Zdjęcie Olesia Dmytrenki. Przebrzmiał ostatni dzwonek — tysiące absolwentów wkroczyło w samodzielne życie. Kim staną się jutro, czy będą mogli kontynuować naukę, odnaleźć siebie w burzliwej i skomplikowanej teraźniejszości? Czy będą świadomymi budowniczymi nowej Ukrainy? Czy ich siły i zdolności przysłużą się państwu, a państwo zadba o to, by czuli się chronieni i potrzebni na ojczystej ziemi? Szczęścia wam i szerokich oraz jasnych dróg w przyszłość! KOGO I DLACZEGO WYBIERAMY. SZEWCZENKIANA. WYSPA MARZEŃ
Машинний переклад
Wołodymyr FERENC, Iwano-Frankiwsk. Słowa z listu Iwana Burłaki do jednej z ukraińskich gazet: „Nie potrafiliśmy przekazać światu naszej prawdy tak, jak nasi wrogowie — swojego kłamstwa” bardzo precyzyjnie formułują przyczynę niemal wszystkich ukraińskich problemów. Po ogłoszeniu formalnej niepodległości Ukraińcy tymczasowo przegrali informacyjną rywalizację o samodzielność. Trudno było nam wygrać z wielu powodów, ale nie mieliśmy i nie mamy prawa udawać, że wszystko jest w porządku, a sprawiedliwość przyjdzie sama, zaś magiczne słowo „demokracja” przyniesie swoje złote owoce. Jeśli państwo jedynie konstatuje zalew obcej informacji, prasy i książek, programów telewizyjnych i radiowych, to dlaczego dotąd nie zyskała popularności samoobrona, do której w takich przypadkach uciekają się inne narody — bojkot? W odróżnieniu od niemrawych i rozproszonych protestów-narzekań, bojkot to cywilizowany, demokratyczny i skuteczny sposób samoobrony narodu osłabionego kolonizacją. Nasze dzieci próbują uczyć nowej dyscypliny — absolutnej tolerancji. W języku ukraińskim absolutna tolerancja to pełna obojętność i służalczość zarówno wobec zła, jak i dobra. Propaganda takiej tolerancji niszczy cały sens ziemskiej drogi człowieka, jego wiarę w Boga, który stworzył ludzkość właśnie dla nieskończonej w pokoleniach misji poznawania dobra i zła. W ukraińskim proteście jest za dużo słów, a mało konkretów, oznak bojkotu. Ukraińcy znaleźli inny, bardzo wygodny i bezpieczny, ale zgubny sposób relaksacji — łajanie władzy i polityków. Do bojkotu nie uciekamy się, zapewne z naturalnej ostrożności i zaszczepionego strachu przed władzą, obawy przed oskarżeniami o przemoc i niedemokratyczność. Większość Ukraińców po prostu żyje i nie chce składać marnej osobistej ofiary dla wspólnego dobra. Ludzie nie są zdolni nawet do biernego zorganizowanego protestu, powoli tracą cechy narodowe, stają się kłótliwą i zdesperowaną ludnością, tłumem gorszego gatunku, z którym nikt nie będzie się cackał. Ukraińskie problemy władzy są uwarunkowane nie tylko polityczną dominacją oligarchicznej zdenacjonalizowanej wierzchuszki. Główna przyczyna to nieuchronne „zsuwanie się” społeczeństwa w bagno spokojnej i bezbarwnej, ale pracowitej ludności. Najwyraźniej ktoś jest zainteresowany takim „rozwojem” społeczeństwa, bo nie chce mieć problemów z prawdziwą narodową demokracją. Narodowa elita jest zaniepokojona, ale odseparowana od publicznej działalności. Nie jest w stanie zapobiec tej „współczesnej ruinie”. Inteligencja zmęczyła się pisaniem „papierowych protestów”, ale jeszcze nie ma determinacji do organizowania bojkotów jako zwycięskiego protestu słabej i niemającej wpływu ukraińskiej wspólnoty etnicznej. Zmusić kogoś do udziału w bojkocie jest niemożliwe — to nie to samo, co trzymać transparent czy partyjny sztandar na placu. To wymaga osobistej ofiary, dobrowolnego samoograniczenia, swoistego postu. Trzeba mieć twardą wiarę w sprawiedliwość akcji. Problem ochrony ukraińskojęzycznej prasy i wydawnictw książkowych wielu już znudził. Najwyższy czas zorganizować bojkot — masową dobrowolną odmowę czytania rosyjskojęzycznych treści z jednoczesnym żądaniem ukraińskich. Niemało ludzi jest gotowych na osobistą ofiarę — na pewien czas zrezygnować z kupowania nieukraińskich gazet, ale pod warunkiem, że jednocześnie robić to będzie większość lub choćby część obywateli. Trudno decydować się na samoograniczenie, jeśli nie ma pewności co do masowości i skuteczności ofiary. W takiej sprawie, jak i w każdej innej, pomaga wiara. Dlaczego jako chrześcijanie pościmy, ale nie zawsze jesteśmy gotowi, jako Ukraińcy, pościć informacyjnie? Odpowiedź jest jedna — nasza wiara w siłę ukraińskości jest jeszcze słaba. Skuteczny bojkot konkretnego, wstrętnego dla Ukraińców zjawiska to skuteczny sposób na wzmocnienie ukraińskiej wiary, wywalczenie prawa do języka ukraińskiego, kultury i publicznie rozpowszechnianej informacji. W przypadku udanej akcji bojkotu gazet nieprzychylnych Ukraińcom zostanie ich tyle, ile potrzebują ludzie zboczeni ukrainofobią. Zalew obcego języka, prasy i książki jest możliwy tylko pod warunkiem naszego biernego współudziału — kupują je przede wszystkim etniczni Ukraińcy, którzy stanowią większość. Wśród nich jest jeszcze niemało takich, którzy kontynuują biernie i z przyzwyczajenia służalczo przechodzić na rosyjski, jak tylko go usłyszą. Ta większość, nie zastanawiając się, kupuje nieprzychylną ukraińskości prasę i bardzo mało prenumeruje ukraińskich gazet, zaczytuje się rosyjskojęzycznymi i nie szuka ukraińskiej książki. Ogłoszenie bojkotu w celu przezwyciężenia tego problemu nie zaszkodzi miłośnikom wartościowych rosyjskojęzycznych treści, ale zmusi etnicznych Ukraińców do zastanowienia się nad skutkami własnych czynów i własnej bezczynności. To otworzy im oczy na szczególną wartość narodowych fundamentów państwa, które można chronić osobiście, nie czekając na pomoc od państwa. Inicjatywa należy do etnicznych Ukraińców, a wesprą ich wszyscy rozsądni obywatele, zainteresowani ogólnym dobrobytem i jakością życia. Wkraczamy w erę globalizacji, kiedy wartości narodowe poddawane są cynicznym próbom fałszowania i niszczenia na rzecz interesów bogatej warstwy, która narzuca swoją kosmopolityczno-konsumpcyjną modę. Ten problem jest światowy i jednocześnie czysto ukraiński. Bojkot to niemal jedyna skuteczna forma moralnego i ekonomicznego przeciwstawienia się środkom publicznego narzucania niszczącej naród, kolonizującej informacji. Dlatego, przygotowując się do bojkotu, nie warto zważać na faryzejski lament adeptów cudzych interesów na Ukrainie o ograniczeniu wolności słowa i rozpowszechniania informacji czy ograniczeniu praw człowieka. Zawsze można znaleźć każdą informację, którą rozpowszechniają media. Jedynie etniczny Ukrainiec na Ukrainie, w swojej przestrzeni informacyjnej, mało znajduje dla zaspokojenia własnej duszy. PARYŻ MARII BASZKIRCEWEJ. Dobrowolne datki „Na Cerkiew Kobziarza”: MBF „Ukraińska Rodzina” R/r nr 26045200145101 w Podolskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401 ZKPO 21709106
Машинний переклад
Wołodymyr WOJTENKO, profesor
Prawdziwym wymogiem efektywnej demokracji jest rozsądna nieufność wobec jej liderów. S. Hook, “Reason, Social Myth and Democracy”, New York, 1950
Wiele wody upłynęło w Dnieprze, odkąd na stromym brzegu rzeki wyrósł Kijów. Wiele wydarzeń widziało stare miasto i niemało z nich przypadło na maj. Trzeciego dnia tego miesiąca, w drugą sobotę po Wielkanocy, oddał duszę w ręce Boże Teodozjusz, ihumen Pieczerski (1074 r.). Chrystolubny wielki książę całej Rusi Włodzimierz Monomach przedstawił się miesiąca maja dziewiętnastego dnia (1125 r.). Książę Wsiewołod posłał po braci swoich i przyszli oni do Kijowa czternastego maja, a wtedy zaświeciła na zachodzie wielka gwiazda (kometa Halleya, 1145 r.). Miesiąca maja piętnastego dnia wszedł do grodu Mścisław i zasiadł na stole ojca swego, a Włodzimierz Mścisławowicz zaczął na niego knuć. Mścisław powiedział: “Bracie! Ty krzyż całowałeś i tobie jeszcze nawet usta nie obeschły. Jeśli nie szukasz mi nieszczęścia, całuj krzyż dzisiaj!” I całował ten krzyż, ale tego samego roku złamał krzyżową obietnicę (1167 r.). O tym trochę wiemy, więc przeskoczymy przez dziewięć stuleci: 25 maja 2008 r. w Kijowie odbyły się przedterminowe wybory mera miasta i deputowanych rady miejskiej. Oto komentarze niektórych politologów dotyczące ich wyników. Wadym Karasiow: “Skończyła się epoka wyborczych zwycięstw Tymoszenko, która trwała od 2004 r. Ona zainicjowała te wybory. Ale nie zdołała ich wygrać. To, oczywiście, nie totalna porażka. To nie Stalingrad, jednak możemy mówić o czymś podobnym do klęski Niemców pod Moskwą w 1941 roku”. Wołodymyr Fesenko: “BYT uważał, że już złapał Pana Boga za nogi, że może robić w tym kraju wszystko, co mu się podoba. Ochłodzenie wyborców jest pożyteczne, aby BYT powrócił do realiów”. Kostiantyn Matwijenko: “W tych wyborach przegrała cała klasa polityczna, ściślej — politykierzy, którzy imitują działalność polityczną. Przegrali dlatego, że wyborca pojawił się w lokalach w liczbie 50 %. Zatem społeczeństwo zaczęło odmawiać udziału w formowaniu władzy, co grozi jej utratą legitymizacji”. To rzeczywiście prawda: nie więcej niż 20 % “realnych” kijowian, którzy mają prawo głosu, postawiło “ptaszka” naprzeciw nazwiska nowego-starego mera. Powiedzieć, że przegrał blok NUSN, będzie za mało: to nie po prostu porażka, a polityczny nokaut proprezydenckiej bezsilnej siły. Co prawda, sam Prezydent ani wyborów, ani mera z BYT nie chciał, więc może czuć się prawie zwycięzcą. Przegrałem wybory i ja: nie dlatego, że nie został merem miasta mój kandydat, a dlatego, że wygrał właśnie L. Czernowecki. Za takiego szefa kijowskiej wspólnoty jest wstyd. Nie rozmawia po ukraińsku. Stale narusza ustawę o języku państwowym, ale ta okoliczność z jakiegoś powodu najmniej interesowała premiera i Prezydenta. Ma wątpliwą reputację dotyczącą zażywania narkotyków, o czym sam powiedział. Pewien czas w podziale administracyjnym Ukrainy Kijów był prowincjonalnym miastem w składzie pułku białocerkiewskiego i żył pod dowództwem sotnika o ciekawym nazwisku Blabla (szczegółowiej zob. w gazecie “Personal plus”, 2008, nr 20). Chmielnicki podniósł status Kijowa, czyniąc go centrum pułku (1648 r.). Przez następne 75 lat pułkownicy zmieniali się około 60 razy, ale żaden nie zostawił wyraźnego śladu. Dzisiaj chodzi o sprawy, w politycznym sensie o wiele ważniejsze niż postać kijowskiego mera. Pod koniec 2004 r. i on sam, i jego dzisiejsi wysocy protektorzy, i jego główni oraz drobniejsi rywale ramię w ramię stali na Majdanie. Myśleliśmy, że oni zmagają się z kliką Kuczmy—Miedwiedczuka—Janukowycza za nas, a oni, okazuje się, “stali” każdy za siebie.
Oczywiście nie jestem pierwszy i nie jestem jedyny, który zaczął rozumieć zespołową bezperspektywiczność „trybuny” na Majdanie od razu po jej (naszym) zwycięstwie. Pamiętacie, na Chreszczatyku zostawało w namiotach kilkaset osób już wtedy, gdy W. Juszczenkę oficjalnie ogłoszono Prezydentem? Byłem ciekawy, poszedłem do nich i dowiedziałem się, że „Nas nie wypuszczają i nie dają pieniędzy na drogę do domu”. — „A kto nie wypuszcza?” — „Kto trzeba, ten i nie wypuszcza”, — wtrącił obywatel z warkoczykiem. W takich sytuacjach warto trochę się pokłócić, żeby dowiedzieć się więcej: ze złości ludzie stają się szczerzy. Ale obywatel z warkoczykiem wzruszył ramionami i odszedł; dobrzy ludzie i bez kłótni wyjaśnili, że on „od Juli”, a stać będą tak długo, choć już się znudziło, dopóki Wiktor Andrijowycz nie mianuje Julii Wołodymyriwny „na Gabinet Ministrów”. Na początku marca 2005 r. opublikowałem swoje oceny pierwszych oznak dryfu pomarańczowej władzy w donikąd („Deń”, 2005, nr 42). „Na wybory parlamentarne 2006 r. siła polityczna W. Juszczenki pójdzie, blokując się z innymi partiami. Ale od razu po podliczeniu głosów Prezydent zostanie sam… Parlamentarna… większość, gotowa popierać jego inicjatywy, będzie niestała… „Sekretariat Generalny” głowy państwa będzie szarpał się w różne strony, przypominając administrację L. Kuczmy i wywołując bezlitosną krytykę ze wszystkich stron… Na długo przed zakończeniem kadencji Prezydenta w mediach rozpocznie się dyskusja nad kandydaturą jego następcy… Zachód ucichnie z rozczarowania… Zespół kremlowskich czekistów nie będzie ukrywał zadowolonych uśmiechów… Jedynym organem legitymowanie (czy prawie legitymowanie) zdolnym wprowadzać w życie inicjatywy Prezydenta, stanie się RBNU oraz „proklamowane, ale jeszcze nieistniejące Narodowe Biuro Śledcze…” Wbrew swoim planom (tak czy inaczej ogłoszonym na Majdanie), W. Juszczenko nie zorganizował Narodowego Biura, nie stworzył telewizji publicznej, nie udzielił realnej pomocy Tatarom krymskim i nie przeformatował edukacji szkolnej z 12 lat (potrzebnych w innych okolicznościach i w innych realiach) na tradycyjną dziesięciolatkę. Kontynuuję „prorokowanie”: „Stworzenie jednej pomiejskiej cerkwi zostanie ostatecznie zdjęte z porządku dziennego… W samolotach na trasie Moskwa—Kijów coraz częściej podróżować będą emisariusze i komisarze, polittechnolodzy i technopolitycy. Odrażających prezenterów telewizyjnych i politologów znów będą uważać za respektowanych analityków… Ju. Łucenko wyjdzie z SPU i do końca zostanie z W. Juszczenką… Taras Czornowił wstąpi do KPU…” Kasandra w kwestii T. Czornowiła się pomyliła: regionali faktycznie przyłączyli KPU do siebie, pozwalając komunistom w wolnym czasie bawić się walką z oligarchami na makiecie. Ju. Łucenko zrobił dokładnie to, czego od niego oczekiwałem, ale obecnie nie jest w łaskach. Jeśli szanownego ministra choć na trzy dni zamkną w areszcie śledczym, będzie to, co Kuczma zrobił z Tymoszenko, otwierając jej drogę do top-polityki. Wracając do sytuacji z Jurijem Witalijowyczem, warto wspomnieć czołowego „sambistę” D. Żwanię, który — bez przesady — był twórcą materialnej postaci Majdanu, wie o nim więcej niż ktokolwiek inny, ale (jak się wyjaśniło) nie jest obywatelem Ukrainy. Bij swoich, żeby obcy się bali! Oto i baba Paraska zniknęła z ekranów telewizyjnych — z rozpaczy czy ze strachu? Jednocześnie musimy widzieć i to, że z trzech czołowych postaci politycznych tylko W. Juszczenko konsekwentnie i wytrwale walczy o euroatlantycką integrację Ukrainy, o uznanie Hołodomoru za ludobójstwo Ukraińców i uczczenie pamięci zamordowanych, o uznanie prawdziwej roli UPA w II wojnie światowej, o bezwarunkową likwidację wojskowo-morskiej bazy Rosji w Sewastopolu nie później niż w 2017 r. Szanuję Prezydenta za wysiłki w tej płaszczyźnie. Ale wygląda na to, że mamy nie jednego, a dwóch różnych Prezydentów. Jeden pracuje w imieniu historii i na historię, a drugi grzebie się na międzypartyjnej mieliźnie (często przegrywając z tymi, dla których właśnie mielizna to oceaniczna głębia). Każdy polityk i działacz państwowy musi rozróżniać strategiczny, taktyczny i operacyjny poziom swoich zadań; mogą one różnić się pod wieloma względami, oprócz jednego: moralno-etycznego. Krach komunistycznej monopolii w Polsce trwał dziesięć lat, na Węgrzech — dziesięć miesięcy, w NRD — dziesięć tygodni, w Czechosłowacji — dziesięć dni. Ukraina, Rosja i Białoruś biją rekordy skostnienia. Ordyńsko-bizantyjskie (bolszewickie) nawyki uformowały niesławne moskiewskie „eurazjatyctwo”, ale my po co szamoczemy się w ściekach historii? Przez ostatnie dziesięć lat Ukraina nie poprawiła swojej konkurencyjności, a w rankingu Globalnego indeksu pod tym względem zajmuje 73 miejsce wśród 131 krajów świata. Trzy lata po Majdanie były tak samo jałowe, jak siedem lat przedtem. Ukraińska idea narodowa „zawisła”. Liberalizacja i demokratyzacja stanowią istotę przejścia od totalitaryzmu do społeczeństwa, w którym ponad wszystko ceni się wolności obywatelskie. „Strategiczny problem przejścia — to możliwość dojścia do demokracji i nie zaznania śmierci od tych, którzy mają broń, i nie żyć w nędzy przez tych, którzy kontrolują zasoby produkcyjne” (Przeworski A., 1992). Demokracja jest skonsolidowana, gdy większość konfliktów społeczno-ekonomicznych, narodowych, religijnych i politycznych odbywa się za pośrednictwem instytucji obywatelskich i ogólnie przyjętych procedur. Istota demokracji polega na stałym nawyku do niezgody i jednocześnie do pojednania. W takim procesie może zrealizować się mnóstwo scenariuszy. Osobliwość „naszego” — zacięta rywalizacja i pozorne sytuacyjne kompromisy. Prezydent W. Juszczenko jest samotny przede wszystkim dlatego, że jego przyjaciół/rywali/wrogów nie bolą te problemy, nad rozwiązaniem których on rozmyśla. Można zapytać, na przykład L. Czernoweckiego, co on myśli o UPA czy rosyjskiej flocie na ukraińskich terenach, i usłyszeć jakąś odpowiedź, ale będzie ona adresowana do potrzeb „momentu wyborczego”. Dotyczy to wielu polityków wyższej rangi, których nazwiska wypłyną w waszej pamięci, gdy będziecie czytać te wiersze. Wracając do postaci kijowskiego mera, warto odnotować już ogłoszone przez jego zespół zamiary wznoszenia się ze stołecznego na ogólnoukraiński poziom. I sam Leonid Mychajłowycz, natchniony bezgłowością swoich rywali w wyborach, poczuł prezydenckie ambicje. Choć hetmana o nazwisku Blabla na Ukrainie jeszcze nie było, krymski politolog Wołodymyr Prytuła uważa, że „pomimo całego jego klaunizmu” (imitowanego czy uwarunkowanego chorobą), Czernowecki znalazł wspólny język z częścią wyborców. Dlatego „pokojowy kosmos” zwycięża” („Deń”, 2008, nr 92).
Politolodzy skłonni są mówić o trzech kategoriach wyborców (szkołach). Idealna szkoła Hegla, kiedy postrzegane są apele do rozumu, ale przeważają szkoła Freuda (apele do uczuć) i szkoła Marksa (apele do żołądka). W takim kontekście warto powrócić do czystej teorii, aby znaleźć miejsce jej kontaktu z niezainteresowanym teoriami elektoratem. G. Sartori (1987) definiuje demokrację nieco prowokacyjnie: to produkt uboczny konkurencyjnej metody wyłaniania liderów. Szczegółowo opisuje tę definicję, kładąc nacisk na trzy fundamentalne cechy takiego ustroju społecznego: demokracja szerokiego zasięgu to procedura i/lub mechanizm, które rodzą otwartą poliarchię („wielowładztwo”), a co za tym idzie konkurencję na rynku wyborczym, która z kolei wywołuje realną (a nie deklaratywną) władzę ludu, kształtując wzmocnioną wrażliwość liderów na potrzeby wyborców. Formalnie może wydawać się niestosowna w politologicznym kontekście wzmianka o wyborczym „rynku”, ale mnie taki zwrot retoryczny imponuje, gdy chodzi właśnie o rynek, a nie bazar, na którym chcą wam „wcisnąć” zamiast prawdziwka bladego muchomora. „Wybory” (election) i „dobór najlepszych” (selection) są bliskie nie tylko fonetycznie: kiedy firma czy drużyna piłkarska dobiera kadry, ona je „dobiera”, bo inaczej zbankrutuje. „Wybierając” kaszę gryczaną, olej i mleko skondensowane, kijowski elektorat „dobiera” nie te cechy, które mają związek z demokracją — i niechby tak było, ale przecież chodzi o organizacyjno-ekonomiczną efektywność władz miejskich i brak pod jej paznokciami „lewej” ziemi. Monteskiusz, uczeń starogreckich filozofów, ubolewał, że „zasada demokracji jest zgubiona nie tylko wtedy, gdy utracono ducha równości, ale także wtedy, gdy zapanowuje duch skrajnej równości”, a głupiec ma możliwość kierować mędrcem. Ale jak ich rozróżnić — równość „normalną” i „skrajną”? Tutaj właśnie pojawia się główne pytanie: wyrównywać w górę czy w dół? Podnosić wyborcę do poziomu polityka czy opuszczać (kaszą gryczaną, dopłatami, uśmiechami, odwołaniami do Boga, joggingiem na stadionie itp.) do poziomu politykiera, demagoga i populisty? Jak świadczy przebieg kampanii wyborczej, „opuszczać” mieli ochotę prawie wszyscy główni pretendenci na stanowisko mera Kijowa. Jak świadczą wyniki głosowania, znaczna część wyborców z radością „opuściła się”. Nie zapominajmy: chodzi o kijowian, którzy mają w swoim dorobku „heglowskie” głosowania w 2004 r. (i nienaganne zachowanie w najbardziej napięte pomarańczowe dni). Powiedziano: idea staje się siłą materialną, gdy opanuje masy. Ale pozwolę sobie poprawić klasyka. Idea chętnie staje się siłą, gdy panuje kasami; rozmieniwszy „milion na ruble”, zawsze można wysokie porywy przekonwertować na niskie prawdy. Zostało to zrobione i 25 maja 2008 r. w stolicy Ukrainy ostatecznie zakończył się wątek, który nazywamy „Majdanem”. Zakończył się dla tych, którzy stali na trybunie, i dla znacznej części tych, którzy skandowali ich imiona. Idea Majdanu, mam nadzieję, jest żywa. Egalite, fraternite oraz liberte (równość, braterstwo i wolność) — hasła niezniszczalne. Szkoda tych szczęśliwych dni dlatego, że nikomu wtedy nie przyszło do głowy zagrać „Marsylianki”. Politolog Dmytro Wydrin (z listy BJuT był deputowanym Rady Najwyższej poprzedniej kadencji) pisze: „Julia Wołodymyriwna rozbujała tę niszę elektoratową, która myśli żołądkiem. I Leonid Czernowecki okazał się błyskotliwym uczniem. Gabinet Ministrów całkiem mógłby nagrodzić go dyplomem z podpisem „Nauczyciel — uczniowi, który przerósł swojego nauczyciela”. On rzeczywiście przerósł swoją wielką nauczycielkę. Jego zwycięstwo jest naturalne: miasto, gdzie jedna trzecia ludzi myśli żołądkiem, na niego zagłosowało. Do żołądka dotrzeć łatwiej niż do innych, myślących organów ciała. Dopóki kasze będą głównym argumentem, dopóty miasto będzie głosować na takie komediowe postacie” („Deń”, 2008, nr 92). Chcę poczynić zastrzeżenie co do uproszczonego postrzegania tego tekstu: chodzi przede wszystkim o ludzi, dla których kilka kilogramów kaszy gryczanej, butelka oleju i puszka mleka skondensowanego — to ważny dodatek do powszedniego chleba. Łatwo być mądrym i myśleć „innymi organami”, kiedy nie musisz liczyć kopiejek. Demagodzy pasożytują nie na głupocie, a na biedzie elektoratu, a biedni nie bywają demokratami. Unia Europejska, o członkostwie w której mówią NU-NS i Prezydent, pozostaje daleka; o państwowym statusie języka rosyjskiego — obietnicy regionalistów — już nie wspominają w wykazie „zabawek”; chłopców, pomimo żwawego projektu BJuT, nadal powołują do służby wojskowej. A Czernowecki niczego „globalnego” nie obiecywał, a co obiecywał — to robi: nadwyżka budżetu kijowskiego, uwarunkowana stołecznymi preferencjami Kijowa, pozwala dopłacać do emerytury i pensji bez żadnego przemęczenia. „Kto tam starszy?” i „Co nam z tego?” — oto wszystko, czym interesuje się wyborca „od Freuda” i wyborca „od Marksa”, kiedy chodzi o partie (bloki). Ale przecież liderzy partyjni — są tacy sami, oni dokładnie nie są „od Hegla”, w związku z czym podczas każdej kampanii wyborczej obserwujemy paradę polityczno-scenicznych masek. Kto pod Żyrinowskiego, kto pod Evitę Peron… pod Savonarolę… pod Toma Cruise’a… pod Karabasza-Barabasza… Ani wyborców, ani polityków nie interesują programy. Właśnie dlatego wszystkie bloki teraz są imienne: „Blok Takiego-Owakiego” plus dziesięć obietnic — cała „platforma”. Oto świadectwo niedojrzałości demokracji na Ukrainie i niepewności jej dalszych perspektyw. Proponuję eksperyment: w myślach przejrzyjcie czołowych partyjnych przywódców i spróbujcie określić, kto z nich chciał „sterowanej demokracji” rosyjskiego wzorca. Ich, potajemnych niedodemokratów, jest naprawdę wielu. Jestem przekonany, że większość czytelników „Słowa Proświty” od „idei Majdanu” nie odeszła.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
więcej mówiono o sprawach ogólnych, starannie omijając konkretne, ponieważ idee, które można łatwo zrealizować w Europie, nie zawsze są przystosowane do ukraińskich realiów. Nie powinniśmy brać sobie za wzór Szwajcarii czy Włoch. Ukraińcy mają inną mentalność, możliwości i upodobania. Współpraca międzynarodowa to niezwykle ważny krok ku integracji europejskiej i rozkwitowi kulturalnemu, ale skuteczniej byłoby stworzyć własny model rozwoju kulturalnego, przedstawić go szerokiej publiczności, finansować i zapewniać wszystko, co niezbędne. Należy szanować własną historię i dorobek kulturowy, zaangażować w tę sprawę urzędników, polityków, artystów. Wtedy kultura Ukrainy wzniesie się na jakościowo nowy poziom, a wraz z nią rozwijać się będą inne, nie mniej ważne elementy naszego życia. Prelegent z Hiszpanii Jordi Balta dzieli się doświadczeniem w kwestii celowości i użyteczności ich wpływu na opinię publiczną we współczesnej Ukrainie. Przez siedemnaście lat istnienia niepodległej Ukrainy wiele słyszeliśmy w radiu i widzieliśmy w telewizji o aktywnej działalności nie ukraińskich, a rosyjskich kozaków. Bez tych aktywnych uczestników (przeważnie są to obywatele Rosji) nie odbywa się żadna antypaństwowa, antyukraińska akcja na Krymie i na południu Ukrainy — czy chodzi o NATO, czy o kwestię językową, czy o Sewastopol („duma rosyjskich marynarzy”), czy o przebywanie Floty Czarnomorskiej Rosji. A gdzie byli ukraińscy „kozacy” (wśród nich organizacja o pretensjonalnej nazwie „Kozactwo Rejestrowe”)? A kilka organizacji weteranów? Wydawałoby się, że walka o wolność Ukrainy powinna ich połączyć. Ale nie — każda z organizacji weteranów zrzesza „swoich” weteranów, bo członkowie różnych organizacji walczyli za różne Ukrainy, a niektórzy nawet za inne państwo. Rozbicie i dwoistość stały się na tyle normą życia na Ukrainie, że w tę „grę” aktywnie i nie bez zadowolenia grają nawet w najwyższych strukturach rządowych. Ostatecznie takie zachowanie jest charakterystyczne dla wielu obywateli i ich organizacji. Zamiast odpowiedzialności za Ojczyznę — obojętność, jeśli nie wrogość. I wśród młodego pokolenia ukraińskich obywateli nie brakuje takich, którzy jeszcze nie określili się co do pojęcia „moja Ojczyzna”. Kiedy pytasz o przyczynę tak szeroko zakrojonego bezsensu, w odpowiedzi można usłyszeć, że taka jest mentalność (to zadziwiająco często używane na Ukrainie słowo tłumaczy się z łaciny jako sposób myślenia). Trzeba coś zrobić z naszym myśleniem, szanowni, drodzy, bliscy moi Ukraińcy! Powracając do wyborów w stolicy w 2008 roku, zadajmy sobie tylko trzy pytania. Jakiego rezultatu warto było oczekiwać Ukraińcom-marzycielom, jeśli w wyborach brało udział 40 partii i bloków oraz 70 kandydatów na stanowisko mera Kijowa? Czy celowe było (a przede wszystkim — komu korzystne) przeprowadzanie tych wyborów w jednej turze, kiedy długość kart do głosowania wynosiła ponad półtora metra? Czy obecny poziom świadomości mieszkańców Kijowa jest wystarczający do tego, aby mieli moralne prawo nie tylko marzyć i wymagać, ale i rzeczywiście żyć lepiej, bez przestępczości i oszustw władzy? BJuT, który zaproponował wybory-przedterminowe wybory mera Kijowa L. Czernowieckiego i jego ekipy, którzy skompromitowali się licznymi aferami, pokładał nadzieję w świadomości mieszkańców stolicy oraz w zdrowym rozsądku Prezydenta Ukrainy. Ale mentalność zwyciężyła. Ekipa prezydencka zrobiła wszystko, aby wybory odbyły się tylko w jednej turze, a zdecydowana większość obywateli nie chciała wziąć na siebie żadnej odpowiedzialności za naprawienie absurdalnej sytuacji, którą ekipa Czernowieckiego stworzyła w stolicy, co już dawno stało się powodem do ironii i pogardy szanowanych osób na Ukrainie i poza jej granicami.
