Taras Szewczenko. Czehryn z Subotowskiego szlaku.
Połowa września 1845 r. Akwarela. 17,5x26,9
TOPONIMY JAKO ZWIERCIADŁO SPOŁECZEŃSTWA
SŁOWO O
Машинний переклад
Na rok przed 200-leciem Tarasa Szewczenki warto zastanowić się nad jego wizjonerstwem, przenikaniem przyszłości Ukrainy, a szerzej — nad ukraińskim marzeniem poety, zarówno w jego ogólnonarodowym, jak i indywidualno-prywatnym wymiarze. Wołodymyr Panczenko, profesor Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”. Ech, gdyby tak, gdyby tak znaleźli to, co tam pochowali, nie płakałyby dzieci, matka nie martwiłaby się. To wersy z wiersza „Rozryta mogiła”; ten sam motyw ukrytego skarbu jest także w poemacie-misterium „Wielki loch”. I w obu utworach mowa o symbolu narodowej woli — zdawałoby się, zagubionej na chwiejnych drogach historii, jednak nie, mówi poeta: „starzy ojcowie” do czasu ukryli ten skarb i prędzej czy później zostanie on odnaleziony. Tutaj warto przypomnieć, że „Rozryta mogiła” i „Wielki loch” zostały napisane przez Tarasa Szewczenkę w czasie jego „trzech lat”, kiedy u poety pojawiło się poczucie jego szczególnego przeznaczenia. Powróciwszy na Ukrainę po 14 latach rozłąki, zobaczył nie wymarzoną w wyobraźni, a realną Ukrainę, która stanęła przed jego oczami jako wielka ruina. Obraz niemal całkowitej zagłady narodu nie mógł nie wstrząsnąć poetą. Poczucie swojego szczególnego przeznaczenia, które obudziło się w Szewczence w latach 1843—1845, oznaczało, że musiał stać się głosem niemej Ukrainy, musiał powiedzieć za wszystkich, pokonać własną rozpacz, zapalić ogień narodowego ideału, przekląć tajnych i jawnych wrogów, rozdmuchać iskrę miłości w każdym, w kim ona jeszcze żarzyła się. W utworach okresu „trzech lat”, jak zresztą i w poezji późniejszego okresu, Taras Szewczenko wyraził najważniejsze dla ukraińskiego narodu prawdy, swoiste dziesięć przykazań, w których odbiły się jego wyobrażenia o ukraińskim marzeniu i o tym, co stoi mu na przeszkodzie. Oto one. Przykazanie pierwsze. Nie liczcie na szczęście poza „swoją chatą”. W przesłaniu „I martwym, i żywym...” jest błyskotliwa formuła samorealizacji narodu: W obcym kraju nie szukajcie, nie pytajcie tego, czego nie ma i na niebie, nie tylko na obcym polu. W swojej chacie swoja i prawda, i siła, i wola. „Swoja chata” u Szewczenki — szczyt narodowych marzeń. Swoja chata — to możliwość samorealizacji na podstawie rodzimych tradycji, własnych, a nie narzuconych rozumień prawdy, historii, moralności... O „swojej prawdzie”, ostro przeciwstawionej „prawdzie” oficjalnych historiografów, Taras Szewczenko polemizował w wierszu „Chołodny Jar”, broniąc hajdamaczyzny zarówno przed niszczycielskimi wyrokami Apolona Skałkowskiego, jak i w ogóle przed zamiarami wszelkich „głodnych wron”... „przepisywać historię”, utrwaloną w narodowej pamięci historycznej... Szewczenko wiedział: droga do samorealizacji — długa i cierniowa; wymaga ona przede wszystkim przebudzenia uśpionej Ukrainy. Wśród wielu odcieni znaczeń, jakie ma u Tarasa Szewczenki słowo „sen”, jest i takie: sen — to letarg, to uśpienie, które paraliżuje świadomość i wolę. „Ona zasnęła, car Mikołaj ją uśpił”, — napisał pewnego razu o ukraińskiej woli nasz poeta, i te słowa brzmiały jak przerażająca diagnoza tych bolączek, którymi towarzyszy upokorzenie narodu. Od uświadomienia sobie tragicznej paradoksalności sytuacji, kiedy żyć przychodzi „na naszej — nie swojej ziemi”, od upokorzenia i uśpienia, — do „swojej chaty” — kolosalna dystancja, ale w tym właśnie rzecz, że Szewczenko w pewnym momencie poczuł w swoim słowie tę siłę, która jest zdolna budzić uśpionych. Przykazanie drugie. Wiedzcie, że największe zło Ukrainy — w jej „bękartach”, w nieszczęsnych przewodnikach, „wujach ojczyzny obcej”. Pytanie o elitę dręczyło Tarasa Szewczenkę szczególnie ostro. Towarzyszyły mu bolesne rozmyślania o fenomenie narodowego odstępstwa poturnaków, renegatów, „bękartów Katarzyny”. W „Rozrytej mogile” po raz pierwszy wystawił historyczny rachunek Bohdanowi Chmielnickiemu, — oczywiście za ugodę perejasławską z 1654 roku. Ale temat Bohdana nabiera u Szewczenki bardziej uniwersalnego znaczenia: mowa, w końcu, w ogóle o renegatach dawnych i współczesnych. Kluczowym zaś utworem Tarasa Szewczenki, w którym skoncentrowane są jego rozmyślania o elicie/quasi-elicie, jest jego przesłanie „I martwym, i żywym, i nienarodzonym rodakom moim...”. Nieuchronnie pojawia się pytanie o adresata przesłania. Kim oni są, ci martwi, żywi i nienarodzeni rodacy, do których zwraca się poeta i do których zaadresowano tyle jego sarkastycznych słów? Odpowiedź jest oczywista: „swoje” państwo, Ukraińcy-renegaci, „intelektualiści” XIX wieku, których potencjał realizuje się na korzyść obcego, a nie swojego. Zakończenie na str. 2. Siła wyobraźni Szewczenki, jak wiadomo, w czasach dzieciństwa stymulowana była takimi czynnikami, jak skłonność do samotności, tajemniczość, koncentracja na życiu swojego wewnętrznego „Ja”, wyjątkowa wrażliwość emocjonalna. Gdzieś wtedy, w dziecięcych latach, Taras słyszał podania o ukrytych przez hajdamaków skarbach, słyszał legendę o Zwenigorze, z wierzchołka której w czasie niebezpieczeństwa rozbrzmiewał trwożny dzwon, — i później, w 1843 roku, artystyczna fantazja poety przekształciła te historie w niezwykle pojemną metaforę, symbol skarbu, którego poszukują wrogowie Ukrainy, — jednak odnaleźć nie mogą. Jeśli chodzi o dzieci matki Ukrainy, to one ślad do skarbu zgubiły, chociaż, wierzy poeta, nie na zawsze. IWANOWI DZIUBIE. DO 95-lecia OLESIA HONCZARA. 10–12 NIEPOWTARZALNY ANATOLIJ PASZKIEWYCZ
Машинний переклад
Закінчення статті «Ukraińskie marzenie Tarasa Szewczenki», с. 1
Zakończenie. Początek na str. 1. Szewczenko widział, że małorosyjska quasi-elita jest zarażona wirusem narodowego odstępstwa. Jest ona bezliczna, a kryzys tożsamości, zasymilowanie, ucieczka od własnego narodowego „Ja” i płaszczenie się przed obcymi nieuchronnie prowadzą do chorób moralnych, które zaczynają się od utraty elementarnej godności. Centralna część przesłania Szewczenki to właściwie polemika o historii. Można by ją nazwać zrywaniem masek: poeta zdecydowanie żegnał się z romantycznymi wyobrażeniami o bohaterskiej kozackiej przeszłości, o Hetmanszczyźnie. Teraz, w 1845 roku, otworzyły się przed nim nowe, znacznie gorzkie prawdy. Przeczytajcie znowu tę sławę. I czytajcie od słowa do słowa, nie mijajcie ani tytułu, ani tej przecinki, wszystko rozbierzcie… i zapytajcie wtedy siebie: kim my jesteśmy?.. Czyimi synami? jakich ojców? Kim? za co zakuci?.. To zobaczycie, że oto co wasi sławni Brutusowie: Niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy, Warszawskie śmiecie — wasi panowie, Jasnowielmożni hetmani. Czegoż wy się chwalicie, wy! Synowie serdecznej Ukrainy! Wyobraźmy sobie na chwilę, że czytelnik tych wersów to ktoś z właścicieli Trościańca (ród Skoropadskich), albo Sokiryniec czy Dihtiarów (Gałaganowie), albo Zguriwki (Koczubejowie)… To im rzucił słowa, które później będą powtarzane niezliczoną ilość razy jak zaklęcie: „I cudzego się uczcie, / I swego nie porzucajcie, / Bo kto matkę zapomina, / Tego Bóg karze, / Tego dzieci się wyrzekają, / Do chaty nie wpuszczają”. Wydawałoby się, że gniew poety właśnie osiągnął punkt wrzenia. Jednak nie: Szewczenko nie ograniczy się do inwektyw i sarkazmu. Nie zapomni, że alternatywa dla synów marnotrawnych, mimo wszystko, istnieje. Myślę, że główny autorski przekaz polega jednak nie na tym, by potępić zbłąkanych, a na tym, by dać im szansę. Quasi-elicie proponuje się stać elitą narodową. Poeta wzywa synów marnotrawnych do powrotu do „wielkiej ruiny”, wyjścia na drogę miłości do „swojej chaty” i uświęca to przyszłe nawrócenie do Ukrainy jako czyn sprawiedliwy, jako drogę „swojej mądrości”. I oczywiście, Szewczenko nie byłby Szewczenką, gdyby na końcu — znowuż, całkiem po apostolsku, lecz i bardzo po ludzku zarazem — nie uchylił zasłony przed przyszłością. Tą przyszłością, w której spełniają się najbardziej zdumiewające narodowe marzenia: Obniżcież, bracia moi, Najmniejszego brata — Niech matka uśmiechnie się, Zapłakana matka. Pobłogosławi dzieci swoje Twardymi rękami I dzieciątka pocałuje Wolnymi ustami. I zapomni się wstydliwa Dawna godzina, I ożyje dobra sława, Sława Ukrainy, I świat jasny, nie wieczorny Cicho zajaśnieje… Obniżcież, bracia moi, Modlę was, błagam! Czym to jest, jeśli nie wcielonym ukraińskim marzeniem, wycierpianą, tak upragnioną idyllą, w której wszystko podyktowane jest miłością? Taras Szewczenko wierzył, że marzenie jest osiągalne, jeśli różnoliką ukraińską wspólnotą będzie kierował główny, jednomyślny imperatyw: Bóg i Ukraina. Przykazanie trzecie. Nie krzywdźcie „najmniejszego brata”. W swoich narodowych marzeniach i roszczeniach, uważał Szewczenko, ważne jest, by nie zapomnieć o najbardziej upodlonym, społecznie skrzywdzonym, bo co warta „swoja chata”, jeśli pospolitemu ludowi żyje się w niej nędznie? Szewczenkowski ideał sprawiedliwości społecznej odgaduje się w wielu jego poetyckich wizjach, włącznie z napisaną w petersburskim kazamacie idyllą „Sadek wiśniowy koło chaty”. Kluczem zaś do zrozumienia tego ideału mogą być końcowe słowa wiersza „Bywały wojny i wojskowe zwady” — o „niebogatych— nieubogich”, czyli — o „klasie średniej”, jak byśmy powiedzieli teraz! Przykazanie czwarte. Pamiętajcie o sądzie Pańskim i sądzie ziemskim. W wierszach i poematach Szewczenki nie raz zdarzają się niemal apokaliptyczne obrazy ziemskiego piekła. Oto — głos matki-Ukrainy w tymże „Rozrytym grobie” z 1843 roku: Stepy moje sprzedane Żydowi, niemocie, Synowie moi na obczyźnie, Na cudzej robocie. Dniepr, brat mój, wysycha, Mnie porzuca, I mogiły moje miłe Moskal rozrywa. A oto (w przesłaniu „I martwym, i żywym...”) — o krzywdach społecznych w wykonaniu „ogłuchłego” państwa, niezdolnego usłyszeć niedoli tych, których wyzyskuje: Kajdanami się wymieniają, Prawdą handlują. I Pana znieważają, Ludzi zaprzęgają W ciężkie jarzma… Słowa znaleziono takie, że trudno powiedzieć, gdzie kończy się ból i zaczyna wściekłość... Przypomnienia o Panu w przesłaniu Szewczenki brzmią jak refren. Poeta nieustannie przypomina o Bożym sądzie, o tym, że pomnażanie zła na ziemi jest równoznaczne ze zniewagą Pana. On i w innych utworach nie raz będzie apelował do chrześcijańskiej świadomości tych, do których adresowane były jego słowa. Autorytet Boga, jego przykazań wydawał mu się najważniejszym, najsilniejszym — może nawet ostatnim argumentem w polemice z tymi, którzy czynią zło. Prawda, nie zapominał Szewczenko i o sądzie ziemskim, przejrzyście nawiązując do zemsty pospolitego ludu, doprowadzonego do granicy rozpaczy, którą należałoby nazwać egzystencjalną: Orzą nieszczęście, Nieszczęściem zasiewają. A co urodzi? Zobaczycie, Jakie będą żniwa! Opanujcie się, niedoludzie, Dzieci obłąkane! W jeremiadach Szewczenki nietrudno usłyszeć adresowaną do synów marnotrawnych Ukrainy groźbę strasznego sądu, który dokonywać się będzie już nie w niebiosach, a na ziemi: Opanujcie się! bądźcie ludźmi, Bo nieszczęście was czeka. Rozkują się wkrótce Zakuci ludzie, Nastanie sąd, przemówią I Dniepr, i góry! I popłynie strumieniami Krew w sine morze Dzieci waszych… Szewczenko nie szuka granic dla swojego ostrego sarkazmu — wieszczy straszny paroksyzm zemsty „niemądrego” i „nieuczonego” prostego ludu, krwawą żywiołowość, apokalipsę, która nieuchronnie nastanie, jeśli „dzieci obłąkane” nie opamiętają się. Ale wyobrażenie o zemście nie pozostawało u Tarasa Szewczenki niezmienne. To w młodości wzywał „dobrze naostrzyć siekierę i zabrać się już budzić nędzną wolę”; to w „Testamencie” mobilizował skrzywdzonych hasłem zerwania kajdan i skropienia ich „wrogą złą krwią”, — a oto w jednym z ostatnich wierszy Szewczenki w obrazie odnowy, która nadchodzi, pojawiły się nieco inne intonacje i słowa: wspomniawszy siekierę, poeta tym razem jakby zaprzeczył samemu sobie (chociaż ogólnie obraz zemsty pozostawał groźny). Chodziło o alegoryczny „stary dąb”, toczony przez korniki: A od korzenia cicho, lubo Zielone pędy rosną. I wyrosną; i bez siekiery Aż zaryczy i zahuczy Kozak bezgłowy upadnie, Roztrzaska tron, porwie purpurę, Rozgniecie waszego idola, Ludzkie korniki. Nianie, Wujkowie ojczyzny cudzej. „Kozak bezgłowy” tutaj symbolizuje „pospolite” — póki co bezelitarne! — ukraińskie bytowanie, które, w końcu, nie może trwać wiecznie właśnie tak, w nieładzie i beznadziei. Szewczenko wieszczy nieuchronne nadejście innego życia, więc wiersz kończy się skrawkiem przyszłej idylli, spełnionego marzenia — jakby przed wewnętrznym wzrokiem poety znów zamigotał jego „sadek wiśniowy”. Motyw sądu brzmi i w „Dawidowych psalmach” Szewczenki. „Ziemskich władców” tutaj sądzi „Niebiański Władca”, przy czym znowu — za krzywdy społeczne: „Dokąd będziecie ściągać I krew niewinną rozlewać Ludzi ubogich? A bogatym Sądem łukawym pomagać?” Ostatnia replika Pana szczególnie znamienna — o „łukawym sądzie”, który obsługuje bogatych, a nie prawo. Psalm kończy się charakterystycznym zwróceniem do Boga: „Wstańże, Boże, sądź ziemię /I sędziów łukawych”. Całkiem oczywiste, że nie chodzi o jakąś jednorazową akcję: oto już i nam zrozumiałe, że „Niebiańskiemu Władcy” pracy w tym kierunku wystarczy na długo. Przykazanie piąte. Strzeżcie się moskiewskich objęć.
Natrętne polityczne uściski w pewnych sytuacjach przypominają zaproszenie do „procesów integracyjnych”. O tym, czym się one kończą, Taras Szewczenko pisał nie raz. W poemacie „Wielki loch” trzy dusze dziewczęce karzą się za mimowolne grzechy. Jedna — za to, że przeszła z pełnymi wiadrami drogę Bohdanowi Chmielnickiemu, kiedy „jechał on do Perejasławia Moskwie przysięgać...”. Druga — że „Carowi moskiewskiemu konia napoiła” (czyli — Piotrowi I w przededniu spalenia i splądrowania Baturyna). Trzecia — za to, że uśmiechnęła się do Katarzyny II, kiedy ta płynęła „Do Kaniowa po Dnieprze”. Z tych małych, pozornie zupełnie znikomych grzechów, według logiki autora „Wielkiego lochu”, powstała dramatyczna mistyka ukraińskiej historii — utrata wolności. Jako satyra na imperialne „uszczęśliwianie” podbitych narodów postrzegany był i jest poemat Szewczenki „Kaukaz”. Wyraźnie słychać w nim polemikę z Puszkinem jako autorem „Jeńca kaukaskiego” oraz wiersza „Oszczercom Rosji” z charakterystyczną dla nich gloryfikacją militarnego podboju przez Rosję narodów Kaukazu i Polski. Jak wiadomo, poemat „Kaukaz” Szewczenko zadedykował swojemu przyjacielowi Jakowowi de Balmenowi, zabitemu na wojnie Rosji z Czeczenią. Poeta w myślach zwracał się do niego słowami tęsknoty i żalu: „Mój Jakowie dobry! Nie za Ukrainę, A za jej kata przyszło przelać Krew dobrą, nie czarną. Przyszło wypić Z moskiewskiej czaszy Moskiewską truciznę!”. Smutek tych słów jest podwójny: Szewczenko żałuje straconego młodego życia, ale tęskni także dlatego, że to daremna strata, że krew Jakowa nie za rodzinny kraj została przelana: wypił ją nienasycony moloch moskiewskiego samodzierżawia... Przykazanie szóste. Znajdujcie w sobie siły, by być jednomyślnymi przynajmniej wobec zewnętrznych zagrożeń. O jednomyślności jako źródle siły mowa jest w wierszu „Chołodny Jar”: Do Jaru wtedy schodzili się, Jak z krzyża zdjęci, Ojciec z synem i brat z bratem Jednomyślnie stanąć Na wroga łukawego, Na srogiego lacha. Natomiast w poematach „Irzawiec” oraz „Mnich” Szewczenko rozmyśla o tragicznej niezdolności wodzów do porozumienia się między sobą. Jako symbol rozłączonych sił „jawili się” mu Iwan Mazepa i „fastowski pułkownik” Semen Palij. Smutnym finałem ich konfrontacji stał się rok 1709, stąd żal, rozczarowanie, a przede wszystkim gorzkie wyrzuty poety: Doradziła matka, Jak pszeniczkę pożąć, Połtawę dostać? Oj pożęliby, gdyby byli Jednomyślnie stanęli I z fastowskim pułkownikiem Hetmana jednali. Za brak jednomyślności Szewczenko wyrzuca obu: i Palijowi, i Mazepie. Ale nie tylko im: za tymi dwoma imionami stoi lud pospolity, „my”. „Gdyby byli jednomyślnie stanęli”; gdyby „z fastowskim pułkownikiem hetmana jednali” — to powiedziane jest o całym narodzie, o nas. Przykazanie siódme. Cencie wolność, a kiedy jej nie ma wokół — cencie wolność wewnętrzną. Poezja Tarasa Szewczenki to, jak powiedzieliby w Kijowie i Lwowie, cała „Karta wolnego człowieka”. Wzorem wolnego człowieka był dla niego Jan Hus, heretyk, profesor Uniwersytetu Praskiego, kaznodzieja, który podniósł głos w obronie ojczystej wiary, za co został spalony przez inkwizycję. Samopoświęcenie Jana Husa tym bardziej poraża, że sam dobrze rozumiał: lód strachu i niewoli nie od razu opuści „prostych ludzi”, a ktoś z nich jeszcze chrustu dorzuci do stosu, na którym palą „heretyka”... Ale mimo wszystko: ktoś musi budzić ciemnych... Według logiki Szewczenki jest coś straszniejszego niż niewola okoliczności. Tym „czymś” jest niewola wewnętrzna, więzienie zbudowane we własnej duszy. O tym, o życiu jako wiecznym wyborze moralnym, pisał w wierszu „Mijają dni, mijają noce...”, zwracając się do losu z namiętną prośbą: Nie daj spać chodzącemu, Sercem zamierać I zgniłą kłodą Po świecie walać się. A daj żyć, sercem żyć I ludzi kochać, A jeśli nie... to przeklinać I świat podpalić! Strasznie wpaść w kajdany, Umierać w niewoli, A jeszcze gorzej — spać, spać I spać na wolności, I zasnąć na wieki wieków, I śladu nie zostawić Żadnego, wszystko jedno, Czy żył, czy zginął! Oto tak uderzające alternatywy moralne. Sen duszy, jak wiadomo, rodzi potwory albo czyni człowieka martwym za życia. Dlatego też czyta się te wersy Szewczenki jako rozpaczliwy zryw ku wolności i temu wiecznemu niepokojowi serca, który jest życiem. Przykazanie ósme. Nie zazdrośćcie bogatym. 4 października 1845 roku Taras Szewczenko napisał wiersz, który tak właśnie się nazywa: „Nie zazdrość bogatemu...”. „Nie zazdrość bogatemu: Bogaty nie ma Ani przyjaźni, Ani miłości — on wszystko to wynajmuje”. A w finale wiersza — niespodziewane smutno-stoickie uogólnienie: „Nie zazdrośćże nikomu. Patrz wokół siebie: Nie ma raju na całej ziemi. Ale nie ma go i w niebie...”. Szewczenko wiedział, że ubóstwo rodzi złość, a bogactwo — nienasycenie. Nienasycenie zaś należało do największych wad w moralnym katechizmie Szewczenki — w przeciwieństwie do prawości, która zakłada wierność cnotom chrześcijańskim. Przykazanie dziewiąte. Wierzcie w swoją przyszłość — wbrew beznadziei wierzcie. Marzenia Szewczenki przypominają jakieś apostolskie czary: wydaje się, że on nakłania, wywołuje nadzieję, zapala zwątpiałych swoją wiarą w przyszłość. Ileż razy wyobraźnia poety malowała obrazy ukraińskiego szczęścia; nawet najbardziej ostre jego utwory są rozjaśnione marzeniem o „świecie jasnym nie wieczornym”, który kiedyś w końcu „cicho zajaśnieje”. Jak przystało na proroka, nie mógł, nie miał prawa zostawiać swojego i tak cierpiącego narodu sam na sam z rozpaczą. Marzył sam — i zapalał tych, którzy słyszeli jego słowo, swoim marzeniem o innej, lepszej, szczęśliwszej Ukrainie. Przykazanie dziesiąte. Umiłujcie Ukrainę. W carskiej Rosji, a potem w ZSRR, kochać Ukrainę było wolno, jednak tylko w specjalnie wyznaczonych miejscach. Na przykład w kazamacie. Właśnie w petersburskim kazamacie Taras Szewczenko napisał wiersz „Czy my jeszcze zejdziemy się znowu?”, który przypomina cichą rozmowę poety z przyjaciółmi z bractwa. Jednak „ponad głowami” członków bractwa Szewczenko zwracał się także do nas: Ukorzcie się, módlcie się do Boga I wspominajcie jeden drugiego. Swoją Ukrainę kochajcie, Kochajcie ją... W czasie srogim, W ostatnią ciężką minutę Za nią Pana Boga proście. Szewczenko nie raz nazywał Ukrainę Matką: to „zapłakaną”, to „uśmiechniętą”, to pochyloną w błogosławieństwie nad swoimi „dzieciątkami” — i tymi, które kochały ją od kołyski, i tymi, które powróciły do niej, przestawszy być „bękartami”. Szewczenko zostawiał szansę także dla nich, zwoływał wszystkich zbłąkanych i niewiernych: szukajcie i znajdźcie ukryty skarb; wracajcie do swojej Matki! I nawet Boga brał na wspólnika w tych swoich zaklęciach: „Bo kto matkę zapomina, Tego Bóg karze, Tego dzieci się wyrzekają, Do chaty nie wpuszczają”. I to szczególnie poraża w Szewczence: od bólu mógł stać się zły, jednak nie okrutny. Od okrucieństwa i chłodu ratował się wielką miłością do Matki, rozpuszczając nią nawet obojętne i zapominalskie dusze. Szewczenko nigdy nie budował ze swojej miłości celi dla samotnika. Raczej wznosił wysoką wieżę strażniczą, z której wymachiwał pochodnią, rozsypując iskry wokół. Chłoszcząc nie raz „prawnuków podłych”, wierzył w możliwość przejrzenia zaślepionych i zbłąkanych. 19 grudnia 1845 roku we wsi Wjunyszcze Taras Szewczenko sparafrazował psalmy Dawidowe i w 137. psalmie powiedział tak: „I jeśli zapomnę cię, Jeruzalem, zapomniany będę...”. Te słowa aż proszą się o to,
aby zostać sparafrazowanymi: kiedy zapomnimy o tobie, Tarasie, zapomniani będziemy. Zapomniani — jeśli nie będziemy od czasu do czasu zrzucać z siebie marności ludzkiej i myśleć o tym, o czym myślał on; jeśli nie umiłujemy swojej, naszej, choć i umęczonej przez „bękartów”, ale mimo wszystko wiecznej Ukrainy tak, jak on chciał, abyśmy kochali ją... P.S. Podstawą artykułu jest referat wygłoszony podczas uroczystej Akademii z okazji 199. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki we Lwowskim Narodowym Uniwersytecie im. Iwana Franki. Wołodymyr PANCZENKO
Машинний переклад
Mychajło DEHTIAROW, historyk sztuki, członek Związku Artystów Ukrainy, członek rzeczywisty Nowojorskiej Akademii Nauk. Zgodnie z państwowym programem, zatwierdzonym w 1999 roku, dotyczącym odtworzenia najbardziej znaczących historycznych oraz architektoniczno-artystycznych budowli sakralnych Ukrainy, które zostały zniszczone w czasach radzieckich, już na początku lat 2000. za środki budżetowe (i częściowo datki dobroczynne) w Kijowie z powodzeniem, na wystarczająco wysokim poziomie naukowym, historycznie wiernie odtworzono następujące znane budowle sakralne: Sobór św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach, Sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Ławrze Peczerskiej, cerkwie Narodzenia Pańskiego oraz Zaśnięcia Matki Bożej Pirogoszczy na Podolu. Tym budowlom w ostatnich latach poświęcono mnóstwo publikacji. Ale do dziś w cieniu pozostaje jeszcze jedna znacząca budowla sakralna, również odtworzona w tym okresie — cerkiew św. Michała na zboczu miejskiego szpitala Aleksandrowskiego. Pytanie o odbudowę tej świątyni z inicjatywy dyrekcji szpitala poparł ówczesny mer Kijowa O. Omelczenko, który znalazł na to pieniądze w budżecie miejskim. Projekt prac restauratorskich wykonali pracownicy instytutu „UkrNDIprojektrestawracija” przy udziale autora niniejszej publikacji. Odtworzona budowla sakralna stała się prawdziwą ozdobą zespołu architektonicznego starodawnych budynków szpitalnych. Niestety, obecnie znów pojawiło się realne zagrożenie dla jej istnienia. Tym razem nie z powodu działalności wojujących ateistów epoki radzieckiej, a z powodu okoliczności ekonomicznych, w szczególności samowoli bogaczy-nuworyszy. Niedaleko cerkwi zaplanowano budowę mieszkalnego wieżowca (do 20 pięter), co może spowodować intensywne osuwiska gruntu na zboczu. Może to stać się jeszcze jednym przerażającym przykładem naruszenia obowiązującego ustawodawstwa o ochronie zabytków — wielkoskalowa nowa zabudowa wprowadzi dysharmonię w postrzeganie zespołu niewielkich starodawnych budynków szpitalnych — kompleksu zabytków architektury i historii, brutalnie zniszczy swoiste piękno tego historycznego otoczenia. Wypada krótko, w porządku chronologicznym, przytoczyć podstawowe informacje o budynku cerkiewnym. Cerkiew nazwana na cześć kijowskiego metropolity, chrzciciela Rusi Michała (X w.), znajduje się na terenie szpitala Aleksandrowskiego miasta Kijowa. Szpital Aleksandrowski — pierwsze na Ukrainie miasteczko kliniczne, które już pod koniec XIX w. miało swój szczególny status, pozwalający bezpłatnie lub za niewielką opłatą leczyć kijowską biedotę oraz przyjezdnych. Pytanie o potrzebę budowy cerkwi „na cześć świętego Michała, pierwszego metropolity kijowskiego, dla zaspokojenia potrzeb religijnych chorych” dyrekcja szpitala poruszyła jeszcze w latach 80. XIX wieku. Jednak prace budowlane rozwinęły się dopiero pod koniec lat 90. Do opracowania projektów technicznych świątyni zaangażowano akademika architektury W. M. Nikołajewa, a środki na jej budowę wyłożył bogaty kijowski kupiec Mychajło Parfenowycz Dehtiarow, znany w mieście ze swojej dobroczynności. M. P. Dehtiarow został cerkiewnym starostą świątyni. W latach 1893—1895 wznosi się świątynię. Wyobrażenie o jej pierwotnym wyglądzie dają zachowane projekty techniczne Nikołajewa, zatwierdzone w wydziale budowlanym Kijowskiego Zarządu Gubernialnego. Cerkiew miała kształt prostokąta zbliżonego do kwadratu, z trzema półkolistymi absydami od strony wschodniej i niewielkim prostokątnym ryzalitem od zachodu. Centralną kopułę świątyni wieńczyła duża półsferyczna bania na bębnie, którego ściany przebito rzędem okien z półkolistymi nadprożami. W 1899 roku z inicjatywy wdowy po zmarłym 21 grudnia 1898 roku M. P. Dehtiarowie, Jelizawiety Iwaniwny, wykonuje się dobudowę do północnej fasady świątyni. Pod tą przybudówką urządzają pomieszczenie piwniczne, gdzie instalują „wykuty z labradorytu” grobowiec z ciałem fundatora świątyni Dehtiarowa. W 1900 roku również z inicjatywy J. I. Dehtiarowej za środki zmarłego dobroczyńcy „dla nadania zarysom cerkwi symetrii” wykonuje się przybudówkę do południowej fasady, podobną pod względem formy i gabarytów. W 1901 roku od strony zachodniej do świątyni dobudowują murowaną dwukondygnacyjną dzwonnicę, a w świątyni przeprowadzają kapitalny remont „z wymianą drewnianych belek podłogowych na żelazne i urządzeniem wokół cerkwi drenażu”. Prace remontowo-rekonstrukcyjne w latach 1899—1901, dzięki którym budowla nabrała obecnego wyglądu, prowadzone były według projektów i pod nadzorem architekta W. M. Nikołajewa, który wówczas zajmował stanowisko kijowskiego architekta diecezjalnego. W 1902 roku J. I. Dehtiarową pochowano obok męża w grobowcu, który stał się rodzinnym. W okresie przedrewolucyjnym cerkiew św. Michała przy szpitalu Aleksandrowskim stała się nie tylko chrześcijańską świątynią, ale swoistym centrum społecznym, w którym funkcjonowało bractwo dobroczynne. Członkowie bractwa udzielali bezpłatnej pomocy chorym i biednym „bez różnicy wyznania i narodowości: zasiłkiem, odzieżą i pieniędzmi; środkami na powrót do ojczyzny; opieką i wychowaniem dzieci chorych i zmarłych rodziców i in.”. Po rewolucji cerkiew św. Michała zamknięto, bractwo cerkiewne zlikwidowano. W latach 30. XX wieku budowlę cerkiewną niemal całkowicie rozebrano, w zachowanej części cokołowej urządzono pomieszczenia magazynowe. Zachowane materiały ikonograficzne oraz opisy świątyni według stanu na początek XX w. pozwalają wyobrazić sobie jej ówczesny wygląd architektoniczno-artystyczny. Budowla miała złożoną kompozycję przestrzenną, która obejmowała główną część świątyni, umieszczoną na zachodzie dzwonnicę oraz krótkie przejście między nimi. Wzniesienie świątyni na zboczu góry wymusiło stworzenie sztucznego tarasu-ganku nad pomieszczeniem piwnicznym, które pełniło rolę stylobatu. Główna część budowli na planie to prostokąt, mający od wschodu trzy półokrągłe absydy, a od strony północnej i południowej dwa duże półokrągłe ryzality. Świątynię wieńczy duża kopuła z półokrągłą banią, w bębnie której urządzono szereg otworów okiennych. Dzwonnica świątyni — kwadratowa w pierwszej i ośmiokątna w drugiej kondygnacji dzwonnej — wieńczy półsferyczna bania. Każda ściana dzwonnicy na osi centralnej posiada otwór łukowy. W grubości północno-zachodniego filara dzwonnicy urządzono kręcone schody, które łączą jej dolną i górną kondygnację. Fasady głównej części świątyni, dzwonnicy i przejścia rozwiązano z użyciem elementów, które łączą budowlę stylistycznie w jedną całość: boniowanie w pierwszej kondygnacji, archiwolty otworów okiennych i łukowych, rysunek fryzu, który biegnie po całym obwodzie ścian.
