Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
← Архів «Слова Просвіти»

Слово Просвіти, №10 за 2018 рік

16 с. · 27 записів · PDF у Вікісховищі ↗ · CC BY 4.0

Машинний переклад з української. Цитати, імена й цифри звіряйте зі сторінкою оригіналу. 1 з 27 записів показано українською, доки оновлюється їхній переклад.

Текст отримано з PDF і розділено на матеріали автоматично. Межі частини матеріалів редакційно не перевірені: окремий запис може містити кілька матеріалів, лише частину одного або службовий блок (наприклад, передплату). Першоджерело — сторінка газети в PDF.

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 10 (958), 8—14 marca 2018 JĘZYK JEST JEDEN Pierwsza bitwa wygrana. Pierwsza bitwa wygrana. Walka o język trwa Walka o język trwa

28 lutego 2018 roku, po czterech latach oporu i walki ukraińskiej społeczności, Sąd Konstytucyjny Ukrainy uchylił niesławny, prowokacyjny „ustawę Ka-Ka” („O zasadach państwowej polityki językowej”). Obecnie sytuację językową reguluje jedynie art. 10 Ustawy Zasadniczej, który określa język ukraiński jako język państwowy Ukrainy. Olga ŻMUDOWSKA Lecz nie wszystko jest takie proste — i o tym 6 marca w Ukraińskim Kryzysowym Centrum Medialnym podczas konferencji prasowej „Ustawa Kiwałowa-Kolesniczenki uchylona — co dalej?” mówili przedstawiciele społeczeństwa: kierowniczka projektu „Je-mowa” oraz „Bezpłatne kursy języka ukraińskiego” Anastasija Rozłucka, doktor nauk politycznych, profesor Wołodymyr Kułyk, współkoordynator ruchu „Przestrzeń Wolności” Taras Szamajda, członek zarządu NSTKU Jurij Makarow. Nieco ponad rok temu oni, podobnie jak Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki, podpisali apel do Prezydenta, Rządu, Rady Najwyższej Ukrainy, nalegając na kluczowe znaczenie przyjęcia nowej ustawy o języku ukraińskim. Obecnie w Parlamencie jest już kilka projektów ustaw, a najatrakcyjniejsza w tamtym czasie ustawa nr 5670 przez rok wzbogaciła się o literę „d” oraz poprawki deputackie, które naukowcy i językoznawcy odbierają niejednoznacznie. W szczególności 21 lutego na Ogólnoukraińskiej konferencji naukowo-praktycznej z okazji Dnia Języka Ojczystego (jej materiały drukujemy w bieżącym i ubiegłym numerze „Słowa Proświty”) kilku mówców wyraziło krytyczne uwagi do poprawek wniesionych przez deputowanych podczas głosowania nad projektem ustawy w pierwszym czytaniu. Te poprawki, zdaniem językoznawców, niwelują postępową treść poprzedniej redakcji ustawy. Ale, twierdzi Taras Szamajda, jeden z najaktywniejszych koordynatorów współpracy deputackiej na rzecz promowania ustawy o języku ukraińskim, także w obecnej redakcji ustawa nr 5670d jest aktualna, ponieważ wyraźnie zaznacza, że język ukraiński jest jedynym językiem państwowym. Politolog Wołodymyr Kułyk podkreślił, że trzeba wyraźnie rozdzielać ustawę właśnie o języku państwowym oraz ustawę o językach mniejszości narodowych — i jest to praktyka krajów europejskich, które rygorystycznie wspierają status swoich języków: „Ustawa obejmuje i reguluje stosowanie właśnie języka państwowego, a nie języków w ogóle. Takie podejście odpowiada europejskiej praktyce regulacji językowych, pozwala uniknąć niepotrzebnego mieszania i przeciwstawiania w jednej ustawie języka państwowego oraz innych języków o zupełnie innym statusie i funkcjach”. Ważne jest, że projekt ustawy przewiduje wyraźne mechanizmy kontroli nad jego wykonaniem. „Widzimy, że właśnie wyraźne sankcje za naruszenie kwot na język ukraiński w telewizji i radiu stymulują właścicieli kanałów do przestrzegania ustalonych zasad. Tak samo musi być z używaniem języka przez urzędników państwowych i pracowników w instytucjach publicznych” — zaznaczył Taras Szamajda. Dla sprawdzenia poziomu znajomości języka ukraińskiego na Ukrainie powinno zostać utworzone Centrum Certyfikacji oraz powinni być „inspektorzy językowi”. Jednocześnie projekt ustawy zaznacza również to, w jaki sposób osoba nieznająca języka ukraińskiego może otrzymać pomoc w jego nauce — państwo musi udzielać takiej pomocy, podczas gdy obecnie zajmują się tym tylko wolontariusze. Mówcy zaznaczyli, że stosowanie języka ukraińskiego w kraju i tak rośnie w ciągu ostatnich czterech lat, kiedy znaczna część niedawno rosyjskojęzycznych obywateli przechodzi na ukraiński: „Tak ludzie w warunkach wojny pragną czuć się ukraińskimi patriotami” — zaznaczył Jurij Makarow. Dane statystyczne, uzyskane w maju ubiegłego roku, pokazują: ponad 64% obywateli Ukrainy uważa, że państwo powinno wspierać przede wszystkim język ukraiński, 68% uważa, że dokumentacja w instytucjach państwowych powinna być prowadzona tylko w języku ukraińskim, 59% popiera ukraiński jako jedyny w komunikacji w urzędach. W przypadku przyjęcia tego projektu ustawy, twierdzi Wołodymyr Kułyk, spory o to, czy urzędnicy państwowi, w tym najwyższego szczebla, powinni mówić tylko w języku ukraińskim, odpadną. Później zaznaczył, że najmniej nadziei na wsparcie podczas głosowania oczekuje się od deputowanych frakcji Bloku Petra Poroszenki — chociaż taką postawą dyskredytują Prezydenta, którego sojusznikami się nazywają. Póki co, do nich oraz do najwyższych osób kierowniczych kierują swoje apele dziesiątki organizacji społecznych, ruchów, inicjatyw — niemało wśród nich z Donbasu. Obecnie największe perspektywy ma właśnie projekt ustawy nr 5670d — został on wypracowany przez grupę roboczą prawników, aktywistów społecznych i ekspertów ds. językowych przy Radzie Koordynacyjnej ds. stosowania języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego Ukrainy przy Ministerstwie Kultury Ukrainy i poparty przez tę radę oraz właściwą komisję Rady Najwyższej. Inicjatorami wniesienia projektu ustawy pod rozpatrzenie Rady Najwyższej jest 76 deputowanych ze „wszystkich postmajdanowych frakcji, od bardzo różnych deputowanych”, zaznaczył Taras Szamajda. Popierają go naukowcy Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Franki, Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki, Ministerstwa Kultury, Oświaty i Nauki, Młodzieży i Sportu itd. Naukowcy, artyści, przedstawiciele związków zawodowych zwracają się i żądają ustawy o funkcjonowaniu języka ukraińskiego jako państwowego — i najwyraźniej bardzo szybko będziemy świadkami tego, jak to żądanie odbierają w Parlamencie konkretni politycy, jak będą głosować. Czy szybko uda się przyjąć ten, czy może inny projekt ustawy o języku państwowym? Czy parlamentarzyści zniekształcą istniejącą wersję projektu ustawy nowymi poprawkami czy, przeciwnie, udoskonalą? Czy wypowie się wreszcie w poparciu takiej Ustawy Prezydent? Odpowiedzi na wszystkie te ostre pytania usłyszymy już wkrótce. BADAWCA NADDNIEPRZA SZEWCZENKIANA PAWŁYCZKI MOJA WIEŚ REMEL SPECJALNIE DLA „SŁOWA PROŚWITY”

Машинний переклад

«Język – decydujący i konsolidujący

Ciąg dalszy. Początek w nr 9 z 2018 r. „Jak długo czekaliśmy na wolność słowa...” Mykoła HOŁOMSZA, lider partii politycznej „Patriot”: W ziemi wieki leżał język I wreszcie wybił się na świat. Ołeksandr Ołeś — Tolerancja Ukraińców jest jedną z najsilniejszych cech narodowych. Jednak często, jeśli brać pod uwagę historię, posługiwali się nią we własnych interesach różni przybysze. Nierzadko prowadziło to do sytuacji, w której Ukraińcy żyli, a oficjalnie niby ich nie było. Zarówno z jednej strony (wschodniej), jak i z drugiej (zachodniej) powstawały „gramoty”, które zabraniały Ukraińcom nazywać się Ukraińcami i rozmawiać w ojczystym języku. W takich warunkach trzeba było nie tylko przetrwać, ale i zachować swoją tożsamość oraz unikalność, w szczególności w umownej naturze. Ostatecznie Ukraińcy wytrwali w tym historyczno-mentalnym starciu i wytrwali właśnie dzięki językowi, jego głębokim, potężnym pokładom, które miały siłę życiodajnych źródeł wszędzie tam, gdzie żył choć jeden prawdziwy Ukrainiec. Czym jest język ojczysty dla każdego z nas? Jak wchodzi w świadomość i duszę? Iwan Franko uważał ten problem za głęboko psychologiczny, który korzeniami „sięga mało zbadanych dotąd tajników — związku ludzkiej psychiki z tymi niby konwencjonalnymi, a jednak tak dziwnie organicznymi systemami dźwięków, które nazywamy językiem ojczystym. Wydaje się, czym jest język ojczysty? Czym jest lepszy dla mnie od każdego innego i co mi przeszkadza przy okazji zamieniać go na każdy inny? Praktyk, utylitarysta, nie namyślając się ani chwili, powie: puste pytanie! Język — sposób komunikacji ludzi z ludźmi, i mając do wyboru, biorę ten, który daje mi możliwość komunikowania się z większą liczbą ludzi. A tymczasem jakaś tajemna siła w ludzkiej naturze mówi: „Pardon, nie masz wyboru; w jakim języku urodziłeś się i wychowałeś, tego bez okaleczenia swojej duszy nie możesz porzucić, tak jak nie możesz zamienić się z kimś innym swoją skórą”. I im wyższa, subtelniejsza organizacja człowieka, tym ciężej przychodzi i straszniej karana jest mu taka zmiana”. O tym pisał w utworze „Dwujęzyczność i dwulicowość”, chociaż do samej problematyki zwracał się przez całe swoje życie. Wybitny uczony językoznawca, filozof, etnograf, folklorysta, działacz społeczny Ołeksandr Potebnia jeszcze w połowie przedostatniego stulecia zwracał uwagę na to, że język nie jest odosobnionym fenomenem, który istnieje sam w sobie. Jest to, z jego punktu widzenia, duch narodowy, który ostatecznie powoduje kształtowanie się światopoglądu narodowego i samodzielnego narodu. On tę problematykę wyprowadził na poziom filozoficznego przemyślenia kategorii „język i naród”, która z czasem otrzymała rozwój w pracach wielu uczonych. I był on kategorycznie przeciwny deukrainizacji (jako ogólnemu procesowi denarodowienia), ponieważ upatrywał w tym utratę narodowej (duchowej) samoidentyczności. Niestety, nie światła umysłu i myśli wyznaczały przez długi czas rzeczywistość i perspektywę narodu ukraińskiego. Przebywając między żarnami wschodnich i zachodnich ciemiężycieli, Ukraińcy zmuszeni byli nierzadko ustępować najeźdźcom administracyjno-terytorialnie (zmiana granic administracyjnych ziem ukraińskich lub przekazanie do innych tworów terytorialnych), cierpieli ucisk w kwestiach przynależności narodowej (to stawali się Małorusami, to mieszkańcami Małopolski, a to w ogóle znikali pod węgierskimi nazwiskami), ale zawsze starali się utrzymywać tożsamość językową. To ostatnie było największym polem bitwy. Najeźdźcy doskonale rozumieli, że pozbawiając Ukraińców terytorium lub zmuszając ich do nazywania się nie-Ukraińcami, tylko ich uciskają. Aby całkowicie zniszczyć Ukraińców jako naród, należało odebrać język. Zabójstwo języka Ukraińców na długi okres stało się świadomą polityką działaczy imperium rosyjskiego, nie wiele odstawali od wschodnich imperialistów także ich zachodni „koledzy”. Lingwocyd — taką definicję otrzymał ten historyczny proces zniewolenia ukraińskości. (Szczegółowo z dokumentami dotyczącymi zabójstwa języka w niedalekiej przeszłości można zapoznać się na przykładzie książki znanej ukraińskiej językoznawczyni Łarysy Masenko i jej kolegów — „Język ukraiński w XX wieku: historia lingwocydu”). Dziś Ukraina poddawana jest ostracyzmowi ze strony niektórych swoich sąsiadów właśnie za politykę językowo-oświatową. Przodują w tym Węgry. Poziom dyskusji, którą narzucają nam węgierscy politycy i urzędnicy, jakkolwiek przykro, nie wytrzymuje krytyki. Nawet powierzchowna analiza pretensji świadczy o tym, że węgierscy działacze „śpiewają” z cudzego głosu, a głos ten znajduje się na Kremlu. Napastliwość naszych sąsiadów na razie nie otrzymała odpowiedniego pod względem poziomu odporu i takiego samego dyskursu traktowania historii i teraźniejszości. Przyczyną tego jest ta sama tolerancja, której my (w tym przypadku państwo) przestrzegamy. Ale w dyskursie społeczno-politycznym otrzymaliśmy niemało pretensji do strony węgierskiej ze strony Ukraińców. Bo my też mamy co wspominać, a te wspomnienia wciąż bolą. Na przykład, przymusowe wprowadzanie madziaryzacji w przedostatnim stuleciu, któremu poprzedziło utworzenie imperium austro-węgierskiego. „Madziarzy zdobyli to państwo dla Madziarów, a nie dla innych. Dlatego wyższość i hegemonia Madziarów są w pełni uzasadnione”, tak wtedy stawiano sprawę na szczeblu państwowym i właśnie te słowa wypowiadał premier Królestwa Węgier Kálmán Tisza. Pod działanie przymusowej madziaryzacji podpadały wszystkie inne narody, które zamieszkiwały terytorium nowo utworzonego imperium: Słowacy, Serbowie, Rumuni, Chorwaci itd. Oczywiście do tej listy trafili także Ukraińcy, których język (do tego obowiązkowy do nauki na Zakarpaciu) zakazano. A rezultatem przyjęcia ustawy o obowiązkowości nauki tylko języka węgierskiego w ówczesnych placówkach oświatowych jest to, że ze społeczności ukraińskiej, która liczyła dziesiątki (jeśli nie setki) tysięcy osób, obecnie za Ukraińców uważa się od trzech do siedmiu tysięcy (według różnych źródeł) osób. Temu sprzyjało także przymusowe nadawanie wszystkim nie-Madziarom węgierskich nazwisk i imion. Tego, że obecnie na Węgrzech nie ma ani jednej ukraińskiej szkoły wobec siedemdziesięciu jeden węgierskich na Ukrainie, obecni budapeszteńscy krytycy ustawy Ukrainy „O oświacie” nie biorą pod uwagę, bo ta rzeczywistość nie stała się udziałem szerokiego ogółu społeczeństwa ani na Ukrainie, ani w społecznościach, a zarazem ani w korytarzach UE i ONZ. Oczywiście w takiej tonacji nie warto kontynuować dyskusji ani z Węgrami, ani z Polakami, ani z kimkolwiek innym. Bo ta droga zaprowadzi nas w ślepy zaułek, z którego ani razem, ani w pojedynkę nie da się wydostać bez kłótni czy nawet siłowego starcia, a co najgorsze — między Ukraińcami również. Stosownie byłoby jednak stawiać pytanie o obiektywne badanie historii i, w szczególności, stosunków Ukraińców ze swoimi sąsiadami (bez względu na to, z której strony). Mam na myśli naukowe, fundamentalno-kompleksowe badanie, w którym pozostawałoby prawo każdego narodu do własnej, ale obiektywnej interpretacji historii i jednocześnie wspólne określenie bolesnych punktów we wzajemnych relacjach oraz określenie miary odpowiedzialności, przyczyn tego czy innego haniebnego faktu, działania i sytuacji historycznej, która istniała w tamtym momencie. Taką decyzję mogliby podjąć przywódcy krajów, które mają z tym związek (uzbierałoby się ich z dziesięciu). Byłby to wyższy przejaw międzykrajowej i międzynarodowej tolerancji, gdzie perspektywą mógłby być tylko pokój i rozwój wielkiego regionu, a może i kontynentu. W każdym razie na razie to tylko marzenia. Realia są bardziej okrutne i nieprzewidywalne. A my żyjemy właśnie w realiach. Pod koniec lat 90. ubiegłego wieku Lina Kostenko w jednym ze swoich wystąpień mówiła o konieczności posiadania przez każdy naród własnej aury humanistycznej. Zaliczała do niej kompleksowe wsparcie naukowe „sfery życia społecznego, wraz z edukacją, literaturą, sztuką — w ich integralnym uczestnictwie w kulturze światowej i, oczywiście, w swoim niepowtarzalnie narodowym wariancie”. Gdyby posłuchano światłych umysłów w obecnej, wolnej, niepodległej Ukrainie, która przejmuje się „swobodnym życiem”, dawno zapoczątkowalibyśmy tworzenie humanistycznej aury narodu. Jednak mamy inny obraz. Pomimo wysiłków, jakie państwo i społeczeństwo wkładają w zakorzenienie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia, dzisiaj obserwuje się nie tak szybki postęp tego procesu, jak by tego chciano. Weźmy na przykład pod uwagę sferę publiczną stosowania języka. Jak świadczy zeszłoroczny przegląd analityczny aktywistów ruchu „Przestrzeń wolności” pt. „Sytuacja języka ukraińskiego na Ukrainie w 2017 roku”, język rosyjski na Ukrainie utrzymuje wiodące pozycje w wydawnictwach drukowanych, internecie (segment ukraiński), a także nie traci swoich pozycji w przekazach telewizyjnych. W szczególności, „pomimo niedawnych zmian w ustawodawstwie, w czasie największej oglądalności 7 najpopularniejszych kanałów telewizyjnych język ukraiński brzmi tylko przez 39% czasu, rosyjski — 32%, a 29% zajmują audycje dwujęzyczne, podczas których również najczęściej dominuje język rosyjski”. Jest to dość niepokojący symptom w czasie, gdy naród ukraiński prowadzi nieprzejednaną walkę z kolejnym kremlowskim reżimem i praktycznie każdego dnia w tej bitwie giną najlepsi synowie i córki naszego narodu. Zdziwienie budzi również to, że prawie 62% gazet (% ogólnego nakładu) jest rosyjskojęzycznych. Taka tendencja utrzymuje się niezmiennie od trzech lat. Dodajmy do tego 66,5% czasopism i innej prasy, które są drukowane po rosyjsku, a zobaczymy obraz aktywnej (agresywnej) obecności „ruskiego miru” na Ukrainie. Wszystko to dzieje się na tle wzrostu ukraińskości w społeczeństwie. Tak, ogólnoukraińskie badanie Centrum Razumkowa (2017 r.) potwierdziło tę tendencję — 92% obywateli naszego kraju (bez uwzględnienia terytoriów okupowanych) uważa się za etnicznych Ukraińców. Tylko 6% naszych rodaków odpowiedziało, że są etnicznymi Rosjanami. Odpowiednio 68% ankietowanych uważa język ukraiński za ojczysty, wśród etnicznych Ukraińców liczba ta sięga 73%. Rozmawia w domu po ukraińsku (zawsze lub przeważnie) około pięćdziesięciu procent Ukraińców, jednocześnie języka rosyjskiego używa około 30%. Nie dostrzegać tych tendencji jest niemożliwe. I tutaj pojawia się pytanie: czy władza robi wszystko, co możliwe, aby ukraiński stał się językiem wszystkich obywateli — urzędników państwowych (przede wszystkim), biznesu, kultury (włącznie z tym, co nazywa się popkulturą), edukacji, nauki itd. Jeśli chodzi o to ostatnie, chciałbym przy okazji przypomnieć, że pierwsza na świecie „Encyklopedia cybernetyki” pod redakcją dyrektora Instytutu Cybernetyki akademika W. Głuszkowa (dwa tomy, około 1700 artykułów z informatyki, cybernetyki (teoretycznej, ekonomicznej i technicznej) oraz techniki obliczeniowej, prawie 1200 stron) została stworzona właśnie w języku ukraińskim i ukazała się drukiem jeszcze w 1973 roku. Niestety, obecnie społeczeństwo styka się z odbiciem radzieckiej przeszłości w wielu sferach, zwłaszcza usługowych, gdzie obecny jest język rosyjski. I tutaj otrzymujemy dysonans społeczny — praktyka językowa zwycięża nad identyfikacją językową. Analizując badania socjologiczne dotyczące tożsamości językowej, doktor nauk politycznych, czołowy pracownik naukowy wydziału etnopolitologii Instytutu Badań Politycznych i Etnonarodowych im. I. Kurasa NAN Ukrainy Wołodymyr Kułyk podkreśla: „Obywatele chcą więcej języka ukraińskiego, niż jest go w rzeczywistości. Są o wiele bardziej gotowi na ukrainizację, niż przeprowadza ją władza”. Jakie wyjście z sytuacji rysuje się na tym etapie? Aktywizacja ruchów społecznych i nacisk na władzę w kwestii stosowania języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia z jednoczesnym tolerancyjno-kreatywnym promowaniem bezgranicznego potencjału ukraińskiego wśród różnych warstw społecznych. Ten proces już nabiera punktowej aktywizacji. Oto kilka przykładów. Tak, Kijowska Rada Miejska w zeszłym roku w październiku podjęła decyzję, która przewiduje uznanie języka państwowego za priorytetowy w miejscach obsługi publicznej w Kijowie, przy sprzedaży towarów i świadczeniu usług. Użycie innego języka jest możliwe na prośbę konsumenta.

Машинний переклад

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

korzystać z języka ukraińskiego oraz 8 artykuł Ustawy Zasadniczej. I jeśli przestrzegamy rządów prawa, to powinniśmy nie prosić, a wymagać od państwa w osobie władzy. Według wyników ostatnich badań, jest nas dzisiaj 90,6% Ukraińców. Ale stajemy w kolejce, prosząc o kwoty w telewizji, radiu. Prosić o kwoty jest upokarzające. A my milczymy. Widzimy w Radzie Najwyższej Ukrainy nowe twarze bez nowych pomysłów. Uważają oni, że to innowacja, że uszczęśliwiają państwo i naród, ponieważ wywalczają kwoty dla Ukraińców, którzy dzisiaj są formującą podstawą narodu. Nie ma ważniejszej reformacji kraju niż społeczeństwo obywatelskie. Tylko społeczeństwo obywatelskie, jego narodowotwórcza państwowotwórcza postawa zdoła nie tylko przekonać władzę, ale i postawić w pierwszych szeregach ludzi, którzy nie uważają, że Ukraina to tylko terytorium, a postrzegają ją jako wartość duchową, moralno-etyczną i polityczną. I tylko z taką władzą, takimi silnymi szeregami można formować silną politykę językową. Myślę, że wszyscy państwo czytali artykuł Andrija Kurkowa, w którym pokazano model Łożkina-Kurkowa. W tym artykule wyrażono stanowisko, że język rosyjski i kultura rosyjska to narodowe dziedzictwo narodu ukraińskiego i państwa ukraińskiego. I to tylko jeden epizod, który mamy. Dlaczego nie stawiamy pytania personalnie każdemu ministrowi? Nie boję się ministra kultury, ale boję się kultury ministra. Tak samo możemy powiedzieć o Ministerstwie Oświaty. Przecież w 2010 roku w rosyjskojęzycznych szkołach wprowadzono elementarz, który nazywał się: „Nasza rodzina — Rosja-mateczka”. I praktycznie cały rok szkolny nauczyciele pracowali z nim, wychowując w naszych dzieciach brak szacunku do języka ukraińskiego, państwa ukraińskiego i kultury narodowej. W 2011 roku dzięki niektórym naszym pisarzom, formując koncepcję edukacji literackiej w Ministerstwie Oświaty, ukraińską literaturę postawiono poniżej linii zanurzenia, a rosyjska „ma ogromne ogólnoludzkie znaczenie cywilizacyjne” i dzięki niej rzekomo jakoś się rozwijamy. Tę koncepcję i dzisiaj aktywnie wdrażają od Czopa do nieokupowanych terytoriów Donbasu. To nasza bieda i wielka tragedia. Przez niedołęstwo i obojętność nie oceniliśmy tego należycie i nagle dowiedzieliśmy się, jako o fakcie dokonanym, że w sytuacjach stresowych dzieci są „przeciążone” Szewczenką, Łesią Ukrainką, Hruszewskim, Chmielnickim. I trzeba zabrać od nich te wielkości, na których formuje się człowiek ukraiński. To niedopuszczalne. Ukrainocentryzm to jedyna zasada, która powinna dominować i być zrealizowana we wszystkich sferach życia społecznego, naukowego, publicznego i państwowego. A co otrzymaliśmy od pomajdanowych ministrów? Zaproponowali zlikwidować 542. zarządzenie, które mówiło, że począwszy od uczelni technicznych, a kończąc na humanistycznych, temat historii Ukrainy, języka ukraińskiego i literatury to decydujące przedmioty państwowotwórcze i wychowawcze, których nie można ruszać. I ze 134 godzin historii Ukrainy doszliśmy do 17 nawet na uczelniach humanistycznych, a nasi „wybitni” ministrowie nagle zaproponowali zastąpić historię Ukrainy ukraińską kulturą narodową. Wiaczesław Łypynski mówił, że nie może cały naród być narodowo świadomy, ale przednie szeregi są zobowiązane takimi być. A my zostawiliśmy na powierzchni tych ludzi, którzy formują inteligencję. To ci rektorzy uczelni, którzy poparli Dobkina i Kernesa za niszczenie ukraińskości. A na tych uczelniach uczy się 25 tysięcy studentów. Dzisiaj przestrzeń informacyjna jest rzeczywiście okupowana. A jeśli środowisko socjokulturowe jest takie, polityki językowej wdrażać się nie da. Mamy 5 kanałów telewizyjnych, które formują całą przestrzeń informacyjną. W tej zdziczałej antyukraińskiej przestrzeni wychowywać ukraińską młodzież, która jest jedynym obiecującym czynnikiem ukraińskiej perspektywy, jest niemożliwe. Jesteśmy zobowiązani dać temu ocenę. Zwracałem się na dwóch zjazdach do naszej tak zwanej „postępowej” inteligencji, która bez przerwy chodzi do tych kanałów. Szanowni, zróbmy apel w imieniu ukraińskiej inteligencji, aby naród ukraiński wiedział, że występujemy przeciwko antypaństwowej przestrzeni informacyjnej, która okupuje i niszczy naród ukraiński. Trzeba, aby nasze stanowisko, nasza jedność w kwestii języka ukraińskiego budowała się tak, aby nas nie tylko usłyszano, ale aby za nami poszedł lud. Chodzenie w lud to jedyna szansa, by rozmawiać z narodem. Naród tracił swoje terytorium, zasoby, państwowość, ale je odzyskiwał. Jednak naród, który straci duszę w postaci ojczystego języka, nie odzyska jej nigdy. Nie odzyska nawet siebie we wspólnocie światowej. Proponuję zwołać ogólnoukraińską konferencję, na której należy rozpatrzyć kwestie kulturowe, językowe i polityczne. Mychajło SYDORŻEWSKIJ, przewodniczący NSPU: — Znajdujemy się w procesie, kiedy ilość zaczyna przechodzić w jakość. Masa krytyczna stopniowo nabiera siły, ale musimy myśleć o kolejnych krokach. Propozycje były, ale trzeba je sformułować i realizować. NSPU stoi na jasnych państwowotwórczych, ukrainocentrycznych, ukraińskich pozycjach narodowych. Właśnie takie są oświadczenia i wszystkie działania kierownictwa Związku. Inna rzecz, że pisarze są różni, tak jak różne jest nasze społeczeństwo. W środowisku pisarskim wciąż są tacy, którzy są kołysani przez trójjedyną słowiańską kołyskę. Z drugiej strony są koledzy, którzy nie znają i nie chcą znać ukraińskiej kultury narodowej, uważają ją za zaściankowość, wczorajszy dzień, szarowarszczyznę. A nam, mówią, trzeba do Europy. Europa to panaceum, Europa to bodziec, Europa to cel. W tym sensie i wspominany dzisiaj wielokulturowość. Nawiasem mówiąc, we Francji i Niemczech, gdzie najbardziej praktykowano i promowano tę ideę, zrezygnowano z niej jeszcze przed „Arabską wiosną”, czyli w latach 2009—2010. Ponieważ zrozumiano niezwykle wielkie niebezpieczeństwo polityki wielokulturowości. A nasi niektórzy postmoderniści, w tym także we władzach, którzy opiekują się kulturą, właśnie działają w tym nurcie. Oni nie wyprzedzają czasu, a odstają od niego o 10 lat, ale tego nie rozumieją. Przeprowadźmy analogie historyczne. Przypomnijmy Rewolucję Ukraińską, która zaczęła się pod koniec lutego 1917 roku. Wtedy ukraińska lewica pracowała praktycznie w jednym kierunku z liberałami i działała przy wsparciu czarnosotniowców z Moskwy i Ukrainy. Działali oni przeciwko ukraińskim nacjonalistom, którzy byli wtedy słabi i nie mieli szans na zwycięstwo. Niestety, to, co działo się sto lat temu, dzieje się obecnie. Odnosi się wrażenie, że mówienie o ukraińskiej idei narodowej w szczególności, a i o wszystkim, co ukraińskie narodowe ogólnie, w wysokich gabinetach uważa się za niezbyt nowoczesne i niezbyt dobre w tonie. Należy podkreślać, że dzisiejsza ukraińska władza w sferach kulturalnej i informacyjnej, na szczeblach ustawodawczym i wykonawczym jest antyukraińska. Proponuję zwołać ogólnoukraińską konferencję, na której należy rozpatrzyć kwestie kulturowe, językowe i polityczne. Zaangażować w ten proces odpowiednie siły polityczne, ale nie dla ich PR-u czy reklamy. Kontynuacja na str. 4