Машинний переклад
Maksym OPANASENKO Zdjęcie autora. Kwestia kultury oraz indywidualnego rozwoju twórczego jednostki stoi dziś w naszym kraju na ostrzu noża. Ograniczenia i upadek kultury, które przeżyła Ukraina za lata rządów władzy radzieckiej, pozostawiły głęboki ślad w społeczeństwie. Za czasów niepodległości nie obserwujemy tendencji wzrostu poziomu kulturalnego narodu, a w konsekwencji — obniżenie potencjału twórczego młodzieży. Oczywiście postępowa inteligencja, pragnąc zmienić sytuację, jednoczy się w społeczności i organizacje, których celem jest wspieranie popularyzacji kultury i twórczości jako nieodłącznych atrybutów wszechstronnie rozwiniętego współczesnego kraju europejskiego. Ale niestety takie organizacje są albo pozarządowe, albo niedostatecznie popularne i efektywne, co nie pozwala im pracować w pełni. Właśnie w celu zjednoczenia, podniesienia efektywności i międzynarodowej współpracy społeczności twórczych pod egidą Grupy Szwajcarskiej na Ukrainie odbyła się międzynarodowa konferencja „Kultura tworzy tożsamość”. Przedstawiciele społeczności kulturalnych Szwajcarii, Albanii, Rosji, Serbii, Rumunii, Polski oraz Ukrainy wspólnymi siłami tworzyli idealny (dla krajów Europy Południowo-Wschodniej) model rozwoju kulturalnego na wzór Szwajcarii i Włoch. Kluczowe były kwestie formowania i rozpowszechniania strategii rozwoju kulturalnego. Rezultat pracy — podręcznik przemian kulturalnych. Zawiera on doświadczenia krajów, które już przyłączyły się do programu reorganizacji kulturalnej, a także różne drogi rozwoju kulturalnego i intelektualnego narodu. Przedstawiciele wszystkich krajów przedstawili swoje modele reorganizacji kulturalnej krajów Europy, opowiedzieli o własnych osiągnięciach w tej dziedzinie. Ważnym wydarzeniem stało się spotkanie z merami ukraińskich miast, które już rozpoczęły „rewolucję kulturalną”: Nieżyna, Melitopola i Pryłuk. W ciągu kilku lat miasta te odnowiły potężny potencjał turystyczny, ożywiły gospodarkę, postawiły edukację i sport na należytym poziomie. Zatem program rozwoju kulturalnego na Ukrainie już przynosi swoje rezultaty. Rozwój kultury w kraju należy wynieść na poziom ogólnopaństwowy. Aby praca była efektywna, trzeba zaangażować biznesmenów, urzędników i media. Dla popularyzacji kultury zaproponowano sporządzenie rankingu 100 najbardziej kulturalnych miast Ukrainy. Przewiduje się, że wywoła to efekt konkurencji i każde miasto będzie dążyć do tego, by trafić do tego rankingu. Warto tworzyć i finansować organizacje młodzieżowe oraz społeczności, w których młodzież mogłaby rozwijać swoje talenty i zajmować się twórczością. Najważniejszy aspekt — to rozwój edukacji i nauki, co będzie sprzyjać podniesieniu rozwoju intelektualnego narodu. Jeszcze jeden krok — wzmocnienie gospodarki, gdyż jest to potężna baza dla kultury i edukacji. Im wyższy potencjał kraju, tym wyższy poziom kultury. Stąd wniosek: Ukraina nie będzie mogła stać się pełnowartościowym państwem kulturalnym dopóty, dopóki nie zabierze się za budowę prawdziwej demokracji. Podsumowaniem konferencji stało się podpisanie Memorandum o międzynarodowej współpracy krajów-uczestników w dziedzinie kultury. W Memorandum podkreślono, że najważniejszym krokiem do osiągnięcia postawionego celu jest masowe rozpowszechnianie idei rozwoju kulturalnego narodu poprzez media i zaangażowanie w tę sprawę kręgów biznesowych. Niestety, uczestnicy konferencji
Машинний переклад
Witalij KORŻ, deputowany ludowy Ukrainy (frakcja BJuT) Na co już mieszkańcy Kijowa — w intelektualnym sensie daleko nie ostatni na Ukrainie — to i ci przeważnie nie chcieli poświęcić kilku godzin ponurego niedzielnego dnia, aby oddać swoje głosy za zaprzestaniem chamskiego rozkradania w stolicy. Faktem jest to, że prawie połowa wyborców-kijowian nie przyszła do lokali wyborczych i nie wzięła udziału w głosowaniu. Klasyczny marzyciel — to osoba bardzo gadatliwa, „kompetentna” we wszystkich sprawach, a nawet gorąco paplająca, ale obojętna. Typowy ukraiński marzyciel jest bardzo aktywny w wypowiedziach na każdy temat, natomiast zbyt ostrożny, niezdarny i niezdecydowany, kiedy należy działać, kiedy trzeba wykonać konkretną sprawę. Właśnie o takich mówi Pismo Święte: „Nie po ich słowach, a po czynach poznacie ich”. Jak z boku się przyjrzeć — niby dzieci czy nastolatki. Chłopakom tylko by piwo pić, paplać z przekleństwami na pół o niczym i o dziewczynach. A dziewczyny, choć wszystkie niby różne, ale stale starają się być jednakowe. Jak na komendę, ssą papierosy, absolutnie nie zastanawiając się nad swoim przyszłym obowiązkiem macierzyńskim. Marzą Ukraińcy o szczęśliwej przyszłości, w którą w większości nie za bardzo wierzą. Gdyby ktoś przyszedł i zorganizował, a jeszcze lepiej — za machnięciem czarodziejskiej różdżki — w jednej chwili uczynił szczęśliwe życie, o wtedy byśmy już dali sobie radę! Tak uważają Ukraińcy-marzyciele. Uważają przez ponad trzy i pół wieku, odkąd z Rosją się „zbratali”. I odtąd stale uczą się na własnych błędach. Widocznie, żeby lepiej w tę „naukę” wchodzić i jeszcze więcej się uczyć, oni coraz bardziej te błędy popełniają, za każdym razem pewniej na te same grabie nastąpując, a potem rodzinne guzy na czole całemu światu wesoło demonstrując. Żeby zrozumieć typowego Ukraińca-marzyciela, nie trzeba daleko sięgać historycznych korzeni i aż na 350 lat zagłębiać się. Wystarczy obejrzeć się choćby na jeden miniony czy obecny rok. Bo ten rok (tak samo, jak i wiele innych), z niezmienną prawidłowością matematycznych formuł odbija nam bodaj główną cechę Ukraińca, która mieści się w znanej tezie: „Moja chata z kraja; nie dotykajcie mnie, ja nic nie wiem”. Zatem, nie można z pewnością twierdzić, że wszyscy Ukraińcy — to wielcy śmiałkowie i patrioci w czynie, a nie tylko w słowach. „Ale jak zachować niepodległość Ojczyzny?” — zapytacie. A tak, jak Ukraińcy „zachowują” przez ponad 350 lat. Tak samo, jak w tym roku i w zeszłym, czyli — jak zawsze. Pomarańczowa rewolucja była raczej wyjątkiem, niż regułą w ukraińskiej historii. Wśród takich wyjątków możemy wspomnieć dość dwuznaczne zwycięstwo wojska kozackiego pod dowództwem hetmana I. Wyhowskiego nad wojskiem państwa moskiewskiego pod Konotopem (1659), a także takie bezprecedensowe zjawisko prawdziwego ukraińskiego narodowego patriotyzmu, masowego heroizmu i poświęcenia, jak OUN-UPA (1941—1947). Dwuznaczność zwycięstwa pod Konotopem polega na tym, że po stronie hetmana Iwana Wyhowskiego w tej bitwie brały udział oddziały niemieckich, węgierskich i serbskich najemników, a co najważniejsze — tatarska horda Mehmeda Gireja. Po stronie Moskali, którymi kierował O. Trubecki, oprócz strzeleckich rosyjskich pułków, brali udział żołnierze niedawno sformowanego w Biełgorodzie 30-tysięcznego ukraińskiego pułku kozackiego pod dowództwem I. Bezpałego — kolejnego pretendenta do hetmańskiej buławy. Bitwa pod Konotopem pogłębiła polityczny rozłam Ukrainy i położyła początek wojnie domowej, która trwała do końca lat 70. XVII w. Natomiast masowy heroizm na zachodnioukraińskich ziemiach w okresie II wojny światowej i po jej zakończeniu — wydawałoby się, całkiem oczywisty, ale do tej pory nie doczekał się jednoznacznej oceny nie tylko we współczesnym ukraińskim społeczeństwie, ale i wśród historyków oraz możnowładców. Bojowników OUN-UPA, którzy z bronią w ręku walczyli, przelewali krew i oddawali życie za niepodległość Ukrainy w trudnych warunkach faszystowsko-komunistycznego totalitaryzmu, jeszcze do tej pory nie uznano za walczącą stronę w II wojnie światowej. I to także przekonujący wskaźnik ukraińskiej chronicznej choroby — nieodpowiedzialności za los własnej Ojczyzny. Niestety, w ukraińskiej historii znajdziemy nie za wiele osobowości, które wiarą i prawdą, konsekwentnie i do końca oddały swoje życie służbie ukraińskiej sprawie: od Jarosława Mądrego do Stepana Bandery, Sławy Stećko i Łewka Łukjanenki. Nie zdziwię się, jeśli niektórzy z czytelników, doczytawszy do tego miejsca, oburzyli się moimi słowami i obrazili. I to zrozumiałe: obecnie, po rusyfikacji, głodomorach i innych podobnych „eksperymentach” bolszewików-komunistów nad ukraińskim narodem, kiedy naród wyrąbano do korzenia, likwidując najlepszych, już trzeba stawiać pytanie o to, żeby wstać z kolan, o formowaniu narodowo-patriotycznej młodzieży, o odrodzeniu z popiołów. Ale obywatele Ukrainy przebywają w stanie permanentnej niezgody i sporu w kardynalnych kwestiach organizacji życia państwa: władzy, języka, kultury, bezpieczeństwa narodowego i obrony. Czego można oczekiwać od nas samych, jeśli już siedemnaście lat toczą się debaty wokół „problemu” formułowania idei narodowej! Naród, który nie ma jasno sformułowanej i popartej przez wszystkich obywateli idei narodowej, nie może stworzyć pełnowartościowego państwa — na radość wrogom. Całkiem oczywiste, że naród najpierw trzeba stworzyć, jednocząc ukraiński naród. Dla zjednoczenia należy zorganizować ogólnonarodowy patriotyczny ruch na czele z ogólnie uznanym liderem. Spróbujcie teraz, rzuciwszy okiem na najlepszych przedstawicieli współczesności, nazwać choćby kilka imion narodowej skali, przeciwko którym nie ma zastrzeżeń. Więc kogo widzimy, szanowni obywatele niepodległej Ukrainy? Jeśli nawet wyznaczycie taką osobowość, od razu z lewej i prawej usłyszycie oburzające wypowiedzi niezgody i sprzeciwu. W końcu, oburzenie i sprzeciw usłyszymy zawsze, kiedy pojawia się jasny i zrozumiały punkt widzenia dotyczący osoby, faktu, wydarzenia. Zbierzcie na stadionie 100 000 obywateli i zapytajcie, co trzeba zrobić dla normalizacji życia na Ukrainie. Jestem przekonany, że otrzymacie 100 000 wariantów odpowiedzi-propozycji. Czy jest na świecie kraj, gdzie obywatele byliby tak podzieleni we własnych wyobrażeniach i postawach? Obywatele Ukrainy podzieleni są według narodowej, językowej cechy, wyznań religijnych, według patriotycznych upodobań, według ideologicznych przekonań, przynależności do partii politycznych i bloków, podzieleni na mieszczan i wieśniaków według nierównych warunków życia, podzieleni nawet w licznych organizacjach społecznych tego samego kierunku itd. Jako przykład nazwijmy „kozactwo” w jego licznych różnicach, z których każda aktywnie imituje „działalność” w mundurach wojskowego wzoru, z oficerskimi pagonami, odznakami i inną atrybutyką, co ma mało wspól-
Машинний переклад
Wołodymyr SKLIAR, doktorant Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. Zakończenie. Początek w nr 22 z 2008 r. Przełamanie stereotypów epoki radzieckiej, które za życia kilku pokoleń przekształciły się w „tradycję”, jest dość trudne. „Dorosłemu człowiekowi dość trudno zmienić nawyki i stereotypy, w szczególności językowe. A rosyjskie stereotypy językowe są dość silne w każdej sferze zawodowej”. Rozdwojenie tożsamości tworzy sprzeczność w położeniu tej grupy Ukraińców: nie mogą oni w pełni samoidentyfikować się ani z Ukraińcami, ani z Rosjanami. W czasach radzieckich, w warunkach dominacji Rosjan, zrusyfikowani Ukraińcy nie odczuwali kryzysu tożsamości. Próby przynależności nie do „podporządkowanej większości”, a do „dominującej mniejszości” prowadziły do tego, że „potrzebę tożsamości poświęcano świadomie. Możliwe poczucie etnicznej i językowej niższości kompensowano poczuciem prestiżowości języka rosyjskiego. Opanowanie „obcego” prestiżowego języka podnosiło status społeczny człowieka i nie wydawało się nieszczęściem ani dla niego, ani dla jego otoczenia”. Wśród zmarginalizowanych Ukraińców znaczne rozpowszechnienie zyskał surżyk jako niestandardowe mieszanie ukraińskiego i rosyjskiego. Oznacza to częściową utratę ojczystego języka ukraińskiego i jednocześnie niepełne przyswojenie rosyjskiego. Radziecka polityka wobec Ukraińców była skierowana z jednej strony na narzucanie idei, że różnic między nimi a Rosjanami nie ma, a z drugiej — na istnienie różnic między „zachodnimi” a „wschodnimi” Ukraińcami. Prowadzono aktywną propagandę „wiecznej przyjaźni wielkiego narodu rosyjskiego z ukraińskim”, wychowywano stosunek do wszystkiego, co ukraińskie, jako do drugorzędnego w porównaniu z rosyjskim. Znalazło to odzwierciedlenie w uchwałach KC KP(b)U w sprawach literatury ukraińskiej, sztuki, historii, przyjętych w latach 1946—1951, które obowiązywały aż do uchylenia w czerwcu 1990 roku. W szczególności w uchwale Biura Politycznego KC KP(b)U z 2 października 1946 roku „O repertuarze teatrów dramatycznych i operowych USRR” stawiano zadanie „poświęcenia szczególnej uwagi wychowaniu mas pracujących w duchu nienaruszalnej przyjaźni narodów radzieckich, miłości do wielkiego narodu rosyjskiego i nienawiści do wszystkich wrogów ustroju radzieckiego, w tym do najzaciętszych wrogów narodu ukraińskiego — ukraińsko-niemieckich nacjonalistów1” (kursywa moja — W.S.). Takim wychowaniem „miłości” do narodu rosyjskiego i „nienawiści” do „nacjonalistów” niejednego pokolenia Ukraińców powinny były „zajmować się” nie tylko teatry, ale i cała inteligencja naukowa, oświatowa oraz twórcza pod stałą kontrolą organów partyjnych i represyjnych. O wychowaniu miłości do narodu ukraińskiego nie było mowy. Zatem nihilistyczny stosunek wielu Ukraińców do własnego języka, kultury, tradycji nie był naturalny, a stał się rezultatem długotrwałej polityki rusyfikacji Ukrainy, którą świadomie prowadził radziecki reżim totalitarny. W rezultacie tej polityki powstał trwały stereotyp postrzegania języka rosyjskiego i kultury jako swoich, ojczystych, nie tylko dla Rosjan, co byłoby całkiem naturalne, ale i dla Ukraińców. Ukształtowany za życia kilku pokoleń Ukraińców w warunkach bezpaństwowości, ten stereotyp postrzegania narzuconego obcego jako swojego okazał się żywotny także w czasach niepodległości. Dlatego całkiem słuszna jest myśl Ł. Masenko: „aby rozstać się z Rosją, mało jest oddzielić się od niej granicą państwową. Nie mniej ważne jest oddzielenie kultury ukraińskiej od rosyjskiej w świadomości zrusyfikowanej ludności”. Położenie Rosjan jako dominującej mniejszości na Ukrainie w dobie jej bezpaństwowości sprzyjało szerokiemu rozwijaniu procesów asymilacji językowej i etnicznej Ukraińców. W odróżnieniu od krajów bałtyckich, gdzie zmiany składu etnicznego i struktury językowej ludności zachodziły w rezultacie masowego zasiedlania tych krajów przez Rosjan i przedstawicieli zrusyfikowanych pod względem językowym innych etnosów, na Ukrainie w czasach radzieckich skutecznym środkiem stało się połączenie migracji z procesami asymilacyjnymi w środowisku Ukraińców, co najaktywniej zachodziło w miastach. Rosyjskojęzyczny charakter środowiska urbanistycznego na Ukrainie, który ukształtował się za czasów Imperium Rosyjskiego, nie mógł zmienić się w krótkim czasie „ukrainizacji” lat 20. Urbanizacja czasów radzieckich sprzyjała zachowaniu dominacji w środowisku językowym języka rosyjskiego, mimo że pod względem liczebności Ukraińcy przeważali nad Rosjanami wśród ludności miejskiej. Masowa urbanizacja (hiperurbanizacja) na Ukrainie, która rozwinęła się pod koniec lat 50. XX w., była towarzyszona wypieraniem języka ukraińskiego nie tylko ze szkoły wyższej, ale nawet ze średniej. Dominacja rosyjskojęzycznego środowiska stała się bezdyskusyjna w miastach, przede wszystkim dużych i średnich, początkowo na wschodzie i południu Ukrainy, od lat 70. — w obwodach centralnych, a w latach 80. objęła największe miasta obwodów zachodnich. W odróżnieniu od innych krajów Europy Wschodniej, gdzie decydująca faza urbanizacji przebiegała w warunkach istnienia własnych państw narodowych, na Ukrainie odbyła się ona w czasach radzieckich w warunkach totalnej dominacji rosyjskojęzycznego środowiska. Masowe przesiedlenie do miast chłopów, którzy zajmowali niższe szczeble drabiny społecznej, nie mogło doprowadzić do za-
Artysta Mykoła Łychoszwa zmienia rosyjskojęzyczne środowisko urbanistyczne na ukraińskojęzyczne, nie zważając na przewagę liczebną Ukraińców, a wręcz przeciwnie, sprzyjało to przyspieszeniu procesów ich językowej, a następnie etnicznej asymilacji. To, że nie ma skutecznych mechanizmów nabycia przez język ukraiński realnego statusu państwowego, a także kontroli nad przestrzeganiem ustawodawstwa językowego we współczesnej Ukrainie, doprowadziło do zachowania środowiska językowego epoki radzieckiej, przede wszystkim w miastach. Rosyjskojęzyczna atmosfera środowiska urbanistycznego, która kształtowała się na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci, zachowuje znaczny wpływ inercyjny i dlatego nadal stawia niezwykle silny opór wprowadzaniu ukraińskiego nie tylko jako języka komunikacji międzyetnicznej, ale przede wszystkim jako jedynego języka funkcjonalnego w środowisku samych Ukraińców. Niestety, także w niepodległej Ukrainie, podobnie jak w czasach radzieckich, ukraiński nie stał się prawdziwie państwowym. Nie tylko nie wypełnia on w pełni funkcji komunikacyjnych wśród całej populacji, a przede wszystkim w środowisku językowym samych Ukraińców. Fragmentaryczny charakter jego funkcjonowania w wymiarze społecznym nie sprzyja ustanowieniu stabilnych powiązań międzyosiedleńczych i międzyregionalnych. W miastach, z wyjątkiem obwodów zachodnich, Ukraińcy pod względem języka i świadomości narodowej w czasach niepodległości nie zmienili statusu masy etnicznej (podporządkowanej większości), a Rosjanie wraz ze zmarginalizowanymi przedstawicielami innych grup etnicznych, przede wszystkim ze zrusyfikowanymi pod względem języka i świadomości narodowej Ukraińcami, zdołali zachować status dominujący. Konflikt interesów we współczesnej Ukrainie między Ukraińcami pod względem świadomości narodowej i języka z jednej strony a Rosjanami pod względem świadomości i języka z drugiej, zachowuje charakter latentny. Ci pierwsi próbują pozbyć się statusu podporządkowanej większości (masy etnicznej), który mieli w czasach radzieckich, i zdobyć nie formalny, a realny status dominującej większości w niepodległej Ukrainie. Ci drudzy dążą do zachowania statusu dominującej mniejszości, który mieli w dobie bezpaństwowości Ukrainy i nie dopuścić do przekształcenia się w jedną z mniejszości etnicznych (choć największą pod względem liczebności w porównaniu z innymi grupami etnicznymi). Stąd też świadome nieprzyjmowanie przez nich, a dokładniej przez znaczną ich część, nowych realiów związanych z utratą dominujących pozycji. W warunkach mobilizacji etnicznej Ukraińców pod koniec lat 80. i na początku lat 90. XX wieku konflikt ten był bardziej otwarty. Siły narodowo-demokratyczne walczyły o zdobycie niepodległości, a partyjno-gospodarcza nomenklatura USRR przy wsparciu Moskwy starała się do tego nie dopuścić. W szczególności kierownictwo KC KPU jeszcze w 1989 roku określało zamiary Ludowego Ruchu Ukrainy jako „pokojowe przejęcie władzy, ustanowienie kontroli nad partią i organami państwowymi, osiągnięcie pełnej samodzielności Ukrainy”. Po ogłoszeniu niepodległości konflikt ten stracił otwarty charakter. Nieukraińska w istocie, a nie tylko pod względem pochodzenia etnicznego, nomenklatura, uznając niepodległość Ukrainy, zachowała to, co najważniejsze — władzę. Według danych Narodowego Instytutu Badań Strategicznych, w 12. roku niepodległości Ukrainy 52% i 46% kadry kierowniczej odpowiednio lokalnych i centralnych organów władzy sprawowało stanowiska kierownicze jeszcze od czasów radzieckich. Według wyliczeń Centrum im. O. Razumkowa, w latach 1991–2003 osoby wywodzące się z nomenklatury partyjno-komsomolskiej i gospodarczej wśród wyższych urzędników (premierzy, wicepremierzy, sekretarze Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony, szefowie Administracji Prezydenta) stanowiły 73%, a wśród szefów administracji obwodowych — 80%. Dwie trzecie ukraińskiej elity (w szczególności politycznej) stanowiły osoby w wieku powyżej 50 lat. Co więcej, Prezydentem Ukrainy przez ponad 10 lat, za przyznaniem jego doradcy I. Kurasa, był „człowiek o orientacji kulturowej rosyjskiej” — Ł. Kuczma, który dopiero po objęciu najwyższego stanowiska państwowego nauczył się języka ukraińskiego. Zatem absolutna większość najwyższego kierownictwa w niepodległej Ukrainie była przedstawicielami radzieckiej nomenklatury. Jednak samo pochodzenie nie gwarantuje zachowania radzieckiej mentalności, o czym świadczy doświadczenie krajów bałtyckich, przede wszystkim Estonii i Litwy, gdzie najwyższe kierownictwo również składało się z osób wywodzących się z nomenklatury, które zdołały odrzucić radzieckie stereotypy i przekształciły się z przedstawicieli obcej władzy państwowej w reprezentantów narodowej. Niestety, wśród przedstawicieli ukraińskiej władzy pochodzenia nomenklaturowego takie zmiany nie zyskały masowego rozpowszechnienia. Według słusznego wniosku H. Perepelyci, „radzieckość” ukraińskich urzędników określa przede wszystkim ich mentalność ze starymi radzieckimi stereotypami „nieprzyjmowania wartości narodowych, wrogością wobec Zachodu, antyamerykańskim ukierunkowaniem poglądów politycznych, immanentnym podporządkowaniem Moskwie jako centrum kierowniczemu oraz wrogo-sceptycznym stosunkiem do państwa narodowego i suwerenności państwowej Ukrainy. Naturalnie, taka elita nie może identyfikować się ani z cywilizacją europejską, ani z narodem ukraińskim; ukraińską państwowość postrzega jako coś tymczasowego, przejściowego, niezdolnego do życia. Taka elita skłonna jest przede wszystkim uświadamiać sobie interesy rosyjskie, a nie ogólnonarodowe”. Właśnie ta pseudo-ukraińska elita, której cechą, według definicji angielskiego badacza A. Wilsona, stał się „malowany nacjonalizm”, zdyskredytowała ukraińską państwowość i ideę narodową. Obniżenie poziomu życia przeważającej większości obywateli Ukrainy na tle wzbogacania się przedstawicieli władzy, która nazywała siebie „ukraińską”, doprowadziło do utraty wiary społeczeństwa w tę władzę i wyobcowania z niej. Ustanowieniu języka ukraińskiego jako państwowego nie sprzyja słabość ukraińskiej elity narodowej, postsowieckiej i postkolonialnej w istocie. We władzach ukraińskich, biznesie, nauce, kulturze, środkach masowego przekazu czołowe miejsce zajmują osoby należące do zmarginalizowanej pod względem mentalności i języka warstwy Ukraińców oraz osoby, które są Ukraińcami tylko z pochodzenia. Posiadają one zasoby ekonomiczne i medialne, a także dźwignie wpływu administracyjnego w celu narzucania ukraińskiemu społeczeństwu własnych stereotypów językowych i etnicznych. Rusyfikacja Ukrainy nie nastąpiła w wyniku naturalnych procesów etnojęzykowych, stała się wynikiem długotrwałej i celowej polityki carskiego, a później radzieckiego reżimu totalitarnego, dlatego też jej przezwyciężenie nie nastąpi „samo z siebie”, a stanie się następstwem celowej polityki państwowej, którą musi prowadzić ukraińska elita narodowa przy świadomym wsparciu ukraińskiego ogółu. Pomimo inercyjnego wpływu skutków epoki radzieckiej, samo istnienie niepodległej Ukrainy spowodowało zmiany w samoidentyfikacji etnicznej Ukraińców i Rosjan. 1 Ukraińsko-niemieckimi nacjonalistami w radzieckich dokumentach okresu powojennego nazywano żołnierzy UPA, podziemia OUN, a nawet przedstawicieli inteligencji. Na początku lat 50. radziecka propaganda zrezygnowała z tego niezgrabnego stempla, ponieważ nie można być jednocześnie niemieckimi i ukraińskimi „nacjonalistami”, i powróciła do „tradycyjnej” definicji ukraińskich patriotów jako „ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów”.
