Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
nr 39 (312) 29 września – 5 października 2005 r.
Машинний переклад
PERSPEKTYWA Dlaczego ten krajobraz, który otwiera się ze zboczy Ogrodu Botanicznego, wywołuje we mnie uczucie powrotu do domu? Przecież nie urodziłem się w Kijowie i nie mieszkam blisko tego malowniczego zakątka stolicy, ale od czasu do czasu przyjeżdżam tu z rodziną na spacer… Wędrując po jaskrawych dachach prywatnych domów, wzrok powoli wznosi się po zboczach wąwozu Staronawodnyckiego (tą drogą do połowy XIX wieku poruszały się prawie wszystkie tabory podróżnych, którzy przybywali do Kijowa z lewego brzegu), zatrzymuje się na pozostałościach bastionów groźnej niegdyś Twierdzy Peczerskiej i, nagle podchwycony pionowym ciągiem wielkiej dzwonnicy ławrskiej, zatrzymuje się w przestworzach. Przez pewien czas wzrok nie może oderwać się od sylwetki sprężystych kopuł chmurnie barokowych płaskorzeźb, jednak ostatecznie, zmęczony, osiada na ziemi.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
Fot. L. Dechtiarowej Mykoła SKYBA Podkreślona ekspansja przestrzenna, wyzywająca natura i kameralność, zwartość, swoistość ukryta w muszli; egzaltacja otwarta na przeciągi nieziemskich wiatrów i silna gospodarska żyłka, która starannie dba o swój kawałek ziemi, pielęgnuje granice i płoty — istnieje również taki punkt widzenia na Miasto. Wygląd paradny i zaplecze, sacrum i profanum, istnieją niby obok siebie, a zarazem osobno, samowystarczalnie i w dziwnej symbiozie. W tym krajobrazie jest surowość dawno wykończonego i powielanego obrazu oraz niedbała artystyczna szkicowość i niedokończenie… Podnoszę dzieci po kolei na ramiona, żeby zwróciły uwagę na ten znamienny i niby zwyczajny kijowski krajobraz, a być może kiedyś zainteresowały się zagadką tych dziwnych nastrojów, które on wywołuje. Str. 10 Cerkiew Tarasa Str. 9
Машинний переклад
REDAKCYJNA CODZIENNOŚĆ
W powietrzu czuć proch. I nie tylko dlatego, że stygnąca ziemia potrzebuje całodobowego deszczu, by ozimina siała się z nadzieją na dobre plony. Tak lekkomyślnie marzy się jednak o grzybowym deszczyku — zapominamy, że nie jesteśmy ptakami niebieskimi, do ciepłych krajów nie odlecimy; trzeba siać i żąć, dbając o chleb powszedni tu, na własnej ziemi. Polityczne bitwy w Ukrainie od dawna już przesłaniają w świadomości społecznej te podstawowe cykle codziennego biegu pracy, które trzymają naród przy sile, a w końcu — przy życiu. Spójrzmy na wiosnę: o siewie przypomniano sobie tylko jako o przyczynie odwołania wizyty premier Julii Tymoszenko w Moskwie. Podczas żniw półgłosem zaczęto mówić o narastającym systemowym kryzysie w gospodarce, a rząd tymczasem słodkim głosem namawiał chłopów, by nie sprzedawali zboża za tanio (najwyraźniej rządowi nie było wiadomo, że paliwo i sprzęt chłopi wynajmowali pod urodzaj). Dożynki zagrzmiały razem z hasłem „precz z plaży!” (i rzeczywiście — większość naszych czołowych przedstawicieli od dawna żyje, jakby w Acapulco —
na złote karty kredytowe organizują sobie maskarady i festiwale polityczne). A co dziś, gdy „narodowi z trypilskich zaporoży”, chleborobowi z dziada pradziada, czas siać ozimą żyto i pszenicę? Stolica i strefy przemysłowe zajmują się bojowymi igrzyskami tych, „którzy bardzo kochają Ukrainę”, a wyludnione wsie nasłuchują niewielodźwiękowego traktorowego warkotu — brakuje paliwa, brakuje nasion, a w końcu i traktorów, i siewników — nie ma ich w bród. Jestem pewna, że na jeden hektar ukraińskiej ziemi przypada ich znacznie mniej niż wodzów, hetmanów, wodzików i hetmaniątek. Właściwie wieś zawsze chętniej chodziła za pługiem i motyką niż za hetmanami i wodzami. Czy nie dlatego także dziś, gdy tak wiele mówi się o rozwoju demokratycznego społeczeństwa, gdy na przyszły rok ogłoszono już „rok ukraińskiej wsi”, jest oczywiste, że wieś dziś dla bogatych jest towarem, możliwością kupienia jak najwięcej ziemi, a dla biednych — wyhodowania ratunkowych ziemniaków na ojcowskich działkach. Samowystarczalność i majestat ziemi-matki i żywicielki nieodwracalnie zanika. Dlaczego redakcyjne troski o prenumeratę na rok 2006 wywołują we mnie tak odległe skojarzenia, zupełnie nieoczekiwane refleksje? Rzecz oczywiście nie tylko w chłopskich genach, nie w szczątkowych odczuciach chłopki w porze świętego dzieła: siać i zbierać. Od dawna nurtują mnie myśli o pewnej nierealności wydarzeń, które dzieją się w kraju: na co dzień rozpalają się polityczne skandale, jakby z gliny, rozpadają się wysokie autorytety, posłowie-przebieżcy, zapewne, sami już nie pamiętają, którą siłę polityczną reprezentują, partie zmieniają nazwy, zapożyczając te, które brzmią sympatyczniej, od swoich kolegów, dymisja rządu jest przez publiczność traktowana jak rozwód pary, która jeszcze wczoraj się kochała: „Ну как он мог ей изменить?..”, zaufanie lub brak zaufania do polityka opiera się nie na wynikach analiz, lecz na poziomie słownej przekonywalności i wymowy. A wszystko to razem wzięte wprawia kraj i jego obywateli w jakiś niekontrolowany wir, który wciąga w swój szalony lej młodych i starszych, chorych i zdrowych, bogatych i biednych...