Машинний переклад

Język – czynnik państwa»

Od lutego bieżącego roku na mocy decyzji lwowskiej rady miejskiej wszyscy pracownicy sfery usług są teraz zobowiązani posługiwać się wyłącznie językiem ukraińskim. Cała produkcja publiczna: od plakatów, szyldów, afiszy po metki z cenami, paragony, bilety, menu — ma być wyłącznie w języku państwowym. Podobną decyzję w lutym bieżącego roku podjęły również rady miejskie Czerniowiec i Kropywnickiego. Tak więc decyzją «O środkach zapewniających regionalną politykę językową w mieście Kropywnickim» ustala się, że na „terytorium Kropywnickiego wszystkie nazwy instytucji, przedsiębiorstw, organizacji, szyldy, plakaty, afisze, komunikaty publiczne, ogłoszenia reklamowe oraz wszelkie inne formy audialnej i wizualnej produkcji reklamowej, informacje dla konsumentów towarów i usług są wykonywane w języku państwowym zgodnie z ustawodawstwem Ukrainy. Ponadto we wszystkich sferach obsługi publicznej obywateli w regionalnym centrum przy sprzedaży towarów i świadczeniu usług w pierwszej kolejności używa się języka państwowego. I tylko na prośbę konsumenta podmiot gospodarczy może używać dowolnego innego języka obcego w celu pełnego przekazania informacji o towarach i usługach oraz należytej obsługi konsumentów. We wszystkich zakładach sfery gastronomii obowiązkowa jest obecność menu sporządzonego w języku państwowym. Przy obsłudze gości personel zobowiązany jest w pierwszej kolejności proponować menu w języku ukraińskim, a tylko na życzenie gościa przedstawić menu w dowolnym innym języku, jeśli jest ono dostępne”. Warto dodać, że decyzja ta została opracowana we współpracy z ekspertami „Stowarzyszenia Nauk Politycznych”, „Ruchu Obrony Języka Ukraińskiego” i „Proświty” w ramach działalności koalicji „Rada Ekspertów”. Wydaje się, że ten postępujący ruch języka ukraińskiego w społeczeństwie od teraz staje się nieustanny. W związku z tym chciałbym zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt, który na razie pozostaje poza uwagą zarówno państwa, jak i społeczeństwa. Jest nim wielowariantowość języka ukraińskiego, który żyje własnym życiem w regionach, a nawet w poszczególnych geopozycyjnych punktach, na przykład w miejscach zwartego zamieszkania niewielkich etnosów — Niemców, Albańczyków, Greków, Bułgarów i innych. Ta różnorodność językowa, według naszego poglądu, jest przede wszystkim środowiskiem odżywczym dla języka ukraińskiego i znacznie go wzmacnia, jeśli rozpatrywać perspektywę dalszego aktywnego rozwoju języka. Co do problemu funkcjonowania języka państwowego w codziennym życiu, widzi się tu potrzebę zastosowania jednego uniwersalnego podejścia: język ukraiński powinien być używany wszędzie i zawsze apriorycznie — domyślnie. Począwszy od języka programów komputerowych i sieci społecznościowych, a skończywszy na negocjacjach biznesowych. ...„Język można porównać do wzroku”, — twierdził Ołeksandr Potebnia. Podobnie jak najmniejsza zmiana w budowie oka i działaniu nerwów wzrokowych, pisał on, nieuchronnie daje odmienne postrzeganie i tym wpływa na cały światopogląd człowieka, tak więc każdy drobiazg w budowie języka musi bez naszej wiedzy dawać szczególne kombinacje elementów myśli. Wpływ takich językowych drobiazgów na myśl jest pod swoim względem zjawiskiem unikalnym. Powinniśmy, idąc za Potebnią, uświadomić sobie, że w praktyce stosowania języka, która prowadzi do zmiany (perspektywicznego rozwoju) pozycji światopoglądowych społeczeństwa ukraińskiego, drobiazgów być nie może. Nasz język to nasze zwycięstwo. Prosić o kwoty to upokorzenie Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy: — Przypomnę rok 1990. Wtedy, po uchwaleniu „Deklaracji o państwowej suwerenności Ukrainy”, odbył się wielotysięczny wiec. Zebrali się Ukraińcy, a Towarzystwo Języka Ukraińskiego przekształcało się w Towarzystwo „Proświta”. Mówiono dużo. Podano przerażającą liczbę: że przez 376 lat nas zniewalano pod względem językowym i że mieliśmy 480 cyrkularzy niszczących ukraińskość, niszczących język ukraiński. A potem zapytano włoskiego profesora Ricardo Piccio, czy Ukraina przetrwa. Odpowiedział, że przetrwa tylko pod jednym warunkiem: jeśli nasze dzieci będą uczyć się, znać i kochać język ukraiński, swoją historię i kulturę. Znany filozof Kohen mówił sto lat temu, że człowiek wiele zmienia w swoim życiu, nawet czasem zdradza. Ale jednego zmienić nie może — swoich dziadów. Nie wolno zdradzać, nie wolno zmieniać dziadowskiej tradycji stosunku do swojego języka, do swojej narodowej kultury, do swojego Kościoła, wiary i do swojej historycznej narodowej pamięci. To są te rdzeniowe podstawy, na których buduje się świat. Dlaczego w „Deklaracji o państwowej suwerenności Ukrainy”, uchwalanej jeszcze w URSR, były dwa mocne pojęcia — twórcze dla narodu i twórcze dla państwa, a teraz o nich się nie wspomina. Dużo straciliśmy, począwszy od 1990 roku. Bo wtedy położono podwaliny pod pojęcie państwa narodowego. A w Konstytucji z 1996 roku nie wywalczyliśmy tego stanowiska. A potem — straszliwy metodologiczny ciąg ideologicznych i politycznych błędów. To jest ta metodologia, która nie pozwala rozwijać ukraińskości jako takiej. Często czytamy tylko pierwszy akapit 10. artykułu Konstytucji Ukrainy. A jest jeszcze drugi akapit — ten, który zobowiązuje. Ma on moc bezpośredniego obowiązywania. Zobowiązuje

Машинний переклад

Закінчення статті ««Język – decydujący i konsolidujący», с. 2

«Język – decydujący i konsolidujący

Ciąg dalszy. Początek na str. 2-3. Jest nas wielu, a ilość już przechodzi w jakość. A w szczeblach władzy sił intelektualnych w rzeczywistości nie ma aż tak wielu. Ich kadry intelektualne sprzedały się władzy i pracują dla niej za pieniądze. Za nami stoi wielka siła intelektualna, dlatego trzeba się zorganizować. Właśnie w celu takiego zjednoczenia należy zwołać ogólnoukraińską konferencję, na której poruszyć kwestię stosunku państwa do kultury. A także pokazać naszą wizję, co możemy zaproponować i zrobić. Dyskusje wokółjęzykowe w Internecie. Ołena RUDA, kandydat nauk filologicznych: — Coraz więcej ludzi przedkłada Internet nad gazety i telewizję ze względu na możliwość samodzielnego wyboru niezbędnych informacji oraz unikania potoku narzucanych treści. Dziś jest to przestrzeń do swobodnego wyrażania własnych opinii i niezakłóconego dostępu do różnych poglądów na te czy inne zjawiska społeczne i wydarzenia, w istocie zastępująca fenomen „rozmów kuchennych”, który zrodziło zderzenie oficjalnych i nieoficjalnych interpretacji w czasach radzieckich. Według danych Internetowej Asocjacji Ukrainy, pod koniec ubiegłego roku regularnie korzystało z Internetu 64,09% populacji (czyli 21 milionów Ukraińców). Oprócz zapoznawania się z materiałami informacyjnymi i analitycznymi, użytkownik sieci zyskuje możliwość stania się podmiotem wydarzeń dzięki interaktywnej komunikacji na forach, prowadzeniu blogów, komentowaniu materiałów redakcyjnych wydań elektronicznych. Warto powiedzieć, że w komunikacji internetowej można zastosować strategie, które mogą być zrealizowane tylko wśród społeczności sieciowej. Po pierwsze, wysoki poziom anonimowości pozwala wyrażać to, czego nie da się wyrazić w innych kontekstach. Po drugie, wyjście do szerszej publiczności ułatwia poszukiwanie ludzi o zbliżonych poglądach. I po trzecie, jest to brak granic, co prowadzi do radykalizacji poglądów. Wielką rolę dziś Internet odgrywa także w rozwijaniu dyskursu wokółjęzykowego. Przypomnę wydarzenia z 2012 roku, kiedy skandalicznie uchwalono osławioną ustawę językową Kiwałowa-Kolesniczenki. Wtedy w sieci pojawiły się setki tekstów, które naświetlały perypetie i konsekwencje podpisania dokumentu. Poprzez materiały informacyjne z cechami zamówienia ukraińska władza broniła, a opozycja krytykowała reformę językową. Przy tym poziom nasycenia artykułów manipulacjami był ogromny. Po tym, jak niemal każdy ukraiński polityk „wypromował się” na kwestii językowej, do dyskusji dołączyli blogerzy i zwykli użytkownicy Internetu. Żywo dyskutowano o wszystkich wydarzeniach, dyspozycji sił politycznych, prawdopodobnych wariantach. Sześć lat minęło, a sytuacja nie zmieniła się na lepsze – kwestia językowa na szczeblu państwowym nie została rozwiązana, a doszły jeszcze nowe konflikty na tle językowym. I chociaż pewne badania socjologiczne wskazują na to, że temat językowy obecnie mało kogo niepokoi, a zdaniem profesora Jarosława Hrycaka w środowisku intelektualnym doszli do porozumienia, że Ukraina będzie dwujęzyczna, temperatura dyskusji wokółjęzykowej nie stała się niższa. Ustawodawcza nieuregulowaność funkcjonowania języków, w szczególności zwlekanie z wyrokiem Sądu Konstytucyjnego w sprawie ustawy Kiwałowa-Kolesniczenki, niejasność w kwestii artykułu o języku edukacji, bezkarność niewykonywania norm o kwotach w telewizji i radiu, powodują dalsze gorące spory w społeczeństwie. Nieustanna dyskusja o kwestii języka w mediach społecznościowych wskazuje na to, że bardzo ona porusza opinię publiczną. A nadmierna polaryzacja i upolitycznienie poglądów, wplatanie kwestii językowej w kontekst wojny rosyjsko-ukraińskiej, mierzenie jej kategoriami „zdrady” i „zwycięstwa”, powodują wahania aksjologiczne, nastawiając mówców na konfrontację. W imię sprawiedliwości trzeba powiedzieć, że także dziś na stronach wydań elektronicznych toczy się fachowa dyskusja na temat kwestii językowych. Naukowcy zamieszczają gruntowne opracowania o osobliwościach sytuacji językowej, socjologowie publikują swoje badania, działacze społeczni wyjaśniają, co dzieje się w polu legislacyjnym i co to oznacza. Lecz lwią część dyskusji o kwestiach językowych stanowią przepełnione emocjami i manipulacjami destrukcyjne spory, które rozdrapują zarazem narodowe, rasowe, polityczne, społeczne, płciowe rany społeczeństwa. Dziś dyskusje wokółjęzykowe powstają raz po raz, gdy tylko pojawia się powód informacyjny. Takimi powodami w ostatnich latach były: wniesienie nowych projektów ustaw językowych, rozpatrywanie ustawy Ki-Ko w Sądzie Konstytucyjnym, przygotowanie ustawy o ukraińskich kwotach w radiu; uchwalenie nowej ustawy o edukacji, głośne oświadczenia węgierskich władz, wysłanie artykułu językowego ustawy do rezolucji Komisji Weneckiej; opublikowanie wyników badań socjologicznych (na przykład sondaż Centrum Razumkowa o języku obywateli zaangażowanych w ATO); ogłoszenie monitoringu przestrzegania kwot językowych w mediach; ogólnie przegląd treści telewizyjnych; a także nieco drobniejsze — wieści o faktach odmowy obsługi w języku państwowym w sferze usług czy organach państwowych, na granicy itp.; doniesienia o aktach przemocy z powodu języka komunikacji (przeważnie ukraińskiego), a także trafienie kwestii językowej do kultury śmiechu — to o żartach i anegdotach wokół zaproponowanego i szeroko omawianego „patrolu językowego”. Powody do sporów tworzą także media. Oto nagłówek jednego z wydań elektronicznych: „Prowadzący Matwij Hanapolski na żywo w programie „Echo Ukrainy” na kanale telewizyjnym „Prymyj” brutalnie poniżył widza, który podkreślał wagę języka ukraińskiego”. Zaczepiając wzrokiem o „skandaliczny” nagłówek, czytelnicy klikają w link i, oczywiście, nie mogą się powstrzymać, by w komentarzach do wiadomości nie wyrazić swojego stosunku zarówno do zachowania prowadzącego, jak i do problemu w ogóle. Najbardziej rezonansowe są wypowiedzi o polityce językowej i sytuacji językowej znanych prowadzących, polityków, działaczy społecznych; właśnie oni jako osoby publiczne najbardziej oburzają ogół, jeśli nie odpowiadają wizerunkowi męża stanu czy dziennikarza na Ukrainie, do których bezpośrednich obowiązków należy przestrzeganie ustawodawstwa językowego. Drażliwe są też wypowiedzi działaczy kultury, w szczególności znanych pisarzy, piosenkarzy, o języku i polityce językowej na Ukrainie. Przypomnę, jak zawrzały media społecznościowe po wywiadzie Ołeha Skrypki, który powiedział: „Ludzie, którzy nie mogą nauczyć się ukraińskiego, mają niskie IQ, takim stawia się diagnozę „debilizm”. Trzeba ich odizolować, ponieważ są społecznie niebezpieczni, trzeba stworzyć getto dla nich”. Nie bez tego, że jego słowa i przekręcano, i interpretowano. „Know-how” wojen informacyjnych — tak zwany trolling (od ang. trolling — „technika sportowego łowienia ryb”), który polega na umieszczaniu prowokacyjnych informacji w celu podsycania sytuacji konfliktowej wokół tej czy innej kwestii. Możliwość stworzenia w wirtualnej przestrzeni wirtualnego „ja” zapewnia anonimowość „trolli”. Zjawiska konfliktowego zachowania językowego podczas dyskusji o kwestii językowej, lawinowy wzrost agresji w komunikacji są konsekwencjami używania przez „trolle” kompleksu manipulacyjnych technik, z których najczęstsze to: podawanie nieprawdziwych informacji, przekręcanie faktów, zaangażowana interpretacja, przypisywanie ukrytych celów, spekulatywna argumentacja, przedstawianie mitów jako realnych faktów, akcentowanie różnic, niemożności porozumienia między grupami ludności podzielonymi według zasad językowych i regionalnych, dyskredytacja osób i grup ludzi, naklejanie etykiet, granie na uczuciach narodowych, religijnych, używanie negatywnie zabarwionych ekspresywów, stylistycznie obniżonej, obscenicznej leksyki, ironii itp. Jako przykład wypaczenia rzeczywistości przytoczymy słowa wspomnianego dziennikarza Matwija Hanapolskiego pod adresem widza, który poruszył kwestię języka: „Pan jest takim patriotą, a właśnie przez pana osobiście Ukraina straciła Krym i ma problemy z Donbasem. Bo właśnie pan dzwoni do telewizji i mówi, że język rosyjski — to źle, że język rosyjski — to Putin. …trzeba jakoś stopniowo nie dawać powodu towarzyszowi Putinowi, a pan jest jego przyjacielem, bo pan mówi tylko o ukraińskim. Pan jest wariatem. Pan i tacy jak pan rozpalacie Ukrainę! Pan — główna niebezpieczeństwo na Ukrainie! Nie dzwonić i nie rozpalać wrogości. To wielkie osiągnięcie, że to dwujęzyczny kraj! A pan — wróg Ukrainy!” Bez wątpienia takie słowa wymagają wnikliwej analizy każdej tezy, budowania strategii neutralizacji tego kłamstwa, czego w warunkach transmisji na żywo lub czatu w sieci społecznościowej nawet specjalista nie zawsze jest w stanie szybko dokonać. Do tego emocje wywołane taką bezczelnością sięgają zenitu. Przeprowadziliśmy niewielką ankietę na Facebooku. Zaproponowaliśmy użytkownikom sieci odpowiedź na pytanie: „Czy bierzesz udział w dyskusji na temat języka na stronach internetowych, w sieciach społecznościowych, audycjach telewizyjnych i radiowych?”. Otóż odpowiedź „czasami” dała połowa ankietowanych; ponad jedna trzecia stwierdziła: „Nie. Temat mnie interesuje, ale nie chcę brać udziału w kłótniach”. Badanie nie jest zakończone, ale jego wyniki już wyznaczają pewne tendencje. Kwestia języka ludzi boli, jednak dostrzegają oni niekonstruktywność podobnych dyskusji. Chociaż istnieje zrozumienie, że dyskusje te są elementem wojny informacyjnej i że ta wojna nie ominie nikogo. Tak, bloger OŁEK WEREMKO-BEREŻNYJ opublikował „15 tez dla sporów językowych”, który składa się z najczęstszych prowokacyjnych replik z różnych dyskusji wokółjęzykowych oraz umotywowanych odpowiedzi na nie, które można wykorzystać jako komentarz, po prostu kopiując, a nie wpisując tekst od nowa. Na przykład pierwszą tezą jest „Język nic nie znaczy”, druga — „Naturalna konkurencja” (chodzi o komunikacyjną i rynkową konkurencję języków), „Rosyjskojęzyczny patriota Ukrainy”, „Rosyjskojęzyczny żołnierz” itd. Chodzi o to, że z reguły w takich sporach rozmowa toczy się w kółko. Czym więc jest to zjawisko i jak je postrzegać? Bez wątpienia przenoszenie na szerokie forum dyskusji kwestii społeczno-politycznych, w szczególności językowych, będzie w przyszłości tylko zwiększać skalę. Jest to związane ze wzrostem liczby użytkowników Internetu i sieci społecznościowych na Ukrainie oraz kształtowaniem się nowej kultury komunikacyjnej na całym świecie i u nas. Z jednej strony jest to możliwość dla jak najszerszego kręgu obywateli — z różnych regionów, miast i wsi, różnych środowisk zawodowych, pokoleń — wypowiedzenia się w kwestii języka, poruszenia być może ważnych aspektów, podzielenia się unikalnym doświadczeniem. Z drugiej strony nie sposób nie zauważyć oczywistego składnika manipulacyjnego w tej technologii. Zważywszy na to, że żadna prawda w sporach ludzi stojących na przeciwstawnych stanowiskach w kwestii języka nie rodzi się i nie może się narodzić, przypuszczamy, że jest to z jednej strony swoiste wypuszczanie pary, a z drugiej — emocjonalne rozhuśtywanie. Podczas gdy naukowcy-socjologowie, psycholodzy społeczni, lingwiści mają możliwość zbadania opinii publicznej, jednocześnie politolodzy, bojownicy wojny informacyjnej mogą mierzyć stopień tolerancji/nietolerancji wobec różnych kwestii, wykrywać bolesne miejsca, a w razie potrzeby sztucznie je tworzyć. Manipulacyjna jest w końcu także stworzona przez kogoś i szybko rozpowszechniona nazwa dla dyskusji wokółjęzykowych — „mowosracz”, która podkreśla pogardę dla tych, którzy poruszają kwestię funkcjonowania właśnie „języka ukraińskiego” (a nie „języka rosyjskiego”). Istotną dla naszego problemu kwestią jest obniżenie odpowiedzialności dziennikarzy, którzy mimowolnie stają się bojownikami frontu informacyjnego po stronie przeciwnika. Tworzenie skandalu, sensacji, gra na uczuciach — to kamienie węgielne działalności środków masowego przekazu. A dla sensacyjności zasoby uciekają się do pomijania ważnych informacji. Na jednej ze stron czytamy: „Ukraińscy nacjonaliści mówią, że wszyscy powinni mówić jednym, ukraińskim, językiem”. Albo: „Obywatele od dawna domagają się prawa do mówienia i uczenia swoich dzieci w języku rosyjskim”. Jednak wszyscy rozumieją, że żadne inicjatywy ustawodawcze nie naruszały prawa obywateli do mówienia w życiu codziennym w jakimkolwiek języku, do którego dusza lgnie. Oczywiste jest, że w pogoni za sensacją, która żyje jeden dzień, traci się coś więcej — tworzy się problemy na dziesięciolecia. Dyskusje w sieciach społecznościowych potwierdzają, że nie mamy państwowej polityki językowej. Gdyby państwo wprowadziło całkiem konkretne zasady gry, warunki ich przestrzegania i konsekwencje nieprzestrzegania, pole do sporów zawęziłoby się znacznie bardziej. Oczywiście odbiór kroków legislacyjnych byłby różny, ale dyskusje toczyłyby się wokół szczegółów normowania praktyki językowej.