Budynek cerkiewny tworzy harmonijny pod względem proporcji, form i związku z krajobrazem obraz architektoniczno-artystyczny, chociaż obraz ten ukształtował się dzięki wykorzystaniu elementów i technik budowlanych różnych epok architektonicznych i stylów. Wielka półsferyczna kopuła głównej głowicy świątyni przypomina kopułę Sofii Konstantynopolitańskiej i innych podobnych świątyń bizantyjskich; łukowe otwory dzwonnicy w pierwszej kondygnacji oraz przęsła między oknami ryzalitów głównej części są dekorowane trzyczwartymi kolumienkami, charakterystycznymi dla stylu romańskiego; boniowanie na fasadach budowli to element dekoracyjny klasycyzmu. Budynek można zaliczyć do najlepszych przykładów eklektyzmu w architekturze, kierunku, który dominował w rodzimym budownictwie tamtych czasów. Odzwierciedliły się w nim gusta społeczne, osiągnięcia nauki budowlanej i techniki wspomnianej epoki, przejawił się talent architektów i kunszt budowniczych. Cerkiew św. Michała na terenie szpitala Aleksandrowskiego można uważać za jedno z najlepszych dzieł architekta W. M. Nikołajewa. Odtworzenie cerkwi na początku lat 2000. według projektu opracowanego przez specjalistów Instytutu „UkrNDIprojektrestawracja” odbywało się z wykorzystaniem rysunków W. Nikołajewa, które zachowały się w Państwowym Archiwum Obwodu Kijowskiego. W procesie badania części cokołowej budowli, która pozostała po zniszczeniu świątyni w latach 30. XX wieku, znaleziono nienaruszony nagrobek fundatora świątyni M. P. Diegtiariowa. Ku czci dobroczyńcy, z inicjatywy wspólnoty cerkiewnej Patriarchatu Moskiewskiego, w której użytkowanie trafiła świątynia, urządzono kapliczkę. Cerkiew św. Michała to swoisty pomnik pamięci człowieka, który zrobił dla kijowian wiele dobrych uczynków: za jego środki budowano i darowano ludziom szpitale, przytułki, domy dla sierot itp. Nieprzypadkowo imieniem kupca Diegtiariowa nazwano jedną z ulic miasta. Czyż dopuszczalne jest, aby w czasach niepodległej Ukrainy budynek zburzono lub uszkodzono?! Wykształceni przedstawiciele społeczeństwa oraz pracownicy szpitala już od kilku lat (począwszy od 2003 r.) przeszkadzają deputowanemu Rady Najwyższej, właścicielowi firmy „Żytło-Bud” Iwanowi Kurowskiemu w wybudowaniu na terenie szpitala, na działce, którą Kijowska Miejska Administracja Państwowa (KMAP) przekazała mu swego czasu w dzierżawę na 15 lat, wieżowca. Sprawę wielokrotnie rozpatrywano w instancjach sądowych różnych szczebli. Lecz ona do dziś pozostaje otwarta. Co więcej, znani kijowscy krajoznawcy uważają, że w XVIII wieku, za czasów wojny Imperium Rosyjskiego z Turcją, na stromym zboczu wrzucano do dołów i zakopywano ciała zmarłych jeńców wojennych, z których wielu zginęło od dżumy, wąglika i innych chorób zakaźnych. Dlatego rozpoczęcie nowej budowy, kopanie głębokiego wykopu może spowodować wystąpienie w Kijowie straszliwych epidemii. Szef KMAP O. Popow zaraz po objęciu tego stanowiska spotykał się z nieobojętnymi przedstawicielami społeczeństwa i dziękował im za wytrwałość w walce. Rzekomo przychylił się do propozycji twórczej inteligencji Kijowa, aby urządzić na uratowanym placu pomnik rzeźbiarski ku czci zwycięstwa nad dżumą i zlecić opracowanie monumentu światowej sławy rzeźbiarzowi, byłemu dysydentowi i wygnańcowi z ZSRR, obecnie obywatelowi USA Michaiłowi Szemiakinowi. Szemiakin przyjął zamówienie z zadowoleniem i zaczął pracować nad projektem. Czy wcielą się w życie piękne zamiary O. Popowa, czy pozostaną na papierze (jak to, nawiasem mówiąc, wyszło ze skandalicznymi nowymi budowami przy ul. B. Chmielnickiego 7 (nad metrem „Teatralna”), przy ul. Honczara 21—27 (obok Sofii Kijowskiej) i in.)? Odpowiedź na to pytanie otrzymamy, zdaje się, już niedługo.
Машинний переклад
W wykonaniu pkt 2.1 polecenia Prezydenta Ukrainy z dnia 08.04.2011 nr 1-1/639 informujemy o następujących kwestiach. W celu niedopuszczenia do zniszczenia zespołów zabytków dziedzictwa kulturowego Aleksandrowskiego Szpitala Klinicznego w Kijowie oraz posiadłości Instytutu Fizjologii im. O. O. Bohomolca przy ul. Szołkowycznej 39/1 w rejonie peczerskim, do propozycji dotyczących opracowania projektu ustanowienia memoriału lekarzy i chorych, którzy zginęli podczas epidemii, w zakresie zachowania zespołu historycznego należy zaliczyć następujące środki: — przy opracowywaniu projektu koncepcyjnego zabudowy Aleksandrowskiego Szpitala Klinicznego w Kijowie zostanie wyznaczone miejsce na ustanowienie memoriału lekarzy i chorych, którzy zginęli podczas epidemii, z uwzględnieniem pracy rzeźbiarza M. M. Szemiakina przy budowie pomnika; — w projekcie korekty planu generalnego Aleksandrowskiego Szpitala Klinicznego przewiduje się środki dotyczące uporządkowania przyległego terenu Instytutu im. Bohomolca. Przewodniczący O. Popow
Машинний переклад
Iryna MAHRYCKA, m. Ługańsk Obecnie, w 22. roku ukraińskiej niepodległości, radzieckiej toponimiki w nazwach głównych ulic naszych miejscowości jest dwudziestokrotnie więcej niż właściwych nazw „niepodległościowych” (Hruszewskiego, Siczowych Strzelców, Niepodległości, Bohaterów Krut itp.). A w najbardziej wysuniętym na wschód centrum obwodowym te ostatnie są niemal całkowicie nieobecne. Znaki totalitarnej epoki na mapie Ługańska Jak wiadomo, władza bolszewicka decyzją administracyjną masowo przemianowywała nie tylko ulice, ale i miejscowości (tak pojawiły się ojkonimy-radziecyzmy Stalino, Lenine, Trock, Woroszyłowgrad, Dzierżyńskie), obiekty wodne (rzeka Stalinka, wodopój Engelsa); rewolucyjny duch dotknął nawet antroponimów: Władlen, Stalina, Kim, Oktiabryna. Komunizm oficjalnie odszedł w przeszłość, ale znaki totalitarnej epoki nie opuszczają Ługańska. Do dziś jest tu aż osiem ulic Lenina, plac Lenina, 12 zaułków Leninowskich. Donikąd nie zniknęły ulice Karola Marksa, Uljanowa, Krupskiej, Dzierżyńskiego, Kalinina, Mienżyńskiego, Róży Luksemburg, Parchomienki, Kirowa, Swierdłowa, Jakira, Rewolucyjna, Pawlika Morozowa i wiele innych. Jeden z mikrorejonów Ługańska nazywa się „osiedle Kosiora”. Jaki potencjał wychowawczy mają te nazwy, jakie postacie historyczne za nimi stoją? Pierwszy sekretarz Leningradzkiego obkomu WKP(b) Siergiej Kirow powiedział kiedyś: „Karać, nie tylko karać, a karać naprawdę, żeby na tamtym świecie był zauważalny przyrost ludności dzięki działalności naszego OGPU”. Wiaczesław Mienżyński był jednym z organizatorów stalinowskich represji. Stanisław Kosior — bezpośredni organizator polityki fizycznego i duchowego ludobójstwa narodu ukraińskiego, co przejawiło się w likwidacji „ukrainizacji” i prowadzeniu polityki rusyfikacji, przeprowadzeniu sztucznego Hołodomoru 1932—1933 lat w Ukrainie, rozpętaniu antyukraińskiego terroru, fabrykowaniu licznych procesów politycznych i masowym wyniszczeniu narodowej inteligencji… Obok szablonowych radzieckich toponimów, ługańskie ulice zachowują też oryginalne regionalizmy: ślepa uliczka Komuny Paryskiej, ulice Starych Bolszewików, Młodych Pionierów, Czerwonego Profinternu, MOPR-u, Pancernika „Potiomkina”, 1. przejazd ulicy 21. MJuD-u, posiadłość 1. trustu stołówek itp. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki w stolicy w Muzeum Hetmaństwa przeprowadziło wydarzenie upamiętniające pamięć I. Mazepy. Przemianować stację kijowskiego metra „Arsenałna” na cześć Iwana Mazepy żądają od Rady Kijowskiej przedstawiciele ukraińskich sił patriotycznych. Mowa o tym w apelu, przyjętym przez przedstawicieli Kijowskich organizacji miejskich UNP, KUN, „Naszej Ukrainy”, UNA-UNSO, UP, WUT „Proświta”, SOU, OUN. Uczestnicy zebrania żądają anulowania decyzji Rady Kijowskiej o przemianowaniu ul. I. Mazepy na ul. Ławrską i przywrócenia całej ulicy poprzedniej nazwy oraz nadania placowi Arsenałnemu imienia hetmana. Pod apelem rozpoczęto zbieranie podpisów. Wydarzenie z okazji obchodów dnia urodzin I. Mazepy odbyło się. Narody, które wybierają drogę samodzielnego. Ważny składnik przestrzeni kulturowej —. Jest w Ługańsku i całkiem egzotyczny, jak na demokratyczny kraj, toponim — ulica OSO. Rozmawiając niedawno z pewną kobietą, dowiedziałam się, że mieszka właśnie na tej ulicy i zapytałam, czy wie, co oznacza ta nazwa. Odpowiedziała: „A co? Dobrym człowiekiem był — OSO!”. W rzeczywistości w ZSRR w okresie 1922—1953 lat przy NKWD, OGPU i MGB istniał pozasądowy organ, który nazywał się „Osoboje sowieszczanije” (OSO); pod nieobecność podejrzanych o popełnienie przestępstw i ich adwokatów wydawał wyroki o więzieniu, zesłaniu lub karze śmierci tysiącom niewinnych ludzi. A co ze społeczeństwem? Przeważająca większość miejscowej ludności spokojnie odnosi się do takich nazw i nie przejmuje się nimi. Ale przedstawiciele proukraińskiego społeczeństwa wielokrotnie zwracali się do deputowanych rady miejskiej z żądaniem usunięcia z mapy miasta historycznie przeżytych i po prostu haniebnych dla niepodległego państwa nazw. Tak, jeszcze na początku lat 90. wielki ukraiński patriota, inicjator wielu państwowotwórczych spraw, lekarz Jurij Jenenko jako deputowany Rady Miejskiej Ługańska nalegał na przemianowanie ulicy OSO. Były też propozycje uwiecznienia w nazwach ługańskich ulic imion wybitnych Ukraińców, w szczególności Borysa Hrinczenki — twórcy słynnego 4-tomowego słownika „Słowar ukrainśkoji mowy” (1907—1909 lat), który mieszkał i pracował na Ługańszczyźnie sześć lat. Jeden z ostatnich listów o takiej treści zawierał żądanie realizacji dekretu prezydenta nr 250/2007 o likwidacji symboliki totalitarnego reżimu. Społeczeństwo proponowało wnieść pod obrady sesji Rady Miejskiej Ługańska kwestię związaną z przemianowaniem obiektów toponimicznych, nazwanych imionami katów narodu ukraińskiego — Jakira, Kosiora, Tuchaczewskiego, Uborewicza, a także ulicę OSO, i wyrażało nadzieję, że oczyszczenie od ideowego dziedzictwa bolszewickiego totalitaryzmu jako organizatora jednego z najbardziej masowych na świecie ludobójstw będzie sprzyjać moralnemu uzdrowieniu naszego społeczeństwa, wychowaniu młodzieży na zasadach prawdziwej demokracji i humanizmu. Miejscowi deputowani zareagowali… po swojemu. Ługańscy deputowani — a są to przeważnie regionaliści i komuniści — nawet nie myśleli likwidować totalitarnych nazw w Ługańsku (w tym błękitni i czerwoni są jednomyślni). Spowiadać się przed miejscowym społeczeństwem ze swojej bezczynności w tej sferze wybrani przedstawiciele narodu nawet nie zamierzali. A oto na oficjalne zapytanie czołowego doradcy WGO „Alians „Majdan” Ołeksandra Seweryna o podjęte środki w celu wykonania wspomnianego dekretu prezydenta, a także dekretu nr 75/2010 „O uhonorowaniu uczestników walki o niepodległość Ukrainy w XX wieku” rada miejska jednak odpowiedziała: rzekomo w infrastrukturze Ługańska w ogóle nie ma obiektów nazwanych na cześć organizatorów Hołodomoru oraz represji politycznych, a sama informacja o wykazie osób zaangażowanych w to w radzie miejskiej jest nieobecna. Autor odpowiedzi, zastępca mera Ołeksandr Tkaczenko zauważył, że zaangażowanie osób w represje polityczne musi być ustalone przez sąd, a na przemianowanie w budżecie miejskim nie ma środków (ale przy tym przemilczał fakt, że na rozwój języka rosyjskiego z tego samego budżetu co roku wydzielane są milionowe sumy). Odnośnie należytego uhonorowania uczestników walki o niepodległość Ukrainy — ługańców (rzekomo nie ma ogólnoukraińskich bojowników o tę sprawę, a także już spoczywających miejscowych patriotów — takich jak Borys Hrinczenko, Mykoła Rudenko, Iwan i Nadija Switłyczni, Jurij Jenenko), Tkaczenko udawał głupiego, udając, że chodzi tu wyłącznie o żyjących ludzi, i wyjaśnił O. Sewerynowi, że oni i dziś są aktywnymi działaczami politycznymi i społecznymi i aktywnie włączają się do współpracy z organami samorządu terytorialnego (nie wiem, kogo dokładnie zapraszają do takiej współpracy, a mnie jako przewodniczącą miejscowego oddziału Stowarzyszenia Badaczy Hołodomorów w Ukrainie nigdy nie zapraszali).
Pamiętam, jak na jeden ze swoich listów do mera miasta otrzymałam odpowiedź. Było w niej napisane, że niecelowe jest przemianowanie jednej z ulic na cześć Borysa Hrinczenki, a kiedy zbudują jakąś nową ulicę, to wtedy będą mogli nazwać ją jego imieniem. Wtedy pomyślałam: znaczy to, że nigdy do tego nie dojdzie, ponieważ budownictwa w Ługańsku przez wszystkie lata niepodległości praktycznie nie ma. Aż tu niedawno wyszukiwarka w Internecie podała informację o tym, że w Ługańsku (o cud!) jest już ulica imienia Hrinczenki. A od niedawna są tu też tak przyjemne dla „niepodległościowego” ucha toponimy, jak ulice imienia Stusa, Bohuna, Hruszewskiego, Widrodżennia (Odrodzenia). Ale czy warto się z tego powodu cieszyć? Chyba lepiej płakać, bo te ulice znajdują się na odległych obrzeżach miasta i składają się zaledwie z dwóch-trzech prywatnych domów… utwory wykonał zespół „Preobrażennia” stołecznej Narodowej Akademii Muzycznej. Uroczystości w Czernihowie przeprowadziły obwodowe organizacje „Proświty” i Ukraińskiej Partii Ludowej. Na starożytnym książęcym Dytyńcu odsłonięto pamiątkową brązową tablicę z napisem „Iwan Mazepa” u podnóża pomnika hetmana, wzniesionego kilka lat temu z inicjatywy członków „Proświty”, UPL i dyrekcji Narodowego Rezerwatu „Czernihów Starożytny”. Przewodniczący obwodowej „Proświty” Wasyl Czepurnyj zaproponował odnowienie na Kolegium tablicy fundacyjnej z imieniem i herbem Iwana Mazepy, której oryginał przechowywany jest w rezerwacie. Ciekawa była też propozycja rozpoczęcia instalowania pamiątkowych znaków o wybitnym dobroczyńcy na wszystkich historycznych budowlach w Ukrainie, wzniesionych za środki i przy wsparciu hetmana Iwana Mazepy, a jest ich dziesiątki. Sekretarz naukowy rezerwatu „Czernihów Starożytny” Serhij Czerniakow przypomniał, że tylko w Czernihowie dzięki wsparciu Mazepy ukończono budowę majestatycznego Soboru Świętej Trójcy, barokowej budowli Kolegium, a w Soborze Borysohlibskim stworzono wykwintną srebrną ikonostasową bramę królewską. Członek „Proświty” Serhij Sołomacha zwrócił uwagę, że Iwan Mazepa i Taras Szewczenko urodzili się w marcu, więc obchodząc w przyszłym roku 200-letni jubileusz Szewczenki, Ukraińcy powinni uczcić także 375. rocznicę urodzin Iwana Mazepy. Wł. inf. rozwoju, przede wszystkim dbają o to, aby przestrzeń kulturowa ich młodych państw nie była obciążona znakami epoki kolonialnej lub imperialnej. Mnóstwo przykładów tego można znaleźć w krajach europejskich, które w przeszłości miały „komunistyczną” orientację. toponimika, w szczególności nazwy ulic, kwartałów, placów, zaułków itp. Są one nie tylko swoistymi pomnikami historii i kultury narodu, który tu mieszka, ale także same kształtują jego tożsamość, wychowują młode pokolenia. Kolejna „nowacja” ługańskich samorządowców. A w 2002 roku ługańscy deputowani dokonali prawdziwej rewolucji toponimicznej! Wbrew normom ukraińskiej pisowni, których bezbłędnie przestrzegali nawet radzieccy urzędnicy, podjęli decyzję, którą wprowadzili zapis nazw ulic transliterowanych z języka rosyjskiego. W rezultacie zamiast ortograficznie poprawnych nazw powstały właściwie „regionalne” absurdalne nazwy-potworki: ul. 300-letija Wossojedinienija, Sowietskaja, Lesi Ukrainki, T. G. Szewczenko, 30-letija Pobiedy, 18-go Partsjezda, Karpenko-Karowo, Brestskoj krieposti, Krasnaja płoszczad, Ukrainskaja, Ostapa Wiszni, Zwiozdnaja, Bratjew Sierodiedenko, 1-j Piatiletki itp. Takich nazw próżno szukać gdzie indziej! Ciekawe, z jakimi filologami radzili się deputowani, kiedy zmieniali toponimy Ługańska w ten sposób? I ta ich decyzja jest wykonywana bezbłędnie i konsekwentnie — w biurach ewidencji ludności, w przedsiębiorstwach i organizacjach, w ogłoszeniach reklamowych. I pieniądze na to się znalazły! Zatem na przykładzie sfery toponimicznej miasta Ługańska widzimy, że Rada Miejska Ługańska rękami swoich deputowanych nie tylko mocno zachowuje poradziecką mentalność miejscowych mieszkańców, ale także kształtuje prorosyjską regionalną tożsamość jako podstawę przyszłego separatyzmu. I robi to wbrew deklaracjom stołecznych władz o europejskim wektorze rozwoju Ukrainy. Ale czy w takim razie te deklaracje oficjalnego Kijowa są aż tak szczere?