Машинний переклад
Tam zaczęli bić. Biją, potem wiadro wody na głowę wyleją i jeszcze biją. Na czworakach pełzł do swojej chaty. A wieczorem przybiegła do nas ciotka Fedorka, płacze: „Harasym zamknął się w chacie i nie otwiera…”. Poszedł nasz ojciec, zdjęli drzwi, a on podgiął kolana, skulił się z bólu na zapiecku i zastygł. A o wuju Iwanie Rybałce opowiadali… Zebrali wszystkich tych, którzy nie chcieli iść do kołchozu, w radzie wiejskiej. Wychodzi przysłany i wykrzykuje: „Rybalcow!”. A wuj Iwan był człowiekiem wesołego usposobienia: „Pozwólcie was poprawić: pradziad mój — Rybałka, dziad mój — Rybałka, i ja też — Rybałka”. — „Widzę, ty, parień, gord, kak orieł, wiesieł, kak sołowiej”, — złośliwie powiedział pełnomocnik. Po pół godzinie wyszedł z gabinetu zgięty wuj Iwan, wytarł krew na wargach i mówi: „Nie Rybałka ja już, a Rybalcow, pójdę do kołchozu się zapisywać”. Coraz bardziej wierzę w to, że głodówka była zaplanowana, i kolektywizacja przed nią też. W kołchozie łatwiej zabrać ludziom wszystko, a głodem i pracą wymorzyć. Przywieźli prosto z pola martwych kołchoźników, a wśród nich Iwan Meżenski, ojciec Marii Hawryliwskiej, jeszcze żywy, prosi się: „Nie wrzucajcie mnie do dołu, ja jeszcze żywy”. Teść Hordij Makarowycz Meżenski z pola do domu doszedł, przysiadł na progu i umarł. A dzieci — Mełanka i Wira — w kołchoźnych żłobkach z głodu umarły… Zapisała W. Annusowa 2000 r.
Машинний переклад
Jak wiadomo, nie da się oszukiwać dużej liczby ludzi przez długi czas. Dlatego prawda o bolszewickim ludobójstwie Ukraińców w 1933 roku, pomimo wszelkich przeszkód informacyjnych, toruje sobie trudną drogę do obywateli Ukrainy. Oto dlaczego książka Iryny Mahryckiej „Ocalona pamięć” ma wielkie znaczenie dla nas, ługańców i mieszkańców obwodu. Wśród naszych rodaków obecnie uważa się Hołodomor za ludobójstwo narodu ukraińskiego, według obserwacji autora tych słów, nie więcej niż 20% ludzi. Ale mają oni znacznie bardziej aktywną postawę obywatelską niż ta absolutna większość, która myśli inaczej. Świadczy o tym fakt, że w 2006 roku podczas interaktywnego sondażu w Ługańskiej Telewizji Obwodowej właśnie w tej kwestii Hołodomor ludobójstwem nazwało 51,2% telewidzów. Przeważająca większość z nich uważa, że głód był wtedy na całym terytorium ZSRR i ucierpiały od niego wszystkie jego narody. Są też tacy, którzy zgadzają się z tym, że ludobójstwo Ukraińców było, ale na Donbasie go jednak nie było. Właśnie na tych mieszkańców Ługańszczyzny obliczona jest książka kawalera Orderu Księżnej Olgi, Iryny Wasyliwny Mahryckiej. Ponieważ w niej na wielkim materiale faktograficznym udowodniono, że właśnie u nas, na Słobożanszczyźnie, Hołodomor-33 zebrał swoje najstraszniejsze żniwo śmierci na Ukrainie. Chce się mieć nadzieję, że wśród publiczności czytelniczej będzie więcej naszych młodych współobywateli, którym do przyjęcia prawdy historycznej nie trzeba łamać własnych błędnych stereotypów dotyczących naszej przeszłości. Wołodymyr RIABUCHA, m. Kramatorsk obwodu donieckiego. 3 października 1937 roku kula ugodziła w serce jednego z żarliwych obrońców chłopów w ZSRR, Ołeksandra Czajanowa. Był to człowiek wielkiego talentu, humanista i uczony, który wymagał od siebie i innych naukowego podejścia do kwestii chłopskiej, wytrwale i gruntownie szukał społecznych i ekonomicznych dźwigni przezwyciężania sprzeczności na wsi. Kiedy wspomina się o Hołodomorze lat 1932—1933, to zapomina się, że polityczna baza tej zbrodni zakładała się powoli — przez długie, ciężkie dla wielu uczonych lata. Po pierwsze. O. W. Czajanow twierdził, że chłopskie rodzinne gospodarstwa pracownicze są trwałe i jeśli zreformować metody gospodarowania i zarządzania, w przyszłości mogą być efektywne. Po drugie. W kwestii dyferencjacji gospodarstw chłopskich przede wszystkim stawiał tezę o przejściu od półnaturalnych form gospodarowania do towarowych. Po trzecie. Czasami O. W. Czajanow w polemice był zbyt ostry i nieustępliwy, co wywoływało u przedstawicieli oficjalnego marksistowskiego nurtu naukowego potrzebę nienaukowego reagowania na jego wypowiedzi. Mówił: „Nie można wrzucać wszystkich gospodarstw do jednego worka z formami wyzysku lichwiarskiego i uważać, że jakikolwiek najemny pracownik — traktorzysta czy właściciel młocarni, młynarz czy gospodarz buhaja — to przedstawiciel wyzysku lichwiarskiego”. Po czwarte. Los O. W. Czajanowa, jego współmyślicieli i całego ukraińskiego chłopstwa rozstrzygano jeszcze na początku 1927 roku podczas dyskusji, którą zorganizował Naukowo-Badawczy Instytut Ekonomii Rolnej, gdzie trwała walka między dwoma schematami dyferencjacji gospodarstw chłopskich. O. W. Czajanow uważał za główną formę gospodarowania chłopskiego rodzinne gospodarstwa pracownicze, nie zaprzeczając istnieniu granicznych form przejściowych. Jego klasyfikacja obejmowała sześć typów gospodarstw: kapitalistyczne, półpracownicze, zamożne pracownicze rodzinne, biedniackie pracownicze rodzinne, półproletariackie i proletariackie. Droga ich reformowania, jego zdaniem, to kooperatywizacja większości gospodarstw z stopniowym naciskiem ekonomicznym na kapitalistyczne. Ołeksandr KRAMARENKO, dziennikarz. Starykow Mykoła Mykytowycz, urodzony w 1922 roku: Nasza chata była przy cmentarzu, więc napatrzyłem się na strach Boży… Było tak, że wiozą nieboszczyka, a nawet dwóch na wózeczku, albo niosą na płachcie, a już później wozili i wozami, i w kupy składali, bo ludzie nie mieli sił kopać dołów. Nasz kołchoz nosił imię Jeżowa. Aktywiści byli wściekli, wszystko ludziom pozabierali, to i pomarło najwięcej na naszym krańcu. I do kołchozu zaganiali… Mieszkał naprzeciwko nas wujek Harasym — mądry, autorytatywny człowiek, jego żona była moją matką chrzestną. Przyszli zapisywać do kołchozu, ciotka Fedora zapisała się, a on — nie. Mówi: „Nie do duszy mi ta zabawa…”. Po kilku dniach żona poszła do pracy w kołchozie, a on w domu gospodarzył. Podjechali jeźdźcy, kazali mu iść do studni.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
…listyczna warstwa wiejskich właścicieli i przemiana wiejskich proletariuszy w pracowitych gospodarzy. Przeciwnikiem Czajanowa był Lew Natanowycz Kricman, wówczas znany kierownik, od 1923 roku członek prezydium Akademii Komunistycznej, organizator jej Sekcji Agrarnej, a od 1928 roku dyrektor Instytutu Agrarnego. W 1926 roku ukazuje się jego książka „Klasowe zróżnicowanie radzieckiej wsi”, w której on m.in. uzasadniał praktyczne stosowanie współczynnika „proletariackości” i „kapitalistyczności” gospodarstwa chłopskiego. L. N. Kricman, W. S. Niemczynow, G. J. Mejerson, J. A. Anisimow i inni radzieccy uczeni-marksiści bronili wniosku o dwubiegunowości gospodarowania na wsi na wszystkich poziomach, w tym także na poziomie organizacyjno-politycznym. I już na początku 1929 roku na tej podstawie wykrystalizowała się klasowa klasyfikacja gospodarstw chłopskich w postaci „kułak–średniak–biedniak”, która legła u podstaw przemówienia J. W. Stalina „O zagadnieniach polityki agrarnej w ZSRR” na Konferencji agrarników-marksistów 27 grudnia 1929 roku. J. W. Stalin od razu przesądził los A. W. Czajanowa: „Tylko nie wiadomo, dlaczego antynaukowe teorie „radzieckich” ekonomistów typu Czajanowów mają swobodny obieg w naszej prasie, a genialne prace Marksa–Engelsa–Lenina o teorii renty gruntowej i absolutnej renty gruntowej nie powinny być popularyzowane i wysuwane na pierwszy plan, powinny leżeć pod kurzem?” A dalej nastąpił wyrok na chłopstwo: „Teraz mamy możliwość przypuszczenia zdecydowanego natarcia na kułactwo, złamania jego oporu, zlikwidowania go jako klasy i zastąpienia jego produkcji produkcją kołchozów i sowchozów”. Drogi realizacji politycznej wytycznej: „Teraz rozkułaczanie w rejonach całkowitej kolektywizacji nie jest już prostym środkiem administracyjnym. Teraz rozkułaczanie stanowi tam składową część tworzenia i rozwoju kołchozów. Dlatego śmieszne i nieporozumieniem jest teraz rozprawianie się o rozkułaczaniu”. Bezpośrednie wskazania kata: „Natarcie na kułactwo — to znaczy przygotować się do sprawy i uderzyć w kułactwo, ale uderzyć tak, żeby ono nie mogło już podnieść się na nogi. To nazywa się u nas, bolszewików, prawdziwym natarciem… Ta walka to walka nie na życie, lecz na śmierć”. I wściekła uciecha nad przyszłymi ofiarami: „Ściętej głowy się za włosy nie płacze”. Tak więc wniosek uczonego-marksisty L. N. Krickmana o trzyczłonowym schemacie różnicowania gospodarstw chłopskich przekształcił się w doktrynę partyjno-ideologiczną WKP(b), którą mieli realizować wszyscy organy partyjne, radzieckie, wojskowe, sądowe i inne organy państwowe. O cenie sprawy już nie mówiono. 6 grudnia 1932 roku przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych Radzieckiej Ukrainy W. J. Czubar i sekretarz KC KP(b)U S. W. Kosior przyjmują wspólną uchwałę o wpisaniu na „czarną tablicę” sześciu dużych wsi Ukrainy za „sabotaż, zorganizowany przez kułackie i kontrrewolucyjne elementy”. Czym jest „czarna tablica”? To obóz śmierci, dotąd niewidziany. Z
Wiktor Hontariw. „Rok 33-й. Ukraina”
najtańszym kosztorysem. Z niewiarygodnymi przejawami nieludzkości. Horror na dziesięciolecia. Nawet bez dobrej pamięci o ofiarach. Oto te pierwsze obozy śmierci (według podziału administracyjnego z 1932 roku): wieś Werbka w rejonie pawłohradzkim obwodu dniepropetrowskiego; wieś Hawryliwka w rejonie miedżywskim obwodu dniepropetrowskiego; wieś Liutenka w rejonie hajworońskim obwodu charkowskiego; wieś Swiatotroicke w rejonie troickim obwodu charkowskiego; wieś Piski w rejonie basztanskim obwodu odeskiego. Już 8 grudnia 1932 roku S. W. Kosior w liście do J. W. Stalina informował o utworzeniu w obwodach do 400 takich obozów koncentracyjnych — „czarnych tablic”. Na początku 1933 roku takie obozy-wsie powstały w niemal 80 rejonach Ukrainy. Republika radziecka stała się wielkim obozem koncentracyjnym. Co daje podstawy, by tak klasyfikować to zjawisko? Wyraźne działania, zmierzające do zniszczenia wszelkich przejawów życia społecznego i fizycznego wszystkich mieszkańców wsi — „czarnych tablic”. W uchwale z 6 grudnia 1932 roku zapisano: „1. Niezwłoczne zaprzestanie dowozu towarów, całkowite zaprzestanie handlu spółdzielczego i państwowego na miejscu oraz wywóz ze stosownych sklepów spółdzielczych i państwowych wszystkich dostępnych towarów. 2. Całkowity zakaz handlu kołchozowego, zarówno dla kołchozów, kołchoźników, jak i jednoosobowych gospodarzy. 3. Zaprzestanie wszelkiego rodzaju kredytowania, przeprowadzenie przedterminowego ściągania kredytów i innych zobowiązań finansowych. 4. Sprawdzenie i oczyszczenie przez organy RKI aparatów spółdzielczych i państwowych z wszelkiego rodzaju obcych i wrogich elementów. 5. Sprawdzenie i oczyszczenie kołchozów tych wsi, z wyłączeniem elementów kontrrewolucyjnych, organizatorów sabotażu skupu zboża”. Wśród sześciu wielkich ukraińskich wsi była również Liutenka, znana ze swego na zawsze zniszczonego sławnego zabytku architektury — Zaporoskiej Cerkwi Uspienskiej, a także z wolnościowych ludzi. Wychowany tu był Leontij Chrystowyj, który w latach 1920–1922 kierował powstańczym ruchem przeciwko bolszewizacji. Stąd pochodzą Zasiadźkowie — kozacki ród artyleryjski. Każdy naród byłby dumny z takiego organizatora i konstruktora, jak Ołeksandr Dmytrowycz Zasiadźko — generał Cesarstwa Rosyjskiego, fundator edukacji artyleryjskiej, konstruktor rakiet, twórca rakietownictwa i odpowiednich jednostek wojskowych. Zapomniana duma Ukrainy. Tu żył dzielny pułkownik Myhajło Borochowycz, którego odwagą zachwycał się Iwan Mazepa. Wieś wiele razy płonęła, ginęła i zawsze odradzała się dzięki talentowi i wierze swojej gromady. O tym wiedzieli wszyscy, i dlatego stała się pierwszym obozem śmierci. 10 milionów zmarłych z głodu. Wśród nich i kilka tysięcy liutenciaków. Każdy obóz koncentracyjny miał nazwę, miał też twórców: uzasadnienie naukowe — L. N. Krycman, polityczne i ideologiczne utwierdzenie — J. W. Stalin, inicjatywa organizacyjna — W. M. Mołotow i L. M. Kaganowicz, wprowadzenie w życie — S. W. Kosior i W. J. Czubar. Pomódlmy się za wielkiego humanistę i męczennika Ołeksandra Wasylowycza Czajanowa. W Moskwie jest ulica jego imienia. Może czas zrobić tak i w Kijowie.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
i kasy kredytowe; organizuje dla rozwoju fizycznego gimnastyczne, strażackie kółka, kursy, odczyty, wycieczki, zabawy ludowe, koncerty, bazary, loterie, kółka śpiewaków, orkiestry, wydaje książki i utwory „literatury pięknej”, gazety, udziela pomocy, stypendia. 3. Filie Towarzystwa mogą być zakładane albo z inicjatywy Rady Towarzystwa, albo samodzielnie, na podstawie Statutu „Proświty”. 6. Towarzystwo ma prawo nabywać na własność majątek nieruchomy i ruchomy, zastawiać go, bronić swoich praw w sądzie za pośrednictwem upoważnionych osób. 7. Członkami Towarzystwa mogą być wszyscy. 14. Wszystkie wybory na wszystkie stanowiska odbywają się tajnym głosowaniem. 15. Pieczęć z napisem „Ukraińskie Towarzystwo „Proświta” w Mariupolu”. 16. Dla pomocy Radzie wybierane są różne komisje. 17. Najwyższą władzą dysponuje zebranie (większością głosów). 21. Środki Towarzystwa: składki członkowskie, dochód z kapitału i majątku, z ofiarowań, zbiórek za listami subskrypcyjnymi. Pieniądze są przechowywane w banku”. Pod względem treści Statut Mariupolskiej „Proświty” z 1917 roku niewiele ustępuje dzisiejszemu Statutowi WTU „Proświta”. Takiej rzeczowości i zwięzłości mógł dokonać jedynie autor, dobrze obeznany ze wszystkimi subtelnościami pracy prosvitiańskiej. Takim człowiekiem, naszym zdaniem, mógł być jedynie Serhij Lipkiwski, pierwszy przewodniczący Mariupolskiego Towarzystwa. Doświadczenie pracy w gubernialnej „Proświcie” pozwoliło mu szybko zapoczątkować taką samą pracę w Mariupolu.
Stepan Henyk, Wasyl Bojko, akademik Iwan Klymyszyn, docent Petro Arsenycz także udają się w najbardziej odległe zakątki, aby opowiedzieć o wydarzeniach w życiu narodowym i prosWitowym regionu, Ukrainy. W miejscowościach zawsze dołączają ksiądz, dyrektor szkoły, przedstawiciel rady wiejskiej. Niedawno odwiedziliśmy wieś Zawij, partyzancką stolicę UPA w Czarnym Lesie. Zebrała się prawie cała miejscowa ludność i po części oficjalnej jeszcze długo śpiewano pieśni powstańcze, wspominano poległych, których bliscy są na niemal każdym tutejszym podwórku. Oczywiście brakuje nam transportu, środków, ale znajdujemy je na prezenty dla wiejskich bibliotek. Członkowie zarządu obwodowego stowarzyszenia rozdają książki, które podarowują działaczom wsi, najlepszym uczniom szkoły, nauczycielom. Możemy wiele opowiedzieć o naszej współpracy. Tak, niedawno przeprowadziliśmy konferencję „Wartości chrześcijańskie a ukraińska idea narodowa”. Z referatem wystąpił protoprezbiter mitrofornly, profesor Iwano-Frankiwskiej Akademii Teologicznej ks. Iwan Kozowyk. W pracach konferencji wzięli udział nauczyciele etyki chrześcijańskiej, liderzy partii politycznych i organizacji, członkowie Proświty, zwłaszcza z „Młodej Proświty”. Od członków Proświty wystąpili Mychajło Rudkiwski, Maria Słodka, Wasyl Prociuk. Konferencję zakończono pokazem nakręconego filmu o prowadzeniu lekcji etyki chrześcijańskiej i pracy pozalekcyjnej z nauki podstaw religii w naszym kraju. Obecnie przygotowujemy się do obchodów 140-lecia założenia „Proświty”, 100-lecia urodzin Stepana Bandery.
„PROSWITA”
Машинний переклад
Mariupolscy działacze Proświty przywiązują wielką wagę do badania historii swojej organizacji, gdyż za kilka lat będziemy obchodzić jej stuletni jubileusz. Ukazały się już drukiem dwie książki: „Proświta” w Mariupolu: pierwsza połowa XX wieku” oraz „Na przełomie… Mariupolskaja „Proświta”: lata 1989—1991”, których autorem jest piszący te słowa. W kolejce czeka ostatnia część trylogii „Niegasnące światło mariupolskiej „Proświty”: koniec XX — początek XXI wieku”.
Pawło MAZUR, działacz Proświty, m. Mariupol, obwód doniecki.
PIERWSZY PRZEWODNICZĄCY MARIUPOLSKIEJ „PROŚWITY” Znamy już nazwiska i biografie wszystkich przewodniczących mariupolskiej „Proświty” na przestrzeni stu lat. Są to: nauczyciel szkoły eparchialnej Serhij Onufrijowycz Łypkiwski (1911—1917), organizator i dyrektor miejskiego muzeum krajoznawczego Iwan Pantelijowycz Kowalenko (1917—1921), organizator i dyrektor Mariupolskiego Teatru Dramatycznego im. Tarasa Szewczenki Andrij Wasylowycz Awramenko-Irij (1942–1943), lekarz Anatolij Mychajłowycz Moroz (od 1989 roku). Spośród tej czwórki liderów najmniej wiemy o Serhiju Łypkiwskim, choć jest on założycielem „Proświty” w naszym mieście. Serhij Łypkiwski przeprowadził się z Jekaterynosławia do Mariupola w 1910 roku. Zatem poszukiwania musiały rozpocząć się w mieście gubernialnym. Tutaj bardzo pomógł nam pisarz i badacz-krajoznawca z Dniepropietrowska Mykoła Czaban — kompilator słownika biobibliograficznego „Działacze Siczosławskiej „Proświty” (1905–1921)”. Oto jak wyglądał jekaterynosławski odcinek biografii Serhija Łypkiwskiego. Urodzony pedagog i pierwszy przewodniczący Jekaterynosławskiej „Proświty” Serhij Łypkiwski przyszedł na świat 20 marca 1871 roku we wsi Łebedynky w powiecie umańskim. Pochodził z rodziny księdza. W 1886 roku ukończył Umańską szkołę duchowną, w 1892-m — Kijowskie Seminarium Duchowne, w 1896-m — Kijowską Akademię Duchowną, gdzie otrzymał tytuł kandydata teologii. Od 1898 roku Serhij Łypkiwski pracuje jako nauczyciel w Jekaterynosławskiej szkole eparchialnej. Od tego czasu jest aktywnym działaczem społecznym na Siczosławszczyźnie, wykładowcą w zakresie kultury i literatury ukraińskiej. Wystąpienia publiczne wygłaszał w języku ukraińskim. 4 października 1906 roku odbyło się zebranie założycielskie Jekaterynosławskiej „Proświty”, na którym Serhij Łypkiwski został wybrany do składu rady towarzystwa, a później stanął na czele „Proświty”. 1 września 1910 roku Serhij Łypkiwski po raz pierwszy przekroczył próg Mariupolskiej szkoły eparchialnej. Czy mógł jeden z fundatorów i kierowników Jekaterynosławskiej „Proświty”, ucząc w Mariupolu, nie interesować się życiem miejscowej społeczności ukraińskiej? Co więcej, i jest to bardzo ważne, po przeprowadzce do Mariupola Serhij Łypkiwski pozostał członkiem Jekaterynosławskiej „Proświty”. Skutki jego pracy społecznej nie kazały na siebie długo czekać. Wkrótce w zakładach metalurgicznych „Nikopol” i „Providance” powstało Towarzystwo Ukraińskie. Kierowała nim rada wybrana na zebraniu ogólnym. Towarzystwo stawiało przed sobą cele proświatowe: popularyzować wśród robotników i urzędników język oraz kulturę ukraińską. Ale dlaczego w nazwie towarzystwa zniknęło słowo „Proświta”? A dlatego, że zarządzeniem gubernatora jekaterynosławskiego działalność „Proświty” została zakazana. Trzeba było dla konspiracji zmieniać szyld. I dopiero w 1917 roku, po rewolucji lutowej, „Proświta” wyszła z podziemia. „Mariupolskoje słowo” 27 maja zamieściło ogłoszenie: „27 maja o godzinie 8 wieczorem w gimnazjum Ostrosławskiej ma się odbyć zebranie ogólne ukraińskiego „Towarzystwa „Proświta” miasta Mariupola”. W porządku obrad pytania: 1) referat przewodniczącego rady Łypkiwskiego; 2) referat towarzysza żołnierza z frontu o organizacji wojska ukraińskiego; 3) referat komisji teatralnej; referat w sprawie uchodźców-Ukraińców”. W ten sposób wszystko wróciło na swoje miejsce: i słowo „Proświta” powróciło do nazwy Towarzystwa Ukraińskiego, i nazwisko przewodniczącego towarzystwa zostało wymienione. 11 września 1917 roku „Mariupolskoje słowo” poinformowało, że z ramienia miejscowej „Proświty” na radnego (deputowanego) nowej dumy miejskiej wybrano między innymi Serhija Łypkiwskiego. Pod koniec 1917 roku Serhij Łypkiwski powrócił do Jekaterynosławia. Z ówczesnych gazet wiadomo, że wykładał język i literaturę ukraińską na kursach ukrainizacji w Jekaterynosławiu, Ołeksandriwsku (obecnie Zaporoże), Pawłohradzie. Autor żywi nadzieję, że być może u kogoś z czytelników zachowała się fotografia Serhija Łypkiwskiego, materiały o jego życiu po 1917 roku. Proszę więc przesyłać je na adres: 87525, m. Mariupol, prospekt Budownych, 95, m. 6, do autora tej publikacji.