Машинний переклад

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

ciągle mnie to gniecie, aż mnie skręca. Od niedawna zaczęłam je zapisywać, to trochę uspokaja, choć tylko chwilowo. Zaczynam jednak drżeć, gdy włączam telewizor albo — trochę rzadziej — radio. Albo kiedy wychodzę z domu. Jedyne miejsce w moim rodzinnym mieście, gdzie czuję się spokojnie (poza wymienionymi wyżej) i nawet czasem się cieszę, to przestrzeń metra. Ale i tam można przeczytać w reklamach: „choroby skórne”, „Jeśli chcesz być szczęśliwy — bądź im”. Niedawno w holu pojawiła się reklama biura podróży: „Pojechali z nami!” (to przecież zachęta, a forma „Jedźmy!” jest im obca, i nie tylko im, bo praktycznie nigdzie już jej nie słychać). Z jaką radością poinformowano nas o zmianie (poprawieniu!) nazwy miasta „Mukaczewo” na „Mukaczewe” — albo odwrotnie — wszystko jedno, bo jedno i drugie to błąd (chyba że domagano się węgierskiego wariantu — tego nie wiem). Zgodnie z zasadami języka ukraińskiego, błędnie używa się też nazw: Pyrohowo, Hołosijowo i tym podobne. Poprawnie — Kijów, Lwów, Charków, Obuchiw, więc i Mukacziw, Pyrohiw, Hołosijiw… W podanych błędach widać wpływy języka rosyjskiego. Przykładów jest morze. Oto mała cząstka tego, co zdążyłam zapisać: „przepełnione »wszczętnie«” (wszczęt — można jedynie zniszczyć, a przepełnić — „wszczerź”), „odprawili się”, „biglo idziemy”, „tim”, „jakich”, „wenecka” (ale miasto to Wenecja, a nie Wenecjanja), „mimo takiej”, „sześciusta” (z liczebnikami szczególna bieda, aż do „pięćdziesięcioma tomami”), „bieglij prezydent”, „stroje” (w kontekście — „ubranie”), „wyschła, jak szczypta”, „orszak robi króla”, u nas dlaczego-to „niosą odpowiedzialność” i „noszą charakter” (choć Ukraińcy nigdy nie nosili się z odpowiedzialnością, bo mieli charakter), „bierze udział” — i „taki udział” (w kontekście — los), „wdacza” (w rosyjskim kontekście — szczęście), „szlakiem poprawek”, „szlakiem nadużyć” (takich przykładów wdzierania się rosyjskiej kancelarystyki jest bez liku), „spotkałaby taki sam udział”, „widzów nie oszukasz” (w kontekście — „nie zwiedziesz”), „kolei żelaznej”, „zawody w wiosłowaniu”, „pustuje miejsce adwokata”… KOŃCA TEMU NIE MA… I najstraszniejsze, że wszystko to przedstawia się jako język ukraiński… Naukowcy nazywają to interferencją językową. A moim zdaniem bardziej przypomina to JĘZYKOWĄ INTERWENCJĘ. Muszę przytoczyć słowa naszego wielkiego poety-mędrca Maksyma Rylskiego: „Kiedy nasi językoznawcy wrzeszczą o »psuciu języka«, o jego zanieczyszczaniu zupełnie zbędnymi rusyzmami i tym podobnymi, to nie jest to wcale drobiazgowość fachowców-lingwistów, lecz bardzo pożyteczne przypomnienie dla wszystkich dawno znanej prawdy: gdzie upada kultura słowa, musi upaść także kultura myśli”. …Żywioł wrze i szaleje… Wrażenie jest takie, jakby ludzie zupełnie nie myśleli o tym, co mówią, a piszą, nie myśląc — nawet zawodowcy, bo czymże innym wytłumaczyć, na przykład, w „Literaturnej Ukrainie” coś takiego: „rozproszona po muzeum” [sic], „po oficjalnym komunikatom” („LU”, 2017, nr 48). I, nawiasem mówiąc, błędów w gazecie pisarskiej jest coraz więcej, Niedawno w niewielkim objętościowo artykule policzyłam dziewięć (!) błędów. Więc wspomniana interwencja — wcale nie z zewnątrz. Ona jest w głowach. Dokładniej — w głowach profesjonalnych pracowników, w tym także telewizji (trzeba to podkreślić, bo wszystkie te teksty można i trzeba REDAGOWAĆ!). Oni zaś, podobnie jak telewizyjni dziennikarze, którzy tym grzeszą, nie są agentami FSB, choć pracują dość często jak dywersanci! Takich — po prostu NIE WOLNO dopuszczać do pracy w TV (choćby komu należał kanał!), NIE WOLNO wypuszczać w eter — żeby nie zaśmiecali go i mózgu widza. Żeby nie wypuszczali w eter i nie rozmnażali wirusa językowego AIDS! …Jedna „wzbogaca” nasz język dzikim „neologizmem”: „повпливали” [„powpływali”, w znaczeniu „wywarli wpływ”], a za nią poszedł wirus: wszyscy już powtarzają… Inni „fekają” tak, że w uszach to dzwoni, to szeleści: „afcifka”, „żowtiń”, „fpaf”, „buf”, „czytaf”, nawet „Kijif” (ja tego wymówić nie potrafię, a komputer po prostu się zbuntował, natrętnie proponował poprawki…). Nawet alfabet nam przekształcają: „Эхо України” (to na „Прямому” — wiadomo, z czyjej inicjatywy), a za tym na innym kanale „Эпоха гігантів”… A jak często wszędzie brzmiało: „є-декларації”!.. (Na szczęście, jak się wydaje, ostatnie zaniechano, dzięki Bogu). Sporo narzekań budzi też reklama na ekranie: „догляд за шкірою”, „відкривай двері”, „усі адреса”, „два порося”, „намазалася” itd. Ukraińskie tłumaczenie filmów — zjawisko bez wątpienia pozytywne. Ale tylko wtedy, gdy wykonywane jest sumiennie. A jak odbierać takie (częściowo ze brzmienia, a częściowo z napisów „pisemnego” przekładu): „взяв себе до рук” [„wziął się w garść”], „штатні” (ros. „штатскіє”), „запроси на рибалку”, „дорогий маркіз, вибачте”, „дорога тітка, зрозумійте”, „норушка” (brzmi: „наружка”, czyli „наружноє наблюдєніє”), „стала у дверей”, „він був скритним — умів багато приховувати”, „обсудимо” (czyli „обговоримо”) i wiele, wiele innych… A co powiedzieć o tłumaczeniu słów bohatera (kompozytora) „мі бемоль-мажор” — w napisie na ekranie czterema(!) słowami: „мі пі моль мажор” (najwyraźniej tłumaczowi znane są tylko trzecie i czwarte spośród słów, które napisał). Niektóre z językowych „wpadek” (czy dzikich nazw) graniczą z politycznym absurdem. „Південно-Західна залізниця” (i do dziś — a to kierunek Kijów—Fastów—Żytomierz — i z jakiego punktu widzenia?!?). „Казна” — w związku z tym przypomnijmy, że język kształtuje świadomość — czy może właśnie dlatego mamy problemy finansowe, że nasz SKARBIEC to kazna-czyja, a Narodowym Bankiem Ukrainy wciąż kieruje kazna-chto?!.. A jak rozumieć wyrażenia „ostrzał granatnikami”, „ostrzał bojowników” — kto ж „kogo” ostrzeliwuje (może ze strony bojowników)?! A nasze brzmienie tego, że weszło w modę pisanie alfabetem łacińskim! Kanał telewizyjny z jakiegoś powodu nazywa się „UA”. Nie wiem, w jakim języku, jeśli po angielsku, to druga litera nazywa się „ej”, a nie „a”. (A po co nazywać „po obcemu” swój Pierwszy Kanał — czy jest on państwowy, czy publiczny — czy to nas jakoś wywyższy?). A dlaczego cykl „Вивчаймо українську” trzeba nazywać „Лайфхак українською”? Nie szanujemy też innych ludzi — z innego kraju: nazwisko aktorki Sandra Bullock (Bullok) z jakiegoś powodu ciągle brzmi jako „Буллок” — widocznie ludzie nie uczyli się języka angielskiego nawet w ramach szkolnego programu. Co z tym wszystkim robić? Przynajmniej nie pozostawać obojętnym. Ale to dopiero pierwszy krok… Jeszcze dwa momenty. Czy ma sens, czy warto „ukrainizować” takie pojęcia, jak KGB, KPSS, a nawet ZSRR? A imiona rosyjskich cesarzy! Taras Szewczenko mógł sobie na to pozwolić (Katarzyna, Mikołaj itd.). Ale w historii nie było takich! Byli Mikołaj I i II, Aleksandrowie, Jekaterina itd. (I zgadzam się ze świętej pamięci Jewhenem Swerstiukiem i twórcami „Українського тижня” co do takiej pisowni). I — koledzy mają rację, że czas już nie prosić władz o uwagę wobec języka i kultury ukraińskiej, lecz ją WYMAGAĆ. Do tego dodałabym: czas już odchodzić od pojęcia „Niezależna Ukraina” i wrócić do tego, którego używano sto lat temu: „САМОСТІЙ- НА УКРАЇНА”. Jak ważne i odpowiedzialne jest stanowisko każdego z nas — obywateli Ukrainy, widać po postawie ludzi sztuki. Dlaczego Achtem Seitablajew opanował — twierdzę: doskonale — język ukraiński (wątpię, czy uczył się w ukraińskiej szkole, a jeśli nawet, to nie tylko on) i posługuje się nim przynajmniej na imprezach publicznych? Czy to dla niego łatwiejsze niż dla tych licznych pretendentów do miana gwiazd show-biznesu, którzy nawet się nie starają, a w ogóle to ignorują?!.. A po prostu syn narodu krymskotatarskiego ma wysoką godność obywatelską i szacunek dla narodu ukraińskiego i Państwa Ukraina, w którym mieszka i swobodnie tworzy. Ciąg dalszy nastąpi.

Машинний переклад

Закінчення статті «Język – czynnik państwa»», с. 3

czynnik państwa”

Konstruktywności dyskusjom na temat języka doda także tworzenie platform, takich jak „Portal polityki językowej”, na których obywatele mieliby możliwość nie tylko wyrażania swojego emocjonalnego stosunku do ideologicznych zwolenników, ale też omawiania inicjatyw legislacyjnych, programów itp. w konstruktywnym kierunku. Jeszcze jeden aspekt dyskusji w mediach społecznościowych to nieuwzględnianie faktu, że są one zbudowane tak, że mimo iluzorycznej otwartości przestrzeni użytkownicy i tak przebywają w zamkniętych, tematycznie dobranych społecznościach i nie mają możliwości zobaczenia szerszego obrazu. Stąd wielu ludzi nabiera błędnego przekonania, że żyje wśród jednomyślnych. Nie bez powodu istnieje nawet pojęcie „ukraińskiego Facebooka”: wokół same wpisy po ukraińsku, odpowiednia tematyka materiałów i sposób przedstawiania wiadomości. Żeby nas usłyszano i zrozumiano, trzeba bić w dzwon Leonid Mużuk, reżyser filmowy: — Język zniknął praktycznie z wszystkich sfer przestrzeni informacyjnej. I przede wszystkim tam, gdzie chronił naród ukraiński — w ukraińskim radiu i ukraińskiej telewizji. Odwoływanie się do dwóch liter „UA” to technologia, którą ma być ukraińska telewizja. Jakby już nie moskiewska, lecz rzekomo europejska. Ale to manipulacja, która przekonuje, że ten ołówek, który teraz stał się flamastrem, rysuje nam wszystko, co dotyczy kultury kadru, kultury języka, historii Ukrainy, co dotyczy ukraińskiej mentalności i co jest wprowadzane jako system bezkultury. Dlaczego o tym mówię? Ponieważ przewodniczący Telewizji Publicznej nie włada językiem ukraińskim, a jego zastępcy nie wiedzą, kim jest Wasyl Stefanyk. A ta czeladź, która zajmuje centralne stanowiska, porozumiewa się między sobą w mediach społecznościowych wyłącznie przekleństwami. Gdyby ktoś przeanalizował światopogląd tych ludzi, przeraziłaby się nie tylko nauka, ale i przeciętna Ukraina. Rozumiem, że trzeba bić na alarm. Ale, niestety, ten dzwon jest głuchy, ponieważ wszystkie komercyjne kanały telewizyjne działają przeciwko Ukrainie całkowicie bezkarnie. Mają konkretny cel. Na jednym z kanałów pojawił się Pichowszek, który przez trzydzieści lat kpił ze Świątobliwego Filareta. W cywilizowanym świecie nikt by mu nie podał ręki. Ale on przecisnął się przez szczeliny antyukraińskiej polityki i wszystko, co choć trochę ma ukraiński interes w źródłach informacji, przedstawia z antyukraińskiej pozycji. Jestem absolutnie przekonany, że cała ta czeladź i jej kierownicy to agenci, którzy dziś działają systemowo, w zgranym rytmie, według postawionych zadań operacyjnych. A tworzenie rady nadzorczej dla Telewizji Publicznej, najwyraźniej, również przebiegało pod wpływem tej agentury. Powołali ludzi, którzy niczego nie rozumieją i niczego nie potrafią. Niszczą tych profesjonalistów, którzy utwierdzali kulturę słowa w radiu i telewizji, którzy mają wyraźne ukrainocentryczne stanowisko. Ten wrogi krok wyjaśnić bardzo łatwo. Zakazano rosyjskich kanałów telewizyjnych, zamknięto dostęp do produktu informacyjnego, który płynął z Rosji, więc będziecie mieć wewnątrz różne operacje dywersyjne. To kierunek ideologiczny, który dziś rozpowszechniają Hanapolski i Kysielow. Kiedyś prognozowałem, czym zakończy się udział Kysielowa w kanale ICTV. W 2013 roku nawet dawałem do zrozumienia, że przygotowywana jest wojna, która doprowadzi do przeróbki podziału. A to nie była prognoza, lecz elementarna analiza źródeł, które płynęły z Rosji na Ukrainę. Dziś jest druga faza. Co więcej, władza zasłania europejskimi literami „UA” rosyjską ekspansję wewnątrz naszego terytorium. Dlatego trzeba żądać od Narodowej Rady ds. Telewizji i Radiofonii zmiany składu rady nadzorczej, tak aby zasiadali w niej specjaliści związani ze sferą kulturalną i informacyjną. I trzeba codziennie monitorować naszą przestrzeń informacyjną. Za naruszanie praw, o których mówiliśmy, trzeba karać zwolnieniami z pracy. Dziś nie da się już zawrócić państwowych struktur w telewizji, lecz trzeba przynajmniej zatrzymać jej niszczenie. Aby nas usłyszano i zrozumiano, trzeba bić na alarm. Będziemy codziennie wspierać wszystkich, którzy stoją na ukraińskich pozycjach, bez których Ukraina jest niemożliwa. Interwencja językowa Larysa MOROZ, doktor nauk filologicznych, profesor, główny pracownik naukowy Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy: — Nie jestem językoznawcą. Do wcześniejszych wystąpień państwowych mogę dodać tylko kilka spostrzeżeń z życia. Możemy między sobą porozmawiać… Ale to faktycznie jest przekonywanie jedno drugiego — a wszyscy my i tak jesteśmy jednomyślni w tych kwestiach… I wszyscy jesteśmy na jednym poziomie. Przynajmniej w rodzimym Instytucie (podobnie jak we własnej rodzinie) nie słyszę tych językowych „wpadek”, tych bezsensownych błędów gramatycznych, od

Машинний переклад

Mykoła Czaban — człowiek jednej, lecz wszechogarniającej pasji

Znany krajoznawca, historyk i dziennikarz Mykoła Czaban skończył 60 lat. Swoją drogę odnalazł już w dzieciństwie, dlatego nie zmarnował ani minuty życia na poszukiwanie siebie, lecz poświęcił je ulubionemu zajęciu — poszukiwaniom, badaniom, studiom, pisaniu książek, artykułów do gazet i czasopism oraz sprawom pobocznym, lecz z tym związanym — wyjazdom po obwodzie, który zna doskonale, po Ukrainie i za granicę, wykładom, wystąpieniom na forach, konferencjach, twórczym kontaktom, pracy w archiwach i bibliotekach, korespondencji (a jego adresaci są na całym świecie). Mykoła Petrowycz ukończył Uniwersytet Dniepropetrowski, wydział filologii ukraińskiej, na którym był również kurs specjalistyczny z dziennikarstwa. Pracował w gazecie z Dnieprodzierżyńska „Dzierżyniec”, potem w obwodowej młodzieżowej „Prapor junosti”, od 1989 roku do teraz — w gazecie obwodowej „Zoria”. Wszędzie prowadził tematykę kultury. Od 1996 roku jest członkiem Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. W 2007 roku został zasłużonym dziennikarzem Ukrainy. Do niedawna był wieloletnim członkiem Zarządu Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy oraz Międzynarodowego Stowarzyszenia Białorutenistów. Ma jeszcze wiele innych odznaczeń, ale nie oddadzą one całego spektrum jego zainteresowań i osiągnięć. To człowiek jednej, lecz wszechogarniającej pasji, która nigdy w nim nie zgaśnie — miłości do swojego kraju, pragnienia poznania go we wszystkich wymiarach i opowiedzenia o tym ludziom. Ta rozmowa z Mykołą Petrowyczem nie mogła poruszyć wszystkich kwestii wartych omówienia, wszystkich tematów i nazwisk, z którymi ma bezpośredni związek, ale da impuls do zanurzenia się w jego twórczość, a co za tym idzie — także w naszą historię. Mykoła Czaban w redakcji „Zori” przy ulicy Starokozackiej. — Jako krajoznawcy nie mogą Pana omijać wydarzenia i postacie, o których dopiero teraz można mówić pełnym głosem. Na przykład Hołodomor 1933 roku… — Rzeczywistość Hołodomoru udowodniła mi śmierć mojej 46-letniej prababci Wustii Martyniwny Harży, która ratowała dzieci, oddając im ostatnią kruszynę chleba, a sama zmarła. Od 20 lat pracuję nad tym tematem, jeździłem po wsiach, zapisywałem wspomnienia naocznych świadków, opowieści bliskich ofiar. Wszystko to było drukowane w gazetach, a z czasem weszło do zbiorów „Hołod 1933 roku w Ukrainie” i „33-j: hołod” oraz innych. Pierwszy zbiór opracowali W. Maniak i L. Kowalenko. — W 2002 roku wydał Pan unikalną książkę „Działacze Siczosławskiej »Proświty« (1905—1921)”, która zawiera około 670 nazwisk. Przy czym nie jest to tylko lista, ponad 55 artykułów to gruntowne biografie z latami życia, fotografiami. Jak Pan doszedł do tematu „Proświty”? — Pracowałem w dziale kultury młodzieżowej gazety „Prapor junosti”. Jeden z korespondentów, księgowy z Czapli Juchym Suszczenko, zainteresował się losem swojego rodaka Wałeriana Pidmohylnego, którego dobrze znał i nawet w latach zastoju prowadził rezonansowe wieczory jego pamięci, zapraszając siczosławskich pisarzy. Przygotowując do druku jego artykuły i mając skłonność do pracy poszukiwawczej, zająłem się tematem „Rozstrzelanego Odrodzenia”, nawiązałem kontakty z ludźmi z otoczenia Pidmohylnego, którzy pozostali. Lecz z czasem zacząłem rozumieć, że lata 20. mają jakieś podłoże, nic nie mija samo z siebie, jedno pokolenie rodzi następne. Kiedy zacząłem szukać tej poprzedniej generacji z „Proświty”, to tam już był pełny mrok zapomnienia. Przecież dla rodzin byłych prośwician przeszłość to temat tabu. A ich wnuki najczęściej nic nie wiedziały o dziadkach jako członkach organizacji oświatowej. — A jak Pan dowiedział się o wszystkich tych nazwiskach? — Na początku XX wieku towarzystwo literacko-artystyczne „Proświta” co roku wydawało swoje raporty-sprawozdania i na końcu były listy jego członków. Zacząłem od Odynkiwki, która wtedy nie wchodziła w granice miasta, bo na wsiach łatwiej znaleźć ludzi, którzy mogli coś opowiedzieć i zachowali choć jakieś archiwa. Po długich poszukiwaniach dowiedziałem się o losie 20-letniego proświcianina, etnicznego Rosjanina Pyłypa Szczukina. Był to inteligentny człowiek, pisał przedmowy do utworów Tarasa Szewczenki, Iwana Manżury, opisywał swoje spotkanie w Połtawie z Panasem Myrnym. W 1920 roku został rozstrzelany przez czekistów wraz z dużą grupą „samostijnykiw”. Oprócz tego praca nad książką zbiegła się z programem „Rehabilitowani przez historię”. Nas, dziennikarzy, na pół roku dopuszczono do archiwów SBU, gdzie mogliśmy zapoznawać się z wszelkimi sprawami rehabilitowanych, aby przygotowywać szkice do zbioru. Wtedy zebrałem sprawy prośwician ze szczegółowymi informacjami o nich. — Ponieważ w tym tomie pozostało jeszcze wiele nieodkrytych biografii, czy postawił Pan kropkę w tym temacie dla siebie? — Nie jestem z tych ludzi, którzy porzucają rozpoczęte dzieło i po wydaniu książki uważają temat za „przerobiony”. Ten egzemplarz książki w domu mam już cały oblepiony dodatkami, uzupełnieniami. Minęło 16 lat, wiele się wyjaśniło. Ot, na przykład, podchodzi do mnie w domu Jawornyckiego Serhij Iljin, naukowiec o profilu technicznym, i mówi, że jest prawnukiem „bandurowego ojca” Mykoły Bohusławskiego. Miał jego zdjęcie, ale nic nie wiedział o swoim przodku. A inni wnukowie mieszkają w Sewastopolu i mają album oryginalnych fotografii. Te mi przysłano. Sam Bohusławski, skromny urzędnik na Kolei Jekaterynosławskiej, był adeptem ukraińskiej książki, aktywistą „Proświty”, a „dla duszy” tworzył szkołę bandury, którą się pasjonował. Jeździł po budowach kolei i po innych miastach. Tak szkoła bandury pojawiła się także w Jekaterynodarze dla dzieci kozaków kubańskich. Tam trafił Mychajło Teliha, później emigrant do Czech, poznał dziewczynę Ołenę, rosyjskojęzyczną. Poślubił ją, a on nawrócił ją na swoją ukraińską wiarę, a z czasem stała się ona poetką Ołeną Telihą. W czasie wojny oboje zginęli w Babim Jarze. Widzicie, jak wszystko jest powiązane na tym świecie. Życie jest nieprzewidywalne: pociągniesz za jedną nitkę, a na niej supełek od innej, trzeciej — i tak bez końca. Niedługo „Proświta” będzie obchodzić 150-lecie i w związku z tym zaprasza mnie nasze towarzystwo do wygłoszenia wykładów z jego historii, tam znajdą zastosowanie wszystkie te uzupełnienia. — Kiedyś Panu, nastolatkowi, powierzono napisanie tekstu o bolszewiku Wojcechowiczu, którego imię nosiła Pana szkoła. Było to brzemienne w skutki zlecenie, ponieważ zaprowadziło Pana do domu-muzeum Dmytra Jawornyckiego, gdzie przechowywano akta partyjne. Jak na ironię, chłopak otrzymał więcej, niż to, po co przyszedł. Wdychając muzealną atmosferę domu, przesiąkł nią. Właśnie Jawornycki, jego życie, jego dzieło stały się głównymi tematami Pana twórczości. Obecnie w tym domu w latach 2016—2018 czyta Pan cykl jedenastu wykładów o akademiku, odkrywając przed ludźmi wiele mało znanych, a czasem zupełnie nieznanych faktów — wyniki Pana badań. — Tak, moja pierwsza książka o Jawornyckim „Wieczny krzyż na piersiach ziemi” ujrzała światło dzienne 25 lat temu. Na jej okładce było zdjęcie jeszcze tylko modelu pomnika, który teraz stoi przy muzeum na grobie uczonego, który poświęcił życie kozaczyźnie. A wtedy jeszcze trwał konkurs i właśnie ten projekt wywołał opór wielu, lecz mnie przypadł do serca swoją obrazowością, widocznie moje wyczucie i zrozumienie samej postaci i losu Jawornyckiego podpowiedziały, że praca rzeźbiarza Nakonecznego jest rzeczywiście najlepsza. Tę książkę z wielkim zainteresowaniem przeczytał kijowski pisarz Anatolij Kostenko, który osobiście znał Dmytra Iwanowycza i nawet napisał mi o nim wspomnienia. Jestem dumny z tego, że rekomendację do Związku Pisarzy Ukrainy dawał mi właśnie on. — Pracując w Dnieprodzierżyńsku, tak bardzo zafascynował się Pan historią miasteczka, że nie raz wracał Pan do tego tematu, a z czasem wydał Pan wspaniałą książkę „Wędrówki po starym Kamieńskiem”. Obecnie miasto przywróciło historyczną nazwę. Nie mógł Pan przejść obojętnie obok losu solistki opery Marii Sokil, która zaczynała w Jekaterynosławiu i odwiedziła go pod koniec życia. Śpiewaczka Nadija Nehel-Semenec również pierwsze kroki stawiała w dniepropetrowskiej operze. Obie zakończyły swoje długie życie w USA, lecz dzięki Panu dowiedzieliśmy się o twórczym i życiowym losie tych wybitnych Ukrainek, które nigdy nie zapominały o ojczyźnie. Jest Pan członkiem międzynarodowego stowarzyszenia białorutenistów. Proszę opowiedzieć, dlaczego Pana tam wybrano. — Tutaj są powody osobiste. Moja mama Lidija Iwaniwna Kuźmenko jest Białorusinką. A ja dowiedziałem się, że na Jekaterynosławszczyznę w dawnych czasach przesiedlono do pracy w fabryce sukna chłopów z białoruskiej wsi Dubrowno. Osiedlili się oni w Sursko-Lytowskim. No i ja, wtedy jeszcze całkiem młody dziennikarz, postanowiłem zbierać białoruskie pieśni u mieszkańców tej wsi. Praca okazała się bardzo ciekawa, choć trudna przez niedoskonałość ówczesnej techniki nagrywającej. Tak pojawiła się książka „Zaspiwaj mnie na matczynaj mowie”, prawda, dopiero w 2000 roku, aż 18 lat po zbieraniu folkloru. Białoruski znam jak ojczysty, nawet zajmowałem się tłumaczeniami. Ta praca na książce się nie skończyła: bywałem i w Dubrownie, porównywałem tamtejszy folklor z Sursko-Lytowskim, i u Białorusinów w Polsce, zaprzyjaźniłem się z wieloma kolegami-dziennikarzami, pisarzami z Białorusi. Nawet tytuł mojej książki to wers z wiersza białoruskiej poetki Łarysy Hienijusz. Interesowały mnie też związki teatralne z Białorusinami, wiele dały mi też podróże twórcze, spotkania. — Chciałabym podkreślić, że nie tylko Pana oryginalne książki przyniosły Panu sławę, ale także te, które Pan opracował, a wcześniej odnalazł, wydawałoby się, na wieki utracone imiona i utwory, przywrócił je do ukraińskiej kultury. Proszę wymienić choć niektóre z nich. — Ja nawet nie wiem, ile mam książek, a cudze są mi drogie tak samo, a może i bardziej niż własne. Tutaj brałem na siebie odpowiedzialność za cudzy los, cudze dobre imię. Mychajło Pronczenko — poeta-cierpiętnik z Krzyworoszczyzny, którego prześladowała władza radziecka, wtrąciła do łagrów, a w 1942 roku rozstrzelali go faszyści. Lecz zdążył on za Niemców popracować jako redaktor gazety i wydać ostatni zbiór „Kobzar”, który, wydawałoby się, został zniszczony doszczętnie. Lecz znajomość z synem poety Anatolijem dodała otuchy. Okazało się, że jeden egzemplarz jednak wywieziono na Zachód. W rezultacie poszukiwań książka znalazła się aż w Australii u niezapomnianego pisarza Dmytra Nytczenki-Czuba. Wydano ją ponownie w 1995 roku w naszym z Anatolijem opracowaniu oraz ze wspomnieniami o poecie. Jeszcze jedna osobowość — Pawło Kozar, uczeń i współpracownik Dmytra Jawornyckiego, który przez pewien czas nawet był dyrektorem