Машинний переклад
Na Ukrainie obchodzono 374. rocznicę urodzin naszego sławnego hetmana Iwana Mazepy. Zebrali się w skwerze na placu Sławy, gdzie zgodnie z dekretem prezydenta Juszczenki miał stanąć pomnik hetmana. Ukraińska społeczność Kijowa wyraziła oburzenie, że rząd i władze miejskie do tej pory nie postawiły pomnika. Szereg akcji odbył się na Czernihowszczyźnie, ponieważ właśnie tutaj, w Baturynie, przez 22 lata znajdowała się hetmańska stolica Iwana Mazepy. W Narodowym historyczno-kulturowym rezerwacie „Hetmańska stolica” we wszystkich muzeach ogłoszono dzień otwarty dla zwiedzających. Z tej możliwości skorzystali uczniowie siedmiu szkół rejonu bachmackiego. W Pałacu Cyryla Rozumowskiego zaprezentowano wystawę prac artystów Ukrainy, poświęconych Mazepie, z kolekcji rezerwatu. Odbyła się prezentacja książki „I. Mazepa i Imperium Rosyjskie. Historia »zdrady«”. Ta praca w języku ukraińskim ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „Klio”. Autorka, doktor nauk historycznych, dyrektor Centrum Badań Historii Ukrainy Petersburskiego Uniwersytetu Państwowego, profesor Tetiana Tairowa-Jakowlewa w swoim wystąpieniu podkreśliła, że pomysł wydania książki w języku ukraińskim zrodził się u niej podczas wizyty w Baturynie w 2011 roku. Duchowe
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
ło? Były! Ale bezlitośnie stratowała je konnica chana Batuja, w zamian wysiewając swoje. Jedynie wielki Dniepr zachował własne imię, którego korzenie tkwią w głębi tysiącleci. Nie od greckiego Borysthenesu zaczynał się nasz Sławuta, lecz od indoeuropejskiego, czysto miejscowego, naszego, rodzimego Danapru, w którym rdzeń dan oznacza wodę. Kto tylko nie próbował przekształcić na przestrzeni dwóch tysiącleci świętego imienia wielkiej rzeki: i Grecy, i Trakowie, i Rzymianie, i Roksolanie, i Goci, i Hunowie, i Waregowie, i Bizantyńczycy, i Wenecjanie, i Genueńczycy, i Arabowie, i Pieczyngowie, i Połowcy, i Tatarzy, i Turcy — nazywając ją to Borysthenisem, to Erasem, to Waruchem, to Eliksem, to Takabarem, to Atelem, nawet Juzenem, Iozem, Ereksem, Eliczem, Lozem, Luksem, Tanaborem, Warem, Luksonem (znany ukraiński językoznawca i pisarz z Zaporoża Wiktor Antonowycz Czabanenko zebrał ponad 70, że tak powiem, pseudonimów głównej arterii wodnej Ukrainy), ale wielostradalny Dniepr zachował swoje pierwotne, prawdziwe imię. Czyż to nie dowód siły naszej ziemi? Nawiasem mówiąc, obok obcojęzycznych istnieje niemało czysto słowiańskich wariantów imienia Dniepr, w szczególności Sławuta, Sławutycz, Sławuteć, nawet Żmija-Dziewica, Żmij-Gorynycz, a także pradawne — Dunaporis, Danperes, Dnip, Nipr. Czy nasi urzędnicy interesują się opinią ludzi, kiedy zamierzają przemianować wieś, w której ci mieszkają? Wątpię. Inaczej nie nazwaliby wyrazistej Karajdubyny bezliczną Bereżanką. Starodawna nazwa wyraźnie odzwierciedlała osobliwości terenu, gdzie jeszcze wiele wieków temu powstała wieś — płaskie miejsce. A co oznacza termin bereżanka? Takiego słowa nie ma w żadnym naszym słowniku, a zatem językowi ukraińskiemu jest ono nieznane. Jedynie rdzeń słowa pomaga wyjaśnić, jak należy je interpretować: coś związanego z brzegiem, z wybrzeżem. Tak i sąsiadująca z Karajdubyną Mychajliwka też jest związana z brzegiem, i nieco dalej na brzegu położone są Uszkałka, ta sama Babyna i dziesiątki innych wsi… Z jakiego więc cudu tego wątpliwego zaszczytu dostąpiła właśnie Karajdubyna? O to należy zapytać urzędników, ale zrozumiałe, że przekonująco wyjaśnić tego nie zdołają. A wszystko przez to, że przemianowując, nie radzą się ludzi, w końcu nie konsultują się ze specjalistami. Tak oto ćwierć wieku temu wziął Uszkalski sołtys — nie rdzenny mieszkaniec! — i ochrzcił ulice w Babynie. Wcześniej były Bakai, Wyhony, Kutky, Pryczilky, Porohy, Chresty, a wyłonił się nad nami przybłęda i pojawiły się Zariecznaja, Stiepnaja, Portowaja, Primorskaja… Bardzo poetycko. A o tym, że już oryginalnie i patriotycznie, to nie ma co nawet mówić.
Машинний переклад
Kostiantyn SUSZKO, laureat nagrody imienia Iwana Franki, m. Zaporoże. Tak, zgodnie z absolutną logiką, w historii nie można ruszać absolutnie niczego, a zgodnie z komunistyczną — tylko tego, co dotyczy ich obłudnej ideologii, właściwie samych podstaw tej ideologii. Gwarzyli i gwarzyli, że nie można ruszać, a pod przykrywką wszędzie pozostały radzieckie nazwy, a co najważniejsze — pomniki-bałwany tego, kto uważany był za „żywszego od wszystkich żywych”. I myślicie, że istota tego nienawistnika ludzkości od marksizmu, wcieliwszy się w cement, gips, kamień, granit, żeliwo, stal i brąz, nie wpływa na nas dzisiaj? Jeszcze jak wpływa! Dlatego też nasze ukraińskie sprawy są tak kiepskie. I raczej nic nam się nie uda, dopóki nie usuniemy sprzed oczu tych natrętnych parsuni. Nie z historii usuniemy, w żadnym wypadku (wyróżnienie moje. — Aut.), a ze swoich oczu. Współcześni bolszewicy-leninowcy postulują, by „nie ruszać przeszłości”, a coż wyprawiali ich poprzednicy już w ciągu pierwszych miesięcy po przewrocie październikowym? Pousuwali pomniki carów i możnowładców, bo wiedzieli i wiedzą, czym jest agitacja wizualna i jak wpływa ona na świadomość, a jeszcze bardziej na podświadomość obywatela. Jak grzyby po deszczu pojawiły się miasta Trock, Zinowjewsk, Budionnowsk, Swierdłowsk, Kirow, Kirowohrad, Kirowokan, Kirowabad, Kalinin, Stalingrad, Stalino, Stalinabad, Leningrad, Leninabad, Leninakan, Frunze, Ciurupynsk, Kujbyszew, Woroszyłowhrad, Dnieprodzierżyńsk, Dniepropietrowsk… Czyżby bolszewicy tak szybko wznosili nowe miasta? Wcale nie! Miasta pozostawały te same, po prostu przyklejano im nowe imiona. Ideologicznie poprawne. Nikogo nie pytając o zgodę i wcale nie interesując się ani nie przejmując tym, jak to się „historycznie złożyło”. BO WIEDZIELI, CO ROBIĄ. Wiedzieli! A teraz mówią, że na przemianowanie brakuje pieniędzy… Wtedy znajdowano je natychmiast. Jak na przykład w niezbyt sytym maju 1945 roku… Nikt nie zwrócił uwagi na to, że dzisiaj w Północnej Tawrii jakich to nazw nie ma, najwięcej oczywiście pochodzenia tureckiego. A niemieckiej — żadnej. Jak to — ludzie żyli tu przez półtora wieku, a śladów nie zostawili? Nie, ślady są i bardzo wyraźne, i jest ich niemało, a tu nazwy geograficznej brak. A może Niemcy nie mieli swoich nazw? Może oni, jako ludzie uprzejmi, pobożni, zorganizowani i pedantyczni, nie zaczęli narzucać swojego na nie swojej ziemi? Znowuż — nie. Mieli też Niemcy swoje nazewnictwo swoich własnych zwartych kolonii. W szczególności Schönwiese, Karlsruhe, Karlsbad, Switłana OREŁ, m. Kirowohrad. Szewczenkowskie marcowe dni rezonowały na Ukrainie paradoksalnym i dzikim zakazem wydanym przez sołtysa na Czerkaszczyźnie uczennicy, by nie czytała wiersza „Rozryta mogiła” podczas wiecu w dniu pamięci poety. W Kirowohradzie również wydarzyło się podobne zdarzenie. W przeddzień urodzin Szewczenki miejska organizacja WS „Swoboda” umieściła citylighty z cytatami Kobziarza. Był wśród nich i słynny z „Testamentu”: „Pochowajcie i wstawajcie, kajdany porwijcie i wrogą złą krwią wolę skropcie”. Tydzień później w gazecie rady obwodowej i obwodowej administracji państwowej „Narodne słowo”, którą redaguje szef lokalnego „Ruskiego bloku” Walentyna. Coraz głośniej brzmią głosy, by nie ruszać przeszłości, bo rzekomo „tak się historycznie złożyło”, i pewien sens w tych słowach jest. I ja nikogo i niczego nie wzywam do ruszania, a po prostu chcę zwrócić uwagę na to, że w historii należy właściwie rozstawiać akcenty. Nie więcej! Dlatego nieprzypadkowo kończę jedno z poprzednich zdań w języku rosyjskim i to jeszcze w cudzysłowie. To ulubiona fraza współczesnych przebiegłych lewicowców i ich licznych mutantów, którzy za tym absolutnie sprawiedliwym wyrażeniem ukrywają własną podstępność. Nikołajfeld, Rozental, Hochfeld, Rosenhof — to wszystko niemieckie dziedzictwo. Jednak nie ma spadkobierców i dziedzictwo zniknęło. Wszystkich Niemców deportowano z Zaporoża i Chersońszczyzny do Kazachstanu latem 1941 roku, a 21 maja 1945 roku Rada Najwyższa USRR wydała Ukaz o anulowaniu i zakazie na terytorium republiki wszystkich nazw pochodzenia niemieckiego. Jak mówią bracia-Rosjanie, „z oczu precz — z serca precz”. I wyczyścili wszystko za jednym zamachem. Bo — tak się historycznie złożyło. Echo tego przesiedlenia odczuwamy dzisiaj przede wszystkim w nazwach tawryjskich wsi, osad, miasteczek i miast. W szczególności są to liczne Nowooleksandriwki, Nowomykołajiwki, Nowowasyliwki, Nowopetriwki, Nowooleksijiwki, które są zarówno w obwodzie zaporoskim, jak i chersońskim, a także Tambowka, Astrachanka, Kołariwka, Presław. To, że przybysze z północy niezbyt wysilali fantazję, nadając imiona miejscom swojego nowego zamieszkania, świadczą nazwy wsi na Zaporożu: Myrne, Majaczka, Jasna Polana, Iwaniwka, Fedoriwka, Wynohradne oraz ich odpowiedniki na Chersońszczyźnie: Myrne, Stara Majaczka, Nowa Majaczka, Jasna Polana, Iwaniwka, Fedoriwka, Wynohradne. Prawie lustrzane odbicie! Dlaczego tak? Widocznie dlatego, że pewna ekstremalność warunków, w jakich znaleźli się przesiedleńcy, nie sprzyjała rozwojowi wyobraźni estetycznej. Więc jak z taśmy produkcyjnej schodziły i rozbiegały się po stepie standardowe nie tylko z nazwy, ale i z istoty! Andrijiwki, Borysiwki, Dawydiwki, Demjaniwki, Zachariwki, Wasyliwki, Dmytriwki, Iwaniwki, Matwijiwki, Mykołajiwki, Myroniwki, Pawliwki, Stepaniwki, Swyrydoniwki, Trochymiwki. Tę jednostajność próbowano rozcieńczyć nazwami pochodzenia klerykalno-cerkiewnego: Trojićke, Nowotrojićke, Spaske, Nowospaske, Archangielska Słoboda, Probudżennia, Pokrowśke, Preobrażenśke. Epoka radziecka hojnie uzupełniła szereg toponimiczny nazwami w rodzaju Sowjetskiego, Trudowyka, Żowtnewego, Udarnyka, Komsomolśkiego, Kujbyszewego, Szczorsiwki, Łunaczarśkiego, Czkałowego, Perszotrawnewego oraz Perwomajiwki. Jeśli dla nazw w stylu Żowtnewe i Perszotrawnewe można jeszcze znaleźć wyjaśnienie, to nie sposób pojąć, jaki związek mają takie, bez wątpienia, wybitne osobistości jak Mykoła Szczors, Anatolij Łunaczarski i Walerij Czkałow z Północną Tawrią. Żaden z nich nawet nie był w tych stronach i niczym z nimi nie jest związany. Wiele są w stanie opowiedzieć nazwy miejscowości. Powiedzmy, Stepne i Lisne. Skąd się wzięły? Właśnie wyskoczyły zaraz po ogłoszeniu Niepodległości. Śpieszyli się przetłumaczyć na język państwowy, w duchu bieżącego momentu, więc spłodzili: ni to pies, ni to wydra. Czyż nie było komu podpowiedzieć, że te nazwy to straszny językowy potworek? Ani w rosyjskim, ani w ukraińskim języku takich nie ma, bo zgodnie z pierwszym nazwy powinny czytać się i brzmieć odpowiednio jako Stepnoje i Lesnoje, a po ukraińsku — Stepowe i Lisowe. Tylko tak i żadnych odstępstw dopuszczać nie można! Nie ma znaczenia? Nie powiem. W nazwie, jak i w imieniu, zakodowany jest los przedmiotu, miejscowości czy żywego stworzenia. Nieprzypadkowo istnieje przesąd: jak statek nazwą, tak popłynie. Pamiętacie tragiczny los „Titanica”? Nie inaczej, jak do tego doprowadziła nieskromna, wyraźnie pretensjonalna nazwa unikalnego statku. Jest w niej wyzwanie dla zdrowego rozsądku, a zatem — dla Boga i Losu. I raduje fakt, że na tle wyżej wymienionych nazw na przestrzeniach Tawrii mimo wszystko są Kaliniwka, Zelena, Łysycze, Kożuchjaky, Pczilky, Werbowe, Jaroszyk, Murawiejnik(!), Krymka, Zełenyj Haj, Promiń, Kopani, Koza, Zełenyj Jar, Dibrowa. Co by nie mówić, a osobiście czułbym się lepiej we wsi o imieniu Dibrowa albo Basań, aniżeli w Partyzanach, nie mówiąc już o Łunaczarśkim czy Leninśkim.
Jednak miło, że na Taurydzie znalazło się miejsce dla nazw, które współbrzmią z NASZYMI, odwiecznymi, staroruskimi, protoukraińskimi nazwami, którymi do dziś obfitują przestrzenie połtawszczyzny, czerkaszczyzny, żytomierszczyzny, kijowszczyzny. Posłuchajcie: Hujwa, Stebliw, Buky, Czudniw, Rostiwka, Skwyra, Bobryk, Owsjuky, Lubar, Opisznia, Smiła, Werhuny, Liplawa, Rosawa, Rokyta, Huty. Podobało się? A jakże! Za tymi nazwami kryją się wieki, w nich echo słowiańskiego, ukraińskiego charakteru i bytu: Howtwa, Koreć, Kyszeńci, Szpyli, Myrcza, Rusaniw, Rusaliwka… A na przestrzeniach między Dnieprem a Berdą najstarszymi są nazwy, które pozostawili Tatarzy: Babyna, Rohaczyk, Uszkałka, Sirohozy, Torhaji, Tokmak, Taszłyk, Kałanczak, Atmanaj, Korsak, Utluk, Domuzły, Janczekrak, Karaczekrak, Berda, Dżaryłhacz… Starszych nie ma. I nie bę
Машинний переклад
Bażan, pojawiła się kolumna „Słowo redaktora”, w której pani redaktor wyraża oburzenie — do czego, powiada, wzywa „Swoboda” i czyją krew zamierza puszczać, czyżby mniejszości narodowych, w szczególności Rosjan? Dyskusja, która rozgorzała, rodzi wiele myśli i skojarzeń. Reakcja Wałentyny Bażan stała się dla mnie i nieprzyjemną, i nieoczekiwaną, a nawet szokującą: jak można zaprzeczać, odrzucać wersy geniusza, narodowego proroka? Przecież te wersy poety są w książkach, w podręcznikach, od dziesięcioleci uczą się ich dzieci w szkole! Dlaczego więc i po wiekach piszemy te wersy, znamy je i nawet tak ostro na nie reagujemy? Bo Szewczenko pisał PRAWDĘ, w tamtym czasie innej drogi wyzwolenia Ukraińców nie było. Prawda tworzy naród, a lud podniósł swoją miłością i szacunkiem zarówno Szewczenkę, jak i jego poezję na wysoki piedestał. I ta miłość oraz szacunek zostały wypróbowane zarówno czasem, jak i ogromnymi nieszczęściami narodu ukraińskiego, a wy, szanowni strażnicy, jeśli żyjecie pośród tego narodu, to szanujcie świętości jego duszy! Zarówno Szewczenko, jak i wszyscy świadomi Ukraińcy nienawidzili i nienawidzą nie Rosjan, a zaborczą, agresywną politykę Imperium Rosyjskiego. Szewczenko swoją prawdziwą, płomienną poezją niszczył jej fundamenty. Oto dlaczego tak go nienawidzili i nienawidzą zwolennicy tej polityki. Stąd też znany materiał telewizji orenburskiej, za który rosyjskim kolegom przyszło przepraszać. Wielu mądrych, twórczych ludzi, którzy subtelnie czują literaturę, poezję, znają wszystkie nieszczęścia, ból i straty języka oraz kultury ukraińskiej, pozostaje z jakiegoś powodu całkowicie na nie głuchymi. A najmniejsze próby ochrony tego, co ukraińskie, odbierają jako atak na to, co rosyjskie. Dlaczego? Bo Imperium Rosyjskie na tyle zdołało narzucić swoje stereotypy tym, którzy zostali wychowani w jego kulturze, że po prostu nie są w stanie myśleć inaczej. Wersy Szewczenki niszczą te stereotypy, a oni podświadomie odczuwają niepokój. Ten stereotyp zatruł nie tylko etnicznych Rosjan (wśród nich jest wielu wolnych od niego!), ale także mnóstwo Ukraińców, którzy nie potrafią się zjednoczyć, aby zdobyć się na godność państwową, pewność i dobrobyt. Czynnik ukraiński jest słaby i w tym tkwi największe zagrożenie zarówno dla Rosjan, jak i dla Żydów, Greków oraz wszystkich, którzy żyją na tej ziemi. Bo dopóki nie stanie się silny, będą ją grabić, niszczyć, znieważać. Lecz muszą wyrosnąć inne pokolenia, w których ta trucizna będzie działać słabiej. Słowo Szewczenki musi stać się dla nich eliksirem odrodzenia. Zatem w wierszach Szewczenki nie zagrożenie, a ratunek!
Машинний переклад
Оригінал українською · переклад оновлюється
Максим СТРІХА, доктор фізико
математичних наук, письменник
Як наголосив відомий поет і літературознавець Володимир Базилевський, ця книжка поза жанрами. У ній немає строго хронологічного викладу подій. Від спогадів і щоденникових нотаток автор вільно переходить до літературознавчих і культурологічних роздумів, від них — до гострої політичної сатири, а відразу по тому — до ліричної есеїстики найвищого ґатунку. І водночас — додам уже від себе — ця книжка має всі підстави, аби принаймні для нас, українців, стати на книжковій полиці десь поруч із двома “Сповідями” — Августина Блаженного й Жана Жака Руссо, “Проба ми” Монтеня, “Колишнім і думами” Герцена, Шевченковим “Журналом”… Тож інтерес публіки до презентації Дзюбиної книги був цілком зрозумілий і закономірний. Адже майбутні дослідники, що писатимуть українську інтелектуальну історію ХХ — початку ХХІ століття, неминуче звертатимуться до текстів кількох людей, які найповніше й найтверезіше зуміли поставити постколоніальному українському суспільству діагнозі запропонувати шляхи лікування задавнених постімперських хвороб. І серед цих людей постать Івана Михайловича Дзюби — без перебільшення унікальна. Унікальна з багатьох причин. Народжений на Донеччині у простій родині (батько
робітник загинув у війну, мати все життя працювала санітаркою в лікарні), сформований як особистість природою і людьми Оленівських Кар’єрів над Сухою Волновахою десь у степах між Сталіно й Маріуполем, він мав значно більше шансів стати, наприклад, типовим радянським ІТР
івцем (існувало колись таке поняття: “інженерно
технічний робітник”), до волі байдужим щодо проблем власної “закоріненості” (цей термін Симони Вейль сам Дзюба охоче вживає у своїй книзі, розмірковуючи над загадкою власної “українізації”). Адже, попри ще збережену природну українськомовність донецької глибинки 1930
х, майбутній автор “Інтер націоналізму чи русифікації” ще за студентських літ писав у анкетах “русскій” і аж до другої половини 1950
х залишався зразковою “радянською людиною” (щоправда, непримиренною до очевидного фальшу численних виявів офіційного життя, зі щирою вірою в живлющу силу очищеного від усіляких “спотворень” “вічно живого учення”). Однак саме Дзюба став одним із інтелектуальних лідерів українського “шістдесятництва” і, зазнавши політичних переслідувань, цькувань і тривалого замовчування, не вагаючись, повернувся до публічної ролі в часи горбачовської перебудови, коли лишень заносилося на чергову хвилю національного відродження. У 1960
ті доля поклала на Івана Дзюбу тягар політичного ватажка, який за законами жанру неминуче мусив привести його до мученицької смерті в радянських таборах (як привів Василя Стуса і його побратимів). Ще й досі живі люди, до глибини душі ображені на Дзюбу: чому ж він не погодився тоді йти і вмирати? Чому обрав для себе долю Галілео Галілея, а не Джордано Бруно? Але якщо Бруно залишився в історії яскравим символом нескореного віль
Надвечір 20 березня в Київському планетарії ніде було яблуку впасти. Академіки й студенти, науковці й митці, колишні дисиденти і другий президент України Леонід Кучма прийшли на презентацію нової книги спогадів і роздумів Івана Дзюби “Не окремо взяте життя”, щойно випущеної у світ видавництвом “Либідь”.
нодумства, то Галілей і по “зреченні” інтенсивно працював, заклавши підвалини, на яких стоїть споруда сучасної науки. Симптоматично, що в спогадах сам Іван Михайлович винесе надто жорстокий (напевно, що несправедливий!) присуд власним “дисидентським вибухам”: “не проти того повставав, не до тих апелював, ненадовго вистачало, марним кінчалося…” Ні, рішуче не можу з цим погодитися! Іван Дзюба повставав якраз “проти того”, і кінчалися ці повстання зовсім не марно. Замість утисячне оспівувати “невмирущу красу солов’їно
калинової мови” і таврувати тих, хто її зрікся, Іван Дзюба у праці “Інтернаціоналізм чи русифікація” (легально надісланій першим владним особам УРСР!) чи не вперше створив струнку наукову позитивістську програму в її обстоюванні, застосовну саме в конкретних умовах тодішнього тоталітарного СРСР. І, послуговуючись марксистською методологією, загнав на слизьке всіх тодішніх “штатних марксистів” (нездатна заперечити його невідпорні аргументи у відкритій дискусії, Система змушена була діяти проти Дзюби суто жандармськими методами). А коли перебудова стрімко розсунула межі можливого, Іван Дзюба по роках вимушеної праців багатотиражці авіазаводу й написання книжок, присвячених різним постатям “літератур народів СРСР” (книжок цілком вар тісних і щирих!), не вагаючись повернувся до ролі публіциста, започаткувавши у вельми популярному тоді “Вечірньому Києві” серію розмов на теми української мови, культури й історії. Дуже важливо, що писав він м’яко й інтелігентно, адресуючи свої аргументи не так прибічникам, як тим, хто ще вагається, хто лишень починає замислюватися щодо власної “закоріненості”. Тоді ж, 1988
го, Іван Дзюба надрукував у газеті “Культура і життя” велику програмову статтю “Чи усвідомлюємо національну культуру як цілісність?” “Національній за формою, соціалістичній за змістом” культурі було поставлено вбивчий діагноз: не цілісність і фрагментарність, зумовлені тим, що українська мова (стрижень цієї культури!) не виконує всіх належних суспільних функцій. Стаття справила враження вибуху — і врешті
решт привела через чотири роки її автора в крісло міністра культури нової незалежної держави. Зараз прийнято говорити: з колишніх дисидентів вийшли погані урядовці. Назагал це справді так. Але Іван Дзюба був винятком із цього правила. Адже, попри окремі неминучі помилки (зокрема й у кадровій політиці — позначилося, очевидно, вроджене бажання Івана Михайловича думати про людей насамперед добре), він зумів зробити головне: почати перетворювати колишню “центральну філармонію УРСР” на інституцію з розроблення і втілення в життя культурної політики незалежної європейської держави. Уперше наголос було зроблено на захист національної культурної спадщини — і на розвиток модерних українськомовних культурних індустрій. Уперше було розроблено (і затверджено — щоправда, вже після раптового і невмотивовано го звільнення Івана Дзюби з посади) сучасну Концепцію державної культурної політики. Звичайно, за природою своєю Іван Дзюба — зовсім не чиновник. Але природжена методичність і аналітичний розум ученого дозволяли йому не лише генерувати яскраві ідеї, а й не робити суттєвих “проколів” у рутинній апаратній роботі. Тому багато корисного зробив він і на посаді президента Республіканської асоціації україністів (утворена 1989 РАУ стала справжнім проривом для української гуманітаристики — і про це теж докладно розповідається в презентованій книжці), академіка
секретаря відділення літератури, мови та мистецтвознавства НАН (академіком його обрали наприкінці 1992
го попри відсутність формального наукового ступеня; про тему “Дзюба і наука” поговоримо трохи далі), голови Комітету з національних премій імені Т. Г. Шевченка, редактора часопису “Сучасність”, який став у 1990
х лідером наших літературних журналів — і згас після відходу Івана Михайловича від редакційних справ. …У презентованій книзі, оповідаючи про знехтувану пропозицію стати наприкінці 1950
х особистим секретарем легендарного Олександра Білецького, Іван Михайлович з видимим жалем написав: “Я був людиною вкрай легковажною, про завтрашній день не думав, а головне — не розумів, яку школу я міг би пройти в Олександра Івановича, міг би стати справжнім ученим. Але академічна наука мене не приваблювала, я рвався в бій”. Відтак молодий Іван Дзюба зосередився тоді на поточній літературній критиці, і навіть підготовленої уже кандидатської так і не захистив. А після участі (разом із Василем Стусом і В’ячеславом Чорноволом) у протестній акції в кіно театрі “Україна” на прем’єрі фільму “Тіні забутих предків” у вересні 1965 року можливості формальної наукової кар’єри для Дзюби надовго виявилися закриті. І все ж Дзюба став справжнім ученим. Не вузьким літературознавцем, прив’язаним до однієї певної теми, а гуманітарієм найвищого рівня — і найширшого профілю. Його енциклопедична освіченість (здобута насамперед самостійною сумлінною працею з книжками), його уміння легко й невимушено апелювати до тисячі тисяч джерел просто вражають. Його монографії на шевченківську тему стали справжнім підсумком позитивістської традиції нашого шевченкознавства, що йде від Сергія Єфремова. І як жоден (нехай навіть наймодерніший за своїми методологічними настановами!) літературознавець не може обійтися без єфремовських коментарів до шевченкового листування й “Журналу”, так, я переконаний, не може він сьогодні оминути й фактологічно наповнених і бездоганно логічно аргументованих побудов Івана Дзюби (особливо в таких сюжетах, як “Шевченко і слов’янофіли”, чи “універсальні мотиви в Шевченковій поезії”). Не випадково, виступаючи на презентації, директор академічного Інституту української мови Павло Гриценко наголошував: наш спільний обов’язок у рік Шевченкового ювілею перевидати ці праці, які вже стали бібліографічним раритетом. Не кажу вже про численні блискучі Дзюбині статті, присвячені Лесі Українці, Ользі Кобилянській, Олександрові Довженку, Володимирові Свідзинському, Олександрові Білецькому, Іванові Сенченку, Іванові Драчу, Ми колі Вінграновському, Григорієві Кочуру, Миколі Лукашу, Василеві Стусу та багатьом іншим постатям української літератури — від її визнаних корифеїв до симпатичних дебютантів
“шістдесятників”, які промайнули комета ми на літературному обрії, але пам’ять про яких Іван Дзюба прагне зберегти. Хтось скаже: усе те не наука, а есеїстика. Рішуче заперечу: гуманітарна наука зовсім не зобов’язана бути нудною, літературознавство лишень виграє, коли вбирається в елегантну форму есею. Іван Михайлович завжди вважав, що його голос має звучати ширше, аніж просто в колі академічних дослідників. Тим
то й пішов він на межі 1950—60
х не в академічне літературознавство, ав поточну літературну критику (за що й здобув першу “відзнаку” від Системи: звільнення з журналу “Вітчизна” за “ідеологічні помилки”). Тим
то й повернувся до рубрики у “Вечірньому Києві” наприкінці 1980
х, а вже на початку нового тисячоліття є сумлінним дописувачем “Дзеркала тижня” і “Дня”, намагаючись пояснити всім, наскільки ж то важливі речі: мова, література, культура, історія, мораль (і водночас тверезо бачачи наші власні національні вади, що є прикрою, але неминучою “компенсаторною реакцією” на століття упослідженості)… Не цурається він і “гарячої” публіцистики, відверто називаючи некомпетентність — не компетентністю, аморальність —
аморальністю, українофобство — українофобством. (Чого варта лишень назва збірки Дзюбиних статей, присвяченої феномену російського чорносотенства на українських теренах: “Нагнітання мороку”. Влучніше не скажеш!). Вісімдесят із гаком років життя Івана Дзюби були сповнені драматичних моментів: напівголодне дитинство, війна, загибель батька на фронті, важкі повоєнні роки, важке “вростання” в київське життя (два роки без прописки, коли лякав кожен нічних стуку двері гуртожитку), набутий ще в студентські роки туберкульоз, арешти друзів у 1960
х, коли було брутально обірвано сподівання, виплекані “відлигою”, робота над “Інтернаціоналізмом чи русифікацією”, ще чорніша хвиля арештів 1972
го, півтора року в тюрмі КДБ, вирок, вимушене зречення, інтелектуальне скніння в заводській багатотиражці, повернення до наукового і громадського життя наприкінці 1980
х, посада міністра, мантія академіка… …Іванові Дзюбі страшенно пощастило. Міг загинути в дитинстві (від випадкової бомби, від осколка під час підривних робіт на сусідньому кар’єрі, переходячи розбухлу від дощів степову річку, — про все це є згадки в тих-таки “Спогадах”). Міг молодим померти від туберкульозу (про власне злочинно
недбале ставлення до здоров’я в ті роки Дзюба теж чесно пише). Міг не вийти живим із тюрми КДБ, продовживши довгий мартиролог загиблих українських інтелігентів… Міг загинути, — але вижив, щоб зробити все, що було йому призначено. А разом із тим пощастило і всім нам. Адже в кожній спільно ті мусять бути постаті, безумовно варті довіри. В Україні з цим, на жаль, не склалося. З медіа до нас промовляють брехливі, продажні й некомпетентні політики, фанатичні московські панотці з найсучаснішими дорогими годинниками (і зі свідомістю середньо вічних фанатиків), примітивні у своїх украй обмежених духовних запитах (є прекрасні винятки, але говорю про загал) “зірки” шоу
бізнесу й спорту… Між тим голос українських інтелектуалів залишається тихим, майже не чутним (обмеженим шпальтами тих кількох газет, які ще надають шпальти для “серйозних” роз мов). Але він, цей голос, звучить — і ми можемо почути його. Якщо, звісно, захочемо. Але це вже залежатиме від нас. Зокрема й від того, наскільки ми використаємо сповна свій шанс бути сучасника ми по
справжньому унікального Івана Дзюби, прислухатися до його мудрих і виважених порад. І книжка “Не окремо взяте життя” — прекрасний шанс для кожного почати цю розмову з Іваном Дзюбою. Ще понад годину по завершенні презентації Іван Михайлович підписував книгу всім охочим — і в цій черзі ніхто не нарікав на довге очікування. І насамкінець. Автор цих нотаток ніколи не був політичним прихильником Леоніда Кучми. Але коли наприкінці презентації в планетарії Леонід Данилович просто й щиро говорив про те, що чекає на нові тексти Івана Дзюби, я гаряче аплодував йому. Разом з усіма.