„JESTEŚMY ZA UKRAINOZNAWSTWEM!” Starszy pracownik naukowy Mariupolskiego Muzeum Krajoznawczego Raisa Petriwna Bożko, pracując w Państwowym Archiwum Obwodu Donieckiego, znalazła i przekazała do archiwum naszej „Proświty” kilka ciekawych dokumentów, za co my, działacze Proświty, jesteśmy jej szczerze wdzięczni. Jednym z tych dokumentów jest „Protokół posiedzenia uczniów Mariupolskiego Seminarium Nauczycielskiego w sprawie wprowadzenia języka ukraińskiego. 14 września 1917 roku”. Zebranie uczniowskie uchwaliło: „I. Prosić radę pedagogiczną Mariupolskiego Seminarium Nauczycielskiego o wprowadzenie dla uczniów-Ukraińców „ukrainoznawstwa”, a w tym celu: 1) Prosić radę pedagogiczną o zwrócenie się do Mariupolskiej „Proświty” (która mieści się przy ul. Heorhijiwskiej, dom inwalidów) o przydzielenie uczniom nauczyciela ukrainoznawstwa, w zakres którego powinny wejść historia Ukrainy, język ukraiński, historia piśmiennictwa, a także pożądana byłaby geografia lub etnografia Ukrainy. 2) Zapewnić temu nauczycielowi wynagrodzenie (prosić Zarząd Ziemski lub Radę Centralną). II. Nie mając możliwości wprowadzenia „ukrainoznawstwa” w szereg innych nauk, postanowić zbierać się godzinę wcześniej. III. Ukrainoznawstwo prowadzić w języku ukraińskim, aby przyzwyczaić się go słuchać i rozumieć. Nauczanie prowadzić nie metodą wykładową, a tematycznie…” Protokół podpisali przewodniczący, pisarz i wszyscy uczniowie. Dokument ten jest ciekawy tym, że wprowadzenie kursu „ukrainoznawstwa” zainicjowali jeszcze we wrześniu 1917 roku sami uczniowie seminarium nauczycielskiego. Teraz wiemy, gdzie w Mariupolu w 1917 roku mieściła się „Proświta”. Obecnie dawny budynek inwalidów I wojny światowej zajmuje miejskie muzeum krajoznawcze (ul. Heorhijiwska, 20). Dzisiejsza „Proświta” planuje umieścić na nim tablicę pamiątkową.
PIERWSZY STATUT MARIUPOLSKIEJ „PROŚWITY” W Państwowym Archiwum Obwodu Donieckiego przechowywany jest Statut towarzystwa „Proświta” w Mariupolu, przyjęty w 1917 roku. Tekst Statutu jest nie tylko ciekawy, ale i pouczający dla nas, działaczy Proświty XXI wieku. Oto kilka jego fragmentów (zachowano pisownię oryginału): „1. Towarzystwo pracuje dla rozwoju „Proświty”, dobrobytu oraz wychowania politycznego narodu ukraińskiego i w ogóle dla rozwoju ukraińskiej kultury narodowej, a także broni praw narodowo-politycznych narodu ukraińskiego. 2. W tym celu Towarzystwo otwiera szkoły, przedszkola, domy ludowe, muzea, biblioteki, czytelnie i tym podobne; zakłada sklepy, rolnicze i inne spółdzielnie rolnicze”
Машинний переклад
Stepan BOJKO, członek Proświty, m. Iwano-Frankiwsk
We współpracy z Ukraińskim Kościołem Greckokatolickim (UGKC) oraz Cerkwią prawosławną Patriarchatu Kijowskiego nasza „Proświta” działa już ponad 16 lat. Co roku organizujemy dziesiątki imprez w Domu Ludowym „Proświty” w Iwano-Frankiwsku oraz w rejonowych zjednoczeniach miejskich w Kołomyi, Kałuszu, Dolinie, Nadwórnej i Bołechowie. Na święta Bożego Narodzenia i Wielkanocy co roku przybywa do dziesięciu tysięcy dzieci z południa i wschodu Ukrainy. Mieszkają one w naszych rodzinach, w internatach i przy klasztorach. Tak więc gimnazjum w Rohatynie co roku przyjmuje do 20 uczniów ze Wschodniej Ukrainy na wakacje letnie i zimowe, a gimnazjum w Iwano-Frankiwsku organizuje konkursy na znajomość języka ukraińskiego i historii. Obecnie obwodowe zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” wraz z duchownymi wyjeżdża do wiejskich rejonów, gdzie nie działają placówki klubowe (brak pomieszczeń lub wymagają one remontu), i w szkołach albo na podwórzach cerkiewnych daje koncerty. W najbardziej odległych osadach Iwano-Frankiwszczyzny są cerkwie, które stają się ośrodkami duchowości i kultury, pomimo odległości od Polesia. Kilka misji kulturalnych zrealizowaliśmy w rejonach halickim i tłumackim, a zbieramy się do tysmienickiego. Ludzie zawsze nas radośnie witają. Członkowie zarządu obwodowego zjednoczenia – profesorowie
Машинний переклад
W Kijowie, przy pomniku Tarasa Szewczenki, odbyło się wręczenie nagród zwycięzcom Wszechukraińskiego konkursu plakatu i rysunku patriotycznego „Paleta ukraińskiego słowa”, zorganizowanego przez Proświtę. Laureatami zostali młodzi uczestnicy z różnych zakątków Ukrainy – od stolicy po Krym i Donbas. Na zdjęciu: przewodniczący jury konkursu, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, zasłużony artysta Ukrainy Walerij Franczuk oraz zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Mykoła Nesterczuk z grupą laureatów. Fot. Petro ANTONENKO
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Powitanie od Narodowego Artysty Ukrainy W. Łukaszowa; działacz społeczny, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Słowacji Urban Rusnak. Podkreślił, że to właśnie dzięki staraniom Hryhorija Bułacha opanował język ukraiński i jest szczęśliwy, że może rozmawiać z nami językiem Tarasa Szewczenki. Podczas wieczoru twórczego zabrzmiało wiele pieśni do wierszy H. Bułacha, a wśród nich — „Bratysława”, którą wykonali laureaci konkursów międzynarodowych Karina Karasjowa i Ołeksandr Świdkyj. Wielu znanych artystów tego wieczoru wychodziło na scenę, by powiedzieć najcieplejsze słowa o swoim współbracie, ofiarować mu pieśni, wiersze, obrazy. Fragmenty utworów jubilata przeczytał Narodowy Artysta Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki Anatolij Pałamarenko. Owacjami nagradzali widzowie Zasłużonego Artystę Ukrainy Wasyla Wołoszczuka za pieśń „Mowo moja”, która powstała dzięki natchnionej współpracy z jubilatem. Za wieloletnią owocną pracę na rzecz ochrony i pomnażania duchowości narodu ukraińskiego order Równego Apostołom Księcia Włodzimierza wręczyła w imieniu Jego Świątobliwości Patriarchy Filareta Władyka Jewstratij. „Człowiek od Boga” — tak o Hryhoriju Bułachu powiedział wielbiciel jego twórczości Pawło Mowczan. Do tych słów trudno cokolwiek dodać. Niech więc na barki poety, artysty, malarza, niezrównanego gawędziarza i namiętnego bojownika o ukraińską Ukrainę Hryhorija Bułacha, w chwili, gdy ma za sobą 70 przeżytych lat, spadnie jeszcze dobra wiązka lat — natchnionych, obfitujących w hojne owoce miłości. Z rosy i wody Panu, Panie Hryhoriju!
Rozbrzmiewają pierwsze akordy pieśni „Ой, вербице”, zapisanej na Słobożanszczyźnie. Salę wypełnia szczególna magiczna aura prawdziwej, głębokiej twórczości ludowej, którą zachowuje i pomnaża ten zespół ludowy, założony wiosną 1969 roku. W czasach totalitarnych wiele udręk zaznali ci, którzy sercem dotknęli ukraińskiej pieśni ludowej, nieśli ją między ludzi i kochali się w pachnącym słowie, które łączyło Ukraińców. Prześladowano ich, rzucano do więzień, zsyłano na Syberię… Nie ominął ten zespół okrutny los: śpiewakom grożono, ich prześladowano, a Leopolda Iwanowicza za obywatelską postawę zwolniono z pracy w Instytucie Sztuki, Folkloru i Etnografii. Jego rodzinny chór „Homin” w tych złowieszczych czasach musiał zejść do podziemia. I dopiero w czasie pierestrojki zaczął oddychać pełną piersią: zespół jako pierwszy w Kijowie zaśpiewał „Ще не вмерла Україна”, zwoływał ludzi na wertepy, kolędowanie, wiosenne pieśni. Tego wieczoru sala pogrążyła się w kupalskich pieśniach, piotrowych chorowodach. Prowadząca wieczór Emma Babczuk odczytała apel społeczności do Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki z prośbą o nadanie Leopoldowi Jaszczence, kompozytorowi, folklorystowi, kierownikowi chóru „Homin”, tytułu Bohatera Ukrainy. Widzowie poparli apel brawami, przyłączając się do niego swoimi podpisami. Jeden po drugim na scenę wychodzili, aby pogratulować Leopoldowi Jaszczence świetnego jubileuszu: zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki Mykoła Nesterczuk, od Ukraińskiej Partii Ludowej — Ołesia Szewczenko, z Krasnodonu przyjechała poetka Antonina Listopad. Twórcze zespoły artystyczne stolicy również poparły kolegów.
Z ROSY I WODY!
Машинний переклад
Nina GNATIUK
Kijowski Miejski Dom Nauczyciela jest dla mnie, podobnie jak dla wielu tysięcy kijowian i gości stolicy, rodzinnym domem, miejscem spotkań drogich i bliskich sercu ludzi. Wieczory pamięci Ołeha Ołżycza i Ołesia Honczara, Wiaczesława Czornowoła i Sławy Stećko, wręczanie Nagród im. Szewczenki i nagród imienia Oleny Teligi i Wasyla Stusa, jubileuszowe wieczory wielu wybitnych pisarzy, artystów, kompozytorów, twórcze sprawozdania mistrzów sztuki, wystawy malarskie i spotkania z najwybitniejszymi działaczami ukraińskiej diaspory — czy można wymienić te setki, tysiące najciekawszych wieczorów, spotkań, konferencji prasowych, „okrągłych stołów”, które odbywają się codziennie w tej placówce nauki i oświaty! Nic dziwnego, że nazwano ją oazą duchowości, a dyrektorkę Domu Nauczyciela Larysę Fedorivną Melnyk — podwижnicą kultury, jasną iskrą z pochodni odrodzenia narodowego. Obejmując to odpowiedzialne stanowisko w 1985 roku, Larysa Fedorivna nie uląkła się zakazów partyjnych i chętnie udostępniała sale na imprezy Ruchu Ludowego, pierwszego zjazdu oficerów Ukrainy, chociaż na to rajwykonkom nie wydał zezwolenia. Były też pozwy sądowe i zastraszanie, lecz ta oddana sprawie ukraińskiej kobieta święcie wierzyła: jak ostatnie lody nie mogą powstrzymać wiosną nurtu Dniepru, tak żadne wczorajsze siły nie zatrzymają postępu nowego dnia, nowej ery Ukrainy. I wtedy, gdy w tym historycznym budynku, w którym obradował rząd UNR, uchwalano Uniwersały Centralnej Rady, niektórzy możnowładcy zamierzali umieścić tu Sąd Konstytucyjny Ukrainy i już wysłali odpowiednie zarządzenie Gabinetu Ministrów, Larysie Fedorivnie wspólnie z pomocą społeczności pedagogicznej, uczonych, pisarzy, dziennikarzy udało się obronić pomieszczenia, zachować je otwartymi i gościnnymi dla każdego, kto przychodzi tu na wezwanie poezji, na światło muzyki, w poszukiwaniu prawdy o naszej przeszłości i teraźniejszości. Dwadzieścia trzy lata przekwitły jak kasztanowy kwiat od chwili, gdy stała się gospodynią tej świątyni wiedzy i sztuki. Lecz Larysa Fedorivna, jak i wtedy, jest młoda, energiczna, urodziwa, pełna sił i twórczych zamierzeń. Zasłużona pracownica oświaty, zasłużona pracownica kultury Ukrainy, laureatka nagród imienia Ołeksy Hirnyka i Dmytra Nytczenka za znaczący wkład w odrodzenie narodowe, zachowanie i pomnażanie duchowości rodzimego narodu, propagowanie ukraińskiego słowa drukowanego, kawaler Orderu Księżnej Olgi III stopnia, Larysa Melnyk w tych dniach w gronie przyjaciół obchodziła swój jubileusz. Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki oraz redakcja gazety «Słowo Proświty» przyłączają się do licznych życzeń i życzą Larysie Fedorivnie Melnyk niewyczerpanych źródeł sił i inspiracji, niegasnącej młodości duszy, wysokiego talentu oraz wszystkich kolejnych dziesięcioleci twórczej pracy, poświęcanej w imię triumfu idei narodowej, umacniania Państwa Ukraińskiego, pomnażania w sercach ludzi najdroższych skarbów — dobroci, człowieczeństwa, szczerości, miłości. Wierzymy, że również w przyszłości dla historyków i regionalistów, literatów, ludowych mistrzów, wszystkich prosvityan Dom Nauczyciela będzie świetlicą radości i mądrości. Niech dla Pani, szanowna Larysо Fedorivno, nigdy nie przekwitnie maj szczęścia, miłości, inspiracji!
Машинний переклад
Nina HNATIUK Zdjęcia: Ołesia DMYTRENKA
Jego talent jest wielowymiarowy: pisze wiersze i piosenki, nowele i publicystykę, tłumaczy ze słowackiego i innych języków słowiańskich. Doskonale czyta ze sceny ukochanego Hryhora Tiutiunnyka i innych mistrzów słowa. Przez 45 lat aktywnej działalności twórczej dał tysiące występów w wiejskich i rejonowych domach kultury, na nowych osiedlach, w akademikach studenckich i robotniczych, na prestiżowych scenach stołecznych. Został uhonorowany wysokim tytułem Artysty Ludowego Ukrainy. Kijowianie i goście stolicy, którzy przyszli na jubileuszowy wieczór twórczy Hryhorija Bułacha do Sali Kolumnowej im. M. Łysenki Narodowej Filharmonii Ukrainy, mieli także sposobność zapoznać się w foyer z wystawą jego obrazów. Pejzaże rodzinnej Połtawszczyzny, martwe natury tchnęły słońcem, radością życia. Promieniowała w nich, wrzała i żarzyła się wesoła, dowcipna natura Hryhorija Bułacha, który rano pisze wiersze, w południe z sztalugą śpieszy na szkice, a wieczorem, ubrany w kostium sceniczny, staje się ulubieńcem sali filharmonii. We wstępnym słowie na wieczorze twórczym deputowany ludowy Ukrainy, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawło Mowczan zauważył: „Hryhorij Bułach to zjawisko artystyczne. To temperament, nieustępliwość, obywatelska odwaga. Artysta był w pierwszych szeregach tych, którzy w 1989 ro-
Swiatosław MIZERNIUK Zdjęcie autora
„Jaszczenko! Jaszczenko!” — poniosło się po sali. Wszyscy wstali i oklaskami witali wyjście na scenę sławnego zespołu — Narodowego Chóru „Homin” i jego niezmiennego kierownika Leopolda Jaszczenki. Tak w Sali Koncertowej Centralnego Bu-
Leopold Jaszczenko i „Homin”
...prowadził patriotyczne wiece, podnosił żółto-błękitną flagę, przez wszystkie te lata utwierdzał niezależne Państwo Ukraińskie. I właśnie dlatego jest nam bliski i drogi”. Narodowy artysta Ukrainy, kierownik artystyczny Narodowej Filharmonii Wołodymyr Łukaszow pozdrowił jubilata wraz z zespołem „Rodzime nuty”. Niemal pół wieku Hryhorij Bułach na scenie, stał się bliski tej artystycznej oazie. Znany twórca przygotował przez te lata ponad 300 programów koncertowych. Dlatego zespół instrumentów ludowych „Rodzime nuty” pod kierownictwem Jurija Karnaucha nie tylko był uczestnikiem koncertu — obdarował najlepszymi melodiami członka swojego kolektywu, bliskiego i drogiego człowieka. Podczas jasnego wydarzenia artystycznego były chwile, które wzruszały do łez. Rodacy z rejonu łochwyckiego wręczyli wspaniałe kwiaty rodzinnej ziemi, a młody śpiewak Jewhen Amarica podarował jubilatowi „Czarnobrywce”. — To dla mnie święta chwila — przyłożył rękę do serca Hryhorij Iwanowycz. — Ta pieśń poprowadziła mnie ścieżkami dzieciństwa. Było ono naznaczone Hołodomorami, wojnami, niedostatkiem, ale rodzice zdołali dać nam życie, zaszczepić w naszych duszach miłość i człowieczeństwo. A ten młody śpiewak uosabia przyszłość. Życzmy więc Jewhenowi, ukraińskiemu słowikowi, w dniu jego urodzin wielkiej przyszłości artystycznej. Serdecznie pozdrawiał pisarza, tłumacza,
[ciąg dalszy] w domu oficerów Sił Zbrojnych Ukrainy rozpoczął się wieczór artystyczny „Z pieśnią w sercu”, poświęcony 80. rocznicy urodzin Leopolda Jaszczenki, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki, kierownika artystycznego chóru. Przez całe życie Leopold Iwanowycz niestrudzenie zbierał ludowe pieśni, aby zachować te skarby dla potomnych i wykonywać pieśń ukraińską dla współczesnych.
Машинний переклад
Nina HNATIUK Zdjęcia autorki Zakończenie. Pocz. w nr 22 „Szewczenkiana Naddnieprza” — swoiste wydanie encyklopedyczne, wręczone każdemu z gości święta. Uważnie czytali je pisarze Wołodymyr Rabenczuk z Winnicy i Mychajło Pasicznyk z Żytomierza, Jewhen Smolak z Iwano-Frankiwska i Tamara Diaczenko z Symferopola, Andrij Medwedenko z Ługańska i Hałyna Haj z Białej Cerkwi... Niemało utalentowanych utworów zapadało w pamięć, chciało się je cytować podczas wystąpień. Pisarz-ataman W. Jaworiwski Niezapomnianej Natalce Nikulinie należą się takie wersy: Szukajmy w sobie Szewczenki (Choć iskry — prawości i wiary) — On musi być tam, w głębinach, Inaczej nas by nie trzymała Ta ziemia, kaliny matka. My musimy. My koniecznie musimy Znaleźć w sobie jego krew — Inaczej z ciemności nie wyjść. Całym życiem, całym obiegiem krwi Rodźmy w sobie Szewczenkę, Choć iskrę każdy. Iskrę każdy. Wszyscy razem — będzie Ukraina. Podczas otwarcia święta odbyło się wręczenie nagrody literackiej NSPU oraz Międzynarodowego Funduszu Charytatywnego Ernesta i Natalii Huliaków „Aistra” Hałynie Pahuciak za najlepszą książkę roku. Głośnymi oklaskami, okrzykami „Sława!” witali siczosławcy każdego artystę, zwłaszcza gości z zagranicy — mistrzów słowa, badaczy twórczości T. Szewczenki, tłumaczy. Aleś Rybak, Ireneusz Schmidt, Viktoras Rudžianskas, Wołodymyr Sariszwili, Galym Żajłybaj czytali utwory Tarasa Szewczenki w przekładzie na język białoruski, polski, gruziński, kazachski. Feliks Bachczynian przywiózł „Kobziarza” w przekładzie na język ormiański. Lecz chyba największy zachwyt obecnych w teatrze im. T. Szewczenki, na innych spotkaniach twórczych, wywołał wykwintny język ukraiński, którym zwracał się do dniepropietrowców wysłannik Japonii Hiroshi Kataoka. Obronił on w Kijowie dysertację, został kandydatem nauk filologicznych, pracuje w Instytucie Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego NAN Ukrainy, bada ukraiński folklor. Słuchając, jak większość mieszkańców Dniepropietrowska porozumiewa się po rosyjsku, a Hiroshi Kataoka — po ukraińsku, kierownik wydziału międzynarodowego NSPU Serhij Borszczewski przeczytał improwizację. Choć czuć tu wpływ znanych wersów W. Majakowskiego, ta strofa stała się popularna w dni święta: Jeśli ty obcym mówisz, jak niewolnik, A ojczystym gardzisz dotąd, To ukraiński wyuczyłeś choćby, Że nim mówi Hiroshi. Program święta był wypełniony po brzegi prezentacjami, wystawami, spotkaniami twórczymi w placówkach oświatowych, muzeach, bibliotekach, klubach. Otwierając wystawę artystyczną „Malownicza Ukraina”, minister kultury i turystyki Ukrainy Wasyl Wowkun zaznaczył, że w obwodzie zostaną zachowane miejsca kozackiej sławy. Muzeum Historyczne im. D. Jawornyckiego przygotowuje wszystkie potrzebne dokumenty dla nadania mu statusu Narodowego. Dniepropietrowsk — miasto bogatego dziedzictwa kulturowego, wybitnych mistrzów słowa, pędzla, dłuta, sceny teatralnej. Należy chronić dorobek ludzkiego geniuszu przed tym samowolstwem, bezkulturą, najazdem bezduchowości, które obserwujemy wszędzie na Ukrainie. Obok muzeum historycznego — kamienne rzeźby z minionych wieków. Skifskie baby starzeją się nie od upływu lat, a od pyłu metalurgicznego, spalin samochodowych silników. Trzeba dobudować jeszcze jeden oddział muzeum historycznego, zrobić ze szkła i metalu zadaszenie nad tymi bezcennymi relikwiami. Podczas otwarcia Wszechukraińskiej wystawy „Malownicza Ukraina” w sali wystawowej NSHU miłośnicy sztuki rado witali ludowego artystę Ukrainy Wołodymyra Nebożenkę, autora wielu pomników Tarasa Szewczenki. Zastępca przewodniczącego Narodowego Związku Artystów Ukrainy, zasłużony artysta Ukrainy Petro Zykunow zaznaczył, że ta sala wystawowa nie może pomieścić nawet najlepszych płócien sławnych artystów Ukrainy. A przecież jest jeszcze utalentowana twórcza młodzież. Dlatego trzeba budować nie tylko stadiony, boiska sportowe, ale i nowe sale wystawowe. Wszyscy zachwycali się wystawą ręczników z portretami Tarasa Szewczenki, które należą do oryginalnego twórcy Wasyla Kandeli z Krasnopilla. Jego rękami wyhaftowano dziesiątki ręczników z portretami Tarasa Szewczenki oraz wierszami. A jeszcze w galerii ręczników mistrza — wyhaftowane portrety Iwana Franki, Łesi Ukrainki, Mykoły Hohola, Ołeny Telihi, Wiaczesława Czornowoła, wielu innych postaci historycznych. Jak żyje mistrz, obdarzony ludzkim szacunkiem, lecz pozbawiony tytułów, nagród? Jak opowiada się w książce „Szewczenkiana Naddnieprza”, Wasyl Demydowycz w przerwie między napiętą pracą twórczą chodzi do rejonowego opieki społecznej, aby otrzymać obiecaną mu, inwalidzie, „Tawrię”. Przez jakiś czas był pierwszy w kolejce, a teraz z niewiadomych przyczyn zepchnięto go aż do siódmej dziesiątki. Niezapomniane wrażenie na nas wszystkich wywarł dom-muzeum pamięci sławnego ukraińskiego historyka, akademika Dmytra Jawornyckiego. Dewizą wybitnego uczonego stały się słowa: „Moją zasadą w życiu było — pracuj; pracuj, nie oczekując skądkolwiek i od nikogo ani nagrody, ani pochwały; pracuj do tych pór, póki służą ci ręce i póki bije żywe serce w twoich piersiach; pracuj na korzyść twojego narodu i na Goście domu pamięci (muzeum) D. Jawornyckiego dobro ojczyzny, drogiej ci”. Imię Jawornyckiego związane jest z badaniem heroicznej przeszłości Ukrainy — historii zaporoskiego kozactwa. „Zaporoże w pozostałościach starożytności i podaniach ludu” (1883), „Zbiór materiałów do historii kozaków zaporoskich” (1892, 1895, 1897), „Źródła do historii kozaków zaporoskich” (1903) — wszystkie te fundamentalne prace zobaczyliśmy w muzeum. Właśnie dzięki pełnej poświęcenia działalności tego rzadko obdarzonego i niestrudzonego człowieka wiele następnych pokoleń otrzymało możliwość dotknięcia oczami i sercem do świętości heroicznej przeszłości. Uczony szeroko, angażując bogaty materiał archiwalny, świadectwa starych ludzi, ludowe legendy i podania, toponimikę, badał Sicz Zaporoską, jej historię i decydującą rolę w walce o wolność narodu ukraińskiego. Dmytro Jawornycki wniósł nieoceniony wkład w krajoznawstwo, leksykografię, zachowanie skarbów folklorystycznych. Zapisał i wydał w zbiorze „Małorosyjskie pieśni ludowe, zebrane w 1878—1905 gg.” 830
pieśni, a także około 60 tysięcy słów, których leksykografowie wcześniej nie odnotowali. W 1920 roku ukazał się pierwszy tom „Słownika języka ukraińskiego”, który przygotował akademik. W Jekaterynosławiu, w domu przy placu Dworcowym 5, uczony przeżył 35 lat. Ten, kto przekracza próg tego domu-muzeum, trafia w świat legendy. Z zainteresowaniem oglądali uczestnicy święta rękopisy, książki uczonego, kolekcję kozackich fajek, broń, odzież i inne starożytności zebrane przez D. Jawornyckiego. Lubow Hołota, Ołeś Łupij, Wołodymyr Łys, Wasyl Newołow, Marija Łudkewycz, Eduard Dracz, Andrij Medwedenko, Petro Szulha oraz zagraniczni goście podziwiali obrazy, uważnie wpatrywali się w drogie twarze uwiecznione na starych fotografiach: O. Potebnia, M. Kostomarow, J. Szczohołiw, I. Repin, M. Łysenko, M. Samokysz, M. Kropywnycki, P. Saksahanski — ci oraz inni wybitni działacze nauki i kultury byli współmyślicielami i przyjaciółmi historyka. W przestronnym salonie D. Jawornyckiego często rozbrzmiewała bandura. A tym razem liczni zwiedzający dom-muzeum delektowali się grą na kobzie i śpiewem poety oraz wykonawcy Eduarda Dracza. Ciekawym, poruszającym wydarzeniem było spotkanie pisarzy i mistrzów sztuki z wykładowcami oraz studentami Dniepropetrowskiego Uniwersytetu Narodowego. Chlebem i solą witali oni przewodniczącego Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wołodymyra Jaworiwskiego, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, swoją absolwentkę Lubow Hołotę, przewodniczącą Dniepropetrowskiej organizacji obwodowej NZPU Łesię Stepowyczkę, która również ukończyła ten uniwersytet, pisarza i więźnia politycznego Ołeksę Riznyczenkę z Odessy, lwowianki Mariję Łudkewycz i Hałynę Pahutiak, posłańca Japonii Hiroshi Kataokę, pierwszego zastępcę przewodniczącego zarządu Związku Pisarzy Kazachstanu Halyma Żajłybaja, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Dmytra Kremenia, słynny kwartet „Jawir” oraz innych gości. Lubow Hołota była wzruszona, występując w auli imienia Honczara: — W naszej studenckiej młodości zakładaliśmy wyszywanki i nosiliśmy je jak flagi narodowe. Jesteśmy dziećmi „Soboru”. I dlatego tak bardzo troszczymy się o język ukraiński, kulturę i duchowość. Ogólnoukraińską wystawę artystyczną „Malownicza Ukraina” otworzył minister kultury i turystyki Ukrainy Wasyl Wowkun.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
nam i sztandar szkoły, który wyhaftowała Natalia Malarenko. Na nim znajduje się portret Tarasa Szewczenki, tryzub, kiść kaliny jako symbol nieprzemijającego piękna i duchowości naszego narodu. Własnymi rękami uczniowie odtworzyli chatę-marzenie wielkiego poety. Na długo zapamiętamy opowieści młodych przewodników-szewczenkoznawców Juli Seredenko, Natalii Kłymenko, Tani Sołomachy, Oksany Szadurskiej, gdyż każde ich słowo było ogrzane miłością do rodzinnej ziemi. Jest w szkolnym muzeum stoisko poświęcone twórczości Lubow Hołoty. Pisarka odwiedziła rodzinny dom, wraz z bratem Wiktorem Wasylowyczem pokłoniła się grobom matki Olhy Hryhoriwny i ojca Wasyla Mefodijowycza. Ileż dobrych oczu, jasnych twarzy, szczerych, ciepłych dłoni spotkaliśmy w ciągu tych kilku niezapomnianych dni! Szczególnie pamiętne było spotkanie w drodze powrotnej na kozackim chutorze, gdzie artystów witali zasłużony mistrz twórczości ludowej, przewodniczący zarządu Centrum Sztuki Ludowej „Petrykiwka” Andrij Pikus oraz przedstawiciele społeczności kozackiej. Wołodymyr Jaworiwski żwawo dosiadł konia, demonstrując siłę i zręczność. Wasyl Łopata, Wasyl Portiak, Petro Zasenko, Hałyna Haj, Pawło Szczyrycia, inni członkowie naszego twórczego desantu nie tylko smakowali kozacki kulesz, ale także zapoznali się z nieskomplikowanym wyposażeniem zimownika, obejrzeli osobliwą kapliczkę z wikliny, muzeum starożytności. A Wasyl Dowżyk i Hiroshi Kataoka, wspominając wers Szewczenki „Ludzi w jarzmo zaprzęgli panowie łukawi”, włożyli głowy w trzystuletnie jarzmo i zaryczeli, co wywołało śmiech i zachwyt kozaków. Na końcowym wieczorze literacko-artystycznym w teatrze imienia T. Szewczenki została przekazana sztafeta święta obwodowi czerniowieckiemu. Przyjęli ją przedstawiciele obwodowej administracji państwowej, wydziału kultury i turystyki. Zasłużony działacz sztuki Ukrainy, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Wasyl Folwarocznyj, który wiele lat pracował na Bukowinie, a obecnie jest jednym z kierowników Bukowińskiego Ziemstwa w Kijowie, zapewnił, że następne Święto Szewczenkowskie stanie się głównym wydarzeniem w życiu duchowym tego świerkowego kraju. Ziomkowie Jurija Fedkowycza, Olhy Kobylańskiej, Sydora Worobkewycza, Iwana Mykołajczuka, Nazarija Jaremczuka, Wołodymyra Iwasiuka, Mychajła Tkacza potrafią cenić słowo i pieśń, portret T. Szewczenki zobaczycie w każdym domu. Dlatego dziękujemy Naddnieprzu za chleb i sól, gorące słońce, gościnność i mówimy: „Do zobaczenia w Karpatach, nad Dniestrem i Czeremoszem!”