Машинний переклад

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

Оригінал українською · переклад оновлюється

історичного музею. Його переслідувала радянська влада, і якби він не виїхав у Польщу і не помер там 1944 року, то точно був би розстріляний в Україні. Я знайшов і підготував до друку, звичайно, із передмовою і біографією, дві його книжки “Лоцмани Дніпрових порогів” (1996) і “На Дніпрельстан через пороги” (2000). — Вас зацікавила і особистість Нестора Махна, який із подачі графа Алексія Толстого зображувався лише у карикатурному плані... — …тоді як це була дуже неоднозначна фігура. Так, це анархіст, бунтівник, але я знаю багато людей, навіть і серед своїх колег, які чули розповіді про Махна, очевидців тих буремних подій, вони спостерігали його і свідчать про нього як про такого собі Робін Гуда. Тому дуже зацікавився романом “Перший з-поміж рівних” одного з таких очевидців Олексія Ніколаєва і упорядкував його до друку з власною передмовою. Він виходив навіть двічі — українською та мовою оригіналу — російською. — Я іноді думаю, що Ви своїми розвідками оживляєте минуле життя до найменших подробиць. Здається, ми бачимо вулиці, заповнені людьми, дізнаємося про їхні долі, ніби самі живемо серед них, читаємо з ними одні книги, переживаємо одне й те саме. — Так, є в мене історії не тільки окремих людей, а так би мовити “атмосферні” розвідки. Приміром, я захопився темою втрачених садиб з їхнім способом життя. У нас на Придніпров’ї практично не лишилося старовинних садиб. У Гуляйполі Криничанського району єдина садиба на всю область і та руйнується. Є ще чудові місця — здичавілі парки, ставки, а які дивні шлюзи в Одарівці Криничанського району, я таких ніде не бачив! Садиба на річці Базавлук чекає рятівників, там була дача Лаппо-Данілевських, поміщиків із коза- Розмова зі священиком Успенського собору в Дніпрі що Вас гідно відзначили званням заслуженого журналіста України. Але, на мою думку, сукупність змісту всього знайденого, відкритого і опублікованого Вами вже дає підстави для присвоєння Вам наукового ступеня. Причому можна відразу докторського — це не буде перебільшенням. Але українська наука не допускає до своїх рядів справжнього вченого, який давно довів це своїми роботами. Чому? — Це питання не до мене, хоча мені його часто ставлять. Мабуть, тому, що я не надаю значення оформленню належним чином різних посилань, вони в мене є, але зроблені не за правилами, мова моя не наукова, а людська, я не “візую” написане у науковців тощо. Подібні, як на мене, зайві вимоги, які, до речі, часто змінюються, відвертають мене від публікацій у суто наукових виданнях, а це також мінус. Та я йне прагну цього. Чесно кажучи, шкода на це витрачати час. А для декого часом “примітки до Шекспіра важливіші за самого Шекспіра”. — Коли Вас 1993 року призначили редактором відділу культури обласної газети “Зоря”, я подумала, що восторжествувала історична справедливість, бо кому ж, як не Вам, бути на цій посаді у найстарішій українській газеті? Але, виявилося, що у Вас і тоді, і донині були великі складнощі з публікаціями. Як тепер модно казати — Ви опинились у “не форматі”. А що вже й казати про книги! Ось Ви говорили про доповнення до тому про “Просвіту”, є у Вас й інші підготовлені до друку роботи? — Три книги вже давно лежать зверстані, деякі виходили смішним накладом у кілька примірників. Половина з написаного мною ще чекає свого часу. Людей спільних інтересів я знаходжу легко, так, як і вони мене. А от зі спонсорами справа набагато гірша, держава також на це грошей не має. — І попри все, Ви невтомно множите число ненадрукованих сторінок, томів, Вас це не зупиняє? — А хіба можна чимось зупинити думку, прагнення пізнання? Кожна нова зачіпка, нове ім’я чи факт не дає мені спокою, штовхає у нову путь до нових пошуків. Мені це цікаво, і це — понад усе. — Насамкінець хочу навести одне Ваше висловлювання, котре цитують усі, хто пише про Вас, бо це і є Ваше кредо: “Манкурти-власники зруйнували культурну і духовну скарбницю України, її незліченні багатства розкидали по всьому світові. Зібрати ці розсипи, повернути їм первісний вигляд — у цьому бачу своє призначення на цій землі”. Микола Чабан в унікальному приватному музеї Романа Яворсько) го у Коломиї (помер 2009 року у віці 82 роки). Фото 2007 року чих родів. Вони мали найліпші кінські заводи. Пізніше цю садибу придбав купець Давид Пчолкін, збудував там двоповерховий дім із датою 1892 рік. У нього був цегляний завод. З цього комплексу можна зробити “лялечку” для зеленого туризму. Я про це писав, але нікого “не пробив” поки що. У мене вже готова книга “Втрачені садиби”. Можливо, я романтизую минуле, але мені так хочеться втримати його красу! — Широта Ваших інтересів і тем — це не розкиданість, а властивість Вашого обдаровання, бо Ви дуже глибоко занурюєтесь у кожну тему. Ви є серед авторів Енциклопедії сучасної України, що видає Інститут енциклопедичних досліджень у Києві. Дослідження, пошуки — Ваша пристрасть, Ви захоплюєтесь ними до нестями, але ось тут ми підійшли до неприємних питань. Добре, Спілкувалася Тетяна АБРАМОВА Всі фото Павла МАМЕНКА

Tworzyć ukraińskie orientacje

20 stycznia 2018 roku w Charkowie odbyła się kolejna sprawozdawczo-wyborcza konferencja Charkowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Na przewodniczącego organizacji wybrano znanego w Charkowie działacza społecznego Anatolija Hryhorowycza Serhijenka. Dziś Anatolij Hryhorowycz jest gościem redakcji. Rozmowa dotyczy zadań charkowskiej „Proświty”. Niełatwe lata poprzedziły tę konferencję. Rewolucja Godności, kijowski i charkowski Euromajdan, wzrost nastrojów patriotycznych. Ale obok tego — wściekły opór wąskomyślących najemników, zajęcie Charkowskiej Obwodowej Administracji, próba zbrojnego zajęcia pomieszczeń charkowskiej „Proświty”, podpalenie dokumentacji itd. Obroniliśmy, odnowiliśmy, jak tylko mogliśmy. Obecnie w pomieszczeniach „Proświty” obok nas pracują wolontariusze, którzy mimo trudności (brak ogrzewania, niezbyt przytulnie...) codziennie przygotowują rzeczy niezbędne na froncie. Ta fala honoru, sumienia, godności zadziwia i inspiruje. Wymienione wydarzenia wpłynęły na błędy organizacyjne, a mianowicie: nieterminowo przeprowadzona przerejestracja, korekta Statutu, relacje z urzędem skarbowym itd. Ale najważniejszym problemem pozostaje uregulowanie kwestii pomieszczenia. Obecne pomieszczenie jest własnością komunalną rady miejskiej, istnieją formalne długi i mimo wszystko, że pomieszczenie zostało zachowane i częściowo odnowione siłami członków „Proświty” i wolontariuszy — istnieje wyrok sądu (wydany przed wydarzeniami siły wyższej) o opuszczeniu pomieszczenia przez „Proświtę”. Oto taki stan rzeczy był przed konferencją. Teraz o przyjemnym. Dzięki przyjaciołom i partnerom-prawnikom sytuacja w polu prawnym się wyrównuje; do współpracy z „Proświtą” dołączyło wielu naukowców (w szczególności kandydaci i doktorzy nauk — filolodzy, historycy, literaci, przedstawiciele instytucji teatralnych, duchowieństwa, krajoznawcy, politolodzy, dziennikarze, ekolodzy itd.), działaczy społecznych. Równolegle prowadzone są działania oświatowe wśród młodzieży. Mamy nadzieję, a nawet jesteśmy przekonani, że własne wysiłki oraz pomoc macierzystej organizacji — centralnego zarządu w Kijowie pomogą podnieść charkowską „Proświtę” na należytą wysokość. Do tej krótkiej informacji o stanie spraw w Charkowie dodaję tezy naszego duchowego mentora, proboszcza cerkwi św. Jana Teologa Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego Wiktora Andrijowycza Maryńczaka. Tezy te są swoistym programem działalności charkowskiej (i nie tylko) „Proświty”. Z szacunkiem dla całego narodu ukraińskiego Anatolij SERHIJENKO. Tezy od W. A. Maryńczaka. Z uwzględnieniem obiektywnych zmian w życiu społeczeństwa, w związku z aktywnym rozwojem życia społecznego i kulturalnego, pojawieniem się nowych źródeł informacji i technologii pojawia się potrzeba odnowienia działalności Towarzystwa „Proświta”. To Towarzystwo, które rozpoczynało swoją działalność jako Towarzystwo Języka Ukraińskiego, powinno nadal sprzyjać szerzeniu wpływu języka ukraińskiego w społeczeństwie, rozszerzaniu sfer jego funkcjonowania, zapoznawaniu społeczeństwa z ukraińskojęzyczną produkcją kulturalną itd. Mając nazwę „Proświta”, Towarzystwo bez wątpienia powinno prowadzić właśnie działalność oświatową, rozszerzając krąg osób aktywnie (a nawet biernie) włączonych w komunikację w języku ukraińskim poprzez ukraiński kontent kulturowy, poprzez pojmowanie skutków działalności kulturalnej, które są rozpatrywane merytorycznie jako takie, które odzwierciedlają specyficzną dla ukraińskiej kultury psychologię, myślenie, orientacje wartościujące. Zatem główny cel działalności Towarzystwa musi być związany z popularyzacją osiągnięć ukraińskiej kultury, sztuki, nauki, literatury. Biorąc pod uwagę, że żyjemy w społeczeństwie informacyjnym, trzeba z jednej strony organizować zbieranie i systematyzację informacji dotyczących osiągnięć w życiu kulturalnym, z drugiej strony nawiązać rozpowszechnianie odpowiednich informacji poprzez prasę, radio, telewizję, internet, a także poprzez działalność oświatową w określonym centrum kulturalnym i w różnych ośrodkach, przede wszystkim w placówkach oświatowych. Towarzystwo ma przy tym pełnić funkcje przede wszystkim organizacyjne: 1. Zbierać (na stałej podstawie) informacje dotyczące życia kulturalnego i duchowego, osiągnięć w sztuce, nauce, literaturze pięknej itd. na Ukrainie w ogóle, a zwłaszcza w Charkowie, obwodzie charkowskim i przyległych obwodach. 2. Tworzyć, okresowo aktualizując, bank danych dotyczący ciekawych osobistości — artystów, muzyków, literatów, aktorów, reżyserów, tłumaczy, krytyków, naukowców, przede wszystkim językoznawców, literaturoznawców, historyków, kulturoznawców, historyków sztuki, a także działaczy religijnych, wreszcie krajoznawców, pracowników muzeów, przewodników, z którymi trzeba organizować spotkania, aktywną komunikację czy demonstrację ich dorobku w radiu, telewizji, prasie, internecie, w centrach kulturalnych i ośrodkach. 3. Nawiązać kontakty z ośrodkami kulturalnymi i naukowymi, takimi jak związki artystów, architektów, kompozytorów, pisarzy, jak muzea (historyczne, sztuk pięknych, literackie), jak katedry języka ukraińskiego i literatury ukraińskiej, historii Ukrainy i ukrainistyki, jak wiodące biblioteki czy księgarnie w celu wymiany informacji, w celu włączenia przedstawicieli tych ośrodków do udziału w tej czy innej formie w działalności towarzystwa. 4. Utworzyć centrum kulturalne Towarzystwa, gdzie mają odbywać się posiedzenia i konferencje Towarzystwa, różnorodne wydarzenia kulturalne i oświatowe: wykłady, referaty, występy artystów i muzyków, wystawy, spotkania z poetami, prozaikami, krytykami, naukowcami, gdzie mogą być organizowane wizyty na spektaklach, koncertach, wystawach lub wycieczki po Charkowie i poza jego granicami. 5. Doprowadzić do pojawienia się regularnych kolumn, rubryk, zestawień w prasie, regularnych audycji radiowych lub telewizyjnych z materiałami przygotowanymi przez Towarzystwo. 6. Stworzyć stronę internetową Towarzystwa, która ma być wypełniana maksymalnie ciekawymi informacjami kulturalnymi, historycznymi, językoznawczymi itd. z wykorzystaniem już dostępnych materiałów, które istnieją w wolnym dostępie, które mogą być zapożyczone z różnych źródeł — książek, czasopism, gazet. Bardzo pożądane jest posiadanie materiałów autorskich w formie tekstowej lub w nagraniach audio czy wideo — wykłady, referaty, przemówienia, wystąpienia naukowców, działaczy społecznych, uczonych, przedstawicieli kościoła, artystów, muzyków, poetów, aktorów itd., przede wszystkim z Charkowa i obwodu. Na stronie mają być informacje a) o pracy centrum kulturalnego Towarzystwa; b) o wydarzeniach Towarzystwa w różnych ośrodkach lub na różnych platformach; c) o życiu kulturalnym miasta (o wystawach, koncertach, filmach, spektaklach, konferencjach, występach literatów, o pracy stowarzyszeń twórczych, bibliotek, księgarni, ogólnie wszystkich ośrodków, gdzie tworzony i rozpowszechniany jest ukraiński kontent kulturowy). Strona ma rozszerzać swoje rozpowszechnianie poprzez środki masowego przekazu, sieci społecznościowe itd. 7. Towarzystwo ma założyć fundusz charytatywny lub fundację oświatową po to, aby mieć możliwość materialnego wspierania rozwoju kultury ukraińskiej, wspierania ciekawych projektów, przyznawania być może stypendiów, organizowania konkursów. Byłoby celowe ustanowienie nagrody Towarzystwa „Proświta”, która byłaby przyznawana osobom lub zespołom z Charkowa i obwodu, najbardziej aktywnym i odnoszącym sukcesy w tworzeniu ukraińskiego kontentu.

Машинний переклад

Taras Szewczenko oczami Dmytra Pawłyczki

Twórczy i życiowy los poety i polityka Dmytra Pawłyczki jest ściśle i nierozerwalnie związany z geniuszem Tarasa Szewczenki, który inspiruje do walki o Ukrainę. Ideę Szewczenki Pawłyczko niesie przez całe swoje życie, ona go żywi, a on aktualizuje ją w momentach duchowych rewolucji i wstrząsów, takich jak Pomarańczowa Rewolucja i Rewolucja Godności. Geniusz Tarasa Szewczenki jest obecny w twórczości i życiu Dmytra Pawłyczki od wczesnego dzieciństwa. Był on i pozostaje tym formotwórczym ideowym katalizatorem, który określił polityczną pozycję autora i jego twórcze credo. Dmytro Pawłyczko to poeta-polityk i polityczny poeta w znacznej części swojej twórczości. Duch Szewczenkowski jest nieodłącznym składnikiem myślenia poety. Droga do zrozumienia narodowego geniusza i określenia jego nowej misji w czasach Rewolucji Godności trwała przez całe dotychczasowe życie artysty. Obraz Tarasa Szewczenki, ukazany przez Dmytra Pawłyczkę w czasach Rewolucji Godności, kiedy Ukraina wkroczyła na drogę swojego powrotu do Europy, to nowatorski i przełomowy dla ukraińskiej świadomości duch wolności i walki. To świadome widzenie siebie w nowych warunkach politycznych, w „rodzinie wolnej, nowej”, czyli rodzinie narodów europejskich. Oksana SLIPUSZKO, profesor KNU imienia Tarasa Szewczenki, Olha SZCZEŁKUNOWA, magistrantka KNU imienia Tarasa Szewczenki Integracja fenomenu Kobziarza ze światopoglądem Dmytra Pawłyczki zaczęła się od wczesnego dzieciństwa. W swoich „Wspomnieniach” Dmytro Wasylowycz pisze: „Jeszcze nie chodziłem do szkoły, ale umiałem czytać. Kazano mi nauczyć się na pamięć wiersza T. Szewczenki „Do Osnowjanenki” i wyrecytować go na święcie ze sceny. Długo mi klaskano. Na bis wyrecytowałem jeszcze „Testament” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 5]. Poeta szczerze przyznaje, że „pokochał poezję T. Szewczenki za to, że podniosła mnie, wyróżniła spośród innych dzieci. Wydawało mi się, że T. Szewczenko z portretu patrzy właśnie na mnie, słyszy mój głos, dziękuje mi swoim ojcowskim spojrzeniem. Moment wdzięczności w dziecięcej więzi z obrazem poety — to moje postrzeganie jego czarodziejskiej siły, która osobiście mnie dotyka, rozwijało się we mnie przez całe życie i, być może, rozwija się do dziś” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 5—6]. W rodzinie Pawłyczków istniał zwyczaj: w każdą niedzielę, po nabożeństwie w cerkwi, dzieci siedziały przy stole i czytały wiersze T. Szewczenki i I. Franki. Taki zwyczaj wprowadziła matka, a jej ulubionymi utworami były „Najemnica” i „Kateryna” Kobziarza. A jeszcze bardzo szanowała „I umarłym, i żywym…” i szczególnie — całą lirykę polityczną Szewczenki. Była w życiu D. W. Pawłyczki także historia z napisaniem scenariusza do filmu o Tarasie Szewczence. Działo się to w 1963 r. Wtedy stworzył scenariusz do filmu kinowego „Sen”. Pracowali razem z reżyserem Wołodymyrem Denysenkiem. Pawłyczko przekonał go, że Szewczenko, będąc kozaczkiem u pana Engelhardta w Polsce, już czytał poezje Adama Mickiewicza. Pawłyczko wspomina: „Film o Szewczence „Sen” dzisiaj powinien być demonstrowany jako utwór antyradziecki i antyimperialny, niepodległy czasowi żywy zew walki nie tylko o państwowość Ukrainy, ale i o zachowanie całej światowej cywilizacji demokratycznej” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 201]. Podkreśla, że „Sen” zostałby zakazany, gdyby Denysenko nie wymyślił sceny: młody Taras Szewczenko niesie trumnę z ciałem A. Puszkina, który został zabity nie bez woli cara. W tej chwili Kobziarz myśli o swojej śmierci. W ten sposób powstał tu obraz szewczenkowskiej kozackiej Ukrainy z kaniowskimi krajobrazami. Ówczesny sekretarz ideologiczny KC KPU A. Skaba nakazał usunąć kadry z pogrzebem Puszkina. A kozacy, którzy nieśli trumnę, oraz pieśń „Z dalekiego kraju bociany leciały” zostały uznane za „nacjonalizm”. Mimo to Petro Szełest zwrócił się z prośbą do przewodniczącego Rady Najwyższej o nagrodzenie Pawłyczki i Denysenki dyplomami. Jednak i to nie uratowało filmu. „Sen” pokazano w Kijowie tylko raz. I to w rosyjskojęzycznym wariancie. Młodego Szewczenkę zagrał Iwan Mykołajczuk. Po tym film poszedł w zapomnienie. Obraz poety nadal dojrzewał i krystalizował się w twórczej świadomości Pawłyczki. Rok później (1964) w artykule „Taras Szewczenko” na 150-lecie urodzin Kobziarza pisał: „Szewczenko swoje ideały społeczne ogłosił jako poeta. Nadał im siłę artystycznego obrazu i w ten sposób uczynił je duszą narodu” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów, 2007, s. 54]. Dotyczy to również twórczości samego Pawłyczki. Jego ideały społeczno-polityczne tak samo są poetyzowane, nabierają form artystycznych i symbolicznych. Apogeum ich rozwoju stanie się obraz Kobziarza w czasach Rewolucji Godności. Wolność indywidualna i wolność narodowa są dla Szewczenki i Pawłyczki rzeczami jednymi, istnienie ich oddzielnie od siebie jest niemożliwe. Dmytro Wasylowycz pisze, że Tarasowa „osobista wolność nigdy nie mogła pogodzić się z jego najsilniejszym uczuciem — miłością do rodzinnego narodu, który pozostał w niewoli. Uczciwy człowiek nie może być wolny, kiedy jego naród jest w więzieniu” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów, 2007, s. 56]. W tym samym jubileuszowym 1964 r., mimo reżimu radzieckiego, Pawłyczko powiedział, że Kobziarz „podniósł ukraińskie piśmiennictwo do poziomu ogólnoludzkich ideałów i dlatego jako przedstawiciel narodu, który nie miał własnej państwowości, stał się symbolem nie tylko artystycznej, ale i politycznej jego suwerenności” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów, 2007, s. 59]. W czasach ZSRR mówienie o niepodległym narodzie ukraińskim było takim samym wystąpieniem politycznym przeciwko reżimowi imperialnemu, jak i w czasach Tarasa. A reżim był ten sam — Imperium Rosyjskie. Poeta Dmytro Pawłyczko, którego wiele wierszy stało się pieśniami, jasno określił jeszcze w 1980 r., że „pieśń „Testament” żyje i będzie żyła wysokością swojego prorokowania, przestrogą przed możliwym nowym upadkiem człowieczeństwa” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów, 2007, s. 8]. Właśnie ta pieśń będzie rozbrzmiewać na barykadach Euromajdanu. Dmytro Pawłyczko jest współbrzmiący jako poeta i polityk z niewyczerpaną miłością Kobziarza do kobiety-matki. Za decydującą cechę nieśmiertelności poezji Szewczenki Dmytro Pawłyczko uważa jej proroczą genialność i ogólnoludzkie nastawienie. W 1996 r. D. Pawłyczko napisał swój pełen pasji artykuł „Geniusz Szewczenki”, w którym ogłosił, że Kobziarza „słyszymy i postrzegamy obecnie jako proroka nie tylko samodzielnej Ukrainy, ale i samodzielnego wolnego człowieka, niepowtarzalnej i nieśmiertelnej osobowości idealnej ludzkości, do której pomiędzy płonącymi ogniami ofiarników, które czekają, by nie zgasnąć, nowych ofiar, prowadzi jeszcze bardzo daleka i ciężka droga” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów, 2007, s. 88]. Ważnym czynnikiem historycznego bytu ukraińskiego Geniusza Pawłyczko uważa jego europejską integrację. Będzie to maksymalnie zrealizowane w czasach Euromajdanu i Rewolucji Godności, a Dmytro Wasylowycz powie o tym jeszcze 10 maja 1989 r., podczas swojego wystąpienia na otwarciu Międzynarodowego Forum Szewczenkowskiego „Od serca Europy do serca Ukrainy” w Pradze w języku czeskim: „Nie mamy złudzeń — Tarasa Szewczenki dotąd jeszcze nie zna Europa na tyle, na ile zasługuje jego wkład w literaturę europejską i w europejską walkę o ideały, wyznaczone przez Rewolucję Francuską i jej naśladowców w wielu krajach” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów: Wydawnictwo Sołomiji Pawłyczko „Osnowy”, 2007, s. 74]. Szewczenkę Dmytro Wasylowycz nazwie najwybitniejszym mężem stanu Ukrainy z ideałem państwa narodowego, wolnej Ukrainy. Właśnie dążenie do tego ideału wyznaczy sobie za strategiczny cel Rewolucja Godności. Zasługą Dmytra Pawłyczki stało się otwarcie pomnika Szewczenki w Warszawie. W tamtym czasie zajmował on stanowisko ambasadora Ukrainy w Polsce. Przybył tam w 1999 r. — roku wstąpienia Polski do NATO. Poeta-polityk wspomina: „Zajmowałem się przede wszystkim kwestiami politycznymi i gospodarczymi, ale rozumiałem, że między Ukrainą a Polską należy ustanawiać na nowo więzi kulturowe, których duchowa energia powinna nadać naszemu strategicznemu partnerstwu charakter nieodwracalności, powinna zjednoczyć nasze państwa i narody na poziomie najgenialniejszych przedstawicieli narodów ukraińskiego i polskiego” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 372]. Właśnie Dmytro Wasylowycz zgromadził wokół tej idei ówczesnych urzędujących prezydenta Leonida Kuczmę, premiera Wiktora Juszczenkę, mera Kijowa Ołeksandra Omelczenkę, mera Lwowa Mychajła Hładija. Ze strony polskiej od razu poparł ideę prezes Polskiej Akademii Nauk Mirosław Mossakowski. W liście do ukraińskiego ambasadora pisał: „Szewczenko — największy ukraiński poeta ubiegłego wieku — pozostawał pod silnym wpływem twórczości Adama Mickiewicza” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 376]. Pierwszym krokiem stało się odsłonięcie tablicy Tarasa Szewczenki w skwerze, który został nazwany jego imieniem, 26 października 2000 r. Wtedy przemawiali premierzy W. Juszczenko i polski Jerzy Buzek. Rzeźbiarz Andrij Kuszcz stworzył postać młodego Tarasa ze świecą w ręku. Jego idea kształtowała się pod wpływem Pawłyczki, który jest przekonany, że młody Szewczenko bywał w Warszawie właśnie w czasie powstania polskiego 1830 roku. Postać Tarasa o wysokości 2 m 60 cm wykonano w kijowskiej fabryce rzeźby. Budowa pomnika trwała na tle wizyty papieża Jana Pawła II na Ukrainie. Wystąpił on w języku ukraińskim, cytując słowa Szewczenki: „A będzie syn, i będzie matka, / I będą ludzie na ziemi”. Pawłyczko wspomina: „Nie ma wątpliwości: pomnik T. Szewczenki w Warszawie powstawał pod ochroną z obu stron, jak ogień między dłońmi. Z jednej strony — dłoń prezydenta A. Kwaśniewskiego, z drugiej — Jana Pawła II. To okrężna ochrona, obliczona na mądrość narodu polskiego, a więc nie na walkę wokół pomnika T. Szewczenki, lecz na zrozumienie ducha Kobziarza, który prezentuje Ukraińców jako europejski, chrześcijański naród. Społeczeństwo polskie przyjęło pomnik T. Szewczenki w Warszawie jako symbol prawdziwego braterstwa między naszymi narodami” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 384]. Pomnik odsłonięto 13 marca 2002 r. ministrowie spraw zagranicznych obu państw. Powstał on jako symbol historycznego porozumienia między dwoma narodami. Apogeum tworzenia wizerunku Kobziarza przez D. Pawłyczkę stały się wiersze z czasów Euromajdanu i Rewolucji Godności. Pierwszym etapem formowania wizerunku Szewczenki-eurointegratora-bojownika stał się zbiór „Symbol wiary” (2013). Wiersz „Wieczór Maksyma Rylskiego w Warszawie” został napisany i odczytany jeszcze 23 marca 1985 r. Bohdanowi Rylskiemu w Warszawie. Natchnął Dmytra Wasylowycza do tego niemal bezludny wieczór jubileuszowy w Związku Literatów Polskich. Wtedy zwrócił się z apelem do Ukraińców i Polaków: Jak mało was przyszło! Hej, panowie, Czy to lenistwo, czy stara pycha, Pogarda dla języka Szewczenki, Czy to epoka ciemna i głucha? [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 22]. W istocie poeta poruszył kwestię zachowania języka ojczystego, ochrony i obrony jego praw. Gdziekolwiek przebywałby człowiek ukraiński — na terenach Ojczyzny czy w innym państwie — jest powołany i zobowiązany znać oraz szanować język ojczysty. A jednocześnie — i wszystko, co jest z nim związane. Tutaj brzmi też problem obojętności społeczeństwa wobec życia duchowego, które ucieleśnia się w postaci Tarasa Szewczenki. W 1986 r. D. Pawłyczko napisał wiersz „Pawło Tyczyna” (27.1), w którym wybrzmiał problem zachowania i aktualizacji testamentów, tych politycznych i duchowych przykazań, które zostawił nam Kobziarz, a które stanowią kulturową platformę bytu narodowego: To on, to znak, by walczyć i wierzyć, Z jarzm wyłamywać skrzydła dusz. To on, to nasze krwią pisane testamenty, Ogniem Tarasa kute wokół [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 23]. Duch Kobziarza ucieleśnia dla Dmytra Wasylowycza całe bogactwo i różnorodność ukraińskiej wolności. W wierszu „Zabity byłem pod Krutami….” (29.1.2012) śmiali studenci-bojownicy o wolność Ojczyzny są nosicielami właśnie szewczenkowskiego ducha: Ja, kulą moskiewską Przebity na wylot, Wstaję, by znów posłuchać Szewczenkowego Testamentu [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 56]. Nie chodzi tu o wiersz „Testament”, lecz o to duchowe dziedzictwo, które Taras pozostawił narodowi. To właśnie ono wychowało tych studentów, którzy oddali swe młode życie pod Krutami. W wierszu „Nie cytuj Majakowskiego „Dług Ukrainie” (13.2.2012) Dmytro Pawłyczko przypomina współczesnym i potomnym o ważności i żywotności duchowych oraz politycznych idei Mazepy i Szewczenki — wielkich przywódców ukraińskiego narodu, jego mężów stanu: Niech usłyszy Moskwa gromy naszego słowa I zrozumie, że Mazepa i Szewczenko żywi, Że nie wypił ptak straszny, dwugłowy Tego, co ukryte w naszej państwowej krwi! [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 58] Fenomen Tarasa Szewczenki zawsze był i pozostaje dla Dmytra Pawłyczki źródłem inspiracji, wezwaniem do walki. Swoistym wierszem-zwróceniem do Kobziarza jest poezja „Tarasie, daj mi ognia…” (1.4.2012): Tarasie, daj mi ognia, Twojej przecież prawdy bronię! Tak, bronię przed chochołami W państwowych fotelach… [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 64]. Przestrzega on swoich rodaków przed zjawiskiem „chochoła”, uważając go za przyczynę wszystkich wewnętrznych i zewnętrznych niepowodzeń Ukrainy: Chochoł dla ciebie — niebezpieczeństwo, Straszniejsze niż ukaz cara [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 64]. Zdaniem Pawłyczki, właśnie chochoły-małorosjanie to największa zbrodnia przeciwko narodowi i jego językowi, a zatem — także przeciwko Tarasowi Szewczence, jego testamentom i duchowemu dziedzictwu. Dmytro Pawłyczko czuje, że nadszedł czas walki, dlatego wzywa i ogłasza aktualność chwili: Spać nie pora! Pora wielka Budzić martwych i żywych! Pora w jeden łańcuch stawać Z Mazepą i z Kobziarzem, Pora z serca wyrywać Pokory i niewoli ciemny ból („Pora” (22.4.2012) [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 73]. Właśnie obraz Kobziarza Dmytro Pawłyczko wzywa na świadka prostej ukraińskiej kobiety na obczyźnie. Wymowny jest wiersz „Taras Szewczenko w Rzymie” (17.8.2012). U stóp pomnika poeta spotkał Ukrainkę-niewolnicę. Dmytro Pawłyczko po raz kolejny określa bliskość i pokrewieństwo postaci Tarasa Szewczenki z narodem nawet wiele lat po jego fizycznej śmierci.

