłam książkę o mało znanych kartach z życia T. Szewczenki. Zainteresowało mnie wiele faktów, których nie przerabialiśmy w programie szkolnym, dlatego wy-
Władysław Rudzynski: 1) Kiedy uczyłem się w szkole, często czytałem Szewczenkę, zwłaszcza w starszych klasach. Imponuje realizm, z jakim T. H. Szewczenko opisał życie ukraińskich chłopów pańszczyźnianych. 2) Niestety, jeszcze nie byłem w żadnym muzeum T. H. Szewczenki, ale koniecznie odwiedzę je w najbliższym czasie. 3) Dzięki swoim radykalno-patriotycznym poglądom ta postać niejednokrotnie inspirowała naród ukraiński do walki przeciwko uciskowi. Uważam, że wiele nauczyliśmy się od Kobzarza.
Wadym Muchorin: 1) Po twórczość Szewczenki sięgałem niejednokrotnie. Ostatnio było to na pierwszym roku, a wcześniej — w szkole, liceum, na uniwersytecie Szewczenki i tutaj, w KNUBA. 2) Byłem tylko w Narodowym Muzeum Szewczenki, ale planuję odwiedzić także narodowy rezerwat w Kaniowie. 3) Taras Szewczenko to prawdziwy patriota, patriotyzmem przepełniony jest każdy jego utwór. Zatem mamy bardzo cenną spuściznę i temat do przemyśleń.
Przeprowadziła wywiad Marija SKRYNNYK Zdjęcia S. MIZERNJUKA
Szewczenkowie zapewniają: cieszyć się cudzą sławą — sprawa nie jest trudna, warto samemu dążyć do osiągnięć, z których mogłaby być dumna Ukraina. W najbliższych planach członków klubu są uroczyste wydarzenia z okazji rocznicy urodzin Kobzarza oraz akcje charytatywne. Organizatorzy są bowiem przekonani, że noszenie nazwiska genialnego poety — to nie tylko przyjemność, ale i odpowiedzialność. Zapytaliśmy naszych rodaków Szewczenków, jak nazwisko wpływa na ich życie, los czy świadomość. Kostiantyn Szewczenko, emeryt: — Jestem dumny ze swojego nazwiska. Ciekawe, że jest ono jednocześnie powszechne i znaczące dla naszego państwa. Julija Szewczenko, studentka kijowskiej uczelni: — Zawsze miło przedstawiać się za granicą! W zeszłym roku we Włoszech wszędzie udzielano mi zniżek, gdy tylko widzieli moją międzynarodową legitymację studencką. Nie chcę zmieniać nazwiska, chyba że mąż będzie miał takie samo.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
spacerują zarówno rdzenni paryżanie, jak i turyści. — Nie wszyscy Francuzi są zaznajomieni z twórczością Tarasa Hryhorowycza — opowiada publicysta Ołeksandr Moskalec. Jednak to raczej wyjątek — nazwisko Szewczenko znane jest na całym świecie. Co prawda na Wschodzie lepiej znają poetę, a na Zachodzie — piłkarza. W zeszłym roku latem do Kijowa przybyła włoska grupa filmowa, by kręcić dokument o ojczyźnie gwiazdy futbolu — Andrija Szewczenki. Dopiero tutaj reżyserzy dowiedzieli się o drodze życiowej Kobziarza i to tak bardzo poruszyło emocjonalnych Włochów, że postanowili stworzyć film o Tarasie Hryhorowyczu. Jednak czy naprawdę znamy Szewczenkę? Genialny poeta, utalentowany malarz… Znaleziska jego prac do dziś stają się sensacjami i wywołują gorące spory. Zbyt wielowymiarowa była ta niezwykła osobowość, aby zmieścić jej biografię na stronie szkolnego podręcznika czy w pseudohistorycznym opusie Olesia Buzyny. — Po części przez nasz system edukacji „prawdziwy” Szewczenko nie dotarł do nas — uważa Olha Karpenko, starszy pracownik naukowy literacko-pamięciowego domu-muzeum T. Szewczenki. — Taras Hryhorowycz był nie tylko poetą, ale i twórcą państwowości. Zdołał osiągnąć to, co nie było pod siłę nawet ówczesnym zwierzchnikom. Jeszcze za życia nazywano go nie inaczej jak „ojcem”, a „Kobziarza” na pamięć znali nawet biedni, niepiśmienni chłopi… Kiedy zaś Szewczenkę pochowano, po Ukrainie rozeszła się wieść, jakoby w grobie poety leżało nie jego ciało, a hajdamackie noże. Mówią, że przychodziły listy Ihora Szewczenki z Syberii, w których Taras Hryhorowycz zawiadamiał rodaków, że żyje i wkrótce wróci do ojczyzny… Chyba żadna postać historyczna nie zrodziła takiej liczby niewiarygodnych legend. Opowiadają, że kiedy podczas powtórnego pochówku poety pracownicy KGB otworzyli trumnę, Kobziarz leżał w niej jak żywy. Jednocześnie Szewczenko to nie tylko najsłynniejsze, ale i jedno z najpopularniejszych ukraińskich nazwisk. Tylko w Kijowie żyje kilka tysięcy Szewczenków. Jednym z nich jest prawnik Ihor Szewczenko, założyciel Klubu Szewczenki. Członkiem tego niezwykłego towarzystwa może zostać każdy pod dwoma warunkami: odpowiednie nazwisko oraz aktywna postawa obywatelska. Do klubu dołączyli już politycy Witalij i Andrij Szewczenkowie, dziennikarz telewizyjny Artem Szewczenko, dyrektor muzeum T. Szewczenki Olha Szewczenko oraz jeszcze setka wybitnych i zwykłych Ukraińców, którzy szczycą się swoim sławnym nazwiskiem.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Swiatosław MIZERNIUK Zdjęcie autora Podróżując ulicami Kijowa — Chreszczatykiem od Besarabki czy Włodzimierską od metra „Złote Wrota” lub „Teatralna” — kijowianin czy gość stolicy niechybnie znajdzie się na bulwarze Szewczenki. Ta arteria ma ponad 170 lat „od urodzenia”. Bulwar „nosi” obecną nazwę od 1919 roku. Pierwszymi zielonymi nasadzeniami były tu lipy i kasztanowce. Obecnie rosną topole piramidalne. Na rogu z Włodzimierską, przy Czerwonym Korpusie Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. H. Szewczenki, rozłożył się bujnymi gałęziami cienisty Park Uniwersytecki, założony w połowie XIX wieku. Od czasu, gdy na 125. rocznicę urodzin, w 1939 roku, naprzeciwko głównego gmachu uniwersytetu odsłonięto pomnik Poety, park nazywa się Szewczenkowskim. Brązowa postać Szewczenki o wysokości 6 metrów 64 centymetrów autorstwa rzeźbiarza M. Popiersie Szewczenki. Postument wymaga pilnej renowacji (Dom-muzeum) Manizera, architekta J. Lewinsona, została odlana w Leningradzkiej Fabryce Odlewów Artystycznych. Postument o wysokości 7,3 metra wykonano z czerwonego granitu. Imię Tarasa Hryhorowycza Szewczenki nadano również Operze stołecznej; w 1959 roku plac w Kijowie, a później także stację metra nazwano na cześć Poety… Na fasadzie Czerwonego Korpusu uniwersytetu znajduje się tablica pamiątkowa Szewczenki z brązu (płaskorzeźba autorstwa rzeźbiarza O. Kowalowa, architekta W. Hniezdiłowa), odsłonięta w 1961 roku. Niedaleko parku, na bulwarze — Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki. Kolekcja muzeum to także oryginały dzieł artystycznych Tarasa stulecia z jego miarowym, niespiesznym życiem… Stare drewniane schody prowadzą do budynku. I tam zwiedzającego wita bandura, obramowana czarującym haftowanym płóciennym ręcznikiem. Jeszcze krok — i przed wami schody, po których kiedyś chodził Taras do swojej pracowni. Lecz zatrzymują ekspozycje muzeum. Po renowacji budynku w latach 1925—27, w 1928 r. otwarto Literacko-Memoriałowe Muzeum Tarasa Szewczenki. Na jubileuszową datę — 80-lecie od otwarcia muzeum — przygotowują tu wielką wystawę, angażują materiały Instytutu Literatury, Narodowego Muzeum Szewczenki. Pracownicy stale pracują w archiwach: badają ten okres, kiedy Poeta mieszkał w tym domu. Interesują się nie tylko ludźmi znanymi, ale i zwykłymi mieszkańcami, którzy w tamtym czasie żyli
Машинний переклад
Sala wystawowa Narodowego Muzeum T. Szewczenki. Biurko T. H. Szewczenki, jego rzeczy osobiste, dokumenty, rękopisy poezji, rzadkie zdjęcia Poety, pierwodruki jego dzieł. W foyer na dużym ekranie telewizyjnym, zmieniając się nawzajem, odwiedzających witają reprodukcje dzieł Szewczenki. Ekspozycje w salach, stworzone przez pracowników muzeum, maksymalnie odtwarzają wizualny obraz tamtych dawnych czasów życia i twórczości poety i malarza. Zdecydowana większość jego dzieł artystycznych, wykonanych farbami olejnymi, to stała ekspozycja muzeum. Na święto 9 marca przygotowują nową ekspozycję autoportretów graficznych. Oryginalne ikony z krainy Szewczenki dopełniają wnętrze wystawy. Płótna malarskie Szewczenki eksponowane są stale. Można przenieść się wyobraźnią także w kącik pracowni artysty w Petersburgu, gdzie głównym eksponatem jest lampa naftowa, którą Taras Szewczenko wraz z przyjacielem Wasylem Szternbergiem bardzo długo marzyli kupić, a kiedy kupili, to palili ją z radości przez cały dzień i zebrali towarzystwo na pogaduszki… A dzieła graficzne w muzeum wystawiają na zmianę, ponieważ po pewnym okresie eksponowania potrzebują one „odpoczynku”. Ciekawość odwiedzających wzbudza prasa, podobna do tej, na której tworzył akwaforty Szewczenko, a pracownicy zachęcają chętnych do pracy — aby własnoręcznie wykonać akwafortę na pamiątkę. Z Majdanu Niepodległości wychodzimy w zaułek Szewczenki. Tutaj zachowała się zabytkowa posiadłość z 1835 roku. W jednokondygnacyjnym drewnianym domu Taras Szewczenko mieszkał i pracował w latach 1846—47. Na poddaszu znajdują się dwa pokoje, gdzie była pracownia Szewczenki i malarza Mychajła Sażyna. Zostawiwszy za plecami stołeczny zgiełk, od razu trafiamy w domowe zacisze — w atmosferę przedostatniego stulecia. Prasa akwafortowa (początek XX wieku) na ulicy, która nazywała się Kozie Błoto. Teraz na fasadzie tego domu, w którym osiedlił się Szewczenko, znajduje się tablica pamiątkowa, odsłonięta w 1974 roku. Wykonana jest z brązu, płaskorzeźba jest dziełem rzeźbiarza H. Kalczenki i architekta A. Ihnaszczenki. Najcenniejsze kolekcje muzeum to rzeczy osobiste Szewczenki: odzież (biały płócienny kostium, w którym Taras Hryhorowycz chodził ulicami Kijowa latem 1859 roku, żołnierska koszula, którą zakładał na zesłaniu), przybory malarskie i grawerskie (pędzle, ołówki, tubki z farbą), unikalne wydania jego dzieł, ryciny, akwaforty, krzesełko do szkiców, szkicownik. Szczególną dumą muzeum jest pięć egzemplarzy „Kobziarza” z 1860 roku wydania z autografami Poety. Żadne muzeum nie może pochwalić się taką liczbą tych niezwykle cennych książek. Przecież w nich jest żywy głos Szewczenki, bicie jego serca. Oto, na przykład, napis: „Cystemu sercem, dobremu kozakowi Ołeksandrowi Łazarewskiemu. 6 lutego 1860 r. Kobziarz Taras”. Widzimy też słomkowy kapelusz, w takim Taras chodził na dnieprowskie urwiska malować. A także biurko, a na nim — pióro Tarasa, kałamarz i fajka ze słoniowej kości, ozdobiona srebrem. Podarował ją Szewczence Mykoła Kostomarow. Jest i fisharmonia, która też była tutaj za czasów Kobziarza. Miło dowiedzieć się, że obecnie nie ma problemów także z odwiedzającymi. Przychodzi wykształcona młodzież: uczniowie, studenci. Małe dzieci zadają zdumiewające pytania o Bractwo Cyrylo-Metodiańskie. Bywają zagraniczni dyplomaci. Przyciąga ich od zgiełku na ulicach szczególna aura muzeum: świat naszego narodowego geniusza i proroka Szewczenki. Jak wiadomo, Taras Hryhorowycz mieszkał w Kijowie w wielu miejscach, jednak te domy nie zachowały się do dzisiaj. W dorobku twórczym artysty są szkice Kureniówki, Monasteru Wydubickiego, Mogiły Askolda, kościoła św. Aleksandra. Szewczenko miał nadzieję wydać i zadedykować Kijowowi album. Został mianowany wykładowcą rysunku na Uniwersytecie Kijowskim św. Włodzimierza, ale areszt 5 kwietnia na długo rozłączył go z Ukrainą… A był to szczęśliwy rok twórczej pracy! Poetę witał cienisty ogród na ulicy Kozie Błoto, kiedy wcześnie rano szedł malować ruiny Złotych Wrót. Zachowało się jedyne drzewo, które pamięta Szewczenkę — 200-letnia morwa. Obok domu był budynek gospodarczy i lodownia. Wtedy posiadłość była całkiem spora, ale tradycyjnie w tej części miasta nie uprawiano warzyw, jedynie trzymano bydło: kozy i krowy. Bardzo smaczną wodę kupowano od wodo-wozów czy nosiwodów albo nabierano w fontannach, bo studni na podwórzu nie było. Wyobraźmy sobie — oto tymi schodami, po których ostrożnie stąpamy, wchodził do swojej pracowni, która jest na górze, sam Szewczenko! Jakby wyraźnie słyszymy jego kroki. Widzimy, jak bierze pędzel, ołówki, szkicownik… P. S. Redakcja wyraża podziękowanie kierownictwu i wszystkim pracownikom muzeów, którzy swoją pracą i szczerym słowem pomagają odwiedzającym pojąć wielkość Szewczenki, a także za ich szlachetną pomoc w napisaniu tego materiału.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
...że oszołomiona nią, wzięła lustro za wielką szybę i długo po nim pełzała, zostawiając ślad pyłku pierzgi na błyszczącej powierzchni. Dziewczynka, która właśnie wpadła do pokoju, usłyszała pszczołę i podszedłszy do lustra, lekko strząsnęła ją na dłoń, by ją uwolnić, lecz nagle stanęła jak wryta: z lustra patrzyła na nią okrągłymi oczami dziewczynka w lekkiej perkalowej sukience z dwoma pokaźnymi warkoczami, przerzuconymi na przód, a tam, pod warkoczami, coś lekko się wypinało i zaokrąglało! Zdumiona, wolną prawą ręką lekko odsunęła jeden, potem drugi warkocz nad wypranym do cienkości perkalem… Pszczółka wyczuła, że ciepła łódeczka, w której się znalazła, staje się wilgotna, zaniepokoiła się, i wygiąwszy złociste ciałko, wbiła żądło między środkowy a serdeczny palec. Lustro, nasycone, zakołysało się, nalane miodowymi łzami, i lekko puściło dziewczynkę z umierającą pszczołą na lewej dłoni. Płynna tafla nie odczuła zwykłego zaspokojenia: dziewczynka miała koniecznie powrócić.
Fragment powieści „Epizodyczna pamięć”
Машинний переклад
Lubow HOŁOTA
Lustro powoli powszedniało, jego świąteczny blask przygasł, ono jakby zobojętniało i na dziewczynkę, i na pokój, w którym nic nowego się nie działo: rano obok niego łopotały bose nogi, potem dziewczynka ukradkiem zaglądała w jego oko, obciągała na sobie szkolną brązową sukienkę, z której każdego dnia wyrastała coraz bardziej, w porze obiadowej obok lustra przelatywał szkolny tornister, trafiając prosto pod stół, wieczorem mimochodem zaglądał ojciec i pytał, czy córka już odrobiła lekcje, pojawiała się ze ścierką matka i starannie przecierała srebrną powierzchnię, prosto po swoim odbiciu. Razem z dziewczynką do pokoju wchodził wilgotny duch jesieni albo chłodny — zimy, i wtedy na lustrze osiadała prawie niewidoczna kropelka wilgoci, powoli wtaczała się za jego krawędź, ale nie zdążywszy dotrzeć głęboko, wyparowywała. Na Nowy Rok dziewczynka zrobiła wycinankę — białą ażurową śnieżynkę i, zawahawszy się, przykleiła ją na lustro, u góry, po prawej stronie — szkło stało się bardziej świąteczne, chociaż śnieżynka zasłoniła mu wiśniowy brzeg kilimka i główkę gwoździa, na którym była nabita wycinka z gazety — portret Che Guevary w czarnym berecie. Śnieżynkę matka zmyła wodą z octem, ale lustro nie mogło czuć ani zapachu, ani smaku, za to zobaczyło, że zamiast Che Guevary na gwoździu wisi inny kawałek gazety — Jurij Gagarin, szeroko uśmiechając się, nawet nie zauważał jakiegoś tam wiejskiego lustra. Z otwartych na oścież drzwi ciągnęło ciepłem, wyziewami ziemi, szumiało deszczem i grzmiało piorunami — nastało lato i, zwabiona przeciągiem i zielonym duchem nadgryzionego jabłka, białego nalewu, które leżało na oknie, do pokoju wleciała młoda pszczółka; usadowiła się na jabłku, ale nabawiła się takiego cierpnięcia zębów,
Vira WOWK
AUTOPORTRET Moi rodzice — starego rodu, A krew moja — czerwona krew. Huculsko-bojkowski ród Szczery wzrok śle spod brwi
Niskich i równych, jak bywają Nad Rybnicą zieleni kładki; Czoło przędzie myśli i chowa, Na wiano, za cienkie wersy.