Wołodymyr PIPASZ, przewodniczący Zakarpackiego Oddziału Obwodowego „Proświty” im. T. Szewczenki, kandydat nauk historycznych. Kontynuacja. Początek w nr 12 z 2013 roku. Wśród aktywistów „Proświty” było niemało emigrantów ze Wschodniej Ukrainy i Galicji, którzy wiele zrobili dla narodowo-kulturowego podniesienia regionu. Wśród nich byli naukowcy, pedagodzy, prawnicy, lekarze, działacze teatralni, pisarze. Wśród tych ostatnich, w szczególności, Wasyl Paczowski, Spyrydon Czerkasenko, Ułas Samczuk, Ołena Teliha, Marijka Pidhirianka, Iwan Pańkewycz, Kornyło Zakłynśkyj, Ołeksandr Ołeś, Ołeh Olżycz i inni. Ich twórczość wpłynęła także na kształtowanie się młodych zakarpackich pisarzy — Łuki Demiana, Wasyla Hrendży-Dońskiego, Jurija Borszosza-Kumiatśkiego, Zoresława, Mykoły Bożuk, Iwana Kołosa, Iwana Roszka-Irlawśkiego, Marka Baraboły i innych. Wydział literacko-naukowy zorganizował wydawanie „Zbioru naukowego towarzystwa „Proświta”, do redakcji którego weszli ks. A. Wołoszyn, I. Pańkewycz, W. Hadżega, W. Byrczak, a wokół zgromadzili się najlepsi naukowcy regionu. Łącznie od 1922 do 1938 roku ukazało się 14 tomów zbioru, autorami byli A. Wołoszyn (wybitny pedagog), W. Hnatiuk, I. Pańkewycz, M. Łelekacz, W. Hadżega, F. Potuszniak, F. Kołessa oraz wielu innych. Oprócz zbioru naukowego „Proświta” wydawała periodyczne publikacje krajoznawcze dla nauczycieli, chłopów, robotników, dzieci, młodzieży. Wśród nich popularne coroczne „Kalendarze „Proświty”, czasopisma „Pcziłka”, „Winoczok dla pidkarpatśkych dito czok”, almanach literacki „Nas ridnyj kraj”, czasopismo oświatowo-gospodarcze „Switło”. Ogółem w latach 20.—30. towarzystwo wydało 150 książek i broszur w nakładzie 450 tys. egzemplarzy. Wśród nich utwory T. Szewczenki, A. Wołoszyna, O. Markusza, I. Newyćkiej, O. Duchnowycza, S. Rudanśkiego, O. Ołesia, O. Kobylańskiej, M. Kociubynśkiego, B. Łepkoho, M. Pidhirianki, W. Hrendży-Dońskiego, M. Bożuk, Ł. Demiana. Ważna jest rola „Proświty” w szerzeniu w regionie ukraińskiego języka literackiego. Odegrała ona znaczącą rolę także w tworzeniu i organizacji pracy towarzystw i związków o charakterze gospodarczym, spółdzielni, kursów weterynaryjnych, winiarskich, ogrodniczych, rolniczych, pszczelarskich i innych. Przy czytelniach działały specjalnie utworzone kółka gospodarcze chłopów, a w samych czytelniach liczono niemało członków towarzystw kredytowych i spożywczych. Na przykład w 1935 roku było w nich 1074 członków towarzystw kredytowych i 1185 członków towarzystw spożywczych. Pod patronatem „Proświty” została założona organizacja „Płast”, która wykonała wyjątkową pracę na rzecz wychowania dzieci i młodzieży w duchu patriotycznym. Niemało płastunów wystąpiło z bronią w ręku w marcu 1939 r. w obronie Ukrainy Karpackiej i oddało za nią swoje życie. Proświcianie byli założycielami i aktywistami także innych organizacji o ukraińskim kierunku: „Wczytelśkiej hromady”, „Sojuzu ruśkych studentiw”, „Protyałkoholnoho towarystwa”, a także partii o pro-ukraińskim kierunku. Jednocześnie „Proświta” pozostawała organizacją bezpartyjną. Ważne znaczenie miało wzniesienie w Użhorodzie Domu Ludowego „Proświty”. Środki zbierano wśród ludu. Datki napływały od nauczycieli, urzędników, księży, chłopów, robotników, organizacji i instytucji, w szczególności także spoza granic regionu. Sto tysięcy koron wniósł na budowę Domu Ludowego także prezydent Republiki Czechosłowackiej T. G. Masaryk. Nie obyło się także bez pożyczek w bankach. Ogółem budowa Domu Ludowego (z kinem „Urania” przy nim) kosztowała towarzystwo 2 559 359 koron. Uroczyste otwarcie Domu Ludowego, w którym wzięło udział wielu prośwician regionu, odbyło się 7 października 1928 roku. Domy Ludowe „Proświty” wznoszono także w innych miejscowościach, na przykład w Rachowie, W. Byczkowie i innych. Ważne miejsce w działalności „Proświty” zajmowało przygotowanie i przeprowadzanie najróżniejszych wydarzeń kulturalnych i akcji masowych. Takimi były wieczory pamięci T. Szewczenki, O. Duchnowycza, innych wybitnych działaczy kulturalnych, kościelnych i społecznych, zebrania i zjazdy, pochody i manifestacje, wiece, zloty młodzieży, zawody sportowe itp. Odbywały się one z udziałem znacznej liczby ludzi, przebiegały pod narodowym niebiesko-żółtym sztandarem i z patriotycznymi hasłami, przy czym nie tylko w Użhorodzie, ale także w Rachowie, Chuście, Jasinie, Wielkim Byczkowie, Kosiwśkiej Polanie, Pereczynie, Turji-Remetach, Wielkim Bereznowym, Wołowem, Wierchnich Worotach, Kalniku itd. Najbardziej masową akcją stało się przeprowadzenie 17 października 1937 r. w Użhorodzie Wszechproświciańskiego zjazdu manifestacyjnego, w którym wzięło udział około 15 tysięcy przedstawicieli, którzy przybyli z całego regionu. Uczestnicy manifestacji nieśli 128 niebiesko-żółtych flag, kilka tysięcy małych chorągiewek, 190 transparentów z nazwami wsi i 10 sztandarów. Na czele pochodu szło 25 greckokatolickich księży. Tak potężnego pochodu miasto jeszcze nie znało. Wyraźnie zaświadczył on o zwycięstwie w latach 30. XX w. na Zakarpaciu kierunku narodowego (ukraińskiego) nad rusofilskim. Można więc stwierdzić, że towarzystwo „Proświta” w latach 20.—30. odegrało wiodącą rolę w narodowo-kulturowym rozwoju Zakarpacia. Po okupacji w marcu 1939 r. Ukrainy Karpackiej
Na Węgrzech działalność towarzystwa „Proświta”, podobnie jak wszystkich innych ukraińskich organizacji, została zakazana, a ogromna liczba książek z jej czytelni, a także dokumentów, materiałów itp. — zniszczona. Po wyzwoleniu Zakarpacia przez Armię Czerwoną w październiku 1944 r. podejmowano pojedyncze próby ze strony ukraińskich patriotów wznowienia działalności komórek „Proświty”, lecz zakończyły się one porażką. Wszak w czasach radzieckich prowadzono politykę rusyfikacji i deukrainizacji, „Proświta” zaś uważana była za organizację „burżuazyjno-nacjonalistyczną”, więc nawet dawne członkostwo w niej budziło podejrzenia i było jednym z możliwych powodów represji. Nadzieja na zmiany u przedstawicieli ukraińskiej inteligencji pojawiła się w czasach „odwilży” na początku lat 60. XX wieku. 11—15 lutego 1963 r. w Kijowie odbyła się republikańska konferencja w sprawie kultury języka ukraińskiego, w której wzięło udział ponad 800 uczonych, literatów, wykładowców, artystów, studentów itp. Według oceny samych uczestników stała się ona wyrazem „publicznego protestu” przeciwko tłamszeniu i lekceważącemu stosunkowi do języka i kultury ukraińskiej. Konferencja przyjęła rekomendacje dotyczące nadania językowi ukraińskiemu statusu państwowego, ukrainizacji edukacji, a także potrzeby utworzenia Towarzystwa Ochrony Języka Ukraińskiego. Sądzimy, że chodziło o stworzenie organizacji, która pełniłaby tę samą funkcję, którą realizowała „Proświta” w czasach przedradzieckich (inicjatorzy nie mogli rekomendować odnowienia organizacji, która nosiłaby imię „burżuazyjno-nacjonalistycznej” „Proświty”). Jednak tym nadziejom bardzo szybko położono kres, a wkrótce znów zaczęły się prześladowania „inaczej myślących”. Dopiero po rozpoczęciu „pieriestrojki” pojawiła się legalna możliwość występowania, początkowo bardzo ostrożnie, w obronie ukraińskości, inicjowania tworzenia ukraińskich organizacji kulturoznawczych. Od 1986 r. organ Związku Pisarzy Ukrainy — gazeta „Literaturna Ukrajina” zaczęła poruszać kwestię upośledzonej pozycji języka, kultury, edukacji i literatury ukraińskiej. W sierpniu 1987 r. w Kijowie utworzono Ukraiński Klub Kulturoznawczy. W tym samym czasie przy Domu Uczonych Akademii Nauk Ukraińskiej SRR powstaje ukrainoznawczy klub „Spadszczyna”, przy Kijowskim Uniwersytecie Państwowym im. T. Szewczenki — stowarzyszenie studenckie „Hromada”, we Lwowie — „Towarzystwo Lwa”. Od 1988 r. wysuwana jest idea stworzenia organizacji oświeceniowej w swej istocie — Towarzystwa Języka Ukraińskiego (znowuż, o „Proświcie” mówić było jeszcze niemożliwe). 17 grudnia 1988 roku w Kijowie powstał komitet organizacyjny w celu zwołania konferencji założycielskiej Towarzystwa Języka Ukraińskiego, któremu przewodniczył Dmytro Pawłyczko. Komitet organizacyjny przygotował projekt statutu, poprzez „Literaturną Ukrajinę” przeprowadził pracę agitacyjną i wyjaśniającą. Idea stworzenia towarzystwa uzyskała szerokie poparcie społeczne. Dotyczyło to również Zakarpacia. Wszak i w naszym obwodzie, w warunkach pieriestrojki i ogłoszonego przez M. Gorbaczowa kursu na „głasnost”, również zaczęto poruszać tematy upośledzonej pozycji naszego narodu. Tak, 29 listopada 1988 r. w „Literaturnej Ukrajinie” został wydrukowany artykuł mieszkańców Użhorodu Pawła Czuczki i Josypa Bahłaja „Tutaj potrzebny będzie kodeks państwowy”, w którym mowa była o konieczności nadania językowi ukraińskiemu statusu państwowego. W pewnym stopniu misję, którą realizowała „Literaturna Ukrajina” w skali ogólnokrajowej, na Zakarpaciu od końca 1988 r. pełniła gazeta „Mołod’ Zakarpattia”. Potrzebę nadania językowi ukraińskiemu statusu państwowego uzasadniano w artykułach Romana Petriwa, Borysa Hałasa, Josypa Bahłaja. Wasyl Bedzir w materiale „Fasadna mowa” krytykuje zalew ogłoszeń w języku rosyjskim. Udawało się wykorzystać także inne wydania. Tak, w „Zakarpatskiej prawdzie” ukazał się artykuł Iwana Sabadosza „Pielęgnujmy ojczysty język”. Konferencja założycielska Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki (TJU im. T. Szewczenki) odbyła się w Kijowie 11—12 lutego 1989 r. Wzięli w niej udział także delegaci z Zakarpacia, bo 21 stycznia 1989 r. w pomieszczeniu lektorium Towarzystwa „Znannia” w Użhorodzie odbyła się konferencja założycielska również Zakarpackiej Organizacji Obwodowej TJU im. T. Szewczenki. Przybyć na nią wszystkich, „komu nie jest obojętny jutrzejszy los języka wielkiego Kobziarza”, zaproszono poprzez ogłoszenie w „Zakarpatskiej prawdzie”. Ludzie, przeczytawszy ten komunikat, jechali nawet z dalekich zakątków obwodu, więc sala ledwo pomieściła wszystkich chętnych. Tutaj, być może po raz pierwszy, zebrali się, poznali i zjednoczyli ukraińscy patrioci regionu, co dało im możliwość w przyszłości podejmować się także tworzenia Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz Pieriestrojki oraz innych organizacji narodowo-demokratycznych. Po słowie wstępnym przewodniczącego grupy inicjatywnej, poety P. Skuncia, który zaznaczył, że niestety „dla ochrony ojczystego słowa przychodzi się zakładać Towarzystwo”, z referatem wystąpił doktor nauk filologicznych, profesor Użhorodzkiego Uniwersytetu Państwowego Pawło Czuczka. Jednym z jego głównych lejtmotywów była teza o konieczności dążenia do państwowości języka ukraińskiego. Po nim wystąpili pisarze Wołodymyr Ładyżeć, Feliks Krywin, Iwan Czendej, Mychajło Tomczanij, Jurij Kerekesz, Laszlo Balla, dziennikarz Wasyl Pipasz-Kosiwski (Rachiw), nauczyciel Wasyl Skrypka (wieś Rosiszka w rejonie rachiwskim), emeryt Mychajło Łewdar (Tiachiw), inżynier Jarosław Mojszewycz (Użhorod), kierownik katedry języka ukraińskiego Użhorodzkiego Uniwersytetu Państwowego Iwan Sabadosz i inni. We wszystkich wystąpieniach obecna była troska o stan języka ukraińskiego, stawiano żądanie: „Precz z kierownikami, którzy nie władają ukraińskim!”. Ideę utworzenia Towarzystwa Języka Ukraińskiego poparł rosyjskojęzyczny pisarz F. Krywin, a od Węgrów regionu — pisarz L. Balla. Konferencja wybrała na przewodniczącego organizacji P. Czuczkę, a także delegatów na założycielską konferencję republikańską. Odbyła się zbiórka funduszy na budowę pomnika T. Szewczenki w Użhorodzie (ideę wysunęła patriotyczna inteligencja), jedynym centrum obwodowym Ukrainy, gdzie takiego monumentu nie było. Tę ideę szeroko poparła zakarpacka społeczność. Zbiórka funduszy stała się powszechna, przekazywały je przedsiębiorstwa, organizacje, instytucje, tysiące obywateli z całego obwodu. Podstawowe komórki Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki powstają w miastach, wsiach i instytucjach regionu. W 175. rocznicę urodzin T. Szewczenki — 9 marca 1989 r., na placu Przyjaźni Narodów w Użhorodzie wmurowano kamień w miejscu przyszłego pomnika Kobziarza. Jednak to miejsce („na zapleczu”, „w gęstwinie”) nie za bardzo odpowiadało ukraińskim patriotom, więc wkrótce rozpoczęła się walka o wyznaczenie miejsca pod budowę pomnika na bardziej prestiżowym placu. Inną akcją, którą zajmowali się członkowie nowo utworzonego towarzystwa, był zbiór podpisów za uznaniem języka ukraińskiego za państwowy. Objęła ona cały obwód. Tak, tylko w Welykim Byczkowie (rejon rachiwski) w pierwszych miesiącach 1989 r. członkowie miejscowej komórki TJU im. T. Szewczenki zebrali 2,5 tys. podpisów. Ciąg dalszy nastąpi. Święto „Proświty” w m. Pereczyn w obwodzie zakarpackim. Reprodukcja z kolekcji M. S. Zaboczenia. Centralne Państwowe Archiwum Filmów, Fotografii i Dokumentów Dźwiękowych Ukrainy im. H. S. Pszenycznego, jedn. zb. 0*180076
Машинний переклад
Lidia KUPCZYK, przewodnicząca Lwowskiej Miejskiej Ligi Kobiet Ukraińskich
W jubileuszowym roku naszego chrześcijaństwa musimy zastanowić się nad głównymi kamieniami milowymi życia Kościoła na Ukrainie. Szczególną uwagę warto poświęcić tak znaczącym wydarzeniom z historii Kościoła Ukraińskiego, których naoczni świadkowie jeszcze żyją, a o których złożono liczne świadectwa… Przecież wydarzenia te istotnie wpłynęły na losy naszego narodu…
Apogeum tragicznych wydarzeń dla Kościoła Ukraińskiego w XX wieku stał się Lwowski pseudosobór, który odbył się w dniach 8–10 marca 1946 roku i którym ogłoszono likwidację Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej – Kościoła, który przez wieki był ostoją narodu ukraińskiego w Zachodniej Ukrainie oraz w licznych osadach na całym świecie. Była to brutalna likwidacja UCGK, likwidacja za pomocą represyjnego aparatu państwowego.
Przypomnijmy wiosenne dni 1945 roku… Wtedy kończyła się II wojna światowa i ludzkość spragniona czekała pokoju, a w Zachodniej Ukrainie rozpoczęła się wojna tak zwanych „wyzwolicieli” przeciwko Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej. Jej kulminacją był właśnie pseudosobór z 1946 roku, który ogłosił zjednoczenie UCGK z Rosyjską Cerkwią Prawosławną, która w tamtym czasie była już całkowicie posłuszna władzy sowieckiej. Nie warto zapominać o tym paradoksie: Kościół podporządkowywał się ateistycznej władzy sowieckiej, która wyznawała zasady „wojującego ateizmu”!..
Nacieranie Czerwonej Moskwy na Kościół Ukraiński w Galicji rozpoczęło się jeszcze w 1939 roku, kiedy „pobiedonosnaja Krasnaja Armija” po raz pierwszy zajęła terytorium Zachodniej Ukrainy. Praca duszpasterska ukraińskich księży została zakłócona. W krótkim czasie zamknięto wszystkie diecezjalne seminaria duchowne, Akademię Teologiczną we Lwowie, ukraińskie szkoły katolickie, drukarnie, zakazano zakonów i innych instytucji religijnych, wstrzymano wydawnictwo literatury religijnej. Gotowe produkty drukowane o treści religijnej zniszczono. Księżom zabroniono odwiedzać chorych w szpitalach…
26.12.1939 r. metropolita Andrzej Szeptycki pisał: „Wszystkie zarządzenia, które przychodzą od władzy sowieckiej, są skierowane na to, aby nas zniszczyć. Wszystkie klasztory rozwiązano. Skasowano wszystkie szkoły kościelne i sierocińce. Liczba aresztowań z dnia na dzień rośnie. Oto tak grają komedię „wyzwolicieli i zbawców”.
Podstawowy plan likwidacji UCGK Stalin wymyślił jeszcze w 1943 roku, a opracował go pułkownik bezpieczeństwa państwowego G. Karpow (świadczą o tym odtajnione dokumenty archiwalne). Jeszcze trwała wojna z Niemcami, a sowieccy zwierzchnicy państwowi rozmyślali nad zniszczeniem na Ukrainie UCGK!..
Oczywiście, właśnie decydująca, wiodąca rola Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej, którą przez wieki odgrywała w życiu narodu Galicji, stała się przyczyną nienawiści do niej władzy sowieckiej. Sowieccy ideolodzy wiedzieli, jak UCGK przeciwstawiała się polonizacji Ukraińców w granicach państwa polskiego, jak sprzyjała formowaniu świadomości narodowej Ukraińców, jak wpływała na rozwój moralny narodu ukraińskiego, jakim autorytetem się cieszyła. A mat i powołano do służby wojskowej. Ponad 150 młodzieńców, którzy marzyli, by zostać duszpasterzami! Tak zlikwidowano Lwowską Akademię Teologiczną – najwyższą ukraińską cytadelę duchowości.
Zdjęcie ze strony http://teresva.com
Potem rozpoczął się atak władzy radzieckiej na ojców dziekanów. Nie był on już przeprowadzany błyskawicznie, za to wytrwale i okrutnie. Partyjni dygnitarze już zrozumieli autorytet dziekanów wśród katolickiego duchowieństwa i chcieli wykorzystać ten bezdyskusyjny autorytet jako wpływ na podległe duchowieństwo w zbrodniczym planie zastąpienia UCGK posłuszną władzy Rosyjską Cerkwią Prawosławną.
Andrzejowi Szeptyckiemu dla tej władzy, która mianowała się wyzwolicielami, a w rzeczywistości pragnęła zniszczyć ukraińskiego ducha, zastąpić go bezduchowością „homo sovieticus”, taka instytucja była niepotrzebna.
Rok 1945 naznaczony był straszliwą presją na galicyjskich ojców dziekanów. Organy represyjne skrupulatnie „opracowywały” osobę każdego dziekana. Oficjalnie miało to być funkcją utworzonej 28 maja 1945 roku „Grupy Inicjatywnej ds. zjednoczenia Cerkwi Greckokatolickiej z Cerkwią Prawosławną”. Do trójki księży, którzy stworzyli tę grupę, nie wszedł żaden biskup, żaden ojciec dziekan. Mało prawdopodobne, że im tego nie proponowano (i to intensywnie!). Świadczy to o tym, że przywódcy duchowieństwa byli świadomi swojej większej odpowiedzialności nie tylko za swoje czyny, ale i za przykład, jaki dadzą podległym księżom.
Za ogłoszenie dawno zaplanowanej wojny przeciwko Kościołowi można uznać pojawienie się 8 kwietnia 1945 r. w gazecie „Wilna Ukrajina” artykułu Wołodymyra Rosowycza (to pseudonim Jarosława Hałana) „Z krzyżem czy z nożem?”. To ogromny, na dwie łamy gazety zjadliwy paszkwil, skierowany przeciwko Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej i jej działaczom. I od razu po tym oburzającym, kłamliwym artykule posypały się ciężkie ciosy w Kościół i jego wiernych.
Pierwszym ciosem w Kościół Ukraiński był nalot 11 kwietnia 1945 roku na górę św. Jura we Lwowie oraz aresztowanie władyków na czele z metropolitą Josyfem Slipyjem oraz innych osób z kościelnej wierchuszki. O tym wykonawcy z NKGB od razu powiadomili w KC WKP(b)U Złenkowa: „Po Lwowie i obwodzie aresztowano 33 osoby – z nich 1 metropolita, 2 biskupów (to Nykyta Budka i Mykoła Czarnecki – aut.), 20 księży; ounowców, którzy mieli ścisły związek z duchowieństwem – 4 osoby” (z dokumentów Państwowego archiwum obwodu lwowskiego, f. 3, op. 1, spr. 212). Nazywano to „operacją wyeliminowania antyradzieckiego duchowieństwa i aktywu kościelnego Cerkwi Greckokatolickiej w m. Lwowie i obwodzie”. Jednocześnie „wyeliminowano” biskupów Hryhorija Chomyszyna i Joana Łatyszewskiego w Stanisławowie.
Lecz ojcowie dziekani nie tylko nie chcieli przyłączać się do „Grupy Inicjatywnej”, ale i ignorowali ją. I odpowiednio orientowali podległych księży.
Drugi cios zadano 14 kwietnia 1945 r., kiedy o świcie otoczono Akademię Teologiczną i Seminarium Duchowne we Lwowie. Niektórych ojców-nauczycieli i teologów aresztowano, a resztę „osób w wieku poborowym” (jak zaznaczono w raporcie) pod konwojem skierowano do wojska. Wtedy tę sprawę NKGB w pełni przejęło na siebie. Tak 18 czerwca 1945 roku pełnomocnik Rady ds. Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej przy RNK USRR P. Chodczenko postawił „Grupie Inicjatywnej” żądanie:
Zdjęcie ze strony http://territoryterror.org.ua
Członkowie „Grupy Inicjatywnej” od lewej do prawej:
A. Pełwecki, H. Kostelnyk oraz M. Melnyk
„W miarę przeprowadzania ewidencji dziekanów, parafii i klasztorów cerkwi greckokatolickiej grupa inicjatywna ma przesyłać do pełnomocnika ds. Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej przy Radzie Komisarzy Ludowych USRR listy wszystkich dziekanów, proboszczów i przełożonych klasztorów, którzy odmawiają podlegania jurysdykcji grupy inicjatywnej ds. zjednoczenia cerkwi greckokatolickiej z cerkwią prawosławną”. („Działania Soboru Cerkwi Greckokatolickiej 8–10 marca 1946 r. we Lwowie”, str. 20).
W końcu organy represyjne nie bardzo czekały na te listy. Przymusowe „nawrócenie na prawosławie” we wszystkich zachodnich obwodach Ukrainy odbywało się według jednakowego schematu i z jednakowym okrucieństwem. Początkowo partyjniacy i enkawudziści przekonywali dziekanów o prawdziwości wiary prawosławnej, wychwalali Rosyjską Cerkiew. Kiedy zaś ojcowie wysuwali swoje kontrargumenty, zapędzając nieudolnych agitatorów w kozi róg, krótko, lecz kategorycznie radzono im „mnogo nie razgawariwat”. Potem dziekanów „zapraszano” do NKGB, towarzysząc tym zaproszeniom konwojem, ponieważ dziekani znajdowali powody, by się na nich nie zjawiać. Tutaj zaczynały się już groźby, zastraszanie, a często i pobicia, tortury. I jedyny rozkaz: podpisać prawosławie (czyli przyłączyć się do Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej) oraz skłonić do tego podległych księży. Dopiero teraz, po półwieczu, dowiadujemy się wielu szczegółów tego nacisku i możemy zrozumieć pełnię męczeństwa galicyjskich ojców dziekanów. Wystarczy przytoczyć przykład ks. Piotra Mekelity, dziekana borysławskiego, który po wezwaniu do drohobyckiego NKGB w czerwcu 1945 r. nie był w stanie samodzielnie wrócić do domu. Przywieziono go samochodem i niemal nieprzytomnego wyrzucono na ulicy przy parafii. Czasami enkawudzistom brakowało cierpliwości, by łamać opór ojców, i wtedy zdarzały się tragiczne „wypadki”, jak to stało się z dziekanem komarnieńskim ks. Stefanem Kaczmarem. Po kilkukrotnych wezwaniach do NKGB, gdzie stanowczo odmówił przejścia na prawosławie, został postrzelony, niby przez pomyłkę, przez sowieckich „striebków”, kiedy jechał do młyna we wsi Uniatycze. Ciężko ranny ks. Kaczmar pół roku przeleżał sparaliżowany i 14 stycznia 1946 roku zmarł. Po takiej obróbce ojców dziekanów nakazywano im zebrać podległych księży na konferencje dziekańskie, na które przybywali przedstawiciele „Grupy Inicjatywnej” oraz pełnomocnicy do spraw religii w towarzystwie enkawudzistów. Przy tym dziekanów ostrzegano, że zostaną ukarani, jeśli księża odmówią podpisania prawosławia. Jedna po drugiej odbywały się niesłychane w historii Cerkwi konferencje dziekańskie… Dokładnie taką konferencję opisano we „Wspomnieniach” dziekana złoczowskiego ks. Wołodymyra Łyska, które pod tytułem „Bez ziarna nieprawdy” ujrzały światło dzienne we lwowskim wydawnictwie „Kameniar” w 1999 roku. Niejeden dziekan nie wytrzymał przed tą gwałtowną brutalną siłą. Zgodzili się „zjednoczyć” z Prawosławną Rosyjską Cerkwią. Wielu z nich miało nadzieję, że będzie to tylko krótkotrwały kompromis. Lecz kompromis okazał się i długotrwały, i boleśnie ciężki, i nie wszystkich uratował przed dalszymi represjami. Jako przykład można wspomnieć los dziekana jaryczowskiego ks. Mykoły Zemłynskiego. Mając dziewięcioro dzieci, ojciec dziekan nie odważył się na kategoryczną odmowę narzucanego prawosławia i był uczestnikiem osławionego soboru w 1946 roku. Lecz w styczniu 1950 roku aresztowano go i wtrącono do obozu o zaostrzonym rygorze w Mordowii. Tam spotkał się z metropolitą Josyfem Slipyjem i odwołał przed nim swoje „prawosławie”. Po powrocie z uwięzienia był podziemnym greckokatolickim księdzem. Ojców dziekanów, którzy twardo stali przy swoim, aresztowano zaraz po nieudanych dla sowieckiej władzy konferencjach. Po nich masowo aresztowano innych niepokornych księży. Wielu duszpasterzy zginęło w uwięzieniu… Takie było „przygotowanie” do zwołania soboru, rzekomo UGKC, który miał ostatecznie zlikwidować tę Cerkiew. Ktoś z inicjatorów domyślił się, że zgodnie z kanonami Cerkwi sobór nie może odbywać się bez biskupa, wtedy jego decyzje nie będą prawomocne. A w tym czasie już wszystkich greckokatolickich biskupów aresztowano. Dlatego postanowiono pilnie wyświęcić biskupów przed rozpoczęciem Soboru. W 2013 roku świętujemy 1025-letni jubileusz Chrztu Ukrainy. Istnienie Cerkwi Chrystusowej na Ukrainie naznaczone jest różnymi przykrościami i cierpieniami, rozwój Ukraińskiej Cerkwi skropiony jest krwią jej świętych męczenników.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
aby stworzyć pozory jego legalności. 24—25 lutego 1946 roku kijowski metropolita Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej Jan potajemnie wyświęcił na biskupów dwóch członków „Grupy Inicjatywnej” — ks. Mychajła Melnyka oraz ks. Antoniego Pelweckiego. Ale stali się oni nie greckokatolickimi, lecz prawosławnymi biskupami! Zatem nie mogli oni stać na czele Soboru UKGK, a wszystkie decyzje takiego Soboru nie mogły mieć mocy prawnej. Dlatego ten Sobór stał się pseudosoborem. Odbył się pseudosobór 8—10 marca 1946 r. Głównym dyrygentem tej komedii był pułkownik KGB Pyrohow. Prawami i nieprawami spędzono do soboru św. Jura 216 zastraszonych, sterroryzowanych księży i 19 świeckich (niektórych przywożono przymusowo) i rozpoczęto pracę. Kierownikami Soboru byli ks. dr Hawryił Kostelnyk, biskup RCP M. Melnyk, biskup RCP A. Pelwecki. Na taśmie filmowej, która utrwaliła pracę tego pseudosoboru, można zobaczyć zaniepokojone, surowe twarze delegatów. Niemniej jednak „Sobór”, zdaniem władz, „przebiegł pomyślnie”. Wszystkie przygotowane wcześniej decyzje przyjęto „jednogłośnie” (było komu tego pilnować!). Sobór rzekomo unieważnił Unię z 1596 roku i podporządkował Ukraińską Cerkiew Katolicką Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Na zakończenie „Soboru” odbyło się „uroczyste nabożeństwo”, w którym wzięli udział hierarchowie Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej: Metropolita Jan (Kijów), bp Makary (Lwów) i bp Nestor (Mukaczewo). Wysłano telegramy gratulacyjne do Patriarchy RCP Aleksego, Stalina, Przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych USRR, a także „posłanie” do wiernych i duchowieństwa Zachodniej Ukrainy. UKGK zlikwidowano, ogłoszono poza prawem, jednak, jak się okazało, żyła ona, tworzyła i rozwijała się w podziemiu. Podziemna Ukraińska Cerkiew ukazała światu niezwykłą wielkość ducha, wytrwałości i poświęcenia, na których i w naszych czasach warto wzorować się wszystkim prawdziwym chrześcijanom! Okrutna totalitarna machina złamała życie licznym ukraińskim duszpasterzom i gorliwym świeckim, lecz nie złamała ich ducha, nie zachwiała ich wszechzwyciężającej wiary. Wypiwszy do dna kielich cierpień, odeszli oni do Pana. A nam pozostawili wzór wierności i oddania swojej wierze i swojej Cerkwi. I naszym obowiązkiem w roku chwalebnego jubileuszu Chrztu Ukrainy jest pamiętać o tym i w nowszych okolicznościach pielęgnować, wzmacniać naszą wiarę. Znamienne, że właśnie rok 2013 został ogłoszony przez Cerkiew Powszechną rokiem WIARY. Z tej okazji Błogosławiony Światosław zwrócił się do wiernych UKGK z „Posłaniem”, w którym podkreślił, że w tym roku Ukraińcy powinni wspomnieć wybitne wydarzenie dalekiego 988 roku, kiedy przyjęliśmy Chrzest Włodzimierza, przeanalizować, jakie miejsce zajmuje wiara chrześcijańska w naszym codziennym życiu, oraz, lepiej poznawszy jej główne postulaty, natchnąć nimi swoje życie i działalność. „Nasza wiara — podkreśla Błogosławiony Światosław — ma stać się dla nas źródłem miłości do bliźniego oraz podstawą prawego chrześcijańskiego życia. Oprócz poznania wiary, mamy żyć nią i dzielić się nią poza świątynią czy rodzinnym domem, wnosić ją w życie kulturalne, społeczno-polityczne i gospodarcze”. nego) pisma. Czy zapożyczyli Grecy, czy sami wymyślili — nie wiadomo. Jeśli wziąć pod uwagę to, że jeden z twórców pisma słowiańskiego w krymskim Chersonezie (Korosteniu) zapoznawał się z nieznanymi ruskimi pismami, to można przypuścić, że była tam także litera „ї”. Jeśli chodzi o używanie lub nieużywanie jej przez kijowskich ruskich pisarzy, to dla mnie osobiście nie może być tutaj dwóch zdań. W 2007 roku zapisałem i zrekonstruowałem tekst Ewangelii Ostromira współczesnym alfabetem ukraińskim. Otóż na odwrocie kart 102 oraz 184 tego zabytku autor używa litery „ї”. Po raz pierwszy dla oznaczenia miejscownika pierwotnego zaimka „ій” – іїм: „Запрети[в] же Іі[су]с д[у]ху нечистууму [в] [і]ї[м] [і] ісціли[в] отрока”. Po raz drugi dla oznaczenia końcówki osobowej imiesłowu czynnego czasu przeszłego: „Во время оно [в]виді[в] Іюда, предавъї[й] Єго...”. Czyli w takim samym znaczeniu, w jakim używamy jej i my dzisiaj. Minęło 956 lat od początku spisania zabytku dawnego ukraińskiego piśmiennictwa i języka „Ewangelii Ostromira” (1056—1057). A zatem nie mniej lat ma legendarna ukraińska litera „ї”, z którą kojarzy się nazwa naszego państwa: UKRAЇNA, i na cześć której w Równem przeprowadzono święto w Dniu Języka Ojczystego 28 lutego. Zatem wiek litery „ї” wynosi nie 500, a co najmniej 1000 lat. I punktem wyjścia nie są „Zapiski...” z lat 1874—1875, a „Ewangelia Ostromira” z lat 1056—1057. Uwaga: W nawiasach kwadratowych zaznaczono zrekonstruowane litery, których brak w oryginale tekstu. Dodatek: kserokopie kart 102 oraz 184 odwrotu Ewangelii Ostromira; wzory formy litery „ї” w najdawniejszych źródłach. Mykoła TKACZ
Машинний переклад
Niech to może i nie jest najważniejsze, ale ty, dziecko, jesteś powołane, by chronić swoimi dłońmi maleńką świeczkę litery „ї”. Iwan Małkowycz. Pouczenie. Szanowna Redakcjo! Przeczytałem w nr 9 „Słowa Proświty” za 2013 r. notatkę Jewhena Cymbaluka z Rówieńszczyzny „Litera »ї« trafiła do Księgi Rekordów Ukrainy”. W niej informuje on, że litera „ї”, która została ustawiona na Majdanie Niepodległości w Równem podczas obchodów Dnia Języka Ojczystego, ma 3 metry 60 centymetrów wysokości. I że dzięki temu trafiła do Księgi Rekordów Ukrainy. A dalej autor notatki mówi, że litera „ї” ma rzekomo zaledwie ponad 500 lat i że „w nowoczesnym znaczeniu została po raz pierwszy użyta w latach 1874—1875 w »Zapiskach Południowo-Zachodniego Oddziału« Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w Kijowie”. Już drukowałem w „Literackiej Ukrainie” swoje badania dotyczące litery „ї”. Ale zważywszy na wagę tego zagadnienia oraz w celu sprostowania błędnego wyobrażenia o źródłach jej pochodzenia, uważam za konieczne przedstawić swoje badania także czytelnikom „Słowa Proświty”. Długotrwałe i systematyczne przekręcanie historii przez imperialną Moskwę, włącznie z kradzieżą i przywłaszczeniem dziedzictwa oraz samej nazwy epoki książęcej naszego państwa Ruś; prześladowania i zakaz używania języka ukraińskiego, które rozciągały się nawet na poszczególne litery ukraińskiego alfabetu, przyczyniły się do tego, że jeszcze dzisiaj żyjemy i myślimy według imperialnych stereotypów. Do jednego z takich stereotypów należy pogląd o pochodzeniu litery „ї”. Ponieważ nie ma jej w rosyjskim alfabecie, Moskwa przedradziecka i sowiecka negowała pogląd o używaniu tej litery przez kijowskich ruskich skrybów. Tym samym odcinano prawdziwe źródła ukraińskiego piśmiennictwa i narzucano fałszywą tezę o znacznie późniejszym formowaniu się języka ukraińskiego — XIV w. A zatem i ukraińskiej historii oraz narodu. Jednocześnie imperialna Moskwa bezczelnie przywłaszczała całe dziedzictwo epoki książęcej Ukrainy—Rusi. Ta tendencja nie zmieniła się i dzisiaj. Ze szczególną furią objawiała się ona na Ukrainie w czasach radzieckich. Niegdyś świętej pamięci ukraiński historyk J. I. Dzyra tylko za niewielką publikację, w której dowodził poglądu o używaniu litery „ї” w kronikach kozackich i napotykaniu jej w „Izborniku Światosława — 73”, miał ogromne nieprzyjemności. Ówczesny kierownik Instytutu Iwan Biłodid urządził nawet specjalne posiedzenie rady naukowej, aby potępić zuchwały czyn młodego naukowca. Dlatego i dzisiaj w badaniach naukowych nad starosłowiańskim piśmiennictwem i językiem w niepodległej Ukrainie wykorzystywane są dawne imperialne stereotypy. Aleksander PYROHOW, m. Radomyśl. W dziwnym i różnobarwnym świecie kolekcjonerów są też filokartyści. Filokartia — kolekcjonowanie pocztówek. Starych i nowych, z ideologicznym piętnem i bez niego. Ale w każdej pocztówce odbija się czas, epoka, w której przyszła na świat. I nierzadko właśnie dzięki takim niewielkim relikwiom utrzymuje się więź pokoleń. Pod koniec 1917 roku w Kijowie, w okresie Centralnej Rady, wydrukowano na papierze pakowym pocztówki z portretami ukraińskich hetmanów i obok teksty. Na odwrocie pocztówek napis — Wydawnictwo „Wershyhora”, Kijów, ul. Lwiwska 33, mieszkanie 28. Pocztówek wypuszczono 10 typów, wydawano je pod numerami, nakład każdej z pocztówek jest nieznany. Przecież przy portrecie Bohdana Chmielnickiego (nr 5) na pocztówce wydrukowano artykuły historycznego traktatu perejasławskiego, na warunkach którego roku 1654 stycznia 8 dnia Hetman Ukrainy „przystał do związku z Moskiewszczyzną”. Oto te artykuły: „1) Ukraina ma samorząd i niezależność od Moskiewszczyzny. 2) Ma prawo własnego ustawodawstwa i sądownictwa. 3) Prawo wybierać wolnymi głosami Hetmana i całą starszyznę”. Ogólnie literę „ї” naukowcy wiążą z „żywicą” głagolicy. Uważa się, że w alfabecie głagolickim istniały dwa znaki dla dźwięku „i”. Jeden z nich — koło (podobnie do litery „o”), na którym u góry wklinał się mały trójkącik. A drugi — trójkąt, na którym u góry tuliły się dwa połączone u góry linią maleńkie oczka. Pierwszy znak rzekomo używany był na początku słowa i po samogłosce, a drugi — po spółgłosce. W późniejszych zabytkach głagolicy pojawia się trzeci znak dla litery „i”, który nazywają „iże na nóżce”. Różnił się on od drugiej „życy” tym, że zamiast trójkąta pod oczkami stała nóżka. Czyli — podobny do litery „ї”. Pochodzi ten znak, według I. W. Jagicza, jak i większość liter głagolicy, rzekomo z greckiego minuskułowego (małego, drobnego). Ewangelia Ostromira, arkusz 102, odwrotna strona 1
Машинний переклад
4) Przyjmować posłów i układać się z obcymi państwami. 5) Moskwa nie śmie łamać dawnych praw chłopów, kozaków, miast, mieszczan oraz duchowieństwa; Ukraińska Cerkiew niezależna od Moskiewskiej. 6) Ukraina ma swoje własne wojsko. 7) Ukraina i Moskiewszczyzna pomagają sobie nawzajem podczas wojny”. Pod warunkami napis – „Ukraińcy! Głowy położymy, a zwrócimy bezprawnie zabrane nam prawa i wolności”. Warunki te, jak zaznaczono, już po stuleciu złamała Moskiewszczyzna. Bezprawnie, ale nie ostatecznie. Bo była Ukraińska Republika Ludowa. Jest nowa niepodległa Ukraina, której wybór na korzyść dokonał cały ukraiński naród. Dlatego nieprzypadkowo tak współbrzmią artykuły perejasławskie ze współczesnością. Na drugiej ulotce – portret hetmana Iwana Mazepy (nr 9). Ten warunek sporządził w roku 1708 ze Szwecją hetman Iwan Mazepa, bo dobrze widział, że wiarołomna Moskiewszczyzna przez cały czas od samego przyłączenia Ukrainy (roku 1654) nigdy nie szanowała traktatu perejasławskiego. 1) Cała Ukraina: Prawobrzeżna, Lewobrzeżna oraz Zaporoże łączą się w jedną, niepodzielną Republikę Ukraińską. 2) Ukrainą rządzi hetman oraz Rada Generalna (ukr. Sejm); przy hetmanie mają być generalni radni ze starszyzny kozackiej, posłów od Zaporoża oraz po jednym z każdego pułku. 3) Na Ukrainie ma panować całkowita wolność i wszyscy Ukraińcy stają się równymi kozakami”. Na dole wezwanie: „Ukraińcy! Pamiętajcie, jak sławni przodkowie nasi bronili swój rodzinny kraj!” Takich ulotek z portretami ukraińskich hetmanów wydawano w różnych czasach niemało. Ale w naszym kraju za okresu radzieckiego ich los, jak i los ich właścicieli, był tragiczny. Ulotki, poświęcone historii kozactwa i prawdziwej historii Ukrainy, nadal drukowano. Co prawda, już za granicą w Warszawie, Wiedniu, Toronto, Nowym Jorku.
Машинний переклад
DO 95-LECIA OLESIA HONCZARA. Lesia STEPOWYCZKA, pisarka, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. Zakończenie. Początek w nr 12 z 2013 roku. TETIANA BONDAREWSKA. MUZEUM, POSIADŁOŚĆ O. HONCZARA NA POŁTAWSZCZYŹNIE. Ponad pół wieku minęło od odejścia w zaświaty babci Prisyny, a sztafetę przechowywania pamięci Olesia Honczara los przekazał z jej rąk w ręce prawnuczki, czwartej Opiekunki — Tetiany Wsewołodiwny Bondarewskiej (z domu Honczar, ur. 1961 r.), wnuczki Jakiwa Hawryłowycza Honczara, córki Niny Jakiwny Honczar, czyli ciotecznej wnuczki Olesia Terentijowycza Honczara. Oficjalnie jej stanowisko nazywa się: dyrektor Państwowego Muzeum Literacko-Pamięciowego Posiadłości Olesia Honczara we wsi Sucha w rejonie kobelackim na Połtawszczyźnie. Zajmuje to stanowisko od 28 sierpnia 2000 roku, od czasu, gdy w Suchej otwarto Dom-Muzeum staraniami Wałentyny Honczar oraz akademika, bohatera Ukrainy Petra Tronki przy osobistym wsparciu Prezydenta Ukrainy Łeonida Kuczmy. Trzej wymienieni dostojnicy przybyli osobiście na święto otwarcia. Jakie to szczęście, że wielki Oles Honczar ma taką siostrzenicę, dziennikarkę, bibliotekarkę, pedagoga-wychowawcę, która pewnego dnia postanowiła porzucić wszystkie swoje dotychczasowe sprawy i za głosem serca zajęła się pielęgnowaniem, chronieniem, opiekowaniem się ośrodkiem kultury, rodowym gniazdem Honczarów, gdzie mały Oles spędził swoje wczesne i szkolne dzieciństwo. Teraz to jej główny zawód i powołanie, które sama dla siebie określiła. Początkowo pracowała społecznie, obecnie — na skromnym etacie z wydziału kultury przy Kobelackiej Rejonowej Administracji Państwowej. Lecz żadnymi pieniędzmi nie da się opłacić tego, czym zajmuje się pani Tetiana, tego zakresu pracy, tego nienormowanego dnia pracy, miesiąca, roku. A wszystko dlatego, że jej praca to, jeśli chcecie, misja, niełatwa i zaszczytna. Tetiana Bondarewska jest organizatorką i duszą wszystkich świąt literackich, które odbywają się w Suchej, gdzie corocznie świętuje się w kwietniu dzień urodzin wielkiego pisarza, w lipcu — dzień jego pamięci, a każdego lata — Zielone Święta, Świętą Trójcę, którą tak kochał Oles Honczar. I na nich zawsze widzimy gospodynię posiadłości panią Tetianę — uśmiechniętą, piękną ukraińską kobietę, połtawiankę ze szczerym uśmiechem, która gościnnie wita gości. Lecz aby święto się odbyło, wykonywana jest wielka, żmudna praca, którą niestrudzenie zajmuje się przez cały rok Tetiana Wsewołodiwna. To współpraca z Kobelacką Rejonową i Połtawską Obwodową Administracją, z nauczycielami i uczniami szkół, którzy są uczestnikami konkursów literackich i artystycznych, praca z uczelniami wyższymi, w szczególności z rektorami, wykładowcami, naukowcami oraz studentami Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia W. Korolenki, Narodowego Uniwersytetu Górniczego, Dnieprowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Olesia Honczara i innych. To praca badawcza, współpraca z Wałentyną Danyłiwną Honczar, aktywny udział w konferencjach naukowych poświęconych twórczości pisarza, które corocznie odbywają się w wymienionych uczelniach. To kontakty kulturalne z ośrodkami artystycznymi, takimi jak Petrykiwski Kombinat Artystyczny, zespoły muzyczne, które biorą udział w świętach. To stały i owocny kontakt z pisarzami Połtawszczyzny, Kijowszczyzny, Dniepropietrowszczyzny. To praca organizacyjna wśród mieszkańców wsi, rejonu, obwodu, działalność oświatowa, popularyzacja twórczości Olesia Terentijowycza. Pani Tetiana ma skryte marzenie — przy domu pamięci otworzyć bibliotekę, w której znajdowałyby się dzieła wielkiego klasyka naszej literatury Olesia Honczara, aby były dostępne dla każdego, kto zechce je przeczytać. Juliusz Cezar mówił: „Lepiej być pierwszym we wsi niż drugim w Rzymie”. Tetiana Bondarewska mieszka dziś w prostej glinianej chacie we wsi Sucha, pracuje w ogrodach. Zamieniła miasto na wieś, za to zna ją cały świat. A w gości do niej, gospodyni domostwa Honczara, przyjeżdżają prezydenci i akademicy, profesorowie i obcokrajowcy. Bo jest na co popatrzeć! Biała, niczym stepowa czajka w rosistych łąkach, chatka, słomiana strzecha, studnia z żurawiem, ogródek, metalowy płot (zamiast dawnego drewnianego). Zadbane obejście. Gniazda bocianów nad podwórkami. Róże malinowe, serce Ukrainy. Właśnie na tej ziemi postawił swoje pierwsze kroki mały Sasza, przyszły koryfeusz ukraińskiej literatury narodowej Oles Terentijowycz Honczar. „Sucha dlatego się nazywa — mówi siostra pisarza Ołeksandra Terentijiwna — że wokół jest głęboki wilgotny jar, a wieś w tym jarze pośród niewielkich gór leży i wodą nie jest zalana”. Na małym ganku, na szerokiej ulicy na Trójcę co roku jest szczególnie tłoczno. Wzruszeni przekraczamy próg, za którym jest Świetlica, cud żywy, który oddycha macierzanką, lubczykiem, miętą. Świeżymi ziołami gęsto wyścielono podłogę, a okna i starodawne belki stropowe przystrojono zielenią. Na stoliczkach w dwóch niewielkich pokoikach w glinianych dzbanach chabry i rumianki. Gęsty aż do zawrotu głowy zapach ziół. Trójca przecież Święta! Ręczniki, tli się lampka przed starymi obrazami, szeroki na pół chaty wiejski piec, w kącie pogrzebacze, półki na naczynia na ścianach. Niewielka etażerka, łóżko, na którym spał uczeń, koszula, czapka, rzeczy osobiste Honczara-nastolatka, studenta Charkowskiego Technikum Dziennikarstwa. Chata-święto, taka już jasna, cała przesiąknięta słonecznym blaskiem. Wycieczkę prowadzi całkiem po domowemu, jak dla bliskich, Tetiana Bondarewska. Muzeum-posiadłość otwarto niedawno, autochtoniczną glinianą chatę z zewnątrz zakonserwowano, pokryto płytkami i pobielono, dach pod dachówką pokryto warstwą słomy, niegdyś glinianą podłogę zastąpiono drewnianą. Pracę nad zebraniem eksponatów, uporządkowaniem spuścizny literackiej kierowała Wałentyna Danyłiwna Honczar. Pomagali towarzysze pisarza, akademik Petro Tronko, siostra cioteczna Nina Hordia, krewni i współmieszkańcy wsi. Wśród bogatych eksponatów literackich muzeum są powieści Olesia Honczara, od „Sztandarowców” do „Soboru”. Po nich można prześledzić całą jego drogę twórczą, która bierze początek stąd, z Suchej. Na fotografii na ścianie wuj od strony matki, Jakiw Hawryłowycz Honczar, ubrany jak wiejski inteligent czasów I wojny światowej: kosoworotka, marynareczka, czapka z daszkiem — patrzy bez uśmiechu, rozważnie, mrużąc oko. Dziękuję wam, wuju Jakowie, że przyjechaliście do Łomiwki po Wielkanocy 1920
go też zabrali siostrzeńca, nie bali się w ciężkich czasach karmić dodatkowej gęby. Wzięli sobie Saszkę za syna w miejsce zmarłej córeczki Nadijki. „Życie było surowe, wyrastałem bez rodzinnej czułości...” — wspominał będzie pisarz. Jakaż tam czułość, kiedy chodziło o to, by przeżyć, by małe dziecko wychować! „Wujek Jakiw wyjednał z Kobielaków nauczyciela i zebrał suchiwskie dzieci na naukę w chacie rozkułaczonego sąsiada, która stała obok pusta. A już w starszych klasach przyszło Olesiowi chodzić pieszo cztery kilometry do sąsiedniej Kozelszczyzny, więc wujek, żeby chłopak się nie męczył, wynajmował mu tam mieszkanie. Głodno było, oj głodno, jak w jego powieści „Stokozowe pole” o wielkim głodzie z 33 roku, — opowiada siostra Ołeksandra Terentiwna Sowa. — A potem wujek odwiózł go do Charkowa do technikum, a z technikum bez egzaminów poszedł Ołeś już na uniwersytet”. Dzięki Jakiwowi Hawryłowyczowi, że nie zostawił chłopca na pastwę złej macochy, wpisał w jego metrykę swoje nazwisko, wychował, wykształcił. Od wszystkiego złego wujek Jakiw i babcia Prysyna uchronili swoją krew, i za to im niski pokłon nawet po grobie. Tak się czuje i myśli w suchiwskiej chacie, a gospodyni pani Tetiana (tak nazywała się też mama Olesia) woła już do ogrodu, do stołu. Tam gości częstują leczniczą herbatą z ziół z gorącymi pierożkami, które niosą tutaj prosto z pieca suchiwskie babcie w białych chusteczkach. Na to święto mieszkanki wymierającej wsi czekają cały rok. A na ulicy śpiewają i grają muzycy, wołają do tańca, do pieśni. Tutaj, w dolinie, na skraju wsi, gdzie obok szmaragdowy las i jasne doliny, utworzył się plac, na którym kipi prawdziwe ludowe święto. „Trójca — zielone święto mojego dzieciństwa”, — napisane między drzewami i trawami słowa. Święto w Centrum kultury języka ukraińskiego NGU. Z przodu — Wałentyna Honczar, rektor NGU H. H. Piwniak oraz dyrektor IGP NGU prof. W. Puszkin. Uczestnicy „Zielonego święta z Olesiem Honczarem” w Suchej—2008. Od lewej do prawej: poeta W. Sirenko, n. sp. NGU Natalja Kostiuk, Iryna Ciupiak, przewodnicząca DOO NSPU Lesia Stepowyczka, st. n. sp. Litmuzeum Switłana Martynowa, rektor PDPU W. Panczenko, Jakiw Oksiuta, gospodyni muzeum Tetiana Bondarewska, reżyser NRKU Wasyl Obruczow, pisarz Ołeksandr Miszczenko (Wola), poetka Nina Hnatiuk
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Olesia Honczara, a on sam obdarowuje ziomków swoim słynnym uśmiechem z portretu, który wisi na zielonym płocie. Wtedy administracja muzeum wraz z władzami rejonu kobielackiego i obwodu połtawskiego postanowiła urządzić w Suchej Święto Dzieciństwa Olesia. Stary pszczelarz o błękitnych oczach, z kozackimi wąsami, w wyszywanej koszuli i słomkowym kapeluszu, dziadek Hryhorij Żuk częstuje wszystkich słodkościami. Na płotach rozwieszone są starodawne ręczniki, aż oczy rozbiegają się od delikatności barw. Na jednym z nich, czerwonym i czarnym na białym, wśród kogucików i róż, napis, który boleśnie uderza w serce: “Chleb głową wszystkiego. 1933”. Babcia Nastia i babcia Hanna, babcia Motria i babcia Kyłyna — ludowe mistrzynie, gospodynie tych skarbów, odpoczywają na ławach, patrzą na tańce młodych. “A wasze ręczniki są na sprzedaż?” — pytam babcię Nastię. — “Nie!” — “A co, pieniądze nie są wam potrzebne?” — “Potrzebne, ale ręcznika nie sprzedam! To moja młodość” — odpowiada babcia. Przed mikrofonem występują uczniowie, czytają wiersze Olesia Honczara i swoje własne. Goście z Kijowa witają zebranych i wręczają zwycięzcom konkursu recytatorskiego książki oraz stołeczne suweniry. Przemawia w imieniu pisarzy malowniczego kraju poetka Ołena Haran, przewodnicząca Połtawskiej Organizacji Obwodowej NSPU. Dniepropetrowscy goście — naukowcy NGU i pisarze — opowiadają obecnym o tym, jak w Dniepropetrowsku, gdzie Oles Honczar się urodził, ukończył uniwersytet, napisał “Sztandaronośców”, spotkał swoją ukochaną żonę Walentynę, czczą jego pamięć. Staraniami społeczności i pisarzy, przy wsparciu władz miejskich, na 85. rocznicę urodzin Olesia Honczara (2003) odsłonięto dwie tablice pamiątkowe — na ścianie uniwersytetu i na ścianie łomiwskiej chaty, ulicę Kirowa przemianowano na ulicę Olesia Honczara, a ponadto jego imię noszą biblioteka naukowa uniwersytetu, centrum kulturalne Narodowego Uniwersytetu Górniczego, szkoła sztuk, świetlica na wydziale filologii ukraińskiej. I myśli się o tym: dorastanie małego Olesia w atmosferze prawdziwej miłości w Suchej z prostego faktu kroniki rodzinnej wyrasta do uniwersalnego symbolu Człowieczeństwa, Miłosierdzia, Miłości. Musimy otoczyć uwagą każdą sierotę, musimy traktować ją tak, jakbyśmy już z góry wiedzieli — w niej dorasta nowy przyszły wielki pisarz, który rozsławi swój kraj. Brzmią wiersze Olesia Honczara: Umrę o świcie. W godzinach pracy Zostawię wam ranek I czystą na trawach rosę. Ja i tam was kochać będę. Z tej pra-nocy Jakieś dla was tajemnice Tutaj przyniosę. Jeszcze kwieciem wzejdę Ja na polach Ukrainy. Jeszcze wam zwiastować będę Radości dzień. Kraju kochany, ludzie kochani, I stamtąd wam wybłagam Słońca i pieśni. Wszystko tak właśnie działo się w Suchej, na pierwszym Święcie jego Dzieciństwa. I rosa na trawach błyszczała, i kwiecie barwne z pól Ukrainy bujało, i czysta, szczera radość “kochanych ludzi w kochanym kraju” wirowała, niby w czaszy, wypełnionej słońcem po brzegi. I pieśni były “stamtąd”, i “jakieś tajemnice z tej pra-nocy”… A w tym roku Zielone Święto z Olesiem Honczarem odbędzie się po raz ósmy. SŁOWO I CZYNO Nazwane cztery kobiety-opiekunki Olesia Honczara należą do rodziny Honczarów. Ale miłość do pisarza dawno wykroczyła poza granice rodziny, jednej szkoły, uczelni czy miasta. Tysiące wielbicieli twórczości pisarza, pedagodzy, metodycy, studenci, uczniowie zajmują się badaniem twórczości Honczara w Ukrainie. W szczególności wysoką poprzeczkę trzyma Dniepropetrowski Narodowy Uniwersytet Górniczy, który tradycyjnie wyróżnia się wśród technicznych uczelni Ukrainy swoim humanistycznym ukierunkowaniem. Tutaj pracuje cała drużyna opiekunek Olesia Honczara. Od 1999 r. działa cały Instytut Problemów Humanitarnych (IPH) pod kierownictwem prof. W. J. Puszkina. To unikalna instytucja, pierwszy instytut humanistyczny w technicznej uczelni kraju, gdzie odbywa się opracowywanie i realizacja projektów naukowych i edukacyjnych, których celem jest doskonalenie systemu edukacji humanistycznej w technicznych uczelniach; koordynacja badań regionalnych w sferze nauk humanistycznych; nawiązywanie i rozwój kontaktów z krajowymi i zagranicznymi ośrodkami naukowo-edukacyjnymi; organizacja i przeprowadzanie konferencji naukowych, naukowo-praktycznych, sympozjów, “okrągłych stołów”, seminariów; dalszy rozwój działalności wydawniczej; wspieranie profesjonalnego rozwoju młodych naukowców i wykładowców dyscyplin społeczno-humanistycznych. Jednym z najbardziej udanych projektów IPH stało się założenie w 1999 roku pierwszego w Ukrainie Centrum Kultury Języka Ukraińskiego Instytutu Problemów Humanitarnych Narodowego Uniwersytetu Górniczego. W związku z tym, od 1999 roku odbywają się tu corocznie Ogólnoukraińskie Czytania Honczarowskie oraz konferencje naukowe na bazie Centrum Kultury Języka Ukraińskiego. W 2003 roku, z okazji 85. rocznicy urodzin Olesia Honczara, Centrum nadano imię pisarza. Nic dziwnego, gdy działalnością filologiczną i kulturoznawczą, badaniem twórczości Honczara, prowadzeniem tematycznych konferencji naukowych zajmują się profesjonalni filolodzy w ramach wydziału filologicznego, a do tego w “imiennej” uczelni, jak to ma miejsce na wydziale filologii ukraińskiej i obcej oraz kulturoznawstwa Dniepropetrowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Olesia Honczara (dziekan, dr hab. n. filol., prof. Iryna Popowa, kierownik katedry literatury ukraińskiej, dr n. filol., docent Natalja Olijnyk). Ale górnicy zadziwili wszystkich: żeby w technicznej uczelni praktykowana była specjalizacja humanistyczna, poświęcano tyle uwagi humanistycznemu wychowaniu młodzieży! Oto tylko kilka tematów, którym poświęcono konferencje naukowe ostatnich lat: “Gatunkowo-stylowa paleta słowa Olesia Honczara” (2010), “Recepcja Ukrainy w kontekście współczesnego języka i literatury ukraińskiej” (2011). A niebawem, 3—5 kwietnia 2013 roku w ramach współpracy NGU oraz Połtawskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia W. G. Korolenki w Dniepropetrowsku i Połtawie odbędzie się II Ogólnoukraińska konferencja naukowo-praktyczna “Fenomen Olesia Honczara w duchowej przestrzeni ukraińskości”, poświęcona 95. rocznicy urodzin pisarza. Kierunki pracy sekcji konferencji wymownie mówią o szerokiej palecie zainteresowań jej uczestników: “Twórczość Olesia Honczara: wymiar literaturoznawczy”, “Styl językowy prozaika, poety, publicysty Olesia Honczara”, “Publicystyka: przez pryzmat czasu i Olesia Honczara”, “Dorobek artystyczny Olesia Honczara: aspekt metodyczny”, “Obywatelski wyczyn Olesia Honczara”. Podczas pracy konferencji przewiduje się posiedzenie plenarne i pracę sekcji (4 kwietnia (NGU m. Dniepropetrowsk), pracę sekcji i posiedzenie podsumowujące (PUP im. W. Korolenki, Połtawa) oraz wizytę w Państwowym literacko
muzeum pamięci Olesia Honczara we wsi Sucha w rejonie kobielackim (5 kwietnia). Aktywnie włączają się w coroczne „Czytania Honczarowskie” oraz konferencje tematyczne znani naukowcy — rektor, doktor nauk filologicznych, prof. M. Stepanenko (rektor PDPU im. W. Korolenki), profesorowie Wałentyna Hałycz oraz Ołeksandr Hałycz (Ługański Narodowy Uniwersytet im. T. Szewczenki), prof. M. Humenny (Odessa), Wira Humenna, prof. I. Mychajłyn (Charkowski Uniwersytet im. W. N. Karazina) i inni. Centrum Kultury Języka Ukraińskiego im. Olesia Honczara, które czerpie inspirację z impulsów samego rektora NHU, akademika NAN Ukrainy Piwniaka, człowieka twórczego, o burzliwym temperamencie, stało się prawdziwym ośrodkiem kultury narodowej w uczelni technicznej, oazą odrodzenia i rozwoju kultury językowej, kształtowania osobowości językowej jako gwaranta zachowania i dalszego rozwoju kultury narodowej oraz duchowości na Ukrainie. Niski pokłon rektorowi NHU, akademikowi NAN Ukrainy H. Piwniakowi, dyrektorowi IGP, prof. W. Puszkinowi, zespołowi twórczemu Centrum za ich wsparcie dla dniepropetrowskiego pisarstwa, za przyjaźń górników i poetów, za owocną współpracę w ciągu ostatniego dziesięciolecia. Nadszedł czas, aby wymienić imiona zespołu strażniczek pamięci Olesia Honczara, popularyzatorek jego twórczości. Oto one, członkinie kreatywnego zespołu twórczego Centrum Kultury Języka Ukraińskiego imienia Olesia Honczara: Switłana Ihnatiewa, kandydat nauk filologicznych, prof. IGP NHU, koordynatorka pracy Centrum; Iryna Ciupiak, kandydat nauk filologicznych, docent, dyrektor Centrum; Natalja Kostiuk, starszy wykładowca języka ukraińskiego i literatury; Natalja Słoboda, docent, kandydat nauk filologicznych; Ołena Czumak, wykładowca; Hanna Żdanowa, starszy wykładowca; Zespół strażniczek Olesia Honczara. Dniepropetrowsk. NHU. Rehina Iwczenko, metodyk, autorka wszystkich prezentacji, ten „głos zza kadru”, który zawsze jest obok, chociaż jej pracę trudno ocenić, ale zawsze ją widać. O pracy Centrum na niwie honczaroznawstwa opowiada prof. NHU Switłana Ihnatiewa, koordynatorka pracy Centrum Kultury Języka Ukraińskiego imienia Olesia Honczara IGP NHU: „Ciepłe wiosenne wiatry przynoszą nam pierwsze wiosenne kwiaty, jasne słoneczko, bezkresny błękit nieba i razem z nimi przychodzą do nas coroczne Ogólnoukraińskie Czytania Honczarowskie. Słuchajmy Olesia Honczara — to głosem syna przemawia do swojego narodu apostoł ducha”, — takimi słowami rozpoczęły się Czytania Honczarowskie w 2006 roku. W formacie Ogólnoukraińskich czytań w Narodowym Uniwersytecie Górniczym odbyła się prezentacja trzech zbiorów aforyzmów Olesia Honczara „Strzeżcie soborów dusz swoich” (na materiale utworów artystycznych i artykułów pisarza), „Ukraina — moja pektorał” (na materiale „Dzienników”, tomy 1—3 /opracowali Puszkin W. J., Ciupiak I. K., Ihnatiewa S. J./), „Tajnocwit” (w językach ukraińskim, angielskim i niemieckim). Książka o Wałentynie Honczar „Utkana z miłości” (autorzy szkiców, esejów…). Gośćmi Ogólnoukraińskich Czytań Honczarowskich 5 razy była Wałentyna Danyliwna Honczar, pisarka, laureatka Państwowej Nagrody im. Olesia Honczara Natalja Dziubenko-Mey, ludowa artystka Ukrainy, wykonawczyni pierwszej roli Szury Jasnohorskiej w powieści Olesia Honczara „Sztandaronoścy” Łarysa Kadyrowa, znany dziennikarz, kolega Olesia Honczara z Charkowskiego Technikum Dziennikarstwa, przyjaciel rodziny Honczarów Jakiw Hryhorowycz Oksuta. Zapoczątkowano i z powodzeniem realizuje się projekt spotkań twórczych z laureatami Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki Borysem Olijnykiem, Hryhorijem Husejnowem, Lubow Hołotą, Mychajłem Melnykiem. Prawdziwym świętem dla studentów Narodowego Uniwersytetu Górniczego stały się spotkania z Bohaterami Ukrainy, czołowymi pisarzami, działaczami społecznymi Dmytrem Pawłyczkiem oraz Iwanem Draczem. Zawsze szczerze witamy u nas w NHU bliską sercu Olesia Honczara osobę — starszą siostrę Ołeksandrę Terentiwnę. Ta kobieta zawsze promienieje ciepłem, szczerością, życiową mądrością, inspiracją. Nasi studenci są mile widzianymi gośćmi w domu-posiadłości Olesia Honczara w Łomiwce… Słowo i czyn wybitnego pisarza-ziomka Olesia Honczara zawsze są z nami!” Napisałam o głównych rodowych Strażniczkach Olesia Honczara i o zespole strażniczek NHU. Szczere podziękowania dla tych twórczych, pełnych pasji ludzi za ich wielką i szlachetną pracę. Jestem pewna, że w całej Ukrainie są setki i tysiące wielbicieli talentu Olesia Honczara, którzy aktywnie propagują twórczość pisarza na swoich terenach. Przecież miłości i szacunku nigdy nie jest za dużo. Siczosław-Dniepropetrowsk, marzec, 2013. Na święcie Olesia Honczara w Centrum Kultury Języka Ukraińskiego imienia Olesia Honczara NHU
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
o jego postawie obywatelskiej — obronie języka ojczystego jako państwowego, jego prawa do swobodnego rozwoju. Potem — o twórczości literackiej: „Honczar to pisarz prawdziwy”. To słowa Jurija Janowskiego. Wszystkie nazwy w naszym muzeum to cytaty z utworów Ołesia Honczara, oprócz tego jednego. Tutaj przedstawiono wykaz jego dzieł, próbki wydań. Osobno, dla skupienia uwagi dzieci, mamy stoisko poświęcone powieści „Sobór”. W muzeum znajdują się kopie rękopisów O. Honczara, przechowywane są listy wysłane do szkoły, muzeum. Następne stoisko poświęcone jest jego rodzinie, sławnym potomkom. Przyjaźnimy się z Walentyną Danyłiwną, żoną Ołesia Terentijowycza, która podarowała naszemu muzeum wiele unikatowych eksponatów, wnuczką Łesią, jej mężem Rusłanem Najdą, który bezpłatnie wykonał płaskorzeźbę Ołesia Honczara, zainstalowaną tutaj. Ostatnie stoisko opowiada o uczczeniu pamięci pisarza. Mamy biblioteczkę badań o nim, informacje o laureatach nagród imienia Ołesia Honczara — państwowej, ukraińsko-niemieckiej oraz szkolnej. Nawiasem mówiąc, szkolną nagrodę imienia Ołesia Honczara ustanowiono w czterech kategoriach: „Czego dotkniesz słowem — wszędzie pojawia się piękno” (za najlepszą twórczą pracę uczniowską), „Za aktywną postawę obywatelską”, „Berehynia soborów dziecięcych dusz” (dla nauczyciela lub wychowawcy klasy), „Wychowywać człowieka — to radość” (dla rodziców za wychowanie dziecka). Jej laureatami zostało już 18 uczniów, 6 nauczycieli, 6 rodziców. Dziesięcioklasistka Oksana Luty — dwukrotna laureatka szkolnej nagrody im. O. Honczara w kategorii „Za aktywną postawę obywatelską”, najlepsza przewodniczka muzeum. Jest ona zwyciężczynią miejskiego etapu konkursu przewodników muzeów szkolnych m. Kijowa w 2012 r., nagrodzona Dyplomem Akademii Nauk Ukrainy. Wśród honorowych gości muzeum i szkoły jest Walentyna Danyłiwna Honczar — żona pisarza oraz inni członkowie jego rodziny, a także znani ludzie — pisarze, działacze kultury, którzy znali O. Honczara, badali i kontynuują badania nad jego twórczością: Jakiw Oksjuta, kompilator dorobku literackiego Ołesia Terentijowycza, Andrij Melnyczuk — kierownik działu informacji gazety „Silśki wisti”, który wykonał ostatnie zdjęcia O. Honczara za jego życia, Walentyna Irszenko — członkini zarządu Ogólnoukraińskiego funduszu odtwarzania zabytków dziedzictwa historyczno-architektonicznego imienia Ołesia Honczara, która jest do nas bardzo przychylnie nastawiona, mamy m.in. kilka prezentów od Funduszu. Także laureaci Państwowej i Ukraińsko-niemieckiej nagrody imienia O. Honczara Dmytro Drozdowśkyj, Inna Syrojid, Kateryna Miszczuk, członek Związku Kinematografistów Ukrainy Nadija Orłowa, wnuk I. J. Franki Roland Franko, Jarema Hojan — dyrektor wydawnictwa „Weselka”, w którym wznowiono i wydrukowano niemało utworów O. Honczara, poeci: Jurij Łohwynenko, Witalij Iwaszczenko, Wiktor Żenczenko, Iwan Donycz, Mykoła Som, Nina Hnatiuk, Andrij Demydenko, Jewhen Swerstjuk — publicysta i działacz społeczny… Wszystkich nie sposób wymienić. W muzeum stale odbywają się lekcje literatury i czytelnictwa pozalekcyjnego, wycieczki przeglądowe i tematyczne dla uczniów szkoły nr 76, rodziców, gości, wychowanków przedszkoli, uczniów innych szkół, miejskie seminaria nauczycieli ukrainoznawstwa i wychowawców klas m. Kijowa w kwestiach wykorzystania pedagogiki muzealnej, święta literacko-artystyczne. Na dzień urodzin O. Honczara odbywa się coroczny konkurs literacki na najlepszą pracę uczniowską (etiuda literacka, wypracowanie-rozważanie w stylu artystycznym, wypracowanie-rozważanie w stylu publicystycznym), „Festiwal wydarzeń na dzień urodzin O. Honczara” dla uczniów klas 1—11, pisanie przez uczniów prac naukowych na podstawie utworów O. Honczara, a także ich obrona na konkursach MAN „Badacz” oraz „Uczeń roku szkoły nr 76”. Rozmawiał Jewhen BUKET, zdjęcia autora
Машинний переклад
— Ludmiło Jewhenijiwno, Mykilśka Borszczahiwka to stosunkowo nowe osiedle mieszkaniowe. Czy szkoła nr 76 jest jego rówieśniczką? — Po raz pierwszy w Kijowie szkoła pod takim numerem pojawiła się jeszcze w 1918 roku — wtedy była to szkoła młodzieży robotniczej na wyspie Truchaniw. Właśnie od tego czasu prowadzimy naszą rachubę lat. Potem była to szkoła podstawowa, siedmioletnia, a od 1971 roku szkoła nr 76 stała się średnią szkołą ogólnokształcącą i świętowała swoje przenosiny do nowo wybudowanego budynku w wtedy jeszcze słabo zaludnionej dzielnicy Mykilśka Borszczahiwka. Przez cały okres swojego istnienia szkoła zawsze była szkołą z ukraińskim językiem nauczania. W 2003 roku rozpoczęto dobudowę nowych i rekonstrukcję starych budynków szkoły, gdyż przez wszystkie poprzednie lata placówka oświatowa z powodu dużej liczby uczniów pracowała na dwie zmiany. Po zakończeniu budowy na obrzeżach Kijowa pojawił się odnowiony, nowoczesny budynek placówki oświatowej składający się z pięciu budynków, a co za tym idzie — znacznie poprawiły się warunki procesu dydaktyczno-wychowawczego. — Szkoła dzisiaj. Proszę ją scharakteryzować, aby nasi czytelnicy zrozumieli, czym jest współczesna stołeczna placówka ogólnokształcąca. — Obecnie w szkole uczy się 1120 uczniów, pracuje silny zespół pedagogiczny. Placówka oświatowa posiada 33 sale lekcyjne, 19 gabinetów przedmiotowych. Wśród nich — 3 klasy komputerowe, nowoczesne gabinety fizyki, chemii, biologii, strzelnicę, kilka dobrze wyposażonych gabinetów języka i literatury ukraińskiej oraz inne. Szkoła podstawowa mieści się w oddzielnym budynku. W szkole znajduje się aula na 640 miejsc, stołówka na 360 miejsc, basen, pracownia krawiecka i gabinet gospodarstwa domowego, warsztaty ślusarski i stolarski z nowoczesnym wyposażeniem, klasa choreografii, dwie duże sale sportowe — gier i gimnastyczna, gabinet samorządu uczniowskiego, kompleksy biblioteczny i medyczny. Na bazie placówki oświatowej otwarto również 25. dziecięco-młodzieżową szkołę sportową o profilach: gimnastyka artystyczna, pływanie, mini-piłka nożna. — Szkoła nosi imię wybitnego ukraińskiego pisarza Olesia Honczara. Co łączy ją z geniuszem ukraińskiego słowa? — W 2005 roku szkoła nr 76 otrzymała status specjalistycznej z pogłębionym nauczaniem języka i literatury ukraińskiej, chociaż w obecnych warunkach na Ukrainie każda szkoła powinna być szkołą z pogłębionym nauczaniem języka ojczystego. Po tym zaczęliśmy rozważać, czyje imię będzie nosić? I doszliśmy do wniosku, że Olesia Honczara. Być może dlatego, że wszyscy my, nauczyciele, kochamy Honczara, dobrze znamy jego twórczość, a także ja w swoim czasie byłam obecna na spotkaniach z Olesiem Honczarem. I rzeczywiście, kto jeszcze tak bezinteresownie bronił języka ukraińskiego, kto jeszcze poświęcił życie jego afirmacji i rozkwitowi, jak nie Oles Honczar? Więc po naszym wniosku w sierpniu 2007 roku szkole nadano imię światowej sławy ukraińskiego pisarza i wybitnego działacza społecznego. A 1 kwietnia 2008 roku, na 90-lecie urodzin O. T. Honczara, stworzono i otwarto szkolne muzeum. Stworzyli je głównie siłami nauczycieli katedry języka ukraińskiego, chociaż pomagali też inni pedagodzy, rodzice. Jesteśmy bardzo dumni z tego, co udało nam się zrealizować — imieniem, muzeum, chociaż jako placówka specjalistyczna dopiero nabieramy rozpędu. Na wycieczkę do muzeum zaprosiła jego kierowniczka, zastępczyni dyrektora ds. dydaktyczno-wychowawczych Ludmyła Josypiwna RUBAN. — Ekspozycja muzeum składa się z kilku stoisk. Na pierwszym odzwierciedlono dziecięce lata przyszłego pisarza, dalej — działalność dziennikarska, krewni, lata nauki na Uniwersytecie Charkowskim, które przerywa II wojna światowa. Następne stoisko odzwierciedla szlak bojowy Honczara, jego autobiograficzną powieść „Człowiek i broń”. Mamy dla zilustrowania wojny szafę z książkami o tych nieszczęściach, rzeczy z tamtych czasów, które oczywiście do Honczara nie należały, ale są eksponatami muzeum. Kolejne dwa stoiska opowiadają o jego działalności społeczno-politycznej. Dalej — stoisko Ludmyła Ruban zapoznaje z ekspozycją muzeum. Wśród wieżowców w rejonie Swiatoszynskim miasta Kijowa znajduje się budynek, który przyciąga uwagę każdego przechodnia. I nie tylko dlatego, że stosunkowo niedawno jego pomieszczenia wyremontowano i nowe wykończenie błyszczy w słońcu, ale także dlatego, że ta szkoła specjalistyczna z pogłębionym nauczaniem języka i literatury ukraińskiej nosi imię wybitnego ukraińskiego pisarza Olesia Honczara. Dlaczego właśnie tej szkole poszczęściło się otrzymać błogosławieństwo imieniem bodaj najwybitniejszego literata Ukrainy XX wieku? W poszukiwaniu odpowiedzi na to pytanie odwiedziliśmy szkołę. O historii i współczesnym życiu placówki oświatowej rozmawiamy z jej dyrektor Ludmyłą NAUMCZAK.
Машинний переклад
Nadia KYRIAN Zdjęcia autora W marcowe dni, kiedy obchodzimy dzień urodzin Tarasa Szewczenki, nasza poczta jest szczególnie wypełniona. Korespondenci opowiadają o czczeniu Proroka we wszystkich zakątkach Ukrainy i poza jej granicami, dzielą się przemyśleniami i propozycjami. Wszystkich listów nie da się wydrukować, dlatego przedstawiamy krótki przegląd. Lidia KUPCZYK, przewodnicząca Lwowskiej Miejskiej Organizacji Ogólnoukraińskiej Ligi Ukraińskich Kobiet, w liście „Czyje wezwania są dla nas ważniejsze — Tarasa Szewczenki czy Klary Zetkin?” podkreśla, że Szewczenko zapoczątkował walkę o niepodległą Ukrainę. W tym jego niezrównana zasługa przed Ukrainą, ale w tym także obowiązki Państwa Ukraińskiego wobec jego postaci. Zważywszy na to, proponuje ogłosić dzień urodzin Szewczenki świętem państwowym Niepodległej Ukrainy. Taka propozycja zasługuje na uwagę. A Międzynarodowy Dzień Kobiet obchodzić jak inne międzynarodowe daty. Anna MUKAN z centrum prasowego Instytutu Filologii informuje, że instytut przeprowadził tradycyjną Ogólnoukraińską konferencję naukową „Twórcza postać Tarasa Szewczenki: tradycje badań i współczesne odczytanie”. Dyrektor Instytutu Filologii prof. Hryhorij Semeniuk zaznaczył, że każda epoka odczytuje Tarasa Szewczenkę na nowo, projektując poematy i wiersze pisarza na czasy współczesne. W tej zdolności bycia wiecznie aktualnym tkwi fenomen poety. W jego twórczym dziedzictwie ważny jest potężny państwowotwórczy charakter. Ukraińska idea narodowa, kluczowa dla twórczości pisarza, dała mu możliwość stania się narodowym prorokiem, przebudzenia narodu z wiekowej drzemki. Razem z tym Taras Szewczenko był świadomy ważności indywidualnego wkładu innych narodów w ogólnocywilizacyjny charakter. Niezwykle dużą uwagę Szewczenko poświęcał językowi. Słowo postawił na straży swojego narodu. Tym aspektom H. Semeniuk poświęcił swój referat. Swoje szewczenkoznawcze studia na konferencji przedstawili prorektor ds. naukowo-pedagogicznych KNU imienia Tarasa Szewczenki dr nauk filologicznych, doc. Wołodymyr Buhrow, dziekan wydziału psychologii Uniwersytetu Kijowskiego prof. Iwan Danyluk, dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki akad. Mykoła Żułynski, jego zastępcy — Serhij Halczenko i Mykoła Sulyma, profesorowie Instytutu Filologii — Taras Kyjak, Ołeksandr Astafiew i doc. Switłana Zadorożna. W referacie „Filozoficzna lektura Tarasa Szewczenki” W. Buhrow skoncentrował uwagę na teoretycznej bazie literackiej, która stała się fundamentem dla formowania światopoglądu pisarza. Referent poruszył kwestie filozoficznego dziedzictwa epok oświecenia i romantyzmu, a także dorobku piśmiennictwa teologicznego tamtych czasów. Pierwsze próby interpretacji psychologii twórczości Tarasa Szewczenki przeanalizował w swoim referacie Iwan Danyluk. Docent katedry historii literatury ukraińskiej i szewczenkoznawstwa Switłana Zadorożna podkreśliła: „I w niepodległej Ukrainie Taras nie jest tym, według testamentu którego żyją, a tym, którego trzeba się strzec, bo jest buntownikiem”. Tę tezę, zdaniem Switłany Wołodymyriwny, jaskrawo ilustruje współczesna polityka oświatowa i społeczna, która nie pozwala zrealizować demokratycznym ideom Tarasa Szewczenki. Iwan Juszczenko wręcza zwycięzcom konkursu „Kobzarze”. Serhij Halczenko rozwinął temat „Współczesne szewczenkoznawstwo: problemy bez podsumowań”, Taras Kyjak — „Przekłady „Kobziarza” T. Szewczenki na język niemiecki”, Ołeksandr Astafiew — „Twórczość T. Szewczenki i A. Mickiewicza: fenomenologiczny dialog kultur”. W pracy konferencji wzięło udział ponad 180 naukowców ze wszystkich zakątków Ukrainy. Aktywnie rocznicę Szewczenki obchodzili proświcianie. Wołodymyr PROCENKO, przewodniczący Sewastopolskiego Zjednoczenia Miejskiego „Proświty”, poinformował, że w Sewastopolu 9 marca odbyły się uroczyste widowiska literacko-artystyczne. Od administracji na przyjętą krótką ceremonię przyszli zastępca przewodniczącego Sewastopolskiej administracji miejskiej Iryna Zajeć, kierownik Gagarinskiej administracji rejonowej w mieście Sewastopolu Ołeh Serdiuk i dowódca Marynarki Wojennej Ukrainy wiceadmirał Jurij Iljin, warta honorowa, orkiestra wojskowa. Po raz pierwszy administracja pozwoliła przeczytać wiersze Kobziarza zwycięzcom miejskiego konkursu recytatorskiego. Siły demokratyczne zorganizowały swój wiec, który otworzył przewodniczący miejskiej „Proświty”. Przed jego przeprowadzeniem chór ludowy „Proświty” pod kierownictwem Wiktora Kowalczuka wykonał pieśni „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki” oraz „Testament”. Sewastopolscy Ukraińcy propagują twórczość wybitnego poety w placówkach oświatowych, jednostkach wojskowych, już 18 lat z rzędu organizują miejskie konkursy recytacji jego utworów, konkursy młodych poetów. Ciepłymi owacjami obecni powitali wychowanków miejskiego domu dziecka nr 1, gdzie funkcjonuje klub miłośników języka ukraińskiego pod kierownictwem wychowawczyni Myrosławy Petrowskiej. W Ługańsku we Wschodnioukraińskim Uniwersytecie Narodowym imienia Wołodymyra Dala aktywiści nowo utworzonej komórki „Proświty” przeprowadzili wieczór współczesnej poezji ukraińskiej, gdzie studenci, a także wykładowca katedry języka i literatury ukraińskiej, poeta Iwan Weczorkin czytali ulubione wiersze. O tym poinformowała przewodnicząca komórki Iryna MAHRYCKA. Przewodniczący Kijowskiej Miejskiej „Proświty” profesor Iwan JUSZCZUK zorganizował wieczór literacko-artystyczny w Kijowskim Uniwersytecie Międzynarodowym, gdzie uczniowie stołecznych szkół, zwycięzcy konkursu poetyckiego przedstawili własne utwory, a także czytali poezje Tarasa Szewczenki. Zespoły artystyczne wykonały pieśni ludowe. Iwan Pyłypowycz podarował uczniom „Kobzarze”, wydane przez WC „Proświta”, oraz własne książki. Mychajłyna BODNAR, kierownik pracy kulturalno-oświatowej Iwano-Frankiwskiej Obwodowej „Proświty” opowiedziała o różnych działaniach, które proświcianie przeprowadzili w tych dniach. Żadne z nich nie obyło się bez wierszy Szewczenki i pieśni do jego słów. Wasylyna KOBEC (Iryna Mołczanowa), członkini Mariupolskiej „Proświty”, wyraziła to, co na duszy każdego ukraińskiego patrioty: „Nie można wyobrazić sobie marcowej Ukrainy bez licznych wydarzeń na cześć Kobziarza. W Mariupolskiej Szkole Ogólnokształcącej nr 24 również przeprowadzono program literacko-koncertowy, który przygotowały Iryna Mołczanowa, poetka Łarysa Kozlikina oraz zespół śpiewaczy Mariupolskiego Domu Nauczyciela pod kierownictwem bajanisty Wasyla Buhajewa. Na wieczorze czytano wiersze Szewczenki, wykonywano pieśni do jego słów oraz ludowe ukraińskie. W tej szkole (dyrektor Inna Minina, zastępca dyrektora Iryna Bułhakowa) wspominają, jak trudno było 16 lat temu nabierać pierwszą ukraińską klasę, a obecnie wszystkie klasy mają równoległe klasy z ukraińskim i rosyjskim językiem nauczania. W szkole odbywają się dni Ukraińskiego piśmiennictwa i języka, konkursy imienia Tarasa Szewczenki, Petra Jacyka itp. Organizują dzieci wykładowcy, najbardziej aktywni z nich — ukraińska filolog Olha Borozna, pedagog
organizator Natalia Hołoszapowa, kierownik stowarzyszenia metodycznego Tetiana Misiura. W Równem w świetlicy szewczenkowskiej (kawiarnia „Riwień”) przy wsparciu Mariana Hody odbyły się wieczornice szewczenkowskie. O tym opowiedziała Julia BONDJUCZNA. Utwory Kobziarza brzmiały tu z ust małych dzieci w wieku 4—6 lat, uczniów i studentów, dorosłych, wśród których byli pisarze, artyści, działacze Proświty i po prostu wielbiciele poety. Ze wsi Birki, która znajduje się w rejonie jaworowskim obwodu lwowskiego, nadeszła wiadomość o działaniach, których przeprowadzenie wsparł dyrektor szkoły Anatolij Łynnyk. Tutaj podczas akcji „Szkoła czyta utwory Szewczenki” przez cały tydzień w wykonaniu nauczycieli i uczniów rozbrzmiewało słowo Kobziarza. Świąteczny tydzień zakończył się kompozycją literacko-muzyczną „Nie zapomnimy cię, Tarasie!”, którą przygotowali uczniowie klasy 6 pod kierunkiem nauczycielki języka ukraińskiego i literatury Olhy Pauczok. Uczniów powitał szanowny gość — aktor teatru im. Marii Zańkowieckiej Jurij Czekow. Jewhen Iwanowycz Beznisko, artysta, laureat nagrody im. Tarasa Szewczenki, podarował uczniom stworzony przez siebie portret Kobziarza. Laureat Nagrody Szewczenkowskiej, pisarz Roman Łubkiwski, podarował własne książki. Organizatorom za wspaniałe wydarzenie podziękował sołtys Wołodymyr Kulczycki, który stale bierze udział w ważnych sprawach szkolnych. Gorąco czczą Tarasa Szewczenkę w szkole w Ordo-Wasyliwce na Dniepropietrowszczyźnie. O tym napisała Antonina CZERNYCZKO, dyrektor Szkoły Ogólnokształcącej I—III st. w Ordo-Wasyliwce, społeczny dyrektor muzeum literacko-krajoznawczego im. T. H. Szewczenki. W tych dniach przeprowadzają wycieczki do szkolnego muzeum T. Szewczenki, różnorodne konkursy, wystawy, lekcje szewczenkowskie, turnieje typu „brain-ring” itp. 4 marca, w dzień założenia muzeum literacko-krajoznawczego T. Szewczenki, tradycyjnie od 24 lat przyjmują uczniów czwartej klasy w poczet „kobziarząt” i wręczają legitymacje. Tetiana BIDZILA z miasta Brzeżany w obwodzie tarnopolskim opowiedziała, że na Tarnopolszczyźnie (jak zresztą wszędzie) dni szewczenkowskie odbywają się intensywnie i treściwie. „Przedstawiciele władz, organizacji politycznych i społecznych, instytucji, społeczność regionu uczcili Wielkiego Kobziarza złożeniem kwiatów pod jego pomnikami, nabożeństwami żałobnymi, patriotycznymi przemówieniami. 9 marca w Tarnopolu przy pomniku T. Szewczenki odbył się wiec ludowy „Wstawajcie, kajdany zerwijcie!”. Wielu wielbicieli Kobziarza odwiedziło wystawę książkowo-malarską zasłużonego artysty Ukrainy, laureata nagrody im. Braci Łepkich, Jarosława Omelana (miasto Tarnopol). Zwiedzającym wystawę bardzo podobały się stare wydania „Kobziarza”, ciekawe odznaki, pocztówki, książki, obrazy, w szczególności „Szewczenko w Krzemieńcu”, portrety Poety, miniatury, ekslibrisy. Na Brzeżańszczyźnie od początku marca w muzeach (krajoznawczym, B. Łepkiego, książki) oraz bibliotekach eksponowano wystawy z okazji 199. rocznicy urodzin T. Szewczenki. Odbyły się konkursy, wieczory literacko-artystyczne itp. Jak poinformowała GI „Prawa Sprawa”, w Ługańsku z okazji 199. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki otwarto pierwszą ukraińską księgarnię „Wschodnia brama”. Na bazie tej księgarni planuje się organizowanie wydarzeń kulturoznawczych: przeglądów filmów ukraińskich, spotkań z pisarzami, wystaw dzieł lokalnych artystów itp. Założycielem księgarni jest Dmytro Sniehyrow. Jednym z pierwszych przeprowadzonych wydarzeń było spotkanie z donieckim pisarzem, autorem książki „Demontaż hipokryzji” Stanisławem Fedorczukiem. O tym, jak uczczono Szewczenkę w mieście North Port (Floryda), opowiedziała Wira BODNARUK, zastępca przewodniczącego Ukraińskiego Komitetu Społecznego. Święto odbyło się w sali przykościelnej Świątyni Wjazdu Przenajświętszej Bogurodzicy. Zjednoczony Chór pod dyrekcją Lidy Bojko wykonał „Testament”. Wira Bodnaruk opowiedziała o ważnej roli Tarasa Szewczenki, którego „Kobzar” naród ukraiński czci jak Biblię, w przebudzeniu narodu ukraińskiego i zachęcaniu do walki o niepodległość. Poemat „Kateryna” przedstawili aktorzy: Hałyna Lisnycza wykonała rolę Kateryny, Hałyna Korol — matki, Bohdan Bodnaruk — ojca, Petro Fridrich — moskala. Tekst autorski czytali Bohdan Lechman, Lida Mychałowycz i Lesia Popel. Na pamiątkę święta obecni otrzymali program-pocztówkę, którą wykonała Lida Biłous, z portretami Szewczenki z różnych lat oraz ilustracjami do poematu „Kateryna”. Wystawę twórczości malarskiej Szewczenki oraz „Kobzar” w wielu wydaniach i tłumaczeniach przygotowała Nelia Lechman. Święto przygotowywali członkowie Komitetu Społecznego: Roma Huran, Halia Lisnycza, Lida Bojko, Daria Tomaszoska, Jewhen Tomaszoski, Klara Szpiczka, Anna Meri Susła, Lida Biłous, Ola Wasylyk. Wyposażenie techniczne wydarzenia zorganizowali Roman Maluk i Wiktor Lisnyczyj. Krótko opowiedzieliśmy tylko o niewielkiej cząstce z mnóstwa wydarzeń, które odbywają się na Ukrainie w dniach marcowych. Świadczy to o tym, że, jak proponują nasi czytelnicy, dzień urodzin Szewczenki powinien stać się ogólnonarodowym świętem państwowym, a 200-letni jubileusz — sprawą każdego Ukraińca. marca do 21 kwietnia 2013 roku. Ogólnoukraińską akcję „Od Kijowa do Howerli” przeprowadzają Ołeh Tkaczenko i Iwan Sażniew. Po konferencji prasowej 25 marca 2013 roku działacze Proświty wyruszyli w drogę. Na plecakach hasła „Zaprowadźmy porządek na Ukrainie” oraz „Ukraina przede wszystkim”. Marsz, który rozpoczął się w Kijowie z biura „Proświty” na Chreszczatyku, poświęcony jest 200-leciu urodzin Tarasa Szewczenki oraz 145-leciu Towarzystwa „Proświta”. Na trasie będą zatrzymywać się we wsiach i miastach na spotkania z ludźmi, aktywem organizacji społecznych o kierunku narodowo-państwowym. A 21 kwietnia (niedziela) 2013 roku na Howerli o 10.00 rozbrzmiewać będzie ogólnonarodowa modlitwa „Za Ukrainę”. Właśnie w tym czasie do modlitwy może dołączyć każdy chętny, niezależnie od wyznania i miejsca pobytu. Życzmy uczestnikom marszu szczęśliwej drogi. Wierzymy w pospolite „ruszenie” od jednego do miliona i dobry los Ukraińców!
Машинний переклад
Mikołaj NESTERCZUK, sekretarz odpowiedzialny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki
Sesja Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki już 21 lutego 2013 r. poparła przeprowadzenie Ogólnoukraińskiej akcji «Siczowy szlak „Proświty”». Jednym z etapów jest piesza wędrówka «Od Kijowa do Howerli». Koordynatorem przedsięwzięcia zatwierdzono przewodniczącego Zaporoskiej Obwodowej «Proświty» Ołeha Tkaczenkę. Celem marszu jest konsolidacja wszystkich sił ukraińskości oraz utworzenie jednej potężnej, stale działającej manewrowej siły na całej Ukrainie w obronie języka ukraińskiego i państwowości. Piesza trasa z Kijowa do góry Howerla przez miasta i wsie obwodów kijowskiego, żytomierskiego, chmielnickiego, tarnopolskiego, iwano-frankiwskiego potrwa od 25
Машинний переклад
— O tym, że los zetknął Pana i Anatolija Paszkewicza na drodze życiowej i twórczej, wiadomo wielu osobom z Pana licznych występów na koncertach i w radiu. Ciekawi mnie, gdzie dokładnie doszło do tego pierwszego spotkania i jak zapisało się ono w Pana pamięci?
— Z Anatolijem Paszkewiczem poznałem się w 1967 roku. Tej jesieni do Czernihowa miał przyjechać na występy Chór Czerkaski. Czekaliśmy na niego przy wejściu służbowym naszej filharmonii. Leonid Mykołajowycz Paszyn, mój sławny nauczyciel i mentor, mój ojciec i duchowy przewodnik, był wielkim druhem Anatolija Maksymowycza. Paszyn kierował wtedy zasłużonym chórem „Desna” w Czernihowie, do którego przyszedłem. Kierował też filharmoniczną kapelą bandurzystów, w której od czasu do czasu śpiewałem. W czasie przyjazdu czerkaszan Paszkewicz był już sławny na cały świat ze swoim Chórem Czerkaskim. Był to niesamowity wzlot, wzór, etalon zespołu chóralnego, wszelkie pochwalne epitety nie są przesadą. Najbardziej znanymi w tamtym czasie na Ukrainie były cztery zespoły chóralne: im. Hryhorija Werykowki, żytomierski „Lłonok” Iwana Słoty, Czerkaski i nasz, Czernihowski.
Tak więc pod wejście służbowe podjeżdża autobus i jako pierwszy wychodzi do nas elegancki mężczyzna. Uściskali się z Paszynem serdecznie, ucałowali i… przez dwa dni ani Paszyna, ani Paszkewicza więcej nie widzieliśmy. Dopiero później Leonid Mykołajowycz opowiadał: „Poszliśmy do mnie uczcić nasze spotkanie. Nagle, pierwszej nocy, o trzeciej nad ranem pukanie do drzwi. Podchodzę do drzwi, a tam — patrol milicji”. Kiedy zobaczyli Paszyna (a był on znaną i rozpoznawalną w Czernihowie osobą), zaczęli przepraszać, mówiąc, że nie wiedzieli, iż pan tu mieszka (a był to elitarny budynek komitetu obwodowego). I opowiedzieli, że to sąsiedzi zadzwonili na milicję i zgłosili, że w takim a takim mieszkaniu dochodzi do rozboju. W rzeczywistości Paszkewicz całą noc, nie odchodząc od fortepianu, nucąc, tworzył pieśń „Oddajcie mi Ukrainę od Morza Czarnego aż za sine Karpaty”. Nad pieśnią — to duma o Ukrainie — długo pracował, dopisywał, robił liczne wariacje, dobierał nowe modulacje, improwizował, radząc się przyjaciół. Wszak w twórczości Paszkewicza najważniejsza była Duma o siwowłosej mamie-Ukrainie, i o mamie swojej, i wszystkich mamach, które nas urodziły.
— Panie Wasylu, w Pana repertuarze jest niemało pieśni napisanych przez Paszkewicza. Czy są nawet takie stworzone osobiście dla Pana?
— Pierwszą pieśń napisał mi w prezencie, kiedy w 1981 roku urodził się mój syn. To „Pieśń do syna” Josypa Strocuka. Kiedyś, gdy pracowałem z Paszynem na Krymie, Paszkewicz, wtedy już kierownik Chóru Wołyńskiego, przyjechał do nas. Pamiętam, wtedy zapraszał Paszyna do siebie na Wołyń do filharmonii, obiecując początkowo pracę w Łucku jako chórmistrz, bo Paszkewicz rzekomo miał jechać do Połtawy tworzyć chór ludowy. Ja byłem kategorycznie przeciwny takiej propozycji, nawet żartowałem, że położę się pod koła, ale swojego kierownika nie puszczę. Nie dlatego, że byłem przeciwny Paszkewiczowi. Znając charakter Paszyna i trochę Paszkewicza, rozumiałem, że dwóch tak wielkich, utalentowanych mężczyzn w jednym zespole nie będzie ze sobą współpracować. Bo przed twórczością, tak jak przed prawdą, przyjaźń schodzi na drugi plan. Więc mimo mojego stanowiska, nie wniosło to dysharmonii w moje relacje z Paszkewiczem.
Kiedy urodził mi się syn, zadzwonił, pogratulował i wtedy właśnie pojawiła się ta pieśń: „Słyszysz, jak szumi Dniepr, jak płynie pieśń żurawia? To wszystko na szczęście, na dobro, to — synu, nasza Ukraina”. Z powodu słów „nasza Ukraina” oskarżało mnie jeszcze „podwórko” Kuczmy, że śpiewam o partii Juszczenki. W rzeczywistości to pieśń o Ukrainie, naszej rodzonej, pradziedowskiej…
To była pierwsza pieśń na bandurę, ale ja mam instrument diatoniczny i wyjaśniłem mu, że trzeba będzie przerabiać, bo mój instrument nie ma takich możliwości, jakie są w bandurze współczesnej. Wtedy przysłał mi drugą wersję, potem trzecią… A ostatecznie dopisał, kiedy przyjechał do pracy w Czernihowskiej filharmonii. Kiedy grałem u niego w gabinecie na kobzie, na lirze, on mi „Do syna” tak już wypisał, że… Potem poprosiliśmy Josypa Strocuka, żeby dodał jeszcze tekst, bo wtedy wybuchł też Czarnobyl: „Wojen nam popiół jeszcze ćmi, boli Czarnobyla wina, a mimo to, mój synu, jesteśmy jeszcze my, bo jeszcze nie umarła Ukraina”!
Z Anatolijem Maksymowyczem łączyły mnie jakieś szczególne relacje: i twórcze, i ludzkie. Często się nad tym zastanawiam, analizując tamten czas. Mam już dwoje wnucząt, które same śpiewają pieśni Paszkewicza, nawiasem mówiąc, wspaniale wykonuje „Jabłoniowy los” Odarka. Rozumie Pan, w moim życiu „Pieśń do syna” to najcenniejszy prezent od niego.
— Wspomniał Pan, że w jego twórczości temat matki zajmuje szczególne miejsce. Rzeczywiście, takich przejmujących, głęboko uduchowionych motywów pieśni u niewielu ukraińskich kompozytorów można usłyszeć i poczuć. Pewnie ludzie mają rację, mówiąc, że właśnie stosunkiem do matki, ojca można ocenić, na ile człowiek jest człowiekiem. Anatolij Paszkewicz…
— …bezgranicznie i czule kochał swoich rodziców. Ale pełen szacunku synowski stosunek miał nie tylko do najbliższych. Kiedyś dzwoni do mojej mamy i mówi: „Mamo, to dzwoni wasz syn Tola”! A ona: „Ależ nie, mam trzech synów — Kolę, Wasię i Wołodę”. A on swoje: „Nie, mamo, proszę uważnie posłuchać, będę teraz śpiewał pani pieśń”. I pieśni „Natrudziły się, mamo, wasze ręce”, „Patrzę na was, mamo” śpiewał jej przez telefon.
Słowa pieśni, napisane mi przez Mykołę Lukiwa podczas naszej podróży na Kamczatkę „Gdziekolwiek bym był, wracam myślami do wsi do ojca i do mamy…” przywiozłem do Czernihowa i dałem Anatolijowi Maksymowyczowi. Po kilku dniach chór już śpiewał tę pieśń. Ale tekstu było mało, więc poprosiłem Lukiwa o dopisanie. Wszystko obiecywał: „Dopiszę, Wasylu, dopiszę, tylko poczekaj”. Gdzieś po roku zadzwonił do mnie i mówi: bierz, pisz. „Przyjeżdżam, ojca obejmuję, prezenty matce wręczam, siedzimy, płynie sobie rozmowa, wschodzi pierwsza gwiazda wieczorna, radiola przy klubie gra, wzrok ojca za oknem błądzi…”. Pytam: dlaczego tak długo nie dopisywałeś? Dopisałem, mówi, kiedy pochowałem ojca i matkę niemal w jednym tygodniu. Takie rzeczy zdarzają się w życiu.