Машинний переклад

«Mądrości od Maksyma Rylskiego»

Wszak Kobziarz żyje nadal swoimi utworami wśród narodu i każdy przychodzi do niego jak do rodzonego ojca. W wierszu „Strasznie być Ukraińcem obecnie…” (28.12.2012) Dmytro Pawłyczko przemyśliwuje szewczenkowski obraz cerkwi-grobowca, aktualizując go w nowej epoce. Współczesny artysta jest przekonany, że utwory Kobziarza brzmią niezwykle aktualnie w dzisiejszych czasach. A te zagrożenia, które wisiały nad Ukrainą w czasach imperialnej Rosji epoki Szewczenki, znów krążą nad nią. Drugi etap to obraz Kobziarza w zbiorze „Wiersze z Majdanu” (2014). W „Pieśni” (14.12.2013) określona zostaje historyczna doniosłość twórczości Tarasa Szewczenki jako politycznego i kulturowego testamentu ukraińskiego narodu politycznego. Wiersz „Zwycięstwo” (7.2.2014) określił wagę bezpośrednio utworu „Testament” jako swoistego zawołania Euromajdanu, jego ideowego hasła i katalizatora: Majdan stoi. Śpiewa świąteczne, A ty, jak uczeń, szepczesz „Testament”. Ty — zwycięzca, ty — naród, ty — słowo, Co tworzy prawdy i wolności świat [Pawłyczko D. Wiersze z Majdanu. K., 2014, s. 36]. Dmytro Pawłyczko kreśli historyczną retrospektywę, podkreślając trzy główne etapy kształtowania się idei samodzielnej Rusi-Ukrainy: państwo kijowskie, hetmanat w osobie Mazepy, Taras Szewczenko jako reprezentant nowej epoki zmagań o wolność. Poeta wzywa wszystkich Ukraińców do uświadomienia sobie siebie na tych etapach jako ich części i bycia katalizatorami nowych zmian w czasach Rewolucji Godności. Wszak ta ostatnia, w istocie, stała się koncentracją i wybuchem wysiłków kijowskich książąt, w szczególności Światosława Chrobrego, księżnej Olgi, Włodzimierza Wielkiego, Jarosława Mądrego, hetmanów-bojowników o wolną Ukrainę, przede wszystkim Mazepy, i oczywiście Tarasa Szewczenki jako duchowego przewodnika ukraińskości na wszystkich historycznych szlakach i rozstajach. Dmytro Pawłyczko, podobnie jak Taras Szewczenko, wyrósł i zmężniał na kozackich tradycjach. Poeta XX–XXI wieku poszedł tą duchową i polityczną kozacką drogą, którą aktualizował Kobziarz. Dla obu Chortyca — kolebka kozaczyzny — stała się miejscem formowania własnego polityczno-artystycznego światopoglądu. W „Pieśni o Chortycy” (26.11.2013) zawołaniem, które powtarza się refrenem po każdej strofie, są słowa: Przejdę Tarasowe drogi, Pokłonię się chortyckiej trawie. Ukraino, słyszysz: biją progi Skute twoje, ale żywe! [Pawłyczko D. Wiersze z Majdanu. K., 2014, s. 46]. Odrodzenie ducha Chortycy brzmi w utworach Dmytra Pawłyczki czasów Euromajdanu jako kontynuacja szewczenkowskich tradycji zmagań i walki o wolność. Dmytro Pawłyczko podkreśla znaczenie języka ojczystego. Szczególnie wzywa, by pamiętać o nim w tych stronach, które stały się ofiarą rosyjskiej agresji, w szczególności na Doniecczyźnie. W poemacie „Setnik Spartan” (wrzesień 2013) Dmytro Pawłyczko określił fenomen Kobziarza jako katalizator walki, który wzywa do zmagań w nowe czasy o panowanie ducha wolności i europejskości na terenach Rusi-Ukrainy. Kozacka tematyka w twórczości D. Pawłyczki jest podobna i współbrzmi z szewczenkowską poetycką kozaczyzną. Tak, w poemacie „Iwan Bohun” brzmi sakralne pytanie: „A gdzie Bohun, powiedz?” — zapytał mnie Szewczenko. A doprawdy, gdzie on jest? Jak był, to już go nie ma. Powiedz, duszo moja, smutna przesiedlenko W nową wojnę z wojny, w nowe jarzmo z jarzma. „On wieczny. On żyje”, — powiedziała mądra kobieta. I ja uwierzyłem jej. To prawidłowa odpowiedź. Lecz całej rzeki nie ujrzysz z małego zagródka, I ja pisać zacząłem coś niby testament [Pawłyczko D. Wiersze z Majdanu. K., 2014, s. 61]. Testament Iwana Bohuna — symbol kozackiej wolności i walki — to w istocie odrodzenie tego potężnego państwa Rusi-Ukrainy, które istniało w czasach książęcych. Tak, w wierszach doby Rewolucji Godności Dmytro Pawłyczko stworzył nowy obraz Tarasa Szewczenki — aktualnego i współbrzmiącego z nowymi czasami, niezłomnego i przekonanego państwowca, którego idee polityczne znalazły artystyczne ucieleśnienie. To obraz bojownika i myśliciela, twórcy wielkiego Duchowego Państwa, którego budowa stała się podstawą dla nowej Ukrainy typu europejskiego. Maksym RYLSKI, przewodniczący zarządu „Press-klub Ukraina Forum” Maksym Rylski pozostawił po sobie prawdziwy rozsyp przemyśleń, refleksji, rad i wskazań, które nie straciły na aktualności nawet dzisiaj. Jak podkreślał poeta-akademik, „wielki poeta jest zawsze współczesny”. Utrwalanie języka ojczystego, troska o słowo i duchowość człowieka, zwracanie się do młodzieży, problemy wychowania i stosunku do przyrody, przejawy dobroci – wszystko, co poruszało klasyka przez całe życie, znalazło odzwierciedlenie w książce, w poszczególnych wierszach i wersach poetyckich, w cytatach i wyciągach ze studiów literacko-artystycznych i rozpraw, spuścizny epistolarnej oraz publicystyki. Jednocześnie książka odsłania postrzeganie świata, zasady duchowe i moralne, obserwacje życiowe wybitnego humanisty, szerokość dobroci, zainteresowań, upodobań i przekonań mędrca oraz myśliciela M. T. Rylskiego. „Poetów na Ukrainie jest wielu, ale czy wielu jest wśród nich akademików?” – trafnie zauważył ktoś z obecnych na prezentacji. Zapewne właśnie wspaniałym wykształceniem akademickim tłumaczy się szerokie spektrum zainteresowań Rylskiego. Poeta, literaturoznawca, publicysta, językoznawca i znawca sztuki, tłumacz (znał kilka języków), jeden z inicjatorów utworzenia Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody, a nawet muzyk (Maksym Tadejowycz przyzwoicie grał na fortepianie – dało o sobie znać wychowanie po śmierci ojca w rodzinie Łysenków). I to szerokie zainteresowanie niezmiennie odbijało się w twórczości Rylskiego. „W tym zbiorze zamieszczono list, który w 1939 roku Rylski napisał do Chruszczowa. Poetę niepokoi fakt, że w Kijowskim Teatrze Operowym będą wystawiane opery w języku rosyjskim – mówi dyrektor Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy Mykoła Żułynskyj. – Jeszcze wtedy, w dalekim 1939 roku, poeta doskonale rozumiał, że dwujęzyczność obowiązkowo prowadzi do zwycięstwa jednego z języków. Dlatego tak wiele jego przemyśleń dotyczy właśnie losu języka ukraińskiego. Myślę, że nikt tak jak Maksym Rylski nie wysławiał słownika. Dla niego słownik był jak dla prawosławnych Biblia. Czytał słowniki, zachwycał się nimi, wyszukiwał własne słowa i radził to innym”. „Bo słowo to broń, Jak każdą broń trzeba je czyścić i pielęgnować” – pisał poeta. – Mądrość to także dobroć serca, duchowy poryw szczerości, pragnienie wychodzenia naprzeciw człowiekowi – mówi kompilator książki Maksym Heorhijowycz Rylski. – Jako przykład podam powiedzenie „Umiej patrzeć, człowieku, na ludzi”. To nie tylko zwrócenie uwagi czy ostrzeżenie, ale życiowy kręgosłup Maksyma Tadejowycza. Zdecydowana większość poezji, utworów prozatorskich i spuścizny epistolarnej przesiąknięta jest miłością do człowieka, troską o niego, odwołaniem do najbardziej humanitarnych cech i uczuć, pragnieniem czynienia dobra. „Mój rozum może zapomnieć datę, ale moje serce nigdy nie zapomina tych, których kocha” – napisze w jednym z listów. „Charakter Maksyma Rylskiego łączył rozum z dobrocią, jego mądrość jest łagodna i, być może dlatego, niezaprzeczalna” – te słowa poeta Dmytro Pawłyczko napisał w dalekim 1969 roku. A Pawło Mowczan, poeta i przewodniczący „Proświty”, wspomniał w swoim wystąpieniu, jak kiedyś, jeszcze jako 18-letni student, odważył się podejść do Rylskiego w jednej z kawiarni i był poruszony prostotą słynnego wówczas poety. Krewni i rodacy Rylskiego wielokrotnie wspominali, jak Maksym Tadejowycz pomagał wszystkim, którzy się do niego zwracali. Pisano do niego jak do ostatniej instancji. Sam w jednym z listów zamieszczonych w zbiorze przyznaje, że ma reputację „liberała i orędownika w sprawach ludzi”, dlatego nie zawsze go słuchają, jednak odpowiadając adresatowi, obiecuje: „Wszystko, co będę mógł – zrobię”. Nawet będąc już ciężko chorym, Maksym Tadejowycz przejmował się troskami innych – opiekował się upamiętnieniem poety Ołeksandra Olesia oraz śpiewaka operowego i pedagoga Ołeksandra Myszuhi, zwracał się do kolegów, aby udzielili „moralnego i materialnego wsparcia” poważnie choremu pisarzowi Fedorowi Burłace. Nie każdy człowiek może powiedzieć o sobie słowami M. Rylskiego: „Las przywitał mnie jak przyjaciela…” A Maksym Tadejowycz miał do tego pełne prawo. Jego powiedzenie: „Miłość do przyrody to takie samo zrozumiałe dla wszystkich uczucie, jak miłość do ojca i matki” znalazło odzwierciedlenie nie tylko w spuściźnie literackiej, ale i w konkretnych działaniach na rzecz ochrony środowiska. W apelu do „przyjaciół-nauczycieli” ostrzega ich, by strzegli „jak źrenicy oka kluczy do naszego najdroższego skarbu – od serca i rozumu naszych dzieci!” Maksym Tadejowycz posiadał prawdziwy dar przewidywania, gdy pisał do syna Bohdana: „Radzę ci zwrócić jak najpoważniejszą uwagę na język angielski, bo człowiek, który nie zna języków, jest człowiekiem niepełnym”. Mądry poeta-neoklasyk już od lat 20. ubiegłego wieku jakby przeczuwał naszą europejską przyszłość. Ale jednocześnie radził dbać o przeszłość i ostrzegał przed nierozważnymi krokami: „…Jeśli nie podchodzi się do zjawisk historycznych z miarą historyczną i dialektyczną, to lepiej w ogóle do nich nie podchodzić”. „…Trudna to dość rzecz – miniony wiek sądzić, Nie zawsze warto tu ciąć zza ramienia. Niech każdy rok życia i każdy dzień przeżyty Uczy nas ostrożności i rozwagi”. Ma prawo do życia w naszej teraźniejszości także inne jego ostrzeżenie: nieakceptowanie wyższości, zuchwałości, narcyzmu: „Wspomnij, szaleńcze! Świat – to nie tylko ty: // Oprócz ciebie są myśli, planety, ptaki, // Są zjawiska takiej piękności, // O jakiej tobie, głupcze, się nie śniło!” Ale Maksym Tadejowycz Rylski nie byłby sobą – filozofem i myślicielem – gdyby, oddając hołd przeszłości, nie marzył o przyszłości: …Kto tylko przeszłością bogaty, – W przyszłość idzie na oślep… Nie! Żyć, kochać, śpiewać, Płonąć – do ostatniego dnia. Taką nazwę otrzymał niewielki zbiorek, który w Narodowym Muzeum Literatury zaprezentowała rodzinna fundacja Maksyma Tadejowycza Rylskiego „Róże i winogrona”. W przepełnionej sali muzealnej, gdzie stoi rzeźba Hryhorija Skoworody, mówiono o głębokiej filozoficzności twórczości poety-akademika. I jest to symboliczne. Pawło Mowczan, Petro Zasenko, Maksym Rylski, profesor Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia Drahomanowa Wołodymyr Pohrebennyk

Машинний переклад

Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

Autograf dla Stepana Bandery, czyli dlaczego broszurę „Kim są banderowcy i o co walczą” w diasporze nazywa się nieśmiertelną legendą walczącego narodu

„Przyjacielowi Przywódcy S. Banderze — Wolański-Połtawa, Autor”. Książka z takim podpisem trafiła do autora tych słów podczas akcji starszej ukraińskiej emigracji w Londynie „Daj drugie życie książkom z rodzinnej skrzyni”. Tytuł książki to „Kim są banderowcy i o co walczą”. Po raz pierwszy wydana w podziemnej kryjówce-drukarni UPA „gdzieś na Ukrainie” pod koniec lat 40. ubiegłego wieku, a później niejednokrotnie przedrukowywana w Londynie i od czasu do czasu nielegalnie przesyłana na Ukrainę. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Inicjatorką niezwykłej dla mieszkańców brytyjskiej stolicy akcji, która odbyła się pewnego niedzielnego poranka obok katedry Najświętszej Rodziny Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej w centrum Londynu, została przedstawicielka tamtejszej starej emigracji politycznej Franciszka Szmorhaj. Kiedy dowiedziała się, że przyjechałem badać historię ukraińskiej książki i prasy w Wielkiej Brytanii, zainicjowała wśród starszych parafian katedry oraz swoich przyjaciół zbiórkę naszych najwcześniejszych gazet, czasopism i książek, które wydawali ukraińscy emigranci w wolnym świecie. Książki ze skrzyń londyńskich Ukraińców. Tutaj, na plac katedralny, przynosili oni przed rozpoczęciem porannego nabożeństwa różne pod względem tematycznym, cenne z historycznego punktu widzenia rzadkie wydania. Przez wszystkie lata ZSRR książki te były u nas zakazane, ponieważ wydawali je „niedobitki banderowskie” na „gnijącym Zachodzie”. Fakt-ciekawostka tego dnia: wśród podarowanych mi kilkudziesięciu takich książek znalazła się również ta — „Kim są banderowcy i o co walczą”. Sądzę, że zasłużyła ona na osobne opowiadanie z dwóch powodów. Po pierwsze, ta książka otwierała nową serię wydawniczą założonego w Londynie pod koniec lat 40. ubiegłego wieku wydawnictwa „Ukraińska Spółka Wydawnicza”, skierowaną do czytelnika w radzieckiej Ukrainie. Po drugie, dlatego, że choć zajmuje osobne miejsce na półce podziemnych krajowych wydawnictw, to obecnie jest mało znana w Ojczyźnie i niedostatecznie doceniona przez tych, dla których była przeznaczona. Co więcej, bezlitośnie niszczona przez kremlowskich ideologów w każdym konkretnym przypadku jej wykrycia na granicy, stawała się w ojczystym kraju tajemniczym widmem, książką-legendą, wokół której narastały najróżniejsze zmyślenia i niedorzeczności. Nazwisko autora tej książki dla współczesnych, niestety, jest nieznane. Dlatego zanim scharakteryzuję to wydanie, warto o nim nieco przypomnieć. Los autora: od radzieckiego oficera do ideologa UPA. Petro Mykołajowycz Fedun (pseudonimy „Połtawa”, „Wolański”, „Siewier”, „Zenon”, „P. Sawczuk”) uważany jest za głównego ideologa („wychowawcę politycznego”) ukraińskiego zbrojnego podziemia OUN-UPA lat 40.—50. XX wieku. Do najnowszej historii Ukrainy ma zasłużenie wejść jako publicysta, autor i redaktor wielu publikacji powstańczych. Pochodzi ze wsi Sznyriw, niedaleko Brodów w Galicji, gdzie urodził się w chłopskiej rodzinie 23 lutego 1919 roku. Biografia tej utalentowanej i wysoce patriotycznej osobowości przepełniona jest niezwykle zawrotnymi wydarzeniami: młodzieńcze szkolenie w podziemnej OUN od połowy lat 30.; od 1939 roku — student medycyny Uniwersytetu Lwowskiego, znawca języków klasycznych. Z poborem w tym samym roku do służby w armii radzieckiej przeszedł drogę od szeregowca do oficera, z początkiem wojny — dowódca plutonu. Walczył na froncie fińsko-radzieckim i niemiecko-radzieckim. Dalej — niemiecki jeniec, ucieczka i — powstaniec-podziemniak w szeregach UPA. Imponuje także kariera w podziemiu: od redaktora czasopisma „Junak” — do zastępcy Przewodniczącego Sekretariatu Generalnego Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej; od szeregowego powstańca — do pułkownika UPA, członka jej Głównego Sztabu Wojskowego. Po śmierci Romana Szuchewycza zostaje wybrany zastępcą Głównego Dowódcy UPA (lato 1950). Nieustraszoną patriotką była również jego narzeczona — była laborantka Lwowskiego Instytutu Medycznego Lubow Mykytiuk. To właśnie ona potajemnie przekazywała przez kordony enkawudzistów leki ciężko rannemu dowódcy UPA Romanowi Szuchewyczowi. Petro Połtawa nie dożył swoich 33. urodzin o dwa miesiące — zginął jak bohater w walce z NKWD w grudniu 1951 roku w lesie koło wsi Nowoszyn (obecnie w rejonie żydaczowskim obwodu lwowskiego). A co z dorobkiem twórczym? Jest on, choć niewielki objętościowo, dość znaczący. Są to przede wszystkim artykuły analityczne o ideologii ukraińskiego nacjonalizmu. Z istotnych prac — „Koncepcja Samodzielnej Ukrainy i główna tendencja ideowo-politycznego rozwoju współczesnego świata”, „O typ zorganizowanej demokracji w przyszłym niepodległym państwie ukraińskim”, „Kto jest prawdziwym nacjonalistą-rewolucjonistą”. Cechą tekstów Feduna-Połtawy jest to, że są napisane prosto, przystępnie, obliczone na czytelnika mało przygotowanego w życiu i polityce. W przeciwieństwie, powiedzmy, do tekstów o podobnej tematyce wyrafinowanego estety i literata wysokiej próby Dmytra Doncowa, które lepiej odbiera już przygotowany czytelnik. Autor „Kim są banderowcy…” ma opowiadanie „Flaga Finlandii”, które jednym wymownym epizodem potrafi obudzić uśpioną pamięć narodową nawet w najbardziej zmanchurtowanym człowieku. Fabuła jest taka. W czasie walki z Finami dwaj radzieccy żołnierze powołani z Ukrainy zabijają młodą fińską snajperkę. Chcąc wzbogacić się o jej rzeczy, wyciągają spod zakrwawionej piersi fińską flagę narodową. „A jakaż to flaga jest Ukrainy?!” — czy nie pierwsze pytanie, jakie stanęło przed tymi dwoma, zniszczonymi przez radziecką propagandę żołnierzami-Ukraińcami — zwycięzcami walki o cudze interesy, na cudzym terytorium... Nieprzypadkowo właśnie Petrowi Połtawie, znanemu w tamtym czasie w środowisku powstańców publicyście, kierownictwo OUN postawiło niełatwe zadanie: powiedzieć prawdę o Stepanie Banderze i banderowcach. Ale powiedzieć tak, aby przeniknąć duszę zmanchurtowanego czytelnika. I to w warunkach, gdy miliony prostych Ukraińców faktycznie były już „zombie” przez masywną radziecką propagandę. Przez skierowaną z Moskwy wieloletnią potężną kompromitację czynu tego wybitnego działacza-patrioty i kierowanego przez niego ruchu, w znacznej części ludności radzieckiej Ukrainy (szczególnie jej centralnych i wschodnich obwodów), imię Bandery już kojarzyło się z przerażającymi obrazami znęcania się „zaciętych wrogów władzy radzieckiej” nad „niewinnymi ofiarami”, a słowo „banderowiec” odbierane było jako obelga. Oto jeszcze z obfitej listy obelżywych epitetów, którymi obdarzyła radziecka propaganda tych, którzy walczyli o niepodległą Ukrainę na dwa fronty, nie szczędząc swoich młodych żyć: „bandyci”, „hitlerowscy pachołkowie”, „ukraińsko-niemieccy nacjonaliści”, „anglo-amerykańscy agenci”, „niedobitki kułaków”, „nienawistni burżuje”, którzy ukrywają się w schronach, bo „boją się ludowej sprawiedliwości”. W tej sytuacji, przystępując do pisania tekstu prawdziwego, uczciwego, należało mieć na uwadze czytelnika różnego: i zmanchurtowanego, agresywnego, rozgoryczonego, z już ukształtowanymi przez szkołę czy komsomoł wartościami życiowymi, i czytelnika zobojętniałego, nieufnego, zastraszonego, niepewnego. Bez przesady: zamysł autorowi się udał. Nawet dziś ten tekst można uważać za najbardziej przystępny, najbardziej przekonujący z tego, co dotąd napisano o fenomenie Bandery i ruchu banderowskim. Od początku autor zadbał o udaną strukturę tekstu i tonację wykładu materiału. To nie jest ciągła lektura z długimi zdaniami, wielkimi akapitami i zdystansowaną polityczną leksyką, wziętą z dokumentów programowych czy decyzji Wielkich Zjazdów OUN. Niewielkie objętościowo fragmenty tekstu, w większości do pół strony, podzielone są wyraźnymi nagłówkami. Przy czym w pierwszej połowie niosą one początek twierdząco-konstatujący, w drugiej — pytający. Warto to rozważyć na przykładach. Oto warianty twierdzących nagłówków: Bolszewiccy ciemiężyciele boją się, aby masy ludowe ZSRR znały prawdę o banderowcach; Banderowcy — konsekwentni bojownicy o wyzwolenie narodu ukraińskiego; Ukraińscy nacjonaliści nie są szowinistami; Nie byliśmy i nie będziemy niczyją agenturą; My — bojownicy o interesy mas ludowych, a nie obrońcy klas wyzyskujących. A oto nagłówki pytające, odpowiedzi na które — również krótkie i wyraźne: Dlaczego my, banderowcy, nazywamy siebie nacjonalistami? Dlaczego walczymy przeciwko bolszewickim ciemiężycielom? O co prowadzimy walkę? Jakie są nasze cele polityczne i społeczne? Dlaczego musimy prowadzić walkę metodą zbrojnego podziemia? Jaki bezpośredni cel mają nasze działania zbrojne i sabotażowe? Jak patrzymy na perspektywy naszej walki? Oczywiście, i w pierwszym, i w drugim przypadku, ujrzawszy takie nagłówki, u czytelnika mimowolnie będzie powstawać pragnienie dowiedzenia się: a coż jest pod nimi? To główna przesłanka tego, że zainteresowanie broszurą od początku do końca jej czytania czy wybiórczego przeglądu nie będzie wygasać. To, co „podgrzewa” ciekawość tekstu. Jeszcze dwie cechy, które sprzyjają „podgrzewaniu” ciekawości tekstu: ważne i zasadnicze w obficie podzielonych podtytułami tekstach wyróżnione jest tłustszym drukiem, a pomiędzy stronami tekstowymi umieszczone są na całe strony zdumiewające prace graficzne na temat ideałów ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego: „Wolność narodom! Wolność człowiekowi!”, „Za Ukraińskie samodzielne soborne państwo!”, „Staliśmy na straży wolności” oraz „Sława Ukrainie! Bohaterom Sława!”. Autorem tych prac był syn wołyńskiej ziemi, były student Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych i współpracownik redagowanej przez Ułasa Samczuka gazety „Wołyń” Nił Hasewycz. Swój artystyczny talent w pełni przejawił właśnie wtedy, gdy dobrowolnie zapisał się w szeregi UPA. Jeśli mieć na uwadze, że tworzenie i powielanie plakatów oraz innej pro-