Kasztany falami spływają Na gotyk wąskich ramion, I coś dziecięcego przemawia W ustach okrągłych; z jasnych oczu
Wieje przestrzeń od Karpat po Andy: Tam znajdziesz tajemnicę rozet, Tam herbaciane wyhodował róże Mój dziadek — ksiądz i poeta.
CHABROWY RĘKAW Wzięłam grudkę ziemi w garść, Przeżegnałam się, poszłam w świat. We mnie dzwoniły pieśni zielone, Płonęło słońce — czerwony kwiat.
Jeszcze migotało z sieni w chacie, Jak chabrowy rękaw mi, I tak chciało się mój świat zostawiać, Z płaczem przypaść do rodzinnych nóg.
Lecz szlak — niczym młodzieniec — wyciągnął do mnie Ramiona dzikie od słońca i burz;
Walerij Franczuk. “Krajobraz rodzinnej wsi”
Rodzice pisarki — Wasyl Mefodijowycz i Olha Hryhoriwna Hołotowie
Машинний переклад
Petro PEREBYJNIS
* * *
Tata kosi koniczynę, a ja niosę przez pole bliźniacze garnki z gorącym obiadem. Garnki nie zwyczajne — złote. W jednym garnku barszcz, w drugim kasza. A chleba, przyznaję się, nie ma. Dostał się przybłędzie-psiakowi. Tata uśmiecha się: „Nic nie szkodzi. Pożyczymy od zająca…” Je obiad pospiesznie. Gładzi mnie po czuprynie pachnącą dłonią i znów bierze się za kosę. Pachnie zielonym barszczem. Pachnie kaszą i skoszoną paszą… W mgnieniu oka zasypiam na koniczynowej poduszce i budzę się w niebieskim zmierzchu. Wieczór. Cisza. Obok tata, a na gwiaździstym niebie — Bliźnięta.
* * *
Stoję w centrum rodowodu. O nie, nie jestem centrum. To Boży czas, dopóki mózg nie zgaśnie, trzyma mnie na planecie. Stoję wśród wszystkich swoich kalinowokrwistych krewnych. Jednych już nie ma, inni jeszcze nie są. A ja żyję. Łączę niebo i trawę. „Kim jesteście, prapradziadowie?” — wołam. „Kim jesteście?” — i wraca echo. I pochłania tajemnicę Lety. Ani duszy… Tylko moja wina, jak sierota między piołunami. Stoję, dopóki Wszechświat nie zgaśnie — prawnuk i prapradziad zarazem.
WIELKANOCNA PROCESJA
W chacie wschodzi paska. Zapalamy świece, bierzemy szuwarowe koszyki z pisankami i wychodzimy w gwiaździstą noc. A noc jest jak dzień. Jak Wielkanoc. Droga do Świątyni mieni się świecami. Pagórki i pochyłości, doliny i łąki migoczą, przelewają się ogniistymi wiankami. Czumacki Szlak spływa w wielbiącym blasku wielkanocnej procesji. Iskierki na niebie. Iskierki na ziemi. Wszechświat jak pisanka. Chrystus zmartwychwstał! Dusze przodków rozświetliły się woskowymi gwiazdozbiorami i płyną między nami drogą do Boga. Paska wschodzi na niebie.
ZORZA KOBZARZA
Wieczór wyszyty gwiazdami. Siedzimy pod ręcznikami. Kwitnie wiśnia podolanka. Ciotki w wyszywankach. Ja między nimi czytam: „Gwiazdo moja wieczorna…”. Nad moją duszą, nad kartką „Kobzarza” zachód lśni wiśniowo. Cisza. Wieczór. Zorza.
Z tomiku „Pszeniczny zegar”. Kijów, 2005
Машинний переклад
— Poszłam cicho, jak narzeczona, I chabrowy wzięłam żal. JELENIE-PIĘKNIŚ Jelenie-piękniś nad urwiskiem Niesie pisankę między rogami: Pisanka niebem potoczyła się, Wpadła w łódeczkę księżyca. Chodzi igliwie na paluszkach, Kładzie palec na wargę usteczek, Żeby cicho rósł borowik Między światłem a cieniem W pstrych torbach polany. FLOJARA Liście drżą drumlami, Grab otrząsa się z czerwieńców, Czeremosz — smutkiem po żwirze. Bukowińskie lasy wybuchają Strasznymi pożarami, Krwawią dawnymi ranami. Gdzieś błądzi flojara: Nierozliczoną duszą Bije o skały Sokolskiego. W TYM LESIE W tym lesie byłam rusałką leśną: Tańczyłam w szeleszcie wiatru Z szyszkami w warkoczach, Malowałam usta poziomkami, Świeciłam oczami barwy dzikiego miodu Niedźwiedzim i pszczołom z barci. W tej toni byłam rusałką wodną Z wodorostami włosów, Srebrnołuskim śmiechem I śliską rybą serca. To ja cię zwabiłam pod skałę W czarne sieci Gredżyna. Z książki “Poezje”. Kijów, 2000 Wasyl Sidaк. Z cyklu artystycznego “Rzeźba w drewnie”
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
obecni byli żołnierze-afgańczycy. Niezapomniany był wieczór-requiem „Jeszcze długo pamięcią boleć będzie udręczony 33. rok”, poświęcony 75. rocznicy Hołodomoru na Ukrainie. — Nadio Iwaniwno, jakie książki czytają obecnie dzieci? Przecież od tego zależy, jakie będzie społeczeństwo za ćwierć wieku: bezduszne, okrutne czy życzliwe, nierozgarnięte czy intelektualnie rozwinięte? — Nasza biblioteka (ponieważ jest ośrodkiem naukowo-badawczym, informacyjnym i kulturalnym w kwestiach rozwoju kulturalnego dzieci) przeprowadzała ankietę badającą popyt dzieci na ukraińską książkę pod tytułem „Twoja skarbonka ukraińskich imion i tomów XXI wieku”. Wyniki badania wykazały, że młodzi czytelnicy potrzebują znacznie więcej literatury edukacyjnej i specjalistycznej. Wzrósł popyt na książki z historii Ukrainy, literaturę krajoznawczą, z języka ukraińskiego i języków obcych, informatyki itd. A rynek książki (nie ma co ukrywać) jest dość ubogi. Prawie nie ma wydań przewidzianych nowymi programami nauczania szkół ogólnokształcących, liceów humanistycznych, gimnazjów, brakuje utworów ukraińskich i zagranicznych autorów gatunku przygodowego dla dzieci. Szczególnie nie jest zaspokajany popyt na współczesne wydania encyklopedyczne i popularnonaukowe z dziedzin wiedzy dla różnych grup wiekowych czytelników-dzieci. Odczuwamy potrzebę książek literaturoznawczych i językoznawczych. Brakuje etnograficznych spośród innych, które leżą obok. Wiele prywatnych wydawnictw, uważając biznes za główną sprawę, często wydaje książki z błędami, podaje streszczone fabuły bajek, zmienia ich treść. Wszystko to świadczy o tym, że opiekować się wydawaniem literatury dziecięcej powinno państwo, wtedy i książki będą miały wysokiej jakości treść ideową, artystyczną i naukową. Są, co prawda, wydawnictwa, które drukują ładne pod względem poligraficznym książki. Są to przede wszystkim „Machon-Ukraina”, „A-BA-BA-HA-LA-MA-HA”, ale kosztują one drogo i są niedostępne dla przeciętnej ukraińskiej rodziny. — Dzisiaj, niestety, wiele dzieci przedkłada Internet nad żywy kontakt z książkami. Co może Pani powiedzieć na ten temat? — W naszej bibliotece dzieci mają możliwość łączenia tego wszystkiego. Dzięki wsparciu finansowemu Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej pod koniec 2003 roku otworzyliśmy klasę internetową. Głównym celem projektu jest zapewnienie bezpłatnego dostępu użytkowników biblioteki do światowej sieci informacyjnej. Informacja jest jedną z najważniejszych wartości, jej objętość codziennie rośnie. Zadaniem bibliotek jest terminowe zapewnienie dostępu do zasobów informacyjnych. Dlatego możliwość wejścia do globalnej sieci jest obowiązkowym warunkiem istnienia współczesnej biblioteki jako skarbca wiedzy, zgromadzonej przez cywilizację w całej historii istnienia. Każdy nasz czytelnik, po wcześniejszym zapisaniu się, może przez 45 minut bezpłatnie podróżować po Internecie. Co prawda, pierwszeństwo dajemy najaktywniejszym czytelnikom, uczestnikom konkursów, zwycięzcom festiwali literackich. — A czy mają dzisiaj pracownicy bibliotek możliwość wpływania na politykę wydawniczą? — Niestety, obecnie dla wielu wydawnictw najważniejsze są projekty komercyjne. Nie mamy możliwości wpływania na politykę wydawniczą. Jednak przekazujemy swoje uwagi, wyniki ankiet poszczególnym wydawnictwom, ale nie wszyscy biorą je sobie do serca. W szczególności, jakie powinno być ukierunkowanie tematyczne ukraińskiej książki dziecięcej, przekazujemy uwagi dotyczące jej jakości. W rozsądnych społeczeństwach książki dla dzieci nie tylko nie są opodatkowane, ale ich wydawcy korzystają z ulg, co pozwala na dokonanie jak najlepszej oprawy poligraficznej. Rozmawiała Zoriana NAHIRNIAK
Машинний переклад
Pamiętacie słowa Liny Kostenko: „Tylko świątynię zbuduj, a ludzie do niej przyjdą”? Swoistą świątynią wiedzy i duchowości, do której ścieżka nie zarasta już prawie 90 lat, jest Centralna Biblioteka im. T. H. Szewczenki dla dzieci w Kijowie, którą niezmiennie od ponad trzydziestu lat kieruje Nadija Iwaniwna BEZRUCZKO. W pierwszym roku niepodległości naszego państwa Nadiji Bezruczko przyznano tytuł zasłużonego pracownika kultury Ukrainy, a w 2000 roku nagrodzono ją dyplomem Gabinetu Ministrów Ukrainy. Od 1999 roku Nadija Bezruczko jest wiceprezesem Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia Pracowników Bibliotek dla Dzieci. Poprosiliśmy Nadiję Iwaniwnę o podzielenie się sekretami niewyczerpanego źródła inspiracji, osiągnięciami w pracy oświatowej oraz problemami, które najbardziej niepokoją ją jako pracownika biblioteki. — Nadijo Iwaniwno, poświęciła się Pani szlachetnemu zawodowi bibliotekarza, przekazuje Pani duchowy dorobek, tworzony przez wieki, naszym najmłodszym obywatelom. To bardzo odpowiedzialne. Proszę opowiedzieć krótko o powstaniu Waszej biblioteki. — Przypomniały mi się słowa André Maurois, że młode państwa powinny tworzyć biblioteki, w szczególności dla kształtowania narodowej świadomości. Nie jest wyjątkiem nasza biblioteka dla dzieci, której status został określony przez rząd Ukrainy jako naukowo-badawczego, informacyjnego i konsultacyjnego centrum w sprawach rozwoju kulturalnego dzieci Kijowa. Bibliotekę utworzono w 1918 roku wysiłkiem inteligencji miasta, a przede wszystkim Pawła Tyczyny, a w 1920 roku na jego wniosek nazwano imieniem Tarasa Szewczenki. Paweł Tyczyna przez pewien czas pracował tu jako bibliotekarz. Przedstawiciele postępowej inteligencji skupowali wówczas książki od osób prywatnych, urządzali katalogi. W swoim czasie przy bibliotece utworzono kółka literackie i chóralne, pierwszym kierownikiem jednego z nich był Hryhorij Werowka, wybitny ukraiński kompozytor, kierownik ukraińskiego chóru narodowego. Z każdym rokiem powiększał się księgozbiór. Obecnie Centralna Biblioteka im. T. H. Szewczenki dla dzieci jest głównym księgozbiorem, bezcenną skarbnicą, bazą do podnoszenia kwalifikacji bibliotekarzy pracujących w szkołach i bibliotekach stolicy oraz innych miast Ukrainy. — Jakie działania prowadzi Pani biblioteka na rzecz wychowania narodowego i wojskowo-patriotycznego młodych czytelników? Aby wyrastali oni na obrońców swojego rodu i ojczystego kraju… — Już tradycyjnym stał się konkurs twórczości dziecięcej (poezja, proza, rysunki) „Kijów i kijowianie oczami dzieci”. Każde dziecko przekazuje swoje odczucia piękna i niepowtarzalności starodawnego i współczesnego Kijowa. Wernisaż rysunków wystawiamy w naszej bibliotece, a najlepsze prace drukuje ogólnoukraiński magazyn „Weselka”. Wiele ciepłych opinii napłynęło po świętach „A ja po prostu Ukrainka, ukraińska dziewczynka”, „Poświęcenie na kobziarzy”. Ogólnoukraiński konkurs „Najlepszy czytelnik Ukrainy-2007” (II etap) również odbył się w murach naszej biblioteki. Zwycięzcami zostało 40 uczniów, którzy otrzymali nagrodę — wycieczkę do Lwowa. Od 1994 roku w specjalnym dziale wychowania estetycznego, który ściśle współpracuje z teatrami, muzeami, szkołami artystycznymi i muzycznymi, działa Mała Akademia Sztuk. Wykorzystuje ona nietradycyjne podejście do nauki kultury narodowej, zapoznawania uczniów z folklorem. Osobno chcę wymienić działania, które kształtują u dzieci takie cechy charakteru jak odwaga, siła, honor, patriotyzm. Są to święta z okazji Dnia Ukraińskiego Kozactwa, jak na przykład w zeszłym i przedzeszłym roku „Ukraina — sławny kraj kozacki”, „Powstań, kozacka słowo! Zapal sztandary!”. W tym roku zorganizowaliśmy wieczór z okazji 100-lecia urodzin generała-chorążego i głównego dowódcy UPA Romana Szuchewycza „Natchniony rycerz ojczystej ziemi”, z okazji Dnia Zwycięstwa „Tych dni w pamięci nie zatrzeć i dzisiaj”. Owocnie pracuje klub „Doswit”, prowadzi on prezentacje książek, w szczególności książki wspomnień poety, pisarza, inwalidy Wielkiej Wojny Ojczyźnianej Mykoły Lebedynskiego „Jedno zranione życie”, ekspedycje „Pamięć” szlakami wyzwolenia od niemiecko-faszystowskich najeźdźców. W tym roku zorganizowaliśmy wieczór historyczno-patriotyczny, poświęcony Bohaterom Krut, „Ponad wszystko kochali swój rodzinny kraj”. Nasi czytelnicy spotykali się z żołnierzami-frontowcami, którzy dzielili się wspomnieniami o towarzyszach broni i swoim szlaku bojowym. Na wieczorze patriotycznym „Dzień Obrońcy Ojczyzny” byli obecni wydawnictwa, książki o ukraińskiej pieśni dziecięcej, ukraińskie dumy, kroniki itp. I mimo wszystko w swoich zbiorach staramy się mieć najciekawsze podręczniki nowej generacji, najnowszą literaturę piękną i popularnonaukową, te książki, które kształtują estetyczne gusta, zasady moralne i twórcze skłonności dzieci. — Nie widzimy na półkach sklepów żadnego wydania ukraińskiej klasyki dla dzieci. Jak uzupełniacie zbiory tą literaturą? — Rzeczywiście, na rynku książki Ukrainy jest bardzo mało takich wydań. W szczególności kijowskie wydawnictwo „Weselka” w serii „Biblioteka szkolna” wydało utwory I. Kotlarewskiego, O. Kobylańskiej, I. Franki, W. Stefanyka. Jeszcze niektóre wydawnictwa — „Naukowa dumka”, „Szkoła” (Kijów), „Ranok” (Charków), Centrum Wydawnicze „Proświta” (Kijów) — również zintensyfikowały swoją działalność w tym kierunku. Jeśli chodzi o utwory Marko Wowczok, to ostatni raz zbiór „Opowiadania ludowe” wydano w 2001 roku w „Naukowej dumce”. Utwór „Marusia” w osobnym wydaniu wydrukowano bardzo dawno — w 1993 roku w wydawnictwie „Pokłyk sumlinnia” (Lwów). Bardzo nas niepokoi, że mało wydaje się utworów Tarasa Szewczenki dla dzieci. Tylko niektóre wydawnictwa wydały zbiór „Kobziarz”, w szczególności Centrum Wydawnicze „Proświta”, „Weselka”, „Folio”, „Stalker”, i to w niewielkich nakładach. Nasza biblioteka, która nosi imię Szewczenki, stawia sobie za cel popularyzację jego utworów. „Kobziarz” powinien stać się książką podręczną dla naszych dzieci. Przedszkolakom przekazujemy wianek wierszy Tarasa Szewczenki, wykorzystując książki wydawnictwa „Weselka”: „Za słońcem chmurka płynie” (1990), „Sad wiśniowy koło chaty” (1995), „Płynie woda spod jaworu” (1976). — Jaka jest Pani opinia o jakości obecnej dziecięcej produkcji drukowanej? — Niestety, nie tylko kierunek tematyczny ukraińskiej książki dziecięcej, ale i jej jakość nie są wystarczająco wysokie. Nikogo nie trzeba przekonywać, że tylko jasna, treściwa, ładnie wydana książka może odciągnąć dziecko od gier komputerowych, niekończących się seriali. A czy może zachwycić dziecko książka w miękkiej, niewyraźnej okładce z tekstem na papierze gazetowym? Dzieci nie chcą rozumieć, dlaczego jesteśmy biedni i że są problemy w gospodarce. Ukraińska książka powinna być tak piękna, aby dziecko własnoręcznie wybierało właśnie ją.
Машинний переклад
Iryna Kowal-Fuczyło
W sali księgarni „Є” odbyło się spotkanie dziennikarzy i wszystkich, którzy interesują się książką dla dzieci, z znaną współczesną pisarką Iren Rozdobudko. Spotkanie rozpoczęło się inscenizacją opowiadania o dzieciństwie Kateryny Biłokur „Co może pędzelek”, wydanego w serii „Dzieciństwo wybitnych ludzi” (wydawnictwo „Grani-T”). Scenkę przygotowała grupa teatralna klasy 3-A szkoły nr 170.