Машинний переклад
Swiatosław MIZERNIUK Zdjęcia autora 27 maja w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki jest tłoczno. Odbywa się tu premiera kompozycji muzyczno-poetyckiej „Monolog samotności” według „Kobziarza” T. H. Szewczenki. W przestronnej sali na szerokich ławach przycichli goście — inteligencja, studenci, uczniowie. Wszyscy w oczekiwaniu na wielkie widowisko: usłyszeć „żywego” Poetę, po raz pierwszy zobaczyć go na wysokoduchowym piedestale, a nie na granitowym w parku. I muzyka kompozycji, smutna i żałosna, i oddech sali Szewczenki, gdzie malarskie dzieła poety tworzą niepowtarzalną aurę, i głęboka muza soczystej palety jego artystycznego słowa z „Monologu” — wszystko łączy się w emocjonalnym odczuciu. To pomaga poczuć, pojąć i zrozumieć, czym i jak żył, męczył się i cierpiał Taras Szewczenko, jeszcze raz duszą dotknąć głębin jego wysokoduchowego lirycznego słowa. Przecież podręcznikowy „Kobziarz” jest u każdego prawdziwego Ukraińca. W tej książce jest cały Szewczenko, Poeta i Człowiek, który własne cierpienia i emocje połączył z kolosalną siłą swojego Ducha, Woli i Wiary — zarówno w siebie, jak i w Ukrainę. Dlatego naród nazwał go Prorokiem i Geniuszem narodu. A jaki jest Szewczenko poza „podręcznikową fasadą”? Salę wypełnia kompozycja muzyczno-poetycka „Monolog samotności” i jakby przenosi słuchaczy w 1840 rok, kiedy Szewczenko jako 25-letni chłopak pozostał sam na sam ze swoimi myślami, smutkiem i żalem. Wtedy carska władza rozłączyła go z Ukrainą, zabroniła malować i pisać. I Poeta prowadzi dialog z samotnością: największą jego troską i tęsknotą są myśli o Ukrainie. Ludowy artysta Ukrainy Ołeksandr Bystruszkin w swoim „Monologu samotności” akcentuje poezje, które odkrywają wewnętrzny świat Tarasa. Muzyka Mychajła Czemberżiego oddaje głęboką tragedię okrutnej imperialnej epoki, a oczekiwany rytm, który cały czas się powtarza i nieustannie narasta, jakby krok po kroku prowadzi dalekimi bitymi drogami poetyckiej niewoli. Muzyka płacze, przez jej grzmoty wyłania się i płynie mężny głos Szewczenki — Człowieka, Poety, Artysty, Bojownika, który wysyła swoje myśli do Ukrainy: wtedy jakby słychać szept Dniepru z Desną; lecz za chwilę już groźnie ryczy Rewuczyj!.. To odtrącony przez satrapów od świata Taras prowadzi pouczający dialog z matką-Ukrainą, rozmawia z Dnieprem i z Bogiem… Słuchacze, głęboko poruszeni, ocierają łzy. — Co skłoniło Ołeksandra Bystruszkina do zajęcia się „Kobziarzem”? — pytali dziennikarze. Występuje Ołeksandr Bystruszkin — To moje przewartościowanie utworów Szewczenki. „Monolog samotności” to monologi człowieka, który oddaje siebie swojemu narodowi. Dlaczego obecnie, mając ojczystą ziemię i wolność, morze i góry, rzeki, lasy i dąbrowy, my tym wszystkim gardzimy? I kiedy zło dominuje, zapominamy, „czyimi jesteśmy dziećmi”? A Taras w niewoli prosił Boga o „jedną chatkę i topolę nad Dnieprem…” — Dzięki monologom samotności Szewczenki poznajemy wewnętrzny świat Poety, z jego troskami, wzruszeniami i wielkimi nadziejami na przyszłość Ukrainy — mówi akademik Mykoła Żułynski. — Wzrokiem pojmując bogaty, jasny obraz poety, zrozumiemy, że genialność jest darowana przez Pana. W tym jest i tajemnica, i wielka głębia słowa Tarasa. Dzieci i młodzież powinny znać tego Szewczenkę, który w ciężkiej niewoli prowadził żywy dialog z Ukrainą. Dlatego Ministerstwo Oświaty powinno zakupić tę płytę kompaktową dla szkół. Wykonawcy, ludowemu artyście Ukrainy Ołeksandrowi Bystruszkinowi jestem wdzięczna za jego niesceniczne, głębokie odczytanie „Kobziarza”, za wewnętrzną dramaturgię monologu, wyrażoną nawet cichym i powściągliwym tonem. Właśnie tak czyta się „Kobziarza” i mnie w ciszy własnego serca. Muzyka, którą stworzył ludowy artysta Ukrainy Mychajło Czemberżi, wydaje się jeszcze bardziej wyrafinowywać ten eter wysokich emocji, które powstają od spotkania z poezją. Jedynie na początku zaznaczając znany temat „Myśli moje”, kompozytor architektoniką utworu muzycznego odtwarza najsubtelniejsze nastroje poetyckich przesłań Szewczenki do Ukrainy (jej potomków, a więc do nas), muzyka nie przejmuje na siebie intonacyjnych akcentów dramatu, jej piękno jest zgodne z poetyckim słowem, które samo brzmi powstrzymywaną łzą. Wyważona zgodność — takie coś można usłyszeć tylko w chórach cerkiewnych. Czy odkryją dla siebie takiego „Kobziarza” przede wszystkim ci, do których adresowany jest ten projekt? Przecież jego autorzy pragnęli zwrócić właśnie młodym sercom nie tylko genialnego ukraińskiego klasyka, narodowego proroka, ale i poetę, który budzi w nas ludzkość uczuć, bo w smutku i w samotności dusze są podobne, a więc bliskie. Dlatego młoda matka w przedwieczorze trzeciego tysiąclecia przeczyta swojemu dziecku łagodnie-śpiewne wersy: Za słońcem chmurka płynie, Czerwone poły rozściela I słońce spać woła…
Машинний переклад
Galym Żajłybaj nazwał Tarasa Szewczenkę pierwszym ambasadorem Ukrainy w Kazachstanie. Wielki syn Ukrainy został zesłany w kazachskie stepy bez prawa pisania i malowania, co dla niego oznaczało śmierć duchową. Przebywając na półpustyni, Taras Szewczenko potajemnie jednak pisze i maluje. A naród kazachski święcie strzeże pamięci o wielkim Tarasie, a jego obrazy i książki stały się najcenniejszymi eksponatami muzeum w mieście Fort Szewczenko. Jaskrawym potwierdzeniem przyjaźni i duchowego zjednoczenia naszych narodów było przeprowadzenie w ubiegłym roku Roku Kazachstanu na Ukrainie, a obecnie — Roku Ukrainy w Kazachstanie. Wydano zbiór utworów pisarzy obu krajów „Echo stepów”. Na spotkaniu twórczym na Uniwersytecie Dniepropetrowskim brzmiał „Testament” w języku ukraińskim, gruzińskim, ormiańskim, japońskim, krymskotatarskim i innych językach. Świadczy to o tym, że wysokie, wolnościowe słowo Tarasa Szewczenki jest znane i drogie ludziom wielu krajów. Witając reprezentacyjną delegację, prorektor uniwersytetu, profesor Wałentyn Iwanenko, zapoznał gości z historią tej znanej na Ukrainie i za granicą uczelni. Ponad 50 akademików, 10 Bohaterów Pracy, 9 Bohaterów Ukrainy stało się dumą uniwersytetu. W kwietniu, kiedy Ukraina obchodziła 90. rocznicę urodzin Ołesia Honczara, wszyscy cieszyliśmy się z przyjemnej wiadomości: Uniwersytet Dniepropetrowski będzie nosił imię swojego wybitnego absolwenta, sławnego syna siczesławskich stepów. Widzieliśmy popiersie Ołesia Honczara dłuta rzeźbiarza Wołodymyra Nebożenki przy jednym z budynków uniwersyteckich. A jednak nazwiska wybitnego mistrza pióra do tej pory nie ma w nazwie tej szacownej uczelni. Dlaczego? Pisarze, artyści, aktorzy, dziennikarze z różnych zakątków Ukrainy, zagraniczni goście odwiedzili prawie wszystkie rejony obwodu. Mnie udało się pojechać razem z Lubow Hołotą do jej rodzinnego rejonu sofijowskiego. Chlebem i solą witali rodacy Lubow Wasyliwnę, szczerze gratulowali przyznania Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Powieść „Epizodyczna pamięć” rodziła się właśnie z radości, niepokojów bliskich sercu ludzi, ducha rodzinnych stepów, zapachu łąkowych ziół, głosów turkawek, które nigdy nie ucichną, nie wygasną w duszy pisarki. Na spotkaniu, które prowadziła p.o. przewodniczącej Sofijowskiej Rejonowej Administracji Państwowej Natalia Błażko, Lubow Hołota czytała wiersze, rozdawała książki z autografami, a także wydawnictwa „Proświty” dla biblioteki rejonowej. Nauczyciele, bibliotekarze, uczniowie chcieli zrobić sobie zdjęcie na pamiątkę z wybitną rodaczką, wziąć autograf, podarować jej kwiaty. Nie mniej poruszające i ciekawe było spotkanie Lubow Hołoty z zespołem Szkoły Ogólnokształcącej im. T. Szewczenki w Ordo-Wasyliwce, której dyrektorem jest Antonina Czernyczko. Uczy się tu zaledwie 100 uczniów, ale szkoła jest znana daleko poza granicami rejonu. Zaimponowało szkolne muzeum Tarasa Szewczenki, gdzie eksponowane są portrety Wielkiego Kobziarza, ręczniki z jego wizerunkiem, liczne wydania „Kobziarza”, w tym przedrewolucyjne, diorama „Szewczenko nad Dnieprem”, ilustracje młodych artystów do wielu wierszy i poematów. Widzimy tu także ziemię z mogiły Tarasa z Kaniowa i „Kobziarza” w języku kazachskim, a także listy laureata nagrody im. Szewczenki Wiry Wowk z Brazylii, wnuka szewczenkologa Dmytra Nytczenki, Jurka Tkacza z Australii. Spodobało się. Wałentyna DAWŁYDENKO. Dla mojego pokolenia pierwsze czytanie „Kobziarza” odbywało się częściej nie w szkole, a z ust najbliższych — rodziców czy starszych członków rodziny. To ważna okoliczność, o której nie sposób nie wspomnieć, nawet zważywszy na zideologizowany system edukacyjno-wychowawczy, który poetyzował wtedy inny obraz — „Chłopca o mądrych oczach…”. W ukraińskiej rodzinie pierwszymi wierszami, których dziecko uczyło się na pamięć, były: „Sad wiśniowy koło chaty”, „Płynie woda w sine morze”, „Słońce zachodzi, góry czernieją…”. Z tym dorobkiem nauczycielka „zapisywała” maluchy do szkoły. Słowo Szewczenki, przeczytane z intonacją matki czy ojca, pozostawało w istocie jak modlitwa na całe życie. Obecnie zaś, śmiem przypuszczać, dorastają mali Ukraińcy, których rodzice nie czytają w domu poezji Szewczenki. Oczywiście, nauczą się ich później w szkole i odwiedzą muzeum lub złożą kwiaty pod pomnikiem 9 marca. Ale obraz na piedestale będzie bardziej zdystansowany od serca, niż gdy matczynym głosem przekazany ci zostanie smutek własnej duszy: „A ja patrzę… i sercem płynę/ W ciemny sad na Ukrainę./ Płynę ja, płynę, dumę rozważam…”. Właśnie powrotem do pierwotnego odczucia słowa Szewczenki, jego wewnętrznego dramatyzmu, który brzmi bliską intonacją dla każdej duszy, jest „Monolog samotności”. Autorzy projektu zaproponowali nowe odczytanie „Kobziarza” — nie trybunowe, nie patetyczne, powiedziałabym nawet, nie aforystyczno-społeczne, jak to było przyjęte, a uniwersalnie ludzkie. Wszak wiele poetyckich wersów tej książki już dawno stało się skrzydlatymi słowami i, przyswoiwszy raz ich sens, zapomnieliśmy o ekspresji uczuć, którymi wypełnione jest słowo poety, oderwanego od ojczyzny, który w tę rodzinną dal posyłał tylko swoje dumy… Tę okoliczność znamiennie nakreślił we wstępie do poetycko-muzycznej kompozycji „Monolog samotności” dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki, akademik NAN Ukrainy Mykoła Żułynski (kierownik naukowy projektu). Autorowi projektu, reżyserowi i
Машинний переклад
Od najmłodszych lat dziecko dzięki dorosłym obcuje z książkami. Ilustracje to pierwsze, co spotyka małego człowieka w świecie książki dziecięcej. Tej, którą być może zapamięta na całe życie, która będzie bawić, uczyć, wychowywać… I od tego, jak ten książkowy świat przywita dziecko — wesołym uśmiechem bajkowych bohaterów, dziwaczną pomysłowością fabuły, barwnymi i niepowtarzalnymi portretami postaci — zależy, czy człowiek będzie kochał książki, czy będzie je chętnie czytał. Z artystką Nadią Wadżypową, od której światopoglądu, artystycznej inspiracji i umiejętności zależy wizualny obraz książkowego świata baśni, przeprowadzamy nasz wywiad. Świętosław MIZERNIUK — Przede mną dwie książki dla dzieci, które Pani ilustrowała: „Baśnie Skandynawii” oraz „Latający okręt” (kijowskie wydawnictwo Hrani-T, 2007 r.). Jak na studentkę — to znaczące. I wydawcy zapraszają Panią do dalszej współpracy. A kiedy Pani po raz pierwszy jako artystka wkroczyła na ścieżkę książki dziecięcej? Czyli od czego wszystko się zaczynało? — W Krymskiej Szkole Artystycznej im. Samokisza uczył mnie wspaniały wykładowca Jurij Kiszczenko. I tak ciekawie opowiadał o pracy artysty nad książką, że prawie wszyscy, którzy u niego studiowali, poszli tą ścieżką. Nasz wydział grafiki przemysłowej był eksperymentalny, a kierownictwo postanowiło uczyć studentów grafiki książkowej. A przedtem w szkole wykładano tylko „suchy” design. — Zatem wcześniej o zawodzie artysty, który rysuje książki, nawet Pani nie marzyła? — To marzenie mojego dzieciństwa, choć w szkole plastycznej nie uczyłam się, bo w Sakach, skąd pochodzę, nie ma takich placówek. Skończyłam zwykłą dziesięciolatkę, a mama usłyszała w radiu, że istnieje Krymska Szkoła Artystyczna. W niej później uczyłam się przez pięć lat, prawie jak w instytucie. Szkoła miała otrzymać status wyższej uczelni. Ale komisja, która przyjechała, położyła nacisk na wady: budynki nieodnowione, sztalugi w farbie, studenci niewychowani… i odmówiła. Od trzeciego roku studiowałam ilustrację książkową i dyplom broniłam z grafiki książkowej. Jestem bardzo wdzięczna mojemu wykładowcy za to, że zakochałam się w książce. — Chciała Pani od razu rysować dla dzieci? — Jeszcze kiedy szłam się uczyć, marzyło mi się rysowanie kreskówek. Ale z czasem jakoś niepostrzeżenie pragnienie ilustrowania książek dla dzieci wzięło górę. — A o kreskówkach Pani nie marzy, gdyby była taka możliwość? — Może i spróbowałabym. Choć to bardzo skomplikowany i długotrwały proces. Praca nad książką też zabiera dużo czasu, ale tutaj dobrze widać, co się narysowało, czy się udało. Do tego książkę można podarować przyjaciołom — to bardzo przyjemne. Natalka POKŁAD Nie odkryję Ameryki, gdy powiem, że dziwić dzisiejsze dzieci, które nie tylko doskonale znają się na komputerze i różnych wirtualnych światach, ale też w lot chwytają inne nowinki postępu technicznego, staje się coraz trudniej. A czy może być interesująca książka, która nie dziwi? Więc pisarze muszą wkładać niemały wysiłek, napinać swoją gigantyczną fantazję, aby jednak wyszukiwać coraz to nowy, niezużyty chwyt, karkołomne kolizje, zdumiewające światy, a w tych światach — nie mniej zdumiewających bohaterów. Jewhenija Kononenko to jedna z niewielu naszych współczesnych autorek, które nie tylko są nadzwyczaj produktywne, ale też próbują swoich sił w różnych gatunkach, i to niezwykle skutecznie. W jej dorobku znajduje się tomik poezji, powieść, ciekawe opowiadania, przekłady, historyczno-mistyczny kryminał i inne. A niedawno w serii „Współczesna proza dziecięca” wydawnictwo „Hrani-T” wypuściło w świat nową książkę pisarki — „Nela, która chodzi po suficie”. Przyznam się, przeczytałam ją, jak to mówią, naprawdę „z nieosłabionym zainteresowaniem”. Bo to taka książka i tak napisana. W związku z tym przypomniał się „Malinowy dzwon” Jurija Zbanackiego. Przecież wydarzenia-przygody, które opisała pisarka, też dotyczą szkoły i dzieją się w większości w szkole. Dziewczynka Nela Myroneć jest uczennicą czw-
— Z czego składa się świat obrazów Pani książek? — Pewnie we wszystkich postaciach, które rysuję, widzę siebie. Żeby pojąć, jakimi mają być moi bajkowi bohaterowie, studiowałam ubiory, naczynia, sprzęty domowe, wnętrza, domy. Szukałam też wizerunków: zmieniałam nosy, powiększałam, zmniejszałam brwi, żeby postacie wyszły naprawdę „żywymi”, ciekawymi. Kunszt i fantazja muszą pracować na bajkę: im bardziej bajkowy będzie obrazek, tym lepiej. Nie grzech nawet odrobinę przesadzić. Głównym jest, żeby wygrała kompozycja, obraz. Okazało się to niełatwe. Ależ to bajka! Zatem wymysł, fantazja przydawały mi się. A bajkowe obrazy wizualne idą za mną z książki do książki, przeplatając się z osobistym ja. — Czy lubi Pani dzieci? Co trzeba mieć za plecami, żeby rysować dla nich? A może Pani jest czarodziejką i za machnięciem czarodziejskiej różdżki tworzy obrazy bajkowych postaci? — Oczywiście! Przecież rysuję właśnie dla dzieci! I zawsze chciałam być czarodziejką! Jeśli poważnie, to pierwsze — fantazja i gruntowne wykształcenie artystyczne. Ilustrując książkę dla dzieci, ważne jest, by czuć granicę, żeby nie zboczyć na manowce bezguścia. Wiele współczesnych książek wychowuje bezguście, a powinno wychowywać i kształtować światopogląd dziecka, robić z małego człowieka osobowość. Zła książka nie jest w stanie stworzyć harmonii w dziecięcej duszy. Szkoda, że rodzice kuszą się na jaskrawą kolorową różnorodność, nie wnikając w istotę ilustracji. — Czy Pani czarodziejski pędzel posiada szczególny sekret? Na czym polega niepowtarzalność Pani technik? — Wydaje się, że nie ma żadnego sekretu. Choć staram się dzięki najdrobniejszej detalizacji nie po prostu narysować, a zmaterializować postać, jeśli tak można określić cały proces tworzenia. Pracuję z akwarelą i kolorowymi ołówkami. — Ależ akwarela to kapryśna farba. Utrzymać ją na papierze, żeby nie rozlała się — nie jest prosto, a Pani rysunki składają się z maleńkich cząsteczek, które nie „wojują” między sobą. — Rzeczywiście, z akwarelą pracować trudno. Wcześniej nie wychodziło. Ale znalazłam, poczułam piękno, harmonię łączenia półprzezroczystych kolorów ze sobą. Rysuję maleńkim pędzelkiem: kropka za kropką. — Dlaczego wybrała Pani właśnie wydział grafiki książkowej? Czy to jest to, czym chce Pani zajmować się całe życie, czy pewien okres w twórczości? Innymi słowy, co jeszcze Pani rysuje? — Po szkole średniej wybrałam tę drogę i postanowiłam uczyć się tylko grafiki książkowej. Trzykrotnie zdawałam do Akademii. Ale zakochanie w książce dziecięcej — na całe życie. Jednak czasami robię akwaforty dla siebie i wysyłam na wystawy. Chcę spróbować szczęścia za granicą. Przecież artyści z całego świata wysyłają swoje prace na słynne wśród wydawców książek dla dzieci wystawy w Bratysławie, Bolonii. — Co lub kto w Pani losie twórczym był tym Rubikonem, po którym stało się jasne, że powrotu nie ma i będzie Pani tylko artystką? — Kiedy miałam cztery lata, mama zapytała: „Nadiu, kim chcesz zostać?”. A ja odpowiedziałam — artystką! Rodzice postanowili nie przejmować się: dziecko usłyszało gdzieś nowe słowo… Ale trzy lata później znowu mnie zapytano. A ja znowu — artystką. Mama nigdy nie zaprzeczała, choć opowiadała o innych zawodach. Przecież są o wiele bardziej prestiżowe i, być może, bardziej dochodowe zajęcia. — Kim są Pani rodzice, jak przyjęli pociąg do rysowania? — Teraz bardzo się cieszą, że rysuję. Mama całe życie uczyła w klasach początkowych, tata — inżynier radioelektronik. A teraz u nich życie jest inne. W Sakach pracy nie ma. Działa mały zakład przetwórstwa soli i jeszcze… bazar. — Czy niepowtarzalne krymskie krajobrazy znajdują odzwierciedlenie w rysunkach? — Przyjeżdżając na Południowe wybrzeże, zawsze zachwycam się malowniczymi krymskimi pejzażami. Ale w dzieciństwie rysowałam przeważnie wszelkiego rodzaju przedmioty i ludzi; oglądałam bajki w telewizorze. One mnie oczarowywały: rysowałam coś podobnego do nich. Teraz telewizora nie oglądam, bo tam tylko reklama. — Czy wszystko tak łatwo w życiu udawało się, jak zaplanowano i wymarzono? Jak wiedzie się dziewczynie ze słonecznego Krymu u nas, na „północy” — w stolicy Ukrainy? — Tutaj jest bardzo zimno! Przed dwoma laty było minus 25! W akademiku rury popękały, woda wypłynęła, światło zgasło. Marzłyśmy, siedziałyśmy przy świecach — i grzałyśmy się, i ciemność rozganiałyśmy, dopóki nas nie wypuścili do domów, a uczelnię zamknięto na trzy tygodnie. Saki — to step. Wilgotny wiatr hula, nie zatrzymuje się. Więc w Kijowie — zacisze. Nie powiem, że wszystko przychodzi łatwo. Ale wydaje się, że trafiłam w dość ciepły nurt, jest mi tutaj komfortowo. Wszystko póki co układa się tak, jak marzyłam. Kończę Akademię, wstąpiłam na magisterkę. — Co Pani, jako już profesjonalna utalentowana artystka, poradzi tym, którzy stawiają pierwsze kroki? — Głównym jest zdobywać profesjonalne wykształcenie, zaczynając od szkoły artystycznej aż do najwyższych szczytów, nawet jeśli wydają się dalekimi, nieosiągalnymi, iluzorycznymi. Ważne jest znaleźć dobrego nauczyciela-profesjonalistę, który całego siebie oddaje nauczaniu. Przecież artyści, którzy wykładają, często przejmują się swoją twórczością, wystawami, a o studentach nie myślą. Mnie się poszczęściło: pomógł zostać artystką Jurij Kiszczenko, a w Akademii uczę się u profesor Halyny Hałynśkiej. To bardzo ciekawi, wykształceni, inteligentni ludzie, którzy zdołali przekazać nam, studentom, swoją wiedzę i miłość do zawodu. — O czym marzy dziecięca artystka? — Pewnie, jak każdy człowiek, o własnym domu, zwykłym ludzkim szczęściu. Sława?.. Nie, za sławą nie gonię! Dobrze, gdyby był też majątek, bo chcę podróżować — nie lubię siedzieć w jednym miejscu. A zobaczyć świat — dla artysty jest bardzo ważne. życie, relacje uczniów, wśród których jest i wierny Ołeś Worożbyt, i prymuska-donosicielka („dzięcioł”), intrygantka Oksana Buryk, i naiwna, szczera, romantyczna Śniżana Rajśka. A jak organiczni wyszli wychowawczyni Hanna Wasyliwna-3, dyrektorka szkoły Lora Makariwna i inni pedagodzy! Nela z tatą mimo wszystko muszą opuścić miasto: dziewczynka wyrasta w dziewczynę i to sakralne przejście musi stać się jak najdalej od polis… „My trochę zmieniamy świat… Ale zrobić to tak nagle nie możemy. Nawet jeśli zginiemy sami. A my jeszcze musimy żyć. I żyć długo”. — „Ale nieszczęśliwie!” — „Nasze szczęście w innym, Nelo, dziewczynko moja!..” Lekkie, dziecięce — i poważne, dorosłe, przeplatając się w książce tak samo, jak i w życiu. I to oznaka dobrej literatury. Dobro i zło sąsiadują — i zmagają się uparcie. Lecz pośród wszystkich tych prób głównym jest — zawsze pozostawać sobą. Nela nie przestraszyła się wyjawić swoją tajemnicę dla przyjaźni i sprawiedliwości, i to jest bardzo pouczające dla czytelnika. On, wierzę, będzie wdzięczny autorce za jej bajkową i jednocześnie tak cenną opowieść. Książka wyszła w wspaniałej oprawie Tetiany Nikołajenko — trzeba zaznaczyć, że wydawnictwo „Hrani-T” pod względem jakości wszystkich swoich wydań osiągnęło wysoką poprzeczkę. A Jewhenija Kononenko zaświadczyła: ona — to nieoczekiwany i ciekawy autor.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
czwartej klasy specjalistycznej szkoły w Lisogorsku. To teraz. Z tatą „znowu zmienili miejsce zamieszkania — tym razem przeprowadzili się bliżej centrum miasta. Wynajęli dwupokojowe mieszkanie u podnóża Łysej Góry…” A wcześniej były jeszcze inne szkoły. Nela jest zmuszona często je zmieniać, bo jest niezwykłą dziewczynką: tata zebrał ją na komputerze, a raczej — „ściągnął z Internetu”. Dlatego ma zdumiewające zdolności — wbrew wszechwładnemu prawu powszechnego ciążenia biega po ścianach i suficie, łatwo się uczy, a do tego ma włosy, które reagują na stan jej myśli i zależnie od nich zmieniają kolor — od złotego do czarnego. Właśnie ta cecha włosów sprawia Neli i jej również niezwykłemu tacie największy kłopot, bo zdradza ich tajemnicę. A Nela musi uczyć się w szkole, wśród zwyczajnych dzieci. „Czytać, pisać, mnożyć i dodawać musimy się nauczyć tutaj! I jeszcze wiele innych rzeczy. A całą resztę — na uniwersytecie! I dopiero wtedy będziemy mieli możliwość — i prawo — łączyć się z Wielkim Systemem!” — poucza córkę tata. I oto tajemnica prawie wyszła na jaw! Znowu uciekać do nowej szkoły? Neli bardzo się to nie podoba, bo tutaj zyskała prawdziwych przyjaciół… Pisarka lekko, z „witaminową” dawką humoru prowadzi liryczno-detektywistyczną opowieść. Doskonale zna specyfikę szkolnego
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
...ремшини”. Wtedy Moskaliuk strzelał z dziesięciostrzałowego karabinu „SWT” do Stadniuka, a bojko-powstaniec rzucił w swojego wroga „limonkę”. A teraz siedzą razem przy jednym stole na weselu swoich wnuków. Gwarzą…
Czytelnika nie może nie poruszyć poemat „Deportacja” — jeden z nielicznych utworów we współczesnej poezji, w którym mowa o przymusowym wysiedleniu bojkowskich wsi „na tundrę do Makara” tegoż samego czterdziestego siódmego roku… Miło czytać tak prawdziwą książkę, zatrzymywać się na jej fragmentach na wykładach z historii i politologii, gdy mowa o naszej przeszłości i teraźniejszości.