Машинний переклад

Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

propagandowej literatury wykonywano prymitywnymi środkami ówczesnej techniki poligraficznej w warunkach konspiracji, a miejscem pracy była wilgotna leśna ziemianka, zaś proces twórczy odbywał się w warunkach stałego zagrożenia śmiercią — staje się zrozumiały wysoki obywatelski, zawodowy i patriotyczny czyn takich ludzi. Wymowny szczegół dotyczący tego utalentowanego artysty-grafika, który swoimi pracami faktycznie uwiecznił wirtualny wizerunek UPA: w wyniku nieszczęśliwego wypadku w wieku 14 lat stracił lewą nogę. I w szeregach powstańców walczył z wrogiem nie bronią, lecz ołówkiem, rylcem, papierem i drewnianymi deszczułkami-stronicami w rękach. Graficzna produkcja z konspiracyjnych drukarni UPA stanowiła w swoim czasie odrębny tematyczny kierunek pracy oświatowej tej organizacji powstańczej, mającej na celu kształtowanie pozytywnych idei walki o wyzwolenie ukraińskiego narodu. „Przeczytajmy” jeden z graficznych obrazów Nila Chasewycza z tej broszury: obraz triumfalnego marszu ukraińskich chłopów, robotników i inteligencji w jednym szeregu z powstańcami jako afirmację idei jedności całego narodu w jego walce o niepodległość i lepsze życie. Takie hasła „odczytujemy” na rozwiniętym sztandarze. Marsz odbywa się na tle robotniczych kopalń i wiejskich chat, co oddaje charakter ówczesnej Ukrainy. Trójząb na sztandarze to symbol nierozerwalnej tradycji zmagań o wyzwolenie ukraińskiego narodu. Inna graficzna kompozycja wyraźnie wskazuje, że walka UPA to nie coś oderwanego i zamkniętego w sobie, lecz kontynuacja tradycji epoki książęcej i kozackiej oraz epoki Rewolucji Ukraińskiej lat 1917—1921. Na końcu broszury, po tekście autora, dodano kilka krótkich, lecz głębokich treścią cytatów: twórcy ukraińskiego nacjonalizmu Mykoły Michnowskiego, Głównego Dowódcy UPA Tarasa Czuprynki oraz fragment poematu W. Samijłenki „Geja”, zatytułowany po prostu: „Czy wiecie, kim są powstańcy?”. Oto jeden z nich — Mykoły Michnowskiego: „Lepiej zginąć w walce, niż umierać jak uległy niewolnik, nie broniąc się, całując nogi tego, kto wyzyskuje, kto drwi i gardzi, kto ciebie katuje”. Na czym wyrastała legenda. Na podkładce ostatniej strony umieszczono fragment z „Deklaracji Przywództwa OUN”, którą można odczytywać zarówno jako pierwsze stwierdzenie nowo powstałej legendy walczącego narodu, jak i jako epitafium dla tych, którzy polegli w walce o Ukrainę pod czarno-czerwonym sztandarem Bandery. Ze względu na małą znajomość tego tekstu warto go zacytować: „Na krwi tych, którzy polegli na po+ Opracowanie herbu na podstawie tryzuba Wołodymyra powierzono Wasylowi Krychewskiemu, który w historii ukraińskiej oznaczył jeszcze jedne boje w obronie rodzinnych chat, rodzin i ludności, w natarciu na gestapowskie i enkawudzistowskie gniazda i zagony, w indywidualnym pojedynku w czasie konspiracyjnej pracy podziemnej, na krwi tych, którzy zostali zamęczeni w więzieniach i obozach, wyrastała nieśmiertelna legenda walczącego narodu, która ognistą pochodnią płonie w sercach i duszach narodu i oświetla przyszłości drogę. Ukraina żyje, walczy i siłą zdobywa zwycięstwo. Niechaj wieczna chwała będzie poległym bohaterom, którzy złożyli swoje życie na ofiarnym ołtarzu narodu”. Warto zwrócić uwagę na wymowną okładkę, wykonaną w czarno-czerwonych barwach sztandaru UPA. W nagłówku znajduje się kilka aktualnych na owe czasy programowych haseł OUN–UPA: „Wolność narodom i człowiekowi”! „Za ukraińskie samodzielne, soborne państwo!”, „Za wolne narodowe państwa uciśnionych narodów!” „Uciśnione narody ZSRR, łączcie się w walce przeciwko bolszewickim ciemiężycielom i wyzyskiwaczom!”. Dane wydawnicze na dole okładki wskazują, że wydawcą była Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Przypuszcza się, że miasta wydania — Kijów i Lwów — podano symbolicznie. Dokładnie wiadomo, że broszura ukazała się z kryjówki-drukarni OUN im. Jakowa Busla (Kijowskiego). Zwykle konspiratorzy, ze względów bezpieczeństwa, nigdy nie „ujawniali” prawdziwego miejsca położenia swoich drukarni. Broszura ma objętość 32 stron i wydana jest w formacie 138×200 milimetrów. Londyński przedruk różni się tym, że dodatkowo „ubrany” jest w jeszcze jedną okładkę. *** I na koniec o egzemplarzu tego niepowtarzalnego wydania z autorską dedykacją dla Stepana Bandery. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że ta książka pochodzi z osobistego zbioru Stepana Bandery. Autor broszury podpisał ją z zamiarem wręczenia osobiście przywódcy podczas spotkania lub przekazania mu jej za pośrednictwem zaufanych znajomych. Piastując przez długi czas wysokie stanowiska w kierownictwie OUN–UPA, Petro Poltawa wielokrotnie kontaktował się z przywódcą ruchu narodowo-wyzwoleńczego i, zapewne właśnie na jego prośbę, pisał tę książkę. Niestety, prześledzić długą drogę tej książki-bojownika niełatwymi szlakami ukraińskiej emigracji nie może dziś nikt. Podobnie jak wyjaśnić, dlaczego właśnie ten egzemplarz trafił mi do rąk pewnego niedzielnego poranka w centrum Londynu podczas akcji „Daj drugie życie książkom z rodzinnej skrzyni”. Po to, by przywrócić treść i ducha jej płomiennych stron w ponownie walczącą Ukrainę? Kijów—Londyn—Kijów

Машинний переклад

Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗

Trident — od starożytności do współczesności

Eduard OWCZARENKO Zdjęcia Georgija ŁUKIANCZUKA W Narodowym Muzeum Historii Ukrainy działa unikatowa wystawa z okazji 100-lecia Państwowego Herbu Ukrainy — „Symbol twojej Ukrainy”. Inicjatorem jej organizacji jest Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej. Na wystawie zaprezentowano unikatowe eksponaty z zasobów Narodowego Muzeum Historii Ukrainy, Narodowego Muzeum Sztuki, Resortowego Państwowego Archiwum SBU, Instytutu Rękopisów Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. Wernadskiego, Narodowego Memoriałowego Kompleksu Bohaterów Niebiańskiej Sotni — Muzeum Rewolucji Godności oraz prywatnego zbioru kolekcjonera Wiktora Kyrkiewicza. Ekspozycja opowiada, że 25 lutego 1918 roku Mała Rada (organ Ukraińskiej Centralnej Rady, działający między sesjami) postanowiła: „Godłem Ukraińskiej Republiki Ludowej przyjmuje się znak państwa kijowskiego Włodzimierza Wielkiego”. Od tego czasu Trójząb oficjalnie stał się państwowym symbolem UNR. Po proklamowaniu Aktu Zjednoczenia UNR z ZUNR 22 stycznia 1922 roku Trójząb stał się państwowym symbolem także dla ziem zachodnioukraińskich. Trójząb — książęcy symbol czasów Rusi Kijowskiej — rodowy znak Rurykowiczów. Przedstawiano go na staroruskich monetach, na okuciach pasów, świecznikach, płytkach ceglanych, broni, naczyniach, ozdobach. W okresie od X do pierwszej połowy XIII wieku znaki Rurykowiczów były rozpowszechnione we wszystkich księstwach Rusi Kijowskiej. Do dziś trwa dyskusja o znaczeniu i symbolice Trójzębu — trójząb, świecznik, trikiriom, kotwica, łuk ze strzałą czy wizerunek sokoła… Po raz pierwszy w ukraińskiej korespondencji urzędowej Trójząb umieszczono w 1917 roku na pieczęci Sekretariatu Generalnego. Inicjatorem jej powstania był Generalny Pisarz Pawło Chrystiuk, a w opracowanie włączył się znany znawca starożytności Mykoła Biliasziwski. Od stycznia 1918 roku Trójząb drukowano już na pieniądzach. Następnie zatwierdzono szkice dużego i małego godła w ozdobie z oliwnej wieńca, autorstwa grafika Wasyla Kryczewskiego. Trójząb stał się symbolem walki o niepodległość Ukrainy. Używały go rządy UNR na emigracji, ukraińskie organizacje społeczno-polityczne, Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińska Powstańcza Armia. Dla władzy radzieckiej Trójząb był „znakiem nacjonalistycznym”. Za jego użycie zwalniano z pracy, wtrącano do więzienia, przymusowo leczono w szpitalach psychiatrycznych. Śmiałkowie jednak zawsze się znajdowali: 1 maja 1966 roku niebiesko-żółtą flagę z Trójzębem pośrodku odkryto na maszcie Kijowskiego Instytutu Gospodarki Narodowej; 30 grudnia 1967 roku niebiesko-żółta flaga z Trójzębem na drzewcu i napisem „Jeszcze nie umarła Ukraina, i chwała, i wolność” pojawiła się na budynku Kirowskiego Rajwykonkomu w Dniepropetrowsku (obecnie Dniepr); 22 kwietnia 1970 roku niebiesko-żółtą chorągiewkę z napisem „Chwała Ukrainie” i Trójzębem znaleziono w budce telefonicznej Uniwersytetu Czerniowieckiego… Do kwestii państwowej symboliki parlamentarzyści niepodległej Ukrainy powrócili w grudniu 1991 roku. Komisja Rady Najwyższej ds. kultury i odrodzenia duchowego zleciła heraldykowi Andrijowi Hrecyhłowi oraz artystom Iwanowi Turećkiemu i Ołeksijowi Kohanowi stworzenie wizerunku godła. 19 lutego 1992 roku Rada Najwyższa Ukrainy uchwaliła Postanowienie „O Państwowym Godle Ukrainy”, którym zatwierdziła Trójząb jako małe Państwowe Godło. Jednak ideę dużego Państwowego Godła odłożono wówczas na przyszłość. — Nasze muzeum wykonało wiele pięknych upominków z wizerunkiem Trójzębu. Nie będziemy ich sprzedawać. Przez miesiąc, dopóki będzie trwała wystawa, organizować będziemy wiele konkursów, questów, dziecięcych gier, a wszystkim uczestnikom będziemy wręczać te upominki. Także przez cały miesiąc wszystkie wycieczki w naszym muzeum będą rozpoczynać się od krótkiej opowieści o historii Trójzębu i zapoznania z tą wystawą. Nasze dzieci na razie słabo znają historię Ukrainy. Ale uważają Trójząb za swój symbol. Na większości dziecięcych rysunków, niezależnie od tematyki, przedstawiona jest niebiesko-żółta flaga i Trójząb. Docelową kategorią naszego muzeum są uczniowie, studenci, młodzież. A ta wystawa pomoże kształtować nowe pokolenie — podkreśliła dyrektor generalna Narodowego Muzeum Historii Ukrainy Tetiana Sosnowska. Obchodząc 100-lecie Rewolucji Ukraińskiej, nawiązując do tego, 1 marca 1918 roku Mała Rada pod przewodnictwem Mychajła Hruszewskiego uchwaliła „Ustawę o jednostce pieniężnej, biciu monet i druku kredytowych banknotów państwowych”, tworząc nową jednostkę pieniężną — hrywnę. Wśród wprowadzonych banknotów (2, 10, 100 i 500 hrywien) pierwszy pojawił się banknot o nominale 2 hrywny, zatwierdzony do oficjalnego druku i obiegu według projektu Wasyla Kryczewskiego. W stulecie znaczących wydarzeń państwowych należy oddać hołd niesprawiedliwie zapomnianemu geniuszowi ukraińskiej kultu- 1917—1921 lat, zwracamy uwagę na tworzenie głównych instytucji państwowych tamtego czasu: parlamentu, rządu, sił zbrojnych, służby dyplomatycznej. Dziś obchodzimy stulecie Godła Państwowego. W lutym 1918 roku ukraińscy politycy wybrali na ten cel Tryzub — dawny symbol książęcy z czasów Włodzimierza Wielkiego. W ten sposób chcieli zademonstrować historyczne korzenie państwa, które powstało podczas rewolucji. Dla nas ważne jest podkreślanie dziedzicznego związku między współczesną Ukrainą a Ukraińską Republiką Ludową, a przez nią z tysiącletnią tradycją państwową Ukraińców. Budowa niepodległego państwa na mocnym historycznym fundamencie jest bowiem gwarancją sukcesu w przyszłości — podkreślił przewodniczący Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Wołodymyr Wiatrowycz. — Bardzo miło, że nasze dokumenty oraz artefakty przechowywane jako dowody w SBU cieszą się zainteresowaniem i mają znaczenie nie tylko dla badaczy, ale także dla wszystkich, którzy interesują się przeszłością Ukrainy — powiedział dyrektor archiwum SBU Andrij Kohut. Na wystawie można zapoznać się z artefaktami doby Rusi Kijowskiej, które zawierają wizerunki Tryzubu: cegłami i ceramiką, monetami książąt kijowskich, symboliką Tryzubu jako godła doby Rewolucji Ukraińskiej 1917—1921 r. W ekspozycji zaprezentowano zdjęcia, pocztówki, ówczesne projekty pieczęci, flagi, banknoty i odznaki, a także cenne dokumenty ówczesnych ukraińskich struktur państwowych. Szczególne miejsce w ekspozycji zajmują szkice godeł Heorhija Narbuta i Wasyla Kryczewskiego, pierwsze wizerunki Godła na szkicach banknotu 100 hrywien (1918 r.), oryginał odznaczenia — Żelaznego Krzyża UNR za Drugi Zimowy Pochód. Ogółem na wystawie zaprezentowano ponad 200 eksponatów. W ekspozycji wykorzystano unikalne eksponaty, które pokazują dawną historię państwowego symbolu Ukrainy oraz ważną rolę, jaką Tryzub odgrywa w historii Ukrainy. …ry, która ostatecznie powraca do narodowej plejady lśniących. Jedyne w Ukrainie Muzeum Rodziny Artystycznej Krzyczewskich przygotowuje uroczyste wydarzenia z okazji 100-lecia stworzenia przez Wasyla Krzyczewskiego Godła Narodowego Ukrainy „Tryzub” oraz pierwszych ukraińskich banknotów. W Opiszne odbędzie się prezentacja unikalnej wystawy pierwszych banknotów Ukraińskiej Republiki Ludowej. Żanna NEWKRYTA, służba informacyjna Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa

Машинний переклад

Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗

Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу

Stulecie znaczących wydarzeń

No, nie mniej ważną datę: 22 marca 1918 roku uchwałą Centralnej Rady Ukraińskiej Republiki Ludowej zatwierdzono przygotowane przez niego projekty Małego i Wielkiego Herbu, szkice pieczęci oraz winiet oficjalnych dokumentów nowo powstałego państwa. Herby miały kształt trójzęba otoczonego wieńcem z liści oliwnych na znak pokojowej polityki. Trudno przecenić znaczenie państwotwórczej misji Krzyczewskiego, zwłaszcza że artysta stał się jednym z twórców także narodowego banknotu — hrywny. Na początku 1918 roku, zgodnie z „Tymczasowym rozporządzeniem o wydaniu państwowych biletów kredytowych UNR” Centralnej Rady z 19 grudnia (st. st.) 1917 roku, w obiegu państwowym znajdowały się pierwsze ukraińskie banknoty — karbowańce. Jednak użycie do druku wysokiej jakości, ale zwykłego papieru czyniło je podatnymi na fałszerstwa. Zważa-

Машинний переклад

Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

przebywali w Aleksandrii, zyskali zaufanie niemieckiej administracji i przekazywali informacje o działaniach ukraińskich powstańców. Ich rola w tragedii wsi Remel jest niezaprzeczalna i decydująca. Żona Kołodziejczyka była ogólnie osobą życzliwą i do idei stworzenia ukraińskiego niepodległego państwa odnosiła się przychylnie, a mojemu ojcu, kiedy uczył się u nich pszczelarstwa, mając 15—16 lat, opowiadała, jak cieszyła się, widząc petlurowskich żołnierzy, gdy ci maszerowali i śpiewali ukraińskie pieśni. „Wiesz, Wasylu — mówiła do ojca — to było jak balsam dla mojego serca”. Kiedy mieszkaliśmy w domu Kołodziejczyka, to właśnie ona zarządzała gospodarstwem. Mieli dwie córki i syna. Z czasem wyjechali do Równego, a syn został oficerem Wojska Polskiego i wyjechał do Polski. …Nadeszły żniwa i mój brat Stepan gonił paść krowę na pastwisko i pewnego razu zobaczył pod stogiem siana naszego psa Bobika, ale pies nie pozwolił Stepanowi do siebie podejść. Brat opowiedział nam o tym i tak się ucieszyliśmy, jakby zmartwychwstał ktoś z naszej rozstrzelanej rodziny. Z czasem, kiedy brat zaczął podkarmiać psa, Bobik zaufał mu i poszedł za nim. Stał się po raz drugi członkiem naszej rodziny, tylko jeszcze droższym i bliższym. W 1947 roku Bobika ugryzł wściekły pies (przynajmniej tak myślano) i ojciec zwrócił się do rejonowego agenta, który był uzbrojony, aby zastrzelił psa. Stało się to na moich oczach! Rzewnie płakałem! Pod jesień przenieśliśmy się z domu Kołodziejczyków na chutor Sydoriwkę do Amerykanów, jak ich nazywano potocznie. Tam mieszkała matka z córką, a ojciec zginął na Kanale Białomorskim za tak zwaną agitację przeciwko władzy sowieckiej. Dom położony był w niewielkim olchowym lasku. I oto pod wieczór całe podwórko wypełniły tabory niemieckich frontowców. W domu jedli kolację, podgrzewali konserwy. Nas nie zaczepiali. Ja, skuliwszy się, zasnąłem w kąciku. Obudziłem się rano od okrzyków: „Sowiety idą! Sowiety idą!” Radość niewyobrażalna! Słońce wzeszło! Niemców już nie było. Wybiegłem na podwórko i widzę, że przez pole od sąsiedniego lasu do naszego lasku idą ludzie. Przyszli. A to, jak się okazało, sowiecka partyzantka. Obuci: jedna noga w bucie, a druga w kierpcu. Karabin na sznurku. — Dawać żreć! Słonina, jajka albo banderowcom wszystko oddali… I przekleństwa. Słońce na chwilę błysnęło i zaraz schowało się za chmury. A my tak czekaliśmy na armię wyzwolicielkę i doczekaliśmy się…. Z czasem władza w rejonie przydzieliła nam dom Niemca, który uciekł. Był to stary drewniany budynek na dwie połowy — kuchnia i sypialnia. Ten dom z Aleksandrii przewieźliśmy do Remla i stał się on pierwszym domem na pogorzelisku. W tym czasie niektórzy z ocalałych przyszli do wsi i zamieszkali w piwnicach. Kilka tygodni i my mieszkaliśmy w piwnicy, która uratowała nam życie 17 marca 1943 roku. Z czasem tę piwnicę rozebrano i z tych bloków wymurowano nową piwnicę obok nowo wybudowanego domu przy spalonym mieszkaniu starszego brata ojca, Fedosia Maksymczuka, który z żoną zginął 17 marca. Ich syn Wasyl Maksymczuk był członkiem OUN. W 1941 roku schwytało go NKWD, długo torturowali, aby wyraził zgodę na współpracę. Podpisał podsunęty mu papier i kiedy go wypuścili, przyszedł do domu i o wszystkim opowiedział swoim rodzicom, a także opowiedział o tym mojemu ojcu. Po tym poszedł do podziemia i zniknął ze wsi. Jego rodzice również ukrywali się do przyjścia Niemców, to w polach, to w lesie. Wasyla nazywaliśmy Wasylkiem, choć w tamtym czasie miał pod dwadzieścia lat. Moi rodzice opowiadali, że gdzieś w 1946 roku w nocy zawitał do naszego domu z chłopakami, ale nic im o sobie nie opowiadał i zachowywał się tak, jakby nas nie znał. Konspiracja… Kiedy mój brat Stepan pracował w sąsiedniej z Remlem wsi Kustyń jako agronom, przyjeżdżał do niego przedstawiciel KGB. Pokazał mu fotografię Wasylka, na której trudno było go nawet poznać — nieogolony, zarośnięty. Pytał, czy wiadomo mu coś o tym człowieku i czy go nie zna. Podał jego imię i nazwisko. Brat odpowiedział, że był mały, kiedy wieś palili, i go nie pamięta. Więcej go w tej sprawie nie niepokoili. Było to pod koniec lat 50. Szerzyły się pogłoski, że zginął w rejonie młynowskim obwodu rówieńskiego. Więcej o nim nic nie słyszano.Ciąg dalszy nastąpi.

Машинний переклад

Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗

Tragedia mojej wsi. W 75. rocznicę zniszczenia wsi Remel

O świcie 17 marca 1943 r. wieś Remel w rejonie rówieńskim (ówczesnym aleksandryjskim) obwodu rówieńskiego, w której się urodziłem i gdzie mieszkali moi rodzice oraz cała moja wielka rodzina, została potrójnym pierścieniem otoczona przez esesmanów i dodatkową policję, którą u nas nazywano szucmanami. Rekrutowała się ona z miejscowej ludności, była ubrana w czarne mundury i wykorzystywana przez Niemców do odbierania miejscowej ludności produktów żywnościowych. W okolicznych lasach działały już oddziały OUN-UPA. Przejrzenie na oczy dla tych, którzy wstąpili do policji pomocniczej (Schutzmannschaft), nie przyszło od razu. Na początku marca 1943 roku porzucili swoje posterunki, zabrali dużo broni i przeszli w szeregi UPA. Ich miejsce w policji zajęli polscy koloniści. Odpłata nie kazała na siebie długo czekać. Pamiętam (miałem wtedy siedem lat), do naszej chaty przyszło dwóch sąsiedzkich chłopców i poinformowało, że wieś otoczyli Niemcy. — Pewnie będą zabierać młodzież do pracy w Niemczech — powiedział jeden. Siedzieli u nas do rana i poszli. Mój starszy brat Stepan uczył się w czwartej klasie i rodzice odprowadzili go do szkoły, jednak szybko wrócił do domu, mówiąc, że jego koledzy z klasy, Petio i Kolio, nie przyszli. Matka modliła się do Boga i nakazała nam, dzieciom, klęknąć i również się modlić. Podczas naszej modlitwy przybiegła do nas zakrwawiona dziewczyna Uliana (miała około 15—16 lat) i powiedziała, że jej rodzinę rozstrzelano, po czym poprosiła o wodę, żeby się obmyć. Nasza matka narzuciła na nią chustę i ona poszła. Z woli Bożej pozostała przy życiu i dopiero w zeszłym roku odeszła w zaświaty. Swiatosław MAKSYMCZUK, artysta ludowy Ukrainy, m. Lwów. Nie mogę zapomnieć, nie goi się rana… Iwan Franko. Odczuwszy śmiertelne zagrożenie, ojciec nakazał matce z dziećmi schodzić do piwnicy (piwnica była murowana z bloków). Matka mojej matki, Ołena, dała nam dwa bochenki chleba i kożuch, żeby było czym się przykryć, a sama poszła do sąsiadów; pod ich chatą wkrótce ją rozstrzelano. Ojciec zamknął nas w piwnicy, a sam wszedł na strych. Po dziesięciu minutach kaci dotarli już do naszej chaty. Drzwi były na zasuwę. Kolbami wybili okna i upewniwszy się, że chata jest pusta, poszli do chlewu, gdzie była krowa i konie. Nie znalazłszy ludzi, poszli do innych chat. Ojciec ze strychu zobaczył, że wieś płonie. Strzelała blacha na dachach i ryczało bydło, które żywcem płonęło. Ojciec przyszedł do nas do piwnicy. Do nas, ratując się, przybiegło jeszcze dziewięcioro ludzi. Ojciec najpierw zamknął drzwi od wewnątrz, mówiąc: „Niech wrzucają granat...”. Ale potem jednak otworzył drzwi na oścież. Niemcy biegali nad piwnicą, łapali kury, ale do środka nie zaglądali. Widocznie otwarte drzwi były dla nich znakiem, że piwnica została już oczyszczona. A potem podpalili naszą chatę, która spłonęła doszczętnie. Przesiedzieliśmy cały dzień, drżąc i spodziewając się śmierci. A gdzieś przy pierwszym pianiu kogutów wyszliśmy na ogród (nasza chata stała na skraju wsi, na północ) i poszliśmy przez jezioro po lodzie na łąkę nad rzeką Horyń. Na jeziorze jedną nogą wpadłem, bo lód już pękał, ale matka zdążyła mnie wyciągnąć. Pamiętam, jak wyszliśmy na łąkę i zatrzymawszy się, wszyscy się obejrzeliśmy!.. Wieś dogasała. W miejscach, gdzie były chaty, stodoły i inne budynki gospodarcze, widniały pogorzeliska. Wystawały jeszcze nie zawalone kominy chat i niespalone zwęglone dębowe słupy stodół. Ruszyliśmy gęsiego do sąsiedniej wsi Kozłyn, a tam wszyscy rozeszli się po krewnych, coś przekąsili, i nasza rodzina poszła na chutory Posiagowskie w rejonie hoszczańskim, gdzie przygarnęła nas nasza rodzina, choć nie bardzo bliska, ale niezwykle szczera. Wieś Remel została rozstrzelana i spalona doszczętnie. W tamtym czasie liczyła 104 gospodarstwa. We wspólnej mogile pochowano szczątki ponad 400 osób! Były to zwęglone kości ludzi. Jedyną budowlą we wsi, która nie spłonęła, ponieważ była murowana, była szkoła podstawowa. Uczniów, którzy przyszli do szkoły (było ich 107), zagoniono do sąsiedniego chlewu, oblano benzyną i spalono. Szkołę policjanci potem cegła po cegle rozebrali, a cegłę wywieźli do wsi Osada Krechowiecka na budowę getta. Potem dowiedzieliśmy się, że przyczyną strasznej rozprawy był atak na most kolejowy nad Horyniem, w pobliżu ówczesnego centrum rejonowego Aleksandrii, chłopców (tak u nas nazywano ukraińskich powstańców). Rozbroili oni straż i zabili strażnika-Niemca. Po tym chłopcy zaatakowali rejonową komendanturę, ale (działo się to w nocy) granat, który powstaniec wrzucił przez okno, strażnik od razu wyrzucił z powrotem przez okno i chwyciwszy za karabin maszynowy, puścił serię w stronę chłopców. Ofiarą padł powstaniec o pseudonimie Fedko Sołowiejczyk (Semeniuk Fedir Sylwestrowycz) z Remla. Towarzysze podnieśli go martwego. Podwody powstańców stały pod Aleksandrią od strony Remla, a po tamtej stronie Aleksandrii była niewielka polska kolonia. W tamtym czasie zaczęły się konflikty narodowościowe ukraińsko-polskie i Polacy, zbliżeni do okupacyjnej administracji, donieśli, że antyniemieckie akcje przeprowadzili mieszkańcy Remla (w Remlu była bojówka OUN-UPA). Z mieszkańców wsi przy życiu pozostały 73 osoby, ale do zakończenia wojny było ich jeszcze mniej: kogoś w 1944 roku zabrano na front, inni zasilili szeregi UPA. Większość z nich zginęła. Nasza rodzina jako jedyna ocalała, to jest ojciec Wasyl Trochymowycz Maksymczuk, matka Ołena Herasymiwna i dwoje dzieci: starszy brat Stepan, ur. w 1931 r., oraz ja, Swiatosław, ur. w 1936 r. Z tych, którzy wyrwali się z tego piekła, obecnie żyje pięcioro. Niedawno odeszła też Ulana, która uratowała naszą rodzinę od zguby, w porę nas ostrzegając. Obecnie w Remlu nalicza się około 50 gospodarstw. Obok mogiły zbiorowej około dziesięć lat temu ludzie wznieśli cerkiewkę i co roku 17 marca modlą się za dusze zabitych remelców. Długie lata władza radziecka przemilczała tę tragedię, bo nie wpisywało się to w ideologiczną wytyczną: nacjonaliści — pomocnicy niemiecko-faszystowskich okupantów! A ci “pomocnicy” walczyli przeciwko tym samym niemiecko-faszystowskim okupantom i bronili przed nimi miejscową ludność. Właśnie oni uratowali przed podobną rozprawą wsie Kozłyn i Zaborol. Po tragedii mojej wsi nasza rodzina mieszkała u krewnych w różnych wsiach rejonu hoszczańskiego. Mieszkaliśmy pojedynczo, żeby nie rzucać się w oczy sąsiadom, a i materialnie krewnym było łatwiej nas utrzymywać. Nie głodowaliśmy, bo nasi krewni mieszkali na chutorach, gdzie gleby były czarnoziemne i dawali sobie radę. Byli to przesiedleńcy znad rzeki Horyń, gdzie jeszcze za caratu budowano Tuczyński poligon wojskowy. Gleby tam były piaszczyste, a osiedlano ich na czarnoziemnych nadziałach, które są w obecnym rejonie hoszczańskim. Ziemia dobrze rodziła i przesiedleni ludzie z biednych gleb żyli tutaj dość zamożnie, a w biedzie dzielili się wszystkim, czym tylko mogli. W mojej dziecięcej świadomości zapadło to na całe życie. Stali się dla nas najbliższymi na zawsze. Mówi się w ludzie, że w biedzie poznaje się przyjaźń. To święta prawda! Nigdy nie zapomnę chutoru Wirtów, gdzie mieszkałem u dziadka Fedora i babci Ulany z ich ładną córką Marią. Babcia znała moją szczególną miłość do podpłomyków i piekła mi je na zawołanie, byle tylko nie odmawiał pasienia krowy, a z synami wujka Romana Mamczura i ciotki Nasti, Wiaczesławem i Wasylem, stałem się szczególnie bliski. Moja matka mieszkała u swojego wujka Jakowa Hawlytiuka na chutorze koło wsi Serhijiwka, gdzie również bywałem. Bardzo lubiłem bawić się z ich córką Marianką, starszą ode mnie o dwa lata. A jak ja lubiłem bawić się z jej braćmi Stepanem i Fedorem! Zapamiętała się, prawda, i taka przykra przygoda. Pasaliśmy bydło na łączce nad strumieniem. Rozpaliliśmy ognisko i rozgrzawszy się, zrzuciłem swoje palteczko niedaleko ognia. I, o Boże, iskra spadła na nie i zaczęło się tlić — na plecach wypaliła się dziura. Wtedy to była niewyobrażalna szkoda, bo uszyć nowe palto nie było z czego, a do tego niełatwo było znaleźć krawca. Matka na dziurę naszyła łatę i długo w niej chodziłem. Na obrzeżach wsi Karliw mieszkał wujek Prociuk Kłym, który był dobrym kowalem, z żoną Charytyną i córką Olą, która była moją rówieśniczką i która później została moją kumą. U nich mieszkał mój brat Stepan. A między Karlowem a Wirtowem był chutor, na którym mieszkała rodzina Hawlytiuków: wujek Jakow, ciotka Hanna z córką Nadią i synem Anatolijem. Byli to bardzo serdeczni ludzie. Później mój kuzyn Wasyl z chutoru Sydoriwki ożenił się z Nadią. Na początku wojny ukrywało się u nich dwoje sowieckich jeńców wojennych-uciekinierów. Kiedy dowiedzieli się, że Niemcy formują policję, w tym także z byłych jeńców, to zgłosili się i zostali szucmanami. Jakoś w swój dzień wolny przyjechali na chutor niby w gości. Obok tej chaty upowcy mieli kryjówkę, a dlatego, bojąc się, że mogą ich wydać Niemcom, sprzątnęli ich. Kiedy przyszli sowieci, ciotka Hanna pomagała naszym chłopakom. Zlecono jej w Równem zakup maszyny do pisania. Zajęła się tą sprawą, jednak została aresztowana przy kupnie maszyny i skazana za współpracę z UPA na dziesięć lat więzienia. Po śmierci Stalina została amnestionowana i wróciła do rodziny. Lat po 7—8 w Równem, przebiegając ulicę, wpadła pod koła samochodu i tragicznie zginęła na miejscu. Mieszkaliśmy na chutorach miesięcy ze trzy, aż do połowy lata 1943 roku. Żadnego Niemca tam przez ten czas nie widzieliśmy. W dzień nasi chłopcy z UPA na koniach mieli szkolenie wojskowe i wydawało się, że tutaj już powstała Samodzielna Ukraina. Jednak zapamiętało mi się ostro, jak pewnego dnia Niemcy bombardowali Tajkury. Samoloty z rykiem i wyciem zawracały nad naszymi głowami, a my leżeliśmy w życie, ledwo żywi ze strachu. Wydawało się, że zaraz na nasze głowy posypią się gradem bomby. Tajkury trafiły pod akcję karną przez to, że upowcy w lesie napadli na dwie podwody z Niemcami, którzy wracali z grabieży z sąsiedniego chutoru. Żywy pozostał tylko jeden Niemiec i jego chłopcy wypuścili w samej bieliźnie. Powróciwszy na miejsce dyslokacji, powiadomił swoje dowództwo o tym, co się stało i wskazał miejsce napadu na podwodę. Zemsta nie zwlekała, jednak liczba ofiar była stosunkowo niewielka. Po tych wydarzeniach wróciliśmy bliżej swojej wsi i kilka miesięcy mieszkaliśmy w chacie ziemianina Kołodziejczyka, u którego mój ojciec w młodych latach uczył się pszczelarstwa. I któremu chłopak, który wyrwał się z remelskiego piekła, zemścił się za jego donosy na remelców do niemieckiej komendantury w Aleksandrii. O tym mój ojciec opowiadał nie jeden raz, ale kto był tym chłopakiem, nie wiadomo. O Kołodziejczyku ojciec opowiadał, że z narodowości był Polakiem, a ożenił się z córką prawosławnego księdza, która pochodziła z Połtawszczyzny, i przyjął prawosławie. Był to akt czysto formalny, bo w kwestiach wiary był cynikiem. Jego posiadłość była położona między Aleksandrią a Remlem koło lasku. Miał dużą pasiekę, gdzieś do tysiąca rodzin pszczelich, które utrzymywał w okolicznych lasach. Do Ukraińców był niechętny, nawet wrogi, i utrzymywał kontakty z Polakami, którzy mieli kolonię w Aleksandrii. Ounowcy dobrze o tym wiedzieli. Kiedy przyszli Niemcy, Polacy zgrupow-