Zakończenie na s. 3
Машинний переклад
ZAPOWIEDŹ
Str. 11–12. Prezydent Wiktor Juszczenko 27 września mianował ministrów rządu Jurija Jechanurowa. Jakie są perspektywy? O tym — w następnym numerze „SP”.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
danej w nim nie ma, a także kompromisu w kwestiach zasadniczych. Debaty i głosowania w Radzie Najwyższej w zeszłym tygodniu pokazały, po pierwsze, istnienie kryzysu politycznego w kraju, a po drugie — że dzięki obiektywnie konstruktywnemu podejściu Prezydenta udało się zlokalizować ten kryzys i uniknąć destabilizacji sytuacji, czego niektórym, zarówno na Ukrainie, jak i poza jej granicami, bardzo by się chciało. Ramię, które obiecała podstawić Julia Tymoszenko, okazało się zwodniczą atrapą: wyniki głosowania frakcji postawiły ją obok komunistów i esdeków. Szkoda, że grupa deputowanych Ukraińskiej Partii Republikańskiej „Sobór”, wchodząca w skład tej frakcji, odstąpiła od zasad wierności narodowym wartościom ukraińskim, zadeklarowanym w programie partii, nie zrozumiała, że stanowisko lidera bloku, chcą tego czy nie, obiektywnie jest destrukcyjne i w żaden sposób nie odpowiada ukraińskim interesom. Właśnie to zmusiło Anatolija Matwijenkę do ogłoszenia swojej dymisji ze stanowiska przewodniczącego partii oraz wystąpienia z jej szeregów. To, co działo się na Ukrainie w ciągu ostatnich tygodni, świadczy, jak twierdzą niektórzy analitycy, o próbie zmiany władzy na Ukrainie. Swoistym narzędziem do tego, w ich opinii, stała się charyzmatyczna i nadmiernie ambitna premier Julia Tymoszenko, która rzekomo „ma zamiar przejąć pełnię władzy już teraz — drogą przewrotu państwowego i rezygnacji Wiktora Juszczenki ze stanowiska Prezydenta kraju”. Argumenty na korzyść tej wersji zostały wyłożone w artykule Ołeksandra Morozowa „Przeczucie przewrotu państwowego”, opublikowanym na stronie „Ukraińskiej Prawdy”. Wymienia się kilka etapów takiego przewrotu: Pierwszy: masowa dyskredytacja Prezydenta za pomocą „płatności Bieriezowskiego” — popadłego w niełaskę rosyjskiego oligarchy — którymi rzekomo przekazywano środki na jego kampanię wyborczą (tutaj przysłużył się Łeonid Krawczuk, który jako pierwszy nagłośnił informacje z Internetu). Drugi: próba zablokowania zatwierdzenia Jurija Jechanurowa na stanowisku premiera; jeśli to się uda, podniesiona zostanie kwestia natychmiastowego — już od 1 października — wprowadzenia w życie reformy politycznej, co rzekomo pozwoli „ubezpieczyć” system polityczny kraju w warunkach częściowej niezdolności do działania istniejącej władzy wykonawczej. Trzeci: „antyechanurowska” opozycja w parlamencie przekształca się w koalicję na rzecz rozpoczęcia procedury impeachmentu Prezydenta — do wniesienia tej kwestii do porządku obrad potrzeba 226 głosów z 450, co dla byłego premiera nie jest zbyt skomplikowanym problemem. Czwarty: nie czekając na zakończenie procedury impeachmentu (który według obowiązującego ustawodawstwa jest praktycznie niemożliwy do przeprowadzenia), Tymoszenko zwraca się bezpośrednio do narodu; jej zwolennicy zbierają się i blokują budynki Sekretariatu Prezydenta, Gabinetu Ministrów oraz daczę Juszczenki. Dalej wydarzenia mają rozwijać się tak: Wiktor Juszczenko, tracąc inicjatywę polityczną, zmuszony będzie zgodzić się na żądania Tymoszenko. Mogą one być następujące: według „wariantu miękkiego” — natychmiastowy powrót jej na fotel premiera z forsownym przeprowadzeniem reformy politycznej, co zakłada przejście wielu uprawnień prezydenckich na Szefa rządu; według „wariantu twardego” — przedterminowe wybory prezydenckie na przełomie bieżącego i przyszłego roku. Oczywiście, to tylko wersja, wyrażona jeszcze przed znanymi głosowaniami w parlamencie. Można by jej nie przyjmować na wiarę, ale wydarzenia rozwijały się właśnie tak, jak prognozowano. Wygląda na to, że również dymisja premiera została sprowokowana w celu zawiązania tych węzłów, które nazwano w tej wersji. Ale jakkolwiek by nie było, nawet ślepy widzi, że niektórzy poza granicami Ukrainy z zadowoleniem zacierają ręce. Nie jest wykluczone, że również pociągają za sznurki. Przynajmniej niektórzy politycy (na przykład Ołeh Soskin) uważają, że „Rosja bierze bezpośredni udział w projekcie destabilizacji nowej władzy na Ukrainie”. Byłoby naiwnością uważać, że na ostatnich wydarzeniach zakończą się próby torpedowania nowej władzy i destabilizacji sytuacji w kraju. Trzeba więc czuwać, nie poddawać się różnym prowokacjom, dawać odpór antyukraińskim siłom. Pora wreszcie, aby siły narodowo-demokratyczne i wszyscy narodowo świadomi obywatele zjednoczyli się wokół ogólnonarodowo wybranego Prezydenta i wsparli go. Wtedy zwycięstwo będzie po stronie demokracji i narodu. POGLĄD Zdjęcie Ołeksandra Hałaty z Witalij KARPENKO
Машинний переклад
Na wysłuchaniach parlamentarnych, które odbyły się 21 września, dotyczących rozwoju społeczeństwa informacyjnego na Ukrainie, poseł Walery Lebediwski zwrócił uwagę na negatywny skutek błędnej polityki wewnętrznej w dziedzinie bezpieczeństwa informacyjnego, prowadzonej przez wszystkie lata niepodległości Ukrainy. „Ten skutek przejawia się w postaci presji ze strony władzy w formie niesławnego monitoringu, czyli nielegalnego lub nieautoryzowanego podsłuchiwania, skierowanego przeciwko przeciwnikom politycznym, konkurentom komercyjnym, organizacjom społecznym, a także osobom prywatnym. Ten monitoring jest niebezpieczny tym, że ingeruje w życie osobiste każdego człowieka, a to jest sprzeczne z Konstytucją Ukrainy. Dlatego w pierwszej kolejności trzeba uregulować prawnie proces przechwytywania telekomunikacji, zapewniając przestrzeganie praw człowieka”, — powiedział poseł. Walery Lebediwski zaznaczył, że w obecnym polu legislacyjnym istnieją dwa projekty ustaw o zasadniczo odmiennym charakterze, o identycznej nazwie „O przechwytywaniu telekomunikacji”. Jeden, którego autorem jest W. Lebediwski, „gwarantuje przestrzeganie konstytucyjnych praw i wolności obywateli i jednocześnie jest potężnym narzędziem przy prowadzeniu czynności operacyjno-śledczych”. „Drugi, alternatywny projekt ustawy ma szereg istotnych różnic. Jego główne wady polegają na tym, że przechwytywanie może odbywać się bez zgody sądu. Przy tym brak jest gwarancji przed nadużyciami w procesie przechwytywania. A także zgodnie z tą ustawą operatorzy łączności zostali zobowiązani do kupowania za własne środki sprzętu do podsłuchiwania”, — mówi poseł. „I warto zaznaczyć, że właśnie ten projekt ustawy, który narusza prawa człowieka, został zatwierdzony przez byłego szefa SBU Ołeksandra Turczynowa i otrzymał pozytywną opinię poprzedniego rządu. W swoim czasie zwracałem uwagę byłej premier Julii Tymoszenko na to, że taka polityka jest sprzeczna z ogłoszonym przez rząd programem „Naprzeciw ludziom”, i proponowałem przedstawienie kompleksowej opinii porównującej dwa alternatywne projekty ustaw, ale nie zostałem wysłuchany przez byłą premier”, — podkreślił W. Lebediwski. Poseł jest przekonany, że wraz z wyborem nowego premiera Jurija Jekhanurowa nastąpią istotne zmiany w uregulowaniu problemu nielegalnego przechwytywania telekomunikacji i okres totalnego podsłuchiwania dobiegnie końca.