Iren opowiedziała o swojej drodze do książki dziecięcej, o tym, dlaczego pisze dla dzieci, o swoich planach. „Jakim dzieckiem jest, to w co je wyposażysz do dziesiątego roku życia, takim człowiekiem będzie dorosły. Dlatego trzeba w dzieci wkładać jak najwięcej”, — stwierdza pisarka.
Podzieliła się z obecnymi tym, jak powstał pomysł serii „Dzieciństwo wybitnych ludzi”, która obecnie liczy 14 tomów. Iren opowiedziała o pierwszej książce, która ją zachwyciła. To „Przygody Alfonsa Cytterbakiego” niemieckiego pisarza Holza-Baumerta (kosztowała kiedyś 47 kopiejek, wydana po ukraińsku i kupiona w Doniecku). To opowieść o chłopcu, który co chwila wpadał w kłopoty.
Obecnych zainteresowało pytanie: jaka jest moralność literatury dla dzieci, o czym ma być książka dla małego czytelnika? Moim zdaniem książka dla dziecka musi być nie tylko ciekawa, dynamiczna, informacyjna — powinna niwelować dziecięce strachy, pomagać je przezwyciężać. Czytając o innych dzieciach, mali obywatele porównują cudze postępki ze swoimi, a to daje możliwość ob
myśleć o własnym postępowaniu, zastanawiać się nad życiem. Dzieci lubią omawiać książki z dorosłymi, często zadają pytania, na które nie jest łatwo odpowiedzieć. Irene wyznała: „Chciałabym pisać spokojnie i żeby mieć czytelników… Chcę mówić do ludzi i widzieć, że mnie słyszą i mi wierzą”. Pisarka podzieliła się niektórymi sekretami pisania utworów dla dzieci: „Dziecko nie może przyswoić długich zdań, z dwoma przecinkami. Trzeba pisać krótko. Dziecko nie przyjmuje suchej biografii”. „Dzieci zawsze są utalentowane, nie utalentowani jesteśmy my, dorośli” — stwierdza pani Rozdobudko. Rodzicom radzi kupować książki Lesi Woronina, Zirki Menzatiuk, Halyny Malik i innych współczesnych ukraińskich mistrzów słowa.
Машинний переклад
Wołodymyr MELNYCZENKO, dyrektor generalny Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, doktor nauk historycznych. Ciąg dalszy. Początek w nr 6, 7, 9 za 2008 r. TARAS SZEWCZENKO: „POJECHALIŚMY Z MICHAŁEM SIEMIONOWICZEM DO MIASTA”. 18 marca 1858 roku Szewczenko i Szczepkin po raz pierwszy po chorobie poety razem wyjechali z domu. W dzienniku Tarasa Hryhorowycza czytamy: „Po pierwszej godzinie pojechaliśmy z Michałem Siemionowiczem do miasta. Zajechaliśmy do Maksymowicza. Zastaliśmy go w kłopotach wokół „Ruskiej biesiedy”. Gospodyni jego nie zastaliśmy w domu. Była w cerkwi. Odbywa spowiedź. Wkrótce zjawiła się ona i mroczna siedziba uczonego pojaśniała. Jakie miłe, wspaniałe stworzenie. Ale co w niej najbardziej czarujące, to czysty, nietknięty typ mojej rodaczki. Zagrała dla nas na fortepianie kilka naszych pieśni. Tak czysto, bez manier, jak żadna wielka artystka grać nie potrafi. I gdzie on, stary antykwariusz, wykopał takie świeże, czyste dobro. I smutno, i zazdrośnie. Napisałem jej na pamiątkę swój „Wiosenny wieczór”, a ona podarowała mi do noszenia na szyi kijowski obrazek. Naiwny i wspaniały prezent”. Słowa kluczowe w tym zapisie: „I smutno, i zazdrośnie”. W rodzinie 54-letniego Michała Maksymowicza, który był o dziesięć lat starszy od poety, ale miał młodą, urodziwą, czystą i duszną żonę, pogrążony w smutku i wyniszczony na zesłaniu Szewczenko z całą goryczą poczuł, jakie prawdziwe ziemskie radości ominęły go w życiu. Taras Hryhorowycz całe życie cierpiał z powodu samotności, którą mogła wypełnić tylko wierna żona. Przypomnijmy jego poetyckie wersy: „Jedną łzę z oczu karych — I… pan nad panami!..”. Niedawny epizod z Kateryną Piunową w Niżnym Nowogrodzie świadczył nie tyle o kolejnym rozczarowaniu poety w miłości, co potwierdzał jego żarliwe ludzkie pragnienie kochania i bycia kochanym oraz posiadania własnej rodziny. Oto dlaczego głęboki, przejmujący smutek i ciepła, ściskająca za serce zazdrość ogarnęły go po znajomości z rodziną Maksymowiczów, z „atrakcyjną dla Szewczenki parą” (Iwan Dracz). Ciepły i zachwycony stosunek do „szczerej rodaczki” czuć również w zapisie dziennikowym z 21 marca: „Wieczór spędziłem u swojej miłej rodaczki M. W. Maksymowicz. I mimo Wielkiego Piątku, ona, miła, cały wieczór śpiewała dla mnie nasze rodzinne, płynące z duszy pieśni. I śpiewała tak serdecznie, wspaniale, że wyobraziłem sobie siebie na brzegach szerokiego Dniepru. Zachwycające pieśni! Czarująca śpiewaczka!”. Ile w tych słowach przyciszonej tęsknoty za domowym ogniskiem i kobiecym ciepłem! A jeszcze więcej — za rodzinną Ojczyzną, za Ukrainą, za Dnieprem… Gdzie mieszkał Michał Maksymowicz, który przyjechał z Ukrainy do Moskwy? „Adres-kalendarz mieszkańców Moskwy” za 1857 rok twierdzi, że w zaułku Dziewiatinskim dzielnicy Miasnickiej, w domu Hofmana, niedaleko cerkwi Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy na ulicy Pokrowskiej (zburzona w 1936 roku). Sprawdzamy informację w mało znanym „Indeksie alfabetycznym do planu części Miasnickiej”. Rzeczywiście, dom radcy dworu Lwa Hofmana był położony w zaułku Dziewiatinskim, który wychodził na ulicę Pokrowską. Zmierzając do Maksymowicza, Szewczenko i Szczepkin przejeżdżali przez Marosiejkę — ulicę, której nazwa jest związana z Ukrainą. Prawdopodobnie cerkiew, o której wspomina Szewczenko w dzienniku i którą odwiedzała podczas jego pierwszego przyjazdu Maria Maksymowicz, i była
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
cerkwią Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny. Tę cerkiew na Pokrowce, której nie mógł nie widzieć Szewczenko, zbudowano pod koniec XVII wieku. Wasilij Bażenow stawiał ją w jednym rzędzie ze świątynią Wasyla Błogosławionego. Według podania Napoleon, zachwycony cerkwią, wykrzyknął: “O, rosyjski Notre-Dame!”; cesarz rozkazał ocalić świątynię przed pożarem. Michaił Dostojewski niezwykle wysoko cenił architekturę budowli. Akademik Dmitrij Lichaczow wyznał kiedyś, że to właśnie cerkiew Zaśnięcia na Pokrowce, którą zobaczył jako młody człowiek, wyznaczyła jego drogę w nauce, skłoniła do zajęcia się badaniem starożytnej rosyjskiej historii. Wszakże świątynia Zaśnięcia na Pokrowce była, być może, dziełem ukraińskiego mistrza. Oto co pisze o tym znawca Moskwy Lew Kołodny: “Dzwonnica jego wznosiła się pięcioma namiotami! A w sumie nad refektarzem i świątynią kłosiło się osiemnaście głów, konstelacja kopuł, emitujących blask boskiego piękna. Kto jest twórcą arcydzieła? Nie wiadomo. Podobne świątynie budowano na Ukrainie, być może stamtąd przyjechał, jak jadą teraz za zarobkiem, nieznany geniusz, małorusin-Ukrainiec” (wyróżnienie moje — W. M.). Dodam tylko, że ukraiński architekt mógł przyjechać do Moskwy nie “za zarobkiem”, a wraz z jedną z oficjalnych delegacji od hetmana Iwana Mazepy, które zatrzymywały się w Małorosyjskim zajeździe na Pokrowce. Korespondując później z Maksymowiczem, Szewczenko nie przestawał zachwycać się jego żoną: “Gdyby taka u mnie była żona — poślubiłbym i umarł”. Właśnie Marię Wasiliewnę poeta prosił jeszcze w Moskwie o pomoc w ożenku. 22 listopada 1858 roku przypominał jej w liście: “Bardzo i bardzo szanowna i droga moja pani Mario Wasiliewno!.. A wy, być może, już i zapomnieliście moją prośbę? To ja wam przypomnę. Ja was prosiłem, żebyście mnie ożenili. Ożeńcie, bądźcie łaskawi! A to jak wy nie ożenicie, to i sam Bóg nie ożeni, tak i przepadnę kawalerem na obczyźnie”. W tych wierszach jest jakaś szczególnie gorzka żartobliwość, a jeszcze więcej — skazana na niepowodzenie proroczość, bo przecież tak właśnie się stało… Dokąd skierowali się przyjaciele po spotkaniu z Maksymowiczami? Taras Hryhorowycz odpowiedział na to pytanie: “Rozstawszy się z miłą, czarującą rodaczką, zajechaliśmy do szkoły malarstwa, do mojego starego przyjaciela A. N. Mokryckiego. Stary przyjaciel nie poznał mnie. Nic dziwnego, myśmy się z nim od 1842 roku nie widzieli”. “Szkoła malarstwa” — tak Szewczenko nazwał Szkołę Malarstwa i Rzeźby Moskiewskiego Towarzystwa Artystycznego, która od 1844 roku mieściła się przy Miasnickiej, w domu Juszkowa (teraz — nr 21). Udało się ustalić, że Apollon Nikołajewicz Mokrycki mieszkał w budynku szkoły, gdzie wykładowcy mieli mieszkania. Od 1865 roku placówka edukacyjna otrzymała prawa wyższej i nazywała się Szkołą Malarstwa, Rzeźby i Architektury. Dom Juszkowa zachował się i mieści się w nim teraz Rosyjska Akademia Malarstwa, Rzeźby i Architektury. Czytamy dalej w dzienniku: “Potem zajechaliśmy do księgarni N. Szczepkina, gdzie mi Jakuszkin podarował portret słynnego Nikołaja Nowikowa”. Nikołaj Michajłowicz Szczepkin (1820—1886), znany rosyjski wydawca i działacz społeczny, drugi syn artysty. Cieszył się szacunkiem wśród moskiewskiej inteligencji jako uczciwy i porządny człowiek. Księgarnia Nikołaja Szczepkina była jednym z centrów rozpowszechniania nielegalnych zagranicznych wydań Hercena i Ogariowa w Rosji. Policja polityczna, która śledziła Nikołaja Szczepkina, donosiła: “Podczas jarmarku w Niżnym Nowogrodzie i w ciągu zimy, jeden z synów Szczepkina wyjeżdżał z Moskwy i, jak mówią, rozwoził kilka tysięcy egzemplarzy zakazanych dzieł…” Niedługo przed znajomością z Szewczenką — latem 1857 roku — Nikołaj Szczepkin wraz z żoną odwiedził Aleksandra Hercena w Londynie, być może rozmawiali też o otwarciu księgarni w Moskwie. Księgarnię Nikołaja Szczepkina i Kuźmy Sołdationkowa otwarto we wrześniu 1857 roku; mieściła się w cyrkułe miasnickim przy Wielkiej Łubiance w domu Michaiła Sysalina (nie zachował się); teraz w tym miejscu znajduje się budynek nr 11 z tablicą pamiątkową, która opowiada, że tutaj od kwietnia 1918 roku do grudnia 1920 roku pracował przewodniczący Wszechrosyjskiej Komisji Nadzwyczajnej Feliks Dzierżyński. W księgarni Nikołaja Szczepkina sprzedawano przede wszystkim książki wydawnictwa “K. Sołdationkow i M. Szczep
kin”, założonego przez niego w Moskwie w 1856 roku wraz z kupcem-mecenasem, kolekcjonerem Kuźmą Sołdationkowem, który stoi w czasie pierwszym w kohorcie takich budowniczych rosyjskiej kultury, jak bracia Sabasznikowowie, Mamontow i Morozow, Szczukinowie i Trietiakowowie. Szewczenko poznał się z Sołdationkowem właśnie w księgarni Mikołaja Szczepkina. Wtedy w kolekcji kupca-mecenasa, który zaczął zbierać galerię rosyjskiego malarstwa jeszcze przed Pawłem Trietiakowem (od 1852 roku), była картина Karola Briułłowa “Wirsawia”, z której w 1860 roku Szewczenko wykonał o tej samej nazwie akwafortę. Przy tym korzystał on z fotografii z obrazu, którą podarował Sołdationkow. Poeta podarował kolekcjonerowi “Kobziarza” i przez artystę Wasyla Rajewa przekazał mu akwafortę “Przypowieść o winiarzu” z dedykacją: “Kuźmie Terentjewiczowi Sołdationkowowi. T. Szewczenko. 1858. Listopad 10”. W kolekcji Sołdationkowa obok dzieł P. A. Fiedotowa, W. G. Pierowa, I. I. Lewitana, F. A. Wasiljewa były akwarele Szewczenki “Przerwane spotkanie”, “Sen babci i wnuczki”, “Maria” i “Cyganka-wróżka”. W wydawnictwie “K. Sołdationkow i M. Szczepkin” na czas przyjazdu Szewczenki do Moskwy światło dzienne ujrzało kilka książek, w szczególności wiersze Aleksandra Kolcowa, Aleksandra Poleżajewa, utwory Tymofieja Granowskiego. Książki te były w osobistej bibliotece Szewczenki, opisanej po jego śmierci przez Danyła Kameneckiego. Z księgarni Szewczenko i Szczepkin wrócili do domu: “Potem przyjechaliśmy do domu i zasiedliśmy do obiadu”. Michaił Siemionowicz był gościnnym gospodarzem, przy stole zbierało się niemało gości, toczyły się ciekawe rozmowy na tematy sztuki, wybuchały dyskusje, rozbrzmiewał śmiech… Ucztowania Szczepkin nie lubił, czasem pozwalał sobie na kieliszek szampana, na przykład z okazji spotkania z Szewczenką, ale pijaństwa nie cierpiał. Pewnego razu na początku 1858 roku otrzymał informację o tym, że Taras Hryhorowycz w Niżnym Nowogrodzie rzekomo zaszalał z przyjaciółmi. W liście Szczepkina do poety z 6 lutego czytamy: “Nie wytrzymam! Powiem! Ty, mówią, przyjacielu, zaszalałeś trochę? Żaden policzek by mnie tak nie obraził. Bóg ci sędzią! Nie oszczędzasz ty ani siebie, ani przyjaciół twoich. Źle, bardzo źle. Nie zrzucaj tego na swoją naturę i charakter. Ja na to nie pozwalam: człowiek tym właśnie różni się od zwierząt, że ma wolę… Nie miej mi za złe moich szorstkich słów. Przyjaźń jest surowa, a ty sam mianowałeś mnie przyjacielem, więc miej pretensje do siebie”. Rzeczywiście, tak ostro i jednocześnie z miłością mógł skarcić Szewczenkę tylko bliski przyjaciel. I Taras Hryhorowycz się tłumaczył: “Jaka to tobie sroka-kłamczucha na ogonie przyniosła, że ja tu nic nie robię, tylko ucztuję? Kłamstwo. Przysięgam Bogu, kłamstwo!.. A tobie wielkie, przeogromne dzięki za szczerą miłość twoją, mój gołąbku siwy jedyny”. W rodzinie Szczepkina przy skromnym, ale gościnnym stole w poważaniu były herbata i kawa. Wnuczka Szczepkina, aktorka Małego Teatru od 1877 do 1903 roku Aleksandra Szczepkina-Czerniewska wspominała: “Oto widzę nasz taras, jedną stroną wychodzący na ulicę. Piją popołudniową kawę, ale tuż obok stoją i kieliszki z szampanem — charakterystyczne, starodawne kieliszeczki z wąskim dnem; z nich zachowały się u mnie dwa — kieliszki, których kryształu dotykały usta Gogola, Bielińskiego, Hercena, Szewczenki i wielu, wielu innych niezapomnianych ludzi…” Przyjemnie, że w Domu-Muzeum M. S. Szczepkina do dziś zachowują tradycję “Szczepkińskich herbat”. Przekonałem się o tym, kiedy włączono je do programu “Szczepkińskich czytań”, w których brałem udział z referatem “Szewczenko i Szczepkin”. Po obiedzie, poeta wykonał pierwszego dnia po domowym zamknięciu, czyli 18 marca, jeszcze jedną bardzo ważną dla niego wizytę — do Osipa Bodianskiego, który nie zapominał o nim na zesłaniu: “Wieczorem byłem u O. M. Bodianskiego. Nagadaliśmy się do syta o Słowianach w ogóle i o ziomkach w szczególności, i tym zakończyłem swoje pierwsze wyjście z mieszkania”. Ważne było ustalić, gdzie mieszkał w 1858 roku profesor Uniwersytetu Moskiewskiego Bodianski. Okazało się, że na początku zaułka Gazetnego8, w domu Ignatiewa (nie zachował się). W “Księdze adresów mieszkańców Moskwy” za 1855 rok czytamy: “Bodianski Iosif Maks., radca stanu, (pełniący obowiązki)9, dzielnica Twerska, w zaułku Gazetnym, dom Ignatiewa”. Zatem, Bodianski Iosif Maksymowycz, radca stanu (pełniący obowiązki), dzielnica Twerska, w zaułku Gazetnym, dom Ignatiewa. W “Księdze adresów mieszkańców Moskwy” za 1858 rok, kiedy Szewczenko odwiedzał Bodianskiego, ten adres się potwierdza. W tamtym czasie dom należał do radczyni stanu Zofii Ignatiewej. Niedaleko od domu Bodianskiego była cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej, w której w kwietniu 1861 roku Bodianski zorganizował panichidę w czterdziesty dzień po śmierci Szewczenki. Przez siedemnaście lat, z których dziesięć przypadło na zesłanie Szewczenki, poeta spotykał się z Bodianskim zaledwie kilka razy, zresztą korespondencja też nie była systematyczna, przynajmniej znanych jest tylko sześć listów Szewczenki i dwa — Bodianskiego. Z punktu widzenia przeciętnego człowieka — to bardzo mało, ale przecież chodzi o geniusza, który wybrał Osipa Maksymowycza na przyjaciela: “przyjacielu mój jedyny”; “przyjacielu mój dobry”, “mój dobry przyjacielu”, “mój przyjacielu, Bogu miły”… Ciąg dalszy nastąpi. 1 Chodziło o Marię Wasyliwnę Maksymowycz (Towbycz), z którą Michaił Ołeksandrowycz ożenił się w 1853 roku na Ukrainie. Była ona córką niezamożnego ziemianina z powiatu złotonoskiego. Razem z Michaiłem Maksymowyczem, którego zaproszono do Moskwy redagować czasopismo “Russkaja biesieda”, przyjechała do miasta w 1857 roku i, usłyszawszy o Szewczence, który przebywał w Niżnym Nowogrodzie, przekazała mu pozdrowienia przez męża. W liście do poety Maksymowycz pisał: “Kłania się tobie i moja żona Marusia”. Szewczenko przejął się do Marii Wasyliwny ciepłem jeszcze korespondencyjnie. 2 Tak nazwał Szewczenko wiersz “Sad wiśniowy koło chaty…” (1847 rok). Przeprowadziwszy się z mężem w 1859 roku z Moskwy na Ukrainę, na chutor Mychajłowa Hora, Maria Maksymowycz przywiozła tam i autograf poety, którego dalszy los nie jest znany. 3 Poety fascynacja Marią Maksymowycz stała się znana w moskiewskim towarzystwie. W szczególności, Wiera Aksakowa pisała już 26 marca: “Mówią, że Maksymowyczowa jest szczególnie miła wśród chochołów, a Szewczenko jest nią zachwycony”. 4 Teraz — zaułek Dewiatkin w rejonie Basmannym Moskwy. 5 Szczegółowo o tej wizycie u Mokryckiego opowiadano w artykule “Zajechaliśmy do szkoły malarstwa” (“Słowo Proświty” 24—30 maja 2007 roku). 6 Jakuszkin Jewgienij Iwanowycz (1826—1905) — rosyjski etnograf, prawnik, młodszy syn dekabrysty Iwana Jakuszkina. 7 Nowikow Mikołaj Iwanowycz (1744—1818) — rosyjski oświeceniowiec, pisarz i wydawca. 8 Nazwa zaułka pojawiła się w latach 1780. i związana jest z tym, że w nim była usytuowana drukarnia Uniwersytetu Moskiewskiego, w której drukowano w latach 1756—1811 gazetę “Moskowskije wiedomosti”. Sprzedawano ją w tym samym miejscu, w “gazetnej ławce”, a ponieważ dostawy gazety do domu w tamtym czasie nie było, to prenumeratorzy odbierali tutaj swój egzemplarz. 9 “Pełnić obowiązki” — zajmować stanowisko.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
czenka i my (z dwoma chłopcami z Tarnopola) przeczytaliśmy po kilka wierszy Kobziarza. Przybiegł komendant akademika, zerwał portret, a na zebraniu nas „przerobili”. Pamiętam opowieść dziadka, jak rosyjscy żołnierze w 1914 roku bili go nahajkami za to, że na paradnym łuku budynku „Proświty” wisiały żółto-niebieskie flagi i portret Szewczenki w ręcznikach. Młodzież rozpędzili, koniom pod nogi rzucali proświtańskie książki i ukraińskie flagi. Dziadek z mieszkańcami wsi je zbierał, za co dostali nahajkami. Proświtańska biblioteka mieściła się w rodzinnym domu Łobodyńskich. W lipcu 1944 roku wraz z przyjściem wojsk radzieckich „Proświtę” zamknięto, a książki wywieziono do gaju i podpalono. Coś niecoś udało się schować na strychu w workach i przysypać plewami. Powojenna młodzież zbierała się w klubie, gdzie wystawiano sztuki zarówno Szewczenki, jak i Franki, ale w 1948 roku kierownikiem klubu został kontuzjowany marynarz, który pijany krzyczał podczas seansów filmowych „Uwaga” i wychwalał wodzów komunizmu, a wszystkie ściany w klubie były obwieszone portretami Lenina—Stalina. A ile wycierpiał dyrektor szkoły w Zastawnej Hryhorij Honczar, który stanął na czele grupy inicjatywnej ds. zbiórki funduszy na pomnik Szewczenki. Oskarżono go o nacjonalizm, zwolniono z pracy. Uczyliśmy się w tej szkole i dobrze pamiętamy jego opowieści o Ukrainie, jej bohaterach. Mówił: „Doczekamy się wolnej Ukrainy”. Zebrane na pomnik środki przekazał do sąsiedniej wsi Kurowice, gdzie przewodniczącym rady wiejskiej był Ukrainiec, który przez kilka lat zabiegał o pozwolenie na postawienie pomnika Szewczenki. Ludzie zebrali ponad 40 tys. rubli i do dziś pomnik Szewczenki, wzniesiony ogromnym wysiłkiem, jest ozdobą tej wsi. Hetman Ukraińskiego Kozactwa nadał mu stopień kozacki pułkownika. Był inicjatorem i organizatorem utworzenia Związku Oficerów Ukrainy, w tym także zaporoskiej organizacji obwodowej. W maju 1995 roku wybrano go na przewodniczącego sekretariatu Zaporoskiej Organizacji Obwodowej KUN, a od stycznia 2000 roku — na przewodniczącego Zarządu Zaporoskiej OO KUN. Aktywną pracę prowadzi nasz brat jako członek zarządu obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, zastępca przewodniczącego Towarzystwa „Ukraina-Świat” oraz zastępca przewodniczącego Zaporoskiego Zarządu Koszowego Bractwa OUN-UPA. Autor artykułu o odrodzeniu kozactwa zaporoskiego w naszym kraju w Encyklopedii ukraińskiego kozactwa. Życzymy wszelkiej pomyślności, szanowny Przyjacielu! Zarząd Zaporoskiej OO KUN, Zaporoski Zarząd Koszowy Bractwa OUN-UPA, Zaporoska OO Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki „PROŚWITA”
Машинний переклад
Stepan BOJKO, uczestnik chóru “Czerwona Kalina” iwanofrankiwskiej “Proświty” “Proświta” — najstarsze ukraińskie towarzystwo społeczno-kulturalne, które budziło świadomość narodową, szerzyło światło wiedzy wśród ludu. W naszej wsi Wyżniaki (25 km od Lwowa) jeszcze przed I wojną światową kilka razy inicjatorom założenia oddziału “Proświty” odmawiały władze powiatu przemyskiego oraz miejscowy wójt. U władzy byli Polacy, którzy nie chcieli, aby “Proświta” istniała, ponieważ w ukraińskich wsiach, wraz z UKGK, była ona centrum całego życia kulturalnego Ukraińców. W ludowej czteroklasowej szkole tylko dwa razy w tygodniu uczono ukraińskiego (w inne dni nauka odbywała się po polsku). Jak opowiadał mój dziadek Hnat Procyszyn, w stodole Iwana Łobodyńskiego wiejscy chłopcy i dziewczęta grali sztukę “Nazar Stodola”, dopóki żandarm z komendy wojskowej nie zamknął jej na kłódkę. Był rok 1903. W 1905 roku, kiedy zbudowano nową cerkiew, przy niej w marcu świętowano dzień urodzin Tarasa Szewczenki. Na dzwonnicy wisiał portret Tarasa w wyszywanym ręczniku. Dzieci deklamowały “Płynie woda w sine morze”, “Myśli moje, myśli moje”, “Mijają dni, mijają noce”. Często jeździłem z dziadkiem w pole po snopy, ziemniaki i w drodze czytał mi wiersze Szewczenki, narzekał na Chmiela za ugodę perejasławską. Nie wszystko jeszcze wtedy rozumiałem. Już po wojnie dziadek podarował mi małą książeczkę “Taras Szewczenko”, którą wydała “Proświta” jeszcze w 1933 roku we Lwowie. Było tam 50 wierszy (fragmentów utworów), których starszy brat Jarosław, ja, brat Hryhorij i siostra Nadija uczyliśmy się po kolei. I w niedzielę, kiedy rodzina wracała z cerkwi, czytaliśmy je na głos. Już w radzieckiej szkole czytałem “Sad wiśniowy koło chaty”, “Trzynasty rok mi mijał”. A za wiersz “Rozryta mogiła”, który czytałem na przerwie i usłyszał to kapitan w stanie spoczynku Wiktor Filin, zabroniono mi deklamować Szewczenkę. Lecz najbardziej ucierpiałem podczas nauki w Lwowskim Technikum Budowlanym. Kiedy byłem na pierwszym roku, zmarł Stalin. Zmarł w marcu, dlatego święta szewczenkowskie odwołano, wszędzie była żałoba. Studenci mieszkali w dawnym klasztorze; w refektarzu ktoś powiesił niewielki portret Szewczenki.
Машинний переклад
Tetiana ZELENKO, m. Chmielnicki
8 grudnia 2008 roku najstarsza i najbardziej szanowana organizacja społeczna Ukrainy, Towarzystwo „Proświta”, obchodzi 140-lecie. Dla proświtian z Chmielnickiego ten rok upłynie pod znakiem „Proświty”, ponieważ towarzystwo założone w XIX wieku było matką wszystkich naszych organizacji.
Chmielnickie zrzeszenie WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki godnie kontynuuje wielkie dzieła historycznej matki. Podstawą jego działalności jest utwierdzanie idei narodowej Ukrainy, odrodzenia narodowego Ukrainy oraz rozwój kultury narodowej.
Zaplanowano szereg wydarzeń przypadających na ten poważny jubileusz „Proświty”. W maju, za wstępną zgodą reżysera Wasyla Witra, odbędzie się akcja artystyczna „Gra losu” – pokaz cyklu filmów dokumentalnych o tajemniczych, zagadkowych i intrygujących historiach miłosnych sławnych działaczy kultury ukraińskiej, opowieść o mało znanych faktach z życia znanych ludzi (studio „VIATEL”). Chmielniczanie już znają ten projekt, którego prezentacja odbyła się właśnie w naszym mieście z inicjatywy Chmielnickiej Miejskiej „Proświty” przy udziale wydziału oświaty Chmielnickiego Miejskiego Komitetu Wykonawczego.
We wrześniu otworzy się wystawa prac współczesnego artysty-grafika Mykoły Stratilata (miasto Kijów). Znaczne miejsce w twórczym dorobku M. Stratilata zajmują ilustracje do książek wybitnych ukraińskich pisarzy: T. Szewczenki, Lesi Ukrainki, M. Rylskiego, W. Symonenki, B. Ołijnyka. Szczególne miejsce w nim zajmuje także tematyka szewczenkowska oraz szewczenkowskie miejsca w Kijowie, zwłaszcza zaginione zabytki Kijowa i malownicze zakątki Ukrainy, które Szewczenko tak lubił przedstawiać.
W tym jubileuszowym roku Chmielnicka Miejska „Proświta” planuje wydać szereg publikacji, wśród nich książkę o Ewangelii pereсopnickiej. Wszystkim, którzy interesują się historią i działalnością „Proświty” na Ukrainie, przyda się stale działająca wystawa książek w czytelni Domu Ludowego „Proświta” – „światło, wiedza, dobro i wolność ukraińskiego narodu”. Przedstawiono tu materiały opowiadające o działalności Towarzystwa. Czołowe miejsce zajmują prace młodych proświtian B. Hryszczuka, M. Zasadniuk, K. Niżnej, którzy badali działalność „Proświty” w Chmielnickim i w naszym obwodzie.
Машинний переклад
Przewodniczącemu Zaporoskiej Obwodowej Organizacji Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów Wasylowi Tymczynie w święto Ofiarowania Pańskiego skończyło się siedemdziesiąt pięć lat. Wasyl Tymczyna urodził się we wsi Smolin w rejonie niemirowskim na Lwowszczyźnie, w wielodzietnej rodzinie, wychowywał się na tradycjach ukraińskiej szkoły ludowej, która przywiązuje wagę do rozwijania naturalnych zdolności dziecka. Zaczątki twórczego i bojowego buntowniczego ducha odziedziczył po ojcu, Fedirze Iwanowyczu, strzelcu siczowym Armii ZUNR, adiutancie naczelnego dowódcy obrony wybrzeża Floty Czarnomorskiej UNR (1918–1920).
Początkową edukację Wasyl zdobył w niepełnej szkole średniej w Smolinie, po ukończeniu której w 1948 roku rozpoczął naukę w Lwowskiej szkole zootechnicznej i weterynaryjnej. Po demobilizacji studiował w Melitopolskiej Akademii Agrotechnicznej. Następnie pracował na odpowiedzialnych stanowiskach: był wiodącym inżynierem-konstruktorem biura konstrukcyjnego Chersońskiego Zakładu Kombajnów (1963–1965), kierownikiem biura konstrukcyjnego, głównym mechanikiem wydziału Rozdolskiego Kombinatu Górniczo-Chemicznego, głównym konstruktorem, głównym inżynierem Kachowskiego Zakładu Doświadczalno-Eksperymentalnego, kierownikiem zarządu, głównym technologiem trustu „Zaporiżwodbud”, a od 1992 do 1995 roku pełnomocnikiem Komitetu Ochrony Socjalnej Wojskowych przy Gabinecie Ministrów Ukrainy w obwodzie zaporoskim. Od 1989 roku aktywnie zajmował się działalnością społeczno-polityczną. Wasyl Tymczyna był jednym z organizatorów odrodzenia ukraińskiego kozactwa, przez długi czas pełnił obowiązki koszowego pisarza „Wojska Zaporoskiego Niżowego «Zaporoska Sicz»”. Na podstawie Dekretu Prezydenta Ukrainy z 5 stycznia 1995 roku
Машинний переклад
Do Przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Pawła Michajłowicza Mowczana
Szanowny Pawle Michajłowiczu!
W wykonawczym organie Rady Miejskiej Kijowa (Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej) rozpatrzono Pański list dotyczący wsparcia w prowadzeniu prac poszukiwawczych w celu wykrycia bezimiennych pochówków, oddania im czci według obrządku chrześcijańskiego oraz oznaczenia mogił krzyżami. W ramach kompetencji odpowiednie struktury miejskich i rejonowych administracji państwowych w Kijowie gotowe są wspierać Pańską organizację w prowadzeniu wskazanych prac, a także angażować przedstawicieli Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki do działalności grup roboczych w zakresie wykrywania ofiar Hołodomoru oraz zbierania świadectw naocznych świadków Hołodomoru 1932–1933 lat w celu dalszego utworzenia regionalnej Księgi Pamięci.
Przy okazji informujemy, że zarządzeniem z dnia 08.11.2007 nr 1444 w wykonawczym organie Rady Miejskiej Kijowa (Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej) zatwierdzono skład Koordynacyjnej Rady miasta Kijowa do przygotowania działań w związku z 75. rocznicą Hołodomoru 1932–1933 lat na Ukrainie, w której skład wchodzi również Pan, szanowny Pawle Michajłowiczu.
Szczerze dziękujemy za Pańską aktywną postawę obywatelską, chęć podjęcia konkretnych kroków we współpracy z władzami miejskimi oraz za niezojałowe podejście do tragicznych kart historii naszego państwa i narodu ukraińskiego.
Z poważaniem
S. RUDYK, zastępca przewodniczącego KMDA
Машинний переклад
Maria BAJRACZNA, przewodnicząca Kostiantyniwskiej Miejskiej „Proświty”, obwód mikołajowski
„Jak podnieść świadomość narodową wśród zwykłych mieszkańców miasta Kostiantyniwka” — taki temat miało spotkanie członków miejskiej „Proświty” i członków klubu debat samorządu uczniowskiego miasta. Dzieci zaproponowały członkom „Proświty” rozpoczęcie pracy literackiej świetlicy z późniejszym wydawaniem niewielkich zbiorów utworów. Tydzień wcześniej odbył się miejski festiwal piosenki autorskiej „Ukraina jedna, soborna”. Pięciu zwycięzców festiwalu otrzymało książki od proświtian. Dziś przygotowujemy się do udziału w szóstym Międzynarodowym konkursie „Źródło talentów”. A 9 marca kostiantyniwianie przyjmą u siebie gościa ze Lwowa — L. Horową. Będziemy bardzo zadowoleni, jeśli w każdym zakątku Ukrainy pojawią się nasi przyjaciele.
Машинний переклад
Mykoła FEDORYSZYN, przewodniczący Riwneńskiego Oddziału Obwodowego „Proświty”
W ciągu roku Muzeum Literackie im. Ulasa Samczuka w Riwnem stało się prawdziwą placówką patriotyczną narodu, gdzie gromadzi się twórcza inteligencja Rówieńszczyzny na rozmaite akcje kulturologiczne. Pod koniec lutego do muzeum zawitali pisarze, artyści, krajoznawcy, historycy, studenci uczelni wyższych. Wśród gości spotkania byli ci, których rodzice znali Samczuka. Podzielili się oni ze zgromadzonymi wspomnieniami swoich rodziców. Pisarze mówili o teraźniejszości — o problemach wydawnictw książkowych i dystrybucji książek. Urzędnicy proponują wydawanie literatury pięknej w 50% z pieniędzy autorów, bo z budżetu przeznaczają zbyt mało — na rok 2008 zaledwie 27 tys. hrywien. Mówiono także o tym, że na rodzinnej ziemi pisarza, we wsi Dermań, znajduje się zabytek dziedzictwa kulturowego o znaczeniu narodowym — klasztor-twierdza z XV wieku, w którym obecnie znajduje się żeński monaster prawosławny UPC Patriarchatu Moskiewskiego. Mnisi na terenie klasztoru budują obiekty bez zezwolenia Państwowej Służby Ochrony Dziedzictwa Kulturowego, naruszając ustawy Ukrainy „O ochronie dziedzictwa kulturowego” i „O ochronie dziedzictwa archeologicznego”. Organy władzy państwowej jakoś nie zauważają tych naruszeń. Pod koniec spotkania wszyscy uczestnicy skosztowali poświęconej prosfory i złożyli kwiaty pod pomnikiem.
Машинний переклад
Wołodymyr HETMAN, Państwowa Służba Ochrony Przyrody Ministerstwa Ochrony Środowiska Ukrainy
O WALORACH HUMANISTYCZNO-REKREACYJNYCH OBSZARÓW PRZYRODNICZO CHRONIONYCH
Jedna z takich wartości, jeszcze nie w pełni uświadamianych przez społeczeństwo, to wartość humanistyczna, właściwa terytoriom i obiektom funduszu przyrodniczo chronionego Ukrainy, a zwłaszcza narodowym parkom przyrodniczym i regionalnym parkom krajobrazowym, w których chroni się kompleksy przyrodnicze oraz historyczno-kulturowe. Te „oazy” chronionej przyrody będą służyć świętej sprawie patriotycznego wychowania, zwłaszcza młodzieży, która będzie szanować rodzimą przyrodę i historię. Zasługuje na uwagę przykład sąsiedniej Polski, gdzie w ustawie o ochronie przyrody (1991), w części dotyczącej regionalnych parków krajobrazowych (których tam jest ponad 120), czytamy: „…grunty i inna nieruchomość położone w granicach parku krajobrazowego mają znaczenie rekreacyjne i służą wychowaniu młodzieży w duchu szacunku dla rodzimej przyrody, kultury i historii”. Dla realizacji tak wysoko duchowego celu w Ukrainie należy stworzyć własny model parku narodowego, który może opierać się na trzech koncepcyjnych substancjach: przyroda — piękno i unikalność krajobrazu przyrodniczego, historia — charakterystyczność i niepowtarzalność środowiska historycznego, religia — sakralność, świętość lokalnych zabytków architektury i obiektów kultowych (świątyń religijnych). Bez wątpienia będzie to służyć samopotwierdzeniu narodowej tożsamości, rozkwitowi i wzbogacaniu idei narodowej. W naszych czasach głębokiego upadku duchowości i moralności, zwłaszcza młodego pokolenia, szczególnie aktualnym stał się problem edukacyjno-wychowawczy, który rozwiązuje się w dziedzinie funkcji światopoglądowej ekologii i praktycznie realizuje w naukowo-poznawczym odkrywaniu przyrodniczego i humanistycznego potencjału obszarów chronionych i rekreacyjnych krajobrazów.
PRAWO DO OBCOWANIA Z PRZYRODĄ W tym kontekście szczególnej uwagi wymaga teoria humanistyczno-zasobowego potencjału krajobrazów. Najpierw jednak zaznaczmy, że do badania i wyodrębnienia takiego potencjału potrzebne są przesłanki, w szczególności psychologiczne, ekologiczne, etnologiczne itp.
Przesłanki psychologiczne zakładają zdolność badacza do holistycznego (całościowego) postrzegania otoczenia, w złożonych powiązaniach podmiotowo-przedmiotowych. Pozytywne lub negatywne postrzeganie przyrody sprzyjają (lub nie sprzyjają) różne stany człowieka (nastrój, samopoczucie itp.). Tak więc od emocjonalności człowieka zależy wartość percepcji przyrody. Poczucie miejsca w jej postrzeganiu splata się z poczuciem przestrzeni, ojczyzny; poczucie czasu — z poczuciem historii; poczucie piękna — ze świadomością niepowtarzalności zwyczajnego. Zwyczajne, lecz głęboko osobiste staje się wyjątkowe i zyskuje wartość obok tego, co wybitne, znakowe.
Przesłanki ekologiczne wymagają uświadomienia sobie ograniczoności i podatności na zniszczenie wartości przyrodniczych. Właściwie podejście ekologiczne jest potrzebne do zachowania wartości przyrodniczych oraz historyczno-kulturowych, materialnych i duchowych, których substratem przejawu jest etniczno-krajobrazowy.
Przesłanki etnologiczne wyodrębnienia humanistycznego potencjału zasobowego przyrod-
Машинний переклад
Tereny przyrodniczo-chronione to świętość, miejsce ustronne, służące oczyszczeniu z codziennego brudu i zgiełku. Tam rodzą się wzniosłe uczucia, majestatyczne i wolne postrzeganie świata, tam myśl sięga najwyższych szczytów. Aktualizacja problemu ochrony dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego Ukrainy jest szczególnie dotkliwie odczuwalna w kontekście humanistycznej wartości obiektów krajobrazowych chronionej przyrody oraz znajdujących się w ich granicach zabytków historyczno-kulturowych. Chroniona przyroda posiada jeszcze wiele niepoznanych przez człowieka wartości. Z powodu niepełności i powierzchowności współczesnej wiedzy nie można ich odkryć od razu. Wiele w naszym życiu znajduje się poza granicami ludzkiego doświadczenia. krajobrazów polegają na pozytywnym efekcie duchowo-moralnym i etyczno-estetycznym, który wynika z interakcji człowieka i przyrody. Następstwem takiej współzależności przyrody, etnosu i jego historii stają się odpowiednio wartości mentalne narodu, a także istniejący w kraju system władzy państwowej. Przez potencjał humanistyczno-zasobowy krajobrazów rozumie się ich cechy przyrodnicze (zwyczajne i znaczące), zdolne wywoływać ludzkie uczucia, zainteresowanie poznawcze lub naukowe, wpływać na kształtowanie osobowości. Istota potencjału humanistyczno-zasobowego krajobrazów jest wielopłaszczyznowa. Przejawia się ona jako estetyczna, memorialna i informacyjna wartość kompleksu krajobrazowego (idealna istota potencjału) lub jako krajoznawcza, etnohistoryczna i naukowa wartość kompleksu krajobrazowego (materialna istota potencjału). Badanie potencjału humanistyczno-zasobowego krajobrazów sprzyja humanizacji rzeczywistości (przybliżeniu środowiska do potrzeb człowieka). Na humanistycznym tle krajobrazu odbywa się misterium tworzenia duchowości człowieka, jego postawy obywatelskiej, ekologicznie poprawnego światopoglądu, wychowania poczucia odpowiedzialności przed współczesnymi i potomnymi za swoją małą ojczyznę, swój kraj, za Ukrainę i planetę w ogóle. Współczesne naukowe koncepcje ochrony przyrody rozpatrują człowieka jedynie w aspekcie stosunków ekonomicznych (produkcyjnych), nie biorąc pod uwagę narodów, etnosów, przyrody i kultury. Racjonalną czy relatywną postawę wobec świadomego kształtowania tendencyjnie przekształconego światopoglądu człowieka „zaprogramowanego” na biznes należy naprawiać. Jedną z dróg przezwyciężenia stanu kryzysowego ludzkiej duszy jest poznawcze przyswajanie narodowych świętości. Optymalną formą takiego wysiłku może być ekoturystyka z jej romantycznym (euforystycznym) stosunkiem do wciąż stosunkowo zachowanych (chronionych) terenów i obiektów przyrodniczych oraz historyczno-kulturowych. Jednak, wybiegając w przyszłość, podkreślmy, że prawo do obcowania z chronioną przyrodą i sakralnym środowiskiem historycznym zasługują ludzie ze zdrową moralnością i wysokim intelektem. Autorowi wydaje się, że jednym z głównych zadań funkcjonalnych instytucji społecznych i struktur władzy jest wykształcenie w ludziach intelektualno-humanistycznego światopoglądu, patriotycznego stosunku do dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, historii wielkiej i małej ojczyzny, wrastanie i zlanie się życiowego losu każdego człowieka z losem ziemi, na której żyje. Według słów znanego francuskiego uczonego, filozofa P. Teilharda de Chardin, nazywa się to narodzinami Ducha Ziemi. Intelektualno-humanistyczne światopogląd jest ekologiczny, ponieważ zapewnia kontrolę społeczeństwa nad środowiskiem naturalnym, której utrata, według świadectwa angielskiego badacza historii Arnolda J. Toynbee, mogła prowadzić do zniknięcia całych cywilizacji. GLOBALIZACJA, KTÓRA UNIFIKUJE OSOBOWOŚCI, CAŁE NARODY Tradycyjnie aktualnym pozostaje problem zachowania czystego i zdrowego środowiska „dla człowieka i od człowieka”. My na Ukrainie mówimy o europejskim wyborze, o integracji europejskiej, ale ze smutkiem oglądamy pomazane ściany i płoty, zaśmiecone butelkami i papierkami skwery oraz trawniki, zanieczyszczone niedopałkami, łupinami i oplute chodniki oraz miejsca publiczne. W czym tkwi przyczyna? Zapewne nie tylko w PKB. Można uznać, że oprócz wszystkiego, co powszechnie znane, kryzys ekologiczny ma u podstaw kryzys etyczny, kryzys ludzkich stosunków, wzajemnych relacji człowieka i przyrody, a być może także kryzys intelektualny (zanieczyszczenie rozumu). W głowach ludzi znajduje się „śmieć” kultury masowej (kosmopolitycznej, amerykańskiej). Gdzie podziała się odwieczna mądrość ludowa, kultura zwyczajowa? Tutaj nasuwa się lapidarna replika: ruina ekologiczna spowodowana jest depresją umysłową, rozstrojem mózgu (debilizacją) ludzi, a w stereotypie zachowania — duchową, moralną rozwiązłością. Wszystko to w żaden sposób nie współgra z myślami W. I. Wiernadskiego o noosferze... Czy jest wyjście? Ukraiński uczony-archeolog M. O. Czmychow, zgodnie z „Mahabharatą”, zaproponował schemat periodyzacji naszej historii (słowiańskiego pogaństwa): Kryta-juga (pierwsza, złota era), Treta-juga (druga, srebrna era), Dwapara-juga (trzecia, miedziana era), Kali-juga (czwarta, żelazna era). Wynika z niej prawidłowa sekwencja pogarszania się ludzkiego indywiduum. Nawet w nazwach okresów pochodzących od metali widać tendencję do stopniowego zubożenia ludzkich cech i życia społeczeństwa. „Z każdą jugą — czytamy w „Mahabharacie” — zmniejsza się długość życia, słabnie męstwo, rozum, siła, duchowa moc ludzi”. Co prawda, ogólna długość jug to dwanaście tysięcy lat. W szczególności Kryta-juga trwa cztery tysiące lat, Treta-juga — trzy tysiące lat, Dwapara-juga — dwa tysiące lat, Kali-juga — tysiąc lat. Na ich ustanowienie i wygasanie przypada odpowiednio tyle samo stuleci. Po zakończeniu Kali-jugi ponownie zaczyna się Kryta-juga. Zatem, zgodnie z zasadą cykliczności, trzeba czekać na nowe Odrodzenie. Jeśli spojrzeć na problem globalizacji z pozycji tożsamości narodowej, to między nimi widać związek przyczynowo-skutkowy: tożsamość jest zrodzona przez globalizację. To znaczy, mamy do czynienia z przejawem fizycznego prawa akcji i reakcji. Taka „kontrofensywa” wobec globalizacji, jaką jest ustanowienie tożsamości, w rzeczywistości jest drugą stroną medalu: poszukiwanie tożsamości to produkt uboczny globalizacji, jej naturalny wytwór.
żenia. Są one swoim lustrzanym odbiciem. Współczesne krajobrazy naturalne są jednocześnie krajobrazami historycznymi. W każdym kompleksie krajobrazowym, na każdym skrawku naszej ziemi przechowywana jest pamięć historyczna narodu, ów Duch Ziemi (według P. Teilharda de Chardin). Tam znajdują się kości, mogiły sławnych dziadów i pradziadów. Każdy skrawek naszej ziemi przesiąknięty jest krwią prawdziwych rycerzy, bohaterów narodowych, dzięki którym wciąż nazywamy się Ukraińcami. Istniejące obecnie zintegrowane rozumienie krajobrazu jako całościowego systemu przyrodniczo-kulturowego, znajdujące coraz więcej zwolenników wśród przyrodników i humanistów, pozwala mówić o terytorialnej spójności dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego narodu ukraińskiego. Współczesny krajobraz obok elementów przyrodniczych łączy historyczno-kulturowe, włączając człowieka i ślady jego działalności życiowej (grodziska, kurhany, odcinki historycznej warstwy kulturowej itp.). W krajobrazie zapisała się pamięć o przeszłości, w nim żywe są dobro, moralność, intelekt. Innymi słowy, obecne krajobrazy (etniczne, narodowe) można traktować jako systemy asocjacyjne, integralne, jednocześnie historyczne, a w swej podstawie — naturalne. Zresztą, podobne rozumienie krajobrazu odzwierciedlono w Europejskiej konwencji krajobrazowej (Florencja, 20.X. 2000), ratyfikowanej przez Radę Najwyższą Ukrainy. Konwencja ta definiuje krajobraz „jako niezbędny składnik środowiska ludzkiego, odzwierciedlenie różnorodności dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego oraz podstawę tożsamości”. I zgodnie z nią, jest on postrzegany takim, jakim jest w rzeczywistości. Jeśli natura jest podstawą materialnego (fizycznego czy biologicznego) życia człowieka, to kultura i historia narodu tworzą zasady jego życia duchowego. Dlatego życie materialne i duchowe człowieka jako żywej istoty i społeczeństwa są nieoddzielne. Znamienne, że tam, gdzie jeszcze zachowały się najbardziej cenne i malownicze miejsca przyrodnicze, zakopana jest pępowina historycznej przeszłości narodu, błyszczą swoją pozłotą kopuły cerkiewne, słychać głos naszych przodków, który wyłania się z wysokich mogił i kurhanów. Na straży takich świętych dla nas, Ukraińców, miejsc stoi prawo. Zgodnie z artykułami 6 i 7 Ustawy Ukrainy „O funduszu przyrodniczo-chronionym Ukrainy”, terytoria i obiekty, które mają szczególną wartość ekologiczną, naukową, estetyczną, gospodarczą, a także historyczno-kulturową, podlegają kompleksowej ochronie i należą do ziem o przeznaczeniu przyrodniczo-chronionym oraz historyczno-kulturowym. Ludzie tworzą środowisko za pomocą kultury, adaptując się do niego. Jednym z takich sposobów przystosowania się do stale zmieniającego się środowiska naturalnego staje się naukowo-poznawcze opanowanie narodowego dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego. Biorąc pod uwagę powyższe o krajobrazie jako tworze przyrodniczym oraz historyczno-kulturowym, można mówić o zasobach krajobrazowo-humanistycznych jako idealnym składniku zasobów krajobrazowo-rekreacyjnych. Zasoby krajobrazowo-humanistyczne obejmują estetyczną atrakcyjność, różnorodność (barwność) pejzażu, unikalność, malowniczość, różnorodność dźwiękową (poranne boga
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
tożgłosu ptasiego śpiewu, żabia „symfonia” o zmierzchu, szelest liści i szum lasu przed burzą, szmer górskiego strumyka i szum wodospadu itd.), inne krajobrazowe właściwości i cechy miejscowości (gra barw tęczy w promieniach słońca po letnim deszczu, niepokojący powiew wiatru, tajemnicze mroczenie i blask gwiaździstego nieba itd.). Badanie tych zasobów wiąże się z rekreacyjnym zagospodarowaniem terytoriów, z rozwojem krajobrazoznawstwa (postrzegania krajobrazów). Bo poprzez badanie krajobrazu dokonuje się naukowe poznanie środowiska przyrodniczego.
Z pojęciem krajobrazowo-humanistycznych zasobów koresponduje subiektywna kategoria nabytej humanistycznej wartości krajobrazu, która łączy znaczenia archeologiczne, historyczne, etnokulturowe, pamiątkowe i inne. Samo pojęcie wartości jest pojemniejsze, obszerniejsze niż obiektywna kategoria ceny, a także obejmuje subiektywne pojęcia znaczenia, ważności itp. Kategorie ceny i wartości jako pierwszy wyodrębnił wybitny ukraiński ekonomista M. I. Tugan-Baranowski.
Dla pewnego uświadomienia przypomnijmy powszechnie znany paradoks wartości pierwszego „klasycznego ekonomisty” A. Smitha: wartość wody jest większa od wartości diamentu, choć diament ma wyższą cenę niż woda.
Ogólnym ekwiwalentem, a zarazem istotnym składnikiem przyrodniczego i kulturowego dziedzictwa każdego narodu można uznać kategorię estetyczną piękna. Jednak najpierw, aby mówić o pięknie w ogóle, a o pięknie chronionych krajobrazów w szczególności, uzgodnijmy, że będziemy trzymać się stanowiska krytycznej filozofii Immanuela Kanta, zgodnie z którym estetyczne odczucie piękna jest możliwe wyłącznie wobec obiektów, które nie mają dla człowieka praktycznego znaczenia. Innymi słowy, za Anglikiem Edmundem Burke'em — to, co posiadamy, nie może być wzniosłe.
HARMONIA PRZYRODY — HARMONIA DUSZY
Czym więc jest piękno? W estetyce piękno rozumie się jako pojęcie całościowe, które ujawnia się poprzez bardziej konkretne kategorie: malowniczość, harmonijność, dopełnienie, doskonałość, majestatyczność, elegancję, naturalność itd.
Jedna z najwyraźniejszych kategorii estetycznych to harmonijność (harmonia), którą estetyka traktuje jako najwyższy poziom uporządkowanej różnorodności, chaosu. Nawiasem mówiąc, chaos u starożytnych Greków był ideałem piękna.