Машинний переклад

Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗

Życiowa tołoka Leonida Andrijiwskiego

W 1995 roku Leonid Andrijiwski wraz z historykami sztuki Wirą Swencicką i Wasylem Otkowyczem został uhonorowany Narodową Nagrodą Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki za oprawę plastyczną prawdziwie rarytasowego wydania — albumu „Ukraińskie malarstwo ludowe XIII—XX wieków”. Unikalny pod względem treści i realizacji projekt wydawniczy zaświadczył, że Leonid Andrijiwski jako utalentowany artysta-grafik u szczytu twórczości projektowej po mistrzowsku ukazał wyrafinowany i zdumiewający świat wyobrażeń oraz najsubtelniejsze niuanse artystyczne dzieł minionych epok. Zaledwie trzy lata później otrzymał tytuł „Artysty Ludowego Ukrainy”, po czym w życiu Leonida Andrijiwskiego rozpoczął się zupełnie nowy okres — stanął na czele własnego przedsięwzięcia, zakładając na zasadach partnerskich prywatne wydawnictwo „Krynycia”. W bieżącym roku mija dwadzieścia lat istnienia „Krynyci”, która w trudnych warunkach ekonomicznych, w odróżnieniu od wielu ośrodków wydawniczych, nie tylko nie zbankrutowała i nie roztrwoniła potencjału, ale dzięki profesjonalnemu i twórczemu kierownictwu Leonida Andrijiwskiego przez dwie dekady zdołała utrwalić najwyższe przejawy ukraińskiej kultury w setkach książek, stworzonych przez prawdziwych mistrzów słowa drukowanego. — Panie Leonidzie, od dwóch dekad kieruje Pan zespołem redakcyjnym wydawnictwa „Krynycia”, któremu w tym czasie udało się wydać szereg wysokiej klasy publikacji poświęconych życiu i twórczości geniusza narodu ukraińskiego — Tarasowi Hryhorowyczowi Szewczence. Jak wielką odpowiedzialnością dla każdego z krajowych wydawców jest wzbogacanie współczesnej szewczenkiany nowymi książkami? — Rzeczywiście, wydawnictwo „Krynycia” zostało zarejestrowane w 1998 roku. W różnych okresach działalności wydawniczej zmieniały się realia historyczne, zasady ukazywania życia i twórczości Wielkiego Kobziarza, ale najważniejsze miejsce w „Krynycy”, dawniej i dziś, zajmuje tematyka szewczenkowska. Mnie, jako jednemu z czołowych specjalistów współczesnej ukraińskiej sztuki książki, bezpośredniemu świadkowi i aktywnemu uczestnikowi tych procesów, tak samo jak każdemu twórczemu pracownikowi zespołu redakcyjnego „Krynyci”, jest co opowiedzieć ciekawego. Wydania, opracowane plastycznie przez moich kolegów, bez przesady stawały się bezcennym dorobkiem kultury narodowej. — Czy wydawnictwo, któremu Pan przewodzi, jest następcą prawnym tej ukraińskojęzycznej „Krynyci”, która istniała na początku ubiegłego wieku w Kijowie?.. — Tak, jej współzałożycielem był znany w ukraińskich kręgach wydawca i dziennikarz Serhij Hryhorowycz Tytarenko, który oprócz „Krynyci” (istniała od 1911 do 1920 roku), miał styczność z czasopismami pedagogicznymi „Switło” i „Wilna Ukrajinśka Szkoła”, pełnił obowiązki redaktora naczelnego wydawnictwa „Knyhospiłka” w latach 20. Po tym, jak Tytarenko został represjonowany w sprawie „SWU”, cała jego działalność wydawnicza została przerwana. Potrzeba było 78 lat, aby już w niepodległej Ukrainie powstała nowa „Krynycia”. Dziś faktycznie trwa dawna sprawa krynyczan, którzy odeszli w nieśmiertelność… A nam, obecnie żyjącym, trzeba wzywać do wiecznej sławy i piękna tych, którzy dziś tworzą chleb, którzy budują miasta i wsie, hodują sady i lasy, wychowują dzieci, którzy leczą, karmią, ubierają — z miłością, z dobrem, z nadzieją. — Jeszcze przed pracą w „Krynycy”, jak układała się Pana kariera i przebiegało kształtowanie się jako artysty-projektanta? — Moja droga twórcza jako artysty książki rozpoczęła się w wydawnictwie Narodowej Akademii Nauk Ukrainy „Naukowa dumka”, założonym przez wybitnego ukraińskiego orientalistę i poliglotę, akademika Ahatanhela Krymskiego. Przepracowawszy w nim piętnaście lat na stanowisku kierownika działu oprawy plastycznej, starałem się ugruntować swoją pozycję przede wszystkim jako artysta książki, który stawia sobie za cel rozwijanie tradycji ukraińskiego wydawnictwa, odkrywanie dla siebie nowych horyzontów twórczości. — Przypominam sobie rzadkie wydanie „Naukowej dumki”, które bez przesady jest ozdobą każdej prywatnej biblioteki. Mam na myśli „Ukraińskie malarstwo portretowe pierwszej połowy XIX wieku”, którego autorką jest znana historyk sztuki Wałentyna Ruban. W danych tego albumu wymienione jest również Pana nazwisko… — To wydanie uważam za prawdziwy sukces w mojej karierze twórczej. Wystąpiłem w nim jako autor scenariusza, reżyser makiety oraz oprawy plastycznej książki. W „Ukraińskim malarstwie portretowym…” Taras Szewczenko jawi się jako wybitny portrecista z jego uniwersalizmem indywidualności twórczej. Zwracając się ku romantycznemu wizerunkowi, Szewczenko-artysta odkrywa charyzmę i niepowtarzalne cechy charakteru człowieka z wrodzonym talentem. — Czy wydawanie publikacji o tematyce artystycznej również znajdowało się wtedy w orbicie Pana zainteresowań? — Bez wątpienia. Przypominam sobie, że na początku lat 80. w wydawnictwie „Mystectwo” ukazały się fundamentalne wydania — „Przez wieki. Kijów w sztukach pięknych XII—XX wieków”, gdzie po raz pierwszy w sposób wyrazisty zaprezentowano dzieła ukraińskich, rosyjskich, holenderskich, polskich, francuskich, niemieckich artystów, związane ze starożytnym miastem. „Muzeum sztuki zachodniej i wschodniej w Kijowie” oraz „Odeskie muzeum sztuki zachodniej i wschodniej”. Te eleganckie albumy zostały wydrukowane na zagranicznej bazie poligraficznej, co pozwoliło zrealizować wiele zamierzeń. Na tym samym poziomie marzyłem o opracowaniu wydania poświęconego Ukraińskiemu muzeum sztuk pięknych. — Jeśli powrócić do „Krynyci”, to ciekawie byłoby dowiedzieć się, jak wydawnictwo szukało własnej niszy na krajowym rynku wydawniczym? — Swoją działalność twórczą „Krynycia” rozpoczęła od fundamentalnej pracy „Na pamiątkę rodzinnego kraju. Ukraina na starej pocztówce” wydanej w 2000 roku. Zespół twórczy składał się z kompilatorów: Mychajła Zaboczenia (to właśnie jego kolekcja stała się podstawą wydania), Ołeksandra Poliszczuka, Wołodymyra Jaciuka oraz mnie jako autora scenariusza, reżyserii makiety i opracowania plastycznego. Znaczenie tego wydania dla Ukrainy trudno przecenić. Ukraina ukazała się w swoim pięknie i bogactwie w sferach historycznej, kulturoznawczej i etnograficznej, mistrzowsko odzwierciedlonych na starych pocztówkach. Ten album-katalog stał się dość wyczerpującą ilustrowaną encyklopedią dawnej ukraińskiej pocztówki, która, bez przesady, nie ma odpowiedników w światowej filokartii (filokartia — od greckich słów: „kocham” i „papier”; kolekcjonowanie ilustrowanych pocztówek — przyp. red.). Przedstawiono w nim i opisano ponad siedem tysięcy dawnych i rzadkich ilustrowanych, kolorowych i czarno-białych pocztówek, na których uwieczniono przyrodę, ludzi, wsie i miasta, wydarzenia historyczne oraz dorobek kulturowy Ukrainy. — A które z późniejszych wydań „Krynyci” można uznać za wizytówki wydawnictwa? — Wyróżnię takie wydania jak „Artystyczne rody Ukrainy. Kryczewscy i ukraińska kultura artystyczna XX wieku. Wasyl Kryczewski” autorstwa W. Ruban-Krawczenko, „Nie zapomnijcie wspomnieć... Szewczenkowska pocztówka jako zabytek historii i kultury 1890—1940” Wołodymyra Jaciuka, która ukazała się w wydawnictwie „Krynycia” dwukrotnie — w 2004 i 2008 roku. „Na granicy II—III tysiąclecia. Artyści Kijowa. Z drzewa życia ukraińskiej sztuki plastycznej. Malarstwo. Grafika. Rzeźba” oraz „Rozmaj Niepodległej Ukrainy. Artyści Kijowa. Ukraińska sztuka plastyczna 1991—2011 lat. Malarstwo. Grafika. Rzeźba” — obie autorstwa kompilatorki Wiktorii Andriewskiej i inne. W tych wydaniach jestem również autorem scenariusza, reżyserii, opracowania plastycznego i makiety. „Pieśniowy wieniec. Ukraińskie pieśni ludowe z nutami” w opracowaniu Andrija Mychałka, „Szewczenkowa Krynycia. Zbiór aforyzmów z utworów Tarasa Szewczenki” w opracowaniu literaturoznawcy Wołodymyra Doroszenki. Te i inne wydania „Krynyci” wzbogacają współczesną szewczenkianę, popularyzują imię Tarasa Szewczenki nie tylko na Ukrainie, ale i na świecie. — Zapoznając się z Pana biografią, odkryłem, że był Pan członkiem Komitetu ds. Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, kiedy kierował nim akademik Iwan Dziuba. Jakimi wspomnieniami może Pan się podzielić z lat współpracy z wybitnym ukraińskim krytykiem literackim? — Przede wszystkim konstelacją pisarzy i artystów, których wówczas Komitet ds. Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki uhonorował najwyższym państwowym odznaczeniem w sferze humanistycznej pod przewodnictwem Iwana Dziuby. Są to Iwan Biłyk, Borys Neczerda, Jurij Szerech, Jewhen Paszkowski, Ihor Rymaruk, Serhij Jakutowycz, Mychajło Słaboszpycki. Listę twórców, uhonorowanych wysokim imieniem Kobziarza, można kontynuować i kontynuować. W pamięci przechowuję także projekt literacko-artystyczny „Biblioteka Szewczenkowskiego komitetu”, zapoczątkowany z inicjatywy Iwana Dziuby przy wsparciu ówczesnych członków Szewczenkowskiego komitetu, który rozpoczął swoją drogę od książki „Lot przez burzę” Mykoły Bażana, przyуроczonej jubileuszowi wybitnego ukraińskiego poety i tłumacza, wydanej w „Krynyci”. Na czele rady wydawniczej „Biblioteki…” stanął żyjący klasyk współczesnej literatury ukraińskiej Pawło Zahrebelny. Dzięki lekkiej ręce Iwana Mychajłowycza w serii wydawniczej „Biblioteka Szewczenkowskiego komitetu” w ramach dawnego programu „Ukraińska książka” (w bieżącym roku nazwa i treść programu zostaną zmienione w związku z reorganizacją) ujrzało światło dzienne ponad 90 wydań z utworami prozatorskimi, poetyckimi, publicystycznymi i dramaturgicznymi laureatów Nagrody Szewczenkowskiej różnych lat. Tylko w „Krynyci” pod logotypem „BSK” ukazały się drukiem książki Wołodymyra Sosiury „Całym sercem kochajcie Ukrainę”, Andrija Malyszki „Dalekie orbity”, Platona Woronki „Powódź”, Wołodymyra Bazylewskiego „Szopka”, Dmytra Łucenki „Wszystko miłością zmierzone do dna”, Pawła Tyczyny „Złoty gwar”, Witalija Korotycza „Z pierwszej osoby. Wybrane”. — Nie mogę nie wspomnieć o jeszcze jednym oryginalnym projekcie wydawniczym, zapoczątkowanym przez „Krynycię” na początku lat 2000., — informatorze encyklopedycznym „Szewczenkowscy laureaci”… — Dziś to rzeczywiście niezwykle rzadki słownik encyklopedyczny (nakład zaledwie 2 tysiące egzemplarzy), „Krynycia” trzykrotnie go wznawiała. Niezmiennym kompilatorem wydania „Szewczenkowscy laureaci” przez wszystkie lata był Mykoła Łabinski, dzięki którego staraniom zawarto tu wielki materiał dokumentalny i historyczny, podano informacje biograficzne, ujawniono główne etapy działalności twórczej laureatów, naświetlono osiągnięcia twórcze licznych przedstawicieli elity twórczej Ukrainy. — Co roku w marcu, w przeddzień obchodów dnia urodzin Wielkiego Kobziarza, odbywa się wręczenie dyplomów nowo wybranym laureatom Nagrody Narodowej z udziałem Prezydenta Ukrainy. Po tych uroczystościach uwaga mediów i opinii publicznej na twórczość artystów uhonorowanych najwyższym państwowym odznaczeniem w sferze humanistycznej gwałtownie spada. Jak Pan myśli, dlaczego tak się dzieje? — Trudno mi do końca zrozumieć, na jakich zasadach dziś na Ukrainie kształtowana jest polityka humanistyczna. Czyż Nagroda Szewczenkowska nie jest jednym ze składników tej polityki, skierowanej na podniesienie poziomu kulturalnego ludności? Spada, być może dlatego, że u nas obecnie w krajowej przestrzeni medialnej obserwuje się, jakkolwiek to przykre, zalew rosyjskojęzycznego kontentu. W 2001 roku Iwan Dziuba, poradziwszy się Pawła Zahrebelnego i innych członków Szewczenkowskiego komitetu, zaproponował stworzenie charytatywnego „Szewczenkowskiego Funduszu — XXI wieku”. Przypominam sobie, że pod egidą Funduszu został zapoczątkowany Ogólnoukraiński festiwal-konkurs dzieci i młodzieży „Szewczenko w moim sercu”, który wsparło Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. H. Szewczenki w osobie jego szefa Pawła Mowczana, a także Ministerstwo Kultury i Sztuki Ukrainy, Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy, Państwowy Komitet Ukrainy ds. Rodziny i Młodzieży, Narodowe Związki Twórcze, organizacja charytatywna „Międzynarodowy Instytut Teatru” oraz fundacja charytatywna „Kultura Ukrainy i świata”. To była prawdziwa „tołoka” (wspólna praca) w najlepszych tradycjach narodu ukraińskiego, kiedy wspólnymi siłami wykonywano ważną pod względem zakresu i znaczenia pracę. Być może zdobyte doświadczenie przez „Szewczenkowski Fundusz — XXI wieku” w sprawie popularyzacji bezcennego dziedzictwa Szewczenki przyda się tym inicjatywnym młodym ludziom, którzy nie słowami, a czynem gotowi są nieść imię Wielkiego Kobziarza w bliskie i dalekie światy. Rozmawiał Taras HOŁOWKO Na zdjęciu: Łeonid Andriewski, Iwan Dziuba, Mykoła Łabinski podczas prezentacji informatora encyklopedycznego „Szewczenkowscy laureaci” oraz wydawnictw wydawnictwa „Krynycia”.

Машинний переклад

Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗

Natalia Riumina: „Wierzę w gwiazdę Ukrainy!”