z
Natałka SZEWCZENKO
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
Polityczny kryzys w Ukrainie osiągnął szczyt, kiedy 20 września Rada Najwyższa nie wyraziła zgody na powołanie Jurija Jechanurowa premierem: powstała sytuacja, która mogła doprowadzić do kryzysu systemowego w kraju i do kolapsu gospodarczego. Trzeba było pilnie szukać wyjścia, bo państwo nie może pozostawać bez rządu przez całe pół roku do wyborów parlamentarnych. Prezydent Wiktor Juszczenko spotyka się z liderami różnych sił politycznych, prowadzi napięte konsultacje i już dosłownie po dniu, 22 września, ponownie przedstawia Radzie Najwyższej tę samą kandydaturę. Tym razem górę wziął zdrowy rozsądek: Jechanurowa poparło 289 deputowanych. „Za” zagłosowały niemal wszystkie frakcje oraz większość deputowanych spoza frakcji. Nie oddali głosów za Jechanurowem frakcja eserdeków Miedwiedczuka (15 osób), komuniści Symonenki (56) oraz blok Julii Tymoszenko (27) i „Jedynej Ukrainy” Hubskiego (13). Wiktor Juszczenko, witając Jurija Jechanurowa, nazwał ten dzień historycznym i zaznaczył, że wyniki głosowania zademonstrowały „brak alternatywy dla procesów demokratycznych i zdolność sił politycznych do znajdowania porozumienia”. I rzeczywiście tak jest: udało się odwrócić zagrożenie destabilizacją polityczną. Tu zapewne tkwi główny rezultat napiętych rozmów Prezydenta z liderami sił politycznych, których udało się przekonać do poparcia jego stanowiska. Największym sukcesem było podpisanie przez Jechanurowa i Prezydenta z jednej strony oraz przez Janukowycza z drugiej Memorandum porozumienia między władzą a opozycją, które dało 50 głosów; jak się okazało, praktycznie nic one już nie rozstrzygały, ale zwiększyły „zapas bezpieczeństwa” nowego premiera. Właśnie ten Memorandum wywołał najwięcej interpretacji i dyskusji zarówno wśród zwolenników Prezydenta i byłych sojuszników z Majdanu, tymoszenkowców, jak i wśród zwolenników Janukowycza. Przedstawiciele pierwszych uważają, że można było poradzić sobie z postawionym zadaniem także bez regionałów, co pokazały wyniki głosowania; tymoszenkowcy oskarżają Juszczenkę o odstępstwo od ideałów Majdanu i potakiwanie swoim przeciwnikom; regionałowie zaś przedstawiają Memorandum jako swoje wielkie zwycięstwo w konfrontacji z nową władzą. W rzeczywistości u wszystkich z nich widzimy świadomie powierzchowną analizę i przekręcanie faktów na korzyść własnych korporacyjnych, a nie ogólnonarodowych interesów. Rozczarowanym juszczenkowcom można przypomnieć: dopiero po głosowaniu stało się oczywiste, że zgoda na powołanie Jechanurowa zostałaby uzyskana także bez tych 50 głosów regionałów. Jednak przed głosowaniem kto mógł za to ręczyć? Przecież dzień wcześniej brakowało zaledwie trzech głosów, by pozytywnie rozstrzygnąć tę kwestię. Dlatego całkowicie zrozumiałe jest pragnienie Juszczenki, by uniknąć nieuzasadnionego ryzyka. Wreszcie chodzi nie o te 50 głosów, lecz o zasadę: zademonstrowano zupełnie nowe, cywilizowane, jak przystało na kraj demokratyczny, podejście do opozycji, a zarazem gotowość i umiejętność Prezydenta pójścia na pewien kompromis w sprawach lokalnych, by wygrać w sprawach zasadniczych. Co do tymoszenkowców, to ich twierdzenia o odstępstwie od ideałów rewolucji są czystej wody PR-em. Bo po pierwsze, w 10 punktach Memorandum nie ma niczego, co wskazywałoby na takie odstępstwo. Chodziło o wprowadzenie reformy politycznej (to stanowisko zostało ustawowo zatwierdzone przez parlament); o niedopuszczenie do represji politycznych wobec opozycji (zasada całkowicie demokratyczna, która w żaden sposób nie oznacza unikania odpowiedzialności za przestępstwa kryminalne); o uchwalenie niektórych ustaw, na przykład „O statusie i prawach opozycji”, „O Prezydencie Ukrainy”, „O Gabinecie Ministrów Ukrainy” itd. (te akty dawno już trzeba było opracować i uchwalić w interesie całego społeczeństwa); o niedopuszczenie do nacisku na organy sądowe (tak jest w każdym kraju demokratycznym); o nieingerowanie władz i urzędników w przebieg przygotowania i przeprowadzenia wyborów 26 marca oraz o niestosowanie zasobów administracyjnych (czy nie tego właśnie Juszczenko konsekwentnie bronił zarówno przed, jak i po rewolucji?). Jeśli już mówić o jakimś odstępstwie od ideałów Majdanu, trzeba odpowiedzieć na pytanie: kto zapoczątkował działania, które przerodziły się w kryzys polityczny? I tu bardzo trafnie wypowiedział się jeden z deputowanych, mówiąc, że to właśnie Julia Tymoszenko najpierw podstawiła nogę Prezydentowi, a w przededniu głosowania zaproponowała mu swoje ramię. W rzeczywistości zaledwie siedmiu deputowanych jej frakcji zagłosowało pozytywnie, a frakcja jako całość znalazła się w obozie komunistów i eserdeków, demonstrując swoją nieukraińskość w zakresie obrony narodowo-państwowych interesów. Przedstawiciele regionałów natomiast próbują przedstawić rzeczywistość jako pożądaną. Ich twierdzenie, że rzekomo w Memorandum uznano istnienie represji politycznych, jest absolutnie bezpodstawne, podobnie jak inne tego rodzaju wypowiedzi. Dla prawdy warto powiedzieć, że z publikacji gazety „Komersant-Ukraina” wynika, iż w proponowanym przez Janukowycza wstępnym dokumencie rzeczywiście zapisano uznanie przez władzę faktu istnienia w Ukrainie represji politycznych wobec opozycji oraz zamknięcie spraw karnych związanych z poprzednimi wyborami prezydenckimi, prawną i polityczną rehabilitację już skazanych z tych powodów, a także pociągnięcie do odpowiedzialności tych kierowników organów ścigania, którzy splamili się prześladowaniem opozycji. Nic z tego nie weszło do ostatecznego tekstu Memorandum, ponieważ nie odpowiada ono rzeczywistości. Zatem nie tylko odstępstwa od ideałów Maj-
Машинний переклад
Закінчення статті «JESIEŃ: PORA SIEWU I PRENUMERATY», с. 1
PRZEDWYBORCZE MANEWRY Zakończenie. Początek na s. 1 Polityka — ponad wszystko! Ktoś powie, że to normalny stan kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego, które za pomocą niedozowanej informacji pokonuje drogę do prawdziwej demokracji, samo wybiera swoich politycznych przywódców. Że drwienie z pomarańczowej symboliki — to niewinne zabawy młodzików, „prawo do posiadania prawa”. Że siedemdziesiąt pięć procent informacji w mediach, poświęconych wyłącznie życiu politycznemu kraju, — to wcielenie jawności, zasianej dwadzieścia lat temu, a przeklęte pytanie: „jesteś za białymi czy za czerwonymi?”, „za niebieskimi czy pomarańczowymi?” staje się wiecznym, ale za nim — tylko kolor, a nie człowiek. „Nieprzekupne” i „demokratyczne” źródła informacji, bijąc z portfeli oligarchów, są mniej wolne w swoich swobodach niż kieszonkowe partie, a politycy, którzy otrzymali władzę w wyniku woli narodu, dawno już nie rozpoznają na ulicy — pojedynczo! — swojego elektoratu. Jakkolwiek wyzywająco by to nie brzmiało, odnosi się wrażenie, że idee globalizmu przyszły na Ukrainę jako całkowite odczłowieczenie, kiedy — z bliska — władza już nie widzi ani oczu, ani rąk „małego Ukraińca”, a na dodatek codziennie go poniża, uczestnika narodowej rewolucji swoimi grami, podmieniając kolor flagi narodowej kolorami partii i bloków, które dążą do rewanżu w przyszłych wyborach. I w tym szalonym wirze, w tych prochowych, pyłowych burzach człowiek traci swoją zwykłą sprawę, swoje święte dzieło, które w wielu aspektach określa ludzkie przeznaczenie na ziemi. To znaczy, nauczyciel przestaje być nauczycielem. Lekarz nie chce jechać tam, gdzie najbardziej jest potrzebny starym i zniedołężniałym. Inżynier pospiesznie przekwalifikowuje się na prawnika, a uczony staje się menedżerem. Twórcy praw lobbują za obchodzącymi poprawkami do tych praw. Politycy i władza zapominają, że są sługami narodu i przede wszystkim powinni dbać o dobrobyt swojego narodu, o niepodległość swojego państwa, o to, że wszyscy oni przychodzą i odchodzą, a Ukraina — jest wieczna… Dziennikarz, bezsprzecznie, nie może być ortodoksyjny i konserwatywny. Ale wiara w Słowo, które jest początkiem i podstawą wszystkiego, musi być niezłomna. Naród — to język w całej jego pełni, przeszłości i przyszłości. Oczywiste jest też to, że niskonakładowe ukraińskojęzyczne wydanie w burzliwym gazetowym morzu, biorąc sobie za sztandar te kategorie, dzisiaj przypomina małą łódkę obok morskich liniowców, więc istnienie tygodnika „Proświty” — jest całkowicie złożone na jego zespół, kolegium redakcyjne oraz na Państwa, drodzy czytelnicy. I mimo wszystko mamy śmiałość oświadczyć — nasze wydanie jest unikalne. I ono musi żyć. Nasza reklama — to Wy, to Wasze zrozumienie i wsparcie, Wasze pragnienie rozpowszechniania „Słowa Proświty” — z rąk do rąk, z ust do ust. To, wreszcie, zrozumienie swojego proświtańskiego, ukraińskiego przeznaczenia, poczucie swojego świętego dzieła: trzymać ukraiński język, ukraińską historię, ukraińską kulturę w sile. To trudne, ale my nigdy nie wyrzekliśmy się ani swojej ukraińskości, ani swojego zawodowego przeznaczenia. Jesteśmy pewni swojego powołania, jesteśmy przekonani o wybraniu swojego czytelnika. I chcemy porównać swoich zwolenników, sympatyków i prenumeratorów do siewców oziminy: wytrzymać zimę i zebrać na nowy chleb. Bez nieurodzaju. Ci, którzy są z nami przez wiele lat, przekonali się: nie omijamy żadnych ostrych problemów w politycznym i społecznym obiegu teraźniejszości. Ale nigdy nie tracimy punktów odniesienia wiecznych, zasadniczych. Słowo — głową wszystkiego. Na tym stoimy, szukając porozumienia z ukraińskim czytelnikiem, wzywając go do dialogu. I — zawsze! — widząc jego twarz, pamiętając jego oczy. Lubow HOŁOTA REGIONY kontrolują „Krasnoarmijskwuhilla”, kopalnię im. Bażana (DHK „Makijiwwuhilla”), kopalnię „Rodynśka” (WO „Czerwonoarmijskwuhilla”), kopalnię „Chołodna bałka” (DHK „Makijiwwuhilla”), kopalnię „Piwniczna” (DHK „Makijiwwuhilla”), kopalnię „Komunist” (DHK „Żowtenwuhilla”), kopalnię „Krasnolymanśka”. Korporacja ISD kontroluje linię lotniczą „ISD-Awia”, Kramatorski kombinat cementowo-łupkowy „Puszka”, Instytut Badawczy Mechaniki Górniczej im. Fiodorowa, OAO „Uznaftahazbud” (na terytorium Uzbekistanu), OAO „Centralny kombinat górniczo-wzbogaceniowy”, 51% akcji ZAO „Stepnotechsierwis” (Tawryjski GZK), 25% OAO „Azowmasz”, OAO „Słowiański zakład ciężkiego maszynownictwa”, OAO „Śnieżnianśkchimmasz”, OAO „Starokramatorski zakład ciężkiego maszynownictwa”, OAO „Drużkiwski zakład maszynowy”, OAO „Kamjanśki zakład maszynowy”, zakład techniki ratownictwa górniczego „Horyzont”, a także, wspólnie z ZAO „ARS”, korporację „Ukrwuhlemasz” (sześć zakładów na Ukrainie i dwa rosyjskie przedsiębiorstwa). Tej grupie należy również Kamysz-Burunski kombinat rudy żelaza, szereg kombinatów rudy żelaza i manganu. ISD — to duży gazowy trader, który kupuje gaz w „Iterze”, w Turkmenistanie i Uzbekistanie. Uważa się, że Wiktor Janukowycz ma swój interes w „ISD”, jednak oficjalnych potwierdzeń tego nie ma. Anżelika ISIDINA, Wiktor HEWARIN, m. Donieck