— A co to za historia była z pieśnią „Nie pętajcie konia”?
— Tekst jej przywiozłem z Australii.
1987 roku wraz ze zbiorami pięknej patriotycznej poezji, których my wtedy na Ukrainie nawet z bliska nie widzieliśmy. Dałem ją Anatolijowi Maksymowyczowi. On od razu postawił ją na instrumencie i zaczął śpiewać „Nie krępujcie konia”. Wyobrażacie sobie, w ciągu trzech minut! (To jak akcent do jego wielkiego talentu). Wtedy zamknął klapę, napisał kant, dał mi, i ja zacząłem śpiewać — z kartek. On zabrał tę kartkę i mówi: „Ja będę grać, a ty śpiewaj z pamięci”. Zaśpiewałem, on wtedy kartkę zabrał, zrobił kilka poprawek i oto tak narodziła się piosenka: „…gdyby on na piasku śnieżnobiałym stanąć dęba jak w młodości mógł, wy zróbcie prezent bliźniemu, zrzućcie pęta z końskich nóg, ustąpcie choć kropelką, kto wie, ile tej wolności…”. I ja z tą piosenką w 1989 r., już po miesiącu, koncertowałem na wszystkich kontynentach… A po roku, w 1990, wydałem w Belgii książkę „Czego w łzach kalina”, gdzie piosenki Paszkewycza stanowiły jej główną część.
— Ale, zapewne, prawdziwą ludową sławę przyniosła mu piosenka-requiem „Stepem, stepem”. Jak rodziła się ta piosenka?
— Jak pisała się ta piosenka (początkowo miała tytuł „Matka”), opowiedział w swojej noweli „Tam, w stepie”. Mam takie odczucie, że piosenka, jak i melodia, została mu zesłana z nieba, z wysokich sfer duchowych. W końcu wszystko, co dzieje się z nami w życiu, to, jak pisał, „dziwny zbieg okoliczności, któremu nie ma wyjaśnienia”. Ale od nas zależy, jak z nich korzystamy.
Pierwsze wersy piosenki narodziły się jednocześnie z melodią po tamtym spotkaniu z zabitą rozpaczą matką. On cały czas pracował nad utworem. Pewnego razu, jadąc z Czerkaskim chórem na świętowanie dekady ukraińskiej kultury, przypadek zetknął go z Mykołą Nehodą.
Pociąg ruszył, a w sąsiednim przedziale z Mykołą Todosijowyczem nie ustawał akordeon i głos wywodził jedno i to samo: „Matka, matka…”. Nie wytrzymał, wszedł, żeby utemperować akordeonistę-śpiewaka. Rozgadali się, Paszkewycz podzielił się z nim swoimi twórczymi mękami nad piosenką. Kiedy zrozumiał, że nowy towarzysz może pomóc, rzucił: „Tak, staruszku, rób!”. Oto tak Nehoda napisał słowa, Paszkewycz położył na muzykę i — piosenka zabrzmiała.
„Stepem, stepem” — niby hymn pamięci wszystkim poległym na polach II wojny światowej. Po raz pierwszy usłyszano ją w Moskwie, na świętowaniu Dnia Zwycięstwa w wykonaniu Olhy Pawłowskiej i chóru im. Werykiwki.
Jak widzicie, piosenki różnie się tworzą. Kompozytor Biłas na okładce wydanego zbioru poezji napisał: „Jaka by nie grzała w piersi pozłota, wśród największych na świecie nagród, uważam piosenkę, wykołysaną w nutach, którą zaśpiewał ją lud”. Więc Paszkewycz ma bardzo wiele nagród, jego piosenki — są nieśmiertelne.
— Najważniejsza — to pamięć wdzięcznych potomków. Chciałoby się, żeby o duchowym dziedzictwie utalentowanego artysty wspominano nie tylko w jubileuszowe dni…
— Piosenki Paszkewycza do dziś są w repertuarze wielu ludowych chórów. Jego pamiętają nie tylko w jego ojczyźnie — na Żytomierszczyźnie, ale i w Czerkasach, Łucku, Czernihowie. Na budynku naszej obwodowej filharmonii, gdzie pracował szesnaście lat, odsłonięto tablicę pamiątkową. Jest i pomnik (do tej pory nieustawiony) dłuta czerkaskiego rzeźbiarza z bożej łaski Stanisława Hrabowskiego, autora nagrobnego popiersia Wasyla Symonenki.
Raz wszedłem do niego do pracowni, a on do mnie: „Wasylu, daruję ci Tolę!” (A Paszkewycz wtedy pracował w Czernihowie). Ja i zabrałem go (waga około tony), znaleźliśmy pieniądze, żeby zapłacić Hrabowskiemu — symboliczne nawet na tamte czasy kopiejki. O tym dowiedział się Paszkewycz i zagroził, mówiąc, jak tylko przywieziesz, wezmę młotek i odbiję nos swojej kopii. Jakiś czas pomnik leżał na podwórku, a potem jednak podnieśli go na drugie piętro, przez okno, za pomocą specjalnych spawanych konstrukcji. Mam film, jak go ustawiali…
Od 1990 do 2000 roku głównie koncertowałem z piosenkami Paszkewycza za granicą — zbierałem datki na Fundusz „Dzieciom Czarnobyla”. Na jednym z koncertów w Ameryce podczas wykonywania piosenki „Pole moje” stał się cud: jedna z obecnych kobiet, która nie chodziła, wstała ze swojego wózka inwalidzkiego i, przechodząc ponad 10 metrów, podeszła, przytuliła się i podziękowała za nią. Wtedy podniósł się taki hałas, że nie mogłem nawet koncertu dokończyć. Piosenki Paszkewycza mają potężną energię, one wzburzają, podnoszą w ludziach siłę ukraińskiego ducha.
Ale wrócę do pomnika.
Nowa władza z filharmonii go wyrzuciła. Twórcze związki artystów, bandurzystów Ukrainy, znani działacze kultury, nawet obwodowa administracja państwowa zwrócili się z listem do mera Czernihowa Ołeksandra Sokołowa z prośbą o rozpatrzenie kwestii ustawienia w mieście pomnika znanego kompozytora. Znaleźli miejsce, Anatolij Hajdamaka opracował projekt. Do tego nie są potrzebne środki z budżetu miasta — ja sam jestem gotów sfinansować. Czernihowski urzędnik odpowiedział kategorycznie: „Nie!”. I dodał, że póki on będzie w swoim fotelu, tam będzie stał Lenin i nie będzie Paszkewycza. I to w tym czasie, kiedy władza właśnie zrekonstruowała i zrobiła kapitalny remont „wodzowi proletariatu towarzyszowi Leninowi”. A czernihowska wspólnota terytorialna milczy.
— Ale nie milkną, żyją piosenki Paszkewycza…
— Anatolij Paszkewycz — to ten siewca, który siał złote ziarna ukraińskiej piosenki. Jego twórczości wystarczy nie na jedno pokolenie. On — wielka część świątyni, którą nazywamy Ukrainą. Ta część — bo wiele żywotów i czynów Ukraińców leży w fundamentach tej świątyni, — która formuje jej ściany, na których wzniosą się złote kopuły narodowego ducha.
Rozmawiał
Mykoła CYMBALIUK zawsze gotowy pomóc nawet mało znanej osobie. Jego pryncypialność, wstręt do płaszczenia się przed „panami życia”, do najmniejszego kłamstwa, nieustępliwość niektórzy traktowali jako konfliktowy charakter. Nigdy nie dążył do własnej korzyści, nie umiał hipokryzować i brzydził się tym u innych. Kochał ludową piosenkę i tych, którzy się w niej kochali. Tu źródło jego talentu. Może dlatego znany bandurzysta-lirnik Wasyl Neczepa i stał się jednym z jego przyjaciół. Więc mowa nasza z Wasylem Hryhorowyczem o jego starszym przyjacielu.
Машинний переклад
Mykoła WOŁHA, zasłużony działacz sztuki Ukrainy. Odszedł z ziemskiego życia Oles Semernia — twórca delikatnie melodyjnej ukraińskiej duszy, pozostawiając nam swoje nieśmiertelne dzieła. Jego obrazy to Cud, bo jest w nich tajemnica. Piękno obrazów Semerni jest nieco niezrozumiałe, być może dla współczesnej młodzieży, ponieważ jej dusza ani w dzieciństwie (zwłaszcza w dzieciństwie!), ani w młodości nie zetknęła się z czysto narodową tradycją obyczajowo-mentalną. Ależ niezrozumiałość tego piękna jest właśnie sensem sztuki. Bo wtedy pragniemy mimo wszystko zgłębić tę tajemnicę. Tajemnicę Piękna. Zapewne dlatego zwyczajną sytuacją jest to, że podczas wystaw zbiorowych przy obrazach Olesia z zachwytem zatrzymują się wielbiciele. Choć obok znajdują się dzieła modnych współczesnych twórców. Bo w ich obrazach na pierwszym planie są główne zasady nowoczesności i po części krzykliwa beztreściowość, którą zrodziły nieprawda i nieszczerość przy jaskrawej, a nawet w większości bezczelnej, agresywnej formie. Zupełnie inna sytuacja jest z Olesiem Semernią. Jego dusza od urodzenia aż do ostatnich dni świadomie napełniała się żywicą ukraińskich tradycji ludowych. Napełniały go niekończące się wędrówki szlakami Ukrainy (a nawet Mołdawii)… Niestety, zwłaszcza w ostatnich latach, odwieczne obyczajowe i świąteczne tradycje narodowe nieodwracalnie umierają, bo znikają ich źródła — wsie i osady z nosicielami tych tradycji. Bezlitośnie zrywa się ciągłość. Przecież dzisiejsza młodzież od dzieciństwa przebywa w burzliwym nurcie aktywnego procesu globalizacji świata. Zatem dla artysty w ostatnich latach wiejskie źródła wysychały i nie mógł już z nich zaczerpnąć, napełnić się nowymi wrażeniami, aby potem przelać je na płótno. Dlatego za każdym razem, gdy przyjeżdżał do Kijowa (czy to z Mołdawii, czy z Bukowiny), nieodmiennie podkarmił duszę w muzeum Iwana Honczara, które żyje aktywnym życiem w Ławrze Pieczerskiej. Ostatnia wystawa indywidualna jego dzieł odbyła się latem 2011 roku w kijowskiej galerii „Gryfon”. Dla sporej grupy wielbicieli jego talentu było to święto. Święto niespodziewane, nieoczekiwane, bo Mistrz był niedawno operowany, a choroba wcale nie ustępowała. …Mijał pierwszy tydzień wystawy. Potok zwiedzających stawał się coraz silniejszy, bo wieści o wybitnym wydarzeniu kulturalno-artystycznym rozchodziły się po mieście. Jednak obok sukcesu rosło napięcie nerwowe, bo od rana do wieczora kontakty nie ustawały, a do tego kiepsko odżywiał się w stołówce publicznej. Zmizerniał maestro. Bez wahania zaproponowałem mu swoje skromne warunki: daczę towarzystwa „Mystectwo” w Kozynie. Maestro się zgodził. Zajechaliśmy do sklepu plastycznego: kupiliśmy farby, rozpuszczalniki, pędzle, płótno, krosna… I w drogę! Dwa tygodnie minęły jak jeden dzień. Artysta ukończył dwa obrazy, a dwa rozpoczął. Bo „trzeba było jechać…” I termin wystawy minął, i zatęsknił dziadek Semernia za rodzinnym bukowińskim lasem na skraju Sokyrian. Tam była jego chata-pracownia. Obiecał dokończyć te dwie niedokończone prace następnego lata… Ale nie było mu to dane… Odszedł od nas w zaświaty. Wspominam, jak w 1992 roku zorganizowaliśmy jedną z najciekawszych prezentacji zbiorowych pod tytułem „Nasze korzenie i źródła”. Harmonijnie połączyły się dzieła Wołodymyra Kabaczenki (Odessa), Fedora Panczuka (Winnica), Olesia Semerni (obwód mikołajowski — wtedy mieszkał w Wozniesieńsku) oraz Anatolija Furleta (obwód chmielnicki). To był dziwny kwartet, który śpiewał ukraińską pieśń ludową, taką jasną w kolorycie, treściwą pod względem swojej narodowej podstawy folklorystycznej i wyrafinowaną pod względem dowcipnego humoru obrazowania. Wysokość Semerni wyróżniała się kolorystyką. Wysokiej klasy mistrzowskie połączenie podstawy materialnej i składowej duchowej to skutek genetycznej kultury jego wrażliwej duszy, która od przodków odziedziczyła wielkość obrazu Wielkiej Ukraińskiej Natury. W sensie plastycznym — jest on Twórcą obrazu narodowego. Jego „Dzwonnik” to wezwanie do przebudzenia i zjednoczenia duchowej składowej Człowieka z Niebem, co jest jedną z głównych cnót naszej kultury narodowej. Od początku działalności galerii prawie wszystkie wystawy zbiorowe wieńczyły dzieła Semerni. O stratach ludzkości ze śmiercią artysty trafnie wypowiedział się francuski pisarz i historyk sztuki Jean Clair w eseju „Des hauteurs beantes de la culture”. „Śmierć przeciętnego człowieka skłania do cierpienia bliskich i przyjaciół. Ale śmierć artysty jest bardziej niepowetowana, bo pogrąża w smutku wszystkich ludzi. Wraz z nim znika cały świat. Pozostawia on swoje dzieła tam, gdzie inni, sławniejsi od niego za życia politycy, liderzy opinii publicznej, kierownicy przedsiębiorstw, wybitni przemysłowcy… nie pozostawiają niczego. On stawia po sobie rzeczy, które napełniają nasz byt życiem ducha. I śmierć nie przerywa ich działania…” I stawały się one ich szczególną ozdobą. Zapewne dzięki takiemu pięknu na I Międzynarodowym Festiwalu Sztuki, który odbywał się na początku lata 1996 roku w stołecznym Ukraińskim Domu, spośród 52 krajowych i zagranicznych galerii ekspozycję naszej galerii uznano za najlepszą — nagrodzono Grand Prix. Wtedy też otrzymaliśmy zaproszenie od Uniwersytetu Harvarda na wystawę do USA. Do Harvardu poleciały różnobarwne ptaszki, które narodziły się już w niepodległej Ukrainie. Wśród dzieł ośmiu artystów z różnych zakątków Ukrainy (takie było życzenie profesora Romana Szporluka — dyrektora Instytutu) były też obrazy Olesia Semerni. W 1996 roku zadziwialiśmy Amerykanów (głównie pochodzenia ukraińskiego) oprócz Harvardu, jeszcze w Nowym Jorku (Przedstawicielstwo Ukrainy przy ONZ oraz w Ukraińskim Instytucie Ameryki (UIA), który sąsiaduje na prestiżowej Piątej Alei z Metropolitan Museum), w Waszyngtonie (Ambasada Ukrainy w USA), Filadelfii (w Ukraińskim Centrum Kultury). Przypomniał mi się przypadek z wystawy w UIA. Do ogólnej ekspozycji trafiły dwa obrazy Semerni: „Oj, czyjeż my dzieci?” oraz „Ukraińska rodzina”. Jakże ja, organizator wystawy ze strony ukraińskiej, zdziwiłem się, gdy dwie japońskie rodziny rozstrzygały między sobą prawo wyboru jednego z dwóch obrazów. Nie ustępowały sobie nawzajem — ani gatunkiem, ani mistrzostwem malowania. A jeszcze szczególny sukces jego dzieła odniosły wśród ukraińskiej diaspory w Filadelfii. Wystawa w czasie zbiegła się ze świętami Bożego Narodzenia, więc przy obrazach Semerni ubrani odświętnie Ukraińcy fotografowali się całymi rodzinami. Po śmierci artysty potężna część jego obrazów (ponad 70) stanie się przedmiotem zachwytu jak najszerszego ogółu ludzi. Społeczność bukowińskiej osady Sokyriany zakłada obecnie muzeum Olesia Semerni. I na koniec: udało nam się sfilmować Semernię… Obecnie już nieżyjący utalentowany reżyser-operator Leonid Aniczkin stworzył unikalny film, bo tam wybitni działacze ukraińskiej kultury (i obecnie żyjący, i ci, którzy już odeszli z ziemskiego bytu w zaświaty) powiedzieli swoje słowo o twórczości Olesia Semerni: Pawło Zahrebielny, Jurij Pokalczuk, Iwan Małkowycz, Wałerij Małyna (odkrywca talentu Semerni), Mykoła Szczerbak, Oksana Zabużko, Wałentyna Łysenko, Roksana Horboweć.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Wraża optymizm pisarza, jego wiara w triumf idei narodowej, w świetlaną przyszłość Ukrainy jako państwa sobornego. Twórczość Olesia Łupija przyciąga uwagę także młodych literaturoznawców, czego dowodem są prace dyplomowe absolwentów uniwersytetów, a w szczególności ostatnie publikacje doktorantów w zbiorach naukowych uniwersytetów Ługańskiego, Charkowskiego i Zaporoskiego. Ciekawe uogólnienie czyni doktorantka Uniwersytetu Ługańskiego im. T. Szewczenki Anna Kolesnikowa w swoim badaniu „Osobliwość interpretacji postaci Iwana Wyhowskiego w powieści „Buława hetmańska” Olesia Łupija”: „Jak zaznaczają badacze, niemal wszystkie utwory Olesia Łupija bezpośrednio lub pośrednio odznaczają się tendencją do kształtowania koncepcji narodowo-patriotycznej. W ten sposób autorska interpretacja postaci Iwana Wyhowskiego w powieści „Buława hetmańska” naznaczona jest pragnieniem wyrobienia u przeciętnego czytelnika zainteresowania poznawaniem własnej historii, odkrycia imion prawdziwych ukraińskich patriotów”. Bohaterowie utworów O. Łupija — twórcy i obrońcy swojego państwa — Samodzielnej Ukrainy, nie są marzycielami, lecz realistami i dla realizacji swojego celu gotowi są oddać życie, wiedzą, że o przyszłość Ukrainy trzeba dbać każdego dnia, w każdej chwili. Twórczość Olesia Łupija to swoista historia Ukrainy w obrazach artystycznych, to pieśń dla sobornego państwa. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Машинний переклад
Łarysa KALNYCKA, Kijów. Dział tematyki społecznej: Petro ANTONENKO 279-49-47. Dział pracy proświtańskiej: Nadija KYRIAN 270-55-57. Dział kultury: Mykoła CYMBALUK 279-49-47. Dział korekty: Tetiana SZCZERBAK, Iryna STELMACH 278-63-69. Skład komputerowy: Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69. Korespondent: Ulana WOLYKOWSKA. Redaktor internetowy: Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279-39-55. Redaktor dyżurny: Petro ANTONENKO. Księgowość: 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 10-B, Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua. Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę. Nakład w marcu — 22600. Laureat nagrody im. Szewczenki Ołeś Łupij, który w tych dniach obchodzi 75. rocznicę urodzin, może być dumny ze swojego dorobku twórczego, gdyż osiągnął sukces w wielu gatunkach — poezji, prozie, dramaturgii, publicystyce; według jego scenariuszy nakręcono filmy fabularne, jego powieści i opowiadania były często wznawiane, a słuchowisko radiowe „Ukochana kijowskiego księcia”, nagrane jeszcze w 1982 roku, do dziś jest słuchane z zainteresowaniem. Talent Ołesia Łupija jest wielostronny i pisali już o tym niejednokrotnie krytycy oraz literaturoznawcy. A obecnie chcemy podzielić się przemyśleniami na temat jednego z wiodących wątków w twórczości pisarza — patriotyzmu. Głęboki sens tego słowa Ołeś Łupij zrozumiał jeszcze w dzieciństwie, w latach 40. ubiegłego wieku na Lwowszczyźnie, gdzie trwała walka żołnierzy z totalitarnym systemem stalinowskim. Do ich domu często zaglądali powstańcy, wśród których był brat ojca, Mychajło Łupij — politwychowawca sotni UPA „Karmeluk”, którego wkrótce zabili enkawudziści. Od powstańców usłyszał zakazane pieśni i wiersze. Już wtedy zrozumiał, że władza radziecka najbardziej nienawidzi wszystkiego, co ukraińskie: języka, literatury, kultury, cerkwi, tradycji, czyli wszystkiego tego, czym Ukraińcy różnili się od innych narodów i z czego mogli być dumni. Kto ośmielał się bronić ukraińskości, stawał się ich wrogiem. Właśnie za tę wierność tradycjom narodowym i wspieranie UPA rodzinę Wasyla Łupija oraz dwadzieścia cztery inne rodziny ze wsi Nowa Kamianka na Lwowszczyźnie wywieziono na Sybir. Jeszcze głębiej O. Łupij poznał sens słowa „patriotyzm” podczas studiów na Kijowskim Uniwersytecie imienia Tarasa Szewczenki, gdzie znalazł wiernych przyjaciół: studentów, młodych literatów — rodowitych mieszkańców obwodów centralnych i wschodnich, i wkrótce przekonał się, że wszyscy oni w duszy przeżywają losy Ukrainy i przyszli nie tylko po to, by się uczyć, ale by wzbogacać ojczysty język, literaturę i kulturę. Ołeś Łupij należy do pokolenia szestdziesiątników. Pracując wówczas w gazetach „Mołod’ Ukrajiny” i „Literaturna Ukrajina”, objechał niemal całą Ukrainę, poznał w obwodach wielu młodych literatów i artystów, pisał o nich artykuły i szkice, które nie bardzo podobały się komunistycznym ideologom. W końcu, po publikacji artykułu „Sobory dusz ludzkich” o powieści Ołesia Honczara, zwolniono go z pracy w „Literaturnej Ukrajinie”, ale nie załamał się i zaczął jeszcze aktywniej pracować w literaturze. Niemal co roku spod jego pióra wychodziły książki. Łączył je temat patriotyzmu. Jak słusznie zauważył w swoim artykule „Drogą Franki” Orest Slywynśkyj: „Absolutnie całe zainteresowanie tematyczno-estetyczne Ołesia Łupija sprowadza się do tego rdzenia, który nazywa się jednym słowem — Ukraina”. Pierwszym, który wypowiedział się o motywach patriotycznych w twórczości O. Łupija, był znany polski pisarz i tłumacz, autor powieści „Ukraińskie noce” Jerzy Jedliczewicz. W artykule „Wiecznie młoda Ukraina”, opublikowanym w 1964 roku w warszawskim tygodniku „Nasza Kultura”, pisał: „Zwraca uwagę twórczość liryczna Tarasa Melnyczuka, Hryhorija Kowala, Ludmyły Skyrdy i Ołesia Łupija. Wszyscy oni uderzają w struny wzniosłego patriotyzmu, heroicznej moralności, wysokich uczuć społecznych… A u Ołesia Łupija znajdujemy takie piękne słowa: Któremu sercu Ojczyzna najbliższa, To serce wzleci najwyżej. O motywach patriotycznych pisał w artykule „Młode żniwa” Andrij Malyszko: „Ze swoim imieniem i krajem podnoszą się ludzie z poetyckich wersów młodej poezji Łupija… Poeta szanuje historię swojego narodu, bo w niej pieśń wolności wyrosła z niewolniczych płaczów”. W artykule o twórczości poetyckiej O. Łupija „Świadectwo pszenicznego źdźbła” Dmytro Czerednyczenko pisze: „Cieszy, że autor pozostaje wierny swojemu tematowi, wysławia piękno człowieka, jego duchową wielkość, osiągnięcia twórcze — wszystko, co stanowi treść wszechogarniającego pojęcia — Ojczyzna”. Zwracają uwagę także przemyślenia literaturoznawcy O. Myszanycza w jego artykule „Danyłowe sztandary nad Kijowem”: „Utwory historyczne Ołesia Łupija są osiągnięciem literatury ukraińskiej ostatnich lat, nowym słowem i granicą w naszej przedwcześnie przestarzałej beletrystyce historycznej. Pisarz dał czytelnikowi potrzebne, aktualne, wysokiej klasy artystycznej utwory, które w nowy sposób naświetlają odległe karty historii, odradzają naszą wysoką duchowość, utwierdzają państwowość, która ma tysiącletnią tradycję”. Przemyśleniami o niepodległości i rozkwicie ojczystego kraju przejęci są bohaterowie poematów dramatycznych O. Łupija „Miłość i ład”, „Władca Wysokiego Zamku”, „Hetman i król”. O Ukrainie jako państwie sobornym myślą bohaterowie powieści „Upadek dawnej stolicy”, „Rycerze zemsty”, „Buława hetmańska”, „Mylawa”, „Granica”, „Nikomu cię nie oddam”, „Mężczyźni nie odczuwają bólu”… Nie można bez wzruszenia czytać utworów O. Łupija, poświęconych bohaterom UPA, poematów i ballad „Sotnia”, „Lwowski lehiń”, „Zielone wesele”, „Czekanie”, „Bohaterka”, „Dobra pamięć”, „Zwycięstwo”. Dawno przyciągnęły uwagę czytelników poezje „Ojczyzna”, „Państwo”, „Samodzielna Ukraina”, „Co z tobą, moja Ojczyzno”. Świadczą o tym częste przedruki w zbiorach zbiorowych i antologiach. Te poezje przemawiają emocjonalnym, artystyczno-metaforycznym językiem, skłaniają do walki, do protestu. Państwo — to twoja miłość Do kraju, gdzie się urodziłeś, Gdzie Boży świat ci się otworzył, Gdzie szczęście ty swoje znalazłeś. Oddaj talent, swoją umiejętność, Zapomnij o blasku klejnotów, — Tylko służenie Ukrainie Nas połączy w naród, — czytamy w wierszu „Państwo”. Pisarze Ja. Jarosz, O. Łupij, I. Dracz, Nadija Neporożnia oraz A. Pohribnyj na wiecu pod Radą Najwyższą Ukrainy. Lipiec 1991 r. W Swystuniwce w rejonie swatiwskim, przy pierwszym na Ługańszczyźnie pomniku Kobziarza (rzeźbiarz Ilja Owczarenko), 22 maja zostanie przeprowadzony V Swystuniwski festiwal poezji Tarasa Szewczenki. Komitet organizacyjny konkursu zaprasza do udziału uczniów szkół ogólnokształcących i liceów — recytatorów poezji Szewczenki, o Szewczence, a także o Ukrainie, ojczystym kraju. Zgłoszenia do udziału w konkursie należy składać do 1 maja pod adresem: 92600, Swatowe, obwód ługański, pl. Radianśka 1, Rejonowe zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki; e-mail: [kontakt ukryty], faks (06471) 3-10-00, telefon kontaktowy [kontakt ukryty], Serhij Dziuba.
Машинний переклад
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK
Машинний переклад