Osobno harmonia jako zjawisko, jako dynamiczny stan procesów społecznych i przyrodniczych, zakłada porządek, a odchylenie od niego wywołuje dysonans.
Najbardziej „krajobrazową” kategorią estetyki uważa się majestatyczność. Majestatyczny, wspaniały dzięki swemu naturalnemu pięknu krajobraz wywołuje wzniosłe emocje. Właśnie uznanie majestatu przyrody jako jej wyrazu estetycznego doprowadziło Europejczyków w XIX wieku do wywyższania i zachwytu górskimi krajobrazami. Ogólnie wszystkie etnosy wytwarzały swój, właściwy każdemu „przekrój czasowy” ideału piękna jako takiego, który zmieniał się w zależności od epok historycznych. Tzn. to pojęcie ma charakter przestrzenno-czasowy, narodowy, indywidualny. Niemiecki uczony A. Hettner w pracy „Geografia, jej historia, istota i metody” pisze: „Ideałem piękna krajobrazu były w minionych czasach ustronne miejsca, jak na przykład we Francji, jeszcze za czasów Ludwika XIV — krajobraz nad Loarą, który dziś wydaje nam się nudny. Alpy przez stulecia były przedmiotem grozy i dopiero pod koniec XVIII wieku stały się przedmiotem zachwytu. Jeszcze później uznano piękno stepu i morza; ogólnie można powiedzieć, że wraz ze wzrostem kultury, zwłaszcza miejskiej, piękno krajobrazu kulturowego ceni się mniej, a piękno dzikiej przyrody, którego wcześniej nie uznawano, coraz bardziej zdobywa nasze sympatie” (1937, s. 192).
Rosyjski geograf W. P. Siemionow-Tian-Szanski poszedł dalej niż A. Hettner i nawet opisał „estetyczną wartość pejzaży” różnych regionów północnej części Eurazji.
Ideał piękna przyrody konkretyzuje się i kształtuje w pojęciu idealnego krajobrazu jako absolutnej wartości estetycznej środowiska (jako wzorca krajobrazu), będąc miarą zgodności rzeczywistych cech pejzażowych z subiektywnymi wyobrażeniami obserwatora.
Brytyjski geograf XX wieku Vaughan Cornish w swoich wyjątkowych pracach „Krajobraz i wrażenia zmysłowe” (1936), „Piękno krajobrazu: badania geograficzne” (1943), badając walory estetyczne krajobrazów Wielkiej Brytanii i swoje wrażenia, stawia przenikające pytanie: dlaczego jedne miejsca są piękniejsze od innych?
Profesor John Appleton z północnej Anglii w książce „Przeżywanie krajobrazu” (1975) dowodzi, że krajobrazu naturalnego trzeba nie tylko kontemplować, ale go odczuwać. A to nie każdemu jest dane, to od Boga — być współuczestnikiem wysokiego piękna. W tej sprawie wybitny angielski filozof i kulturolog XIX wieku John Ruskin uważał, że tylko wrażliwi ludzie mogą dostrzec piękno krajobrazu. Tzn. u tych, u których poczucie piękna jest wrodzone.
Choć jest też druga strona medalu — do wysokiego i pięknego, do wielkiej sztuki, według słów Oscara Wilde’a, nie można dopuszczać kogo popadnie. Tak samo z historią. Według twierdzenia Arnolda D. Toynbeego (1995) historię trzeba nie tylko czytać, rozumieć (to za mało!), ale przeżywać — psychologicznie, wszystkimi włóknami duszy.
Również wielcy miłośnicy piękna przyrody są znani na całym świecie: David Oventhal, Hugh Prince, Roderick Nash, Aldo Leopold, Henry David Thoreau, John Muir (większą część życia wędrował samotnie po górach na zachodzie Ameryki), a także D. Linton, R. Emerson, R. i S. Kaplan i inni. Właśnie G. Thoreau’owi należy się słynne zdanie: „Dzika przyroda ocali świat”. Osobnego omówienia zasługuje książka R. Nasha „Dzika przyroda i amerykański umysł” (1967). Zaznaczmy, że dla Amerykanów surowa, dzika przyroda, jej nietknięte piękno, majestat — to przedmiot dumy narodowej. Dzięki majestatowi symbolami piękna krajobrazu amerykańskiego stały się Niagara, Wielki Kanion Kolorado, Dolina Yosemite (Niezrównana Dolina) w Kalifornii. Czegóż warta jest „Kraina cudów” albo Yellowstone w samym sercu Gór Skalistych u źródeł Missouri! Rdzenni Indianie nazywali te okolice „Krainą lodu, ognia, wody i obracającego się dymu”. Odradzali podróżnym bycie przewodnikami, opowiadając, jakoby w Górach Skalistych był skamieniały las i mieszkały złe duchy…
Uważa się, że cechy pejzażowe krajobrazów odzwierciedlają się przy ich kontemplowaniu w wizualnych obrazach człowieka, w których gromadzi się nie tylko informacja pomagająca mu orientować się w otoczeniu, ale i ważne dla niego wartości, kształtując odpowiednie postrzeganie świata. Zatem piękny krajobraz zawiera wysoki potencjał wychowawczy. Jego estetyka wychowuje, wstrząsa. Człowiek, wchłaniając w siebie wrażenia z kontemplacji piękna, wzbogaca się duchowo. W takim „dialogu” dokonuje się również kontakt informacyjny człowieka z przyrodą. Wśród negatywnych skutków „współczesnej” antropogenizacji przyrody jest zmniejszenie informacji o wartości krajobrazów, co negatywnie wpływa na życiową aktywność i społeczną pozycję człowieka. Być może zniszczone, „głuchonieme” środowisko wnosi korekty także w mentalność narodową.
Można przypuszczać, że nietknięte piękno ziemskiej przyrody wpływa i będzie wpływać w przyszłości na religię, filozofię, sztukę, naukę i zapewne będzie określać materialny i duchowy rozwój ludzkości, co stanie się kolejnym potwierdzeniem aforyzmu F. D. Dostojewskiego, że piękno ocali świat.
Ogólnie piękno i sztuka są czynnikami kształtowania krajobrazu kulturowego, którego naukowe ujęcie już w 1920 roku zaproponował O. Schlüter, lub krajobrazu kulturowego, w którym wizualnie „odczytują się” składniki antropogeniczne, sztucznie stworzone. Współczesna humanistyczna koncepcja krajobrazu kulturowego jako kategorii wartości zakłada uznanie go za całościowy system przyrodniczo-kulturowy, bez którego człowiek nie może czuć się harmonijną osobowością, zdrową nie tylko fizycznie, ale i duchowo.
Jakoś wszyscy rzucili się, bo, wybaczcie, modnie (choć kiedy za coś bierze się większość, to świadczy to nie o wysokiej mądrości, a o przeciętności) uczyć się języka angielskiego, jakby podświadomie zgodziwszy się gadać przewróconymi szczękami. Jednocześnie wstydzą się melodyjnej ukraińskiej (bo nie została im przekazana wraz z matczynym mlekiem). A ileż to nam nie wiadomo z tego, co wiedzieli nasi praojcowie? Dlaczego nie uczyć w szkołach (a nawet w przedszkolach) jak najgłębiej tych roślinek, ptaszków, których nazw nadawali nie uczeni łaciną, lecz od najdawniejszych czasów nasi przodkowie. Żeby dzieci znały je od małego, żeby nie zniknęły z powierzchni ziemi. Choć jakieś będzie pokrewieństwo z najdawniejszymi źródłami, pierwotnymi początkami. Potem niech będzie angielski, rosyjski, komputer…
Siła poczucia własnej ojczyzny, wysoko emocjonalny stosunek do rodzinnego kraju, rodzinnego domu, do wszystkiego, co nazywa się swoim, zajmuje czołowe miejsce w systemie uniwersalnych wartości. Jeśli los ziemi staje się losem człowieka, to znaczy zachodzi identyfikacja etnosu ze środowiskiem przyrodniczym, dokonuje się rozkwit kraju; w przeciwnym razie następuje utrata kontroli nad środowiskiem przyrodniczym i zanik narodu, o czym świadczą liczne przykłady z wielowiekowej historii całych narodów, a nawet cywilizacji.
EKOLOGIA
Машинний переклад
Niepokojąca sytuacja wytworzyła się wokół największego na Krymie słonego jeziora Sasyk-Sywasz, podzielonego sztucznie usypaną awaryjną grobla, której wiosenne i jesienne przerwania grożą katastrofą ekologiczną i techniczną. Większość krymskich słonych jezior jest zaniedbana. A przecież to prawdziwy skarb przyrody, z złożami leczniczych błot i solanki. Jeszcze pół wieku temu przyrodnicy naliczali na półwyspie prawie 300 jezior, z czego 45 było słonych. Dziś jest ich zaledwie 26.
Wiktor CHOMENKO, Krym
CZY CHEMIZUJEMY MORZE? Północnokrymski Kompleks Przemysłowy w ciągu ostatnich czterdziestu lat zniszczył system jezior grupy perekopskiej. W pierwotnym stanie naturalnym poziom tych jezior był niższy od poziomu morza o dwa metry. Teraz napełnia się je już nie solanką, lecz odpadami z produkcji chemicznej. W strefie potencjalnego podtopienia trującymi ściekami znalazły się wsie Karpowa Balka, Proletarka i Piatyrichka. Obecnie te trzy jeziora wykreślono już z wykazu obiektów wodnych Ukrainy. Ich nowym statusem są chemiczne osadniki.
W 1970 roku w Armiańsku i Krasnoperekopsku pojawiły się giganty przemysłu chemicznego. Dziś brzegi jezior przygnębiają pustką. A specjaliści zastanawiają się, gdzie podziać przemysłowe ścieki. Jedni wystąpili z projektem skierowania ich z Krasnego do jeziora Kiatskie, potem korytem Iszuńskiej Balki do wciąż czystej Zatoki Karkinickiej, do rybnych tarlisk i przyrodniczego rezerwatu „Łebedyni Ostriwy”. Inni rozważają możliwość odprowadzenia odpływów chemicznych do jeszcze niezanieczyszczonych jezior Karleutske i Ahulske, na których wybrzeżach gnieżdżą się ptaki. Według obliczeń samych naukowców objętość przemysłowych ścieków, które będą trafiać do morza, wynosiłaby rocznie od 2,5 do trzech milionów metrów sześciennych. Tymczasem Krymski Zakład Sodowy nadal zwiększa objętość produkcji, a ilość odpadów przewyższa projektowane objętości.
KIEDYŚ BYŁ CUDOWNY CZOKRAK… W jeziorach Czokrak, Uzunłary, Kojasz i Tabecziku znajduje się ponad 70% kondycyjnych leczniczych błot Krymu. Dziś niepokój budzi nie tylko stan jeziora Kojasz, które należy do Opuckiego rezerwatu. Jezioro Uzunłar kiedyś uznawano za największe złoże siarczkowych leczniczych błot. Badania potwierdziły: ogromne lustro wody odsala się tak szybko, że za kilka lat rozpocznie się proces odsalania zbiornika. Czeka go los innego, już byłego słonego jeziora Kyzył-Jar, które przekształciło się w słodkowodne. Uzunłar miał „szczęście” znaleźć się na terenie poligonu wojskowego Floty Czarnomorskiej, wydzierżawionego przez Rosję do 2017 roku, gdzie trwają ćwiczenia bojowe. Lustro wody stało się celem dla ostrzału i bombardowań z samolotów. Błota są nafaszerowane odłamkami pocisków i kawałkami skał górskich, pokryte licznymi głębokimi wyrwami. Smutny los ma cudowne jezioro Czokrak, nad brzegiem którego w latach 1859–1936 istniał kurort leczniczych błot. W powojennych latach wydobycie błota dla sanatoriów Teodozji, Sudaku i Sewastopola prowadziła tutaj Teodozyjska Elektrownia Cieplna, która… zbankrutowała, „siedząc na złocie”. Przyległy do brzegu bezgospodarczy teren ze źródłami siarkowodorowych wód leczniczych miejscowi mieszkańcy i „dzicy” turyści zamienili w wysypisko. Strefą gromadzenia odpadów i śmieci gospodarstwa domowego stało się bezodpływowe słone jezioro Dżarylhacz w Zachodnim Krymie, które zawiera zapasy leczniczego błota. Cienka warstwa cennego czarnego mułu jest zmieszana z niższymi szarymi warstwami mułu, które nie mają wartości. Jezioro Adżyhol, gdzie kiedyś wydobywano błoto dla teodozyjskiego kurortu, dziś straciło znaczenie lecznicze. Zabiły je ścieki z kanalizacji miejskiej. Nie wytrzymały presji technogenicznej jeziora Ałtasz i Czurubasz. Ałtasz zamknęli i obwałowali ziemnym wałem „strategowie pokojowego atomu” Krymskiej Elektrowni Atomowej. Czurubasz zasypano szlamami zbankrutowanego Kamysz-Burunskiego Kombinatu Górniczo-Wzbogacającego. Tak więc Półwysep Kerczeński pozostawiono bez jednego „zdrowego” słonego jeziora.
SAKSKIM BŁOTOM ZAGRAŻA KANALIZACJA
Jedyne naturalne złoże na półwyspie, gdzie wydobywa się lecznicze błoto, to jezioro Sakskie. Ale i ono znajduje się na granicy przetrwania. W czasach „chemizacji całego kraju” po obu jego stronach wzniesiono giganty przemysłu chemicznego oraz garnizon lotniczy, a mierzeję, która według dokumentów miała być strefą ochronną, zabudowano blokami pomieszczeń kompleksu sanatoryjno-kurortowego. Wzdłuż jeziora, kilka metrów od linii brzegowej solanki, przeciągnięto ciśnieniowy kolektor kanalizacyjny. Obecnie zagraża on zniszczeniem „jeziora zdrowia” — zmieszaniem wód i błota tej uzdrawiającej zatoki z nieczystościami.
Czy dopuścimy do losu nie mniej znanego z cudownej mocy jeziora Mojnackiego, którego ostatnie lecznicze błoto wykopano łopatami już w 1934 roku? Dziś wanny sanatorium „Mojnaki” napełnia się błotem przywiezionym z Saki, bo przez stulecia wybierano solankę w nadmiernych ilościach, więc jezioro się odsala.
WYKAZ UZDRAWIAJĄCYCH JEZIOR STAŁ SIĘ MARTYROLOGIEM. Przekształcone w słodkowodne zbiorniki i jeziora Bogajły i Kizył-Jar. Pierwsze jeszcze pod koniec ubiegłego stulecia zamieniły w osadnik okoliczne gospodarstwa i fermy drobiu. Drugie odsoliła filtracja wody dnieprowskiej przez skały krasowe ze zbiornika Miżhirnyj. Specjaliści twierdzą: większość jezior można wykorzystać do pozyskiwania surowca dla przemysłu chemicznego, biologicznie cennych dodatków spożywczych i paszowych, składników preparatów farmakologicznych. A już odsolone baseny Jeziora Sackiego, Sasyk-Sywasz, Denuzław, Jeziora Pańskiego, Kizył-Jaru, Tobeczyka, Bogajły nadają się jedynie do hodowli ryb. Krym nadal traci swoje unikatowe słone baseny wodne, a wraz z nimi potężną bazę surowcową dla różnych gałęzi gospodarki. Specjaliści uważają: jeziora jeszcze można uratować. Dziś łączne zasoby ropy i leczniczych błot Krymu wynoszą ponad 28 mln m³, a sumaryczne zasoby złóż wód mineralnych mają wypływ około 30 tys. metrów sześciennych na dobę. To mogłoby zapewnić funkcjonowanie kompleksu kurortowo-rekreacyjnego półwyspu na perspektywę. Trzeba opracować materiały dotyczące przydziału gruntów, wyznaczyć granice stref ochrony wodnej i sanitarnej, granice gruntów funduszu wodnego. Nasze pobieżne notatki pozwoliły jedynie punktowo zarysować skalę ekologicznej katastrofy. Tymczasem materiały zasłużonego pracownika kurortów i turystyki autonomii Ołeha Hułowa, zebrane w grubym segregatorze „Ekocyd krymskich słonych jezior”, leżą w kurzu w Stałej komisji Rady Najwyższej Krymu ds. rolnictwa i gruntów, ekologii oraz racjonalnego korzystania z przyrody.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
obraz rodzinnej ziemi, gdzie żyje nieustająca marzenie oracza o WŁASNEJ ZIEMI. Pierwszego pełnego przekładu utworu Jakuba Kołasa na język ukraiński dokonał ukraińsko-białoruski pisarz-tłumacz Wałerij Striłko, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy i Związku Pisarzy Białoruskich, laureat Międzynarodowej Nagrody Literackiej im. I. Franki oraz nagrody literackiej im. K. Krap pozy. Pochodzący z prastarej wsi Lubecz na Czernihowszczyźnie, na granicy z Białorusią, która wspominana jest na 1000 lat przed pojawieniem się na świecie Kołasa i Kupały, tłumacz Wałerij Striłko, jak zaświadcza poeta Anatol Wertyński, zasłużony działacz kultury, laureat Nagrody Państwowej Republiki Białoruś, jest człowiekiem o niezwykłym losie twórczym: budował statki w Chersoniu, służył we Flocie Czarnomorskiej, ukończył Nowosybirski Instytut Elektrotechniczny, pracował w instytutach fizyki jądrowej, hydrodynamiki na Syberii, w instytutach projektowo-technologicznych białoruskiej stolicy. I choć późno, ale gwałtownie, energicznie wszedł do literatury, posiada nieprzeciętne wyczucie filologiczne — pracuje na niwie artystycznego przekładu poetyckiego. Wydanie „Nowej ziemi” po ukraińsku jest przyуроczone do 100-lecia debiutu poetyckiego Jakuba Kołasa oraz 125-lecia od dnia jego urodzin. Z tej okazji do Kijowa przybyła delegacja z Białorusi: Anatol Wertyński, Lidija Doroszko, Siarhiej Zakonnikau, Wiera Mickiewicz, Wałerij Striłko. W Domu Pisarzy Ukrainy odbył się wieczór „Moj rodny kut, jak ty mnie miły” („Mój kącie rodzinny, sercu miły”), na którym omawiano ukraiński przekład Wałerija Striłki książki „Nowa ziemia” Jakuba Kołasa — najlepszego utworu białoruskiej poezji epickiej XX wieku. Wnuczka Jakuba Kołasa Wiera Mickiewicz podziękowała pisarzowi Wałerijowi Striłce za utalentowany przekład poematu na język ukraiński, szczery zachwyt nim wyrażali także goście z Białorusi. Pieśń nad pieśniami białoruskiego narodu — poemat Jakuba Kołasa „Nowa ziemia” Wałerij Striłko przetłumaczył, pielęgnując marzenie, aby Białoruś stała się prawdziwie nową ziemią i wolną wśród narodów.