Машинний переклад
Pierwszym błędem Tymoszenko było to, że Julia Włodymyriwna, która doskonale wiedziała o możliwości dymisji jej drużyny, pozwoliła prezydentowi wykorzystać tę możliwość. Gra na wyprzedzenie, nawet jeśli wiąże się z utratą niektórych, być może na obecnym etapie ważnych, pozycji, daje perspektywę na przyszłość… Być wyrzuconym zawsze jest gorsze, niż odejść samemu… Lady Ju. zabrakło odwagi, by podjąć zdecydowany krok i jako pierwsza złożyć dymisję. Nawet z tymi samymi zarzutami wobec otoczenia prezydenta, które rzekomo nie pozwalało rządowej drużynie normalnie pracować. To dodałoby godności i mądrości wizerunkowi tego bez wątpienia błyskotliwego polityka, jakim jest Tymoszenko. Róbcie, co chcecie, ale już beze mnie, ja w te gry nie gram, a pomóc mogę — takie stanowisko byłoby znacznie lepsze. Tymczasem konferencja prasowa Julii Włodymyriwny w agencji UNIAN sprowadziła sytuację do tego, że Tymoszenko — ani mniej, ani więcej — wystąpiła w roli obrażonej dziewczynki, której bardzo chce się być premierem. Zauważcie, żadnej konstruktywnej propozycji, poza główny przekazem do Prezydenta: zapomnijmy o wszystkim i wspólnie utwórzmy nowy rząd. Dlatego na tle obrażonej dziewczynki „pakt o nieagresji”, jaki prezydent zawarł z Partią Regionów, może być postrzegany jako wyważony krok mądrego polityka, który potrafił postawić troskę o przyszłość państwa wyżej niż osobiste urazy. Narodowi po prostu zademonstrowano dwa różne podejścia do rządzenia państwem: czysto osobiste i nic osobistego… Dalsza reakcja pani Julii była tak nieoczekiwana, że politolodzy do dziś nie potrafią jednoznacznie ocenić tego kroku. Tymoszenko pojechała do Moskwy i otrzymała pewne preferencje w postaci zdjęcia przez rosyjską prokuraturę sankcji na jej aresztowanie. Eksperci zgadzają się tylko w jednym: Kreml będzie stawiał na Julię Tymoszenko podczas wyborów parlamentarnych na Ukrainie. W jakim stopniu i jak otwarcie — biorąc pod uwagę azjatycką politykę Moskwy — nikt nie może dać gwarancji. Czy Julia Włodymyriwna zostanie włączona w kremlowskie rachuby, schematy rosyjskich politologów, którym Ukraina nie daje spokojnie spać, czy też Moskwa zdecydowanie przeniosła priorytet z „porażki Janukowycza” na charyzmatyczną Tymoszenko. W pierwszym przypadku — czysto politechnologiczna gra, w drugim — ciekawe i intrygujące stosunki dwóch „politycznych drapieżników”. Ale na tym tle podpisanie umowy między Juszczenką a „regionami”, mimo całego lamentu o słabości i „zdradzie rewolucji”, staje się blade i mało wyraziste. Bezpieczeństwu narodowemu to niczym nie zagraża. A moskiewski krok Tymoszenko pozostawia posmak czegoś bardzo niebezpiecznego dla Ukrainy. Wystąpienie Julii Włodymyriwny w nocnym programie studia „1+1”, gdzie wyjaśniła, że „po prostu pojechała do Moskwy” i po prostu weszła na przyjęcie do zastępcy prokuratora generalnego, nie wniosło szczególnej jasności w sytuację. Jednak nie będziemy też pomijać faktu, że 75 procent widzów programu „Idu na Wy”, biorących udział w sondażu, oświadczyło, że w pełni ufa byłej premier. Było to 26 września. Czas pokaże…
z
Radmiła KORŻ
Машинний переклад
Drodzy rodacy! Proświtianie niepodległej Ukrainy! Rozpoczęła się prenumerata ogólnoukraińskiego proświtiańskiego tygodnika kulturologicznego „Słowo Proświty” na rok 2006. Co czwartek pukamy do waszych serc, szukając rozmówców do szczerego i otwartego dialogu o tym, co boli, gromadząc myśli i nadzieje, którymi żyje ukraińska inteligencja, wszyscy, dla których nie są obce problemy historii narodowej, języka, kultury. O wszystkim, co jest nam drogie i bliskie, o naszej ojczyźnie i przyszłości naszych dzieci, o skarbach ducha narodowego i codziennej pracy na cierniowym polu rodzimej kultury, my, dziennikarze „Słowa Proświty”, martwimy się razem z wami, nasi drodzy czytelnicy.
Zatem — ducha nie gaście, bądźmy razem! Wiedzcie, że dalszy los proświtiańskiego tygodnika jest w waszych rękach, nasze istnienie to wasz wybór, wasz aktywny udział w prenumeracie. Zaprenumerujcie „Słowo Proświty” sami i zachęćcie do tego waszych współmyślących. Indeks prenumeraty — 30617. Prenumeratę przyjmują wszystkie oddziały łączności „Ukrpoczty”. Strona w „Katalogu” — 130-ta. Koszt prenumeraty wraz z kosztami pocztowymi: na rok — 37 hrywien 86 kopiejek; na pół roku — 19 hrywien 18 kopiejek; na miesiąc — 3 hrywny 38 kopiejek.
Машинний переклад
Ocena politycznych i ideowych priorytetów Donbasu jest dość trudna: przez długi czas wschód Ukrainy pozostawał bastionem lewicowych partii. Rozłam w ruchu lewicowym (rywalizacja KPU i SPU, tworzenie partii przez liderów, którzy odłączyli się od Ołeksandra Moroza, najpierw Natalii Witrenko, a potem Iwana Czyża, powstanie KPRS i KPU(o)) stworzył nową sytuację w układzie sił politycznych w regionie. Jednak Majdan przerwał milczenie regionalnych mediów i prawda w końcu zaczęła docierać do ludzi. W regionie doszło do rozłamu w obrębie władczej trójki. Rinat Achmetow zaczął szukać porozumienia z Julią Tymoszenko, Borys Kolesnikow trafił za kratki, a Janukowycz na pewien czas uciekł z kraju. Interesujące są ich charakterystyki finansowe. Rinat Achmetow jest akcjonariuszem „Dongorbanku” i właścicielem ponad 60% akcji firmy „Lux”. Achmetowowi należy także 90% akcji spółki „System Capital Management”. Za pośrednictwem SCM Achmetow posiada 98% TRK „Ukraina”, 24% akcji Krematorskiego Zakładu Maszynowego im. Kujbyszewa, 24% Kerczeńskiego Kombinatu Metalurgicznego, 27% Drużkiwskiego Zarządu Rudnego, 52% domu handlowego „Azowstal”, 17% towarzystwa ubezpieczeniowego „ASKA”, 99% akcji FK „Szachtar”, 99% akcji hotelu „Donbas-Palace”. Należy do niego także 98% akcji browaru „Sarmat”. Za pośrednictwem „Sarmatu” posiada 50% akcji firmy „Poltawpiwo”, 93% akcji Browaru i Kombinatu Bezalkoholowego „Krym”, 90% Ługańskiego Browaru, 51% kombinatu „Dniepr”, 70% Kijowskiego Browaru nr 1, 60% firmy „Hefest” i 51% akcji DCC. „System Capital Management” w całości przejął Charcyzk Zakład Rur, JSC „Azowstal”, wypierając stamtąd „Industrialny Sojuz Donbasu”, a także kilka innych zakładów maszynowych i metalurgicznych. Blisko Achmetowa stoi grupa „ARS”. W Doniecku popularna jest legenda, według której skrót „ARS” rozszyfrowuje się jako „Alik, Rinat, Samson”. „Samsona” (Jakowa Bogdanowa) zamordowano w kwietniu 1995 roku. W październiku 1995 roku wybuch na stadionie wysłał na tamten świat „Alika Greka” – prezesa FK „Szachtar” Achata Brahina. Rinat Achmetow nigdy nie demonstrował swojej przynależności do grupy „ARS”, jednak łączyły go przyjacielskie stosunki z dyrektorem generalnym „ARS-u” Ihorem Humeniukiem. Eksperci słusznie zaliczają „ARS” do grupy Achmetowa. Obserwatorzy uważają, że Rinat Achmetow ma określony wpływ na firmę „Danko”, która posiada m.in. Jenakijewski Zakład Metalurgiczny. Drugim w regionalnej hierarchii jest przewodniczący Rady Obwodowej Doniecka i przewodniczący obwodowej organizacji Partii Regionów Borys Kolesnikow. Analitycy uważają, że pod jego kontrolą znajdują się firma cukiernicza „Kijów-Konti” i Artemiwski Zakład Win Musujących. Wiktor Janukowycz jest trzecim ogniwem donieckiego triumwiratu. Jednak Pomarańczowa Rewolucja zniszczyła triumwirat. Jego miejsce zajął Industrialny Sojuz Donbasu Witalija Hajduka i Serhija Taruty. Industrialny Sojuz Donbasu powstał w grudniu 1995 roku. Jego współzałożycielami zostali Donieckie Regionalne Oddziały Akademii Nauk Technologicznych Ukrainy, Akademia Nauk Technologicznych Ukrainy, Akademia Nauk Ekonomicznych Ukrainy, Donieckia Izba Handlowo-Przemysłowa, JSC „Azowinteks” (m. Mariupol), CJSC „Wiazawi”. Ta ostatnia struktura stała się decydująca w ISD. Wśród założycieli „Wiazawi” eksperci wymieniają Witalija Hajduka i Serhija Ławoczkina. Uważa się, że udziały w „Wiazawi” rozdzielono następująco: 51% otrzymał Hajduk, 49% – Ławoczkin. Kierownikami ISD są Serhij Tarута i Oleh Mkrtczan. Obecnie ISD kontroluje JSC „Ałczewski Kombinat Metalurgiczny”, JSC „Ałczewski Zakład Koksowniczy”, JSC „Dniprowski Zakład Rur”, JSC „Energomaszspecstal”, agrofirmy „Olha” i „Zoria”, Dianiwską fabrykę drobiu, CJSC „Bachmucki Związek Agrarny”, JSC „Karański Elewator”. Przez strukturę Donieckiego Związku Przemysłowego
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Znaczna część niepowodzeń, które hamują postęp współczesnego ukraińskiego społeczeństwa, spowodowana jest tym, że nauka w Ukrainie znajduje się w upadku, zwłaszcza nauka społeczna. Jak świadczy doświadczenie historyczne, demokracja jest niekompatybilna z ignorancją czy też obskurantyzmem społecznym (politycznym, ekonomicznym, prawnym, moralnym). Nieprzypadkowo fenomen demokracji powstał właśnie w Starożytnej Grecji, w której rozkwitały nauki i na ich podstawie rozwinęła się niezwykle wysoka kultura społeczna ludzi. Właśnie ta kultura uczyniła starożytnych Greków zdolnymi do demokracji. Oczywiście istnieje następująca prawidłowość: rozwój demokracji w społeczeństwie zależy od stanu nauki, a zwłaszcza od stanu nauki społecznej, która określa poziom kultury społecznej obywateli. Dlatego niezwykle aktualna dla Ukrainy wydaje się taka idea: „Do demokracji — przez oświecenie!”. Władza ludu jest niemożliwa, jeśli lud ma niski poziom kultury społecznej (politycznej, ekonomicznej, prawnej, moralnej). To jest prawo. Stąd wynika konieczność formowania w Ukrainie ideologii, którą można by nazwać ideologią „demokracji przez oświecenie” („oświeconej demokracji”). Upadek nauki, którego skutkami są ignorancja społeczna i obskurantyzm, jest korzystny dla tych, którzy chcą nadużywać władzy państwowej, nie bojąc się obywateli. Ponieważ obywatele, którzy nie posiadają należytej kultury społecznej, nie są zdolni do demokracji, a sprawujący władzę mogą robić z takimi obywatelami wszystko, co zechcą. Właśnie taki upadek nauki z podobnymi skutkami ma jak dotąd miejsce w Ukrainie. Dlaczego tak się stało? W czasach radzieckich nauka służyła jako środek do zapewnienia totalitaryzmu jako formy wyzysku ludu. Jej funkcją było utrzymywanie ludzi w stanie przydatnym do tego wyzysku, nie dopuszczając do formowania u nich kultury społecznej, niezbędnej dla demokracji. Do takiego funkcjonowania nauki była przystosowana również polityka kadrowa w nauce. W szczególności przynależność do tych, którzy mieli „tworzyć” naukę, określano w sposób totalitarny, to znaczy przez specjalne organy państwowe, które były upoważnione do wydawania papierów z pieczątką o nadaniu stopni naukowych i tytułów. Właśnie dzięki temu stały się możliwe nadużycia stopniami naukowymi i tytułami. Te nadużycia rozkwitły bujnym kwiatem w okresie, gdy totalitarny sposób nadawania stopni naukowych i tytułów został już usunięty, a demokratyczny sposób, właściwy w szczególności większości krajów Europy, w Ukrainie jeszcze się nie rozwinął. W tym okresie, tak jak wszystko rozkradano w Ukrainie, tak rozkradano również dobra moralne i materialne, które społeczeństwo przyznaje uczonym za ich talent i twórczą pracę. A działo się to w ten sposób, że do kohorty elity uczonych zaczęli sami siebie zaliczać ci, którzy za pomocą stanowiska lub pieniędzy mogli nabyć stopnie naukowe i tytuły, korzystając ze sprzyjającej sytuacji, która wytworzyła się w tym celu w sferze tak zwanej „atestacji kadr naukowych” Ukrainy. Przez to w Ukrainie obok prawdziwych uczonych zaczęła formować się wielka zgraja pseudouczonych, którzy, maskując się za pomocą papierowych stopni naukowych i tytułów, zdobyli sobie możliwość przywłaszczania tego, co należy się prawdziwym uczonym: prestiżowego statusu społecznego i związanych z nim dóbr. Za granicą, na przykład w USA czy Niemczech, otrzymać stopień naukowy można tylko pracując na uniwersytecie lub ucząc się w aspiranturze. We wszystkich innych przypadkach jest to niemożliwe. Jeśli u kogoś z tych, którzy pracują nie na uniwersytecie, pojawia się nieodparte pragnienie zdobycia stopnia naukowego, to on, będąc prezesem firmy czy jakimkolwiek urzędnikiem państwowym, musi przejść do pracy na uniwersytet, tam przygotować i obronić dysertację. A potem może wracać do pracy praktycznej. W Ukrainie zaś dzisiaj większość dysertacji jest broniona przez urzędników, którzy żadnego związku z nauką nie mieli, nie mają i nigdy mieć nie będą. Mają oni związek tylko z procesem zdobywania papierowego stopnia naukowego czy tytułu dla uzyskania z tego osobistej korzyści. Dlatego dzisiaj w Ukrainie istnieje nagła potrzeba wprowadzenia europejskiego sposobu otrzymywania stopni naukowych i tytułów, aby zatrzymać najazd pasożytujących na nauce pseudouczonych-urzędników, którzy, niczym trutnie, które zasiedli w pszczelim roju, delektują się owocami pracy utalentowanych i pracowitych pszczółek-naukowców. Jakże teraz oddzielić prawdziwych uczonych od pseudouczonych. Wszyscy przecież mają jednakowe państwowe papiery o stopniach naukowych i tytułach. Ten problem należy rozwiązywać tylko naturalną drogą, nie dopuszczając woluntaryzmu, który ma właściwość prowadzenia do tego, że dobre intencje pociągają za sobą nie dobro, a zło. Naturalna droga w danym przypadku polega na tym, że prawdziwi uczeni muszą wejść w konkurencję z pseudouczonymi i w ten (naturalny, a nie woluntarystyczny) sposób wyprzeć ich poza granice „pola naukowego”. W tym celu prawdziwi uczeni muszą zjednoczyć się we własne korporacje naukowe, jak na przykład Towarzystwo Rozwoju Nauki im. Maxa Plancka w Niemczech, zaznaczając w swoich statutach takie kryteria, według których do tych korporacji nie mogliby trafić pseudouczeni. Głównym takim kryterium musi być zdolność pretendenta do rozwiązywania problemów naukowych, a nie posiadanie przez niego papierów o stopniach naukowych czy tytułach. Zjednoczywszy się we własne korporacje naukowe, prawdziwi uczeni wejdą na ścieżkę konkurencji z pseudouczonymi, a państwo musi zapewnić taki porządek prawny, aby nikt nie mógł naruszać zasad walki konkurencyjnej. Wtedy stanie się dla wszystkich oczywistym, kto jest kim w nauce. W świetle konkurencji prawdziwym uczonym uda się odgraniczyć od pseudouczonych, a ci stracą korzyść z papierowych stopni naukowych i tytułów. A bez takiej korzyści przestaną tych stopni i tytułów tak zachłannie się domagać. W ten sam naturalny sposób, to jest za pomocą konkurencji na niwie naukowej, musi być rozstrzygany również los Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Obecnie w Ukrainie wielu jest tych, którzy krytykują Narodową Akademię Nauk Ukrainy. W ostatnim czasie w środkach masowego przekazu słychać wezwania, by w sposób woluntarystyczny zniszczyć Narodową Akademię Nauk Ukrainy. Ale taka droga jest samowolna i niezwykle niebezpieczna dla rodzimej nauki. Historia świadczy o istnieniu takiej prawidłowości: jeśli jakaś przestarzała instytucja społeczna nie jest wypierana w naturalny sposób (to jest drogą konkurencji) przez nową instytucję, a niszczona w sposób przeciwny naturze (to jest drogą woluntarystyczną), to zamiast złej przestarzałej instytucji społecznej tworzy się jeszcze gorsza, chociaż nowa. Ta prawidłowość dotyczy również instytucji akademickich. Zatem droga do postępu w twórczości naukowej jest jedna: przez konkurencję między korporacjami naukowymi, — a inna prowadzi do regresu. Po to, aby ukraińska nauka się rozwijała, należy ją wyprowadzać ze stanu stagnacji nie drogą niszczenia Narodowej Akademii Nauk, która, oczywiście, jest przestarzałą formą organizacji nauki, a drogą tworzenia nowych korporacji naukowych, które mogłyby drogą konkurencji wyprzeć przestarzałe formy. Naukowi „opozycjoniści”, jeśli naprawdę troszczą się o los rodzimej nauki, nie powinni wzywać do woluntarystycznego Francisco Goya. „Sen rozumu budzi potwory”. 1799 r. Akwaforta
Машинний переклад