Decyzją Prezydium Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy w kwietniu Wiktorowi Łupejce przyznano literacką nagrodę „Błahowist” w nominacji „Najlepsza książka prozatorska” za zbiór „Na ostrych rozstajach”.
NASZA KSIĄŻKA
Машинний переклад
Bohdan ANDRUSYSZYN, doktor nauk historycznych, profesor, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy, dyrektor Instytutu Politologii i Prawa Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa
Niedawno pisarz Wiktor Łupejko i stołeczne wydawnictwo im. Oleny Tełihy podarowali czytelnikom książkę „Na krutych rozdrożach”, którą w świat pobłogosławił już ciężko chory akademik Anatolij Pohribnyj. Niestety, niezapomniany Anatolij Hryhorowycz jest już w innych światach… Co zatem przyciągnęło myśliciela i miłośnika słowa artystycznego w rękopisie Wiktora Łupejka, tego „prowincjonalnego” pedagoga-pisarza? Zapewne poza barwnym językiem nauczyciela-filologa i nasyceniem jego utworów tropami artystycznymi także czynniki jeszcze ważniejsze: niepokojąca pulsacja teraźniejszości i zbulwersowana nasza ciężka i heroiczna przeszłość. Literat Anatolij Kamińczuk, zacytowawszy w czasopiśmie „Kijów” (2007, nr 9) niewielki fragment prozy Wiktora Łupejka, z zadowoleniem, a nawet z zachwytem stwierdził: „Kto to? Wasyl Stefanyk czy Olha Kobylańska, Mychajło Kocjubynskyj czy Mychajło Stelmach?” W książce na próżno szukać „podgrzanych” scen z drobiazgowym analizowaniem miłosnych rozkoszy energicznych młodych ciał, na jej stronach nie spotkacie się także z leksyką nienormatywną, która tak lepko już „wkleiła się” w prozę wielu dzisiejszych mistrzów słowa. Każdemu swoje…
Autor prowadzi czytelnika do nadnieprzańskiej wsi Wierbołozówka, gdzie święty czarnoziem został już „rozdrapany”. A dawni chlebodawcy, którzy są już na „zasłużonym” odpoczynku, drwią sobie z dobrego „prywatyzatora”. Wieś pije i degraduje się. Najpewniej typowe jest też i takie odtworzenie wydarzeń w Wierbołozówce przez autora: chciwcom i łajdakom z całych sił pomagają rejonowi zwierzchnicy, jakby już byli demokratami. Przecież przez wiele poprzednich lat, tak jak i teraz, chodzili w rejonowych kierownikach komunistycznych… To są szkice do powieści „Klin czarnoziemu”. W powieści „Żytije Petra Myrosznyka” autor starał się odtworzyć inny „klin” naszych czasów: przemianę zwyczajnego wiejskiego chłopaka w dzisiejszego wyzyskiwacza-milionera. W pierwszych rozdziałach podziwiamy pracowitego i rozumnego Petrusia, młodzieńca z wołyńskiej wsi, który kroczy przez życie, energicznie pokonując jego stopnie. Pod koniec powieści patrzymy na poczynania czterdziestodwuletniego łapacza, który już jest „na szczytach”, nawet zasiada w Wysokiej Radzie, ma milionowe zyski z przejętych przedsiębiorstw. Myrosznyk nawet „rektoruje” w jednej z wyższych uczelni. Petra Myronowicza bardzo cenią i szanują: klany oligarchiczne planują już zarekomendować go na zastępcę ministra bloku ekonomicznego. Prawdopodobnie Wiktor Łupejko ma większe osiągnięcie w ukazaniu narodowowyzwoleńczej walki Ukraińskiej Armii Powstańczej w cyklu opowiadań, nowel i poematu „Pod bojkowskimi gwiazdami”. Tych niebieskich ciał u pisarza jest bardzo wiele. Towarzyszą bohaterom cyklu, razem z ludźmi się radują, smucą, żyją i umierają. Szkoda, że dziś u nas tak mało prozy, poezji, sztuk teatralnych i filmów o bohaterstwie i tragizmie zbrojnej walki Ukraińców o naszą niepodległość w latach czterdziestych ubiegłego stulecia. Jest sporo literatury wspomnieniowej, ale to nie wystarcza. Wszyscy Ukraińcy, przede wszystkim mieszkańcy południa i wschodu, muszą wiedzieć o tych cierpieniach, mękach i krwi, którą borcy-patrioci położyli na ołtarzu naszej wolności. We wcześniejszych latach pisarz w swoich książkach „Kajdaszyzm, czyli dokąd będziemy samojadami?”, „Siwe kukanie kukułki” oraz w gruntownym cyklu politologicznym „Patriotyzm czy zdrada?” powiedział już sporo o potrzebie natychmiastowego i pełnego uznania Ukraińskiej Armii Powstańczej za siłę walczącą przeciwko faszyzmowi w drugiej wojnie światowej. Trudno czytać nowele Łupejki „Górska cisza”, „Gwiazdy powstańcze”, „Zajadły burżuazyjny nacjonalista”, „Smutek-Żałoba”, „Pod Stożarami”, „Dokijka” na tematykę powstańczą. Spójrzmy chociaż na zarys noweli „Czeremszyna”. Już po wojnie przy jednym stole próbują się porozumieć dawni wrogowie – ouniowski setnik Stadniuk („Czeremszyna”) i sowiecki oficer artylerzysta armijny Moskalük, którego w czterdziestym siódmym „wpisano” do pułku enkawudzistów i rzucono w Karpaty na rozgromienie „bandy” „Che-
Машинний переклад
Leonid KLIMCZUK, przewodniczący Korosteńskiego Miejskiego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”
W Korostenie, pod patronatem Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy oraz miejskiego głowy, odbył się finałowy etap tradycyjnego IX Ogólnoukraińskiego Festiwalu Literackiego „Prosto tak”. Dzień wcześniej, na malowniczym brzegu rzeki Uszy, odbył się jego etap eliminacyjny „Literatura świeżego powietrza”. W konkursie wzięło udział ponad 200 poetów, prozaików, humorystów, satyryków, krytyków literackich w wieku od 9 do 75 lat z różnych regionów Ukrainy. Konkurs twórczy w Korostieniu, który uporczywie ogłaszano „ogólnoukraińskim”, wreszcie zaczął nabierać takich cech pod względem reprezentacji uczestników i artystycznej jakości ich utworów. Przyczyniło się do tego odnowienie koncepcji imprezy, zainicjowane przez jej kuratora, zastępcę dyrektora generalnego UNIAN Walerija Niczyporenka. Sponsorami święta, które postanowiono przenieść z jesieni na wiosnę, zostali: gazeta „Dzerkało tyżnia”, krajowy producent komputerów firma „DiaWest”, biznesmen Kostiantyn Hryhoryszyn, polska fundacja „Młoda demokracja”. Informacyjne wsparcie festiwalu literackiego wzięły na siebie „5 kanał”, gazeta „Literaturna Ukraina” oraz UNIAN. W tym roku zasięg konkursu literackiego wzrósł. Wzrósł także poziom mistrzostwa artystycznego literatów. Zgodnie z regulaminem konkursu po trzy główne nagrody i nagrodę zachęcającą oraz specjalne wyróżnienia od miejskiego głowy otrzymali utalentowani młodzi i perspektywiczni uczestnicy konkursu literackiego w każdej z kategorii. Osobnymi nagrodami uhonorowano utwory dziecięce. Główną nagrodę festiwalu (laptop i 2000 hrywien od firmy „Dia-West”) zasłużenie otrzymała aspirantka Wołyńskiego Państwowego Uniwersytetu im. Łesi Ukrainki Olena Paszuk za utwór prozatorski. W twórczości wierszowanej pierwszą nagrodę przyznano lwowskiemu poecie Romanowi Skybie, a za utwory humorystyczne — Jurijowi Segedzie z obwodu winnickiego. Wśród krytyków literackich pierwszą nagrodą uhonorowano kijowianina, niedawnego absolwenta Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, redaktora działu krytyki czasopisma o literaturze zagranicznej „Wsesswit” Dmytra Drozdowskiego.
ewa pisze, że chodzi na grób do Wasyla, za co jestem jej bardzo wdzięczna. Zirka Menzatiuk przysłała książkę z listem, w którym napisała, że gdyby nie Wasyl, książka by nie wyszła. On bardzo jej pomagał. A książkę wydrukowano już po śmierci Wasyla. Czasami odzywa się Mykoła Łukiw. Hryhorij Łytyj, dzięki mu, wydał książkę.
— Lidijo Wasyliwno, jak wam się żyje w nasz niespokojny czas?
— Mieszkamy daleko od wsi, na chutorze, gdzie zostało kilka chat. Ale dobrzy ludzie o nas nie zapominają, odwiedzają nas. Rodzina Czumaczenków pomaga w gospodarstwie, bo sami już nie możemy: dziadek chodzi o kulach, ja o chodziku. Jedzenie gotujemy sami. A i co mówić o naszym starczym zdrowiu, skoro jego młodych nie ma.
A mnie jakoś przypomniało się gorzkie wyznanie Switłany Jowenko o naszej pamięci: „Możliwe, że tylko ja piszę na święta kartki do matki zmarłego Wasyla Moruhy, a nikt więcej z tych, którzy „tusowali się” wokół niego, jadł jego chleb, pił jego wino, nie znajduje czasu, by to robić”.
…Szeleści liść pamięci. Nie ma spokoju matczynemu sercu.
Машинний переклад
Halina LEWICKA, członkini NSŻ Ukrainy, Kijów
Wśród książek, które ukazują się na Ukrainie, są takie, które nie potrzebują reklamy, bo ich najlepszą reklamą są nazwiska autorów. Do nich należy Walerij Szewczuk, autor ponad 100 książek. W każdej z nich znajdujemy nie tylko piękny język, ale także ogromny duchowo-kulturowy pласт. Wyjątkiem nie stała się nowa książka rozmyślań W. Szewczuka o Hryhoriju Skorodzie „Poznany i niepoznany Sfinks”. Nowa może być nazwana jedynie ze względu na moment trafienia do czytelnika. Dla autora jest to podsumowanie wieloletniego namysłu. Książka „Poznany i niepoznany Sfinks” ukazała się drukiem w dobrze znanym wydawnictwie uniwersyteckim „Pulsari”, które specjalizuje się w wydawnictwach dla czytelnika-intelektualisty. To kolejna książka z serii „Ukraińcy w
Ołeksandr JEMEC
Nie umieraj, człowieku, nie giń,
Nie opuszczaj mego życia granic.
Z tobą pójdzie w nieznany kraj
To, co już nigdy nie wróci.
Te wiersze, przesycone szczerą miłością do życia, do ludzi, przypomniały mi się w przeddzień dnia pamięci Wasyla Moruhy. …Dzień dopiero się zaczynał. Siedzimy z Lidią Wasyliwną Moruhą w jej przytulnym domu. Przez małe okienka starej chaty figlarnie zaglądają słoneczne zajączki. W ogrodzie rozkwitała wiosna. Ale nic nie może pocieszyć matczynego serca. Od długich dziewiętnastu lat, odkąd w tej chacie na zawsze zagościły smutek i żal, żadne słowa nie są w stanie ukoić matki. Tylko czasem spojrzenie Lidii Wasyliwny zatrzymuje się, jakby wpatrywało się w przeszłość, tam, gdzie żył jej Wasylko. Na stoliku, nakrytym białym obrusem, stoją fotografie, na których Wasyl na zawsze pozostał młody. Oczy Lidii Wasyliwny mrużą się, zachodzą łzami. Niewypowiedziana tęsknota ogarnia pooraną zmarszczkami twarz starszej matki, która przeżyła syna.
światowej cywilizacji”, która ma na celu przybliżyć czytelnikowi Ukraińców, którzy tworzyli poza Ukrainą, poszerzając granice ukraińskiego świata duchowego, pokazać wkład Ukraińców z Ukrainy w ustanowienie cywilizacji światowej. Sponsorem tego wyjątkowego pod względem treści i poligrafii wydania był Fundusz „Ukraina”, który zorganizował prezentację skoworodowskich przemyśleń Walerija Szewczuka w Kijowskiej Filharmonii.
Autor książki „Poznany i niepoznany Sfinks” rozumiał, że Hryhorij Skoworoda nie stanie się dostępny dla ukraińskiego czytelnika ze względu na skomplikowany, zawiły język, którym pisał. Dlatego Walerij Szewczuk przełożył dzieła filozofa na współczesny język. Przed Walerijem Szewczukiem Hryhorij Skoworoda ukazał się w nowym wymiarze, jako poznany i niepoznany Sfinks. Ten symbol był jednym z jego ulubionych: istnieje przypowieść, kilka
Maj i czerwiec — miesiące Wasyla. Są one niewypowiedzianie gorzkie i ciężkie dla matki, bo zawierają dzień jego urodzin i śmierci. Aż strach ogarnia, bo oto znów staruszka matka Lida przeżywa wszystko od początku: i radość, i smutek, którymi los przeznaczył jej żyć. Ale ból podwaja się, bo nie ma możliwości ani sił, by iść na
Anatolij Piddubnyj. „Zdjęcie dla syna”
razy jego wspomniano w traktatach filozoficznych. O tym Walerij Szewczuk pisze: „Istota tej fabuły jest taka: kiedy do Sfinksa przychodzili wędrowcy, zadawał im zagadkę, a tych, którzy nie potrafili jej rozwiązać, bezlitośnie zabijał. Dlaczego zatem utożsamiłem Skworodę ze Sfinksem — czy on kogoś zabijał? Ale u myśliciela, jak przekonał się czytelnik, zapoznawszy się z tą książką, nie ma niczego jednoznacznego i dosłownego, wszystko rozpatrywane jest w dualizmie. Zatem zagadką, którą Skoworoda zadawał swoim czytelnikom czy słuchaczom (a czytelnik zawsze jest wędrowcem, który szuka w książkach odkrycia dla swojej duszy), są jego dzieła, a w pewnej mierze i on sam, bo żył tak, jak nauczał. Dlatego czytelnik, który nie rozwiązał tej zagadki, bywał „zabity” przez to, że nie doszedł do poznania jego nauki, a mogło się to zdarzyć, gdy nie wychował w sobie wewnętrznego człowieka, bo tylko wewnątrz cmentarzysko, schylić się do pomnika. Mogiła Wasyla daleko od rodzinnego domu, w Kijowie. Matka zawsze myśli o tym, jak on tam sam. Czy pamiętają, czy odwiedzają go przyjaciele? A matce pozostaje jedno — modlić się, płakać i pamiętać… — Jak najczęściej przypomina Pani sobie syna?
…ня людина могла б ту загадку розгадати, а це значить — пізнати”. Ci, pisze Walerij Szewczuk, którzy zagadkę rozwiązali, otrzymali możliwość korzystania z mądrości Sfinksa-myśliciela, a Mądrość, według jego znaku, to obecność Boga w człowieku. Zatem, jeszcze żyjąc na świecie, Skoworoda był poznany i niepoznany, zaznaczono w książce. „I po śmierci Skoworoda pozostawał poznany i niepoznany. Pisano o nim, zachwycano się nim, ale nie mogli go zrozumieć, i zbytnio się tym nie przejmowano (z wyjątkiem nielicznych), przez co zagadek jego Mądrości nie potrafiono rozwiązać, w rezultacie zostali „zabici” jako czytelnicy jego dzieł; byli też tacy, którzy na niego szczuli i go potępiali, nie poznawszy jego istoty”. Poznawać go naprawdę, pisze Walerij Szewczuk, zaczęto dopiero pod koniec XIX wieku: F. Kudryński, D. Bahalij.
— Bardzo dużo mówi się o życiu, ale nie da się go już cofnąć… Pamiętam, że jeszcze przed pierwszą klasą nauczył się czytać i pisać. Bywało, że wieczorami starszy syn Borys odrabiał lekcje, a Wasylko bawił się przy nim, a sam tymczasem wszystko sobie brał do głowy i zapamiętywał. A kiedy złożył pierwszy wierszyk — nie pamiętam. Wasylko nie lubił się chwalić… Od dzieciństwa był bardzo samodzielny, wytrwały, potrafił stanąć w obronie siebie. Jeśli już coś postanowił zrobić, to na pewno to zrobi. Czy ja myślałam, że przyjdzie mi przeżyć własnego synka? Rodzice powinni odchodzić w wieczność pierwsi.
— Wasyl miał wielu przyjaciół. Czy piszą do Pani, odzywają się?
— Wasylko miał za życia wielu przyjaciół — i na Ukrainie, i za granicą. Wiele dobrego zrobił ludziom, wszystkim starał się pomóc słowem i czynem… Kiedyś pisali do mnie prawie wszyscy, którzy znali Wasyla, a teraz wielu z nich nie ma już wśród żywych. Ale są ludzie, którzy pamiętają mojego syna. Swietłana Jowenko z Ki-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
jakiego wroga”. Prawdziwym dowódcą floty był hetman P. Sahajdaczny, który spalił wszystkie tureckie miasta na Morzu Czarnym i Dunaju, zadał zniszczenia Stambułowi, dwukrotnie rozbił turecką flotę. Zaporożcy zatopili dziesiątki galer, setki mniejszych statków, pojmali dowódcę floty, który zmarł od ran w niewoli. Podczas ostatniej wyprawy kozacy spustoszyli całe wybrzeże Morza Czarnego. Zaporożcy zawsze dbali o godne uzupełnienie Wojska. W tym celu dobierali na Ukrainie osieroconych po wrogich najazdach chłopców, oddawali do szkół Siczy, klasztorów i cerkwi w palankach, przepraw przez Dniepr, a kiedy to się nie udawało, przenosili wojnę na terytorium wroga i brali w niewolę ludzi oraz zagarniali bydło. Zaporożcy bronili nie tylko Ukrainy. W 1576 r. Iwan Groźny, dowiedziawszy się, że chan krymski przygotowuje się do wyprawy na niego, poprosił o pomoc Zaporożców, przysyłając bogate dary. Uderzyli oni na ułusy, zmusili ordę do odejścia z moskiewskich ziem, rozgromili ją i uwolnili jasyr do ojczyzny. Decydującą rolę w rozgromieniu 300-tysięcznej armii tureckiej pod Chocimiem odegrał 40-tysięczny korpus ukraińskich kozaków pod dowództwem P. Sahajdacznego. Turcy dwukrotnie z wielkimi siłami lądowymi i flotą wkraczali w Wielki Ług, aby zniszczyć kozaczyznę, ale ponosząc straty, nie odważyli się rozpocząć wojny partyzanckiej. Nie udały się takie próby również Tatarom. W 1638 roku polskie wojsko podeszło do Siczy z ultimatum: oddać wszystkie czajki i armaty. Kozacy zlekceważyli je i Polacy nie zaatakowali. WYGNANI Z RODZIMEJ ZIEMI Sicz zburzono. Zaporożcy, aby nie powtórzyły się okrutne represje wobec ludności, bez oporu odeszli nad Dunaj. Petersburskie państwo zaczęło pospiesznie dzielić zaporoskie ziemie. Książę Wiaziemski zagarnął 200 tysięcy dziesięcin ziemi. Zacięta walka wywiązała się o Hruszewą bałkę między książętami Wiaziemskim, Prozorowskim, hrabiami Czernyszowem i Tołstojem. Ziemie wolności kozackich oddano w dzierżawę, a dzierżawcy, aby w określonym umową terminie mieć jak największy zysk, niszczyli wszystko co żywe: ryby, zwierzynę, las na sprzedaż. Pod koniec XIX wieku w lasach Oreli, dopływu Dniepru, rosły jeszcze sosny o obwodzie 6 arszynów, dęby — 9, wierzby — 10. Ale było to “żałosne podobieństwo” dawnych lasów. Jedynie wyciągnięte z Dniepru skamieniałe pnie drzew dawały wyobrażenie, jakie giganty wznosiły się ku niebu w lasach, które nietknięte rosły przez tysiąclecia. Dniepr — święta rzeka naszego narodu. Na Naddnieprzu ukraiński duch płonął najjaśniejszym światłem. Tutaj “kuła się, hartowała kozacka wola”, stale żyła idea państwowej niepodległości Ukrainy. I choć walka o nią nie zawsze była skuteczna, to bardzo ważne, że nie ustawała. Kontynuowali ją kozacy Centralnej Rady, żołnierze UPA, dysydenci-“szestdziesiatnyky”, obrońcy praw człowieka, aż wreszcie pod koniec XX wieku urzeczywistniło się wiekowe marzenie narodu ukraińskiego. Na podstawie materiałów ukraińskich i zagranicznych historyków przygotował Wiaczesław SAWRAŃSKI, m. Owidiopol obwodu odeskiego.
Машинний переклад
CUD NATURY Ten rezerwat przyrody zachowywał w stanie nienaruszonym świat zwierzęcy i roślinny. W lasach i stepach rosła trawa „wyższa od wzrostu człowieka”, chodziły stada dzikich koni tarpantów, pasły się stada turów, łosi, żubrów, jeleni, danieli, dzików i kóz, suhaków, żyły niedźwiedzie, wilki, rysie, lisy, bobry, gronostaje, kuny, borsuki, zające, wydry… Jak w prawdziwej dżungli, zdarzały się niebezpieczne kilkumetrowe połazy, żółtobrzuchy. Poniżej wyspy Chortycy na szerokiej równinie Dniepr dzielił się na dziesiątki odnóg, tworząc liczne wyspy, jeziora, limany. Tutaj naliczano 265 dużych i małych wysp oraz 465 jezior, limanów, zatok. Do tego gigantycznego tarliska każdej wiosny płynęły z morza ławice ryb, aby złożyć ikrę. Na wodnych taflach swobodnie czuły się sześciometrowe bieługi, sumy. Pływały ławice jesiotrów, siewrug, sterletów, karpi, srebrzystych szczupaków, sandaczy, leszczy, okoni, linów, płoci, jazi, brzan. Żyło mnóstwo raków, wśród których zdarzały się „długości prawie łokcia”. Ptaków (łabędzi, gęsi, kaczek, pelikanów, dropi, kuropatw, cietrzewi, bocianów, kormoranów, żurawi) latało tyle, że „nie widać było wody”. Całymi chmurami latały pszczoły. Składały miód wszędzie: „w dziuplach drzew, w szczelinach skał, a nawet w dołkach między trawą prosto na ziemi”. Na tej bajecznie bogatej ziemi rosły orzechy wodne, podobne do ziemniaków z korzeniami jak u cebuli; całe gruszowe lasy, niemało dzikich jabłoni, wiśni, orzechów, morw, krzewów jagodowych. DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA KOZAKÓW Wojsko Zaporoskie Niżowe organizowało swoje gospodarstwo. Cały Wielki Łuh podzielono między 38 kureni. Każdy kureń miał prawo zajmować się polowaniem, rybołówstwem, łowiectwem, zbieraniem miodu itp. tylko na swoim terytorium, dbając, aby pogłowie zwierząt nie zmniejszało się. Zabronione było strzelanie młodego przychówku: „niech podrośnie”. Ryby należało łowić tylko duże. Ale wyławiano ich więcej, niż potrzebowało Wojsko, dlatego nadwyżki zaczęto solić, suszyć na sprzedaż. Solono ikrę jesiotra, bieługi, sterleta. Co roku tysiące wozów z rybami, futrami, miodem, woskiem wyruszały w różne zakątki Ukrainy, a także Polski, Litwy, Moskwy, Niemiec, Austrii, Turcji. Za środki ze sprzedaży kupowano broń, proch, ołów, płótno, sukno, mąkę. Czym żywili się zaporożcy? W pracach historyków XIX wieku D. Jawornyckiego i P. Kuszczenki czytamy, że głównym pożywieniem kozaków była „dziczyzna i ryba”. A codzienną przyprawą — miód. Kiedy Wojsko podzieliło się na kozaków „rycerskich”, którzy siedzieli nad samym Dnieprem i tylko wojowali, oraz „zimowczaków”, którzy żyli z rodzinami w zimownikach w palankach i zajmowali się rolnictwem, hodowlą zwierząt, rybołówstwem, łowiectwem, ogrodnictwem, sadownictwem, pszczelarstwem, w racji zaporożców pojawiły się mleko, ser, bryndza, masło, mięso zwierząt domowych, warzywa i zboża. Z nich w siczeńskich kureniach przygotowywano dziesiątki potraw, jedzenie kucharze gotowali trzy razy dziennie. Hodowlą zwierząt kozacy zajmowali się w celu sprzedaży bydła. W stepach wypasano ogromne stada bydła rogatego, stada owiec, tabuny koni. Kozacy mieli od kilkuset do kilku tysięcy sztuk, a poszczególni — do kilkudziesięciu tysięcy. Tak, tatarzy podczas najazdu zagarnęli u pułkownika O. Kołpaka 7 000 koni. A ostatni koszowy P. Kałnyszewski za jednym razem sprzedał ich 14 000 sztuk. Wojskowe tabuny wypasano na wyspach, w szczególności na Chortycy. Kozackie konie słynęły w Europie z siły i wytrzymałości, szybkości i cieszyły się popytem. „Zagraniczni remonterzy”, a także „Polacy, Rosjanie, Krymcy, Turcy” kupowali konie u zaporożców. Młodzi polscy szlachcice przyjeżdżali na Sicz, aby kupić dobre konie wierzchowe. Wysyłano je jako dar „hetmanom i panom na Ukrainę i do Polski, wielmożom i carom do Moskwy i Petersburga”. WOJSKO Według M. Hruszewskiego, Sicz założyli „uchodnicy”. Ich opiekunami... W XVI w. kozaczyzna uformowała się jako warstwa społeczna, ustanowiła na swoich ziemiach samorząd. Granica ziem Wojska Zaporoskiego przebiegała rzeką Boh aż do limanu i wzdłuż niego „dopóki koń nie dosięgnie kopytem dna”. Na wschodzie kozackie ziemie sięgały rzek Dońca i Donu. Nad Donem zaporożcy zbudowali miasto Czerkask. Wojsko Zaporoskie składało się z konnicy, piechoty, artylerii. W piechocie kozak służył dotąd, dopóki nie zdobył konia. Wtedy przechodził do konnicy — głównej siły w stepie. Konny zaporożec miał na uzbrojeniu muszkiet, szablę, cztery pistolety (dwa w kaburach siodłowych i dwa za pasem) oraz włócznię.
Машинний переклад
W Dolnym Dnieprze od czasów prastarych istniał unikalny kompleks przyrodniczy. W połowie minionego tysiąclecia jego powierzchnia wynosiła ponad milion hektarów. Pokrywał go relikt leśny, przeważnie dębowy, ale rosły tu również jesion, klon, brzost, wierzba, lipa, sosna. To Wielki Ług, który Herodot 2500 lat temu nazwał Hileją. W światowej historiografii słowo „hileja” oznacza lasy tropikalne: dżungle Ameryki Południowej, Afryki Równikowej i Południowo-Zachodniej Azji. Wielki Ług odegrał wyjątkową rolę w dziejach narodów Europy Wschodniej.
rednikami byli bronnyky XII–XIII stolit. Koly ukraińska kolonizacja pod naciskiem koczowników odstupała do Karpat i Polesia, aby, nabrawszy sił, zawrócić, pozostawali oni w lasach nad brzegami rzek, dlatego „ukraińskie życie nie zamierało w samym centrum ruchu hord”. W XV wieku nazywano ich „uchodnikami”. Ich dobrze uzbrojone „kompanie przemysłowe” zajmowały się rybołówstwem, łowiectwem, polowaniem w lasach nad brzegami Dniepru i jego dopływów, każdej chwili gotowe „przekształcić się w drużynę wojenną”. Była to „ruchliwa ludność”, „zahartowana i wojownicza”, dlatego nie mogła pogodzić się z tym, że znajduje się między dwoma ogniami: z jednej strony co chwila mogli ją zabić lub wziąć do niewoli koczownicy, z drugiej — wracając jesienią do miast i zamków, musieli oddawać wojewodom i starostom połowę łupu. Od lat 90. XV wieku „uchodnicy” przestali jesienią wracać do domów i od obrony przeszli do „partyzanckiej wojny granicznej” z Tatarami, wypierali ich ulusy i koczowiska ze stepów wokół Wielkiego Łuku aż po ujście Dniepru, zatopili tam turecki okręt, a w 1493 r. zniszczyli Ochaków. Z Turcji i Krymu na adres rządów Polski i Litwy napływały skargi na rozbój kozaków-uchodników. To właśnie były pierwsze dokumentalne świadectwa powstania kozactwa. Starostowie, wojewodowie i wielki książę litewski mieli „szczęśliwą myśl”, by ukształtować tę siłę w państwowe wojsko graniczne (biorąc pod uwagę tak udany początek), ale podczas gdy się radzili, sytuacja wymknęła się spod kontroli. Z całej Ukrainy na Sicz zaczęli przybywać ci, „którzy czuli ogniste pragnienie wolności i bohaterską siłę”, do których przyciągały „wolność, łup, junactwo, sława”. Podstawowym zajęciem kozaków stała się walka z hordami, które pustoszyły i grabiły Ukrainę. Uderzali na nie na przeprawach, idąc na wyprawę lub wracając, wyzwalali jasyr. W odwecie organizowali wyprawy na ziemie tatarskie i tureckie, brali do niewoli ludzi, by wymienić ich na niewolników, zabierali stada bydła.
W wyprawy Kozacy wyruszali z pokaźnym taborem, w którym każdy wiózł kilka swoich muszkietów, a wybitniejsi Kozacy po pięć–sześć, aby w czasie obrony nie musieli przeładowywać broni. Druga linia strzelców ładowała muszkiety, dzięki czemu ostrzał prowadzono bez przerwy. Obóz Kozacy otaczali wozami, związanymi żelaznymi łańcuchami, z wystawionymi na zewnątrz dyszlami jak włóczniami. Okopani pod wozami i odpierając ogień muszkietów i dział, Kozacy nie dawali Tatarom szans na zwycięstwo, nawet jeśli ci przewyższali ich dziesięciokrotnie. O tym pisali rosyjski historyk M. I. Iwanin oraz francuski inżynier Boplan, który był świadkiem, jak 500 Krymczaków nie zdołało pokonać 50 Kozaków w takim obozie. Zaporożcy dobrze walczyli zarówno w szyku konnym, jak i pieszym, a w razie potrzeby stawali się marynarzami. Każda załoga statku mogła w ciągu dwóch tygodni zbudować czajkę długości 20, szerokości 4–6 i wysokości 3,6 m, z pokładami w części rufowej i dziobowej na zapasy. Współcześni zauważają, że Kozacy byli „bardzo silnymi ludźmi o dobrej budowie ciała”. Turków zawsze zdumiewał nieodparty napór Kozaków w walce abordażowej na pokładach galer (okręty przewidziane były na 450 członków załogi z wojownikami i do 300 wioślarzy). Turecki historyk M. Naim pisał o Zaporożcach: „Można powiedzieć, że na całym świecie nie znajdzie się ludzi odważniejszych, którzy dzięki swej sprawności i męstwu w bitwach morskich są straszniejsi od wszystkich, starannie pielęgnowani. Podczas zarazy dzieci wyprowadzano na łąki, „na czyste wody”. Gdy dorastały, stawały się dżurami. Każdy „prawdziwy Kozak miał dżurę-giermka”, zwykle go adoptując; często był to młodszy brat, bratanek, krewny. Koszowy miał do 30 dżurów, starszyźni – po 3–4. Uczyli się sztuki wojennej, rośli silni duchem i ciałem, jak ludzie żyjący w warunkach wolności na żyznej ziemi. Ci „młodzieńcy” byli najlepszym uzupełnieniem Wojska, przyjmowano ich do kozaczyzny „rycerskiej”. Ukraińscy Kozacy stworzyli placówkę na drodze ekspansji na ziemie narodów Europy Wschodniej potężnych państw niewolniczych – Turcji i Chanatu Krymskiego. Zanim osiedlili się nad Dnieprem w XV w., Tatarzy nie raz docierali aż do Wisły, za Wisłę i na Sandomierszczyznę, do Wilna, Nowogrodu i Moskwy. Czasami łączyli się do wspólnych działań ze Złotą Ordą i Turkami. Ale Turcy nie raz napadali na Ukrainę: w szczególności w 1498 r. dwukrotnie – na Galicję – i tylko za jednym razem wywieźli prawie 100 tysięcy niewolników. M. Hruszewski pisze: „Ani wyprawy Batu (Batyja) nie obejmowały tak ogromnego terytorium, ani nie dorównywały intensywnością swym zrujnowanym skutkom tej nowej klęski”. Sieć szlacheckich i bojarskich zamków nie chroniła przed „stepowym huraganem”. Zaporożcy zastosowali dwie inicjatywy strategiczne: odpierali najazdy na pere-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Ludmyła DECHTIAROWA Dla archeologa dawne śmietniska to bezcenna informacja. Europa epoki brązu pozostawiła sterty śmieci z potłuczonych muszli rzecznych. Znajduje się je podczas wykopalisk niemal każdego osiedla trypolskiego. Roztarte muszle dodawano do gliny, wyrabiając ceramikę; miękkie ciało mięczaka zjadano, perły wykorzystywano jako ozdoby. Próbowano je zrozumieć, układano o nich mity. Mity transformowały się w ballady. Dawnogermańscy bardowie śpiewali, jak przed świtem dzięki czarom stają się niewidocznymi szlachetne Perlamutter (z niemieckiego „matka perły”). Zbierają się one przy rzecznych kamienistych mieliznach i czekają, kiedy błysną diamentami pierwsze krople rosy. Zlizują to „świtowe nasienie” i z niego rodzą lśniące piękności o szlachetnym tytule Perle. Najszlachetniejsze z nich obdarzone są prawdziwym diamentowym blaskiem. W naszych czasach takie unikaty nazywa się „ognistymi” lub perłami „czystej wody”. Swoiste były przemyślenia dawnych rybaków — północnych Słowian. „Obmywając” zakończenie sezonu połowów, stawiali na stół do miodu pitnego miskę z ikrą łososia oraz miskę „perłowej ikry”. Uważali, że zaraz po tarle w skrzelach ryby pojawiają się zarodki pereł. Łosoś pływa z nimi w morzu przez rok. Potem wchodzi do ujścia rzeki o twardym, niezamulonym dnie. Tam czekają na niego „mamki-karmicielki” z otwartymi muszlami. Do każdej muszli łosoś ostrożnie wpluwa maleńką perełkę, aby rosła i piękniała. Wśród płócien S. Botticellego jest szeroko znany obraz „Narodziny Wenus”. Niemal jedną trzecią jego powierzchni zajmuje wizerunek pięknej muszli, z której wyłania się delikatna młoda bogini. Wszystko to odbiera się nadzwyczaj organicznie. S. Botticelle należał do tych artystów doby renesansu, którzy byli zwolennikami epikureizmu. W wielu kwestiach sprzeciwiała się ona dogmatom kościoła. Na obrazie „Narodziny Wenus” zakodowano główne założenia epikureizmu: Wszechświat zbudowano jako idealne połączenie tego, co rozumne, z tym, co piękne; dla myślącego człowieka przynosi to poczucie zadowolenia; kobieta nie jest naczyniem grzechu, a uosobieniem piękna. Można ją porównać do doskonałości takiego zjawiska, jak perła w perłowej muszli, co symbolizuje harmonijną budowę świata. Rzeczywiście, starotestamentowym dogmatom miejsca tu nie zostaje. *** Haftowanie odzieży perłami ma u Słowian głębokie korzenie. Potwierdza to Latopis Perejasławski z X w. Opisano w nim sen króla Drewlan Mała: „Przyszedł Olga, dała mu szaty drogocenne, wszystkie perłami wyszywane”. Księżna Olga rzeczywiście „przyszła”, ale żeby pomścić zabójstwo męża. Perły przyśniły się Małowi, bo marzył o wzięciu Olgi za żonę, a jako posag — panowanie na kijowskim tronie. W słowiańskim świecie perła symbolizowała rodzinny dobrobyt, zdrowie, długowieczność, spełnienie marzeń. W tamtych czasach pereł było nie zliczyć. Przyozdabiali się nimi książęta, mieszczanie, wieśniacy, rybacy. Przed wszystkimi w zachwycie perłami okazała się bizantyjska cerkiew, co przeniosło się na kijowskie tereny. Podczas wznoszenia w Kijowie soboru św. Zofii mozaiki na jego kopule przyozdobiono perłami. Z czasem przeszły one na ołtarze, okłady Ewangelii, kielichy mszalne, szaty księży, mitry, pastorały metropolitów. Za szczyt kościelnego złotnictwa uważa się pastorał metropolity Focjusza (początek XVI w.). Na nim złotą nicią wywiedziono wielofigurową kompozycję, zbudowaną według biblijnych motywów. Wszystkie kontury figur i koło, w które są wpisane, obszyto perłami. Nimi także napisano tekst modlitwy i wywiedziono wspaniałe ornamenty na brzegach pastorału. Głównym kryterium, według którego określa się jakość — towarowość jubilerskiej perły — jest jej blask. Dalej ocenia się rozmiar, kształt, kolor. Pod blaskiem rozumie się grę światła, przelewanie się kolorów, poświatę i głębię prześwitywania — orient. Jeśli tego nie ma, perły nie uważa się za jubilerską. Kiedy blask jest jasny — to perła najwyższego gatunku. Prześwituje ona na całą głębię, przy najmniejszym ruchu rozbłyska diamentowym blaskiem. To piękność „czystej wody” lub „ognista”. Własnego koloru ona nie ma, a nieco oddaje błękitnym lub srebrzystym odcieniem, niczym czysta woda. W otwartej sprzedaży nie bywa, a jej wartość jest niebotyczna. Wszystkie próby kultywacji takich unikatów są daremne. Swoją drogą, dawni bardowie mylili się — wśród pereł rzecznych „ognistych” nie bywa, bo rodzą je tylko mięczaki morskie. *** Pierwsze sztucznie wyhodowane perły pojawiły się w Starożytnych Chinach około 2 tys. lat p.n.e. Pewnego razu pod koniec wiosny z jeziora Pan-Hong wyławiano mięczaki-kristurie. Wkładano do środka maleńką figurkę Buddy, odlaną z ołowiu lub miedzi, i znów wyrzucano do jeziora, a po roku otrzymywano „perłowego” Buddę, pokrytego wspaniałą masą perłową. Badaniami nad kultywacją pereł zajmował się szwedzki bi-
Машинний переклад
“Zbiory” w jednym z japońskich gospodarstw hodowli pereł. biolog K. Linneusz, włoski uczony de Filippo, niemiecki naukowiec Jameson, rosyjski inżynier Cz. Chmielewski, Polak z Ukrainy. Japońska wysepka w zatoce Ise jest obecnie znana wszystkim, którzy mają związek z hodowlą pereł. W cieniu malowniczych japońskich sosen na obrzeżach miasta Toba stoi rzeźba niewysokiego mężczyzny z bambusową laseczką w dłoni. To K. Mikimoto. Dla Japończyka jest on przykładem najlepszych cech narodu. Celem Mikimoto były wysokiej jakości perły jubilerskie, wyhodowane sztucznie. Po dziesięcioleciach wytrwałej pracy i niepowodzeń otrzymał patent na własną metodę hodowli. W 1913 r. jego morskie tereny przyniosły pierwsze “zbiory”: 4 200 wspaniałych śnieżnobiałych pereł o idealnie kulistym kształcie i pięknym blasku. Pomysły Mikimoto zostały przyjęte za podstawę produkcji pereł towarowych w wielu gospodarstwach Japonii. Największym i odnoszącym największe sukcesy z nich jest firma “Mikimoto Pearls”. Wysepkę z rzeźbą mistrza nazwano jego imieniem. W mieście znajduje się poświęcone mu muzeum. Przy muzeum działa laboratorium, w którym można nauczyć się, jak szybko i bezbłędnie odróżnić perłę sztuczną od naturalnej. Niestety, “ognistej” perły jak dotąd nie wyhodowano. Szczegółów technologii Mikimoto nie ujawnia się. Perłę postrzega się jako delikatną żywą istotę, która “nie lubi” kremów na skórze tego, kto ją nosi, “nie lubi” być zbyt długo na ciele — wysycha, macica perłowa “umiera” i traci blask. Perła “wie”, że wygląda najlepiej, gdy pasuje do koloru i odcienia skóry, oczu, włosów swojej właścicielki. Perła “lubi”, żeby ją kochano. Wzór haftu perłami w połączeniu ze szmaragdami, turkusem, granatem. Ukraina, XVII w. *** Dziś, kiedy istnieje mikroskop elektronowy, rentgenograf, spektrograf, skaner, zanurzanie się w głębiny perły jest znacznie ciekawsze niż nurkowanie w tropikalnej lagunie. Obserwacje tego, jak ona się formuje, rozwiązały jeden z filozoficznych problemów światopoglądowych, który dotyczy matrycy, czyli substancji zaprogramowanej do kontrolowania budowy żywej lub nieożywionej materii. Napisano niemało książek science-fiction, stworzono pasjonujące filmy z przygodami komputerowej matrycy w kosmosie. Ale najciekawsze mogą być kadry procesu narodzin i wzrostu perły. Jej matryca jednocześnie pracuje na budowę materii nieożywionej (kryształki jubilerskiego aragonitu, z których składa się macica perłowa) oraz żywej (wypełnia warstwy między kryształami aragonitu). Wcześniej o takiej idealnie zaprogramowanej matrycy jedynie dyskutowano. Nie sposób nie zgodzić się z obrazowym językiem S. Botticellego, który twierdzi: perła w muszli to maleńki model budowy pięknego i rozumnego we Wszechświecie. Stwórca wiedział, jak to ma być. Perła w dłoniach. Wyrób firmy Gold Line
Машинний переклад
Lidia WICZENIA, Połtawa
W Połtawie odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa poświęcona 150. rocznicy urodzin malarki i pisarki Marii Baszkircewej. Wszystkie sprawy związane z jej organizacją wzięły na siebie obwodowa administracja państwowa, rada miejska oraz fundacja „Odrodzenie pamięci Marii Baszkircewej”. W pracach konferencji wzięli udział przewodniczący obwodowej administracji państwowej Walerij Asadczew, jego pierwszy zastępca Iwan Bliznjuk, miejski głowa Połtawy Andrij Matkowski, przewodnicząca dykańskiej rejonowej administracji państwowej Lubow Leluk oraz liczni goście miasta — pisarze, badacze twórczości Marii Baszkircewej, historycy sztuki, przybyli z Francji, USA, Rosji, ze stolicy i innych miast Ukrainy. Uroczystości otworzyła, witając wszystkich obecnych w sali konferencyjnej, dyrektor Połtawskiego Muzeum Sztuki — Galerii Sztuk Ołha Kurczakowa. Zaznaczyła, że naukowcy muzeum, w którym przechowywany jest album wczesnych prac Baszkircewej, od dawna badają jej twórczość, a połtawianie mają zaszczyt gościć tak poważną delegację. Miejski głowa Połtawy Andrij Matkowski podkreślił, że imię naszej wybitnej rodaczki jest znane na całym świecie, a dzięki konferencji w krajach zagranicznych wzrośnie zainteresowanie naszym miastem jako obiektem turystycznym. Podziękował także dyrektorce fundacji „Odrodzenie pamięci Marii Baszkircewej” Tetianie Szwec, bo właśnie dzięki jej inicjatywie i entuzjazmowi zorganizowano tę konferencję. Tetiana Szwec urodziła się w Dykańce, a obecnie mieszka w Moskwie. Pod koniec ubiegłego roku w Archiwum Historycznym Sankt Petersburga znalazła dokument, który poświadcza, że Maria Baszkircewa urodziła się nie w 1860, jak uważano, lecz w 1858 roku. Dokument oficjalnie potwierdza wysunięte przypuszczenia o prawdziwej dacie urodzenia Marii Baszkircewej, sformułowane przez francuską badaczkę, pisarkę, starszą wykładowczynię uniwersytetu w mieście Rennes Colette Cosnier. Tak więc obecny rok jest jubileuszowy: nasza wybitna rodaczka skończyłaby 150 lat. — Jestem szczęśliwa, że na ziemi Gogola i Baszkircewej odbywa się takie zgromadzenie — wyznała Tetiana Dmitriwna i przedstawiła zagranicznych gości oraz odczytała list powitalny do uczestników konferencji od prezydenta Biblioteki Narodowej Francji. Oczekiwano przyjazdu do Połtawy mera Nicei Christiana Estrosiego, jednak z powodu zajętości nie mógł on przybyć, o czym poinformował w liście do miejskiego głowy Andrija Matkowskiego zastępca mera Nicei ds. stosunków zewnętrznych Oliver de Rein, zaznaczając, że władze miejskie Nicei poparły inicjatywę Połtawskiej Rady Miejskiej dotyczącą uczczenia pamięci Marii Baszkircewej. W sali konferencyjnej Galerii Sztuk panowało magiczne poczucie obecności naszej utalentowanej rodaczki: w eksponowanych portretach, w jej pracach artystycznych, w wydaniach „Dziennika” z różnych lat, w książkach o Marii Baszkircewej. A w centrum sali stała dokładna kopia popiersia malarki, dzieło rzeźbiarza Saint-Marceau, które zamówili w Luwrze Tetiana Dmitriwna i jej mąż, założyciel fundacji „Odrodzenie pamięci Marii Baszkircewej” Mykoła Szwec. Program konferencji był wyjątkowo bogaty. Przewidziano w nim także wystąpienie pani Colette Cosnier, która, niestety, nie mogła przyjechać. Autorka książki „Maria Baszkircewa. Portret bez retuszu” przesłała jednak swoje wystąpienie do Połtawy, i zabrzmiało ono w sali Galerii w tłumaczeniu Tetiany Czuhunowej, która wraz z Marią Annińską tłumaczyła na język rosyjski wszystkie wystąpienia zagranicznych gości. Madame Cosnier opowiadała o wzruszeniu, jakie przeżyła, gdy zauważywszy sporo nieścisłości w „Dzienniku”, po raz pierwszy wzięła do rąk oryginały dzienników Marii Baszkircewej w Bibliotece Narodowej Francji w Paryżu. Wyblakłe z czasem, pożółkłe kartki zeszytów… To wzruszenie było uzasadnione, zauważa badaczka. „Ale potem byłam zaskoczona, bo zrozumiałam, że się nie pomyliłam: to, co dotąd czytałam, podlegało cenzurze! Wycięto całe strony, zastąpiono słowa, postaci i wydarzenia przedstawiono w innym kontekście. «Dziennik» został okaleczony, zniekształcony. Z rękopisów, w których Maria niczego nie ukrywała, wiele zniknęło. I zniknęło to, co najważniejsze… Przede mną pojawił się obraz idyllicznej rodziny, której w rzeczywistości nie było. Marię postarzono o dwa lata, usunięto wiele perypetii, jakie wypełniały jej życie, wiele rozważań — a ona była odważna w wyrażaniu swoich myśli, z poczuciem humoru. Była o wiele dojrzalsza niż jej rówieśnice. I zrozumiałam, że muszę — jako kobieta dwudziestego wieku, jako pisarka, jako wykładowczyni uniwersytetu — oddać sprawiedliwość kobiecie minionej epoki, przywrócić jej prawdziwą istotę, opowiedzieć o oszustwie, które powstało dzięki już napisanym artykułom i biografiom. To, co czytałam w rękopisie, było także świadectwem położenia kobiet tamtej epoki: czytałam o walce kobiety o to, by pozwolono jej istnieć, żyć wolno, tworzyć!.. Miałam napisać biografię Marii Baszkircewej, by odtworzyć jej obraz. Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że Maria zwróci mi wszystko, co w nią wewnętrznie zainwestowałam… Bo nie da się opisać radości, którą odczułam, dowiedziawszy się, że również inni badacze — we Francji i za granicą — kontynuowali badania, idąc drogą, którą ja odnalazłam i oczyściłam. I radość z tego, że moje książki tłumaczy się w różnych krajach. Maria Baszkircewa zmieniła moje życie. Przecież wtedy nie wiedziałam, że dzięki jej „Dziennikowi” będę kontynuować podobne badania, dotyczące losu innych kobiet, o których zapomniano, których się nie zna takimi, jakimi były, których twórczość sfałszowano — w 2000 roku ukazała się moja książka „Milczenie dziewic” — zakończyła swój wirtualny dialog z połtawską publicznością Colette Cosnier. Ten referat można uzupełnić wymownymi wierszami z jej przedmowy do książki o Marii Baszkircewej: „Nie, wcale nie przypadkowo udałam się do Biblioteki Narodowej. Był to wołanie, jakby kobiecy głos, skazany od 1884 roku na milczenie, dotarł do mnie… Ponieważ oryginał „Dziennika” jest niedostępny dla większości, chciałam gruntownie skrytykować przekazy i ożywić prawdziwą Marię — kobietę, odurzoną nieudolnym losem, który obdarzył ją życiem sto lat przed czasem, niewolnicę nie swojej epoki, bohaterkę naszych czasów”. Ona zaś cytuje Simone de Beauvoir, która nazwała „Dziennik” Marii Baszkircewej „wzorem gatunku”. Pisarz z Rosji Ihor Władimirow zaznaczył: „Los zdecydował, że to właśnie Colette Cosnier stanie się osobą, „która pewnego dnia zmyje z jej pamięci wulgarny makijaż, którym jest pokryta”, jak powiedział po śmierci Baszkircewej jej przyjaciel Bożidar Karageorgiewicz. Książka Colette Cosnier przyszła do Rosji z zauważalnym opóźnieniem, które mogłoby trwać dalej, gdyby nie troska połtawian i wielbicieli talentu artystki w Rosji i na Ukrainie”. Małżeństwo Szwiecow przywiozło tę książkę z Francji w 2004 roku i przygotowało wydanie w języku rosyjskim, a nabycie go wielu wielbicielom utalentowanej rodaczki nadarzyło się właśnie w Dykańce. Nie mniej poruszające było spotkanie uczestników konferencji z Simone Fayard, byłą nauczycielką literatury w liceum im. Paula Cézanne'a (miasto Aix-en-Provence we Francji), której referat brzmiał równie osobiście: „Moja pasja do Marii Baszkircewej”. — Ona żyje we mnie, towarzyszy mi w życiu, wzbogaca mnie za każdym razem, gdy ponownie czytam jej „Dziennik” — wyznała referentka. To właśnie ona była sąsiadką prawnuczatej siostrzenicy Marii Baszkircewej Natalii Iwanowej, u której Tetiana
Maria Baszkircewa. „Studio Julian”. 1881 r.
Pani Szwec przekazała muzeum w Dykance osobiste rzeczy artystki: kałamarz, którego Maria używała, pisząc strony swojego dziennika, oraz drewnianą ramkę na cztery fotografie. Uczestnicy konferencji zobaczyli te eksponaty przyszłego muzeum w Dykance. Symona Fajar uzupełniła swoją opowieść przywiezionym filmem, w którym pokazała miejsca, gdzie Maria Baszkircewa tworzyła i gdzie wystawiała swoje prace. Pokazała także zdjęcie małego, starego cmentarza Passy w centrum Paryża, na którym ją pochowano. Dzięki nagraniu wideo, zrobionemu przez organizatorów spotkania oraz założycieli fundacji Tetiany i Mykoły Szwiecow, uczestnicy bliżej „poznali” panią Janet Apostolescu. Małżeństwo Apostolescu kieruje stowarzyszeniem „Przyjaciele Marii Baszkircewej”. To ono wydało pełny autorski tekst „Dziennika”. Dzięki nim widzowie czuli się tak, jakby byli w kaplicy na cmentarzu Passy i w krypcie, w grobowcu artystki. Tam, na białej marmurowej płycie, wyryto: „Maria Baszkircewa”. Z marmuru wykonano także jej „Dziennik” i małą ikonkę Serafima z Sarowa, wybito daty jej życia i śmierci: 1860–1884, co, jak wiemy dziś, nie odpowiada rzeczywistości.
W niezwykłym albumie, który Tetiana Szwec nazywa swoim dziełem, Mykoła Knorring kiedyś tak opowiadał o miejscu wiecznego spoczynku dziewczyny z połtawskich Hawrońców: „W Paryżu, na cmentarzu Passy, każdy zna wielką kaplicę z prawosławnym krzyżem. Jeśli podejdzie się do jej szklanych drzwi, można zobaczyć w środku widok nietypowy dla kaplicy. Niewielkie muzeum: portrety, popiersie młodej dziewczyny, jej obrazy, niektóre przedmioty z jej codziennego życia, palety, pędzle. Przy wejściu — kwiaty… Co roku 31 października, w dzień śmierci Marii Baszkircewej, odprawia się tu panichidę. Rozkłada się zielony dywan z wyszytymi różami, zapala wiele świec. „Wieczna pamięć…” Jest tu naprawdę coś z nieśmiertelności…”.
Tatiana Szwiec zapewnia, że również dziś przy kapliczce nigdy nie więdną kwiaty. A wewnątrz tego niezwykłego „muzeum” zobaczyliśmy wielkie, niedokończone płótno „Święte niewiasty”, nad którym Maria pracowała w ostatnich latach życia. Witraże-okna, na jednym z których przedstawiono Marię w białym całunie — „jakby patrzyła z wysoka na ten marny ziemski świat” — zauważa Tatiana Dmitriewna. Wielką pomoc w pokonywaniu wszystkich problemów, które pojawiają się w małżeństwie Szwiecow podczas nawiązywania kontaktów i współpracy z muzeami, archiwami, pracowniami we Francji, okazuje im dyrektor firmy „Inter France” w Paryżu Swietłana Melnyk. Ona również wzięła udział w pracach konferencji w Połtawie. Interesujące były referaty wykładowczyni college’u w mieście Mac Minville w stanie Oregon w USA Kateriny Kernberger, dziennikarza i pisarza z Kijowa Ołeksandra Bałabka, doktora historii sztuki, byłego attaché ds. kultury przy Ambasadzie Ukrainy we Francji, naszej rodaczki, która od dłuższego czasu mieszka we Francji, Tatiany Zołozowej, kandydatki nauk o sztuce Natalii Asiejewej oraz wielu innych uczestników konferencji. Wszystkich zachwyciła swoim żarliwym charakterem i subtelną znajomością życia i twórczości Marii Baszkircewej wydawczyni pełnego tekstu „Dziennika” Lucile Le Roy. Ona wraz z Tatianą Zołozową zbadała i uzupełniła teksty Baszkircewej naukowymi komentarzami i notami z ekskursami w historię, odnalazła listy Marii i odtworzyła zniekształcone zapisy. Te badania przerodziły się w temat rozprawy doktorskiej, którą Lucile Le Roy obroniła w Sorbonie. Autorzy ośmiooodcinkowego filmu „Maria Baszkircewa” — reżyserka Hanna Szyszko oraz dramaturg, autorka sztuki, dyrektor wydawnictwa „Lazur” Halina Turczynowa z Rosji opowiedziały o historii jego powstania i pokazały kilka fragmentów filmu, w którym główną bohaterkę zagrała córka Walentyny Talizinej, Ksenia. Temat wystąpienia Haliny Pietriwny harmonizował w mocno osobistym jej odbiorze z referatami Francuzek: „Osobowość Marii Baszkircewej w moim losie”. W centrum wydarzeń drugiego dnia obrad konferencji stała prezentacja unikalnego albumu artystycznego „Maria Baszkircewa — wybranka losu”, który przygotowali i wydali z okazji 150. rocznicy urodzin artystki i pisarki jej ziomkowie, założyciele fundacji „Odrodzenie pamięci Marii Baszkircewej” Tatiana
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
i Mykoła Sweć. Tetiana Dmytriwna napisała gruntowną przedmowę, album jest bogato ilustrowany, zawiera niemało fotografii, które widz zobaczy po raz pierwszy. — Chcieliśmy pokazać Marię Baszkircewą jako twórczą osobowość w całej pełni i we wszystkich przejawach jej talentu — literatki, malarki, muzyka. I zebrać jak najwięcej reprodukcji (w albumie jest ich 77) jej obrazów — opowiadała pani Tetiana. — Staraliśmy się pełniej pokazać sytuację historyczną, w której żyła, za pomocą ilustracji. Po raz pierwszy można tu zobaczyć majątek, cerkiew, grobowiec rodziny Baszkircewów, niektóre jej portrety. Jest dokument potwierdzający dokładną datę urodzenia Marii Baszkircewej. W albumie zamieszczono rzeźbę Leona Longépé „Nieśmiertelność”, gdzie przedstawiono młodego geniusza u stóp anioła śmierci. Anioł trzyma tabliczkę z imionami ośmiu młodych talentów, które wcześnie opuściły ten świat. Wśród francuskich imion jest imię Marii Baszkircewej. Podkreśla to, że we Francji wysoko cenią jej twórczość. Tetiana Dmytriwna podkreśla, że to zdjęcie drukowane jest po raz pierwszy, wyraża wdzięczność za pomoc w tym Switłanie Melnyk. Przewodniczący obwodowej administracji państwowej Wałerij Asadczew wyraził głęboką wdzięczność wszystkim, którzy dbają o zachowanie pamięci Marii Baszkircewej, którzy wzięli udział w pracy konferencji. Obiecał, że w najbliższych dwóch latach w Dykańce zbudują muzeum wybitnej rodaczki. A mer miasta Andrij Matkowśkyj poinformował, że jedna z ulic Połtawy już nosi jej imię. Marią Baszkircewą, zaznacza Tetiana Sweć, zachwycały się wybitne osobistości świata, o niej pisali François Coppée, William Gladstone, Anatole France, Wałerij Briusow, Ilja Riepin. Wielimir Chlebnikow uważał jej „Dziennik” za „unikalne zjawisko kultury światowej”, Maryna Cwietajewa uważała ją za swój ideał: „Marię Baszkircewą kocham bez pamięci, z szalonym bólem… Ona jest dla mnie tak samo żywa, jak ja sama”. Gorąco zachwycali się dziewczyną z Hawronci zwykli czytelnicy jej „Dziennika”. Kandydat nauk o sztuce Natalija Asiejewa podarowała przyszłemu muzeum w Dykańce unikalną książkę wydania z 1886 roku o Marii Baszkircewej z przedmową François Coppée, zakupioną w antykwariacie w latach 60. ubiegłego wieku. Zaprzecza ona wyrażanym przez rosyjskich badaczy opiniom, jakoby u nas o malarce mało wiedziano: — Obie moje babcie zachwycały się Baszkircewą, były kursistkami w Kijowie i w Petersburgu. Jedna z nich, Hanna Diaczenko, pochodziła spod Połtawy, z Patłajiwki. Emancypowana Maria Baszkircewa była dla kobiet wzorem samorealizacji. Pokonać przeszkody, dopiąć swego, skutecznie zrealizować siebie — wtedy dla kobiety nie było to proste, a ona stała się wzorem, który dodawał skrzydeł! I dziś Baszkircewa pozostaje przykładem dla tych, którzy widzą siebie jako osobowości. Ona — śmiała, kontrowersyjna, zuchwała, utalentowana, młoda, piękna — bezgranicznie kochała życie i bardzo bała się nie zdążyć zrobić wszystkiego, co chciała. Wiedziała, że nie zdąży, i marzyła, by „pozostać na ziemi”. Maria Baszkircewa pozostaje z nami. Choć ocieramy łzę, czytając w powieści-eseju Mychajła Słaboszpyćkiego: „Ostatnie słowa, które powiedziała: „Tak bardzo chce mi się hawrońskich wiśni i jabłek”. I dziś znów możemy powtórzyć jej ulubione słowa: „Nic na tym świecie nie mija bez śladu”. Ulana HLIBCZUK Zdjęcie Olesia DMYTRENKA W 2007 r. do NaUKMA trafiła niezwykle cenna kolekcja Omelana Josypowycza, która składa się z potężnej biblioteki liczącej ponad 15 tysięcy egzemplarzy, archiwum uczonego, przedmiotów starodawnych. Kolekcja ma stać się podstawą do stworzenia ośrodka nauk orientalistycznych w NaUKMA. Transportem kolekcji z USA do Ukrainy zajmowała się prawnik i prezes Fundacji Kijowsko-Mohylańskiej Marta Farion: „Trwało to prawie rok. Ubezpieczenia, dokumentacja, poszukiwania firmy transportowej, która profesjonalnie by wszystko spakowała: obrazy, dziesiątki tysięcy książek, antyki. Zamówiliśmy największe kontenery, jakie istnieją”. 28 maja odbyła się uroczysta prezentacja wystawy „Z kolekcji Omelana Pricaka”. Pani Łarysa, wdowa po uczonym, zgodziła się na rozmowę. — Nie, to nie cała kolekcja, którą państwo obserwują w sali. Podarowałam NaUKMA 50 obrazów o charakterze naukowo-badawczym: 10 obrazów Beauplana, mapy geograficzne i historyczne. Wskazują one na różnorodne sfery zainteresowań Omelana. Podarowałam całą jego bibliotekę — 35 tysięcy woluminów w języku niemieckim, francuskim, angielskim. Szczególnie szeroko reprezentowana jest arabistyka, turkologia, skandynawistyka. Do skarbu muzealnego należy 10 tysięcy dokumentów z archiwów świata i częściowo eksponaty muzealne. — Czy to był testament uczonego — przekazać skarb muzealny do NaUKMA? — Tak, chciał, aby młoda generacja mogła pracować i rozwijać orientalistykę. Chciał oddać do wyższej uczelni. I taką uczelnią stała się Kijowsko-
Машинний переклад
W dniach 28—30 maja w NaUKMA odbyła się międzynarodowa konferencja „Dziedzictwo Omelana Pricaka a współczesne nauki humanistyczne”, w której wzięło udział ponad 100 naukowców z różnych krajów świata. Omelan Pricak (1919—2006) — uczony orientalista o światowym imieniu, fundator i wieloletni dyrektor Ukraińskiego Instytutu Naukowego Uniwersytetu Harvarda oraz Instytutu Orientalistyki im. A. J. Krymskiego, jeden z inicjatorów utworzenia Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów, członek Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki, Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk, Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, autor ponad 1000 prac naukowych, w tym fundamentalnej — „Pochodzenie Rusi”.
Akademia Mohylańska. Tutaj zostanie założone centrum orientalistyki, ponieważ istnieje dobry potencjał naukowy. — Czy katedrę orientalistyki planowano dawno, czy tylko w związku z prezentem? — Podpisałam z Akademią umowę, że kolekcję przekazuję jedynie pod warunkiem założenia centrum studiów orientalistycznych. Czyli na bazie biblioteki, archiwum gabinetu naukowo-badawczego. — Czy skarb muzealny jest wystarczający do założenia centrum orientalistyki? Czy NaUKMA posiada kadry, które są w stanie podołać badaniu tych źródeł? — Zasobów ludzkich brakuje. Oczywiście potrzebna jest pomoc, gdyż skatalogowano jedynie 5 tysięcy książek. Dobrze byłoby, gdyby do tej sprawy włączyło się jak najwięcej specjalistów, bo archiwum jest bardzo bogate. Trzeba rozdzielić korespondencję, dokumenty naukowe, nagrody, numizmatykę… Tak silnego składu wykładowców w NaUKMA nie ma. — Jak Akademia Kijowsko-Mohylańska wyjdzie z tej trudnej sytuacji? — Pomogą jej. Istnieje Instytut Orientalistyki, który założył Omelan Josypowycz, obecnie z powodzeniem pracuje on w systemie NAN Ukrainy. Pracownicy tej placówki będą uzupełniać skład wykładowców. Można zapraszać naukowców z zagranicy, a także wymieniać się doświadczeniami z innymi uniwersytetami. Tak właśnie będą hartować się nowe, młode kadry. — Pióru uczonego należy książka „Kiedy i przez kogo zostało napisane »Słowo o wyprawie Igora«”. Proszę skomentować taką różnorodność i szerokość jego zainteresowań. — Omelan Josypowycz łączył dwa zawody: historyka Ukrainy i orientalisty, czyli orientalisty o szerokim profilu. Języka arabskiego i tureckiego nauczył się samodzielnie jeszcze w szkole. Władał polskim, niemieckim, francuskim, angielskim. Znał około dziesięciu języków. Nad tą książką pracował ponad czterdzieści lat. Zaczęło się od tego, że Roman Josypowycz Jakobson, profesor Uniwersytetu Harvarda, który chciał napisać książkę o „Słowie o wyprawie Igora”, poprosił Omelana o opracowanie elementów wschodnich i podanie komentarza historycznego. Ale Pricak, zagłębiając się w studiowanie tego tematu, powiedział, że zanim zrobi komentarz historyczny, musi dać odpowiedź na pytanie o pochodzenie Rusi. I równolegle napisał trzy tomy „Pochodzenia Rusi”. Jednym z segmentów książki było badanie „Ruś Kijowska i Step Euroazjatycki”. Właśnie w tej rozprawie naukowej Pricak dał odpowiedź na pytanie, kiedy i kto napisał „Słowo o wyprawie Igora”. Omelan twierdził, że przede wszystkim trzeba badać mentalność. Dlaczego „Słowo” jest oryginalne? To dzieło odtwarza XII wiek. Istnieje przecież cała szkoła tak zwanych sceptyków, którzy poddają w wątpliwość oryginalność tego staroruskiego zabytku. To szkoły francuska i rosyjska na czele z Aleksandrem Ziminem. Nawiasem mówiąc, fałszerstwo „Słowa” potwierdzał także uczeń Omelana Josypowycza, Edward Keenan. Jako profesor Uniwersytetu Harvarda nalegał na to, że jest to podróbka XVIII-wieczna czeskiego slawisty Josefa Dobrovskiego. Wtedy Omelan Josypowycz dał godną odpowiedź źródłoznawczą swoim uczniom-sceptykom. — Czy obraził się na swoich uczniów? — Nie, nie obrażał się, gdy chodziło o hipotezy naukowe. Pricak był zwolennikiem dialogu i polemiki, które opierałyby się na lingwistyce porównawczej lub innej metodzie naukowej. Myślę, że w książce „Kiedy i przez kogo zostało napisane »Słowo o wyprawie Igora«” udało mu się to przekonująco zrobić.
Машинний переклад
26 maja w stołecznym teatrze im. Iwana Franki odbył się jubileuszowy wieczór twórczy koryfeański ukraińskiego teatru, Ludowej Artystki Ukrainy Haliny Jabłońskiej. Sala była po brzegi wypełniona wielbicielami jej talentu aktorskiego. Ciepłymi słowami, kwiatami i upominkami jubilatkę witali przyjaciele, koledzy, rodacy. Bo 57 lat, które Halina Jabłońska poświęciła wielkiej scenie, uczyniły ją znaną nie tylko na Ukrainie, lecz także za granicą.
Zdjęcie Olesia DMYTRENKA
Машинний переклад
8 czerwca w Baturynie odbędzie się kozackie święto, zapoczątkowane przez Proświtę i Ruch Ludowy Ukrainy. W programie — uczczenie pamięci ofiar tragedii baturyńskiej z 1708 roku, wiec, koncert mistrzów sztuki i amatorów sceny, kozackie zabawy, wystawy dzieł ludowych mistrzów, wycieczki po miejscach historycznych. Adres: osada typu miejskiego Baturyn, rejon bachmacki, obwód czernihowski. Początek — o 10.00.
SZTUKA
TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWIATA» im. TARASA SZEWCZENKI
ZAPOWIEDŹ
Машинний переклад
Karyna WOSTRIAKOWA Zdjęcia autorki Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef redaktor Pawło MOWCZAN Wiaczesław Zajcew i Ałła Tarasewycz P.o. redaktora naczelnego Wałentyna DAWYDENKO Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA, Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Pierwszy zastępca redaktora naczelnego Nina HNATIUK 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział literatury Ulana HLIBCZUK 270-55-57 Dział języka Swiatosław MIZERNiUK 279-39-55 Dział korekty Ołena SZuLHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55 Dyżurny redaktor Swiatosław MIZERNiUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10OB, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301223 Nakład — 24000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,94 hrywny, na 3 miesiące — 11,32 hrywny, na 6 miesięcy — 21,64 hrywny. 0 8 0 2 3 4 820095 780016 Wiktorija Bodnia, Wołodymyr Horianskyj, Nina Matwijenko, Tetiana Cukanowa, Ałła Tarasewycz oraz Petro Honczar Nasiona, które ludzkość sieje już ponad 10 tysięcy lat, na Ukrainie z jakiegoś powodu niszczą. Tkaniny, która wchłania wilgoć, szybko schnie, długo pozostaje czysta, nie żółknie, samoczynnie się wybiela i staje się bardziej miękka, nie noszą. Rośliny, która unieszkodliwia drobnoustroje i infekcje, obniża poziom radiacji, dwukrotnie osłabia promieniowanie gamma, chroni człowieka przed upałem i chłodem, agresywnym środowiskiem chemicznym, nie przepuszcza fal elektromagnetycznych, mało wysiewają. To wszystko len — kultura, która na Ukrainie jest na granicy zniknięcia. Właśnie z tych przykrych powodów organizatorzy festiwalu „LEN-FEST” zaczęli bić na alarm, urządzając 23—25 maja w UCNK „Muzeum Iwana Honczara” prawdziwe lniane widowisko. Festiwal rozpoczęła konferencja prasowa dziennikarzy z organizatorami akcji Tetianą Cukanową, kierownikiem i projektantką „KOTTI — Len Ukrainy” oraz Ałłą Tarasewycz, dyrektorem Ogólnoukraińskiego funduszu charytatywnego „Żywoodajne dżereło”. Na konferencję przybyli zasłużony artysta Ukrainy Wołodymyr Horianskyj, ludowa artystka Ukrainy Nina Matwijenko oraz dyrektor Ukraińskiego centrum kultury ludowej „Muzeum Iwana Honczara” Petro Honczar. Tetiana Cukanowa przyznaje, że pomysł akcji zrodził się już dawno, gdyż nadszedł czas, by krzyczeć na całą Ukrainę, że len jest bezlitośnie niszczony, a władza nie przeciwdziała temu samowolnictwu. Lniarnie zostały zniszczone, a swojego czasu Ukraina zajmowała pierwsze miejsce na świecie pod względem uprawy i eksportu lnu. Dlaczego zapominamy historię — swoje najcenniejsze dziedzictwo? Przecież len stał się podstawą mitów i podań. Właśnie z lnu zręczne boginie utkały świat i nauczyły tkactwa ludzi. Tę roślinę opiewał Homer w „Iliadzie”, a „złote runo” argonautów — to cienka przędza z lnu, którą ceniono na wagę złota. Drugi dzień festiwalu uświetnił konkursowy pokaz autorskich kolekcji lnianej odzieży, które zaprezentowali młodzi i już doświadczeni ukraińscy projektanci. Przewodniczącym jury był rosyjski artysta-modeler, członek korespondent Akademii Sztuk RF, profesor Wiaczesław Zajcew. Obecni zobaczyli kunsztowne wyroby z lnu: bluzki, spódnice, sukienki, stroje dla chłopców, lniane parasolki i torby, obuwie. Kolekcje zachwycają prostotą i wyrafinowaniem. Aktor Wołodymyr Horianskyj zaznaczył: „To widowisko — to odrodzenie duchowych tradycji, a len — to korzeń duchowości. Nawet obramowanie ikon — lniana nić jest tak samo prosta, jak i prawosławie. Zapominając o tym, co naturalne, gromadzimy sztuczne problemy”. Organizatorzy festiwalu pragnęli zwrócić uwagę państwa i społeczeństwa na zachowanie, odrodzenie i rozwój lniarstwa oraz ludowych rzemiosł artystycznych. Przecież ten materiał służył do codziennego i ceremonialnego stroju dawnych ludów, w szczególności trypilców, egipskich kapłanów, biblijnych arcykapłanów, dawnych Słowian, arystokratów, wojowników. Tę tkaninę stosowano w sztuce ludowej i rzemiosłach artystycznych, przemyśle tekstylnym i budownictwie, medycynie, armii, technice, jest to jedyny materiał do zakładania szwów wewnętrznych w chirurgii, bo innych ludzki organizm nie przyjmuje. To naturalny antyseptyk i klimatyzator. Lniana tkanina daje poczucie radości, równowagi, przywraca sprawność i energię. Na zakończenie Nina Matwijenko zaznaczyła: „Len — to płuca narodu. Trudno go wydobywać i niełatwo reklamować — len dzisiaj potrzebuje dekoru. I żeby nie kupować za granicą naszego lnu, warto szukać swojej ojczyzny w swoich ziołach, w swoich ludziach”.
Машинний переклад