Машинний переклад
Swiatosław MIZERNIUK Zdjęcia autora „Nowa ziemia” — poemat epicki klasyka literatury słowiańskiej Jakuba Kołasa (Konstantego Michajłowicza Mickiewicza, 1882—1956) Słusznie nazywany jest rapsodią białoruskiej ziemi. Bo tak, jak w rapsodię wirtuozowsko wplata się ludowe melodie, śpiewy i przyśpiewki, tak utkano poemat „Nowa ziemia” — z eposu ludowego, folkloru, z opiewanej przez poetę ojczystej przyrody, chłopskiej pracy. Poemat to encyklopedia życia rodaków poety, a także ich wielka pieśń-marzenie o Wolności. Jako słowiańska niewolnica-służebnica przywitała XX wiek Białoruś, którą caraty szczelnie zapakował w urzędowy szynel i zakazał imienia, ojczystego języka… Cierpiąc nad losem zniewolonego kraju, sławny Adam Mickiewicz w rozpaczy zwracał się do Boga: „Odezwij się...” („Improwizacja” w III części „Dziadów”). I niebiosa odpowiedziały! Trzeciego listopadowego wieczoru 1882 roku „niemeńskie wydeptane pola” zrodziły jeszcze jednego Mickiewicza — Kostusia. Najwyższy podarował Białorusi geniusza, który przemówił do Wszechświata macierzystym, ojczystym językiem! Wielki pieśniarz Kostuś Mickiewicz pozostał w literaturze białoruskiej pod ziemskim pseudonimem Jakub Kołas, rozpoczynając poemat „Nowa ziemia” jeszcze w 1911 roku — w carskim więzieniu. Ale przez tragedie lat 20. i w kolejnych latach, kiedy osobista tragedia stała się ogólnonarodową, 40-letni poeta-pieśniarz zakończył swoje artystyczne płótno na XXX pieśni. Komuniści przygotowywali wyroki śmierci, Sybiry dla tysięcy Białorusinów. Szukając broni, stawiali twarzą do ściany także poetę, „jakby przed rozstrzelaniem”. Nawet najbliższych krewnych Jakuba Kołasa aresztowano w jego obecności w nocy z 5 na 6 lutego 1938 roku i poddano represjom. „1/6 część planety Ziemia kręciła się wokół własnej osi Marksa-Lenina-Stalina, wytyczając straszny komunistyczny kurs w Galaktyce ziemian…” I na tym Krwawym Szlaku, zamiast bajek i legend, białoruskiej ziemi (tego „ziarna w orzechu”), tysięcy jezior i rzeczek pozostawały potomkom jedynie piołunowe, zgorzkniałe pogorzeliska, obrabowana białoruska chata, wychłodzona rekrutacją i przeklętym Sybirem, rzeki krwi i miliony niewinnych ofiar. Ustami Jakuba Kołasa, jakby całemu światu, opowiadała o sobie sama Białoruś, utalentowana i poniżona, bogata duchowo i nieuznana jako naród: „Gaj talentów się wywiódł! // Ile ich i gdzie leży, // Ich, nie uznanych na wolności, // Nie opłakanych przez nikogo, // Tylko odśpiewanych w polu // Wiatru świstem pustym!” (Jakub Kołas. „Symon-muzyka”). Wybitny poeta Białej Rusi, Jakub Kołas w „Nowej ziemi” genialnie stworzył hymn-pochwałę białoruskiego kraju, hymn chłopskiej pracy, Walerij Striłko, Anatol Wertynski
Машинний переклад
Niedawno, z okazji 100. rocznicy urodzin Jewhena-Julija Pełenskiego, w Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy otwarto wystawę. Zaprezentowane na niej książki, dokumenty, fotografie oraz inne materiały w wyrazisty sposób naświetlają pełne poświęcenia życie i działalność wiernego syna ojczystej ziemi. Mykoła HŁAMAZDA Daleko niepełna lista drukowanych prac Jewhena Pełenskiego obejmuje ponad 400 tytułów. Przede wszystkim należy wyróżnić jego pracę bibliograficzną „Ucrainica w językach zachodnioeuropejskich” (w języku angielskim, niemieckim, francuskim i włoskim), która ukazała się jako 158. tom Zapisek Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki. Zawiera ona 12 rozdziałów: ogólna charakterystyka geografii, demografia, antropologia, historia, język, etnografia, kultura, prawo, socjologia, zdrowie publiczne, oświata, gospodarka, emigracja. Objęły one ponad 2600 publikacji autorów krajowych i zagranicznych. Cenne ze względu na wykorzystane materiały źródłowe, treść i argumentację są prace naukowe J. Pełenskiego „Kultura i kult ukraińskiej książki”, „Ukraińska książka”, „Początki drukarstwa”, w których uzasadnia on myśl, że ukraińska drukowana książka pojawiła się w latach 90. XV wieku, a nie w 1574 roku, kiedy „moskwicin” Iwan Fedorow wydrukował we Lwowie „Apostoła”. Ten, jak wiadomo, „wskrzesił” jedynie podupadłe wówczas na Ukrainie drukarstwo. Prawda, od tego czasu nabrało ono nieprzerwanego rozwoju. Narodziny literatury ukraińskiej J. Pełenski odnajduje w VI wieku, nie tylko w folklorze, którego źródła są jeszcze głębsze. Różnorodność problematyki, bogactwo tematyczne jego badań i publikacji budzą podziw. Jest to zarówno historia literatury ukraińskiej, jak i zagranicznych, Nina HNATIUK W dramatycznym poemacie „Dziewczyna z legendy” o Marusi Czuraj znana ukraińska poetka Lubow Zabashta ustami swojej bohaterki zwracała się do nas: „A jeśli dotrze pieśń choć jedna / Do was, potomkowie, w radości, w powitaniu, / jako echo serca niezłomnego, / to znaczy, że żyłam nie na próżno na świecie”. Ciepło, wzruszająco mówiono o ukraińskiej poetce, wiernej strażniczce talentu jasnowłosego Prometeusza — Andrija Malyszki — na wieczorze literacko-artystycznym z okazji 90. rocznicy jej urodzin. Do centralnego archiwum-muzeum literatury i sztuki Ukrainy przybyli poeci, literaturoznawcy, artyści, rodacy Lubow Zabashty z okolic Pryłuk, aby uczcić pamięć o drogiej osobie, autorce wielu dziesiątek książek poetyckich, poematów dramatycznych, pieśni. Zaprezentowano zbiór pieśni do słów poetki „Dzwonkowa studnia”, uporządkowany przez syna Ihora Zabashtę. W przedmowie do tego wydania, napisanej przez Dmytra Łucenkę jeszcze w 1968 roku, znajdują się takie wersy: „Prawdziwa poezja jest nasycona ziemskim pięknem, tęczowymi kolorami nieuczynionej ręką przyrody, szumem dąbrów i aromatem pachnących kwiatów, cichym gruchaniem zakochanych i wiosennym świergotem słowików, pluskiem aksamitnych fal wielkich i małych rzek oraz burzowym grzmotem wielkiej bitwy, ludzkimi radościami i bólami. Prosi się ona do pieśni, bo jest rodzoną siostrą muzyki. Układa się do muzyki także lepsze słowo Lubow Zabashty. Melodyjne i soczyste, pachnące i przejrzyste, skropione słońcem i rozumem, wpływa ono do ludzkich serc przenikliwą, jak skowronkowy świergot, pieśnią, bo wzięte z głębi narodu, z niewyczerpanej skarbnicy naszego bogatego w odcienie i niuanse języka ojczystego”. rozwój ogólnego procesu i swoistość poszczególnych kierunków, a także charakterystyczne różnice w gatunkach, indywidualnych stylach itp. A także terminowe odpowiedzi na ukazanie się znaczącego utworu tego czy innego pisarza na Ukrainie i za granicą. W polu jego widzenia — zagadnienia kultury, literatury, sztuki dalekiej przeszłości i współczesności. Przekonującym świadectwem tego jest „Bibliografia ukraińskiej książki”, „Bibliografia bibliografii szewczenkowskiej”, „Do kwestii bibliografii starodruków”, „Bibliografia ukraińskiej bibliografii językoznawczej”, „Ukraińska bibliografia krajoznawcza Galicji i Wołynia”, „Zachodnioeuropejskie ukrainoznawstwo”, „Materiały do bibliografii walki wyzwoleńczej Ukrainy”, „Rusyfikują język ukraiński”, „Antologia współczesnej poezji ukraińskiej”, „Ukraińska encyklopedia powszechna. Księga wiedzy”, „Z historii humoru ukraińskiego (Od I. Kotlarewskiego do O. Makoweja)”, „Praca naukowo-badawcza Muzeum Narodowego we Lwowie” (tam autor przez pewien czas pracował), „Konfrontacja literatury z życiem”, „Literacki Kijów dzisiaj” (1936) itd. Niezmienne było jego zainteresowanie fenomenem T. Szewczenki: „Szewczenko-klasyk”, „Jak pisał Szewczenko poezje?”, „Czar Szewczenki”, „Szewczenko i Ukraina Zachodnia”, „Sad T. Szewczenki w azjatyckim stepie”, „Szewczenko i Wowczok”, „Szewczenko i małżeństwo”, „Ostatnie słowo poetyckie Szewczenki” — prawie 30 publikacji o wielkim poecie. W Krakowie w 1940 r. J. Pełenski dokonał miniaturowego wydania pierwodruku „Kobziarza” z 1840 r. ze swoją przedmową. Tak uczcił 100-lecie tej nieśmiertelnej książki. Niezmordowanemu J. Pełenskiemu udało się wydać całą bibliotekę dzieł ukraińskiej klasyki literackiej XIX – pierwszej połowy XX wieku. Wydaje się, że nikt z wybitnych mistrzów słowa nie pozostał poza jego uwagą, a wszystko to w latach 30.–40. – bardzo trudnym okresie dla ukraińskiej emigracji. Ale badacz dokładał wszelkich starań, aby zapoznać rodaków z tym, co było w tamtym czasie najlepszego na Ukrainie i poza jej granicami. Mieszkając we Lwowie (do września 1939 r.), aktywnie współpracował z Towarzystwem Naukowym im. T. Szewczenki (NTSz), z redakcjami ukraińskich wydawnictw, czasopism, gazet. Inicjował tworzenie nowych wydawnictw, skłaniał swoich współmyślicieli do pracy naukowej, oświatowej. Dzięki niemu stały się popularne wydawnictwa „Dażboh”, „Wohni”, „Proświta”, „Ukraińskie Wydawnictwo” we Lwowie, a później w Krakowie, „Nowyj Czas”, „Bystrycia”, „Wilna Dumka”.
Машинний переклад
Zasłużona działaczka sztuk Ukrainy Zofia Majdańska, laureatka Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki Mykoła Szudria, poeta z Priłuk, pierwszy laureat nagrody im. L. Zabaszty Nina Tkaczenko, przewodnicząca Priłuckiej Rady Miejskiej
Jurij Berkut, znani poeci Mykoła Som, Petro Zasenko i inni miłośnicy twórczości niezapomnianej mistrzyni słowa z miłością, drżeniem odtwarzali obraz tej niezwykłej osobowości, wysoko utalentowanej poetki, wymagającej wychowawczyni młodych twórców, wiernej żony jednego z najwybitniejszych ukraińskich poetów XX wieku Andrija Małyszka. Barwna, wielostronna była paleta artystyczna wieczoru. Z natchnieniem brzmiały wiersze Lubow Zabaszty w wykonaniu prowadzącej, zasłużonej artystki Ukrainy Larysy Nedin. Doskonale wykonała piosenki na słowa drogiego sercu człowieka artystka operetki Olesia Zabaszta. „Moja dzwoniąca studnio, patrz, nie płyciej”, — rozbrzmiewał w wysokości nieba, nad świętym złotem Sofii, silny, czarujący głos wnuczki poetki. I myślało się o tym, że nie wolno nam zapominać o wszystkich tych, dla których Ukraina była nie po prostu miejscem zamieszkania, lecz studnią miłości i życia, głównym punktem bólu, drogą materzyzną. A kiedy Lubow Zabaszta pisała o Marusi Czuraj i Roksolanie, Oleksie Dowbuszu i Iwanie Sirku, Lesi Ukrainka i Iwanie France, Ołeksandrze Dowżenko i Maksymie Rylskim, Andriju Małyszku i Platonie Majborodzie, Wasylu Stusie i wielu innych naprawdę wielkich Ukraińcach, to tym rozkwitała i dumnie utwierdzała nieśmiertelność Ukrainy, ustami nieskalanymi śpiewała chwałę miłości i piękna, wnosiła także swój udział w wywalczeniu niezależnego państwa narodowego. „Będę Berehynią rodzimego narodu” — pisała Lubow Zabaszta. Dlatego głęboki ukłon jej za to i moja dozgonna wdzięczność, bo to właśnie ona w 1967 roku napisała mi rekomendację do wstąpienia w szeregi Związku Pisarzy Ukrainy, ciepło odnosiła się do moich zbiorów, pisała wzruszające listy, wraz z Andrijem Samijłowyczem zapraszała na chleb i sól do domu. A ostatnie wiersze tkała jej ręka na mojej Winnicczyźnie, gdzie zakończyła się ziemska droga poetki. Niech więc obfitym błogosławionym deszczem spada w ludzkie serca jej wybrane słowo. I niech nie płycieje dzwoniąca studnia pamięci.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
lubią soczyste trawy, a afrykańscy chłopi ścigali je za szkody wyrządzone w uprawach. Szczególnie zaś europejscy myśliwi, dla cennej kości słoniowej albo po to, by zaspokoić zwykły „sportowy” zapał. Nawet w Indiach, na Cejlonie i w innych krajach, mimo wielkiego szacunku dla słoni, łapano je, zadając im okrutne rany, w pułapki, w głębokie doły. Bardzo wiele zwierząt umierało od ran zadanych pociskami rozrywającymi, które stały się nowym środkiem zabijania. Te „zmagania” były niezwykle nierówne, bo słonie nie ścigają napastnika, ograniczając się do próby stratowania go na miejscu zamachu… Na szczęście ten słonicyd zakazano umowami międzynarodowymi i dziś na obu kontynentach dopuszczają się go jedynie zajadli kłusownicy. Mimo to, co czynili z nimi wygnańcy z Bożego ogrodu, dwa gatunki słoni przetrwały do dziś. Obecne obszary występowania tych olbrzymów pokrywają się z ich nazwami: a f r y k a ń s k i i a z i a t y c k i, czyli indyjski. Jednak starożytni greccy przyrodnicy ich nie rozróżniali. Pierwszym starożytnym pisarzem, który dowiedział się o słoniach z pogłosek, był Arystoteles, któremu w 325 r. przed Chr. udało się zobaczyć słonie indyjskie, zdobyte w wyprawach Aleksandra Macedońskiego. Egipcjanom zaś dobrze znane były afrykańskie, ponieważ faraonowie otrzymywali daninę z cennej kości słoniowej, którą Grecy nazywali e l e f a s. U progów Nilu znajdowały się wyspa i miasto Elefantyna, dokąd z afrykańskiej głębi docierał egzotyczny towar… Na Ukrainie zaś, gdzie szacunek dla „Greków i Łacinników” był szczególny, aż do przedostatniego stulecia słonie nazywano e l e f a n t a m i, a lwy – l e o n t a m i. Największe ze wszystkich zwierząt, które chodzą, biegają lub pełzają po ziemi, nie tylko niszczono, ale też zmuszano je do zabijania… Podporządkowawszy sobie znaczną część Bliskiego Wschodu, król Seleucydów Antioch IV Epifanes postanowił umocnić swoją władzę. Jak świadczy I Księga Machabejska (1 Mch 1, 41–42), napisał on do całego królestwa, aby wszyscy stali się jednym narodem i aby każdy porzucił swoje obyczaje. Jak dowodzi
Trójkąt między rombem a liniami wyszywano ukośnymi liniami, zawijasami (typ ornamentu „baranie rogi”). W ornamentach przeważają kolor czarny i czerwony (oznaka kultury rolniczej, miłości, ziemi i słońca, smutku i radości, materialnego i duchowego, życia i śmierci) z domieszką niebieskiego, zielonego, żółtego (złotego). Taki typ ornamentu mógł symbolizować nie tylko rolniczą pracę na czarnoziemie w strefie leśnostepu z rzekami i jeziorami czy melancholijność usposobienia, miłość, dążność podolanina do celu, lecz także pewną harmonijność w stosunkach człowieka z przyrodą i w relacjach międzyludzkich; siłę fizyczną, moc ducha; wzrost, niekiedy zapłodnienie itp. (należy rozpatrywać konkretny wzór przeznaczenia haftu). Z wizerunkiem rombu i dwóch linii mogły wiązać się pewne wyobrażenia o kalendarzu, porach roku, bycie między narodzinami a śmiercią. Lud odnosił się do wyszywanki jak do świętości. Takie koszule przekazywano z pokolenia na pokolenie, z rodu do rodu, strzeżono ich jak relikwii. Zakodowana rodowa informacja genetyczna chroniła potomków przed ciosami losu, broniła przed złymi siłami, złym okiem, negatywnymi energiami. Obraz-symbol koszuli-wyszywanki często pojawia się w ludowych pieśniach o miłości, życiu rodzinnym, a także o tematyce społeczno-bytowej (kozackiej, czumackiej, burlackiej, najemniczej), żartobliwych itp. Według ludowej tradycji dziewczyna, przygotowując posag, miała wyszyć narzeczonemu koszulę:
Jedwabiem szyła, jedwabiem szyła, złotem haftowała —
Dla tego kozaczka, którego wiernie kochała.
Koszula (zwłaszcza męska) była symbolem miłości, wierności. W dawnym zaklęciu powiedziano: „Jaka biała jest koszula na ciele, taki niech będzie mąż dla żony”, skąd
Машинний переклад
Pomnik kuliszowskiemu mamutowi historia, podobną zuchwałość Bóg karze we wszystkich czasach, i król natrafił na zdesperowany opór nawet ujarzmionych, lecz duchowo niezłamanych narodów. Niegodne dzieło Epifanesa odziedziczył jego syn Antioch Eupator, który wyruszył z wojną do Ziemi Świętej.
W jego wojsku były 32 słonie wyszkolone do wojny. Każdego słonia w czasie bitwy towarzyszyło tysiąc żołnierzy w kolczugach siatkowych oraz 500 najlepszych jeźdźców na koniach. Ci jeźdźcy wyprzedzali każdy ruch zwierzęcia: dokądkolwiek by szło, szli razem z nim (1 Machabejska, 6 : 36). I — tylko jeden Hindus, którego słuchał potężny zwierz-niewolnik. Wychodzi więc, że poganiacz słonia kierował całym pułkiem żołnierzy!
Jednak cała ta potęga nie pomogła i król został zmuszony do zawarcia pokoju. Ale za późno: podczas gdy on cieszył się swoją imperialną pychą, większą część Seleucji zdobyli już Persowie wraz z Medami…
Słoń afrykański jest większy od swojego indyjskiego krewniaka. Para jego kłów, długa na więcej niż wzrost człowieka, może ważyć centnar. Ogromne uszy zakrywają kark i nawet leżą na ramionach. Nawet jego głos jest potężniejszy i budzi grozę, gdy zwierzę jest rozgniewane. Uważa się, że z powodzeniem można tresować jedynie słonie indyjskie, jednak Kartagińczycy tresowali także afrykańskie. Już na wiek przed wydarzeniami opisanymi w Piśmie Świętym wielki wódz Hannibal przeprowadził je wąskimi szlakami przez Alpy, ku postrachowi Rzymian. Ci ostatni stopniowo otrząsnęli się i po zwycięstwie nad Kartaginą zdołali zmusić słonie do walk z innymi zwierzętami w cyrkach oraz do bawienia publiczności innymi sposobami.
Mimo swojej siły i bystrości słoń jest zadziwiająco spokojnym stworzeniem: często ustępuje drogi słabszemu, nigdy nie atakuje pierwszy, chyba że w obronie młodych. Ten nieszkodliwy, łagodny, cierpliwy i nawet posłuszny zwierz może żyć obok człowieka nie tylko w Edeńskim ogrodzie, co dzieje się w Indiach i krajach Azji Południowo-Wschodniej, gdzie dawno go oswojono, słusznie uważając za istotę wyższą, niepodobną do zwykłego bydła. Szczególnie szanuje się go za zdolności umysłowe.
Być może siedem zabawkowych słoników w pokoju to nie zwykły przesąd, lecz tradycyjny, szczęśliwy znak siły, zdrowia, rozumu i szlachetności.
widać, że „biały — miły”. W niektórych ludowych pieśniach, jak zauważał O. Potebnia, obraz nie jest wyjaśniany, lecz można go zrozumieć na podstawie znaczeń symbolicznych: Ach, gdybym ja wiedziała, że będę twoja, Wyprałabym koszulę z czarnego brudu. (czyli pokochałabym, związałabym się z tobą pod warunkiem obowiązkowego przyszłego zamążpójścia); Zakukała kukułeczka na żółtym piasku. A kto že mojemu miłemu wypierze koszulę? W drugiej połowie XIX w. w europejskiej folklorystyce funkcjonował wątek o hrabim, który dostał się do niewoli u niewiernych, i o jego żonie. Biała koszula, którą żona dała mężowi, jest symbolem wierności: dopóki koszula biała, dopóty żona wierna. Wyprać koszulę w pieśniach czumackich oznacza pokochać czumaka, nawet jeśli jest on żonaty. Charakterystyczne jest, że czumak nie zawsze zgadza się na związki miłosne z przypadkowymi kobietami (w pieśniach są to przeważnie dziewczyna lub młoda karczmarka-zdzierczyni), nie pozwala nikomu „prać koszuli”, choć ona nie jest biała, bo „siódma niedziela”. Czumak zachowuje wierność ukochanej dziewczynie (żonie), do której ma wrócić. Koszulę-wyszywankę opiewano i przedstawiano w wielu gatunkach twórczości ludowej (zwłaszcza żartobliwych, parodystycznych), do czego przyłączyli się także współcześni poeci. Ona jest symbolem Ukraińca i Ukrainy, jednak w XX w. prestiż wyszywanki jako stroju upadł pod uciskiem radzieckiego systemu totalitarnego, zgubnym wpływem tendencji szowinistyczno-kosmopolitycznych, komunistyczno-faszystowskich, ekstremistycznych i innych. Wraz z uzyskaniem przez Ukrainę niepodległości państwowej w 1991 r., szczególnie dziś, na początku XXI w., obserwujemy odrodzenie tradycyjnego stroju. Stroje damskie i męskie z wyszywankami zyskują nie tylko status identyfikacyjny, reprezentanta w dialogu kultur, ale także znaczenie organicznego odzieży o wysokiej estetyce artystycznej, rodowego amuletu, przedmiotu narodowej dumy Ukraińców.
Машинний переклад
Poganiacz na słoniu. Grafika książkowa z 1604 r. Niemcy
Zdjęcie Ołesia Dmytrenki, ka na Sumszczyźnie. Ta imponująca żeliwna konstrukcja zachwyca doskonałością klasycznych kształtów i świadczy o tym, że Ukrainę wcale nie żartem można uważać ojczyzną, jeśli nie słoni, to na pewno mamutów. Słoń jest cięższy od samochodu ciężarowego, a im wyższy, tym pewniej. Może unieść na grzbiecie pięciu ludzi. A jeśli ktoś się nie utrzyma, słoń podniesie go giętkim chobotem. Swobodnie przedziera się przez gęste zarośla, powalając kłami drzewa. Dobrze pływa i chodzi po dnie jak nurek, oddychając przez chobot… Te talenty od dawna cenią w Azji, gdzie słonie do dziś wykonują różne ciężkie prace. Długi chobot, którym słoń rozpoznaje zapachy i próbuje jedzenia, służy mu też za rękę. Chwyta nim gałęzie, liście i owoce z drzew. Jednym palcem tego „rękoustego” słoń ostrożnie bierze z dłoni chleb, a małe, chytrze przymrużone oczy olbrzyma jakoś po ludzku jaśnieją wdzięcznością. U słonia usposobienie jest pokojowe, ale nie daj Boże go rozzłościć! Wtedy straszne stają się nie tylko jego ogromne, jak kolumny, nogi, silny chobot i ostre kły, ale nawet głos, jakim słonie wyrażają subtelności swoich różnorodnych uczuć. To i groźne trąbienie, i zadowolone, liryczne bełkotanie. Bogata jest też paleta gestów: machanie uszami, potrząsanie chobotem lub uderzanie nim o ziemię. A zakłopotany indyjski słoń trzyma koniec chobota w pysku, jak dziecko palec. Takie podobieństwo do siebie wzbudziło zdziwienie i szacunek spostrzegawczych i pobożnych Hindusów. To, że słoniątko, podobnie jak dziecko, przez ponad pół roku spożywa wyłącznie mleko matki, wzmacniało te uczucia, i nadały słoniom zaszczytne miejsce w swoich mitach, legendach i utworach literackich. Na przykład syna Śiwy, boga mądrości Ganeszę, ludowi artyści przedstawiają w postaci słoniątka. Na wolności te „społeczne” zwierzęta żyją stadami, a skazani na samotność wygnańcy to zjawisko nietypowe, tak jak w społeczeństwie ludzkim. Inaczej słonie już dawno by wymarły. Natomiast pod koniec XIX wieku groziło im wręcz zniknięcie. Te pokojowe olbrzymy po
(zwierzęce), ornitomorficzne (ptaki). Czasami typy form ornamentalnych łączyły się: ornamentalno-roślinny z przewagą pierwszego lub ostatniego. Symbolikę form konkretyzowała symbolika barw. Na przykład podolska kolorowa mereżka, wykonana krzyżykiem i niziną z dekoracyjnym szwem-kaczałką (kaczałeczką), przedstawia romb umieszczony między dwiema poziomymi liniami.
Машинний переклад
Andrij TOPACZEWSKIJ. Ciąg dalszy. Początek w nr 3, 5, 8 z 2008 r. Na każdym słoniu dla ochrony umocowana była drewniana wieża, przywiązana do niego pasami, a w każdej wieży czterech wojowników, którzy z niej walczyli, i jego poganiacz — Hindus. I Księga Machabejska, 6:37. Kiedy potomkowie Adama nie zdążyli jeszcze nagrzeszyć tyle, by pochłonął ich Potop, te olbrzymie zwierzęta były władcami lądu. Zbutwiałe przez miliony lat kości mastodontów, możliwych przodków współczesnych słoni, znajdują na urwiskach nad limanami oraz w stepowych jarach naszego Południa. A bliscy krewni słoni, włochate mamuty, zostali wybici kamiennymi siekierami i włóczniami pierwotnych myśliwych. Uczeni zoolodzy uważają, że stało się to jakieś 10 tysięcy lat temu. Lecz może jednak winny jest Potop? Przynajmniej słowo „przedpotopowy” wyryto na pomniku, którym w 1841 roku profesor Uniwersytetu Charkowskiego Iwan Kałenyczenko uwiecznił miejsce znalezienia szkieletu mamuta we wsi Kulisziw. Mykoła DMYTRENKO. WYSZYWANKA — symbol zdrowia, piękna, szczęśliwego losu, pamięci rodowej, dumy narodowej, przyzwoitości, uczciwości, miłości, świętowania; amulet. Wyszywana narodowa koszula damska i męska… Symbolika haftu zależała od tego, komu przeznaczony był strój: kawalerowi-narzeczonemu, mężowi, chłopcu; dziewczynie, zamężnej kobiecie. Tradycyjne wyszywanki wytwarzano z lnianego lub konopnego płótna domowej roboty. Było niemało typów tradycyjnych koszul pod względem formy, wykorzystania materiałów, a także semantyki kolorów: podolski, galicyjski, poleski, wołyński, naddnieprzański, połtawski, huculski, bukowiński, łemkowski itd. Po tradycyjnym hafcie bezbłędnie można określić region: błękitne kolory Wołynia, zielone — Bukowiny, białe na białym — Połtawszczyzna… Symbolika wyszywanek pokrywa się z symboliką ornamentów przedmiotów materialnej kultury trypolskiej. Znalezione na Czerkaszczyźnie srebrne blaszki z figurkami mężczyzn (datują je na VI tysiąclecie) identyfikują ze wzorami wyszywanek XVIII–XX w. Symbolika haftu składała się z dwóch części-amuletów: historycznej (rodowej) oraz prognozującej los (wróżenie przyszłości, przedłużenie rodu). W wyszywance wykorzystywano tradycyjne symboliczne ornamenty: geometryczne (uważane za najdawniejsze), roślinne, zoomorficzne.
Машинний переклад
SZTUKA
Машинний переклад
9 marca, godz. 11.00. Wiec i złożenie kwiatów pod pomnikiem T. Szewczenki w Kijowie. Program koncertowy „Wieniec Kobzarowi” z udziałem laureata Ogólnoukraińskich konkursów chóralnych i Międzynarodowych festiwali studenckiego chóru ludowego im. Mykoły Arkasa Mikołajowskiego oddziału Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki. 9 marca, Sala Kolumnowa im. M. Łysenki Narodowej Filharmonii Ukrainy (Włodzimierski Zjazd, 2). Początek o godz. 19.00. Ukrainy, charkowskim profesorem Jewhenem Jehorowem (1917—2005). A zakończy go lot z portretem młodego Tarasa Szewczenki — to praca ludowego artysty Ukrainy profesora Wiktora Kowtuna. Na udział w aukcji wyrazili zgodę znani na Ukrainie mecenasi, kolekcjonerzy, przedstawiciele korpusu deputackiego, struktur bankowych, firm ubezpieczeniowych, budowlanych, wiodących przedsiębiorstw oraz firm komercyjnych Ukrainy. Imiona fundatorów postawienia pomnika Tarasowi Szewczence w Ottawie zostaną ogłoszone w ukraińskiej diasporze Ottawy przez przedstawicieli Ambasady Ukrainy w Kanadzie. Właściciele lotów otrzymają odpowiednie certyfikaty o ich udziale w akcji charytatywnej. Wystawa przedaukcyjna otworzyła się w galerii Kijowskiego Miejskiego Domu Nauczyciela. Autor projektu — organizacja społeczna „Mystetśkyj kuriń” oraz organizator zabezpieczenia twórczego akcji studio artystyczne „Rarytet-Art” — zaprezentowali katalog aukcji. Gazeta „Słowo Proświty” dołączyła do akcji charytatywnej jako patron medialny. gdzie uczestników ścieżkami losu Tarasa. Artyści z obwodu czerkaskiego przedstawili krajobrazy Moryniec, Kyryliwki, Wilchiwcia. Wiadomo, że Taras Szewczenko wspólnie z artystą Mykołą Sażynem zapoczątkował serię akwareli i akwafort wszystkich działających w tamtym czasie kijowskich świątyń. Dlatego mecenasom i kolekcjonerom zaproponowano serię współczesnych akwafort cyklu „Świętości Kijowa” oraz ekslibrisy znanych ukraińskich autorów, związanych z imieniem Tarasa Szewczenki. Są wśród prac unikatowe, jak grafika Ołeny Kulczyckiej (1877—1967) oraz Wołodymyra Zauzego (1859—1939), poświęcone Tarasowi Szewczence. Na aukcji znalazły miejsce loty z obrazami rodzajowymi według motywów utworów Kobzara. Ulubiony temat ukraińskich artystów — kijowskie pejzaże miejskie, związane z imieniem Szewczenki — skwer z pomnikiem, uniwersytet, bulwar, muzea, opera. I, oczywiście, krajobrazy Czarnej Góry, cerkwi Tarasa na Placu Pocztowym w Kijowie. Aukcję otworzy graficzny portret Kobzara, namalowany w 1961 roku przez zasłużonego działacza sztuki. Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział literatury Ulana HLIBCZUK 270-55-57 Dział języka Swiatosław MIZERNiUK 279-39-55 Dział korekty Iryna STELMACH Ołena SULHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55 Mykoła Szełest „Wieczorne wędkowanie w pobliżu Moryniec” Dyżurny redaktor Ulana HLIBCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301210 Nakład — 22000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,94 hrywny. na 3 miesiące — 11,32 hrywny. na 6 miesięcy — 21,64 hrywny. 0 8 0 1 0 4 820095 780016
Машинний переклад
Ołena Kulczycka “Wywyższę małych...” Walentyna DAWŁYDENKO Zdjęcie Olesia DMYTRENKI Siedem lat temu na ulicy Boccea w Rzymie przeżywałam pierwsze wrażenia ze spotkania z Wiecznym Miastem i, oglądając pomnik Tarasa Szewczenki w patrycjuszowskiej todze na dziedzińcu Ukraińskiego Uniwersytetu Katolickiego, usłyszałam ojczystą mowę. Mężczyzna przedstawił się: “Jestem — Leo Mol”. Później nie raz przekonywałam się, że Rzym — to rzeczywiście miasto cudów, bo na każdym kroku odkrywasz wielkie nazwiska nie tylko artystów renesansu, ale i współczesnych. Leo Mol — światowej sławy rzeźbiarz, Kanadyjczyk ukraińskiego pochodzenia Leonid Mołodożanin, autor wielu pomników i rzeźb sławnych działaczy i artystów. Tematyka szewczenkowska — to szczególna karta jego biografii. O pomniku Kobziarza w Kijowie powiedział tak: “Ja dla niego też glinę miesiłem”. Nowy projekt artysty — pomnik Tarasa Szewczenki w Ottawie. To wydarzenie nabiera znaczących cech w kontaktach kulturalnych Ukrainy i Kanady także dlatego, że w Kijowie zaprezentowano akcję charytatywną na rzecz wsparcia ustawienia pomnika w Ottawie. To Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo “Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
Po raz pierwszy, być może, mecenasi z Ukrainy kontynentalnej pomogą diasporze w wysokiej akcji oświatowej. Z inicjatywy przewodniczącego Szewczenkowskiej Rejonowej Administracji Państwowej Wiktora Pylypyszyna 15 marca odbędzie się aukcja dzieł sztuki związanych z imieniem Tarasa Szewczenki, a dochód z niej zostanie przeznaczony na budowę pomnika. Aukcja zaprezentuje badania wiodących szkół artystycznych Ukrainy: kijowskiej, krymskiej, lwowskiej, odeskiej, charkowskiej. Taras Szewczenko był akademikiem Petersburskiej Akademii Sztuk jako grafik, a wykupiono go z pańszczyzny Engelhardta dzięki aukcji obrazu malarskiego Karola Briułłowa. Pamiętając o tym, sam Taras część honorariów za wydane książki przeznaczał na rozwój wiejskich szkół. Dlatego dzisiejsza aukcja będzie kontynuować historię życiowej drogi Kobzarza. Krok po kroku aukcja przepro-
p.o. redaktora naczelnego Walentyna DAWYDENKO
Kolegium redakcyjne: Łiubow HOŁOTA, Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Pierwszy zastępca redaktora naczelnego
Nina HNATIUK 279-49-47
Zastępca redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47
Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych
Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Машинний переклад