Właśnie kończą się zdjęcia do filmu pełnometrażowego znanego gruzińskiego reżysera Zazy Urushadze „Anton”, którego koproducentami są „InsightMedia Production Center” (Ukraina) oraz Georgian International Films (Gruzja). To będzie niezwykły obraz! Do głównej roli kobiecej w filmie — matki chłopców, Chrystyny — zaproszono znaną angielską aktorkę filmową Natalię Riuminę, którą w zeszłym roku uznano za najlepszą aktorkę za rolę w filmie „Itch” i która otrzymała nagrodę TMFF-The Monthly Film Festival. Jednak dla nas aktorka jest interesująca ze względu na interpretację w języku angielskim opowiadania filmowego Lubow Syroty „Syndrom prypecki”, które ukazało się w kilku krajowych wydawnictwach w językach ukraińskim i rosyjskim. A dzięki lekkiej, utalentowanej ręce pani Natalii Riuminy — ukazało się także w wydaniach anglojęzycznych... Nawiasem mówiąc, pracując nad tłumaczeniem wspomnianego właśnie opowiadania filmowego Lubow Syroty, aktorka widziała w roli bohaterki tylko siebie! Obraz powstaje na podstawie scenariusza kanadyjskiego pisarza Dale'a Eislera, według jego własnej powieści pod tym samym tytułem „Anton — mały chłopiec, jego przyjaciel i rosyjska rewolucja”. Warto zauważyć, że podstawą filmu jest ekranizacja biografii rodziny pisarza. Innymi słowy, chodzi o dramatyczną, dokumentalną kartę z życia dwóch nastolatków, których gorzkie dzieciństwo przypadło na czas wstrząsów społeczno-ekonomicznych, wojny i głodu na Ukrainie. Dzięki swojej bujnej wyobraźni dzieci próbują uniknąć przemocy, która otacza ukraiński świat... Jednak nawet ich mądrej matce nie sposób dokładnie określić, na ile szczera chłopięca przyjaźń okaże się silniejsza od okrucieństwa owego dorosłego świata, którego świadkami nastolatkowie musieli się stać... Rozmawiać z młodą, ale już znaną w Europie aktorką filmową jest niezwykle łatwo nie tylko dlatego, że biegle włada językiem ukraińskim… Pani Natalia swoje dzieciństwo pamięta z miasteczka Hajworon, więc i jej mowa jest całkowicie organiczna i przyjemna dla ucha właśnie dzięki rodzimym brzmieniom... Chociaż Natalia urodziła się i wychowała na Łotwie, pośród licznej rosyjskojęzycznej warstwy społecznej. — Aby język dzieciństwa nie został zapomniany, chyba trzeba było włożyć w to niemały wysiłek? — Język swojego dzieciństwa warto pamiętać… Jednak jeśli nawet zdarzy się takie nieszczęście, że ktoś go zapomina, to jest jeszcze literatura, pieśń, wreszcie media… Wszystko zależy od człowieka! — Jak to się stało, że londyńska dama, już znana aktorka filmowa, profesjonalna piosenkarka, nagle zasiadła do tak żmudnej, wyczerpującej pracy, jak tłumaczenie nieznanego światowej społeczności utworu prozatorskiego?! — Zaczęło się wszystko od poezji Lubow Syroty, którą zaczytywałam się w internecie… A potem natrafiłam w sieci jeszcze na fragment jej opowiadania filmowego, zachwyciłam się… Więc zaproponowałam pani Lubow, kiedy dowiedziałam się o ukazaniu się opowiadania filmowego światu, pomoc w zaadaptowaniu tego niezwykłego utworu na język angielski. Przecież dzięki korespondencji poetki z różnymi anglojęzycznymi korespondentami w sieci przekonałam się, że jest ona zdolna także do pracy translatorskiej. W zamian, w odpowiedzi na moją szczerą propozycję, pani Luba uprzejmie zaproponowała, że pomoże mi uporać się z owym niełatwym zadaniem… Oto tak rozpoczęła się moja kariera translatorska. — Ale przecież połączenie planu filmowego z pracą przy biurku w tak młodym wieku nie udawało się jeszcze żadnej ze znanych aktorek filmowych! Jak Pani wyjaśni ten fenomen?! I raczej nikt nie uwierzy, że robiła Pani to za darmo… — Nie zamierzam przekonywać nikogo o swoim altruizmie! Proszę przejrzeć uważniej opowiadanie filmowe L. Syroty i wszystko stanie się jasne. Rzecz nie w jakimś materialnym stymulowaniu, a w potrzebie duszy! Przecież nie samym chlebem żyje człowiek. To dlaczego ma dziwić Pani czytelnika zgodność dusz czy myśli?! Sądzę, że właśnie tak powinno odbywać się twórcze porozumienie między ludźmi, którzy jednakowo widzą i czują ten świat. — A jakie wrażenie wywarło na Pani spotkanie z autorką przetłumaczonego przez Panią opowiadania filmowego? Tym bardziej, że w tym celu musiała Pani wybierać czas równolegle z pracą na planie filmowym w Odessie… — Pani Luba jest przesiedleńcem z Prypeci… Więc chciałam choćby myślami przejść tę cierpiętniczą drogę wygnańców urbanizacji, jak i drogę jej bohaterki… Potrzeba wczucia się w rolę jest czysto profesjonalna! Do tego, niemal od pierwszych stron przetłumaczonego opowiadania widziałam siebie właśnie w tej roli… Dzięki dwudniowemu „oknu” w grafiku zdjęć, poleciałam na Kijowszczyznę, aby spotkać się z osobą, którą polubiłam zaocznie… Znajomość z autorką utworów jedynie wzmocniła pragnienie doprowadzenia sprawy do logicznego zakończenia — wspierania ekranizacji opowiadania filmowego „Syndrom prypecki”. Przecież takie utwory, które odpowiedzialnie i wysokiej klasy artystycznej znaczą epokę, nie rodzą się codziennie!.. Z pomocą syna pani Syroty, Ołeksandra, prezesa Międzynarodowej organizacji społecznej „Centrum Prypeć.com”, odwiedziłam martwe obecnie miasto energetyków Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. To, co zobaczyłam, przerosło wszystkie moje oczekiwania! Proszę mi wierzyć, sprawa nie tylko w przeczuciu czegoś niezwykłego, poruszającego… Przecież kiedy odwiedzasz jakiś historyczny nekropol lub zwykły cmentarz, to przejmujesz się minorowym nastrojem… Ale w tym przypadku jakbym wracała do rodzinnego domu, jak bohaterka opowiadania filmowego, samotna matka, która doświadczyła cynicznej urzędowej zniewagi urzędników, absolutnie obojętnych na realny los obywateli… Oto właśnie uświadomienie sobie takiego faktu, jak i postawy obywatelskiej kobiety i literatki Lubow Syroty, daje mi prawo aktywnie protestować, a więc i publicznie występować przeciwko energetyce jądrowej, która niszczy nie tylko ludzi, ale i środowisko naturalne!.. Właśnie dlatego proponuję czytelnikom, którzy do tej pory nie uświadomili sobie zła wyrządzonego ludziom przez elektrownie jądrowe, koniecznie odwiedzić opuszczoną Prypeć… — Jakie jednak emocje kłębiły się w Pani sercu: gniew, strach czy oburzenie przeważało tam, w martwym mieście energetyków? — Rozumie Pan, kiedy widzisz ludzkie mieszkanie zniszczone przez wojnę, to jedna rzecz, a kiedy zielone, wspaniałe, nowoczesne miasto niszczeje przez zbyt obojętne urzędowe podejście do przeciętnego człowieka — to rzecz radykalnie inna… Tym bardziej, że wielu z przesiedleńców, którzy jakoś przeżyli w tym śmiertelnym radioaktywnym wichrze, tak i nie zdołało zaadaptować się do nowych warunków życia… Chociaż to bardzo smutne, bo świadczy o absolutnej nieprzydatności dawnego systemu politycznego do wychowania należnego ludziom kolektywizmu. Więc nic innego, poza oburzeniem i gniewem, nie mogło mnie ogarnąć! Tym bardziej, że obok był człowiek, który razem z matką (w dziesiątym roku życia) porzucił dom, szkolnych przyjaciół, aby, być może, już nigdy z nimi się nie spotkać! Czyż pozostawi kogoś obojętnym podobna rzeczywistość?! Nie na darmo przecież właśnie wśród byłych prypecczan, kolegów pani Syroty, zrodziła się 20 lat temu idea Międzynarodowej akcji „Ocalona planeta” — corocznie obchodzić 26 kwietnia Dniem pamięci o ofiarach Czarnobyla i walki o czystą ekologię. Nawiasem mówiąc, Ołeksandr Syrota, profesjonalny dziennikarz, podchwycił ów matczyny apel, drukując w gazecie „Literaturna Ukrajina” wymowne zwrócenie się do władz i opinii publicznej w sprawie nadania martwemu miastu energetyków statusu Międzynarodowego pomnika ofiar katastrof technogennych. Na apel syna Lubow Syroty odpowiedziały tysiące ludzi z niemal wszystkich kontynentów! Zatem w Ukrainie koniecznie trzeba uzbroić się w zaawansowane technologie i humanitarną politykę wewnętrzną, skorygowaną ze wspólnym celem całej ludzkości. Tylko taki cel jest zdolny rozświetlić nową Gwiazdę dla kontynentalnych Ukraińców. Właśnie w taki wynik od niedawna wierzę. — Udział w filmach przyniósł Pani zasłużoną sławę. Jednak ukraińskiemu czytelnikowi dość trudno wyobrazić sobie, co dokładnie dzieje się na znanych festiwalach filmowych, jak i to, czy tak już rzeczywiście komfortowo czują się na nich artyści? — Festiwal filmowy w Cannes to nieustanne, niezrozumiałe nawet dla mnie, a co dopiero dla osoby postronnej, kalejdoskopowe, labiryntowe mrowisko. Opowiadanie o nim nie wystarczyłoby i doby! Inna sprawa to masterclass z Sophią Loren, tą charyzmatyczną aktorką, z którą związana jest cała epoka w kinie… Kiedy wspomniała o Marcello Mastroiannim, koledze i partnerze, nie mogła powstrzymać łez! I było to tak wzruszające, że i my, obecni na masterclass aktorzy, też prawie płakaliśmy... Ogromne wrażenie wywarł na mnie głęboki i wyrazisty film Andrieja Zwiagincewa „Lewiatan”… Żeby go zrozumieć, musiałam obejrzeć go jeszcze raz… Ale i o tym niezwykłym obrazie trzeba opowiadać nie jedną godzinę! Zbyt niebanalne spojrzenie reżysera na sens ludzkiego bytu zostało w nim ukazane... Do tego dość utalentowanie! — Rola matki w filmie „Anton” jest dość tragiczna… Lecz, sądząc po internetowych fragmentach, poradziła sobie Pani z nią na „celująco”. Ale ciekawie byłoby wiedzieć, jakie właśnie role chciała Pani grać bardziej — tragiczne czy komiczne? — Każdemu aktorowi chce się zagrać ważną, zauważalną rolę. A jaka ona jest — tragiczna, komiczna — nie jest istotne… Oczywiście, skłaniam się bardziej ku poważnym, dramatycznym rolom, bo właśnie one wyróżniają się na tle niskiej jakości produkcji filmowych i naszych szarych dni powszednich. Ale i liryczne oraz romantyczne natury nie są mi obce… Zwłaszcza role charakterystyczne, które wymagają przemyślanego przeistoczenia! Moim bohaterom filmowym nie są obce ani tańce towarzyskie, ani jazda konna! Tym bardziej, że zdrowy tryb życia to podstawa sukcesu każdego aktora! Rola matki małego Antona to już nie pierwsza moja rola matki, więc podeszłam do niej z szczególnym pietyzmem… A wszystko inne zależeć będzie tylko od uwagi widzów i jury. Przecież to właśnie oni wydają ostateczny werdykt obrazowi. W produkcji filmowej zbyt wiele zależy właśnie od organizacji pracy... Jeśli zespół, zaczynając od charakteryzatorów, a kończąc na oświetleniowcach, pracuje w jednym rytmie, sukces, jestem tego pewna, w każdych warunkach nie każe na siebie czekać... Sądzę, że bardzo utalentowany batono Zaza Uruszadze zrobił wszystko, co było w jego mocy! Dlatego liczymy na odpowiednią ocenę. Tym bardziej, że prawie wszystkie zdjęcia do filmu odbywały się na Ukrainie (Odessa), a jeszcze trochę było za granicą... Nigdy nie odmówię grania właśnie w ukraińskich filmach!.. Przecież do babci, do Hajworonu, przyjeżdżałam „na lato” jako dziecko-Rosjanka z Łotwy, a wracałam do domu prawdziwą Ukrainką! Któż, jeśli nie przyjaciele, uczyli mnie szczerego języka?! A do tego, oczywiście, tak ciekawe wydania humanistyczne, jak czarujący ogólnoukraiński „Dzwin”, bardzo wieloaspektowe „Słowo Proświty”, „Zdorowja i dowholittia”… Rozmawiał Danko SWITŁYK

Машинний переклад

Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

logicznym nachyleniem. Powieść „O dobrym człowieku” to historia z życia obozu DP i to, co w niej opisuję, to zapewne w większości pisarska fikcja, refleksje, wszak w każdych warunkach Ukraińcy są bardzo uprzejmi, dobrzy, niezwykle pracowici i odpowiedzialni, a tekst artystyczny ma swoje prawa, więc i ja nie mogłam w swojej książce pisać bez artystycznego zagęszczenia barw. Prawdziwa poezja — w każdym wymiarze — właśnie o tym mówi. Ale jeśli próbuje ona odzwierciedlać życie społeczne, wtedy zawsze jest koniunkturą, a nie poezją. Albo w ogóle nie pisz, albo bądź świadomym technikiem, niestrudzenie pracuj nad słowem, osiągaj jego dokładne artystyczne brzmienie. Jednocześnie nigdy nikogo nie pouczałam, wszak każdy pisarz musi wybrać w literaturze swój własny głos i drogę. A jak już je wybrał, to trzymaj się swojego brzegu, pisz mocno i nie chybiaj. — Jak zdecydowała się Pani zgodzić na wysunięcie swojej kandydatury do Nagrody im. Tarasa Szewczenki? A kiedy usłyszała Pani o przyznaniu, to jak przyjęła Pani laureatstwo? — Nominują mnie trzeci raz, a tym razem dali. Nie jestem człowiekiem nagród, ale osobą katorżniczej pracy. W codziennych wysiłkach czuję natchnienie. I przez to komunikuję się ze światem tylko przez telefon. Na wszystko inne nie mam czasu. Żyję bez Internetu i gadżetów. Nie mam i nigdy nie miałam willi, jakichś nadmiernych dóbr materialnych. Zawsze byłam przekonana, że wszystko to odwracałoby uwagę, zabierałoby czas, a ja chcę zdążyć zrobić dla Ukrainy jak najwięcej. Dlatego kiedy na Ukrainie tak wielu ludzi poparło mnie, chciało, żebym otrzymała Nagrodę im. Tarasa Szewczenki, to jak mogłabym nie przystać na propozycję nominacji? Oczywiście wysiłki wymagały wielkiego napięcia. A jednocześnie czułam, że moje wysiłki literackie okazały się nie daremne. I oto oddani ludzie zrobili to. Dziękuję tym, którzy się przejmowali, opiekowali, kibicowali... Naprawdę żyję i będę żyć tylko dla Ukrainy. I zawsze żyłam tylko nią. Nie mam czasu dla siebie, ale nie żałuję tego. Codziennie dużo pracuję, robię wszystko i wszędzie sama. Bo chcę, żeby Ukraina miała wszystko, a ludzie w niej żyli godnie, żeby państwo było niezależne. Rozmawiała Tamara WASZCZENKO, m. Krzywy Róg Podczas koncertu zabrzmiało wiele znanych piosenek do muzyki i słów Ołeha Skrypki: „Dolja”, „Czio Czio San”, „Tanci”, „Wesna”. Widzowie odkryli piosenkarza jako oryginalnego wykonawcę światowych hitów. Wielu zapamiętało postać muzy artysty, którą stworzyła zasłużona artystka Ukrainy Asia Sereda-Hołdun. A piosenka „Krajina mrij”, którą wykonali razem Asia i Ołeh, otrzymała burzliwe oklaski sali. Udany ten wieczór stał się także dla młodego piosenkarza Ustyma Skrypki (piosenki — „Wirujuczyj”, „Ja choczu”, „Sonce moje” — tę ostatnią Ustym wykonał w duecie ze swoim ojcem). Zakończył się koncert jeszcze jednym twórczym eksperymentem. Ołeh Skrypka wystąpił w roli śpiewaka operetkowego i razem z baletem teatru wykonał kuplety Boniego z operetki I. Kalmana „Silva”. Emma ANDIJEWSKA:

Машинний переклад

Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗

Iryna Prawo: dzieci po wojnie

Stanisław Hotsuliak Nowa rzeczywistość ukraińskich kin wreszcie dała szansę dystrybucyjną filmom rodzimej produkcji. Jest to szczególnie ważne dla narodowego niezależnego kina, które powstaje bez wsparcia państwa. Niedawno pokazami w Kijowie (Centrum Kultury „Kinoteatr »Kijów«”, 22–27 lutego) oraz we Lwowie (Kinopałac Kopernik, 22–28 lutego) rozpoczęła się ogólnokrajowa dystrybucja filmu Ireny Prawiło „Moje dzieciństwo”. Teraz film wyrusza w podróż po Ukrainie, a jego kolejnym przystankiem będzie Dniepr, 16 marca. „Moje dzieciństwo” to międzynarodowy projekt, składający się z trzech nowel filmowych, z których każda ma własne literackie źródło. Sfilmowano opowiadania pisarzy trzech różnych kultur — gruzińskiej (Nodar Dumbadze), ukraińskiej (Stepan Wasylczenko) oraz włoskiej (Nino Palumbo). W centrum każdej z nich stoi postać Dziecka po wojnie. Wojna nie jest przy tym częścią rozwoju fabuły, lecz obecna gdzieś w tle. Przenikając dziecięcy los bolesną przerywaną linią, wojna swym echem wciąż nie przestaje wywierać niszczycielskiego wpływu. Tymczasem przeciwwagą dla tego staje się albo wezwanie krwi rodzinnej (gruzińska część „Krew”), albo głos wiary (ukraińska część „Mużycki anioł. Historia bożonarodzeniowa”), albo życiowe powołanie (włoska część „Mój uniwersytet”). W tych poszukiwaniach uzdrawiającej recepty na „życie po…” — terapeutyczna wartość filmu dla naszego społeczeństwa, które już cztery lata choruje na wojnę wbrew własnej woli. Właśnie tu niezwykle ważne jest zauważenie, że wybór tematu posttraumy wojennej nie ma nic wspólnego z dążeniem, by tak rzec, trafić do mainstreamu, stworzyć coś na czasie. Pierwszą część filmu kręcono w Gruzji ponad osiem lat temu, po rosyjsko-gruzińskiej wojnie. Druga, ukraińska, ujrzała światło dzienne w przededniu Rewolucji Godności i także tu nie obyło się bez smutnego proroctwa. Symboliczna w niej jest postać ojca-powstańca, który o świcie opuszcza rodzinny dom, wyruszając bronić ojcowskiej ziemi. Imponujące autentyczne lokacje, samoistny ciąg muzyczny, nieoczekiwana przekonywalność aktorów niezawodowych — to tylko niektóre z bezsprzecznych zalet dzieła Ireny Prawiło. Młoda reżyserka podejmuje próbę przekazania nam swojego poczucia tego, co prawdziwe, ponadczasowe, bezgraniczne. Czyni to czasem naiwnie, ale bardzo szczerze, otwarcie, uczciwie. Przestrzegając w biegu czasu, by nie przeoczyć tego, co najważniejsze, przepuszcza przed nami swoich bohaterów. Oni, aby odpowiedzieć na pytanie, jakiego koloru były oczy ich matek, mogą polegać już wyłącznie na pamięci. Słowami swoich bohaterów filmowych, a zwłaszcza ich przejmującą niemą wymową, I. Prawiło prosi, abyśmy zdążyli wypytać najbliższych nam ludzi o wszystko, co ważne, i zdążyli otrzymać wszystkie ważne odpowiedzi. I dopóki wciąż mamy taką szansę, przyjrzyjmy się kolorowi matczynych oczu.

Машинний переклад

Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗

„Żeby państwo było niezależne…”

Tegorocznym laureatem Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki została znana artystka, pisarka i malarka Emma Andijewska. — Wszystkim wiadomo, że Pani mąż, Iwan Maksymowycz Koszelowiec, dość ironicznie odnosił się do Nagrody Szewczenki i wszelkich innych państwowych odznaczeń. Jak według Pani on by skomentował przyznanie Pani w tym roku najwyższego dla artysty państwowego wyróżnienia? — Nie wiem, jak by to skomentował, bo nie ma go już na świecie. Przez 40 lat czuwałam nad nim i, jak mogłam, pomagałam mu we wszystkich jego staraniach. Ponieważ był bardzo uprzejmym, szlachetnym człowiekiem, to pewnie powiedziałby mi: „Wspaniale! Serdecznie gratuluję tego wyróżnienia”. — Sytuacja z poezją we współczesnej Ukrainie jest taka, jaka jest. Zawsze pozostawała Pani na swoistej literackiej wyspie. Pani utwory są omawiane w Ukrainie w programie szkolnym. Czy dziś kogoś wyróżnia Pani spośród współczesnych ukraińskich poetów? — Wszędzie, także w poezji, w każdej sytuacji trzeba pozostać sobą i nigdy w swoich tekstach nie kłamać ani nie próbować podskakiwać pod koniunkturę. Że tak powiem, dom jest, ale mrówki go zjadły... Nie, nikogo nie wyróżniam spośród ukraińskich poetów, niech jednak piszą prawdziwie i uczciwie, a wtedy Ukr- Eduard OWCZARENKO Zdjęcie udostępnione przez teatr „Dla mnie ten projekt jest rewolucyjny, eksperymentalny, bo zawsze marzyłem, by wystąpić w operetce jako aktor. Ciasno mi w ramach muzyki rockowej, wielkich festiwali. Dlatego jestem bardzo wdzięczny szefowi Narodowej Operetki Ukrainy Bohdanowi Strutynskiemu za propozycję wspólnej pracy. Trafiłem do absolutnie zgranego zespołu. Kiedyś pracowałem w dużym profesjonalnym zespole – Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki. Tam zrozumiałem, czym różni się praca w pop-przemyśle, gdzie każdy jest sam dla siebie, od pracy w zespole, gdzie można oprzeć się na kolegach i zaufać profesjonalistom. Zdobyte wtedy doświadczenie przydaje mi się do dziś. To była nasza wspólna praca. Gdy pojawiały się jakieś myśli, wypowiadałem je, a jeśli były ku temu możliwości techniczne, te myśli wcielano w życie. Mamy elementy spektaklu. Razem ze mną na scenie – solistka-wokalistka teatru Asia Sereda-Hołdun, a nasz z nią duet jest jak mały spektakl. Zawód wpływa na światopogląd człowieka. 20 lat temu zdobyłem wspaniałe doświadczenie. Wtedy pracowałem jako tancerz w jednym z known francuskich zespołów. Podczas koncertu jest moment, w którym tańczę kankana. Z zadaniem poradzili sobie partnerzy sceniczni. Ten koncert jest pierwszym wyjściem na profesjonalną scenę mojego syna. Ukraina ich oceni. Tak na to patrzę. – Zawsze w swojej twórczości stała Pani poza ideologią. Pani utwory nigdy nie miały ideologicznego nachylenia. Jak zatem widzi Pani współczesne ukraińskie problemy społeczne z punktu widzenia właśnie aktualnej poezji? Czy, Pani zdaniem, poezja jest w stanie odbijać życie społeczne jak lustro? – Rzeczywiście zawsze pozostawałam poza ideologią. I moje utwory nigdy nie były związane z jakąkolwiek ideo-

Машинний переклад

Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗

Wiosna z Ołehem Skrypką

Prawdziwe wiosenne święto odbyło się na głównej scenie Narodowej Operetki Ukrainy. Widzom zaprezentowano nowe widowisko teatru operetki i Ołeha Skrypki „ZACZAROWANI WIOSNĄ. Operetka zaprasza!”. Ustyma. Dwie piosenki wykonuje sam, a jedną razem ze mną. Numer stworzono w stylu francuskiego spektaklu muzycznego. Tu także bardzo pomógł balet teatru. Wykonano ogromną pracę. Nie chce się zostawiać wszystkiego, co zrobiono. Dlatego myślę, że będziemy kontynuować ten projekt” — przyznał Ołeh Skrypka. O szczegółach przygotowań koncertu opowiedzieli reżyser-inscenizator Wadym Prokopenko i dyrygent-inscenizator Serhij Didok, a planami Narodowej Operetki na 2018 rok podzielił się kierownik teatru Bohdan Strutyński. W szczególności przewidziano dużą rekonstrukcję głównej sceny, tworzenie nowych scen eksperymentalnych, występy w MCKM (Pałacu Październikowym) i Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy, gościnne występy na Ukrainie i w Europie, a koledzy z Litwy przygotują nową, ciekawą premierę. W nowym programie show zaangażowano 50 muzyków orkiestry teatru, 30 tancerzy baletu, a także 10 wykonawców chóralnych.

Машинний переклад

Сторінка · с. 16сторінка оригіналу ↗

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

rzucił mu rybę – jedną, bo lisek więcej nie prosił. Tak się zaprzyjaźnili. Wkrótce lisek już wiedział, że nazywa się Łasiczka i że kiedy Arsen mówi: “Wstań!” albo “Połóż się!”, to trzeba wstać albo się położyć. Wiedział też, że ryba czasami nie bierze. Siedzi, siedzi Arsen, a spławiki na jego wędkach ani drgną. Wtedy Łasiczka nie skomlała i nie młóciła ogonem o ziemię, jak zawsze, gdy zobaczyła w łodzi rybę, lecz kładła się w trawę i czekała. Arsenowi nudziło się patrzenie na nieruchome spławiki i często zasypiał. Siedzi i śpi. Aż tu pewnego razu słyszy przez sen: Łasiczka szczeka. Obudził się, a tu spławika na jednej wędce nie ma, zanurkował. A lisek na urwisku strzyże uszami, przednimi łapami przebiera-tańczy z niecierpliwości. Chwycił wędkę, szarpnął – jest okoń! – Masz, Łasiczko, to ty złapałaś! – wesoło powiedział Arsen i rzucił okonia na urwisko. Od tego dnia już nie bał się spać na rybach, bo jak tylko spławik drgnął, to Łasiczka go budziła. A raz szedł brzegiem myśliwy z dubeltówką za plecami. Zrównał się z Arsenem i Łasiczką: – Dzień dobry, dziadku! – Zdrowia! – A lisa tam widzicie? – Widzę. – To ja go zaraz zastrzelę – i zdjął strzelbę. Łasiczka zerwała się na nogi i zaniepokoiła. – Spróbuj… – uśmiechnął się Arsen. Myśliwy odbezpieczył kurek, zaczął celować. – Połóż się! – cicho powiedział Arsen do Łasiczki, a ona przypadła do ziemi. – Patrz! – zdziwił się myśliwy, opuszczając strzelbę. – Dopiero była i zniknęła. – Rzeczywiście… – i sam rozejrzał się Arsen, chowając uśmiech w dłoni. – Zwinna… Następnego dnia znów łowili ryby we dwoje – Arsen i Łasiczka. Potem nastała długa, bardzo długa zima. Las przyodział się w szron i gołoledź. I nie śpiewały już w nim ptaki, tylko wiatr nocami wył w gałęziach. Stary Arsen już nie chodził nad rzekę, ale czasami wspominał Łasiczkę: gdzie ona się chroni w takie zimno? A wiosną, kiedy lód puścił i słońce przygrzało, zaniósł Arsen łódź nad rzekę, naprawił wędki i znów, jak w zeszłym roku, usiadł łowić ryby – dla żony i wnuków na zupę rybną. Wędkuje i ciągle się ogląda: czy nie ma przypadkiem Łasiczki? Raz, drugi i trzeci – nie ma... A za czwartym razem się obejrzał – stoi na urwisku duży puszysty lis z mądrymi, ale wcale nie chytrymi oczami, a obok niego – lisek. – Łasiczko? – niepewnie zawołał Arsen. Lis zaczął przebierać przednimi łapami, zamłócił ogonem o ziemię i położył się. Lisek zaś, zobaczywszy w łodzi rybę, oblizał się i cicho zaskomlał. – Te-te-te... – wesoło powiedział Arsen. – To co wychodzi: będę karmił cały wasz ród? I rzucił na urwisko rybę. Lisek złapał ją przednimi łapami i zaczął jeść. A Łasiczka siedziała nieruchomo, bacznie śledząc spławiki... Od tego czasu łowili ryby we troje.

Машинний переклад

Сторінка · с. 16сторінка оригіналу ↗

Arsen i Łasoczka Hryhir TIUTIUNNYK

Gdy słońce dopiero co barwiło niebo na wschodzie, Arsen siedział już w łodzi przy swojej wierzbie i pilnował wędek. W lesie błądziła mgła, pozłocona promieniami słońca, gruchały gołębie grzywacze, wystukiwały dziobami dzięcioły, a czasem donośnie trzeszczały gałęzie i słychać było: chro-chro... chria-chria... Arsen wiedział, że to dziki z watahami warchlaków wracają z nocnego pastwiska do swoich kryjówek. A pewnego razu, kiedy Arsen, rozgrzany słońcem, drzemał w łodzi, to podnosząc, to opuszczając głowę, za plecami usłyszał cieniutkie skomlenie. Arsen obudził się i rozejrzał. Wysoko na urwisku, naprzeciw łodzi, pochyliwszy głowę na bok, stało lisiątko. Patrzyło nieco zdziwionymi i wcale nie chytrymi oczami. Potem przeniosło wzrok na tył łodzi i oblizało się: na dnie, wyścielonym trawą, leżała ryba. — A nuże! — powiedział Arsen i klasnął się dłonią w kolano. Lisiątko nieco się cofnęło, jednak nie uciekło. — Bojowe! — powiedział Arsen. — To co, rybki ci się zachciało? Lisiątko cieniutko pisnęło. — No, masz już — Arsen chwilę pomyślał i dodał: — Łasoczka... Ryba leciała wyżej niż lisiątko, ale ono zręcznie podskoczyło i schwyciło ją przednimi łapami. — Zuch! — pochwalił Arsen i zabrał się do zmiany przynęty. A kiedy się obejrzał, lisiątka już nie było. Jednak następnego ranka przyszło znowu. I znów Arsen rzucił. Po raz pierwszy ten utwór literacki Hryhora Tiutiunnyka pod tytułem „Łasoczka” został opublikowany pół wieku temu (czasopismo „Malatko”, 1968, nr 7). Od tamtej pory ukazywał się drukiem nie jeden raz: i w książkach dla dzieci, i w wybranych utworach. Najnowsze wydanie: Tiutiunnyk H.M. Stepowa bajka: bajki i opowiadania. – Kijów: Weselka, 2008. Jednak w rodzinnym archiwum pisarza zachował się maszynopis tego utworu, który nazywa się „Arsen i Łasoczka”. Po tekstologicznym odczytaniu okazało się, że opowiadanie drukuje się z pewnymi skrótami. Przygotowując do druku, tę część głównego tekstu wyróżniono inną czcionką. Wydaje się, że podobna redakcja, a ściślej mówiąc — po prostu skrót, spowodowana była tak zwanymi ówczesnymi względami ideowymi, które wyrażały się w dążeniu do przedstawienia tylko pozytywnego bohatera, zwłaszcza w utworach dla dzieci. Ale jak mali czytelnicy, a nawet słuchacze, nauczą się rozumieć w życiu dobro, jeśli nie zetkną się ze złem, które jest przedstawione w utworze literackim? Jak by tam nie było, jestem jednak pewien: to, co napisał talent Hryhora Tiutiunnyka, powinno zostać opublikowane. Ołeksij NEŻYWYJ. Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK. Dział pracy proświtańskiej Olha ŻMUDOWSKA. Dział kultury Eduard OWCHARENKO. Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH. Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN. Redaktor internetowy 279-39-55. Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO. Księgowość 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua. Ogólny nakład w marcu — 13 200. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617. 9 marca 2018 roku, w dniu 204. rocznicy urodzin naszego Proroka Tarasa Szewczenki, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wspólnie z organizacjami narodowo-patriotycznymi uroczyście czczą pamięć genialnego ukraińskiego poety i malarza. Dołączcie, kijowianie i goście stolicy! Zapraszamy pod pomnik Tarasa Szewczenki na godzinę 11. Wydrukowano w LLC „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninyh, 3.

Машинний переклад

Сторінка · с. 16сторінка оригіналу ↗

TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI ZAPOWIEDŹ

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks)

Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин