Zdjęcie H. Oborśkiej Walka z cieniem, kryminałem i... PKB M. Katerynczuk: „Na dzień dzisiejszy organy milicji skarbowej wykryły 2,5 tys. nieuzasadnionych wniosków o zwrot VAT...” Str. 3 Zatrzymać architektoniczny terroryzm
Машинний переклад
W naszej skrajnie posegmentowanej i wirtualizowanej dobie istnieje nie tak znowu wiele podstawowych zawodów. Ale architektura bezsprzecznie do nich należy. Arche w tłumaczeniu z greckiego oznacza podstawę, początek. W istocie żyjemy w świecie stworzonym przez Architekta i architektów. I dobrze, gdy wysiłki tych drugich, którym „nie ma liczby”, korespondują z tym zawsze Pierwszym. Mieszkańcy miast — a stanowią oni większość populacji planety — codziennie odczuwają ten związek. Błąkać się nam po piekielnym labiryncie czy poruszać się alejami symfonii sensów — w dużej mierze zależy od tych, którzy pracują z przestrzenią i masą, czyli od architektów. A jeśli już mówić o kijowianach, to mają oni z ludźmi tego zawodu szczególne relacje. Przecież z jednej strony mamy do czego się odwoływać — stołeczny gród Kijów w swoim czasie uformował wzorzec stylu monumentalnego dla całej staroruskiej ekumeny. Z drugiej strony — z tamtych czasów pozostało zaledwie kilka jaskrawych odłamków, z których nie da się już złożyć całościowej mozaiki, które stopniowo rozsypują się pod wpływem upływu czasu. Jasne, że komuś zbyt ambitnemu chce się postąpić według starego dobrego zwyczaju: „do podstaw, a potem…”. Ale istnieją jeszcze fantomowe bóle ziemi i przestrzeni, skąd w XX wieku wykarczowano to, co najlepsze, co kiedyś zostało tu włożone twórczą myślą. Lecz jeśli te luki zalać betonem i szkłem — będą stawiać opór i w końcu odrzucą obce ciało, gdyż są unerwione pamięcią. Być może to wspomnienia o dotyku Tego — Pierwszego. I o tym nie powinni zapominać ci, którzy idą w ślad… Z ROSY I WODY! 29 czerwca 2005 roku w Pałacu Sztuki „Ukraiński Dom” (Chreszczatyk, 2) o godzinie 18.00 kijowianie witają ludowego artystę Ukrainy Mykołę BURAWSKIEGO z okazji 65-lecia. Jak zawsze twórczość artysty i jego niezmiennego lidera prezentuje teatr ukraińskiego folkloru „Berehynia”. Jubileusz to nie tylko kwiaty, pocałunki i piękne słowa. Za nimi kryją się ciężkie próby tego, co przeżyte, niewidzialne dla świata łzy… O tym wszystkim czytajcie w rozmowie Mykoły Burawskiego i Lubow Hołoty (str. 9). URBI ET ORBI. Mykoła SKYBA. Str. 4. Synergia postępu. Str. 10—11 Wołodymyr Hryszko: „...wprowadzimy Ustawę o mecenacie... znajdziemy zamożnych panów, którzy będą poczytywać sobie za zaszczyt sponsorowanie teatrów. Wtedy i nasze gwiazdy powrócą”. Str. 13. Redakcja „Słowa Proświty” zaprasza do pracy doświadczonego redaktora literackiego. Informacje pod tel.: 278-01-30
Машинний переклад
SYNDROM WYBORCZY
Ukraińską scenę polityczną, w szczególności rząd, Radę Najwyższą, Radę Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony, otoczenie prezydenta, a nawet Sekretariat Prezydenta i administracje lokalne, ogarnął syndrom permanentnych kampanii wyborczych. Administracje lokalne „nienachalnie” tworzą regionalne komórki „NSNU”, w Gabinecie Ministrów demonstracyjnie powstaje „frakcja” tej samej orientacji. Kiedy w ślad za najbardziej bezwzględnymi wyborami prezydenckimi praktycznie od razu startuje kampania wyborów do parlamentu i rad lokalnych — tego właśnie należało się spodziewać. Wprawdzie pożądane byłoby danie nowej ekipie prezydencko-rządowej 2 lat na ustabilizowanie i realizację strategii państwowej oraz programów celowych. Zamiast tego, dzisiaj nowa ekipa władzy równolegle z pokonywaniem kryzysów politycznych i społeczno-gospodarczych, z wielkoskalową perturbacją urzędników na wszystkich szczeblach, zmuszona jest od razu pracować na wybory parlamentarne 2006 roku. Podniesienie wskaźników socjalnych, czyli płac i emerytur, stało się raczej populistycznym krokiem w walce o polityczne dywidendy, wszak zlekceważono długoterminowe programy strategiczne, a wyrzucenie na rynek dodatkowej masy pieniężnej sprowokowało przyspieszenie procesów inflacyjnych… W końcu Prezydent i rząd zmuszeni są podejmować radykalne środki, aby napełnić budżet i znaleźć dodatkowe zasoby. Ogłoszona walka z szarą strefą sprowadza się do przeglądu wcześniejszej prywatyzacji „wielkich obiektów” (tych, które odczuwalnie mogą zasilić budżet), a także do całkowitej likwidacji wolnych stref ekonomicznych i ulg uproszczonego opodatkowania dla średniego i małego biznesu. Zauważalne jest, że kroki te mają jedynie odwrotny efekt. Ponieważ główny nacisk w poszukiwaniach wolnego kapitału władzy, najwyraźniej, przyjdzie położyć na inwestycje, czyli na prywatyzację najbardziej atrakcyjnych sektorów naszej gospodarki przez firmy zagraniczne, to „listy reprywatyzacyjne”, które nieco odstraszały inwestorów, zniknęły (pozycja
REGION
Zdjęcie G. Oborskiej
Stara gwardia „Batkiwszczyny” przeciwko prywatyzacji partii
Julii Tymoszenko jednak zwyciężyła), mimo oświadczeń pana Kinacha, a nawet Prezydenta. Zniesienie wolnych stref ekonomicznych, ze swojej strony, sprowokowało masowe procesy sądowe, w tym pozwy inwestorów zagranicznych, dlatego dzisiaj znów słyszymy od urzędników o możliwości ich przeformatowanego przywrócenia, czyli o celowych dotacjach dla przedsiębiorstw. Jak wiemy, zniesienie ulg poprzez uproszczone opodatkowanie wywołało taki rezonans, że parlament przyjął projekt ustawy, który przywracał ulgi, chociaż Gabinet Ministrów, w szczególności Ministerstwo Finansów z W. Pynzenykiem na czele, jest kategorycznie przeciwko temu, a Prezydent do tej pory nie podpisuje ustawy. Skrajną staje się, oczywiście, skarbówka, która oficjalnie wyczekuje rozwiązania konfliktu, a praktycznie już lekko „prasuje” (póki co — zawiadomieniami) beneficjentów ulg, którzy nie chcą przechodzić na ogólny tryb opodatkowania. Tymczasem przewodnicząca Rady Przedsiębiorców Ksenija Liapina prognozuje przejście średniego biznesu ze stanu oczekiwania w stan „cienia”.
Inwestorzy, oczywiście, przyjdą na Ukrainę, — zbyt atrakcyjne i zachęcające są propozycje ukraińskiej władzy, — chociaż nie bezpodstawnie obawiają się państwowego systemu korupcyjnego, niestabilności w systemach podatkowych i innych systemach legislacyjnych, silnego „państwowego kapitalisty” w osobie rządu Tymoszenko. Jednak najbardziej inwestorów odstrasza zlewanie się biznesu i władzy na Ukrainie. Można z pewnością stwierdzić, że to największy problem nowej władzy na Ukrainie. Mimo deklaracji wyborczych, Prezydent i rząd stali się zakładnikami biznesu, który włożył znaczne finanse w Pomarańczową rewolucję i teraz wymaga, przede wszystkim, politycznych odsetek, czyli miejsc w systemie zarządzania. Po drugie, dzisiaj władza, zważając na socjalnie rozdęty budżet, wahania gospodarki w związku z kryzysem politycznym i zarządczo-administracyjnym, nie mniej zależy od biznesu. Nie warto odrzucać menedżerskich i ogólnie organizacyjnych możliwości A. Kinacha, P. Poroszenki, D. Żwaniji, J. Czerwonenki, O. Zinczenki itd., ale ci ludzie ze swojej natury są zdolni sprowadzić politykę do administrowania efektywną działalnością gospodarczą państwa, lecz geostrategiczne i, zwłaszcza, narodowe interesy Ukrainy mogą być lekceważone, zważając na lobbowanie wewnętrznych lub zewnętrznych inwestorów. Wprawdzie zlewanie się władzy i biznesu — to nie tylko problem władzy wykonawczo-zarządczej, ale i ustawodawczej. Dowodem na to jest poważny i już publiczny konflikt między rządem a parlamentem. Po zablokowaniu przez Radę Najwyższą szeregu projektów ustaw rządu, skierowanych na uwzględnienie interesów zagranicznych producentów i wejście Ukrainy do WTO, Gabinet Ministrów ogłosił, że to zwołanie parlamentarzystów jest bezczynne, destrukcyjne i w ogóle chyba najgorsze w ciągu ostatnich 15 lat. Wicepremier Mykoła Tomenko nawet opublikował artykuł, w którym oskarża parlamentarzystów o całkowitą komercjalizację i lobbowanie interesów konkretnych przedsiębiorców, słusznie zauważając, że ostatnie zwołanie Rady Najwyższej ma najwięcej przedsiębiorców. W odpowiedzi spiker W. Łytwyn i inni deputowani oświadczyli, że niech rząd najpierw rozwiąże swoje wewnętrzne problemy, że deputowani to nie drużyna strażacka, nie „naciskacze przycisków”, wszak projektów ustaw Rada Najwyższa nawet nie zdąży przestudiować i opracować. Wprawdzie strony faktycznie uznały problem — zrośnięcie się władzy i biznesu Ukrainy. Bezsprzecznie, konflikt między gałęziami władzy odbywa się w kontekście następnych wyborów parlamentarnych, wszak większość deputowanych przyszła do parlamentu i działała w polu administracyjnym poprzedniej władzy. Ponieważ nowa władza nie poszła na przedterminowe wybory do RN, to dzisiaj demoralizacja byłych sił prorządowych minęła i konflikty między instytucjami władzy będą tylko się zaostrzać, wszak zaplanowana reforma konstytucyjna po wyborach parlamentarnych albo ostatecznie wypiera niegdyś uprzywilejowane grupy finansowo-polityczne, albo daje im możliwość rewanżu… I chociaż, mimo sensacyjnych scenariuszy, parlamentu, zapewne, nie uda się już rozwiązać, ale wstąpienie do WTO może jednak się opóźnić. Między tym, zrośnięcie się biznesu i polityki stworzyło nowe niebezpieczeństwo w przededniu wyborów-2006. Do prorządowych partii i bloków stopniowo przenikają ludzie kapitału, którzy z sukcesem i nie zawsze legalnie współpracowali z poprzednim reżimem, a teraz pragną zabezpieczyć swój biznes. Ponieważ główne partie-bloki, które mogą w partnerstwie pójść na wybory od władzy, nie mają wyraźnych cech ideologicznych, to często przy nabywaniu członkostwa tutaj działają zasady „wkładu”, w tym finansowego. Nie na darmo na listy „NSNU” i Partii Ludowej Łytwyna zarówno ogólnoukraińskiego, jak i regionalnego formatu trafiają nowi ludzie, przedsiębiorcy. Nie przypadkowo w ostatnim czasie rezonują sytuacje konfliktowe w „Batkiwszczynie” szczebla regionalnego — Odessa, Dnieprodzierżyńsk, Chersoń… „Stara gwardia” protestuje przeciwko „prywatyzacji „Batkiwszczyny” oraz innych partii prorządowych, wszak to już nie po prostu strategia wewnątrzpartyjna, a problem komercjalizacji polityki. I wykluczeniem starych członków partii, czyli „zużytego materiału” tutaj, mimo wszystkich „dyscyplinarnych” starań, nie zaradzisz. Wszak jeśli nie zareagować na te procesy, to nawet jeśli pójść za „antykomersyjną” propozycją Tomenki, że listy w 50 % mają formować regionalne komórki partii, — tym już ostatecznego zrośnięcia się biznesu i polityki nie zatrzymasz.
Ołeksandr SOŁONEC
Машинний переклад
W ogóle dobrze, gdy premierem jest kobieta. Jakoś budzi zaufanie, gdy pani Tymoszenko z zapałem prawdziwej gospodyni zdaje relację ze zwykłej sezonowej podwyżki cen cukru (rzeczywiście, cały kraj rzucił się do robienia dżemów…), i gniewa się z powodu jakości zakupionego zboża. Gospodyni, która wyjaśniła, że w spiżarni nie ma zboża, a są robaki… Zatem rząd będzie miał teraz kłopot, by sprawdzić, gdzie podziało się zboże oraz pewne środki, które zostały wydane na zakup tego „śmiecia” (według słów pani premier). A środki są niemałe, bo kupowano „robaki” w cenie od 1200 do 1680 hrywien za tonę, i to wtedy, gdy wartość rynkowa zboża w tamtym czasie wynosiła 680 hrywien za tonę. Jest z czego się gniewać… Niepokój budzi także stan rynków zbytu przemysłu metalurgicznego Ukrainy. Okazuje się, że rynki tracimy. I być może nie dlatego, że Ukrainie „odcinają tlen”. A dlatego, że na rynki wyszli potężni konkurenci — Chiny i Indie, które zdołały zmodernizować swoje zakłady. Jeśli chodzi o stan ukraińskiego przemysłu metalurgicznego, to pani Julia jako dniepropietrowianka z pochodzenia może wiedzieć, że w jednym z wiodących obwodów metalurgicznych kraju do dziś w zakładach można zobaczyć taki antyk, jak marteny i wielkie piece. I to nie jako wartości muzealne, a jako działające obiekty, na które przyjeżdżają podziwiać europejscy specjaliści. Bo u nich takiego dawno już nie zobaczą. O jakiej konkurencji można mówić, kiedy eksperci jeszcze prawie dziesięć lat temu oceniali przyszłą modernizację jednego z dniepropietrowskich zakładów w planie: łatwiej i taniej zburzyć doszczętnie i zbudować nowy… Zrozumiałe, że zakład nie został zburzony, nowy nie został zbudowany, a o modernizacji wszyscy zapomnieli. Nie do tego było. To, że starej władzy było wyraźnie „nie do tego”, że zajmowała się szybkimi nadzyskami i tym, co kiedyś, jeszcze za czasów radzieckich nazywano „mydleniem oczu”, zaczyna wyjaśniać się za- Zdjęcie G. Oborskiej raz. Już niejednokrotnie rząd podkreśla, że cud wzrostu gospodarczego 2004 roku odbywał się fikcyjnie. Dokumenty, które świadczą o zwrocie VAT z fikcyjnego eksportu na sumę ponad 5 miliardów hrywien, świadczą też o tym, że zadeklarowano sam w przyrodzie nieistniejący eksport na ponad 20 miliardów. Zatem będzie miał pracę w najbliższym czasie Państwowy Komitet Statystyki w kwestii dalszej kontroli całej sprawozdawczości. Także pani premier dodała, że i pod względem poziomu zużycia energii elektrycznej oraz surowców w 2003 i 2004 roku żaden wzrost PKB nie następował. Wszakże Julia Wołodymyriwna KABMIN jeszcze raz zapewniła dziennikarzy, obecnych na jej konferencji prasowej po kolejnym posiedzeniu rządu, że rząd inflację utrzyma w granicach, które zakładano w budżecie. Tak więc przekazujemy obietnicę pani premier narodowi kraju. Także głównym ze swoich zadań na dziś rząd widzi pracę nad wcieleniem w życie potężnego programu tworzenia nowych miejsc pracy i zatrudnienia ludności. Patrząc na to, że takie założenia wchodziły w przedwyborcze obietnice prezydenta, mamy nadzieję, że członkowie rządu jednak „się sprężą”, a prezydent skontroluje, aby właśnie ten program został wykonany w 100%. Obiecała także pani premier w ciągu kilku dni rozplątać sytuację, która zaistniała z oskarżeniami prezydenta Turkmenistanu Nijazowa dotyczącymi nieuczciwych rozliczeń Ukrainy za dostawy turkmeńskiego gazu. Można mieć nadzieję na godne wyjście z problemu, bo to dla Julii Tymoszenko jako specjalistki od nośników energii — sprawa honoru. „Pozostała nam po minionej władzy bardzo skomplikowana spuścizna”, — jeszcze raz podkreśliła pani Julia. Nie będziemy dyskutować. Rzeczywiście, co jest, to jest. Byle tylko nie było zbyt zaniedbane gospodarstwo tego wielkiego domu — Ukrainy, żeby nowi gospodarze jednak zdołali doprowadzić go do porządku. Radmiła KORŻ
Машинний переклад
Na ostatnim przed letnimi urlopami posiedzeniu siódmej sesji Rady Najwyższej Autonomicznej Republiki Krymu deputowani z Krymu odmówili włączenia do porządku obrad pytania o przedterminowe pozbawienie mandatów deputowanych burmistrzów miast Kercz, Feodozja, Szczołkino i Dżankoj, którzy nadal zajmują dwa stanowiska jednocześnie. Prokuratura zapowiada, że zwróci się do sądu, jeśli rady miejskie nie pozbawią ich uprawnień ojców miast. Nie uchylili również swojej wcześniejszej uchwały „W sprawie Dnia Pamięci Ofiar Tragedii Narodu Ormiańskiego”, w której nazwali genocydem wydarzenia z 1915 roku, gdy Turcy wymordowali 1,5 miliona Ormian, co wywołało niezadowolenie Turcji i kilku innych krajów.
Wysłuchawszy informacji premiera Krymu Anatolija Matwijenki o plonach, sezonie kurortowym, przygotowaniach do zimy i inwestycjach, deputowani gwałtownie dyskutowali nad sprawozdaniem z wykonania ubiegłorocznego budżetu. Nie poparli propozycji zastępcy przewodniczącego Rady Najwyższej ARK Wasyla Kisielowa, który domagał się przeprowadzenia ekspertyzy sądowej siedmiu obiektów, na które pieniądze przydzielił poprzedni rząd Serhija Kunicyna.
Przyjęli apel do prezydenta W. Juszczenki o niedopuszczalności ścigania „z motywów politycznych” dwóch młodych mężczyzn, przeciwko którym wszczęto sprawę karną za utrudnianie wjazdu na półwysep „pomarańczowego” pociągu przyjaźni w grudniu ubiegłego roku.
z
Wiktor Chomenko
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
w sprawie zmiany systemu opodatkowania. Pierwszy zastępca przewodniczącego Państwowej Administracji Podatkowej Mykoła Katerynczuk na konferencji prasowej, poświęconej nowym inicjatywom ustawodawczym pracowników organów podatkowych, oświadczył: „Podczas przeprowadzania „mini-Davos” ostro stała kwestia administrowania podatkiem od wartości dodanej. Większość zagranicznych inwestorów sygnalizowała, że z tym podatkiem nie wszystko jest w porządku. Na dzień dzisiejszy organy milicji skarbowej wykryły 2,5 tys. nieuzasadnionych wniosków o zwrot VAT. Zapobieżono wydatkom budżetu na sumę 1,5 mld hrywien. Zgodnie z proponowanym przez nas projektem ustawy, prawo do zwrotu VAT będzie miał eksporter, który przedstawi dowody na to, że wszystkie przedsiębiorstwa w łańcuchu eksportu opłaciły VAT. Jeśli choć jedno w łańcuchu nie zapłaci, czy to firma fikcyjna, czy to firma zlikwidowana, czy nie mogą znaleźć, czy opłaciła ona VAT czy nie, — wtedy eksporterowi nie będą zwracać VAT. Cierpieć będzie eksporter, a on według własnego uznania prowadzi działalność gospodarczą. Nigdy nie będzie chciał wykorzystywać długiego łańcucha, a będzie pracował z producentem, który może udowodnić, że opłacił VAT przy zakupie surowców lub składników towaru. Przedsiębiorca nie może przerzucać swojego ryzyka na państwo. Przedsiębiorca, zawierając tę czy inną umowę, powinien sprawdzić u partnerów statut (czy przedsiębiorstwo może zajmować się tą działalnością), umowę założycieli, zaświadczenie o opłaceniu VAT itp. Oprócz tego zostanie stworzony otwarty rejestr płatników VAT i będzie można wejść na stronę PAP i dowiedzieć się, czy to przedsiębiorstwo jest płatnikiem VAT… To od razu wybije z głowy chęć nielegalnego wzbogacenia się i zamknie kwestię administrowania VAT, bo przez ten podatek wypłukiwano z budżetu ogromne środki. W ubiegłym roku to około 30—40 mld hrywien. To trzeba zmienić. U nas przeprowadza się milion kontroli rocznie, natomiast w Rosji — nie więcej niż 120 tysięcy. My w tych kontrolach po prostu ugrzęźliśmy i nie dają one efektu natarcia na nadużycia przy zwrocie VAT… W tym samym projekcie ustawy zwróciliśmy uwagę, że żadna kryminalna schemat nie działa bez tworzenia fikcyjnych firm. I dlatego wprowadzamy termin „fikcyjne przedsiębiorstwa” i dajemy rozszerzoną interpretację zasad dotyczących współpracy z takimi firmami oraz warunki uznawania firm za fikcyjne. Na dzień dzisiejszy przez milicję skarbową wykryto prawie 2 tys. firm z oznakami fikcyjności”. PAP proponuje również wprowadzić prawo do inicjowania procedury kompromisu podatkowego, „bo obecnie PAP dochodzi aż do Sądu Najwyższego i przedsiębiorstwo, nawet jeśli chciałoby się rozwijać, przez ściganie sądowe zmuszone jest walczyć z PAP”. Oprócz tego proponuje się nadać podatnikom prawo do odroczenia (rozłożenia na raty) nie tylko zobowiązań podatkowych, ale i długów podatkowych. Maksymalny rozmiar kary za nieterminowe opłacenie długów podatkowych przewiduje się zmniejszyć z 50 % do 20 % długu, „przecież dzisiaj to droga do bankructwa”. Jednak głównym problemem PAP dzisiaj jest zwrot VAT, ponieważ Prezydent wydał polecenie PAP zlikwidować długi do 1 lipca 2005 roku. Mimo to, jak oświadczył pan Katerynczuk, polecenie Prezydenta nie zostanie wykonane: „Poprzednie kierownictwo PAP, aby utrzymać się na swoich stanowiskach, zmniejszało zadłużenie z tytułu zwrotów VAT poprzez jego ukrywanie, czyli proponowali podatnikom, aby nie składali wniosków o zwrot, a przenosili je na poczet przyszłych płatności. Jeśli spojrzeć na dynamikę wniosków, to w drugiej połowie ubiegłego roku praktycznie ich nie było… Nie patrząc na to, że zwracamy 1—1,2 mld hrywien miesięcznie, dług nie zmniejsza się, a nawet zwiększa. Nowe zasady administrowania VAT są skierowane na to, aby to zadłużenie skrócić i zlikwidować”. Ołeksandr SOŁONEC DZIEŃ KONSTYTUCJI
Машинний переклад
Petro Bażan, inżynier, mieszkaniec Masandry: — Normy bezpośredniego działania Konstytucji w terenie są niwelowane masowo i cynicznie. Wiem, a i mnóstwo ludzi w kraju na własnym gorzkim doświadczeniu przekonało się, że obowiązująca Konstytucja jeszcze nie stała się Ustawą Zasadniczą prawdziwie obywatelskiego społeczeństwa, a jest dokumentem, w którym mechanizm prowadzenia polityki państwowej i władzy jeszcze dominuje nad instrumentami realizacji interesów społeczeństwa, prawami i wolnościami jednostki. Jeśli twoje prawa zostały naruszone, wszyscy mają jedną radę: zwracaj się do sądu. Lecz prawa do tej pory działają tylko dla tych, którzy mają władzę i pieniądze, i ma się takie odczucie, że żyjesz w jakiejś próżni. Niezbędne jest jak najszybsze przyjęcie ustaw o zmianie ustroju sądownictwa i statusu sędziów. Jestem przekonany: jeśli w najbliższym czasie nie zostanie przeprowadzona gruntowna reforma sądownictwa, to wszystkie wysiłki W. Juszczenki na rzecz zmian w kraju są skazane na niepowodzenie. W ustawach trzeba wyraźnie i jasno określić oraz wypisać osobistą odpowiedzialność sędziów i wszystkich urzędników za podjęte przez nich nielegalne decyzje, skutki niewykonania i naruszenia przez nich tych ustaw i kodeksów. Do ustawy „O skargach obywateli” trzeba wnieść poprawkę dotyczącą jasnej odpowiedzialności urzędników za wymijające odpowiedzi i „odsyłanie z kwitkiem”. Radzić można wiele, ale wszystko rozstrzygają deputowani, a dalej… koło znów się zamyka? Czyżby potrzebne były nowe wstrząsy, żeby je rozerwać? Jak nie przykro, ale dla normalnego konstytucyjno-prawnego życia do dzisiaj pozostaje poważnym problem rozgraniczenia politycznej i prawnej odpowiedzialności za naruszenie Konstytucji. Iwan Hribow, urzędnik, symferopolczyk: — Bieda w tym, że przez Radę Najwyższą i Gabinet Ministrów Ukrainy zbyt często uchwalane są ustawy i wydawane rozporządzenia, niepoparte odpowiednim zabezpieczeniem finansowym. Tak zwiększa się narzekanie ludności i brak szacunku do Prawa. Wałentyna Brodska, przedsiębiorca, jaltynka: — Państwo konstytucyjne zmierza w stronę państwa prawa, lecz przeszkadzają temu ruchowi warunki społeczno-ekonomiczne kraju, niejasność orientacji społecznych. Modernizacja instytucji konstytucyjnych jeszcze niemrawo zmienia stosunki między państwem a obywatelami na korzyść tych ostatnich. Potrzebne są bardziej zdecydowane reformy gospodarcze, społeczne i polityczno-prawne, zadeklarowane przez nową władzę. Ihor Biesiedin, bezrobotny, ewpatoryjczyk: — Ustawodawcy kontynuują tworzenie wielkiej liczby fikcji prawnych, które nie mają bezpośredniego działania i wyrządzają niepowetowaną szkodę ludziom oraz systemowi prawnemu kraju. Miniona władza znacząco obniżyła poziom zaufania ludzi do instytucji władzy, stworzyła sprzyjające środowisko dla sił antykonstytucyjnych i destrukcyjnych. Zadaniem nowej władzy jest przywrócenie konstytucyjnej świadomości prawnej obywateli, wszak w dużej mierze stosunek ludzi do Konstytucji kształtuje się właśnie pod wpływem stosunku do niej organów i urzędników władzy państwowej oraz samorządu lokalnego. Do tego potrzebni są nowi ludzie z nieskazitelną, a nie splamioną reputacją. Zapisał Wiktor CHOMENKO, Krym
Машинний переклад
EKONOMIA Niedawno przedstawiciele organów fiskalnych oraz SBU ujawnili skandaliczne i sensacyjne fakty dotyczące przestępczych schematów defraudacji środków budżetowych poprzez fikcyjne zwroty podatku VAT. Chodzi o dziesiątki miliardów hrywien, które corocznie „wyprowadzali” z budżetu tak zwani „eksporterzy”, chociaż w rzeczywistości eksportu albo w ogóle nie było, albo jego wolumen był dziesiątki i setki razy mniejszy. Twierdzą, że przestępcy działali niemal legalnie — pod ochroną urzędu skarbowego, służby celnej oraz wysokich rangą urzędników innych struktur państwowych. Co więcej, takie manipulacje działały również na korzyść poprzedniego rządu, który dzięki wysokim cyfrom sfałszowanego eksportu mógł „korygować” intensywność wzrostu PKB. W ten sposób nadzwyczajne tempo wzrostu ukraińskiej gospodarki w ubiegłym roku, jak nas dzisiaj przekonują, okazało się jedynie „bańką”, podobnie jak roczny wzrost PKB na poziomie 12,1% (proponują odjąć 7—9%). Z jednej strony, oczywiście, po raz kolejny utwierdzamy się w oczach „cywilizowanej demokracji” w wizerunku korupcjonistów, macherów i złodziei. Jednak z drugiej strony, dajemy preferencje naszej nowej władzy, która teraz bez zbędnego nadmiernego wysiłku osiąga znacznie wyższe wskaźniki wzrostu PKB. Pierwszy cios w przestępcze schematy zwrotu VAT zadał Gabinet Ministrów zmianami w budżecie państwa na 2005 rok, nie wykluczając jednak wszystkich nadużyć. Dzisiaj ostateczny cios w walce z szarą strefą i przestępczymi „operacjami” proponuje Państwowa Administracja Podatkowa, wnosząc 12 projektów ustaw oraz po jednym projekcie Dekretu Prezydenta i Postanowienia Gabinetu Ministrów. WIEŚCI Z KRYMU FLOTA CZARNOMORSKA ROSJI NIE CHCE PRZEKAZYWAĆ UKRAINIE LATARNI MORSKICH Na komunikat służby prasowej Prokuratury Generalnej Ukrainy o przekazaniu przez Rosję 40 hydrograficznych obiektów nawigacyjnych Ukrainie z zaznaczeniem, że zgodnie z decyzją Sądu Gospodarczego Sewastopola przekazaniu podlega 80 takich obiektów, strona rosyjska oświadczyła: „Chociaż ukraiński sąd podjął decyzję o ich przekazaniu, to za mało: kwestia może zostać rozwiązana jedynie drogą dyplomatyczną”. PRYWATYZACJA REZERWATU Za nielegalną budowę w Rezerwacie Karadaskim wszczęto sprawę karną. Ustalono, że urzędnicy rezerwatu przyrody oraz rady osiedla Szczebetowka podjęli decyzję, którą zezwolili na budowę na terenach chronionych, czym wyrządzili państwu szkodę na sumę 115 tys. hrywien. ZIEMIĘ — ZA BEZCEN Około 60 mln hrywien szkody państwu wyrządzili urzędnicy Republikańskiego Komitetu Zasobów Ziemskich Krymu, poinformowała służba prasowa krymskiej milicji. Funkcjonariusze UBOZ (Wydziału do Walki z Zorganizowaną Przestępczością) wykryli, że urzędnicy komitetu w październiku ubiegłego roku nielegalnie wydali zezwolenie na wydzielenie ponad 14-hektarowej działki ziemi we wsi Opołzniewe (Simeiz) jednej ze stołecznych firm. Wartość rynkowa ziemi wynosi 65 mln hrywien, a sprzedano ją za 7,610 tys. hrywien. W tej sprawie prokuratura Krymu wszczęła sprawę karną. Wiktor CHOMENKO, Krym Kiedy w lutym bieżącego roku wicepremier ds. polityki humanitarnej Mykoła Tomenko wypowiedział się w jednym z wywiadów za tym, aby Światowe Forum Ukraińców przeprowadzać nie w przeddzień Dnia Niepodległości Ukrainy, a później, w bardziej odpowiednim do tego czasie, wywołało to niemałe zdziwienie. Trzy poprzednie fora, na które zewsząd zjeżdżali i przylatywali przedstawiciele ukraińskiej społeczności zagranicznej — od dwóch kontynentów amerykańskich po Japonię i Australię — odbyły się w Kijowie, wydawałoby się, bez problemów. Przygotowywano się do nich z wyprzedzeniem, wszystko zaplanowano: gdzie zakwaterować setki gości, czym nakarmić, jak zapewnić rozrywkę. Państwo wydzielało potrzebną sumę pieniędzy. I, oczywiście, starało się kontrolować wydarzenie nie tylko w planie wykorzystania tych środków, które wydzielało, ale także w tym planie, aby ze strony diaspory nie padały zbyt krytyczne wypowiedzi na temat stanu budowy państwa. Pierwszą była ostra reakcja MSZ Ukrainy w 1992 roku na krytyczne wystąpienia nieżyjącej już Sławy Stećko w sprawie lekkomyślnego podejścia władzy do ukraińskiego czynnika w młodym państwie ukraińskim. A już na początku bieżącego stulecia drugi prezydent Ukrainy Ł. Kuczma wyrzucał diasporze zbyt małe poświęcenie dla Ukrainy i zbyt duże wymagania wobec działań władzy. Obecnie, gdy do zaplanowanego Światowego Forum Ukraińców pozostały zaledwie dwa miesiące, wszystko wskazuje na to, że w sierpniu Forum się nie odbędzie. W każdym razie podkreśla to w swoich wywiadach przewodniczący Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej Mychajło Horyń. Ukraińska Światowa Rada Koordynacyjna jeszcze od lutego tego roku stale zwraca się do rządu z prośbą o zwrócenie uwagi na to już zwyczajne i oczekiwane przez diasporę wydarzenie, zaplanowane na sierpień 2005 roku. Decyzje o wsparciu przedsięwzięcia ze strony państwa, stworzeniu komitetu organizacyjnego oraz mechanizm jego finansowania (w kwotach zbliżonych do analogicznych wydatków w 2001 roku — 1,7 mln hrywien) do tej pory nie zostały zatwierdzone. Zatem przeprowadzenie IV Forum Ukraińców w 2005 roku znalazło się na granicy zerwania, konstatuje M. Horyń. I właśnie w takim ujęciu postawiono pytanie zastępcy sekretarza stanu Markijanowi Łubkiwskiemu na kolejnym briefingu. „Według moich informacji — powiedział 17 czerwca urzędnik — Forum Ukraińców jest obecnie przygotowywane. Nie mam żadnej informacji, że zostanie odwołane”. A tego samego dnia wieczorem, gratulując w imieniu Prezydenta Ukrainy M. Horyniowi z okazji jego 75-lecia, powiedział, że czeka na przyjście M. Horynia, aby omówić ten problem. Polega on nie tylko na tym, że władza ma obecnie „bardziej gorące”, bieżące problemy, ale także na tym, że w budżecie państwa na 2005 rok, w którym po obietnicach socjalnych rządu Janukowycza nowy rząd musiał poważnie obciąć szereg artykułów wydatkowych, nie przewidziano środków na Forum. Według słów Mychajła Horynia, proponują mu przeprowadzenie IV Światowego Forum Ukraińców w listopadzie i poświęcenie go rocznicy „pomarańczowych” wydarzeń na Ukrainie. Jednak tutaj są swoje osobliwości. Praktycznie cała uwaga świata politycznego Ukrainy będzie już skupiona na przygotowaniach do wyborów parlamentarnych 2006 roku. I znów ogólnoukraińska dyskusja o problemach światowego ukraiństwa może, według słów Iwana Dziuby, stać się biciem w próżnię. A problemów jest bardzo dużo, i w pierwszej kolejności w tak zwanej wschodniej diasporze, czyli w krajach byłego ZSRR, w których ukraiństwo jest bardzo słabo zorganizowane. Powstaje naturalne pytanie: czy ukraińska władza jest gotowa moralnie wesprzeć tych, którzy daleko od rodzinnych stron strzegli w sercu iskrę wolności, pracowali dla wolności Ojczyzny i wreszcie doczekali się Państwa Ukraińskiego? M. Horyń w tej sprawie mówi: „Władza jest teraz zajęta samoutwierdzeniem. W każdym razie, jeśli władza zgadza się pracować na to, aby nie porzucić tych Ukraińców — oni wciąż są gotowi być przynależnymi do ukraińskiego narodu...”. Jeśli ze strony ukraińskiej władzy ten czynnik nie zostanie uwzględniony, to może stać się to lodowatym prysznicem dla Ukraińców, którzy na fali listopada—grudnia 2004 roku na całym świecie podnieśli się z wiarą w Ukrainę. Aby do tego nie doszło, problem przeprowadzenia w Kijowie IV Światowego Forum Ukraińców nie powinien być problemem przewodniczącego UŚRK i jego aparatu, ale musi to być problem całego światowego ukraiństwa, wszystkich, którzy na Ukrainę patrzą po ukraińsku, a nie pragmatycznie-biznesowo. Halyna ŁEWYĆKA
Машинний переклад
Przede wszystkim o aspekcie technicznym: historyczne budynki Kijowa mają fundamenty ławowe, a współczesne wieżowce wznosi się na palach, w związku z czym przez naruszenie reżimu hydrogeologicznego za każdym razem pojawia się zagrożenie zniszczenia zabytkowych budowli. W kulturalnych krajach Europy historyczne centra na wszelkie sposoby chroni się i, z reguły, zachowuje wygląd architektoniczno-krajobrazowy, który ukształtował się na przestrzeni wieków. I dzieje się to przede wszystkim dzięki przestrzeganiu surowych artykułów ustawodawstwa o ochronie zabytków. Takie prawa są i u nas. Co więcej, Ukraina zawarła międzynarodowe umowy o konieczności dbałego stosunku do dziedzictwa kulturowego. Jednak panujący w kraju nihilizm prawny powoduje naruszenia w sferze architektury i budownictwa. Przez lata ukraińskiej niepodległości nie było przypadku, żeby winnych zniszczenia tego czy innego cennego zabytku architektury lub historii ukarano. Oto i teraz odbywa się prawdziwy architektoniczny terroryzm (bandytyzm, wandalizm) w samym sercu historycznego Kijowa, na placu Michajłowskim. Tutaj, na początku ulicy Wielka Żytomierska 2a, znaczną działkę ogrodzono płotem, za którym kopią ogromną głęboką jamę, wbijają pale, ustawiają dźwigi. Jak gdyby dla
Projekt odtworzenia cerkwi św. Teodora (XII w.). Fasad południowa. Architekci: Ołeksandr Kutowy, Wiktor Rozenberg na potrzeby Ministerstwa Spraw Zagranicznych na tej działce zaplanowano wznieść 10-piętrowy budynek biurowo-hotelowy z dwupiętrowym poddaszem nad nim (do 36 m wysokości), z podziemnym centrum fitness pod nim i 3-poziomowym parkingiem. Czy możemy dopuścić do strasznego błędu urbanistycznego? Nowy budynek będzie o siedem pięter wyższy niż zabudowa tła. Ingerencja przy tym w strefę ochronną znajdującego się obok cennego zabytku epoki klasycyzmu — dawnego gimnazjum realnego (ul. W. Żytomierska 2) — pozbawi go monumentalności. I jeśli dotychczas w zespole na placu Michajłowskim, gdzie dawno ustaliła się pewna hierarchia historycznych budowli, wysokościową i artystyczną dominantą była dzwonnica klasztorna, to teraz straci ona swoje znaczenie urbanistyczne, a widok na klasztor od strony ulicy W. Żytomierskiej przesłoni nieudolny i nieporęczny budynek. Jednak wspomniany aspekt architektoniczno-urbanistyczny można zepchnąć na dalszy plan, jeśli wspomnieć o innej, być może ważniejszej okoliczności: działka ziemi, na którą łakomią się budowlańcy, ma status ziemi o znaczeniu historyczno-kulturowym, jest częścią chronionego terenu architektoniczno-archeologicznego „Miasta Włodzimierza” (tzw. kijowskiego Detyńca) i wchodzi w skład rezerwatu historyczno-architektonicznego „Starożytny Kijów”. Zgodnie z obowiązującym prawem, nowa zabudowa jest tu zabroniona, dopuszcza się tylko regenerację: restaurację i odtwarzanie obiektów o przeznaczeniu historyczno-kulturowym oraz ich utraconych elementów. Według danych archeologów, takich obiektów jest tu bez liku. Są to zarówno staroruskie fortyfikacje, jak i budynki mieszkalne późnego średniowiecza, pochówek znamienitego drużynnika w zbroi (pocz. X w.), skarby złotych ozdób i wiele innych. I wszystko to można by eksponować nie gorzej niż we włoskich Pompejach. Bardzo ważnym problemem jest również planowane odtworzenie staroruskiej cerkwi św. Teodora na znajdujących się w głębi kwartału jej fundamentach: widoku na świątynię i dostępu do niej nie powinna przesłaniać nowa zabudowa. Jak mogło dojść do tego, że projekt nielegalnej budowy zatwierdzono i zaczęto realizować? Zgodnie z ustawodawstwem i rozporządzeniem Kijowskiej Administracji Miejskiej, zatwierdzenie projektu jakiegokolwiek nowego wielkoskalowego budynku w strefach architektoniczno-ochronnych powinno odbywać się nie inaczej, jak na zasadzie konkursowej (z udziałem nie mniej niż trzech konkurentów) z włączeniem do dyskusji nad projektami konkursowymi szerokich kręgów społeczeństwa. Przy czym najpierw dokumentację projektową musi rozpatrzyć Zarząd Ochrony Dziedzictwa Kulturowego, a dopiero potem rada urbanistyczna przy Głównym Zarządzie Architektury Kijowa. Dyskusja nad dokumentacją projektową nowej zabudowy przy ul. W. Żytomierskiej 2-a miała miejsce jeszcze w maju 2004 roku. Konkursem wtedy nawet nie pachniało: rozpatrywano jeden jedyny wariant 10-piętrowego budynku. Przeważająca większość członków rady ostro krytykowała projekt — kategoryczną decyzję odrzucono. Przy tym wniesiono propozycję, aby w przyszłości przy próbach budowy w strefach chronionych przeprowadzać konkursy o skali międzynarodowej, jak to od dawna praktykuje się w krajach europejskich. Jednak osoby zainteresowane nową zabudową z pominięciem istniejących norm „przepchnęły” potrzebną im decyzję. Bez wątpienia przypadek ten jest charakterystyczny dla antynarodowego reżimu Kuczmy. Teraz, gdy nowa władza zadeklarowała prymat prawa i praworządności, pojawiła się nadzieja, że w tak ważnej dla państwa i społeczeństwa sferze, jak architektura i urbanistyka, wreszcie zaprowadzą porządek. Na wniosek Obywatelskiego Komitetu Ochrony Architektury Kijowa wicepremier ds. humanitarnych M. Tomenko zarządził, aby Kijowska Administracja Państwowa ponownie omówiła sytuację dotyczącą nowej zabudowy przy ul. W. Żytomierskiej. Pozaplanowe posiedzenie Rady Urbanistycznej odbyło się 15 maja tego roku. Odczytano dokumenty, które zawierają informacje, że główną zainteresowaną „osobą”, na której konta wpływałby niemal cały zysk z eksploatacji biurowo-hotelowego potwora, jest firma budowlana „Jarosławiw wał” (98% zysków), a reszta (nieznaczna część) przypadałaby Ministerstwu Spraw Zagranicznych, które odgrywa jedynie rolę „przykrywki” dla swojego kompana. Zważywszy na tę informację oraz na okoliczność, że odpowiedzialność za oszpecenie historycznego centrum Kijowa spadnie na MSZ, nowy minister tego resortu, pan Tarasiuk, odmówił udziału w skandalicznej akcji budowlanej. Skrajnie negatywną rolę „architektonicznych terrorystów”, jaką odgrywa firma „Jarosławiw wał” wobec kijowskiej starożytności i naszych wartości duchowych, potwierdza jeszcze to, że na terenie rezerwatu „Starożytny Kijów” przy ulicy Nabereżno-Chreszczatyckiej 1-a firma ta lobbuje za wyburzeniem cennego zabytku architektury i techniki — trzypiętrowego budynku, zbudowanego w 1912 roku według projektu znanego ukraińskiego architekta O. Werbyckiego i wzniesieniem w tym miejscu wielopiętrowego kompleksu biurowo-hotelowego w eklektycznych, nieprzystających do architektury Podola formach. W rezultacie dla turystów, którzy płyną Dnieprem na statku, malownicze wzgórze ze słynną cerkwią św. Andrzeja nie będzie już obiektem estetycznej przyjemności. Czy więc państwo może liczyć na uzupełnienie budżetu dzięki rozwojowi turystyki, jeśli nie stosuje się środków na zachowanie środowiska historycznego?! Przecież nie dla poznania współczesnych kijowskich „architektonicznych cudów” pragną przyjechać do naszej stolicy turyści z zagranicy. Któż jest tym złym projektantem, który pozwala sobie urządzać podziemne parkingi i baseny w „świętości świętości” kijowskiej ziemi? Zapewne dociekliwemu czytelnikowi, zaznajomionemu z historią tworzenia podziemnych garaży i centrum fitness obok fundamentów soboru Sofijskiego, znane jest nazwisko odrażającej dla dziedzictwa kulturowego miasta osoby — byłego kijowskiego głównego architekta p. Babuszkina. Kijowska Sofia znajduje się pod ochroną UNESCO, prace budowlane w sąsiedztwie są kategorycznie zabronione. Już teraz w wyniku naruszenia cyrkulacji podziemnych źródeł, która ukształtowała się na przestrzeni wieków, podnoszą się wody gruntowe, nasiąkają ściany zabytków architektury rezerwatu Sofijskiego, powiększają się w nich pęknięcia. Lada chwila zawali się słynna mozaikowa kompozycja Oranty-Bogurodzicy, która, jak głosi legenda, modli się za dobrobyt kijowian. Jeśli do tego dojdzie, winnych niełatwo będzie pociągnąć do odpowiedzialności. Mówi się, że wszystkie te zmiany to przypadkowy zbieg okoliczności z budową centrum fitness. Za reżimu Kuczmy sprawy o przeprowadzenie śledztwa w sprawie popełnionego przestępstwa nie doprowadzono do końca. Taka bezkarność, być może, pozwoliła p. Babuszkinowi i pracownikom pracowni, którą kieruje, zagospodarowywać nowe działki w strefach chronionych, które przynoszą ogromny zysk zamawiającym-inwestorom. Na sumieniu p. Babuszkina jest również bezceremonialne wciskanie budynków-potworów na Podolu (ul. Spaska 30), na zboczu Peczerskim (ul. Hruszewskiego 9), zabudowa placu przed Stadionem Olimpijskim i wiele innych „arcydzieł”. I teraz ten „bohater” lobbuje za wzniesieniem potwora z podziemnymi parkingami zamiast zabytku historii i architektury na placu Sofijskim obok soboru (ul. Sofijska 20/21), zabudowę szosy Nabrzeżnej z wycinaniem drzew, budowę wielopiętrowego „drapacza chmur” przy ul. Chreszczatyk 5, a także „drapacza chmur” na Majdanie Niepodległości zamiast hotelu „Ukraina”. Przekształcenie Majdanu na rzecz komercantów w dach domu towarowego (ze zniszczeniem przy tym pozostałości staroruskich wałów obronnych i Bramy Lackiej) — również znajduje się wśród „wyczynów” Babuszkina. Mówią, że w swoim najbliższym otoczeniu Babuszkin nie raz pewnie siebie deklarował, że wszystko, co obiecał „ludziom” zbudować (należy rozumieć — oligarchom, którzy zdołali nabyć na własność najlepsze działki w strefach chronionych), on koniecznie zbuduje. I rzeczywiście, przy przyzwoleniu, a nawet przy bezpośrednim wsparciu władz dla działalności tego uparcie-cynicznego „urbanisty”-ignoranta, naszemu złotogłowemu Kijowowi mogą zadać jeszcze wiele nieuleczalnych ran. Trzeba skończyć z potwornymi działaniami urzędników od architektury, których podpisy widnieją pod bezprawnymi decyzjami, i zaproponować zwolnienie gabinetów dla patriotycznie nastawionych specjalistów. Jeszcze gdy Babuszkin był głównym architektem, zaczął rozwijać ideę zabudowy elitarnym mieszkalnictwem, czyli domami oligarchów z podziemnymi wielopiętrowymi parkingami wszystkich wolnych działek „miasta Włodzimierza”, nawet z wyburzeniem budynków, które mają status zabytków. „Przepchnął” projekt przez radę urbanistyczną i już prawie zaczął budować mieszkalny wielopiętrowy budynek właśnie nad fundamentami staroruskiego „zachodniego” (na zachód od fundamentów cerkwi Dziesięcinnej) pałacu. Ten rozbój i w nasze dni planują zrealizować w „świętości świętości” — najbardziej chronionej strefie archeologicznej, którą, jak źrenicy oka, powinni strzec wszyscy, którzy cenią słowiańską historię i państwowość. Jeśli nie my, to nasi potomkowie zdecydują mądrze, czy warto tu reanimować dawne świątynie, chramy, pałace. Lecz stanie się to niemożliwe, jeśli nowa budowa zniszczy fundamenty dawnych budowli oraz inne wartości archeologiczne.
Mychajło DEHTIAROW, historyk sztuki, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy, członek rzeczywisty Nowojorskiej Akademii Nauk. Zniszczenie z inicjatywy S. Babuszkina zabytkowego budynku w stylu konstruktywizmu przy ul. Chreszczatyk 5 w celu budowy w tym miejscu wieżowca. „Kto nie zna swojej przeszłości, ten nie jest wart przyszłości. Kto nie wie o chwale swoich przodków, ten sam nie jest wart szacunku”. M. Rylski
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
państwo „socjal”? Takie myślenie jest typowe dla emigrantów z krajów byłego Związku. Tym ludziom na niemieckich giełdach pracy nie mogą zaoferować nic poza mopem lub torbą listonosza, przede wszystkim z powodu nieznajomości języka. Znamienne, że nasi rodacy przez długie lata uczęszczają na kursy językowe i żyją z zasiłku socjalnego. Z tego zasiłku z głodu się nie umrze, ale też nie zaszaleje. Więc zahartowani radzieckim życiem emigranci kombinują: otrzymują zasiłek i pracują „na lewo”. I tak trzeba będzie zmywać naczynia, ale jeśli robić to oficjalnie, to zabiorą „socjal”. — Pańska rodzina również żyje z zasiłku socjalnego. Wystarcza także na wizyty w Czerniowcach? — Rzecz w tym, że mnie również przychodzi pracować nielegalnie, aby nie stracić zasiłku socjalnego i gwarancji socjalnych. Jesteśmy ludźmi w wieku emerytalnym i, naturalnie, musimy myśleć nie tylko o teraźniejszości, ale i o naszym odejściu z tego życia. Według niemieckich praw, jeśli będziemy pracować oficjalnie, to stracimy nie tylko „socjal i gwarancje”, ale i możliwość bycia pochowanymi na koszt państwa. Bo wydatki na pogrzeb w Niemczech nie są na kieszeń nie tylko imigrantów, ale i przeciętnych Niemców. Warto zaznaczyć, że ludzie za granicą, a zwłaszcza w Niemczech, są zbyt pragmatyczni. Oni i grosza nie podarują, nie mówiąc już o rzucaniu pieniędzy na wiatr. AKTUALNIE Co 35. osoba na Ziemi to emigrant Takie dane opublikowała w Genewie Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji (IOM). USA, Rosja i Niemcy to rekordziści imigracji Obecnie w USA jest 35 milionów, w Rosji — 13,3 miliona, w Niemczech — 7,3 miliona imigrantów, którzy legalnie przebywają w kraju. Według obliczeń Urzędu ds. Imigracji i Naturalizacji USA, mieszka tu ponad 7 milionów nielegalnych imigrantów. Dyrektor Centrum Badań nad Problemami Imigrantów Steve Camarota zaznaczył, że Ameryka straciła kontrolę nad swoimi granicami. Ukraina to główny „dostawca” nielegalnych emigrantów Świadczą o tym wyniki badań nad współpracą gospodarczą i rozwojem. Zazwyczaj ludzie emigrują do USA, Niemiec, Hiszpanii, Włoch, Wielkiej Brytanii, Portugalii i Japonii. W większości krajów uprzemysłowionych zmniejszyła się liczba osób ubiegających się o azyl polityczny. Wzrosła ich liczba tylko w Polsce, Czechach i Grecji. Polacy legalizują ukraińskich pracowników zarobkowych Zimą w Polsce liczba nielegalnych pracowników z Ukrainy sięga 15 tysięcy, latem — ponad 150 tysięcy. — Mówią, że nielegalna praca wiąże się z przestępstwami. Panu udało się uniknąć? — To prawda. Ale mi rzeczywiście się udało, ponieważ pracuję w pracy twórczej. Redaguję rosyjskojęzyczną gazetę na zasadach społecznych. Jeśli chodzi o sytuację z nielegalnym zatrudnieniem, to specjaliści niemieckich urzędów pracy twierdzą, że na rynku nielegalnej siły roboczej coraz aktywniej zaczyna działać zorganizowana przestępczość. Uformowały się struktury, które zarabiają niemałe pieniądze na nielegalnym zatrudnieniu. Berlińska gazeta „Tagesspiegel” przytoczyła klasyczny przykład organizacji „biura nielegalnego zatrudnienia”, którego klientami często stają się Ukraińcy. Jedna z takich placówek, stworzona przez głowę dużej tureckiej rodziny, która mieszkała w Berlinie, została wykryta. Sprytny Turek założył pięć firm budowlanych na nazwiska kilku podstawionych osób. — Czy przytoczony przykład świadczy o skutecznej walce Niemców ze zorganizowaną przestępczością na rynku nielegalnej siły roboczej? — Począwszy od 2001 roku, Niemcy bezskutecznie walczą z pracą „na lewo”. I powodem jest ekwiwalentny wzrost podatków i niechęć pracodawców do ich płacenia. Jak wiadomo, popyt określa podaż, a na rynek nielegalnej siły roboczej to pojęcie rozciąga się tak samo, jak na wszystkie sfery gospodarki. Biorąc pod uwagę te realia, wicekonsul Ukrainy w Polsce poinformował, że obecnie trwają prace nad wprowadzeniem zmian do wspólnej Umowy o wzajemnym zatrudnieniu, które będą dotyczyć prac sezonowych. Da to możliwość Ukraińcom posiadania ubezpieczenia medycznego, uporządkuje problemy wizowe i zapewni legalny zarobek. Dyrektor warszawskiego urzędu ds. repatriacji i cudzoziemców Robert Baran oświadczył, że polski rząd rozważa obecnie także kwestię wprowadzenia dla cudzoziemców statusu długoterminowego rezydenta, co pozwoli im pracować i mieć ubezpieczenie nie tylko w Polsce, ale i w innych krajach Unii Europejskiej. Zdjęcie G. Oborskiej Podczas kontrolnych rajdów po prywatnych piekarniach, nocnych sklepach spożywczych i kawiarniach Berlina pracownicy urzędów pracy za każdym razem są przerażeni, bo, powiedzmy, z 33 pracowników, którzy byli w pracy w 11 lokalach w momencie kontroli, pięciu w ogóle nie miało prawa przebywać w Niemczech; jeden nie miał pozwolenia na pracę, a jeszcze dziesięciu „dorabiało na lewo”, otrzymując jednocześnie „socjal” lub zasiłek dla bezrobotnych. W minionym roku w Berlinie zarejestrowano 30 600 nielegalnych imigrantów i to tylko wierzchołek góry lodowej. — To kogo uważa się za poszkodowanych: nielegalnych imigrantów czy państwo niemieckie? — Niemcy podliczyli straty wyrządzone przez takie firmy: ich skarbiec nie otrzymał 700 tysięcy euro. Według obliczeń ekspertów, tylko w Berlinie obrót pieniężny nielegalnego zatrudnienia wynosi 15 milionów euro. — Znajomość języka to główny problem dla emigrantów, przez który nie mogą mieć przyzwoitej pracy? — Żeby moi rodacy zrozumieli, jak ważna jest znajomość języka — podam przykład. Pod koniec ubiegłego roku do niemieckiej ambasady w Bukareszcie przyszły trzy młode kobiety z pustymi portfelami, ale wielkimi ambicjami. Chciały pojechać do Niemiec, żeby tam zajmować się prostytucją, absolutnie legalnie, mając w rękach wizę wjazdową. Między Unią Europejską a Rumunią istnieje umowa o prawie do swobodnego otwierania przedsiębiorstwa, która wszystko to reguluje. Jednak są jasne warunki: znajomość języka, posiadanie biznesplanu oraz kapitału początkowego. Gdyby kobiety spełniły wspomniane warunki, mogłyby swobodnie i legalnie zajmować się swoim „biznesem” w Niemczech. Ale uciekły się do fałszerstw i ambasada nie tylko odmówiła im wiz, ale także wszczęła sprawę karną. Materiały przygotowała Maria WYSZNIEWSKA, „Wersji”
Машинний переклад
NASI NA ŚWIECIE „Nas tu nie przyjmują, nie rozumieją, nikomu nie jesteśmy tu potrzebni. Nie ma możliwości pracy w zawodzie i wykorzystania dyplomu ZSRR czy Ukrainy, które, nawiasem mówiąc, nie idą w żadne porównanie z tutejszymi. To, że słabo znam język, to tylko wymówki. Oni po prostu widzą we mnie konkurenta”. Takich narzekań od byłych obywateli ZSRR mieszkających za granicą jest niemało. Do nich dochodzą skargi tych, którzy szukają łatwego zarobku lub zamorskich książąt: „Myślałam, że mnie kocha, a on liczy, ile par rajstop zużyłam w miesiącu”. Wielu Ukraińców, którzy opuścili swoje domy, żyło i żyje w świecie iluzji o „idealnym kraju”, „idealnym towarzyszu życia”, „idealnym szefie” itp. Wielu z nich święcie wierzy, że ktoś musi stworzyć im sprzyjające warunki do tego, aby budowali właśnie to „idealne życie”. A ich powinni kochać za sam fakt istnienia i takimi, jakimi są. A także wchodzić w ich położenie, robić wyjątki, dawać, a jeszcze lepiej – prosić, aby wzięli. Tak nigdy nie było i nie będzie. O wszystko w życiu trzeba walczyć, twierdzi moja rozmówczyni, była czerniowczanka, inżynier z zawodu Hanna Lisowa. UKRAIŃSCY NIELEGALNI PRACOWNICY W NIEMCZECH – Pani Anno, prawie dziesięć lat mieszka Pani za granicą. Czy legalnie trafiła Pani do Niemiec? – My z mężem jeszcze na początku lat 90. wyjechaliśmy do Niemiec jako dzieci rodziny, która ucierpiała od faszyzmu w latach II wojny światowej. – Czy wielu jest tam naszych rodaków? – Wśród nielegalnych pracowników w Niemczech jedną z najliczniejszych grup stanowią Ukraińcy. Razem z Polakami i Białorusinami pracują głównie na budowach, tam łatwo ich „ukryć”. Ci ludzie z reguły bardzo ryzykują zdrowiem, a nawet życiem. Przecież o gwarancje bezpieczeństwa pracy nielegalnych robotników „wątpliwi” pracodawcy nie będą myśleć, bo to zbyt drogie. Pieniądze zaś, zaoszczędzone na zapewnieniu bezpieczeństwa, najwyraźniej idą na łapówki dla urzędników, którzy „przez palce” patrzą na takie naruszenia. O ubezpieczeniu zdrowotnym nawet nie ma mowy. Po drugie, nielegalni ryzykują, że zostaną oszukani przez pracodawców i nie otrzymają zarobionych pieniędzy. PRACA „NA LEWO” JAKO SPOSÓB PRZETRWANIA – Pana zdaniem, dlaczego Ukraińcy decydują się na nielegalne dorabianie? – Dorobić nielegalnie nie ma nic przeciwko wielu Ukraińców. Są tacy, którym nie wystarcza pomoc socjalna na piękne życie, a iść do oficjalnej pracy nie chce się – po co dawać... SYGNAŁ ALARMOWY Takie badania socjologiczne zapoczątkował Ogólnoukraiński Fundusz Charytatywny „Oświata Ukrainy”, który już od dłuższego czasu zajmuje się problemami bezdomnych dzieci. Na ulicach stolicy nierzadko żebrają dzieciaki, które przyjeżdżają z bliskich rejonów lub sąsiednich obwodów. One jeszcze nie nocują w piwnicach i ze swoim „zyskiem” wracają do domu. Ale czy wliczają się do liczby dzieci zaniedbanych? Jak świadczą dane statystyczne Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, w ubiegłym roku wykryto 34 tysiące dzieci, które żyją na ulicy. Wiek ich wynosi od 6–7 do 14 lat, chłopców jest dwa razy więcej niż dziewczynek. Uderza w tych badaniach to, że co czwarte bezdomne dziecko pochodzi z normalnej rodziny. To znaczy, oprócz głównych przyczyn dziecięcej bezdomności: biedy, pijaństwa, narkomanii – są jeszcze inne, które prawdopodobnie kryją się w komunikacji rodziców i dzieci. Oto kilka nieprawdopodobnych historii, usłyszanych od chłopców i dziewczynek, którzy opuścili swój dom. Ola ma 11 lat, rodzona matka nie mieszka z nimi, a do rodziny przyszła kobieta, bardzo troskliwa, cierpliwa, która chciała zastąpić mamę. Tata dokłada wszelkich starań, aby dziewczynka żyła w rodzinie, uczęszczała do szkoły, dostatek w rodzinie jest powyżej średniej. Ale Ola twierdzi: „W domu mi się nie podoba, tam jest ma-co-cha! Ja jej organicznie nie trawię. Nie chcę z nią mieszkać. A że smucę ojca – to niech tam! Bo chcę, żeby znów zszedł się z mamą. A póki co będę na ulicy, tam mi się podoba...”. Wadym mieszka w rodzinie z rodzicami. Matka i ojciec pracują, zarabiając pieniądze dla jedynego synka. Kupują mu wszystko co najlepsze, opiekują się, spełniając wszelkie zachcianki. Chociaż sami prawie klepią biedę. Wadym już drugi raz ucieka z domu, jedną z przyczyn jest konflikt z mamą z powodu palenia. Mama dziesięcioletniego Ołeha handluje na bazarze, ojczym pije. Chłopiec idzie na ulicę rano i wraca późnym wieczorem. Mama karmi go, ubiera, nawet daje kieszonkowe. A czym zajmuje się dziecko – wiedzieć nie chce. Witalij, 14 lat: „Myję się w zależności od pory roku. Latem – w morzu lub wodą źródlaną. Zimą – jeśli w piwnicy, w której nocuję, jest gorąca woda, ale to zdarza się bardzo rzadko”. Ola, 11 lat, dziewczynka z zamożnej rodziny, żebrała z tabliczką „Proszę na chlebek”. Opowiedziała takie rzeczy: „Żeby mieć pieniądze, ciągle proszę, mogę coś smacznego i ukraść. Sama nigdy nie zarabiałam, to znaczy za pieniądze nie pracowałam...”. Ołeksij, 14 lat: „W domu nie mieszkam, ale niezbędną odzież mam. Ojciec wszystko mi kupuje na bazarze”. Co więc skłoniło dzieci do wyjścia na ulicę? Psycholodzy tłumaczą to niedostatecznym zrozumieniem między rodzicami a dziećmi. Spróbowano zbadać, na ile rodzice są zaznajomieni z życiem nastolatków poza szkołą i rodziną. Okazało się, że nawet matki mylą się co do tego, kto jest przyjacielem syna czy córki, jak dziecko wydaje pieniądze, gdzie bywa po szkole, co robi w wolnym czasie. A ojciec wie tylko „połowę prawdy”, szczególnie dotyczy to rodziców 15–16-letnich nastolatków. Ale coraz liczniejsza staje się, niestety, kategoria tych, którzy wcale nie interesują się życiem własnych dzieci. Na międzynarodowej konferencji „Tydzień edukacji dorosłych” omawiano temat edukacji dorosłych dla bezpieczeństwa dzieci. Przecież u nas stosunek rodziców do dzieci jest tradycyjnie traktowany jak do własności: jedna trzecia przypadków handlu dziećmi odbywa się za zgodą lub nawet z inicjatywy rodziców. Co więcej, nie wypracowano mechanizmu odpowiedzialności rodziców za wyrządzoną dzieciom szkodę. Dzieci nie zwracają się o ochronę do organów państwowych, bo boją się dorosłych. Dotyczy to także pracodawców, którzy wykorzystują pracę dzieci. Już wiadomo, że dzieci wykorzystuje się w przemyśle porno i seks-biznesie, są sprzedawane. Ale tylko nieliczne są przypadki, kiedy dzieci zwróciły się ze swoją biedą i winnych ukarano. Służba edukacji dorosłych może być stale działającym organem przy Instytucie Psychologii,
stworzy bazę danych ze wszystkich krajów, uogólniając doświadczenia edukacji dorosłych w imię bezpieczeństwa dzieci. Ukraina zobowiązała się przed światem do podjęcia działań na rzecz stopniowego zniesienia pracy dzieci w jej najgorszych formach. A należą do nich wszystkie formy niewolnictwa lub praktyki podobne do niewolnictwa: handel dziećmi, zależność dłużna, praca przymusowa, a nawet werbowanie dzieci do wykorzystania w konfliktach zbrojnych. Dotyczy to również produkcji i handlu narkotykami, pracy, która szkodzi zdrowiu, moralności i bezpieczeństwu dzieci. Aby takie haniebne zjawisko nie występowało w naszym kraju, planuje się utworzenie międzyresortowej służby ochrony dzieci. Dzisiaj bardzo wiele instytucji społecznych zajmuje się dzieckiem: Ministerstwo Ochrony Zdrowia, Ministerstwo Oświaty i Nauki, służba opieki społecznej, służba ds. młodzieży, służba ds. nieletnich i inne. Jednak brak koordynacji działań prowadzi do tego, że dziecko pozostaje bezbronne, ponieważ każda służba przestrzega wymogów prawnych ustalonych właśnie dla niej. Oto przykład. Służba socjalna powinna udzielić pomocy dziecku w formie jakiegoś świadczenia. Do tego potrzebna jest kserokopia paszportu ojca, a dziecko nie może jej dostarczyć, ponieważ ojciec pije lub nawet znęca się nad nim. W takiej sytuacji konflikt mogłaby rozwiązać międzyresortowa służba ochrony dziecka, co jest już praktykowane w cywilizowanych państwach. W ramach nowego projektu troski o dzieci osierocone zostanie utworzony Instytut Rodziców Chrzestnych. Ponieważ dzieci osierocone, które wychowywały się w domach dziecka, nie są przystosowane do przyszłego życia w środowisku społecznym. Dlatego w niektórych domach dziecka w obwodach kijowskim i kirowohradzkim planuje się utworzenie centrów adaptacyjnych. Warunki życia w nich będą maksymalnie zbliżone do domowych: dzieci będą mogły nawet same gotować sobie w kuchni. Wszak już za rok — a w centrum adaptacyjnym przebywać będą ci, którzy będą mieli po siedemnaście lat — zaczną samodzielne życie. Projekt będzie chronił także osiemnastolatków. Ponieważ obecnie państwo przestaje troszczyć się o tych, którzy osiągnęli pełnoletność. A nierzadko w ich życiu w tym czasie jeszcze nic się nie zmieniło, dziecko nie przestało być pokrzywdzone przez los, wręcz przeciwnie, potrzebuje uwagi i pomocy. Dlatego planuje się tworzenie domów typu rodzinnego, kiedy przybrani rodzice będą przyjmować osiemnastolatków w celu zorganizowania własnej działalności, aby dać im możliwość odnalezienia się w dorosłym świecie. Walentyna DAWIDENKO
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
zrealizowanej młodzieży, wśród rozrabiaków, nietrzeźwych robotników. Dawyd Motuzka, niosąc chłopom obce dla nich idee, „dostosowuje” do „zacofanych” swój materiał językowy i tworzy emocjonalne, implikowane obrazy słowne za pomocą języka potocznego (świerzb, sukinsyny, kląć matami). Wpływając na myśli i emocje, powieść A. Hołowki swoją ideową orientacją zabijała duchowość narodu, która była niszczona wiekami (Problemy semantyki porównawczej. — Kijów, 1999. — s. 353—354.). Ani ukaz emski, ani cyrkularz wałujewski nie wyrządziły narodowi tak wielkiej szkody moralnej, jak komunistyczna ideologia, która podstępnie niszczyła ideę narodową, samą osobowość, jej świadomość, język. A u ludzi mało piśmiennych taki język nabierał szczególnego zabarwienia i stylu „plunąć-rozplunąć”. Jednak język wulgarny nigdy nie był u nas ozdobą utworów literackich. Analizując powieść Ułasa Samczuka „Kułak”, I. Ohijenko przestrzega przed nadmiernym używaniem słownika wulgarnego, który goni: „Język przestępczy, — według niej, — to wybitne osiągnięcie internacjonalizmu na Ukrainie, ... co niszczy czysto językowe wyświechtane stereotypy kalinowości, soczystości”. (Słowo Proświty. — 2004. — 3—9 czerwca. — s. 5.). A w przedmowie „Język ukraiński bez upiększeń” do jej słownika uderza oskarżenie gorliwców czystości języka, którzy przeciwstawiają żargonowe style komunikacji dyskursowi pięknego słowa, słowiczej harmonii standardu literackiego, w banalnym kłamstwie, nienawiści, obłudzie, bezczelnie wyrafinowanym manipulowaniu ludzką świadomością i zachowaniem, w niemal najwyższym przejawie bezkultury, duchowego zwyrodnienia (s. 14). Jak można poprzez kalki, rusyfikację, totalne rosyjskie wtręty we współczesnym ukraińskim użyciu żargonu, jak i poprzez sam „ukraiński język rosyjski”, czyli surżyk, oskarżać język ukraiński o niekonkurencyjność w sferach komunikacji potocznej, stylistycznie obniżonej, niezdolność do produkowania su-
Машинний переклад
SZANOWNY PANIE MINISTRZE!
Po obejrzeniu programu telewizyjnego „Dialog z władzą” (14.04.2005 r. na Pierwszym Narodowym), my, nauczyciele języka i literatury ukraińskiej z Kaniowa w obwodzie czerkaskim, wreszcie poczuliśmy nadzieję, bo Pan był szczery i na pytania postawione przez pedagogów odpowiedział: „Zwracajcie się do mnie”. I podał numer swojego telefonu. Zaoferował Pan ludziom pomocną dłoń, a my, słysząc to, też postanowiliśmy zwrócić się do Pana. Martwi nas stan, w jakim znajduje się język ukraiński, godziny na jego naukę są stale skracane. My, nauczyciele polonistyki, jesteśmy tego świadkami. Na przykład w naszej szkole z pogłębionym nauczaniem języków obcych wszystko jest ukierunkowane na rozwój wielojęzyczności, a język ojczysty znalazł się w roli „żebraczki”, „przedmiotu drugorzędnego”. W Ukrainie — jeden Szewczenko, jeden Kaniów i jedna droga do nich, bo to nasze świątynie. Nasza Szkoła Ogólnokształcąca nr 6 jest jedyną w Ukrainie placówką edukacyjno-wychowawczą, która działa w pobliżu grobowca Szewczenki. Dlatego do szkoły z każdego zakątka Ukrainy przybywają goście. Przyjeżdżają do nas cudzoziemcy, którzy nie rozumieją, dlaczego dziś nasz język ojczysty wymaga ochrony i znajduje się w stanie krytycznym. Nauczycieli naszego miasta nie zadowalało i nie zadowala sytuacja, gdy na przykład w 5. klasie na naukę języka ukraińskiego przeznacza się zaledwie 2,5 godziny. Prowadziliśmy dialog z władzą, ale napotkaliśmy nieugięte „nie!”, bo to, widzi Pan, dodatkowe finanse! Oczywiście, że tak, ale gdzież jest wyjście? Przecież artykuł 10 Konstytucji Ukrainy mówi, że państwo powinno zapewniać wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego na całym terytorium państwa. Dlaczego więc dziś nie rozwiązać tej bolesnej kwestii, dodając nie tylko liczbę godzin, lecz także stosując system podziału klas, jak przy nauce języków obcych? Dlaczego, podnosząc głos w obronie języka ojczystego, nauczyciele z reguły muszą spodziewać się szeregu problemów? I dopóki los języka ukraińskiego będą decydować ludzie, którzy nie dążą do jego rozwoju, a wręcz przeciwnie, niszczą go?! O losie języka powinni decydować jego użytkownicy, ludzie o wysokiej świadomości i odpowiedzialności. Proponujemy taką, naszym zdaniem prostą zmianę. Klasy o dużej liczbie uczniów należy dzielić na dwie grupy, tak jak jeszcze niedawno robiono to w nauczaniu języka rosyjskiego, a dziś robi się to w nauce języka obcego. To poprawi jakość nauczania przedmiotu i rozwiąże problem redukcji kadr. Liczymy, Panie Ministrze, na Pana zrozumienie i wsparcie, troskę o los języka ojczystego, przekonanie, że szkoła przede wszystkim powinna wychowywać osobowość. Harmonijnie rozwinięty młody człowiek wyrasta tylko na gruncie narodowym. Z głębokim szacunkiem nauczyciele Szkoły Ogólnokształcącej nr 6 w Kaniowie, obwód czerkaski: Lidia KOWALENKO, Lubow BOJCZENKO, Larysa NAZARENKO
Nie samym chlebem żyje człowiek, lecz każdym słowem Bożym. Ewangelia według św. Łukasza
Машинний переклад
Dusza każdego narodu, a zwłaszcza ukraińskiego, zawsze pragnęła duchowego chleba. Nie bez powodu Taras Szewczenko postawił na straży przy nim Słowo jako Boże kadzidło, kadzidło prawdy. I zapłonęła Boża iskra, i popłynęła Dobra Nowina, i rozbrzmiało pieśnią genialne Słowo. Wykrzesywało, kuło, ostrzyło i hartowało je także niejedno pokolenie mistrzów przekładu artystycznego, którzy doprawdy stawali się apostołami prawdy i nauki. Ginęli, jak Mykoła Zerow, po więzieniach i GUŁAG-ach, ale mimo wszystko zdołali zachować to opłacone tułaczką Słowo i przekazać je potomnym, niczym Krzew Gorejący. W nim, za szczerym wyznaniem Hryhorija Koczura, „woli i wieczności ułamki złote” oraz „prawdzie światowej i prawdzie naszej danina”. W ukraińskiej kulturze język postrzegany jest nie tylko pragmatycznie, jako środek komunikacji, lecz także jako najcenniejszy skarb narodowy. I dlatego kultywowanie standardów literackich nabiera szczególnej wagi, zwłaszcza w warunkach totalitaryzmu, który uniemożliwiał językową odmienność ustnego i pisemnego samowyrazu. Walkę przeciwko samodzielności języka ukraińskiego, jego narodowej swoistości, skierowano przede wszystkim na przekład. Właśnie na niego, jak zauważa R. Docenko, „niezmiernie ciężkim obuchem” spadały nagonki na język, na piśmiennictwo. Nasz język bardzo zubożono, kiedy z większości tomów słownika języka ukraińskiego powyrzucano nawet obecne w kartotece Instytutu Językoznawstwa cytaty z prac Łukasza, bo „tenże Łukasz wywarł o wiele większy pozytywny wpływ na rozwój ukraińskiego języka literackiego, na podniesienie jego autorytetu w przykrej porze nacjonalnego nihilizmu, niż dobra setka oryginalnych pisarzy (Ukraina. — 1988. — nr 50. s. 1—2; 1989. — nr 17. — s. 3). Wykluczenie z procesu literackiego tego jasnego geniusza wyrządziło niepowetowaną szkodę przekładowi i leksykografii. Odziedziczyliśmy natomiast całkowicie upolityczniony w radzieckim imperialnym czasie, nie na korzyść języka ukraińskiego, problem surżyku. O spadku po totalitarnym reżimie w mentalności i języku, o językowych potwornościach, strasznej zniewadze języka, ludzkich uczuć, zwłaszcza dziecięcych, mowa jest w „Wybólowanych etiudach” prof. R. Zoriwczak, poświęconych jasnej pamięci jej matki, długoletniej nauczycielki ojczystej mowy. Zniewagą wydają jej się nowe nazwy sklepów, jadłodajni, bufetów, których językowa mieszanina rani dziecięcą duszę, rodzi „surżykową mentalność — wielkie nieszczęście dla narodu, wszak język — to najcenniejszy skarb narodu” (LU. — 2004. — 29 lipca. — s. 4.). Język i kultura — to układ odpornościowy Ukrainy. „Język, — według trafnego określenia Pawła Zibrowa, — to krew i energia narodu, to nasza siła i natchnienie. Zabierz język — a naród upadnie, jak dom bez fundamentu” (Słowo Proświty. — 2004. — 22—28 lipca. — s. 14.). Prawidłowość jest wyraźna: czyj język, tego państwo, armia, sąd, milicja. „Język — to symbol, niezbędny dla konsolidacji narodu” (Językoznawstwo. — 2003. — nr 1. — s. 3—10). Oto dlaczego ciemiężyciele nie zapominali o konieczności niszczenia języka zniewolonych narodów. Przepełniony bólem o los ojczystego języka, swojego narodu, państwa jest artykuł R. Zoriwczak „Język narodu mego...” (Proświta. — 2003. — styczeń. — s. 3.), gdzie prześledzono długą historię lingwocydu wobec narodu ukraińskiego, prowadzącą do etnocydu — wyzbycia się etnosu, narodu. W strasznym wrogim wirze przeszłości przetrwaliśmy, a teraz nie zawsze dbamy o swoje obywatelskie obowiązki, o kulturę, zwłaszcza językową. Język stał się bardziej wulgarny zarówno w codziennym porozumiewaniu się, jak i w przestrzeni informacyjnej. „Brutalnie przeklinają kobiety i dziewczęta, w literaturze, periodykach. Nawet w renomowanych wydawnictwach pojawia się coraz więcej niecenzuralnego słownictwa. Nazywają to demokratyzacją mowy, lecz, zdaniem J. Radewycza-Wynnyckiego, to raczej chamokratyzacja, bo prawdziwa demokracja — to nie anarchia, a wolność w granicach prawa (Wysoki Zamek. — 2004. — 13 marca. — s. 9.). I choć w Kodeksie Karnym Ukrainy jest artykuł, który zabrania obrażania ludzi, używając niecenzuralnych wyrażeń, to rząd nie podejmuje wysiłków, aby temu zapobiec, jak w amerykańskim senacie, gdzie zgodnie z projektem ustawy za używanie niecenzuralnych słów karze się grzywnami nie tylko wydawnictwa, ale i studia filmowe. Jednak trudno zgodzić się z tezą Radewycza-Wynnyckiego, że musimy pożyczać przekleństwa, kiedy nie mamy swoich. To twierdzenie jeszcze można by dopuścić w artykule naukowym, ale nie w popularnym, tym bardziej bez potrzeby wyniesione w streszczeniu przez autora artykułu: „Żywy język — jak rzeka: nigdy nie płynie prosto”. Lepiej byłoby wyróżnić zdanie, które w naszych czasach przyzwolenia na wszystko jest doprawdy bardzo aktualne: Zdjęcie H. Oborskiej Zwycięzcy proświtańskiego konkursu „Kalinowe słowo”
“Ale tragedia polega na tym, że ludzie używają słów obelżywych bez żadnej potrzeby”, co szczególnie uderza w mowie dzieci. Wulgaryzmy, niestety, weszły do języka uczniów młodszych klas, nie mówiąc już o licealistach czy studentach. Złorzeczenie, które miało podłoże w państwie ateistycznym i zostało nam w spadku, może być straszniejsze od materiałów wybuchowych, ponieważ niektóre słowa po prostu “wybuchają” w aparacie genetycznym człowieka, zniekształcając jego programy dziedziczne, wywołując mutacje, które w końcu prowadzą do degeneracji. Blokuje ono procesy twórcze w organizmie człowieka. W staroruskich kronikach złorzeczenie rozpatrywano jako oznakę zachowania biesowskiego, które ma wyraźnie antychrześcijański charakter. To faktycznie pogańskie zaklęcie. U dawnych Słowian pełniło ono funkcję przekleństwa (Słowo Proświty. — 2004. — 5—11 sie. — S. 5.). Rozpowszechniło się u nas przeklinanie, jak twierdzi I. Ohijenko, już po rewolucji wśród etycznie słabej, zdemoralizowanej części społeczeństwa. Żargon nie wzbogaca wspaniałego języka ukraińskiego prawdziwym skarbem, bo tym “plugawym” językiem nie mówi żaden porządny człowiek, a jedynie nieznaczna, moralnie złamana część naszego narodu (Język ojczysty. — 1938. nr 9—10. — S. 363—364.). Żargon ukraiński również ogólnie pochodzi od żargonu przestępczego, który tworzy się w miastach, gdzie ludność jest przeważnie rosyjskojęzyczna. A miejskie dno Ukrainy, według J. Radewycza-Wynnyckiego, językiem ukraińskim nigdy nie mówiło. Stamtąd szerzy się nie tylko wulgaryzacja, ale także surżykizacja i substandaryzacja w wyniku dwujęzycznej dygłosji. Sprzyjają temu liczne zapożyczenia z żargonu rosyjskiego w “Krótkim słowniku leksyki żargonowej języka ukraińskiego” Ł. Stawyckiej (K., 2003) oraz jej recenzji “„Blatna muzyka” języka ukraińskiego” (Dzień — 1999. — nr 48. — 19 mar.) na encyklopedyczny dwutomowy słownik synonimów O. Chomenki “Język przestępców, język mafiozów” (K., 1997). Nie ukrywa się też przyczyny rozpowszechniania samoróbnego żargonu — współczesne ironiczne style komunikacji (s. 15)? Przecież ukraińska kultura śmiechu od wieków słynęła z iskrzącego dowcipu, ale dobrodusznego. Po co nam teraz taka szorstkość dyskursu, gwałcenie gustów językowych, językowe potworki? Jest to sprzeczne z naszą tradycją narodową, naszą mentalnością, zakodowaną w wewnętrznej formie słowa “wychowywać” — chować od zła, od “blatnej muzyki”. Czystość duszy nie dopuszcza podwyższonej ekspresyjności mowy, zwłaszcza obniżonej leksyki obelżywej i grubiańskiej, która nosi piętno niekodyfikowalności (niedopuszczalności w kulturalnych sytuacjach językowych). Przecież dobry ton, którego zawsze przestrzegały ukraińskie stateczne rodziny, wymaga powstrzymania się od przekleństw, wstydliwego prostackiego słowa (Język ojczysty. — 1937. — nr 7—8. — S. 322.). Młodzież to przyszłość Ukrainy. Wychowamy ją na tradycjach narodowych — uratujemy Ukrainę. Tylko przestrzegając tej ukraińskiej tradycji, można uformować ukraińską osobowość, bez której, jak podkreśla R. Zoriwczak, nie będzie też wolnej Ukrainy. Odkąd język ukraiński uzyskał status państwowego, można witać pierwsze zmiany, zwłaszcza zjawisko “rosyjskiego surżyku”, kiedy już język rosyjski staje się odbiorcą ukraińskiego (Językoznawstwo. — 2000. — nr 1. — S. 46—58.). Jednak surżyk naszego melodyjnego języka odzwierciedla mentalność, która nie sprzyja formowaniu dobrej osobowości i ustanowieniu ukraińskiej państwowości. Zatem, ponieważ jednym z głównych komponentów państwa jest język, trzeba strzec go jak źrenicy oka, uczyć się od obcych, ale i swojego nie wypierać się, pielęgnować piękno ojczystego słowa, aby nasz język pełnowodnie się rozlewał, nie tracąc soczystości i słowiczych treli. Olga MEDWID
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
widza. Przekonamy się, że chyba genialny reżyser znajdzie wizualne odpowiedniki dla ich katastroficznej poetyki: „Obrazy […] patrzą na pustą chatę jak głodne psy”, „oparła się o wrota i nie mówiła, ale tak z daleka patrzyła, jak z nieba”, „zgrzytnął zębami jak żarnami”, „wiśnie zakwitły, aż mleko kapie”, „Krowa biła nogami i rozdzierała babę na kawałki. Obie walczyły ze śmiercią”, „…wieszają ludzi; nieboszczycy kołyszą się lasami”, „Jedna łza toczyła się po twarzy jak perła po skale”, „…oczy jej wypadły i potoczyły się jak martwe kamienie po ziemi”. Niezbyt gęsto zasiane w tekście prozatorskim poetyckie perły to jedyny środek, przez który Stefanyk pozwala sobie zaznaczyć autorskie stanowisko wobec ludzi i wydarzeń. Skąpo (czy raczej ascetycznie) — i wyjątkowo skutecznie. „Poetycki protokół” — sformułowanie, które brzmi jak nonsens, ale Stefanyka klasyfikacja tego, co pisze, nigdy nie interesowała. Powiedzmy, jako pisarza i publicystę bardzo szanował Iwana Frankę, ale żadnego wpływu Kamieniara na twórczość pokuckiego NOWE WYDANIE
Машинний переклад
Skarbnica utworów o krainie bukowińskiej wzbogaciła się o nowe wydanie członka Związku Dziennikarzy Ukrainy, Związku Pisarzy Ukrainy, mieszkańca Nowodniestrowska Iwana Semenowycza Nahirniaka — książkę „Ścieżki przez serce”. W zbiorze znajduje się 33 szkice artystyczno-publicystyczne ze zdjęciami autora z różnych lat działalności. Sama książka to rozważania nad konkretnymi wydarzeniami i zjawiskami, którym poświęcone były publikacje autora w gazetach i czasopismach. W nich twórca malowniczo wskrzesza wydarzenia z dawnych i niedawnych czasów, które są aktualne i współczesne dla teraźniejszości. U wielu osób, które wezmą do rąk nowy zbiór I. Nahirniaka „Ścieżki przez serce”, pojawi się pytanie: „A jaka to ścieżka?”. A kiedy spróbują nią przejść, zrozumieją, że to droga do własnej duszy, to ziarna cudu w codzienności, które są wypełnione troską i pracą. Ostra dziennikarska spostrzegawczość Iwana Semenowycza ujawnia się na wielu ścieżkach, po raz kolejny potwierdzając umiejętność autora do płonięcia sercem bojownika w pamiętnym szeregu słowa. Być może dlatego w książce jest tak wiele pytań skierowanych do umownego rozmówcy. Przeczytawszy „Kto uratuje Dniestr?”, „Jaki los czeka Dniestrowską Elektrownię Szczytowo-Pompową?”, „Skąd bierze się okrucieństwo?”, „Jak bronimy swoich praw?”, „Złapana w czasie nasza chwila”, „Znowu śni się Afganistan” i inne, będziecie mogli znaleźć nie tylko odpowiedzi, ale i ciekawą informację. W poszukiwaniu materiałów fabularnych twórczość dziennikarska Iwana Semenowycza często opiera się na materialistycznym gruncie: „Oboronskie — znaczy ludowe”, „Ziemi mało, potrzeba tylko miłości” i in. Lecz jako najdroższe i najcenniejsze dziedzictwo przekazuje pisarz miłość do rodzinnego kraju, do swoich ludzi. W opowieści „Ekologia duszy” wyczuwa się wysoką nutę pięknego uczucia: „Jak rzadko mówimy o rodzinnym kraju. Jak mało zwracamy się do kultury swoich przodków. A jaka to siła duszy!”. A z jaką niezwykłą osobliwością opowiada autor o żywym ogniu swojego serca: „Wiosną moje Łomaczeńce, niczym księżna pod welonem. Patrzysz — nie możesz się napatrzeć... Wieś, przystrojona bujnie kwieciem, przygarnia do siebie z daleka. Do tej bieli, wydaje się, i niebo się przygarnia”. Powiew historii, powiew dni powszednich i świąt przenika na wskroś dziennikarski świat Iwana Semenowycza. I z jakim szacunkiem i poważaniem opowiada on o utalentowanym literacie, swoim mądrym nauczycielu i dawnym przyjacielu Wasylu Wasylowyczu Handziju, przedstawiając z synowską miłością jego książkę „Moja wieś przez stulecia, epoki i lata”, która odtwarza historyczno-literacką kronikę malowniczej wsi Romankiwce. Na twórczej drodze I. Nahirniaka spotykają się i przeplatają ludzkie losy oraz wydarzenia, które dzieją się wokół nas. A „Ścieżki przez serce” — to punkt wyjścia rozważań oraz ideowych przekonań twórcy, droga poznania i dojrzewania bohaterów, szeroka magistrala współczesności, ruch pamięci, który przechodzi przez serce. Walentyna KURHAN, kierowniczka Miejskiej Biblioteki w Nowodniestrowsku
Машинний переклад
SPOJRZENIE Chciałbym wiedzieć, dla kogo piszę te wiersze. Nie wszyscy będą je czytać i nie wszystkim, być może, koniecznie trzeba je czytać. Mamy wielki spadek, ale póki co nie jesteśmy w stanie pojąć, ile razem z nim jesteśmy warci na światowym jarmarku. Ale mniejsza z tym, nasze — z nami… Czy geniusze bywają szczęśliwi? Ten, o którym piszę, urodził się, kiedy przekwitły sady, pszczoły szukały miodu w majowej koniczynie, a kukułka obiecywała długie szczęście. Kukała mu długo nie dlatego, że była szczera, a dlatego, że była głucha. Autobiografię, pisaną jeszcze dziesięć lat przed śmiercią, rozpoczynał od wyliczenia tych, którzy od niego odeszli: ojciec, mama, dwie siostry, dwóch braci, młoda jeszcze żona. Kiedy zbierali go do gimnazjum, mama cicho (żeby ojciec nie słyszał) namawiała, żeby się nie uczył i w ten sposób wrócił do domu. U schyłku lat napisał: „Żałuję i teraz, że matki nie posłuchałem. […] Tato umieścił mnie na stancji. Razem z gospodarzami siedziałem w kuchni, a dalsze pokoje wynajmowały jakieś panienki”. Przynosił im piwo i wódkę, one częstowały małego cukierkami. Później dowiedział się, że mieszkał w tajnym domu rozpusty. „Lecz mimo wszystko te nieszczęsne dziewczęta były dla mnie łaskawe, o wiele bardziej łaskawe niż wszyscy nauczyciele. […] Gimnazjum, oprócz formalnego nauczania i wrogiego stosunku do nas, Ukraińców, niczego nie dawało”. Razem z nim na lekcje chodziło kilku chłopców, o których dzisiaj można przeczytać w encyklopedii. „Z nimi ja, jako mniej zdolny, zaprzyjaźniłem się…” Urodził się na Pokuciu (teraz obwód iwanofrankiwski), nazywał się Wasyl, a nazwisko miał Stefanyk. Miałem szczęście: najważniejsze dzieła ukraińskiej klasyki przeczytałem, zanim zaczęto je „wykładać” na lekcjach szkolnych. Czytałem bezsystemowo — co wpadło w ręce, to dobrze. Byłem za mały i nie rozumiałem wszystkiego, co czytam. Właściwie w ten sposób poznałem Stefanyka. Została w duszy drzazga od jego słowa. Nie powiem, że wiedziałem na pewno, ale czułem: mam wobec Stefanyka dług i musimy się jeszcze spotkać. Dzięki Bogu, nie minęliśmy się. NIE TAKI Żywiołowa, organiczna i bezgraniczna oryginalność sprawia, że nie każdy pisarski talent wytycza krótką ścieżkę do swojego czytelnika. Trudno nawet określić gatunek tego, co pisał Stefanyk. Mówią — opowiadania, mówią — nowele. Formalnie może i tak, w istocie — nie („Jego nowele faktycznie nie mają nic nowelistycznego”, D. Pawłyczko). Naznaczony krótkimi uwagami, każdy utwór pisarza rozpoczyna i, z reguły, kończy prosta czynność codzienna: „Semen i Semenycha przyszli z cerkwi…”; „U Romanychy zachorowała krowa”. Tak pisze Stefanyk, jeśli chodzi nawet o wydarzenia tragiczne, podobne do antycznych tragedii: „Usiadła, bardzo bolało, i położyła się”; „Żeby nikt nie widział, że płacze, chowała głowę w pisany tasz (torbę. — W.W.)”. Żadnego śladu tradycyjnej ukraińskiej sentymentalności, barokowych (czy pseudobarokowych) igraszek ze słowami, dzięki czemu ich (słów) u Stefanyka zawsze jest za mało na papier, ale wystarczająco dla duszy. Pisał tak, jak pisze się scenariusze filmowe. Nie musimy ani wyrzucać mu tego, ani za taki styl pisarza chwalić: tak jest. Lex ego sum, mawiano kiedyś w Rzymie, prawo — to ja. Niewielu artystów ma prawo do takiej maksymy, ale są tacy, którzy mają. Przyjrzyjmy się tym scenariuszom filmowym, spróbujmy zobaczyć je nie oczami kamery filmowej, a duszą.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
mistrza nie widzimy. Jeszcze jedną fundamentalną cechą utworów Stefanyka jest dialog (który niekiedy ma znamiona monologu, ponieważ chodzi o rozmowę między bohaterem a kimś, kogo nie ma przed sobą — losem, nieboszczykiem czy Bogiem). Oto stary Maksym („Synowie”) wlecze pszenicę i zjada własne serce z powodu żalu i samotności, bo pochował żonę i dwóch synów, którzy poszli „walczyć za Ukrainę”. Mówi do skowronka: „Mój, milcz, nie szczekaj nad moją głową; komu wziąłeś się śpiewać? Temu obdartemu i ogryzionemu dziadowi? Leć sobie precz do nieba, powiedz swojemu Bogu, żeby nie przysyłał mi głupiego ptaka ze śpiewem, bo jak on taki mocny, niech mi przyśle moich synów. Niech twój Bóg śpiewkami mnie nie mami, zabieraj się! […] Panie, kłamią złote księgi, żeś miał syna, kłamią, żeś miał! Ty swojego wskrzesiłeś, mówią. A ja ci nie mówię: wskrześ ich, ja ci mówię: pokaż grób, niech ja położę się obok nich”. Późnym wieczorem Maksym obszedł inwentarz, zjadł kolację i modlił się: „A ty, Matko Boska, bądź moją gospodynią; ty ze swoim synem pośrodku, a obok ciebie Andrij oraz Iwan po bokach… Ty dałaś syna jednego, a ja dwóch”. Eurypides czy Sofokles? Jeśli monologi bohaterów Stefanyka są w formie dość tradycyjne, to dialog w jego utworach, dynamiczny, polifoniczny i ekspresyjny, zaświadcza o nowej jakości pisarstwa w literaturze ukraińskiej (i nie tylko w ukraińskiej; nie zapominajmy, że większość swoich utworów Stefanyk opublikował przed 1905 r.). Musimy jeszcze raz powrócić do tezy o „poetyckim protokole” jako wariancie scenariuszy filmowych Stefanyka. Sama w sobie taka forma jest zwodnicza. Łatwo ustawić dekoracje, nałożyć na aktorów odpowiednie stroje, rozdać im karteczki z tekstem, dać komendę „Motor!” — i nic z tego wszystkiego nie będzie. Zwłaszcza jeśli chodzi o takie tragedie Stefanyka, jak „Katrusia”, „Lesiowa familia”, „Sama-samiusieńka”, „Wigilia”, „Dziecięca przygoda”… Zresztą, mało co zostaje poza tym wykazem. Nie mam ochoty nikogo epatować, ale w porównaniu z pokuckimi tragediami — jak je widział Stefanyk — niektóre fragmenty „Apokalipsy” mogą wydać się epizodami amerykańskiego (bardzo kolorowego) filmu animowanego. Bohaterowie Stefanyka cierpią (i umierają) przeważnie tak organicznie, jak cierpią (i umierają) drzewa i trawy. A sam pisarz zdaje się jedynie obserwować i utrwalać na papierze ich męki, nie rozpaczając, nawet nie okazując współczucia. W rzeczywistości jednak każda „drobnostka”, przyznaje pisarz, stawia go na granicy szaleństwa. „Nie pisz tak, bo umrzesz” — radzi mu bliski towarzysz, ale inaczej Stefanyk nie potrafi, a w końcu nie chce potrafić. SŁOWO Czy byłoby dobrze, gdyby Gogol pisał po ukraińsku? Któż to wie. Gdyby pisało mu się tak sprawnie, ale mdło, jak Szewczence pisało się rosyjskie opowiadania, dobrze by nie było. Stylem róży jest jej aromat. Możemy widzieć kolor i kształt kwiatu, możemy na jego podobieństwo zrobić sztuczny, jednak bez właściwej woni będzie to tylko makieta, godna obrazić ogrodnika. Stefanyk posługuje się gwarą pokucką i to tworzy styl jego utworów. Ukraińskie dialekty są podobne jak dzieci jednej matki (wybaczcie tę banalność). Moja babcia, która urodziła się i przeżyła wiek na Żytomierszczyźnie, mówiła „miaso” (mięso), „miaki” (miękki) i „derewiany” (drewniany) — praktycznie tak, jak mówią na Pokuciu. Za taką wymowę nas, uczniów, ganili nauczyciele. I nie mam wątpliwości, że właśnie za to, jeśli nie wyrzucają Stefanykowi, to — jak choremu — współczują mu niektórzy krytycy (a zwłaszcza czytelnicy). Problem bez wątpienia istnieje. Najprostsze jego sformułowanie brzmi tak: czy czytelnik musi raz po raz zaglądać do słownika dialektów, jeśli chodzi o prozę artystyczną? Ogólnej odpowiedzi nie ma, bo to problem osobistej kultury każdego, zrozumienia tego, że „filologia” tłumaczy się jako „umiłowanie słowa”. Czytając u Stefanyka „tano” (tanio) czy „gwer” (strzelba), wiemy, że to zapożyczenia z polskiego i niemieckiego. Zresztą takie słowa jak „pług” czy „ganek” są zrozumiałe dla wszystkich Ukraińców. Jeśli zaś chodzi o „derewysze” (trumna), „prawdatysia” (spierać się) czy „leża” (ciężka choroba), to od takich słów raduje się serce, bo wszystko to jest bezkresną dziedziną naszego języka, z dialektem pokuckim włącznie. Rozważając szerszy kontekst literaturoznawczy, musimy rozpatrzyć tezę „Stefanyk pisał o chłopach, posługując się językiem chłopskim”. Choć można usłyszeć takie opinie o literaturze ukraińskiej w ogóle, sprawa jest znacznie bardziej złożona. Tak, Stefanyk pisał o chłopach, a Homer — o Grekach; czy tracą ich „wyspecjalizowane” utwory ogólnoludzki tembr? Wszakże Homer pisał w starogreckim i nie miał wyboru; Stefanyk go miał, bo język Szewczenki i Kotlarewskiego nie był mu obcy. Chodzi o coś innego. Uparty, fanatyczny czy nawet maniakalny pociąg Stefanyka do prostoty, jego niechęć do wpisywania się w ramy tradycji literackiej (a zwłaszcza literaczyzny) spowodowały świadomy wybór „nieliterackiego” języka jako twórczej zasady i estetycznego credo. Nie chodzi o „chłopski dialekt”, a o wyrafinowaną charakterystykę językową postaci, środek ASCE- TYCZNEGO EKSPRESJONIZMU. Tej metody Stefanyk nie mógł od nikogo zapożyczyć (chyba że z poszczególnych epizodów Starego Testamentu), bo przed nim tak nie pisano. Zresztą i po Stefanyku „nie bardzo” (choć błyskotliwe przykłady ascetycznego ekspresjonizmu możemy zobaczyć w późniejszych utworach tak różnych pisarzy, jak Babel czy Faulkner). Bliższe perspektywy tej metody pozostają niepewne. Literackie widnokręgi pozostają w cieniu powieści — komercyjno-hipersużetowej („akcja”) czy manierycznie bezfabularnej, „elitarnej”. Ogólnie rzecz biorąc, ascetyczna poetyka, moim zdaniem, alternatywy nie ma, bo to nie jest problem mody literackiej. W 1901 roku, mając zaledwie trzy dziesiątki lat, Stefanyk pisał: „Ja poszedłem od mamy w białej koszuli, sam biały. Z białej koszuli śmiali się, krzywdzili mnie i ranili. […] A spałem w wynajętej chacie pośród brudnych tułowi, splecionych rozpustą. […] Ja znalazłem towarzyszy. […] i porzucili mnie. […] Ja stworzyłem sobie swój świat. […] Ale słońca dojść nie jestem w stanie. […] Jak stary żołnierz drewnianymi nogami błąka się, tak ja błąkam się”. Ożenił się z siostrą tej dziewczyny, którą kochał. Tak się złożyło. Większą część życia przeżył jako wdowiec. W żadnym z utworów nie pisał o miłości. Wyrzekł się swojego wykształcenia medycznego. Wcześnie ochłonął do działalności politycznej, choć pewien czas trzymał się radykalnych haseł. Jako tako gospodarzył początkowo u obcych, później w rodzinnej wsi. Dziesięć lat był posłem (deputowanym) z Galicji w parlamencie austro-węgierskim, nie wygłaszając tam żadnej mowy. Źli ludzie kłamią ze strachu, dobrzy — ze wstydu. Stefanyk wolał milczeć. Od 1905 roku do 1916 nie napisał ani jednego wiersza i dopiero okrucieństwa prawosławnego wojska, które przyszło do Galicji od białego cara, zmusiły go do odnalezienia pióra. Przestrzegał tradycji, świętował Boże Narodzenie i Wielkanoc, ale w myślach SPIERAŁ SIĘ Z BOGIEM. To, co pisał, czytają dzisiaj przeważnie literaturoznawcy i pisarze, a jeszcze studenci filologii przed egzaminem. Jednak nikomu nie zaszkodzi zbolałe słowo Stefanyka. On jest nasz: nie pokucki, nie galicyjski, a ukraiński. W literaturze światowej mamy innych pisarzy, którzy posługiwali się dialektem, ale nie znam nikogo, kto tak przysłużył się literaturze ogólnonarodowej, jak Wasyl Stefanyk, Mistrz. Wołodymyr WOJTENKO
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Szkoła w Stepangrodzie, obwód rówieński (przez L. M. Michejewą) 55,00 Studenci Kolegium Pedagogicznego im. O. Barwińskiego, Czortków, obwód tarnopolski 320,00 Studenci i wykładowcy Ługańskiego Instytutu Kultury i Sztuki 104,00 M. W. Sumaruk 100,00 M. L. Sumaruk, wieś Horod, rejon kosowski, obwód iwanofrankiwski 100,00 Szkoła średnia we wsi Kołodenka, obwód rówieński (przez S. W. Melnyk) 62,00 Towarzystwo „Proświta” (przez W. W. Taraniuka) 1800,00 Rada wiejska w Tutowiczach, rejon sarneński, obwód rówieński (przez Trockowca) 173,00 Cerkiew greckokatolicka Opieki Matki Bożej we wsi Żółkiewka, obwód tarnopolski 311,00 Cerkiew greckokatolicka we wsi Werbów, rejon podhajecki, obwód tarnopolski 181,00 Szkoła w Ujeździe, rejon zdołbunowski, obwód rówieński (przez W. W. Momotok) 83,00 Szkoła w Ustimówce, rejon kaniowski 877,00 Uczniowie klasy 9-B i wychowawca klasy Szkoły Średniej nr 1 w Pokrowsku, obwód dniepropetrowski 50,00 P. F. Chrypun, osiedle typu miejskiego Bracław, rejon niemierowski, obwód winnicki 100,00 Przez M. Z. Wojtowicza, Równe 48,00 E. O. Szapowałowa, Dniepr 120,00 Szkoła nr 32, Połtawa 69,57 Szkoła we Włodzimiercu, obwód rówieński (przez H. S. Twerdą) 53,00 Szkoła-gimnazjum (przez S. M. Tomaszczuk), Równe 30,00 Szkoła-kolegium w Sarnach, obwód rówieński (przez M. L. Hałuszko) 107,00 Szkoła-liceum w Kwasiłowie, obwód rówieński (przez W. W. Ludwik) 146,00 Maria Juszczak, Lwów; Hanna i Iwan Horbak, wieś Rodatycze; Orest Stupak, wieś Sądowa Wisznia; Maria Fiteń, Lwów 40,00 M. I. Janenko i W. A. Biłous, Kijów 1000,00 M. O. Hołowka 20,00 O. M. Klufas 20,00 L. I. Kobylecka 30,00 M. W. Kohut 20,00 O. I. Maziar 50,00 I. W. Raunowa 10,00 H. H. Storoński 25,00 H. S. Tybel 50,00 A. F. Czeń 20,00 L. I. Szewczuk 10,00
Машинний переклад
Kontynuacja. Pocz. w nr 39–52 za 2003 r., nr 2–9, 11–14, 16–18, 20–26, 28, 30, 32, 34, 37, 39, 41, 43, 45, 51 za 2004 r., nr 3, 6, 7, 9, 11, 14, 15, 20, 22 za 2005 r. Zespół „Berehynia” m. Czerwonograd (przez Pietroszczuk M. J.) 180,00 Babij T. I., m. Czerniowce 50,00 Rada wiejska Berestów obw. rówieńskiego (przez Monicz S. O.) 42,00 Bessarabowa N. N., m. Kijów 10,00 Biłocka A. F., Biłocki W. J., m. Wyszogród obw. kijowskiego 50,00 Bondar N. I., wieś Borowa rejonu fastowskiego obw. kijowskiego 50,00 Budzaniwski Mykoła, m. Lwów 20,00 Burdiuk W. I., m. Dniepr 20,00 Burdiuk W. M., m. Dniepr 20,00 Biurczyszyn O. S., m. Nadwórna obw. iwanofrankiwskiego 100,00 Wasylyszyn M. I., wieś Chrynnyky rejonu demidowskiego obw. rówieńskiego 87,00 Rada wiejska Welykożołudśka m. Równe (przez Szkinder O. W.) 130,00 Szkoła średnia w Werbie rejonu dubieńskiego obw. rówieńskiego (przez Kolisniczenko) 35,15 Rada wiejska Werbska rejonu dubieńskiego obw. rówieńskiego (przez Petikową N. A.) 125,00 Wykładowcy i studenci szkoły muzycznej w Siewierodoniecku obw. ługańskiego 48,00 Wydział oświaty m. Dubno obw. rówieńskiego 256,71 Włodzimierecki rejonowy oddział wszechukraińskiego towarzystwa „Proświta”, m. Równe 158,00 Hawkaliuk M. M., m. Iwano-Frankiwsk 100,00 Gimnazjum im. P. Kulisza m. Czernihów (przez Jurczenko Oksanę) 250,00 Szkoła średnia w Hłynkach I—II st. obw. rówieńskiego (przez Herman O. M.) 40,00 Szkoła średnia w Horodku obw. rówieńskiego 115,00 Hrozyk J. O., m. Lwów 20,00 Grupa emerytów m. Lwów (przez Storonską O. J.) 250,00 Hubysz R. M., obw. tarnopolski 50,00 Dawyd B. J., m. Lwów 50,00 Danyluk W. O., m. Trostianiec rejonu śniatyńskiego obw. iwanofrankiwskiego 10,00 Danyluk W. O., wieś Trostianiec rejonu śniatyńskiego obw. iwanofrankiwskiego 10,00 Dobrowicki związek zawodowy pracowników oświaty obw. rówieńskiego 50,00 Szkoła średnia I—III st. klasa 10-A, wieś Kniażyczi rejonu browarskiego obw. kijowskiego 64,00 Szkoła średnia I-III st. wieś Lubachy rejonu włodzimiereckiego obw. rówieńskiego 110,00 Szkoła średnia I—III st. wieś Zdowbycia rejonu zdołbunowskiego obw. rówieńskiego 305,00 Szkoła średnia I—III st. wieś Jamnyćke rejonu tyśmienickiego obw. iwanofrankiwskiego (przez Salij B.) 121,00 Szkoła średnia wieś Spasiw rejonu zdołbunowskiego obw. rówieńskiego 45,00 Kapusta L. P., osiedle typu miejskiego Sokal obw. lwowskiego 50,00 Komsomolskie technikum przemysłowe obw. połtawskiego 193,00 Koszak R. P., osiedle typu miejskiego Wiszniowiec obw. tarnopolskiego 20,00 Łojczenko W. W., m. Izium obw. charkowskiego 300,00 Łotocka G. I., m. Kijów 200,00 Szkoła średnia w Małej Moszczanicy rejonu zdołbunowskiego obw. rówieńskiego (przez Panaszczuk W. D.) 25,00 Martyniuk Orest, wieś Biła rejonu tarnopolskiego obw. tarnopolskiego 100,00 Szkoła średnia w Myłostiwie obw. rówieńskiego (przez Mamczur W. P.) 56,00 Mionczyński O. M., m. Kijów 10,00 Rejonowe stowarzyszenie „Proświta”, pracownicy rejonowej stacji sanitarno-epidemiologicznej m. Kołomyja obw. iwanofrankiwskiego (przez Hłaholiuk H. O.) 216,00 Szkoła średnia w Ołeksandrii obw. rówieńskiego Popowycz Taras Sydorowycz — redaktor naczelny czasopisma „Pidpryjemnyctwo w Ukrajini” (m. Kijów); Prokopenko Mykoła Illicz — kandydat nauk filologicznych, profesor (m. Kijów); Ripenko Jurij Iwanowycz — sekretarz Narodowego Związku Kinematografistów Ukrainy; Skakandi Julij Julijowycz — artysta (m. Kijów); Sławow Dmytro Mykołajowycz — fundator wydawnictwa internetowego „Studenśka Sicz” (m. Wiedeń); Stadnyczenko Wołodymyr Jakowycz — dziennikarz, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki (m. Kijów); Siawawko Jewhenija Iwaniwna — kandydat nauk pedagogicznych, etnograf (m. Lwów); Taraniuk Władysław Wołodymyrowycz — dyrektor studia filmowego „Roś” (m. Kijów); Tesla Anatolij Andrijowycz — dyrektor kina im. T. H. Szewczenki (m. Donieck); Trymbacz Serhij Wasylowycz — krytyk filmowy (m. Kijów); Ferenec Wiktor Ołeksijowycz — dziennikarz (wieś Wyszeńky obw. kijowskiego); Czumak Switłana Ołeksandriwna — przewodnicząca Rady akcjonariuszy ZAO „Kompaniia „Roś” (m. Kijów); Jałowśka Tamara Mykołajiwna — dyrektor generalny KP „Kyjiwobłkino”; Jarowa Hałyna Iwaniwna — dyrektor Muzeum Hetmanatu (m. Kijów). (przez Trudnikową S. W.) 191,00 Szkoła średnia w Orżewie I—III st. obw. rówieńskiego 100,00 Ośrodek Ukraińskiej Partii Ludowej m. Siewierodonieck obw. ługańskiego 118,00 Ostaszczenko H. I., Ostaszczenko L. P., m. Zaporoże 20,00 Ostrogski rejonowy wydział oświaty obw. rówieńskiego (przez Horłową L. W.) 850,00 Parubec W. O., m. Dniepr 10,00 Zespół pedagogiczny liceum w Mizoczu obw. rówieńskiego 116,43 Petruk E. I., m. Klewań obw. rówieńskiego 92,00 Rada wiejska Pidwołoczyska obw. tarnopolskiego 1000,00 Komitet zawodowy pracowników oświaty m. Równe 20,00 Pracownicy przedsiębiorstwa państwowego „Ukraiński Instytut Własności Przemysłowej” (przez Pużajło W. F.) 1408,00 Pracownicy Dowgańskiego wyższego kolegium ekonomicznego „Bakaławr” im. W. Jakuba obw. zakarpackiego 58,00 Pracownicy rady rejonowej m. Halicz obw. iwanofrankiwskiego 190,00 Prywatne technikum ichtiologiczno-rybackie „Pryma”, m. Równe 50,00 Rejonowe sieci elektryczne m. Pidhajci obw. tarnopolskiego (przez Fanyk O. Z.) 250,00; Przedszkole, m. Pidhajci obw. tarnopolskiego (przez Fanyk O. Z.) 100,00 Ryłowa M. S., m. Illicziwśk obw. odeskiego 30,00 Szkoła średnia w Riczyci (przez Myszkiwśką S. P.) 50,00 Rada wiejska osiedla typu miejskiego Stepań obw. rówieńskiego (przez Murzę) 310,90 Sawczenko S. P., m. Połtawa 5,00 Szkoła średnia w Swaryniach rejonu włodzimiereckiego obw. rówieńskiego (przez Myczko O. A.) 240,00 Seweryn W. I., m. Kijów 10,00 Seweryn H. M., m. Kijów 10,00 Skoczuk M. P., m. Łuck 30,00 Sobczuk O. W., m. Lwów 20,00
Машинний переклад
Adamenko Witalij Eduardowycz — redaktor naczelny gazety „Demokratyczna Ukraina”; Besnosjuk Mykoła Serhijowycz — dyrektor generalny KP „Winnicjakino”; Briuchowećka Łarysa Iwaniwna — redaktor naczelna czasopisma „Kino. Teatr” (m. Kijów); Hawryluk Iwan Jarosławowycz — artysta ludowy Ukrainy, deputowany ludowy Ukrainy; Hrebelnyj Wałentyn Wałentynowycz — dyrektor generalny Sewastopolskiego DP „Kinowideoprokut”; Hołubowycz Mychajło Wasylowycz — artysta ludowy Ukrainy (m. Ługańsk); Hradowyj Stepan Andrijowycz — dyrektor generalny KP „Kinodnister” (m. Tarnopol); Hryhulewycz Iryna Illiwna — dyrektor WO „Iwanofrańkiwśkkinowideoprokat”; Dziuba Iwan Mychajłowycz — pisarz, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki, akademik NAN Ukrainy; Kowalśka Wałentyna Pawliwna — zasłużona artystka Ukrainy (m. Kijów); Korż Witalij Terentijowycz — deputowany ludowy Ukrainy; Łubyj Petro Petrowycz — dyrektor Husiatyńskiej rejonowej sieci kinowideo (obwód tarnopolski); Mazur Lidija Jurijiwna — redaktor naczelna czasopisma „Żinka”; Maziar Mykoła Pawłowycz — filmoznawca (m. Kijów); Maksymow Jewhen Iwanowycz — dyrektor generalny KP „Kinowideoprokat” (m. Chersoń); Mandziuk Wasyl Mychajłowycz — redaktor naczelny Kijowskiej Państwowej Kompanii Telewizyjno-Radiowej; Matwijenko Nina Mytrofańiwna — artystka ludowa Ukrainy, laureatka Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki (m. Kijów); Mykołajczuk Marija Jewhenijiwna — zasłużona artystka Ukrainy (m. Kijów); Mużuk Łeonid Petrowycz — dramaturg filmowy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki (m. Kijów); Netreba Iwan Fedorowycz — dyrektor generalny WP „Czernihiwkino”; Piddubniak Wasyl Arsentijowycz — dyrektor generalny Chmielnickiej obwodowej firmy „Kinowideoprokat”; Popowycz Iwan Dmytrowycz — artysta ludowy Ukrainy (m. Kijów); RAZEM: 1800,00 Andrijczuk B. I. 5,00 Andrijczuk I. D. 6,00 Bilejczuk L. D. 2,00 Brotiwnyk A. I. 2,00 Wyszawaniuk S. 2,00 Wojtyszyna T. T. 2,00 Wołoszczuk R. M. 2,00 Hałajda W. Ja. 2,00 Hłaholiuk H. O. 20,00 Hłuszko P. O. 2,00 Hułenczyn M. P. 5,00 Drahomyrećka S. R. 2,00 Zahranowśkyj I. M. 1,00 Iwanyszyn O. W. 5,00 Kawaciuk O. I. 10,00 Kecmur N. H. 2,00 Kozubiak H. I. 2,00 Kondrat H. P. 2,00 Korotuszak O. I. 2,00 Kośko O. M. 10,00 Kurdyban M. M. 2,00 Łuczka T. I. 3,00 Maksymiuk H. S. 5,00 Maruniak M. S. 2,00 Matkowśka O. I. 4,00 Melnyczuk M. W. 3,00 Mykytiuk M. M. 20,00 Nowyćka M. A. 5,00 Pałecha T. Ja. 6,00 Pyżuk H. S. 20,00 Prysiażnyj W. I. 4,00 Prokopiw H. M. 5,00 Romaniak O. M. 2,00 Sajenko W. W. 5,00 Semeniuk I. I. 6,00 Skilśka O. D. 2,00 Sołtysiuk H. M. 4,00 Stefurak W. R. 2,00 Stefurak M. W. 5,00 Stefurak O. W. 5,00 Traczuk Je. Ja. 2,00 Turynśka T. M. 5,00 Ursuliak H. W. 4,00 Czaplinśka M. D. 5,00 Jambor M. W. 5,00 RAZEM: 216,00 TARNOPOLSKIE GIMNAZJUM KLASYCZNE 35 nauczycieli — 155,00 Klasy początkowe 1-B — 39,00; 2-A — 42,00; 2-B — 22,00; 3-A — 25,00; 4-A — 34,00; 4-B — 25,00 Klasy gimnazjalne 1-B — 11,00; 2-A — 17,00; 3-A — 16,00; 3-B — 11,00; 4-B — 34,00; 6-A — 17,00; 6-B — 22,00; 7-A — 30,00 RAZEM: 500,00 Ośrodek UNP, m. Siewierodonieck obwodu ługańskiego (przez Mychajłenko Ju. Ja.) Szpakowa O. M. 2,00 Popsuj L. P. 1,00 Minkina L. W. 10,00 Szewczuk A. I. 10,00 Szewczuk W. A. 10,00 Romanowa L. A. 5,00 Nieizwiestnaja T. H. 5,00 Czornopiatka N. I. 1,00 Potoka O. I. 10,00 Potoka O. H. 10,00 Szewczuk K. W. 10,00 Łoskow S. H. 10,00 Szpakowa W. M. 5,00 Kozak A. M. 3,00 Derejczuk K. W. 1,00 Mychajłenko Ju. Ja. 10,00 Skrypnyk L. M. 5,00 Mychajłenko I. M. 10,00 RAZEM: 118,00 Dobrowolne datki „Na Cerkiew Kobziarza”: MBF „Ukraińska Rodzina” R/r nr 26045200145101 w Podolskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401 ZKPO 21709106
Машинний переклад
— Mykoło Ołeksandrowyczu, „Berehynia” właśnie wróciła z Moskwy, gdzie reprezentowała Ukrainę na festiwalu teatrów folklorystycznych. Czym się pochwalicie? — Dyplomem zwycięzcy. Był to pierwszy międzynarodowy festiwal profesjonalnych teatrów folklorystycznych „Russkij ostrow — 2005”. Uczestników było pięciu, wszyscy na dość wysokim poziomie i wyznający zasadę, że u ich podstaw leży tradycyjny folklor. Są to: nasza „Berehynia” z „Ukraińskim weselem”, Moskiewski teatr historyczno-etnograficzny, który nazywa się „Russkij ostrow” (inicjator festiwalu), ponadto niezwykle barwny teatr z miasta Włodzimierza „Kiseń” ze spektaklem „Od rodzin do swadebki”, znany eskimoski „Engeber” z Czukotki oraz teatr z Syktywkaru, który nazywa się „Serebro lna”. Wszyscy byli uczestnikami seminarium, które przebiegło bardzo aktywnie, w sporach i dyskusjach, bronili swoich stanowisk i poglądów na teatr folklorystyczny, wszak zebrali się pionierzy tego gatunku. I na własne ryzyko i strach każdy formował teatr tak, jak go rozumie, w zależności od wiedzy i zdolności. Przewodniczącą jury i kierownikiem seminarium była znana folklorystka, kandydat nauk o sztuce Anna Fiodorowna Niekriłowa, kierowniczka sektora Instytutu Sztuki z Petersburga. „Berehynia”, nawiasem mówiąc, trafiła na festiwal przypadkowo — zaproszono nas, zobaczywszy informację w Internecie. Koszty wzięło na siebie Główne zarząd kultury i sztuki miasta Kijowa. I nie żałowaliśmy, że pojechaliśmy. Pracowaliśmy na festiwalu cztery dni, od rana do wieczora. Oglądaliśmy spektakle, braliśmy udział w seminariach, pokazywaliśmy nasze „Ukraińskie wesele”. Oprócz tego Centrum kultury ukraińskiej na Arbacie, dowiedziawszy się, że przebywamy w Moskwie, udostępniło nam swoją scenę i wystąpiliśmy tam z programem zbiorczym. — Ciekawe, co było wspólnego w spektaklach? Powiedzmy, obrzęd „Wesela” był obiektem pokazu zarówno Państwa zespołu, jak i rosyjskiego. — Rosyjski teatr państwowy, którego kolektyw istnieje siedemnaście lat, pokazywał „Russkij kalendar” — bardzo ciekawie wszystko wystawione. Nawiasem mówiąc, wiosnianki wzięli otwarcie ukraińskie, tak jak i pieśń kupałską „Dzisiaj Kupała, a jutro Iwana”, w tłumaczeniu na rosyjski — wyrzuciłem im to na seminarium. — A nie przyszło Panu do głowy, że fabuły i pieśni Państwa „Wesela” będą również zapożyczone i przetłumaczone, i za kilka lat będą Pana przekonywać, że to jest „russkaja swad´ba”? — Do tego chyba nie dojdzie — na tyle obrzędy są odległe i kontrastowe. Jedynie oryginalność programu wyróżnia — powiedzmy, syktywkarski teatr „Serebro lna”, który występował w języku komi (język plemienia ugrofińskiego), nie był do nikogo podobny i niezwykle ciekawie się to oglądało… Jeśli chodzi o wesele. Pieśni weselne nie zmieniały się co najmniej pięćset lat — tak dowodzą uczeni. Nie wykonuje się ich na co dzień, a jedynie podczas obrzędu weselnego i bardzo dobrze się zachowały. I w tym jest prawda. W porównaniu z rosyjskim widowiskiem, u nas są znacznie głębsze epizody weselne, pełne emocjonalnych przeżyć młodej, jej druhen, matki. Pożegnanie z panieństwem, z rodem, z mateńką-gołąbeczką — one są niepowtarzalne. W rosyjskim obrzędzie najważniejsza jest uczta, czyli „piesni, plaski, wiesielje”. Jest szerokość natury, ale mniej głębi i wysokości. Powiedzmy, w naszym spektaklu jest „Wieczór panieński”. Młodej czeszą warkocz jej przyjaciółki, przygotowując do wyjazdu, i w tym czasie brzmią takie pieśni, że duszę wywracają! Często pieśni towarzyszą łzy wzruszenia i sama narzeczona też jest nieoczekiwana — może szlochać w tych chwilach. W ludzie mówią: człowiek bywa nieoczekiwany trzy razy: kiedy się rodzi, kiedy bierze ślub i kiedy umiera. Tak więc wesele, w pewnym sensie, to połączenie narodzin i wieczności, zaślubiny nieba i ziemi, akt kosmiczny. I ukraiński obrzęd bardzo to podkreśla: ani uczta, ani zabawa, ani nawet pieśni sprośne (trzeci dzień) nie przyćmiewają tej istoty, tego ogromnego widowiska, tego wielbienia ciągłości życia, gdzie tajemnica i codzienność są połączone. — Miałem szczęście widzieć „Wesele” w wykonaniu „Berehyni” i jest to niezwykle piękne. Ale wróćmy do codzienności. Zdaje się, że Państwa „Berehynia” to jedyny na Ukrainie teatr tradycyjnego folkloru? — Tak, niestety, na razie jedyny taki, który wyznaje tradycyjny folklor i odtwarza go środkami scenicznymi. Oczywiście teatr dyktuje swoje zasady i prawa odtwarzania pieśni ludowej i tańca. Myślę, że to potrzebna sprawa — choćby dla zachowania folkloru. Nadszedł czas, kiedy rzadko udaje się zapisać coś oryginalnego od ludzi, w ekspedycjach obecnie trudno znaleźć tych, którzy mogą coś nieznanego opowiedzieć lub zaśpiewać, mało jest tych, którzy są zdolni odtworzyć tradycyjny folklor. — Właściwie dzisiaj dużo mówi się o autentyce, o prawdziwym folklorze i folklorze scenicznym, o obrzędowości ludowej i scenicznej… Mnie osobiście wydaje się (wybaczcie uproszczenie) — autentyka jest wtedy, kiedy, powiedzmy, stare kobiety wyszły posiedzieć na kłodzie, wspomniały panieństwo i spontanicznie zaśpiewały. A już odtworzona na scenie ich pieśń, nawet z dokładnością do 1/8 każdej nuty, to już retransmisja autentyki… A Państwa teatr na co się orientuje? — Oczywiście, że na autentykę. Szczególnie w sposobie wykonawczym, a to jest bodaj najtrudniejszy składnik mistrzostwa wykonawców folkloru: dokładnie odtworzyć charakter i sposób śpiewu — to już połowa sukcesu. Tego można nauczyć się tylko od ludzi, którzy dobrze władają tym sposobem i który trzeba przyswoić lub nawet kopiować. I w kopiowaniu nie ma nic złego… — Właściwie tak dzieje się w życiu: na tych samych weselach kopiujemy starszych i odtwarzamy od nich to, co usłyszeliśmy. Tak chyba też uczy się artystę teatru folklorystycznego? — Placówki edukacyjne, nawet na wydziałach folklorystycznych, niedostatecznie tego uczą. Każdy na własną rękę, jak tylko może, stara się odtworzyć autentyczny materiał. Mamy bardzo dobre zespoły folklorystyczno-etnograficzne, powiedzmy „Drewo” — jego kierownik Jewhen Jefremow kopie bardzo głęboko! To wyrafinowany zespół, od prakorzenia, ale to nie jest teatr. My też do tego dążymy, ale podkreślam — pracujemy na gatunek, znajdując się na granicy między tradycyjnym autentycznym folklorem a teatrem, który wnosi swoje wymagania. Teatr daje możliwość pofantazjowania, ale z zachowaniem granic wyznaczonych przez autentyczny folklor! I to jest bardzo ważne — nie przekroczyć tej granicy i nie wpaść w nowoczesny stylizowany folklor sceniczny, który brzmi nieprawdziwie, jeśli mówić otwarcie. Powiedzmy, teatr „Russkij ostrow”, który wymieniałem, to prawdziwy profesjonalny teatr, w którym pracują wyłącznie aktorzy dramatyczni z wysokim przygotowaniem. Ale w autentyce straty są zauważalne. Jak znaleźć tę złotą środkę — to już sprawa i wielkiej pracy, i, jeśli chcecie, twórczego szczęścia. — A jak byli dobierani Państwa „berehynci”? — Do pojawienia się teatru „Berehynia” kierowałem zespołem folklorystyczno-etnograficznym w Ukrkoncercie. I już wtedy poczułem, że jeśli naprawdę pracować z folklorem, to trzeba pamiętać, że jest to gatunek synkretyczny. Łączą się w nim pieśń, słowo, taniec i nie można ich rozpatrywać jako jakichś oddzielnych składników. I wtedy wymyśliłem stworzenie kolektywu, który odpowiadałby pełni folkloru, z unikalnymi artystami, zdolnymi zarówno śpiewać, jak i tańczyć, grać i władać słowem. Tak stopniowo dobierałem ludzi, którzy mieli i odpowiednie wykształcenie, i wspomniane cechy. A jeszcze ważne,
aby ci artyści łączyli się w jeden unikalny instrument. Rdzeń „Berehyni” uformował się jeszcze 23 lata temu — oni potem stali się podstawą składu teatru, ta siódemka odważnych, którzy mi uwierzyli, postanowili tworzyć teatr od „zera”. — Nie obrażę Pana, jeśli powiem, że i Pana artyści, i Pana teatr to wiejski rodowód? — Boże mój, przecież ja jestem z tego dumny! Wychowałem się w żytomierskiej wsi, bliżej Winnicczyzny, Podola. Bliska mi jest i droga kultura wiejska, tak jak i innym artystom „Berehyni”. I w rodzinie — moja żona, Nadija Fedoriwna, pochodzi z rejonu kaharłyckiego na Kijowszczyźnie; od małego śpiewała, i córka poszła w nasze ślady — dlatego wszyscy jesteśmy przejęci jednym, nam w tym bardzo łatwo. Nasza Maryna nagrywa folklor — nagrała 14 kaset od babci, która obecnie ma 96 lat! Poznała Mariję Dmytriwnę Lysą w mojej wsi dwanaście lat temu. Początkowo kobieta powiedziała, że już wszystko zapomniała, już 50 lat nie śpiewa, przeżywszy trzy wojny i trzech mężów. A potem przekazała Marynie, żeby do niej przyjechała, bo, jak mówiła, boi się, że umrze i nie zaśpiewa tego, co sobie przypomniała. Mówiła: „Ja nocy nie śpię, pieśni nie dają spać”. I zaśpiewała jej aż czternaście kaset i kontynuuje śpiewać! Najwyraźniej Pan Bóg przedłużył jej lata w świetle pięknych pieśni, które zachowała jej pamięć i jej natura. — Zatem ta babunia to też Berehynia. Berehynia pieśni Pana rodzinnego kraju, świadectwo tej pierwotności ukraińskiego folkloru, gdzie kobieta jest początkiem i amuletem. Chciałoby się wierzyć, że teatr folkloru „Berehynia” jest amuletem rodzimej kultury, obyczajowej. Jakie obyczaje powinien chronić folklor obecnie? — Te, które w folklorze istnieją. Ludzkość nie zachowuje tego, co jej nie jest właściwe i niepotrzebne. Jedynie wszystko co najlepsze i wszystko co celowe, co dobierane było wiekami. I dlatego trzeba chronić wszystko, co się zachowało. To są święte rytuały, które wychowują, pouczają, mają głębokie sensy we wszystkim tym, co przyniosła pamięć i zachowała dla przyszłych pokoleń. Dlatego teraz, w czasie, gdy łatwiej coś odszukać w zbiorach Instytutu Etnografii niż w życiu, trzeba być bardzo uczciwym i oszczędnym. Ja bardzo ściśle, przez trzy lata kontaktowałem się z Ołeksandrem Iwanowyczem Dejem, on mnie dosłownie za rękę prowadził, bo bardzo chciał, żeby powstał taki teatr. Dobierał literaturę, otworzył dla mnie zbiory, gdzie zgromadzono ponad milion nagrań, i ja wiele przesłuchałem. On kierował moją drogą twórczą. A co do obrzędów, powiedzmy, wesela, konsultowała mnie etnolog, doktor nauk historycznych Wałentyna Kyryliwna Borysenko, wiele nam podpowiadała, wychodząc od pierwowzorów. Czyli współpraca z Instytutem Folkloru i Etnografii była stała w czasie naszego zakładania i kształtowania. — Z wielkim zachwytem słucham kozackich i czumackich pieśni w wykonaniu „Berehyni”. I nawet powstają takie wizje — gdyby tak nakręcić teledyski do tych pieśni! Czyż nie byłoby to zachowaniem dziedzictwa historycznego! Jaka to heroika, jaka moralność, jakie tradycje towarzystwa… — Nam jest to niedostępne przez ogromny koszt, ale byłoby to cudownie, to, jestem przekonany, bardzo nam potrzebne. A przecież są jeszcze zespoły Jewhena Jefremowa, Iwana Synelnyka, Oksany Milawskiej, Hanny Koropniczenko, Olhy Melnyk — chciałoby się, aby to wszystko zostało utrwalone, odtworzone, zachowane… Ale — problemy, problemy, problemy… — To proszę wymienić trzy główne z nich. — Główne — stosunek do folkloru. Jeśli kultura w ogóle finansowana jest z zasady resztkowej, to tak samo finansowany jest folklor w sztuce. Nie uświadomiona jest jego rola w życiu narodu, choć nie męczą się powtarzać, że to podstawa sztuki profesjonalnej, że to korzenie. A ja bym go nazwał szczytem, i dostać się do tego wierzchołka jest bardzo trudno. Taki stosunek do folkloru mówi o niskim poziomie tych, którzy sądzą o folklorze. Nie jest mi wygodnie mówić o finansach, ale dlaczego artysta jedynego na Ukrainie profesjonalnego teatru folkloru otrzymuje pensję cztery razy mniejszą niż w innych zespołach? Po to, żeby „rozciągali” nasze kadry? My jesteśmy stałymi dawcami zespołu Wirskiego, chóru Weriowki… To dobrze. Ale przecież w takich artystach zawarta jest wielka praca… Drugie. Trzeba już dawno zorganizować Centrum Folkloru, i ono mogłoby działać przy „Berehyni”, ale to dodatkowe środki. U nas wszystko jest dla takiego centrum — zespół, pomieszczenie, jest dziecięcy zespół, są kostiumy sceniczne według autentycznych wzorów. Nawiasem mówiąc, my pierwsze nasze kostiumy zbieraliśmy od ludzi — prawdziwe, dawne. Kiedy zorganizowaliśmy „Berehynię”, to miałem wiele „guzów od przełożonych”, więcej niż sukcesów. Taki to był czas. A obecnie, kiedy wszystko można by zrobić, brakuje wsparcia. I przede wszystkim — w organizacji ekspedycji folklorystycznych, bo minie pięć lat — i wszystko! — Mykoło Ołeksandrowyczu, poprośmy czytelników „Słowa Proświty”, aby wskazali nam imiona i adresy nosicieli pieśniowego folkloru. Taki będzie dla Pana prezent na imieniny. — Będę bardzo wdzięczny! — A jeszcze proponuję cykl rozmów na łamach „Słowa Proświty” o ukraińskim folklorze i mam nadzieję, że do dialogów z Panem zgłoszą się etnolodzy, folkloryści, językoznawcy i wszyscy ci, którzy nie są obojętni na szczyt ukraińskiej pieśni. Z rosy i wody Panu, Mykoło Ołeksandrowyczu! Chrońcie „Berehynię”, bo Pan jest jej amuletem! Lubow HOŁOTA
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
SYNERGIA POSTĘPU
M. S.: Najpierw o waszych ogólnych wrażeniach z powieści Leonida Kononowycza „Temat do medytacji”. Wasyl HERASYMIUK: Wrażenie jest bardzo silne. Przez ostatnie dwie dekady przeżywałem wewnętrzny opór wobec tej prozy, którą produkują ukraińscy autorzy mojego pokolenia, i byłem przekonany, że prędzej czy później pojawi się coś nowego. „Temat do medytacji” dowodzi, że można pisać bez wykrętów, bez efektów specjalnych, ale to wymaga wypalonych nerwów, koncentracji i potężnego wysiłku — wszystko to jest u Leonida Kononowycza. Co więcej, ten tekst jest potwierdzeniem tezy Rylskiego, że literatura powinna być religijna — w tym sensie, że Bóg w niej nie jest przedmiotem, lecz kierunkiem. A ten kierunek wyznacza wyłącznie miłość. To wielkie słowa, ale tak właśnie jest. M. S.: Czyli mowa o nowej koncepcji nowej literatury? W. H.: Człowiek w historii — Kononowycz zaproponował to, czego tak bardzo brakuje naszym autorom młodszego pokolenia, których teksty równie często są odbierane jak szkolne przeróbki zachodniej prozy. Dmytro STUS: Chciałbym w czymś polemizować z Wasylem, a w czymś go poprzeć. Rzeczywiście, począwszy od drugiej połowy lat 80., proza ukraińska dość szybko przebrała się w krótkie spodenki literatury rozrywkowej, a czasem w ogóle chodziła bez nich. Nie sądzę, by winni byli w tym tylko literaci — cały kraj zamienił się w chłopców, którzy, nie myśląc o historycznych konsekwencjach, bawili się flagami i nieodpowiedzialną niezależnością. Ale prędzej czy później ludzie dorastają. Właściwie dorastanie tekstów zaczęło się nie od Kononowycza — wcześniej była „Słodka Daruśka” Marii Matios — lecz „Temat do medytacji” rzeczywiście manifestuje całe pokolenie, które weszło w aktywne życie w latach 70. i 80., miało wielkie iluzje, później okrutnie zmiażdżone. Jedna z nich to iluzja niezależnego państwa. Kononowycz spróbował to przemyśleć. Jego wielkim osiągnięciem jest zrozumienie niemożności ograniczenia procesu przemyśleń do skali jednego pokolenia. O dzisiejszym społeczeństwie, o osobistym życiu każdego z nas nie można mówić bez historii pogromu, bez historii Hołodomoru 1933 roku, bez historii wymierania i totalnej degradacji wsi. Szkoda tylko, że jest dobry tekst, a czytelników na niego już prawie nie ma. Ostatnie dwadzieścia lat wychowały pokolenie czytelników, którzy od prozy wymagają wyłącznie rozrywki, dostrzegają tylko pogoń za Europą (to znaczy to, co tam było „modą” czterdzieści–pięćdziesiąt lat temu). Na tym tle powieść Kononowycza jest zjawiskiem epokowym. M. S.: Teraz krótko określę własne refleksje po lekturze tego tekstu. Zaznaczyliście, że w „Temacie do medytacji” bardzo precyzyjnie oddano doświadczenie waszego pokolenia. Ja osobiście należę do innej generacji (co jednak nie przeszkadza mi światopoglądowo solidaryzować się zarówno z najstarszymi, jak i z najmłodszymi), być może dlatego najważniejsze są dla mnie nie tyle kolizje społeczne przedstawione w powieści, ile opisy przyrody, w których filozofia natury została doprowadzona do poziomu egzystencji. Suchy dziki bez, glinowiska, pole z zamarzniętymi grudami, tupot ciężkich butów po szosie, lepka mgła (która skojarzyła mi się z oceanem Solaris Lema–Tarkowskiego). Zatem urzekł mnie efekt rezonansu między napięciem mojej osobistej sytuacji poszukiwania a egzystencjalnym napięciem tekstu. Podstawą tego napięcia, jak zauważył Wasyl Herasymiuk, jest doświadczenie religijne. Doświadczenie specyficzne — bo mowa o wizjach mistycznych i zarazem o próbach racjonalnej interpretacji irracjonalnych zjawisk. Wszystko to na tle obrazu wymierającej wsi. Czym to jest — epitafium dla zniknięłej kultury wiejskiej, próbą jej rekodowania czy czymś innym? D. S.: Zacznę, a Wasyl mnie uzupełni lub poprawi. Weźmy prozę, której osobiście nie lubiłem, ale która jest porządną prozą ukraińską: młodszy Tiutiunnyk i cały krąg pisarzy lat 60.–70., którzy pisali o tragedii ukraińskiej wsi. Ale to była jeszcze wieś rodzima. Pisano wtedy o procesie jej wymierania. Bohater Kononowycza, z różnych powodów, wraca na pogorzelisko. Nie ma tu czego opisywać ani za czym płakać — wszystko się skończyło. Nie zgadzam się z odwoływaniem do mistyki, bo to pojęcie często wkładamy w coś wymyślonego. Jeżeli zaś mówić o pewnej misterium u Kononowycza, to jest to misterium końca rodu. I tu religijność autora jest całkowicie rodowa. Na tej górze, dokąd wraca Jur, kiedyś była wieś z czarownicami, z cerkwią, z organicznym życiem. Wraca tu, poniósłszy klęskę w poszukiwaniu niepodległości dla wielkiej ojczyzny, która w pewnym sensie okazała się zjawą. Tak, główny bohater ma świadomość znaczenia aktu samostanowienia: mimo młodzieńczej niezdolności do podporządkowania się panującym standardom społecznym, co doprowadziło go do klęski w sensie społecznym. I oto, gdy wreszcie wraca do tego, co najważniejsze, do swoich początków, natyka się na pustkę. W tym kontekście zupełnie inaczej brzmią nawet te zarzuty, które padają w związku z pracą Iwana Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja”. To bolesny temat i jestem pewien, że Kononowycz pisał o tym z wielkim bólem, a zresztą trudno o tym mówić, przytaczając niemal dokumentalne świadectwa ludzi o tej książce. Ale przepraszam, jakie pretensje mogą być do Dziuby, skoro naród w swojej masie nie zasługuje na taki tekst, skoro ta książka okazała się potrzebna tylko kilku setkom ludzi, a dziesiątki tysięcy krzyczały: „Dziuba nie wytrzymał, Dziuba się załamał”. Otóż bohater Kononowycza znajduje się w dużo gorszej sytuacji, wraca jako obcy na ojcowską ziemię, i to, że wraca z jednym pragnieniem — zemsty — jest naprawdę straszne. To pragnienie nieludzkie, to pragnienie z „tamtego” świata. W. H.: Chciałbym odwołać się nie do ostatnich słów Dmytra, lecz do tego, od czego zaczynał naszą rozmowę: o prozie w „krótkich spodenkach”. Gdy sytuacja w kraju się zmieniła i „pociąg”, który bardzo długo stał, wreszcie ruszył, ukraińska proza patrzyła na niego nie oczami dorosłego człowieka, lecz oczami „tego, kto jest w spodenkach”, czyli po dziecięcemu, kiedy wydaje się, że to nie pociąg rusza, lecz stacja. A skoro „stacja jedzie”, to wydawałoby się, że powinno być coś poważnego, tymczasem powstawały wyłącznie teksty rozrywkowe. Dopiero Kononowycz zdołał ocenić ten tektoniczny przesunięcie, które zaszło w Ukrainie w XX wieku. Zwłaszcza w moim pokoleniu. Wiele naszych dzisiejszych problemów ma korzenie w Hołodomorze 33. Na czym się oprzeć, gdy ziemia wokół wysuwa się spod nóg? I zaczął szukać punktu oparcia w praukraińskich zaklęciach. Komuś może to odstręczy od książki: oto znowu „arie” i tak dalej. Ale dla niego nie to było ważne, lecz zjawisko czasu mitycznego, skoncentrowane w folklorze, gdzie nic nie zależy od zmiany „tej” pogody: klimatycznej, historycznej, estetycznej. Nie na darmo bardziej w tej powieści poruszają cię pejzaże niż doświadczenie obce dla ciebie, lecz bardzo bliskie mnie i Dmytrowi, doświadczenie naszego pokolenia: religijność prozy Kononowycza właśnie skoncentrowała się w tym myślącym, filozoficznym pejzażu. Te widoki odzwierciedlają całą naszą straszną historię od tamtych praukraińskich czasów, przez Hołodomor 33., aż po nasze czasy, gdy „odjechała stacja”. Naprawdę stacja ruszyła tylko u Kononowycza. A co do „chłopców w krótkich spodenkach”, to wrażenie, że przebywają w pokoju krzywych luster, gdzie sami sobie robią wszelkie straszne miny, choć wystarczyłoby i luster. D. S.: Chciałeś powiedzieć, że u Kononowycza odjechał pociąg czy stacja? W. H.: Stacja. U niego ona odjechała naprawdę. Oddać ten społeczno-historyczny stan, gdy zachodzi tektoniczny wstrząs, runają fundamenty i „jedzie stacja”, zdołał w naszych czasach jedynie Leonid Kononowycz w swojej powieści „Temat do medytacji”. Przez ciężki, ponury pejzaż, który „filozofuje”, wewnętrzny monolog bohatera, strumień świadomości, o którym wiele mówili nasi chłopcy i dziewczęta, lecz mało kto potrafił go odtworzyć. D. S.: W tym właśnie rzecz, że w przeciwieństwie do większości naszych tzw. postmodernistów Kononowycz nie zajmuje się konstruowaniem, nie buduje swojej prozy „na wzór Camusa” czy jeszcze kogoś lub czegoś innego. On po prostu przepuszcza przez siebie historię i przekształca ją w tekst. Myślę, że jest to jedna z pierwszych poważnych powieści epickich w całej literaturze ukraińskiej w ogóle. Rzeczywiście, w naszej literaturze były powieści historyczne, weźmy choćby Kuliszа „Czarną Radę” — lecz jest to w dużej mierze utwór przygodowy. Faktycznie Kononowycz jako pierwszy powiedział, że żyjemy w epoce apokaliptycznej. Dziś zniknęło to, co kiedyś nas ukształtowało jako pewien typ antropologiczny. Dlaczego tak się stało? W powieści zachodzi uświadomienie tego zjawiska, które zresztą nie jest wyłącznie ukraińskie. Zanik wsi to problem ogólnoświatowy. Kiedyś Mikoła Gogol opiewał stare, tradycyjne wieś, która na jego oczach zmieniała się w ruinę, i było mu przykro. W „Temacie do medytacji” to już nie przykrość, lecz straszna rozpacz z niewielką nadzieją głównego bohatera, że uda się zachować choćby ród, ale czy się uda — to wielkie pytanie. M. S.: Wróćmy do światopoglądu i psychologii. Zastanawiając się nad przyczynami nieludzkiego zachowania ludzi podczas Hołodomoru i represji, Kononowycz w tekście powieści przedstawia dwie równoległe wersje (a nawet koncepcje): jedna opiera się na psychoanalityce, na freudyzmie, tam, gdzie mowa o niezrealizowanej seksualności komsomołek, komisarek, aktywistek. Z drugiej strony — przez Glosariusz autor prowadzi problem do uniwersalnego światowego motywu walki dobra ze złem… Taki światopoglądowy zakres — to sprzeczność czy wręcz przeciwnie, próba połączenia różnych wymiarów i horyzontów ludzkiego myślenia, zachowania i problemów wspólnego istnienia ludzi w ogóle — o czym może świadczyć? W. H.: I tu znowu wszystko zawiązane jest na religijności. Ten Glosariusz jest dwuaspektowy: istnieje szereg czysto materialnych rzeczy i jest boski Tezaurus. Kontynuuję swoją poprzednią myśl: Kononowycz szukał punktu oparcia. Bo jeśli spojrzymy na całą naszą prozę rozrywkową, to powstaje wrażenie, że Ukraina w XX stuleciu nie przeżyła nic szczególnego. A to, co u nas było, Kononowycz dosięgnął po-
Fot. H. Oborska
Mykoła Skyba
W numerze 23 naszego tygodnika projektem „Synergia postępu” zainicjowano rozmowę o strategicznych perspektywach kultury ukraińskiej. Kontynuując ten polilog, chcę wyjść od tezy Iwana Dziuby, który uważa, że kształtowanie spójnej przestrzeni kulturowej zakłada „jedyne pole napięcia estetycznego, w którym
«TEMAT DLA
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
prawdziwym. Ktoś powiedział, że najgłębszą rzeczą, jaką posiada człowiek, jest skóra. Wydawałoby się, że to paradoksalna rzecz, ale od skóry wszystko się zaczyna. Nie sądzę, by trzeba było zaczynać od jakichś freudowskich czy jungowskich sztuczek — żadnych snów. Ukraińska rzeczywistość XX wieku była taka, że w żadnym koszmarnym śnie się nie przyśni, żadnym libido tutaj niczego nie wyjaśnić. Skóra po prostu odmawiała w jakiś sposób wszystko identyfikować. Być może przez atrofię „skóry” otrzymaliśmy tak słabą ukraińską sztukę. Aby znów odtworzyć zdolność normalnego zmysłowego postrzegania sygnału z otoczenia — potrzebny jest temat do medytacji. Jeśli kontynuować rozmowę o religijności w tej powieści, to warto powtórzyć, że Bóg jest tu obecny nie jako obiekt, a jako kierunek. Właśnie taka obecność Boga dyktuje styl. Kononowycz dowodzi, że istnieje prawdopodobieństwo istnienia człowieka, który ma normalne uczucia, który jest zdolny do zamętu ducha (a to takie wrażenie, że wszyscy są bardzo weseli, jak w domu wariatów). Ten światopogląd autora jest obecny w tym naturfilozoficznym pejzażu, o którym była mowa na początku. Oto w czym rzecz. I nie sądzę, by poza religijnym poszukiwaniem w tej powieści można było coś dostrzec. Przecież przeżywamy taki czas ukraińskiej kultury, że tylko religijne poszukiwanie może coś zmienić. Przypomina się myśl hrabiego Tołstoja o tym, że człowiek to ograniczony przejaw Boga, i im więcej w człowieku boskości, tym więcej życia. Do tego prawdziwego życia, które uderza w skórę, zbliża się w swojej powieści Kononowycz. M. S.: Ale im głębiej bohater powieści zanurza się w archaiczny religijny pokład, im bardziej odżywia siebie poprzez Glosariusz, tym bardziej oddala się od świata społecznego (ale jednocześnie zyskuje większą zdolność wpływania na niego), co więcej — wraz z rozwijaniem się fabuły książki uwydatnia się zasadnicza inność Jura. Jak by starannie autor nie dopasowywał faktów biografii swojemu bohaterowi, nie może ukryć tym jego archetypowej hipostazy. W jego wizjach tak ściśle spleciono doświadczenie ojca, dziada, pradziada, że trudno rozgraniczyć, gdzie kończy się jeden życiorys, a zaczyna następny… W. H.: A zaczyna się od tego Świętego Jura, który według dawnej ludowej mitologii skacze na koniu, a za nim biegną jego psy — wilki. D. S.: Jeszcze podczas pierwszej prezentacji książki w UNIAN na kalwaryjskich posiedzeniach u Loni ktoś zapytał, czy „Temat do medytacji” to utwór autobiograficzny (w pewnej mierze ja też skłaniam się tak uważać). Odpowiedział: jeśli to i autobiografia — to raczej całego pokolenia, niż jego osobiście. Chcę wrócić do pytania o religijność. Ten motyw jest tu bardzo ważny, ale „bogowie umarli”. I bohater Kononowycza, w istocie, to outsider, któremu nic się nie ułożyło. Powrócił, ale nawet swojej ukochanej, która urodziła dzieci zdrajcy, nie może nic dać. Jednak w naszym społeczeństwie właśnie on okazuje się jedynym nosicielem wiary. Wszyscy inni handlowali wiarą… Tak, są pewne przyczyny, które zmuszają Kononowycz nie zajmuje się konstruowaniem, nie buduje swojej prozy „pod Camusa” czy jeszcze pod kogoś lub coś. On po prostu przepuszcza przez siebie historię i przekształca ją w tekst.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
zachodzi wzajemne oddziaływanie różnych kierunków twórczych”. Wytwarzanie napięcia estetycznego wymaga źródła indukcji, czyli silnej twórczej osobowości, jej dzieł, a w konsekwencji — społecznego rezonansu wokół nich. Stworzy to warunki do pojawienia się nowych twórców i nowych zjawisk artystycznych. Dlatego dzisiejsza nasza rozmowa z Dmytrem Stusem i Wasylem Herasym’iukiem dotyczy nowej powieści Leonida Kononowycza „Temat do medytacji” (K.: „Kalwarija”, 2005), którą, nawiasem mówiąc, warto rozpatrywać nie tylko z punktu widzenia procesu literackiego, ale także dostrzec za jej kolizjami przesunięcia światopoglądowe, które mogą istotnie zmienić nasz krajobraz intelektualny.
kultury i o jej transformacji. Kononowycz w swojej powieści mówi o tym, że wszyscy jesteśmy w pewnym stopniu zabójcami, bo nie zachowaliśmy tego, co czyniło nas wyjątkowymi. Czym jest nasza proza XX wieku: ludzie uciekali ze wsi, a potem tęsknili za „utraconym rajem”. Ale to psychologia zdrady własnej ojczyzny. Kononowycz o tym mówi. Choć jest to okrutna prawda. Cokolwiek by mówiono o Kulisie — jest to typowy przykład kultury wiejskiej. Owszem, ma on miejski szlif, ale jego myślenie i pisanie to powolny, nieliniowy czas. Właśnie w Motronówce podjął się ukraińskiego przekładu Biblii. Nie będziemy więc odnosić się do tego lekceważąco, kim zresztą my jesteśmy, by to robić? Jak pokazuje doświadczenie, nawet dziś z tej zdegradowanej wsi wychodzą bardzo interesujący twórczy ludzie, którzy wyrastają na tym ubogim gruncie. Warto uświadomić sobie: pewien zapas możliwości powiązania swojej nowoczesnej samotożsamości ze światem wsi już utraciliśmy. Jak to będzie wyglądać w warunkach globalizacji — zobaczymy. Kononowycz w swojej powieści nie dochodzi do problemu globalizacji…
W. H.: Ale także problem wieś–miasto jest w jego przypadku wydumany. Moim zdaniem używamy tych pojęć jedynie dla wygody klasyfikacji tekstu. Jego pejzaże są wyrazem wewnętrznego strumienia świadomości autora. Trzeba wychodzić z tego, że ten tekst jest dla nas ważny tym, że jest w nim prawdziwy żywy człowiek, który ma bardzo wrażliwą, żywą skórę…
D. S.: Kononowycz jest po prostu autentyczny. Nie ma dla niego znaczenia, czy to, co napisał, wpisuje się w tradycję europejską, tolstojowską czy dostojewskowską. On dąży do przekazania swojej wizji i to jest dla niego najważniejsze.
W. H.: Hermann Hesse w „Grze szklanych paciorków” stwierdza, że przeżyliśmy epokę felietonową. Najwyraźniej weszliśmy teraz w jakąś epokę multiplikacyjną. Nasza współczesna proza do dziś nie dała nam prawdziwego, a nie kreskówkowego bohatera. Dopiero u Kononowycza pojawia się taki bohater, który po męsku zastanawia się nad historią, w którą został wrzucony. W adnotacji napisano, że to przeciętny bohater, ale nie ma to znaczenia, jest po prostu żywym Ukraińcem, który coś przeżył i stara się w tym rozeznać. Stale powraca myślami do Hołodomoru i nikt nie będzie mógł mu zarzucić, że czyni to z koniunkturalnych pobudek.
D. S.: Śledzę to, co pisze się o Hołodomorze. Psychologii i socjologii tego zjawiska nikt nie oddał trafniej niż Kononowycz. Co mnie wkurwia we współczesnej prozie (o tym częściowo już mówił Wasyl), to że gdzieś od Andruchowycza, niestety, literatura zaczęła uciekać przed wyzwaniami epoki. Ogólnie widać tendencję, że zaczynają pisać ludzie, którzy nie są zdolni przyjąć rzeczywistych wyzwań czasu. Paradoks: wyzwań jest coraz więcej, a proza ich nie dostrzega. Problem, jak przelecieć jakąś dziewczynę, został u nas zbadany od „a” do „z”. A wszystkie sztuczne przeżycia, samozadręczanie się — to męczy — wszyscy ci słabowici inteligenci…
Bohater Kononowycza, Jur, zresztą też nie jest supermenem, poniósł wszystkie możliwe porażki, ale autor „Tematu do medytacji” jako pierwszy mówi „nie” ucieczce literatury od rzeczywistości. Literatura powinna wracać do wyzwań czasu. Na tym świecie jest wiele rzeczy, których nauka nie jest w stanie pojąć, bo ona zakłada pracę z wyraźnie określonymi, abstrakcyjnymi wielkościami. A jest żywa krew życia i pisarz powinien zastanowić się, po co została przelana? Jak mamy żyć po tym? W jakiej mierze każdy z nas jest człowiekiem? „Temat do medytacji” należy do tych powieści, przy których nawet nie chce się mówić o wartościach artystycznych tekstu.
W. H.: Żaden indywiduum w sztuce nie będzie miało siły, jeśli on spi-
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
będzie polegał wyłącznie na własnych siłach, jeśli nie będzie naładowany energią społeczną. Mam takie wrażenie, że każdy „multiplikacyjny” twórca naszych czasów, mojego pokolenia, dokładniej, pracuje tylko w skali własnego manewru. Gdzieś chwycił technologię, gdzieś — wrażenie. Na Kononowicza działa atmosfera czasu rzeczywistego. Widzę u niego wszystkie problemy, które przeżyli ludzie mojego pokolenia lub odziedziczyli je po poprzednikach, ale potem wstydliwie je ukryli. I jeśli mówić o Hołodomorze, to będzie on siedział w podświadomości każdego i określał zachowania społeczne. To w animacji można wszystko skonstruować, a żywe ciało jest genetycznie przywiązane do konkretnego środowiska społecznego i chłonie jego energię. M. S.: Chcę wrócić do pytania o wyzwania czasu: Ukraińcy nagromadzili mnóstwo nie-odpowiedzi na wyzwania i zapytania własnej historii, czyli z przeszłości, a już trzeba reagować na historię globalną. Więc jeśli wracać do Andruchowycza, to moim zdaniem jest tam próba przełączenia się właśnie w tryb globalnych wyzwań-odpowiedzi. Wziąć choćby temat Europy Środkowo-Wschodniej… D. S.: Pytania pozostają bez odpowiedzi wtedy, gdy te pytania nie zostały postawione, a Łeonid dość wyraźnie postawił od razu wiele pytań. Wśród nich także pytanie o to, że my, obecnie żyjący, w przeważającej większości jesteśmy potomkami tych, którzy podczas Hołodomoru albo „kułaczyli” kogoś, albo jedli własne dzieci. Innych albo wywieziono i zniszczono, albo wymarli. Drugie pytanie polega na tym, że obecnie krajem rządzą nie Jury, a te dziewczynki i chłopcy, którzy zrobili sobie w pewien sposób karierę komsomolską. I to pewien wyrok dla naszego społeczeństwa. Problemy poruszone w „Dwunastu obreczach” są nieporównywalnie drobniejsze. Rzeczywiście, każdy z nas ma pewne ludzkie słabości. No i co? Dzisiaj, słowami Franki, jeszcze nie zdobyliśmy prawa mówić o tych słabościach: wymyślone czy realne — nie ma znaczenia! To problem sztucznej moralności. A na czym polega problem Europy Środkowo-Wschodniej? Na tym, że u nas teraz stoją kolejki pod polską ambasadą? Czy na tym, że przodkowie Wasyla kiedyś mogli wsiąść do pociągu i pojechać do Wenecji, a on dzisiaj bez wizy nie może? Literatura w dzisiejszej Europie stała się technologią. Technologia spełnia pewną ograniczoną funkcję. O tym też trzeba mówić i w szczególności w kontekście tego, że nasza kultura jest obecnie zorientowana na Europę. Dlaczego tak się dzieje? Bo państwo tutaj nie stwarza twórcy żadnych warunków. Bo w przeważającej większości ci, którzy rządzili wczoraj i rządzą dzisiaj, książek w dzieciństwie nie czytali. A problem Europy Środkowo-Wschodniej to problem grantów. Tak rozumiem modę na ten temat. W. G.: Rozumiem Mykołę w tym sensie, że młodzi dzisiaj pytają, jak, powiedzmy, w globalistycznym świecie będziemy się czuć, kiedy nawet nie zastanawiamy się nad tymi problemami, które w nim istnieją… M. S.: Te same procesy lat 30. na naszych terenach — one przecież nie są czysto ukraińskie. Spowodowały je gry geopolityczne, które prowadzono i prowadzi się wokół Ukrainy. Jeśli dzisiaj będziemy siedzieć po uszy w problemach, które zostały nam z tamtych czasów, czy nie przegapimy nowych wyzwań czasu? D. S.: Rzecz w tym, że problemy geopolityczne zawsze istniały i będą istnieć. Ale w wielkim rozrachunku i dla mnie, i dla Kononowicza nie mają one żadnego znaczenia, wszak człowiekiem można pozostawać zawsze. Można przyjść w składzie tej „trójki”, która wytrząsała z chłopów ostatnie… Po prostu opowiem historię, którą zapisałem od pewnego dziadka (mam już ogromne archiwum podobnych zapisów). W 1933 roku przysłali go do kołchozu. Ponieważ był komsomolcem — musiał chodzić po wsi, zbierać ziarno. „Weszliśmy — mówi — do jednej chaty, w której czegoś »nie oddali«, wziąłem sondę i pokłułem na oślep podłogę. Przypadkowo trafiłem. Gospodarz prosi: »Nie zabierajcie, bo nie przeżyjemy«. On wyszedł do aktywistów, mówi: »Nie ma nic na ogrodzie«. A potem — opowiada — w 1943 roku w czerkaskim obozie koncentracyjnym, gdzie codziennie po pięćdziesiąt osób rozstrzeliwali, podchodzi jakiś wujek i pyta: »Pamiętasz mnie, przypominasz sobie 33.?«. »Oto — mówi — jutro wstaniesz wcześnie rano i idź tą drogą«. Tak właśnie się uratował. Mówić o jakichś wielkich, niezależnych od nas rzeczach zawsze bardzo łatwo. Kononowiczowi chodzi o to, że jeśli chcesz pozostać człowiekiem, warto stawiać pytanie: »Czy mogę w tej sytuacji zachować się po ludzku, czy nie?«. M. S.: I pytanie na koniec — tutaj wybrzmiała fraza, że obecny czas rodzi kolizje nie mniej tragiczne niż lata 30. Jaka jest perspektywa ich przemyślenia? D. S.: Jeśli zachowa się pragnienie myślenia, jeśli ludzie nie przekształcą się w funkcje — bo przy globalizacji człowiek jako taki już traci swoje znaczenie unikalnej osobowości tak samo, jak i za czasów stalinizmu, bo globalne technologie potrzebują ścisłego zapewnienia pewnych procesów — to oczywiście, że tak. Nie ma beztalentowych pokoleń. Inna rzecz, że nawet powieść „Temat do medytacji” przebijała sobie drogę trzy czy cztery lata. Wszystko zależy od tego, na ile taka problematyka wejdzie w sferę publiczną. W końcu, pojawią się takie utwory czy nie — ja nie widzę w tym problemu. Wszyscy dorastamy i prędzej czy później przed każdym z nas stanie pytanie: kim jestem, w jakim układzie współrzędnych siebie pojmować. Bo przecież jutro — śmierć. To największa tajemnica. My całe życie przygotowujemy się do śmierci i w takiej czy innej formie potrzebujemy spowiedzi. Dlatego odpowiedź, myślę, jest tutaj całkiem oczywista… Inna rzecz, czy będzie to potrzebne społeczeństwu? Jakie będzie społeczeństwo? Ja tej odpowiedzi nie znam i, szczerze mówiąc, nie za bardzo się tym przejmuję. W. G.: Nam trzeba nie tyle światu, co samym sobie powiedzieć, co się z nami stało w XX wieku, i Kononowicz właśnie to zrobił swoją powieścią. Ale zaczął nie wczoraj — jeszcze dwadzieścia lat temu napisał powieść „Powrót”, która i dzisiaj pozostaje supernowoczesna. Zanosił ten utwór do różnych redakcji. Ale nikt nie przyjmował, chociaż wtedy już zaczynała się „pieriestrojka”, już można było wydawać książki przynajmniej bez „parowozu”. Potem pisał kryminały (prawda, jeszcze tłumaczył Baudrillarda i innych filozofów), ale w końcu coś w nim siedziało takiego, że postanowił powiedzieć, czego po prostu nie mógł nie powiedzieć w cyrku ukraińskiej nowej prozy. Powiedzieć o naszym pokoleniu. Dlatego ile czasu będzie potrzebowało obecne pokolenie, żeby o sobie tak powiedzieć? Nie wiem. Opracowanie projektu i wywiad — Mykoła SKYBA Zdjęcie autora MEDYTACJE”
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
…wnoszą ludzi w przemianę w wilki — niezaspokojenie seksualne to tylko jedna z nich. Ale nie więcej. A te polityczne gry, które toczyły się w latach trzydziestych XX wieku, toczą się i dziś… czy świat jest dziś mniej okrutny? Coś strasznego przetoczyło się przez ludzkie dusze, coś takiego, że do dziś nie wszyscy starsi ludzie potrafią nawet przyznać sam fakt Hołodomoru. Zanik wiary, który szedł w ślad za głodem, to kwestia nie tylko lat 1920–30. Jeśli Bóg umarł, jeśli wiara wymarła, to po co niszczyć Boży przybytek? Czym się wtedy różni od innych budowli? Próbuje to zrozumieć Kononowycz. Rzecz w tym, że dziś warto mówić o tym, iż nawet najgłębszy tekst potrzebuje swoistego pola, w którym może istnieć. Problem tej powieści polega również na tym, że wokół niej nie ma kontekstu. A jeśli chodzi o oddalenie od świata, to już w Biblii powiedziano, że ostatni staną się pierwszymi — inaczej być nie może. Człowiek musi wyrzec się świata pieniędzy, zrezygnować z życiowego sukcesu, i wtedy może zbliżyć się do swojej autentyczności.
W. H.: Ile razy powtarzano wypowiedź Adorna, że po Oświęcimiu pisać poezji jakoś nie wypada. A co nam w ogóle wypada po Hołodomorze i represjach? Może rzeczywiście przekształcenie sztuki w atrakcję? Nie popieram tego, choć rozumiem tych, którzy nie mogą znaleźć oparcia w powieści „Czy ryczą woły, gdy mają pełny żłób?”. Kononowycz sięga do najgłębszych warstw kultury, dostępnych pamięci i wyobraźni. Ale mimo wszystko zbudowanie punktu oparcia dla nowego myślenia artystycznego nie jest mu jednemu pod siłę.
Tak samo jak duszę — najcięższy ciężar — niekiedy trzeba dźwigać samemu, a często pomagają ci inni. M. S.: Istotnie, i Kononowycz, i my wszyscy szukamy tych głębokich odpowiedzi w warunkach miasta i chcemy czy nie, musimy liczyć się z tym, że kultura w całości przeniosła się do miasta i tu rozwija swoje nowe właściwości i postacie. Spodziewać się, że w najbliższej perspektywie coś się zmieni — powiedzmy, że w Kuliszewej Motroniwce pojawi się pewien grupa literacka, która będzie tworzyć nie tylko teksty o jakości na poziomie europejskim, ale też wpływać na proces literacki — nie wypada. Jak dla mnie, jest w tym pewna kolizja czy paradoks, że korzenne struktury kultury ukraińskiej musimy odżywiać w warunkach miasta, a dokładniej — metropolii, która narzuca nam własne koncepty myślenia i styl zachowania. Czy można połączyć te procesy, czy warto to robić? D. S.: Jako urodzony i wychowany w mieście (co prawda, obecnie mieszkam na wsi), nie mogę zgodzić się z tym, co mówicie o Motroniwce. Ogólnie ten kierunek myślenia: europejska, światowa kultura, poziom… V. H.: Kiedy wspomina się Faulknera, nie próbuje się określić, czy to wieś, czy miasto. Przecież on nie pisał o Nowym Jorku… D. S.: Kultura istnieje zawsze, choć w różnych jakościach i przejawach. Toaleta — to też kultura (w jakim jest stanie), to, że trawnik jest przystrzyżony w tym parku, gdzie siedzimy, — też element kultury. Chodzi o upadek pewnego typu
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
stanu duszy monologami — zwyczajnymi i wewnętrznymi, które najlepiej nadają się do tego celu, wszak czytelnik niby rozmawia z bohaterem, a dokładniej — bohater spowiada się czytelnikowi, co budzi zaufanie tego ostatniego. Ważną rolę w tworzeniu odpowiedniego poziomu zaufania (który graniczy z „przymierzaniem” roli bohatera przez czytelnika) u Ponomarenko odgrywa detal artystyczny, który pozostawia czytelnikowi możliwość poczucia i dopowiedzenia wszystkiego, co nie zostało wyrażone przez autora, a ponadto — detal ten pozwala przewidzieć finał utworu. Tak oto opowiadanie „Dla kogo zwolnił się pokój?” zaczyna się słowami: „Porwana noc, niczym całun, zwisa z opadłego okna”. I chociaż dalej mowa o bohaterce, której los dał szansę wszystko zmienić na lepsze, czytelnik już czuje, że z tej szansy ona nie skorzysta. Tak samo po frazie „Za Proczanem zajęczały drzwi” czytelnik nie spodziewa się niczego dobrego dla Proczana. Talent pisarki, jej kunszt i dobór tematów tworzą poczucie melancholii i tragizmu, a może katharsis? Lubow Ponomarenko to muzyk w literaturze. Muzyk, który gra na strunach wyobraźni i duszy czytelnika. Robi to tak wirtuozersko, że potem struny jeszcze długo wibrują, nie mogąc znaleźć spokoju. Frazy, fabuły, odczucia przepełniają cię, chowają się, by potem powrócić — niby znikąd. Tak, to nie jest łatwe — nosić w sobie cudze doświadczenie, cudze życie, ale czy to wina autorki? Wszak sami wzięliście do rąk tę książkę, świadomi talentu Lubow Ponomarenko.
Машинний переклад
Książka Wiktora GRABOWSKIEGO „Wyspa miłosierdzia” ma trzy brzegi — „Brzeg wiary”, „Brzeg nadziei”, „Brzeg miłości”. Właśnie tak nazywają się cykle poezji, właśnie do tych brzegów proponuje się przybić czytelnikowi. Do którego byś nie dopłynął — trafisz na wyspę miłosierdzia, gdzie „Taka cicha przyciszona cisza — trwa komunia snów, choć już przebudziły się skrzydła. Tak milcząco i niepokalanie, choć gardło już łaskocze nieśmiały promień słowa”. Ale każda nazwa — jest względna, dlatego
Lubow PONOMARENKO, pisarka
Nowa książka Lubow Ponomarenko „Portret kobiety z profilu z bronią palną”, wydana przez Wydawnictwo „Proświta”, — to jedno z najlepszych tegorocznych ukraińskich wydań prozatorskich. Książkę złożyły opowiadania, połączone trzema cyklami („I liście zamiata ślady”, „Dusza na gałązce leszczyny” oraz „Płacz ptaka wędrownego”), i dwie powieści — „Na srebrnej łodzi” oraz „Dosięgnąć nieba”. Cechą charakterystyczną twórczości Lubow Ponomarenko jest zagadkowość fabuły. Kiedy czytasz jakikolwiek jej tekst, odnosi się wrażenie, że zaraz stracisz wątek fabuły, wypadnie on z rąk (z wyobraźni) i już nie pojmiesz, o czym mowa, skąd i dokąd idą bohaterowie, dlaczego. To — mozaika obrazów, która pozostawia prawo (możliwość?) samemu czytelnikowi układać kalejdoskop. Właśnie takim jest opowiadanie „Dwie w studni”, gdzie dziewczynka, która przywykła poruszać się po małpiemu, zamieszkuje na prawach służącej w domu wdowy. Dziwna dziewczynka, dziwne imię Połówka i dziwaczna, niemal przerażająca historia z szalonym zakończeniem: „Mrugała lampka nocna. Na łóżku leżał jej mąż, a wokół krzątało się osiem Połówek. Próbowały ściągnąć buty, przykładały głowy do serca, pryskały na niego wodą. A jedna stała na oknie w pełnej okazałości i cicho grała na skrzypcach”. W literaturze ukraińskiej istnieje takie pojęcie „proza chimeryczna”. Nikt do tej pory nie zdołał dać jasnej definicji, co to jest, ale wszyscy rozpoznają ją bezbłędnie — intuicyjnie. Tak, wiele utworów prozatorskich Lubow Ponomarenko można nazwać chimerycznymi. To historie losów — czasem detektywistyczne, czasem tragiczne, ale zawsze z nastrojowością, którą w ludzie nazywają „ciarki na plecach”. Tę nastrojowość autorce udaje się tak przebiegle wplatać w opowieść, że wyjaśnienie sekretu wplatania jest praktycznie niemożliwe. Te historie trzeba czytać, ale w żadnym wypadku nie opowiadać, bo wszystko się gubi, znika tajemnica. Słuchaczowi wtedy trudno wyjaśnić, co tak poruszyło was w historiach o starym Niemcu, który hodował nagietki, o więźniu, który zakochał się w listach napisanych przez szaloną kobietę, o ukochanej artysty — Alce, która sama zaczęła malować, o bandurzystce, która prosiła o jałmużnę, o kobietach, które znajdowały i traciły swoje szczęście, o… A jeszcze te utwory można nazwać notatkami z moralności, fragmentami niedoskonałości świata. Lubow Ponomarenko jest jedną z tych, którzy wprowadzają koncepcję (już niemal tradycyjną dla literatury ukraińskiej) D. Bonhoeffera — nowej religijności. Jej bohaterowie — to metafizyczne sieroty, które biorą na siebie rolę Chrystusa — cierpienia dla zbawienia świata lub po prostu — tych, którzy są obok. Szczególnie charakterystyczne jest to dla dużych utworów prozatorskich. Takimi są stary nauczyciel z powieści „Dosięgnąć nieba” i jego ulubiony uczeń — ludzie, którzy pragną sprawiedliwości, ale przez okoliczności i własny charakter jedynie czekają, że coś w tym świecie się zmieni. Takim jest budowniczy w powieści „Na srebrnej łodzi”, który ratuje kobietę z dzieckiem, chociaż wie, że szczęścia (a nawet spokoju!) ten czyn mu nie przyniesie. Walka bohaterów Ponomarenko przypomina bunt — przelotny i bez pożądanych rezultatów. Każdy krok w bok jest żywiołowy, nieprzemyślany i już dlatego — skazany na porażkę. Melancholijne i często tragiczne historie bohaterów odbierane są przez czytelnika na poziomie nastrojowości dzięki głębokiej charakterystyce psychologicznej postaci — sztuce, którą Lubow Ponomarenko opanowała doskonale. Jej talent znawcy ludzi, umiejętność połączenia analizy psychologicznej oraz emocjonalnego podtekstu skłaniają czytelnika nie tylko do przeczytania, ale prawdziwego współodczuwania. Przy czym — wszystko to dzieje się bez bezpośredniej ingerencji autora. Pisarka korzysta dla realizacji obrazowania
Tak już się zdarzyło w naszym życiu, że praca pisarska nabrała innej tonacji i innego zabarwienia. Mam na myśli nie proces twórczy, który był i jest najwyższym dobrem. Umiejętność tworzenia jest zakodowana w każdym człowieku: ktoś odnajduje się w ogrodnictwie, ktoś — wyszywa płótno. Ktoś — w sporcie. W czasie narodzin utworu literackiego człowiek dzieli się z innymi swoim poznaniem świata, przenika w subtelności bytu, głębiny psychiki. Jest podobny do prawnika i badacza, do nauczyciela i aktora. Słowo do słowa, jak kamyk do kamyka, budujemy pałace i okręty swojej wyobraźni. Ale coż zmieniło się w procesie pracy pisarza? Wielu tworzy, przygnębionych myślą, że poprzednie książki były martwo urodzone, gdyż tak i nie ujrzały świata. Okręty zamierają na placach budowy. Wszystko to dlatego, że wartości kulturowe do tej pory jeszcze nie zostały zwrócone ze śmietników. Tak było i z moimi książkami, które przez długi czas wisiały w szufladzie stołu czy na parapecie. To typowe dla prowincjonalnego pisarczyka — w wydawnictwach cię odsyłają lub proponują zapłacić jakąś sumę, aby wydanie ujrzało światło dzienne. Myślę, że warto coś radykalnie zmienić w tej sprawie — przyjmować rękopisy na podstawie konkursowej czy coś podobnego. Ale słońce i bez tego świeci, drzewa kwitną. Mnie się poszczęściło — książka „Portret kobiety z profilu z bronią palną” ujrzała światło dzienne. Pisała się w najtrudniejszym okresie życia i dlatego jest szczególnie droga. Wsparcie w tej sprawie udzieliły redaktor gazety „Słowo Proświty” pisarka Lubow Hołota oraz deputowany Rady Najwyższej, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan. W rekordowo krótkim terminie książka wyszła dzięki temu, że dyrektor wydawnictwa Wasyl Kliczaka wykazał się wysokim profesjonalizmem. Zadbał o piękną oprawę wydania, o oryginalny skład. Więc niski ukłon wam, drodzy!
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
nie oczekujcie miłosiernego spokoju od lektury, bo poezja i spokój są nie do pogodzenia. Co więcej — piramidalny spokój nie jest dla Lirycznego Bohatera Wiktora Hrabowskiego, który zachwyca się, zakochuje, rozczarowuje, buntuje i wreszcie wyznaje: “Och, mam to szczęście, mam, pełne garście, Niosę, nie kryjąc, łzy klonów. Och, piecze mnie szczęście, piecze dłonie białe. A dokąd uciekniesz…” Bohater Hrabowskiego jest odizolowany od suchego “ratio”, żyje w praświecie, kiedy człowiek nie był jeszcze zatruty nadmiarem cywilizacji, żył w świecie i nosił świat w sobie. Wszystko, o czym pisze Hrabowski, to wewnętrzny świat człowieka, swoisty ekskurs w świat, gdzie “ja” równa się poezji, wszak wszystkiego innego nie można przeżyć, odczuć, a bez tej procedury wyjdzie nie wiersz, a forma. Świat poezji Hrabowskiego jest pogańsko-chrześcijański. Jest w nim wystarczająco dużo miejsca na miłość do Pana i miłość do każdego drzewa i kamienia — jako osobnej świętości. Ale przede wszystkim jest to miłość do siebie w świecie, pewność, że niezależnie od tego, jaki ten świat by nie był, jakimkolwiek bogom by nie podlegał, człowiek jest w nim istotą kochaną: “Kiedy na całym świecie, niby w lesie — milczą serca, do kogo nie zawołasz — niech nie przytłumia uczuć piekielna rzeczywistość, twój Anioł nie zapomniał Swego Ogrodu… Choćby jakie kręciły zamiecie, choćby jakie zerwały się wichury, Święta Miłość ratuje nas od smutku, jeśli nie poddamy się beznadziei. Twój Anioł strzeże róży serca, pielęgnując ten kwiat tylko dla ciebie”, — i jeszcze — “Moja zaś modlitwa — to moje lasy, prastare i wieczne, jak samo istnienie. Ona rośnie i dorasta słońca, by Przyrodzie złożyć hołd”. A jeszcze w “Wyspie miłosierdzia” jest wiele przekładów, wszak Wiktor Hrabowski jest także utalentowanym tłumaczem. Mówią, że na podstawie utworów przekładowych można stworzyć portret poety-tłumacza, gdyż to właśnie on wybiera te utwory, nadaje im nowe brzmienie, a nawet więcej — przywłaszcza je. Nieprzypadkowe jest zainteresowanie twórczością Jarosława Iwaszkiewicza, gdyż ten poeta, jak nikt inny, tabuizował miasto, uważając je za źródło wszelkich nieszczęść, ścianę, która przeszkadza w jedności człowieka z naturą. W jednym ze swoich utworów Iwaszkiewicz nawet przeprowadza Bohatera “przez Wisłę”, uważając, że uwolnić się od miasta można jedynie drogą samobójstwa. W poezji Wiktora Hrabowskiego również nie ma miejsca na motywy urbanistyczne. A jeszcze bohaterowie Iwaszkiewicza często tęsknią za “wiatrem z Ukrainy”, który tak kocha Liryczny Bohater Hrabowskiego. I, co najważniejsze, — stosunek do poezji: “Wierszy się nie pisze — wiersze się wypowiada, słowa rosną w sercu, jak ciasto na drożdżach (drożdżach duszy?) ciasto szafranowe miesza się z ciastem czarnym, żytnim, a potem to ciasto jedzą ludzie, zwierzątka; każde słowo wyrosło krzykiem, ale krzyczeć w nocy nie można, więc ciszej, ciszej wypowiadaj wiersze”. Nieprzypadkowe są też przekłady z Karola Wojtyły, wszak to właśnie ten człowiek był jednym z Proroków Miłości. Hrabowski tłumaczy nie tylko polskich poetów, ma w swoim dorobku wspaniałe przekłady z Białorusina Ryhora Baradulina, który z wiadomych wszystkim względów trafił w ojczystym kraju na listę “niepożądanych poetów”, oraz z Bułgara Nikoły Chajtowa. Ta lista jest dość długa. Ciekawy jest też dobór tekstów. Tak, z Aleksandra Błoka Hrabowski z jakiegoś powodu wybiera właśnie ten wiersz: “Wszystko na ziemi umrze — i matka, i młodość, Żona zdradzi, i porzuci przyjaciel. Ale ty ucz się smakować inną słodycz, Wpatrując się w zimny i polarny krąg. Bierz swój czółen, płyń na daleki biegun W murach z lodu — i cicho zapominaj, Jak tam kochali, ginęli i walczyli... I zapominaj namiętności dawny kraj. I do drżeń powolnego chłodu Zmęczoną ty duszę przyzwyczaj, Żeby było tu jej nic nie trzeba, Kiedy stamtąd runą promienie”. Dla porównania — przekład: “Wszystko na Ziemi umrze — i matka, i młodość, żona zdradzi i porzuci przyjaciel. Ale ty ucz się i na upalnej wydmie zgłębić, czym oddycha zapolarny krąg. Bierz swój czółen i płyń na biegun w lodowy świat — i cicho zapominaj, jak tu kochali, ginęli i walczyli, i nie wspominaj szału dawny kraj. I służyć drżeniu marznącego ciała przymuszaj serce, nauczone płonąć, żeby tu mu niczego nie brakowało, jak stamtąd runą ogniste morza”. Oto taki jest Wiktor Hrabowski. Poeta i utalentowany tłumacz, który dzisiaj prezentuje czytelnikowi zbiór “Wyspa miłosierdzia”. Zbiór, który, jak już powiedziano, jest pozbawiony suchych form. Prawda, w zamian istnieje inne niebezpieczeństwo — samowyczerpanie, wszak balansowanie między sobą a sobą czasem grozi powrotem lub zakończeniem. Ale póki to się nie stało, czytelnik ma możliwość delektowania się dobrą poezją Wiktora Hrabowskiego i solidnym wydaniem jego książki. Stronę przygotowała Maria KRYSZTOPA
Машинний переклад
Jeśli odwołać się do umownego czasu, można dojść do przykrych wniosków. Na przykład jest mało prawdopodobne, aby przeciętny Ukrainiec kiedykolwiek poznał imię Wołodymyra HRYSZKI. Wypełnieniu tej białej plamy sprzyjały wydarzenia na Majdanie oraz zmiana władzy... W innych okolicznościach jeden z najlepszych tenorów świata nie wróciłby do Ojczyzny, a my wciąż trwalibyśmy w iluzji co do miejsca Ukrainy w świecie śpiewaczym. Dzięki Bogu, obecnie mamy możliwość bezpośredniej rozmowy z panem Wołodymyrem. — Panie Hryszko, przez długi czas pracował Pan za granicą. Ukraina mało Pana zna... Proszę opowiedzieć trochę o sobie... — Moje dzieciństwo i młodość minęły w kijowskiej dzielnicy Moskiewskiej, którą w ludzie nazywają „stalinką”. Dość chuligańskie miejsce, ale jak widzicie, chuligan ze mnie wyszedł marny. Szkoła, muzyka, śpiew w chórze... Pierwszą nauczycielką była Nina Iwaniwna Stecenko, wieczna jej pamięć, ona już jest na tamtym świecie... Kiedy była zajęta innymi lekcjami, pozwalała mi brzdąkać na gitarze. Jako piętnastolatek po prostu marzyłem o gitarze. Przy tym instrumencie spędzałem niemal całą dobę. W nocy, kiedy wszyscy spali, owijałem struny tkaniną i ćwiczyłem cichutko pasaże. Chyba właśnie wtedy kładły się fundamenty mojej przyszłej profesji. Potem szkoła muzyczna im. Gliera i Zoja Petriwna Chrystycz, która wprowadziła mnie w świat międzynarodowych konkursów. To chyba tyle w skrócie... — W jednym z wywiadów napisano o Panu, że pozostaje Pan Ukraińcem, gdziekolwiek by Pan nie był... Pana zdaniem, co ma się na myśli? — Pozostanie Ukraińcem to wielki zaszczyt. I to nie są górnolotne słowa, a prawda. Po wieloletnim pobycie za granicą jestem wreszcie w domu. To zdumiewające, ale swój kraj poznawałem głównie poza jego granicami. Właśnie tam odkryła się przede mną jego prawdziwa historia. Poznałem ukraińską diasporę oraz byłych żołnierzy UPA... — Gdyby pofantazjować na ten temat... Powiedzmy, wyobrazić sobie, że urodził się Pan w imperium rosyjskim, które zawsze było łase na nasze talenty... Jak wtedy potoczyłby się Pana los? — Myślę, że przy całym pożądaniu imperium nigdy nie przywłaszczy sobie Ołeksandra Dowżenki, Serhija Bondarczuka, Malewicza, Bohomazowa, Gogola... Teraz jest ten czas, kiedy ukraińskie skarby muszą zostać zwrócone. Nawet imiona tych Ukraińców, którzy asocjacyjnie zrośli się z imperium. Musimy o nich wiedzieć. A kim bym wtedy był... Chyba Hryszko i wtedy należałby nie tylko do Ukrainy, ale i do całego świata. Tak samo, jak mój przyjaciel Luciano Pavarotti. On też należy do świata. Niemożliwe jest zamknięcie talentu w ramach jednego państwa. — Wie Pan, kiedy pytałam o imperium, przypomniałam sobie naszego słynnego Kozłowskiego... Wiem, że miał projekt nagrania ukraińskich kolęd. Gdzieś one tak zniknęły lub zakurzyły się w archiwach... — W ukraińskiej diasporze zwracano się do mnie o pomoc, jeśli nie w odnalezieniu projektu Kozłowskiego, to przynajmniej w odnowieniu nagrań ukraińskich kolęd i szczedriwek. Muszę to zrobić, bo to unikalne rzeczy. — Dla czołowych teatrów świata jest Pan osobą bardziej niż pożądaną. Teraz na Ukrainie... Na długo? — Myślę, że na zawsze. Wróciłem. Dwadzieścia lat jeździłem z Europy do ojczyzny. Teraz będzie odwrotnie: będę jeździł w gości do Europy. — W podświadomości pojawia się paralela z Kruszelnicką. Być może nie najlepsza... Niemniej jednak, czy nie obawia się Pan, że ugrzęźnie Pan w codziennych drobnostkach i intrygach, które prędzej czy później ojczyzna rozwinie przed Panem w pełni? — Znam prawdę, że za żadne pieniądze nie kupi się talentu i życiowego doświadczenia. Wiele wiem i wiele widziałem. I ta wiedza mi pomoże. — Oprócz wiedzy, najwyraźniej trzeba mieć też jasną koncepcję kultury ukraińskiej. W końcu jest Pan doradcą naszego Prezydenta... — Z Wiktorem Andrijowyczem znam się już dziesięć lat, jeszcze od czasu, gdy zaprosił mnie do Narodowego Banku, bym śpiewał dla ukraińskich sierot. Teraz mamy wielkie plany. Odrodzenie Baturyna, Chortycy, powrót ukraińskich talentów na Ukrainę. Mam na myśli Marię Hułehinę, Anatolija Koczerhę, Wiktorię Łukjanec... Jest mi bardzo miło, że na Ukrainie będą odbywać się międzynarodowe festiwale sztuki operowej i będą przyjeżdżać ci ludzie, sławiąc naszą kulturę. W programie jest także reforma teatrów muzycznych i dramatycznych. Przede wszystkim chodzi o mecenat. Nad projektem tej ustawy obecnie pracujemy. Bez niej nic nie wyjdzie. Na Ukrainie są ludzie, którzy nie tylko mogą, ale i chcą opłacić wystawę znanych artystów, sponsorować środki na wystawienie spektaklu czy opery. Nie musimy wymyślać koła na nowo... — Ten rower już spokojnie jeździ po Europie... — Bardzo nieźle jeździ. I wtedy będą do nas przyjeżdżać supergwiazdy, i wszystko będzie w porządku. Na przykład, długo już prosiłem swojego przyjaciela i partnera z Metropolitan, Luciano Pavarottiego, o odwiedzenie Ukrainy. Przecież, mówię, tacy ludzie, taka ziemia... A on mi odpowiadał: „Nie, nie czas”. Dopiero niedawno przyjechał... — Nie miał Pan pomysłu, by zaśpiewać razem z Pavarottim na Majdanie po zwycięstwie rewolucji? To byłby niepowtarzalny, no, po prostu złoty gwóźdź w pamięci! Przecież swego czasu śpiewał Szalapin w Kijowie przed zwykłymi ludźmi na placu przy cyrku... — Wiecie, takiego doświadczenia nie miałem ani ja, ani Pavarotti... Chociaż podczas rewolucji przyjechałem z Europy i byłem razem z ludźmi na Majdanie, i śpiewałem razem ze wszystkimi. Między turami wyborczymi miałem koncerty za granicą. Uczestniczyli w nich Żydzi, Tatarzy, Włosi, Kanadyjczycy, Niemcy. Kiedy kończyliśmy, wychodziłem z ukraińską flagą, a widzowie skandowali „Juszczenko”. Oczywiście, byłoby wspaniale, gdyby przyjechali Montserrat Caballé, Sting, Madonna i powitali nas. Ale zapamiętacie moje słowa: oni będą przyjeżdżać... Co do koncertu Luciano Pavarottiego... Tak, rozumiem, bilety są drogie... Ale przyprowadzałem ludzi na próby, ile mogłem, do czterdziestu osób było na generalnej próbie niezrównanego Pavarottiego. Było mi miło, gdy Prezydent powiedział, że będziemy dalej wspierać i nadawać status państwowy takim wizytom. Ukraina tego bardzo potrzebuje. Swoją drogą, Luciano jest tak zachwycony Majdanem i ukraińskimi kobietami — najbardziej czarującymi kobietami świata... — Maestro nie chciał zobaczyć jeszcze trochę Ukrainy? Karpaty, Lwów... — Oczywiście, chciał. Ale Pavarotti ma dzień rozpisany co do sekundy. Zresztą nie zapominajcie, że ma już ponad siedemdziesiąt lat. — Z wyglądu młodszy... — Sekret jest prosty: młoda żona... Ona zawsze stymuluje.
— W jakich teatrach przyszło Panu pracować i, być może, są jakieś niuanse, które znane są tylko Panu... — W kilku słowach nie opowiesz... To wiodące teatry świata: Nowego Jorku, San Francisco, Houston, Detroit, Waszyngtonu, Paryża, Madrydu... Bardzo wiele. Jak wybrać z nich najlepszy? Myślę, że dzisiaj to Teatr Maryjski z wszechświatowo znanym dyrygentem Walerijem Giergijewem. Ukraina również ma sławnego dyrygenta — Romana Kofmana. — A w którym teatrze, jak to mówią, najłatwiej się Panu oddycha? — Nie powiem, że w ukraińskim... Tam jakoś zawsze jest wzburzenie... Chyba Metropolitan Opera. Mój kolega scharakteryzował tę scenę dość dokładnie: na niej można dotknąć gwiazd. Chodzi nie tylko o niepowtarzalną akustykę, tam publiczność jest szczególna, ona zna każdą nutę. Przesłuchawszy operę już setki razy, wyłapuje i ceni niuanse, rozróżnia modulacje każdego śpiewaka. — I nie strasznie śpiewać przed tak obeznaną publicznością? — Jestem profesjonalistą. I w ogóle uważam, że szczególnie denerwować się przed koncertem nie warto. Przecież wszystko odbija się na jakości brzmienia... — Łatwo powiedzieć „nie denerwować się”... Nawet po prostu czekając na Pana, zmienił mi się puls... Jak Pan przygotowuje się do sceny, może medytuje Pan? — Tak, medytuję. Wypowiadam „Ojcze nasz”, modlę się do swojego patrona świętego Włodzimierza i do swojej mamy, której już nie ma. Nastawiam się na taki stan, żeby śpiewać jak Luciano, a nawet lepiej. — Realnie pop-gwiazdę można „zrobić”, ale czy możliwa jest „promocja” przeciętnego śpiewaka operowego? Mimowolnie nasuwa się imię Nikołaja Baskowa... — Nawet czekałem na taki zwrot pytania... Często mnie o to pytają. Mogę tylko powiedzieć, że Nikołaj Baskow to mądry młody człowiek. Na zachodzie nazywają go „rosyjskim Bocellim”. Dlatego, że może śpiewać i operę, i estradę. Do niego jest niejednoznaczny stosunek, to prawda. Ale nie rzucę kamieniem w niego. Uważam, że dobrze wykonuje taki, wydawałoby się, niepołączalny repertuar. Po „pomarańczowych” wydarzeniach wokół Baskowa wybuchł skandal. W Czerkasach, gdzie miał koncert, na scenę rzucono butelkę z mieszanką zapalającą, potem musowano temat, żeby zrobić Baskowa personą non grata... — Na to była przyczyna: agitacyjne trasy za Janukowyczem... — Tak, ale strona historii jest już przewrócona. Nie możemy świadomie podrażniać konfliktu, tym bardziej „wieszać” wszystkich psów na artyście. Nie taka jest jego misja, artysta wręcz przeciwnie, powinien nieść konsolidujący pierwiastek. — Niestety, w danym przypadku trudno nazwać Baskowa konsolidującym pierwiastkiem, ale na razie dajmy mu spokój. Lepiej poruszmy inny temat... Dzisiaj Ministerstwo Kultury podejmuje kroki, które mają nieadekwatny oddźwięk w prasie. Co może Pan powiedzieć o tych krokach, które z nich, Pana zdaniem, są dyletanckie, może coś poradziłby Pan, żeby nie robić... — Trudne pytanie... Jestem przekonany, że na tak wysokich urzędniczych stanowiskach człowiek jest zobowiązany dobrze myśleć, zanim coś powie lub zrobi. Teraz u nas powstały problemy i z Teatrem Łesi Ukrainki, i ze studium Ołeksandra Dowżenki. Jestem pewien, że poprzez życzliwą rozmowę możemy osiągnąć więcej niż przez GOŚĆ NUMERU sądy. Ale w danym przypadku chce się stanąć w obronie naszego ministra kultury. Konflikt w zasadzie powstał dlatego, że ludzie nie chcą rozróżniać stanowiska menedżera i kierownika artystycznego. Na zachodzie jest to już dawno rozdzielone: jest art-dyrektor i jest generalny dyrektor. W teatrze powinna być konkurencja, pluralizm opinii, jedna osoba nie jest w stanie usiedzieć na trzech krzesłach jednocześnie. — To oczywiste. Ale niech Pan powie jeszcze takie coś... Teatr operowy może pomieścić nie tak znowu wielu ludzi. Reszta zadowala się płytami kompaktowymi, ponieważ wyspecjalizowanej fali radiowej, na której brzmiałaby klasyczna sztuka, u nas nie ma... — Niestety, tak jest. Na zachodzie istnieje nie tylko oddzielna fala radiowa dla klasycznej sztuki, ale i w każdą sobotę idzie bezpośrednia transmisja z Metropolitan Opera, której słucha Europa, Ameryka, a nawet Honduras. Myślę, że nam po prostu potrzeba zapoczątkować takie transmisje. Niekoniecznie z Metropolitan, to może być Opera Wiedeńska, La Scala... Tę ideę będę przepychał jako doradca Prezydenta w sprawach kultury. — Był kiedyś magnat cukrowy Tereszczenko, poziom edukacji którego, umysłowy i duchowy rozwój nie pozwalały mu trwonić pieniędzy na restauracje i kobiety, był Trietiakow, inni... Jak nam wychować mecenasów takiego pokroju? — Nie wszystko jest tak źle. Na przykład głównym sponsorem Pavarottiego na Ukrainie stał się „Sojuz-Wiktan”. To bardzo drogi projekt. Spodobała mi się odpowiedź jednego ze współzałożycieli tej firmy. Powiedział, że chce zrobić prezent swojemu państwu i chce słuchać Pavarottiego na Ukrainie, i żeby obok siedział jego ojciec. — Pana zdaniem, jak przyciągnąć tych ukraińskich śpiewaków, którzy pracują za granicą, jak ich „skusić” Ojczyzną? — Wszystko opiera się o ojca chrzestnego: dopóki nie wprowadzimy ustawy o mecenacie, wóz będzie skrzypiał starym torem... Teatr Maryjski sponsoruje rosyjski „Gazprom” i koncern „Bałtika”. My również znajdziemy tych zamożnych panów, którzy będą mieli za zaszczyt sponsorować teatry. Wtedy i nasze gwiazdy wrócą. — Będziemy mieć nadzieję... Na koniec chciałbym usłyszeć od Hryszki coś niezwiązanego z jego profesją... Może ma Pan jakieś szczególne hobby, może lubi Pan na motocyklach poszaleć? — Wygląda na to, że jest Pan telepatą... Ja rzeczywiście lubię poszaleć na motocyklu. I kiedyś tak szalałem przed przedstawieniem w Metropolitan, że ledwo głowy sobie nie zniszczyłem. Obdarłem porządnie nogę i utykałem po scenie... Kierownictwo powiedziało: „Boże, panie Hryszko, więcej nie róbcie takiego czegoś”. W ogóle pasjonuję się zabytkowymi samochodami. Lubię w nich grzebać, a stuknąwszy młoteczkiem w palce, uciec się do szczególnej leksyki naszego melodyjnego języka... Trochę odprężam się od szalonego rozkładu... — Pan, być może, wybuchowej natury? — Tak, jestem cholerykiem. To często odbija się rykoszetem po ludziach, którzy otaczają mnie i nie wytrzymują takiego tempa. Jak każdy choleryk, mogę nakrzyczeć, zwymyślać, ale potem proszę o wybaczenie za niepowściągliwość. Taki już jestem... Jednego dnia w Petersburgu, drugiego w Rzymie, potem mam koncert w Madrycie... Pavarotti jakoś powiedział, że mnie lepiej „zabić”, bo śpiewakowi zabroniono tak często śpiewać. Może i tak... Luciano śpiewa trzy razy w tygodniu. Wszystko. To jest prawo. Resztę czasu on je swoje ulubione spaghetti i gra w preferansa. — A co smakuje Wołodymyrowi Hryszce? — On nie jest wybredny: lubi kaszę gryczaną i szczególnie nasz narodowy narkotyk — słoninę. Rozpytywała Uliana HLIBCZUK
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
te dzieła, w które włożono filigranowy kunszt, subtelne odczucia, wysoki zamysł twórczy i czasowe prerogatywy, siłą swojego osobistego postrzegania świata ożywiają marmur i metal, mają prawo głosu i... przemawiają! Dziś autorom wolno już być sobą, a Wałentyn Znoba szczerze przyznaje: nie polityka jest celem mojej pracy twórczej! A ja rozumiem to po swojemu — tylko maestro Czas sam rozsądzi, kto z bohaterów jest „za”, a kto „przeciw”. Przypomniało mi się: na kolejny „płomienny” jubileusz znanym rzeźbiarzom: Wasylowi Borodajowi, Wałentynowi i Iwanowi Znobom zamówiono kompozycję na wzgórzu obok hotelu „Moskwa”, obecnie „Ukraina”. My z Wałentynem szukaliśmy odpowiedniego przestronnego pomieszczenia, gdzie można by urządzić pracownię do wykonania tego rządowego, a dokładniej mówiąc, partyjnego zlecenia... A na początku lat 90. ta godność, z jaką artysta, ówczesny deputowany Rady Najwyższej, przyjął strącenie w niebyt czerwono-granitowego „wodza narodów” i jemu podobnych, wzbudziła we mnie głęboki szacunek do twórczego „Ja” Artysty Wałentyna Znoby. Po kilku latach właśnie na tym placu postawił on i archistratega Michała, i (dynastia Znobów nie została przerwana, tutaj syn Mykoła, „Znoba-III”, dołożył talentu) kompozycję „Kozak Mamaj”, która stała się bodaj najulubieńszym pomnikiem stolicy: główni „arbitrzy” energetyczno-sensorycznej percepcji dzieła, dzieci i młodzież, do złotego blasku wypolerowują i Mamaja, i jego konia, pozując przed obiektywami — fotografia na pamiątkę o mieście-piękności Kijowie... Kozak Mamaj, bohater ludowy, obrońca-charakternik, dowcipny folklorystyczny rozmówca, ulubieniec wszystkich pokoleń Ukraińców, nieprzypadkowo wyszedł z pracowni Znobów, teraz już Wałentyna i Mykoły, ojca i syna. Wszak Wałentyn pochodzi z ziemi siczosławskiej i od swojego ojca Iwana nie raz słyszał o kozackich korzeniach rodu, w którym szczególną czcią darzono kozaka o przydomku Znob. Od niego też potomkowie zwą się Znobami. I święta tradycja zaporoskiego kraju — szacunek do rycerskiego dekalogu szlachetności, czyli do dziedzicznych zasad ustroju rodzinnego i społecznego, fachowej doskonałości, twórczej niepohamowaności, poczucia świętego obowiązku wobec rodzinnego kraju, sławienia Ojczyzny nie słowami, a potężnym dorobkiem twórczym — wszystko to cechy, „Bokorasza”
Машинний переклад
WARSZTAT NA PLACU DUMSKIM Kiedy słyszeliście pierwszego słowika? Jeszcze nie tak dawno odpowiedź większości brzmiała: „Dopiero co!”... Śpiewał on kijowianom pośrodku miasta w skwerze, na dawnym placu Dumskim. Tutaj w latach siedemdziesiątych była zielona zaciszna oaza, z której historycznego gruntu jeszcze nie wywieziono precz, i dlatego głos słowika każdej wiosny zmagał się z dzwonieniem postępu. To miejsce było właśnie tam, gdzie teraz na Bramie Pieczerskiej stoi archistrateg. I jeśli przyjrzeć się uważnie, to „oszu”, czyli po lewej ręce od niego, jeszcze wyłonią się przed wzrokiem starzyzny-kijowianina postacie wybitnych artystów, którzy wchodzą i wychodzą z trzypiętrowego barokowego budynku — Związku Artystów. Tutaj, na trzecim piętrze, często odbywają się wernisaże (wybaczcie przeskoki w czasie, — czymże są te trzydzieści lat dla historii! Jedna chwila) i na jednym z nich ja, początkujący zastępca dyrektora obwodowego Funduszu Artystycznego, widzę małą rzeźbiarską pracę, która zapadła mi w pamięć, a jeśli szczerze — wzruszyła, rozkołysała wyobraźnię, obudziła sympatię do młodego, smukłego i urodziwego młodzieńca, który mężnie pokonuje bystry nurt karpackiej rzeki, kierując tratwę-darabę w dół, między skalistymi brzegami, progami, urwiskami... Swoją drogą, postać archistratega — to również praca tego autora, późniejsza... Zapamiętałem wtedy imię rzeźbiarza — Wałentyn Znoba, i wkrótce go poznałem. Wysoki, smukły blondyn z życzliwym uśmiechem i uważnym spojrzeniem artysty, który — od razu to poczułem — widzi w tobie przede wszystkim prawdopodobnego bohatera swoich kompozycji rzeźbiarskich. Widzi, jak to bywa w prawdziwej sztuce, swoistość i stan duchowy bez zbędnych upiększeń i udawanych manier... Z racji obowiązków służbowych bywam w warsztacie ojca i syna, Iwana i Wałentyna Znobów, który znajduje się przy ulicy Perspektywnej 2-w. Warsztat rzeźbiarzy — to prawdziwe oblicze wszechświata. Popiersia i postacie współczesnych, klasycznych postaci, fantastycznych bohaterów, działaczy politycznych w marmurze i brązie, pleksi i zwykłej glinie czy gipsie zebrały się, niezależnie od przekonań i wierzeń, zasług i historycznego przeznaczenia — jakby na wiec dumny, i uważnym spojrzeniem oceniają nas — spojrzeniem, które jest swoistym „certyfikatem jakości”, podległym tylko autorowi. Czasem robi się nieswojo od obcowania z tymi milczącymi uczestnikami diatryby. Mimowolnie zgadzasz się z Cyceronem — „Cum tacent, clamant” (gdy milczą, krzyczą. (łac.)). Rzeczywiście, Senlis. Anna Jarosławna Zdjęcie G. Oborskiej które zaszczepiał Iwan Znoba w przyszłym spadkobiercy gorącego artystycznego ducha rodzinnej dynastii... Od czego wszystko się zaczynało w twórczym kształtowaniu młodego artysty? Czym najbardziej zachwycał się w dzieciństwie? Jak kształtowały się przekonania estetyczne i twórczy arsenał rzeźbiarza, dzięki którym Wałentyn Znoba osiągnął zwycięstwa w konkursach wybitnych projektów, — a są to pomniki na przyczółku bukryńskim, na Pokłonnej Górze w Moskwie, przy fasadzie Rady Najwyższej, na Majdanie Niepodległości stolicy, w wielu krajach dalekiej i bliskiej zagranicy — i podarował ludziom wspaniałe dzieła swoich rąk, swojego talentu? ŚCIEŻKAMI JAWORNYCKIEGO Czytelnikowi, miłośnikowi piękna, znacznie łatwiej będzie prześledzić drogę Wałentyna-rzeźbiarza do szczytów twórczości, jeśli odwiedzi jego rodzinny kraj legend i rzeczywistości, Siczosławszczyznę i Zaporoża... Oto chłopcy-nastolatkowie, koledzy z klasy, poczuwszy się owymi wprawnymi kozackimi dżurami, o których słyszeli i w kręgu rodzinnym, i od wędrownych mędrców, kobzarzy, zbierają się i oni latem „na Sicz”. Progi dnieprowe są już zatopione, ale pamięć i o Budyle, i o Nenasytcu — progach, które czyhały od wieków na śmiałków (takich, jak ten, który potem powstanie w obrazie karpackiego bokorasza!) i czasem pochłaniały ich dęby, czajki, karawela — żyje ta pamięć! Przybywszy zaś z chłopięcym koszem do Muzeum Historycznego w Dniepropietrowsku, Wałentyn z przyjaciółmi trafiają do środowiska uformowanego przez profesora Dmytra Jawornyckiego, niestrudzonego skarbnika naszej siczowej sławy... A wyspa Chortyca w Zaporożu jakby surowo zapyta młodych — czy pamiętacie sławę wielkich pradziadów? Niezapomniane stało się spotkanie z chortyckim dębem-patriarchą, znajomość z potomkami zaporoskiego kozactwa, wieczorne rozmowy z nauczycielem-badaczem rodzinnego W warsztacie Znobów kraju przy ognisku — to wszystko kamienie milowe-chwile w życiu! A najpotężniejszym „totemem” młodych są imiona legendarnych władców, którzy rozsławili Sicz swoimi zwycięstwami w bitwach z wrogami Ukrainy. Doroszenko, Sahajdaczny, Sirko, Chmielnicki, Bajda... O nich — pieśni do późna w przyjacielskim kręgu pod jasnymi południowymi gwiazdami... Czyż takie rzeczy się zapomina!.. Jak magnes przyciąga tę młodzież wieś Kapuliwka, gdzie spoczywał wtedy koszowy Iwan Sirko. O nim, charakterniku, utalentowanym kozackim dowódcy wojskowym, zdaje się, pamięta każdy bajrak, każda źdźbło stepowego piołunu, bo tutaj, tymi ścieżkami-drogami nie raz maszerowało, czy też skradało się pod „nocnym słońcem” bojowe towarzystwo siczyków, kierowane przez ojca-atamana tak, że nie przegrało żadnego pojedynku!.. Oto gdzie nauka pokonywania życiowych progów, podstępnych fal i otrzymywania tylko zwycięstwa! Legendy o Sirce, jego rzekomo odciętej ręce z szablą, duma z jego zwycięstw i niezłomny duch dla młodego Wałentyna Znoby były bodźcem do studiowania historii rodzinnego kraju, i chłopak dzieli się z ojcem swoimi przemyśleniami w rozmowach podczas wyjazdów, twórczych delegacji, dokąd rzeźbiarz Iwan Znoba zabiera ze sobą syna. Ponad dwa lata wojennej zawieruchy były niełatwe dla rodziny Znobów. Dwunastoletniemu Wałentynowi przychodzi zastępować w rodzinie ojca-frontowca, wykonywać ciężką i odpowiedzialną męską pracę. A zatem i myśleć, i trzymać się już po dorosłemu. Wojna nie pyta, ile kto ma lat, ona — jest okrutną i śmiertelnie niebezpieczną atestacją charakteru, sprawdzianem na przetrwanie. Dumnie zrozumiał, może i nie bez goryczy — przeklęta wojna robi z dżury kozaka!.. Zmieniają się wrogowie, ale nie zmienia się kozacki naród Ukraińcy, nie pozostawia na pastwę losu ziemi przodków, godnie znosi nędzę i chłód, utratę drogich ludzi, pielęgnuje swoje niezłomne dążenie do życia, do słońca, do wymarzonej Wolności! W wolnych od domowych kłopotów godzinach Wałentyn znajduje czas na jedno ze swoich największych zamiłowań — rysuje, lepi z gliny zwierzątka, karykaturalne portrety przyjaciół, figury szachowe. Spod jego ostrego domowej roboty nożyka na świat przychodzą rzeźbione szable i włócznie, kozacy, a nawet miniaturowi jeźdźcy w kozackich strojach. Tak uczy rzeczywistość, historia, uczą ideały, do których dąży młoda natura... Kiedy w powojennych latach będzie uczył się w warsztacie wybitnego ukraińskiego rzeźbiarza Mychajła Łysenki, nauczyciel zauważy, że ten młodzieniec obdarzony jest naturalnym wyczuciem właściwości materiału, z którym pracuje. Na pytanie: czy lubi używać do rzeźby drewna? — odpowie: Bardzo! Zwłaszcza — najdostępniejszych na południowych terenach gatunków drzew — akacji, topoli, osiki, wiśni. Odróżniam je i po kolorze, i po aromacie! Przecież i pachnie każde drewno jakoś szczególnie, i jakby wewnętrzne ciepło w każdym — jest inne... a i kamień, słyszałem, nawet pulsuje — z czasem-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Zdjęcie H. Oborskiej
Żona, narodowa artystka Ukrainy Tetiana Hołembijewśka wraz z nią — jest niezwykła. Czy może być inaczej! Oto wejdźmy i my do jej pracowni na drugie piętro, dokąd uprzejmie zaprasza gospodarz. Pejzaże, wielkoformatowe martwe natury, żywe kwiaty, wypisane „na jednym oddechu” — wszystko to sprawia przyjemność dzięki nieudawanemu zakochaniu autorki w pięknie kwitnienia!
...raz na dobę... Dlatego też trzeba odnosić się do każdego materiału — jak do żywej substancji... Oto wędrując po „ekskluzywnej skarbnicy ekspozycyjnej” — swoistej, różnorodnej wystawie prac w pracowni rzeźbiarzy Wałentyna i Mykoły Znobów oraz malarki i mistrzyni małych form Tetiany Hołembijewśkiej (jak żartuje żona i mama — „nieustępliwej strażniczki twórczego ogniska”), zwróciłem uwagę na „ożywiony” marmur (monumentalny wizerunek Wiaczesława Czornowoła) i na granitowe popiersia bohaterów. I nagle artysta dotyka dłonią olbrzymiego sosnowego pniaka, który wraz ze swoimi podziemnymi promieniami-korzeniami przypomina jednocześnie i olbrzyma, i totemiczne bóstwo, i zgrupowanego do decydującego skoku egzotycznego zwierza. Mistrz przyznaje — wykorzystam ów naturalny impuls, już zawarty w tym skupisku leśnego czaru, i wyrzeźbię bajkę — dla duszy... Skupisko czaru. Tak wyobrażam sobie artystyczny tezaurus, czyli zbiór złotych myśli mistrza. Prognostyczność wyobraźni rzeźbiarza jest niepojęta. Żyć w wirze wydarzeń i w każdej chwili umieć znaleźć, uwiecznić przejaw najważniejszego zapytania epoki — tego, może, jedynego uderzenia pulsu w piersi Bohatera, w ciele Kamienia, w magnetyzmie Ducha kozackiego, chyba to właśnie jest nieustanna warta artysty, Wałentyna Znoby — Narodowego artysty, nominanta wysokich krajowych i międzynarodowych wyróżnień od Nagrody Szewczenkowskiej po międzynarodowe laury i tytuły honorowego obywatela europejskich miast... A o postaci wojownika-zwycięzcy w panteonie na Pokłonnej Górze amerykański Prezydent Clinton powiedział, że to postać — międzynarodowa! Dlatego plakat z wizerunkiem tego Bohatera w USA został powielony i wręcza się go państwowym dygnitarzom. Ale komu z artystów nie rozgrzeje serca słowo, powiedziane w towarzyskiej rozmowie przez znanego męża stanu — „Każdego ranka witam się z panią Tetianą!” — myślę, witaliśmy się nie raz i my z tą uduchowioną Ukrainką, która została uwieczniona w brązie obok Parlamentu. To właśnie jest strażniczka, żona i muza Wałentyna Znoby, narodowa artystka Tetiana Hołembijewśka. Wiem, nie tylko „rycerskie sympatie”, ale i szacunek do pani Tetiany jako do artystki, ma Iwan Płuszcz, który wita się
ZAUROCZYMY PARYŻ
Przyjaciele, jestem pewien, że wy także zatrzymacie się w zauroczeniu przed wielkoduszną i piękną bohaterką — postacią francuskiej królowej Anny. Tak, to nasza Jarosławna... A młody, szczupły mistrz piękna — to kto? Czyżby kontynuator dynastii Znobów? Właśnie tak — rzeźbiarz Mykoła Znoba, i on już znalazł swoiste rozwiązanie tego historycznego wizerunku. Ukrainka będzie trzymać rękę na Biblii, podarowanej przez księcia Jarosława Mądrego córce. Na tej świętej księdze przysięgali i przysięgają twórcy państwowości na wierność Francji... Teraz Anna-Jarosławna jeszcze raz wyruszyła na brzegi Sekwany. Artyści nie przepisują historii, ich zadanie jest zupełnie inne: donieść prawdę w swoim postrzeganiu świata do współczesnych i do przyszłych pokoleń. Prawda — to roztopiony metal z odlewni, który teraz przejmie na siebie cechy artystycznego credo twórcy. Tutaj każda przedstawiona osobistość — to iskierka z roztopu, druza kryształów. Historyczny balast — okruch marmuru, który musi zostać oddzielony od nieuczynionego ludzką ręką czoła Prometeusza czy naszej posłanniczki, Królowej, nieodwołalnie odrzucony. I niewidzialną granicą między prawdziwą uczłowieczoną postacią a chciwą Prawdy osobistością badacza historii zawsze były, są i będą nadczułe w swojej wrażliwości opuszki palców rzeźbiarza. Nie na darmo przecież mówią — bicie serca artysty przez jego ręce wchodzi w postać... Jest nad czym myśleć artystom — ojcu i synowi. Ale nie przypadkiem przecież, chyba, w samym wirze Pomarańczowej rewolucji wznosi się znobowski Kozak-Mamaj!.. ...Co roku Wałentyn Znoba bierze udział w upamiętnieniu bohaterów, poległych na przyczółku bukryńskim. Tam wznoszą się postacie, odtworzone przez niego w brązie. Z nimi wiąże autora niemało gorących myśli i wspomnień. Wielu świadków i ofiar bezsensownej strategii nieszczęsnych dowódców znał osobiście. Oto w pracowni brązowe popiersie jednego z bohaterów — generała Petrowa, który jako artylerzysta-kapitan stracił obie ręce w tej śmiertelnej bukryńskiej zawierusze, gdzie rozstrzygały się w 1943 roku losy stolicy Ukrainy. Ileż męstwa i duchowej nieugiętości jest w tym wojowniku! Wykrwawiony, ciężko okaleczony, on, Petrow, zdołał wydostać się spod zwałów ziemi i ludzkich ciał, na naddnieprzańskie wzgórza, i przeżyć, aby, zastępując żywe ręce sztucznymi, wyzwolić Ukrainę, przejść wojnę i wyzwolić świat od jednej z totalitarnych przerzutów ubiegłego wieku — brunatnej zarazy. Wśród ucieleśnionych przez rzeźbiarza postaci tam, na przyczółku bukryńskim, rozpoznacie tego wojownika... ...Często zatrzymuję się przed kompozycją „Kozak Mamaj” na Majdanie Niepodległości — wszak, współpracując z kobzarzami w Kobzarskiej Świetlicy Ukraińskiego Domu, badałem źródła kozackiego charakteru, do którego tak bardzo są przywiązani wyraziciele naszego niezniszczalnego duchowego hartu, kobzarze, i często zwracałem się do artystów — znanych rzeźbiarzy: zastanówcie się! Narodowy bohater Kozak Mamaj — ucieleśniony w folklorze i malarstwie wizerunek Ukraińca! On nikomu nie grozi, jego godność i odwaga, dobry humor i tolerancja są sednem idei narodowej. Każdy taki zbiorowy historyczny i jednocześnie romantyczny wizerunek, jak Bajda, Kozak Hołota, Kozak Mamaj — to godny naśladowania ideał w wychowaniu młodzieży! Nie Rambo, a Mamaj wyprowadzi nowych Ukraińców na poziom światowych ogólnoludzkich szczytów dobroczynności, operatywności, komunikatywności i — patriotyzmu! Czytajmy koncepcje Mamaja na jego ludowych malarskich portretach: bezinteresowność, nieustraszoność, oddanie ojczystemu krajowi, kozackim ideałom, i — szlachetność! Szabla lub włócznia wbita w czarnoziem — symbol rolniczej genetycznej przynależności do klanu chlebodawców, a nie zdobywców. To — nasz rodowy herb, Ukraińcy! Ustawcie w Stolicy! I oto wysiłkami „dynastii Znobów” — pojawił się wreszcie u kijowian ideolog, wzorzec, Kozak Mamaj! No i, oczywiście, jego koń. Wszak koniowi, przyznajmy, Ukraińcy zawdzięczają to, że,
z
„Kozak Mamaj”
oswoiwszy go na przestrzeniach trypolskich terenów, wyjechali z epoki neolitu na kole, wynalezionym przez naszych przodków. Więc, bez wątpienia, znamienne jest przywiązanie młodzieży do „znobowskiego” Kozaka Mamaja — sympatie są naturalne tylko przy obecności genetycznego podłoża!.. Pośród „gwiezdnych postaci”, zachowanych przez p. Wałentyna dla przyszłości, rozpoznajemy w jego pracowni akademika A. Kapicę, kosmonautę L. Kadenjuka, artystów, działaczy społecznych. Wśród zamierzeń — i „kosmiczne”, ale to na razie tylko modelowane... A na początku, panowie, nie zapominajmy, był odważny i uskrzydlony siłą wiary w zwycięstwo Bokoras, — on pewnie prowadzi tratwę nad wirem Czeremoszu...
Zamiast postscriptum. Zamysły tych notatek zatrzymały się w swoim ruchu do czytelnika, ponieważ zabrakło mi sił, a dokładniej — wpływowych znajomości, aby choć trochę poruszyć za poprzedniej władzy sprawę budowy pomnika Wiaczesława Czornowoła w Kijowie. Tak i pozostawał monument na podwórzu pracowni przy ulicy Perspektywnej... I nagle — słyszę: nowa władza mówi artyście — Tak! Dlatego ważę się zaproponować te szkice do publikacji. Dopóki „odleżywały się” moje notatki, rozstrzygnął się los znobowskiej królowej Anny: Mykoła wygrał międzynarodowy konkurs i nasza Jarosławna jedzie „na stałe” do Paryża. Gratulujemy autorowi, całej rodzinie sławnych artystów i czekamy na spotkanie z wizerunkiem królowej Anny w Paryżu, a Wiaczesława Czornowoła — na jednym ze stołecznych placów, dobrze by było, gdyby na bulwarze Szewczenki naprzeciwko Besarabki! (Czas już zadbać też o „Panteon dyktatury”, dokąd dla historii zwieźć kijowskie rzeźby — Petrowskiego, Kosiora, Uljanowa-Lenina, cara Mikołaja i mnóstwo innych ideologicznych tworów — „Niech wiedzą potomkowie prawosławnych”, jak mawiał puszkinowski mnich). Pracownia zaś Znobów-Hołembijewskich jest bogatym środowiskiem artystycznym, które należy udostępniać do zwiedzania turystom ze świata, a oni odkryją dla siebie, jestem pewien, nieznaną im Ukrainę w artystycznym hologramie epok historycznych. Borys SPISARENKO. Zdjęcie H. Oborskiej. WERNISAŻ
Машинний переклад
Strijszczyna, Drohobycz, Sambir, a teraz Kijów. To wszystko – geograficzne adresy tych twórczych szczebli, które pokonał i opanował Mychajło Jaremkiw. Bo po pierwszej wystawie indywidualnej w galerii „Akwarel” u podnóża Włodzimierskiej Góry, obecna pod tym samym adresem jest już czwarta. Choć minęło nieco ponad rok… Jak wiosną, pokonując i łamiąc lód, wszystko na ziemi wschodzi i kwitnie radością, tak i malarstwo Mychajła Jaremkiwa jakby nabrało soczystego, żywego ciała, rozbłysło barwami – zdają się one gęstsze, soczystsze, mniej ulotne stały się owoce i kwiaty, które na jego obrazach znacząco opowiadają widzowi o wymiarach jego uczuć. Mychajło Jaremkiw uczył się w Sambirskim Kolegium Pedagogicznym, potem w Drohobyckim Instytucie Pedagogicznym im. Iwana Franki, ukończył Uniwersytet Prykarpacki im. Wasyla Stefanyka i oto już dwadzieścia lat uczy sztuk plastycznych w Sambirskim Kolegium Pedagogicznym im. Iwana Fylypczaka, wydaje książki poświęcone podstawom sztuk plastycznych. Ucząc studentów, Mychajło Jaremkiw nie przestaje się samokształcić, bo osobista twórczość artystyczna to również samopoznanie i wyraz tych niepowtarzalnych – a jest ich mnóstwo – dróg, które wytycza twórczy człowiek w świecie ziemskim, nasłuchując głosu światów niebieskich. „Nagłe spojrzenie” – tak nazwał artysta swoją pierwszą wystawę indywidualną, i ta nagłość odkryć nie opuszcza malarza we wszystkich jego twórczych poszukiwaniach i odkryciach. Mychajło Jaremkiw maluje świat nie takim, jakim on jest (do tego służy fotografia), lecz takim, jakim pragnie, by był – dobrym, jasnym, radosnym, pełnym muzyki, która niepostrzeżenie dźwięczy w harmonijnym spokoju człowieka i przyrody. Jakby przez cienką koronkę kalejdoskopu przed nami ukazywały się związki między obrazami a pojęciami. Bo język miłości z nielicznych składników tworzy bezmierny wszechświat. Dostępność tego błogosławieństwa, które nazywa się prawdziwą sztuką, pociąga kolekcjonerów. Już zauważono – obrazy Mychajła Jaremkiwa, podarowane lub po prostu wniesione do domu, sprzyjają szczęśliwemu małżeństwu i powodzeniu. Dlatego jego dzieła rozchodzą się po Europie, a nie tylko między miastami Ukrainy; niosły je też szybkie prądy aż za ocean. A artysta pracuje, coraz bardziej zagęszczając swój czas i możliwości. Dlatego kochają go i studenci, i widzowie. Bo jego credo brzmi: „Prawdziwa sztuka podoba się wszystkim, a nieprawdziwa – tylko autorowi”.
z
Hanna KOZACZENKO, członkini zarządu Ukraińskiego Funduszu Kultury
Машинний переклад
Z Charkowem zapoznałam się zaocznie już dawno. Moja przyjaciółka-charkowianka Ołena, wielokrotnie przyjeżdżając do Kijowa, wpadała do mnie — z zachwytem opowiadała o rodzinnym mieście, ładowała swoją charkowską energią niczym bateria „duracell” i znikała, po raz kolejny zapraszając w gości. Pewnego razu moje ciągłe „nigdy”, „innym razem”, „teraz sesja” znudziły się i mnie, więc przyszedłszy na dworzec i odstawszy w zirytowanej kolejce, kupiłam bilet do eks-stolicy Ukrainy. Ołenka, po spotkaniu, od razu pociągnęła mnie po różnych „oficjalnych” miejscach. Okazały się nimi liczne pomniki, rzeźby i monumentalne budowle. Odkryłam dla siebie znamienną cechę słobożan — ich ironiczne poczucie humoru. Najlepiej widać to po ludowych nazwach miejskich pomników. Na przykład wzruszająca rzeźba dwojga zakochanych, ze względu na chudość kończyn młodzieńca i dziewczyny, nazywana jest ofiarami Oświęcimia; „Proletariusze wszystkich krajów łączcie się” na placu Konstytucji — to, okazuje się, „Czworo niesie lodówkę Dniepr”. A na piedestale pomnika dziadka Lenina charkowianie, jak w tej piosence, lubią siedzieć, zwiesiwszy nóżki do dołu i nazywać siebie po imieniu. Dołączyliśmy do nich i, popijając jogurt z polietylenowej torebki, obserwowaliśmy codzienną krzątaninę. Ołenka z zachwytem opowiadała, że koniecznie zajdziemy do „Szafy” — księgarni ukraińskich wydawnictw. Bo na nasze „Szukam Żadana” sprzedawcy w sklepach książkowych już po raz kolejny przecząco kręcili głową, mówiąc, że takiego nie ma. I oto wreszcie, kilka razy przebiegłszy wzdłuż Sumskiej (centralnej ulicy Charkowa), zatrzymałyśmy się przy zamkniętych drzwiach. Zza furtki wyjrzała babcia. — A co, „Szafa” dzisiaj nie pracuje? — beznadziejnie zapytałyśmy ją. — Ona już nie będzie pracować... Ocknąwszy się, z gorzką ironią zwróciła się przyjaciółka do mnie: — W Charkowie były dwa miejsca, gdzie „tuszowali się” ukraińskojęzyczni — „Szafa” i „Ostatnia barykada”, teraz została tylko „Barykada”. Rzeczywiście — ostatnia... Wracałyśmy przygnębione. Wyszłyśmy na charkowski Majdan Wolności, największy pod względem rozmiaru w Europie, i zatrzymałyśmy się przed naszą startą od oblizywania, przepraszam, całowania, ikoną, Szewczenką. On surowoczołowo patrzy na rosyjskojęzycznych urodzonych. A na płaskorzeźbie po mistrzowsku połączono proletariuszy, chłopów pańszczyźnianych, marynarzy, którzy zrywają pęta, a potem wyciosano „wolnych”, „swobodnych” radzieckich ludzi bez nacji. W architekturze czytam oznaki socjalistycznego realizmu, słyszę hasła i czuję presję propagandy. Charków — z pretensją na megapolisność — nie przejmuje się tradycjami. Ukraiński w naszym duecie był odbierany egzotycznie, z szacunkiem, ale nie więcej. Jakaś babcia w metrze żałowała, że ona jest Ukrainką, a zna tylko rosyjski. Charków, ojczyzna romantyków, na dziś jest daleki od romantyzmu. Im więcej rozmawiałam z charkowianami, tym bardziej dziwiłam się ich kipiącej energii i praktycznym poglądom na rzeczywistość. Oni są szybcy, działający, niecierpliwi. Według legendy, w 1654 roku przez kozaka Charka zostało założone miasto, gdzie ukrywali się przed ciemiężycielami wolnomyślni i odosobnieni zajmowali się gospodarstwem. Po to, aby zakorzenić się na dzikich ziemiach, potrzebna była nie lada zuchwała śmiałość, wytrzymałość, krętactwo, wytrwałość. Od imperialnej Moskwy, która wreszcie zagarnęła też Krym, zaczęła przebiegać droga na półwysep przez Charków, co spowodowało rozwój handlu. Stąd, zapewne, i zaczęła się owa charkowska przedsiębiorcza cecha. W produkcji manufakturowej wykorzystywana była w większości wolnonajemna praca. A wszystko to razem zrodziło charkowski typ — techniczne odbicie świata, racjonalizm, zrównoważenie, tolerancję wobec bliższego sąsiada, a jednocześnie — małoideowość. Tego dnia Żadana tak i nie znalazłyśmy. ZAPISKI REZYDENTKI Zdjęcie O. Zahorniuka Iryna WYRTOSU Zdjęcie autora Natalia SZEWCZENKO Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA Jarema HOJAN Pawło MOWCZAN Anatolij POHRIBNY Ołeksandr PONOMARIW Iwan JUSZCZUK Pierwszy zastępca redaktora naczelnego, dział polityki Ołeksandr SOŁONEC 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK 278-63-69 Dział języka Ołeksandra TKACZ 270-55-57 Dział kultury Mykoła SKYBA 279-49-47 Dział literatury Maria KRYSZTOPA 270-55-57 Dział korekty Tetiana MYCHAJŁENKO Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Oksana PETRYCZENKO 278-63-69 Korespondent specjalny Radmiła KORŻ 279-39-55 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http:// slovo.prosvita.com.ua Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano z gotowych fotofor na kombinacie „Prasa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301226 Nakład ogólny — 42500 Korespondencja z czytelnikami — tylko na stronach gazety. Odpowiedzialność za rzetelność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,29 hrywny, na 3 miesiące — 9,59 hrywny, na pół roku — 19,18 hrywny.
Od razu pytanie za sto punktów: kiedy ukraiński intelektualista chce odpocząć od wysiłku umysłowego, co robi? Głosy z wirtualu: upija się… jedzie na daczę… pływa kajakiem… moczy się w wannie… ćwiczy na siłowni… Dziwne, ale z jakiegoś powodu w ogóle nie było replik o artystycznym wypoczynku w mieście. Może dlatego, że dla intelektualisty w czasach zalewu kultury masowej wybór na tym polu nie jest bogaty, przyciągają jakieś nietradycyjne formy wypoczynku. Nie wiem, kto jak, a ja na przykład lubię odpoczywać w zoo. Albo jeździć bez celu podmiejskim pociągiem na średnie dystanse. Najwyraźniej odczuwa się potrzebę czegoś autentycznego, bezsensownego, ale emocjonalnie pożywnego. Trzeba przecież czasami robić niezrozumiałe uczynki, po nich wraca się do pracy umysłowej z niemałym entuzjazmem. Takim figlarnym wiatrem 14 czerwca zaniosło mnie, humanistkę, na otwarcie XVII Międzynarodowej wystawy-targów „Agro-2005”. Co liczyłam tam zobaczyć, zapytacie? Oczywiście coś w rodzaju współczesnego jarmarku soroczyńskiego! Klasyczne gogolowskie archetypy łechtały moją wyobraźnię malowniczymi surrealistycznymi obrazami: warzywa, kiełbaski, sołochy, gorzałeczka, pszczoły, świnie, garnki, woły — wszystko śpiewa, częstuje, beczy, meczy albo smaży się do piwa. Zamiast chleba z solą czy choćby ich symbolicznego zamiennika — od razu od wejścia do „Ekspocentrum” Ukrainy groźnie ustawiła się parada maszyn rolniczych. Wyobrazić sobie obok tego naszpikowanego technologią żelastwa naszego kołchoźnika, czyli rolnika, było prawie niemożliwe. Na widok tych zagranicznych maszyn-robotów po prostu śmiertelnie by się przestraszył, jak kiedyś piechurzy pierwszej wojny światowej, zobaczywszy na polu bitwy pierwsze czołgi wroga! Rolników obok nie było — tylko menedżerowie w drogich garniturach z komórkami. A oto Charkowską Fabrykę Traktorów reprezentowały, chyba, uczennice szkoły choreograficznej — długonogie piękności z gołymi brzuchami i w szortach, które bardziej przypominały bikini. Gołymi pośladkami na traktorze — to dopiero fantazje! Naprzód, rolnicy! Zaoramy nasze łany, zasiejemy i niech obrodzi. Ziemio moja — metafizyczny sentyment… W alejkach byłej wystawy osiągnięć stały stragany z towarami, które zazwyczaj sprzedaje się na Andriejewskim Zjeździe, przy metrze albo na zwykłym miejskim bazarze: suweniry, rozsada, proste jadło, piwo, pościel… ale do „autentyki” było niedaleko — otwarte pawilony z bydłem, świniami i ptactwem majaczyły za licznymi grillami z szaszłykami, piwnymi namiotami i plastikowymi stolikami, które pokryły sobą całą zieloną powierzchnię trawników. Najlepszego z selektywnych baranów wybierano tłumem. Najlepszy z najlepszych stał, zaciśnięty głową między kolanami przewodniczącego komisji i od czasu do czasu meczał: lud grzebał mu w tylnej części tułowia. Nie trzeba mieć syndromu Akakija Akakijewicza, żeby zrozumieć, o czym on meczał. Z jakiegoś powodu tak gorzko było patrzeć na to baranie upokorzenie, że chciało się urządzić pomarańczową rewolucję dla zwierząt albo rozpłakać. Nastrój zaczął się gwałtownie psuć. Obok wesołe kobietki biegały między wolierami ze świniami w poszukiwaniu korzystnego kadru. Potem fotografowały się na cyfrowy aparat na tle (nie ciele! — sic!) kopulujących świń. Świnie chrumkały, kobietki — chichotały. Nieco dalej, pośród całego tego zgiełku, narkotycznie drzemały w klatkach różnokolorowe króliki, przerażały się ludźmi wyśpiewane białe gęsi, a zwykła szara ukraińska kaczka, tak właśnie nazywała się na etykiecie, była żywym anachronizmem. Pomyślałam, może jest wpisana do Czerwonej Księgi, bo dawno zniknęła z półek sklepowych? Klatek było dużo: trafiały się nawet ze smutnymi lisami, obok wisiały futerka z ich własnego futra i wydawało się, że lisy coś rozumiały — oczy miały przymrużone i złe… Nieco rozweseliły moją duszę humanistki strusie. One ciekawie i bez stereotypowo przypisywanego im strachu wyciągały przez płot swoje długie szyje, mrugały do ludzi spodkami rozumnych oczu, figlarnie klikały włochatymi dziobami. Obok wystawiona była tara z ich ogromnymi jajami. I kiedy młoda kobietka z dzieckiem na rękach zapytała właścicieli, ile kosztują jaja, tęgie młokosy, mrugając, zapytały — czyje? Pragnienie pozostania pośród tego inwentarza zniknęło bezpowrotnie. Kiedy wracałam do domu, w mojej głowie zastukało słowami Kamieniara, jakby z innego kontekstu: narodzie mój… jak paralityk ten… na rozdrożu… W otwartych basenach pływały ryby, łowiono je na wędki… Ryby nie były głodne, więc na przynętę nie dawały się złapać. Kto kogo oszukiwał — pozostało ukraińskim pytaniem bez odpowiedzi. Wszyscy czekali na Prezydenta. I, mówią, był. Chodził między rzędami rodzimych pszczelarzy, wysłuchiwał skarg i propozycji. I co się wyjaśniło! Okazuje się, że w tradycyjnie pszczelarskim państwie, gdzie sam Prezydent jest pszczelarzem, raz po raz zbierają się, by zamknąć jedyną na Ukrainie katedrę pszczelarstwa! Słusznie — po co Ukraińcom ta nauka, kiedy pszczółki i tak się doją! Oj, nie trzeba mi takiej wystawy, takiego agro-kulturowego wypoczynku! Ale w końcu każdy ma swój jarmark, na swoje oko i gust. Może nie wszystko jest aż tak źle… Patrz, jakie mamy „zaawansowane” rolnictwo — prezentacyjne regały z komputerami, niedługo będą obory z klimatyzacją…
Машинний переклад