Ołeksandr Kostenko niszczenie przestarzałych form organizacji nauki, a wstąpienie z nimi w konkurencyjną walkę i w taki (naturalny, a nie woluntarystyczny) sposób wyparcie za pomocą nowych korporacji naukowych tejże Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, jeśli nie wytrzyma ona ich konkurencji. Inna droga jest przeciwna naturze i dlatego nie do przyjęcia. Państwo powinno wesprzeć właśnie taką drogę reformowania rodzimej nauki, tworząc sprzyjające warunki dla naukowej konkurencji. Prawo do istnienia niech ma ta korporacja naukowa, która okaże się bardziej konkurencyjna, a niekonkurencyjna niech będzie wypierana „pokojową” drogą konkurencji, a nie niszczona woluntarystycznie, siłą. Zasadę konkurencji w walce nowego ze starym wprowadziła sama Matka Natura, a lekceważenie jej praw jest zawsze niebezpieczne, w tym również przy rozbudowie rodzimej nauki. Zresztą, według tej samej zasady należy reformować także oświatę na Ukrainie. Konkurencja w nauce ma jeszcze to znaczenie, że zmusza uczonych do wykrywania i rozwiązywania fundamentalnych problemów życia społecznego. Bez rozwoju nauki niemożliwy jest postęp społeczny (polityczny, ekonomiczny, prawny, moralny). O tym, jak rozwój nauki i oświaty może reformować społeczeństwo, świadczy doświadczenie Japonii, Singapuru, Tajwanu, Korei, Chin, Indii i innych krajów, które w swoim czasie uciekły się do polityki „importu nauki i oświaty”, wysyłając tysiące swoich naukowców, a także młodzieńców i dziewcząt po naukę i edukację za granicę. Ukraińskie społeczeństwo też może reformować się za pomocą kultury społecznej obywateli i opartej na niej demokracji, „zaimportowanych” dzięki takiej polityce na Ukrainę z krajów postępowych. Strategicznym czynnikiem, który zapewnia dobrobyt narodów, jest dzisiaj nauka, na której opierają się oświata i kultura społeczna obywateli. Od stanu kultury społecznej obywateli zależy, jaka będzie polityka, gospodarka, prawo, moralność na Ukrainie. Pora już pozbyć się iluzji, że obywateli mają uszczęśliwiać państwo i mężowie stanu, że los obywateli jest w rękach polityków. W rzeczywistości jest wręcz przeciwnie: dobrobyt narodów powinien być określany przez kulturę społeczną (polityczną, ekonomiczną, prawną, moralną) obywateli, a nie przez państwo czy mężów stanu. Jeśli chodzi o polityków, to parafrazując filozofa Hegla, można powiedzieć: każdy naród ma takich polityków, na jakich zasługuje. Szczęśliwe są narody, które nie czekają na szczęście od polityków, lecz wykuwają je własnymi rękami, ucząc się tego od oświecicieli, którzy tworzą kulturę społeczną dla obywateli, czyli za pomocą myślicieli, uczonych, wynalazców, pisarzy, nauczycieli, artystów itp. W narodzie, który pragnie dobrobytu, musi zakorzenić się formuła: oświecenie — ponad polityką, oświeciciele — ponad politykami. A póki co, wielu obywateli Ukrainy żywi płonne nadzieje wobec polityków, którzy wabią ich „gotową rybką”, i nie wykazują należytego zainteresowania oświecicielami, którzy mogą dać im „wędkę” po to, aby sami łowili dla siebie „rybkę” i przestali być zależni od panów-polityków, którzy eksploatują wolę i świadomość obywateli podczas wyborów. A pomagają politykom to robić niektóre środki masowego przekazu, które zamiast być kanałem oświecenia, eksploatują niski poziom kultury społecznej obywateli, też czerpiąc z tego korzyść: „Ludzie to kupią...”. Niski poziom kultury społecznej obywateli to nie ich wina, a nieszczęście, i często żerują na nim zarówno politycy, jak i środki masowego przekazu. Smutno, bardzo smutno... I chce się zacytować słowa wielkiego ukraińskiego oświeciciela Tarasa Szewczenki: „Gdybyście uczyli się tak jak trzeba...”. Ołeksandr KOSTENKO, doktor nauk prawnych, profesor, kierownik działu Instytutu Państwa i Prawa im. W. M. Koreckiego NAN Ukrainy
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
nie on będzie reprezentował chortycką istotę. Tę istotę promieniują skały, pławnie (pozostałości Wielkiego Ługu Zaporoskiego), wąwozy i uroczyska, resztki kozackich szańców, rozlewiska ostnicy na stepowych, cudem ocalałych enklawach, kurhany, które zaczynamy odnawiać. To znaczy, mowa o żywym środowisku, w którym formował się ukraiński etnos, hartował się nasz narodowy charakter. Nawiasem mówiąc, na Kozackim Kole (jest na Chortycy taki plac) postawiliśmy granitową stelę o wadze do 13 ton, na której wyryto: „Byliśmy, jesteśmy i będziemy, bo w naszym rodowodzie — ...” i dalej imiona wybitnych Ukraińców od Światosława Chrobrego do Wiaczesława Czornowiła. Wśród nich — Nastia Lisowska (Roksolana), Pyłyp Orłyk, Hryhorij Skoworoda, Taras Szewczenko, Łesia Ukrainka, Roman Szuchewycz. Tamże — i Petro Szełest, bo, według mojego głębokiego przekonania, ten „żelazny komunist” zrobił dla Ukrainy więcej niż wielu „przekonanych nacjonalistów”. — Czy procesowi wzmacniania chortyckiej istoty nie przeszkadza to, że wyspa znalazła się w granicach potężnego centrum przemysłowego? — Oczywiście, sąsiad Chortycy nie należy do najlepszych, ale tutaj wszystko zależy od poziomu świadomości ludzi. On zaś, mimo wszystko, wlewa nadzieję. Ludzie poczuli charakter pozytywnych zmian, które zapoczątkowano na Chortycy i wspierają te zmiany. Ale to nie znaczy, że można się rozluźnić. Od pierwszych dni dyrektorowania zacząłem dbać o wzmocnienie ochrony wyspy (przecież jej powierzchnia to ponad 2000 ha!), i oto wreszcie udało mi się znaleźć środki i w sierpniu sformować cały pododdział (30 osób, a wcześniej było ich tylko 7). Kandydaci na strażników przechodzą przez odpowiednie rozmowy kwalifikacyjne, przyjęci do pododdziału przechodzą instruktaż, zakładają specjalnie „pod Chortycę” uszyte stroje. Wkrótce przejdą odpowiednie przygotowanie, aby uświadomili sobie, że przypadł im w udziale los nie spichlerza strzec, a ochraniać, bronić Chortycy! — Jak wyobraża Pan sobie przyszłość Chortycy? — Wyłącznie w ramach realizacji generalnego planu rozwoju rezerwatu, który został zatwierdzony w ubiegłym roku, do realizacji którego przystąpiliśmy wiosną roku bieżącego. Sądzę, że w ciągu 12—15 lat zakończy się proces odnowienia odwiecznego środowiska naturalnego, kiedy po użytkach rolnych pozostanie tylko wspomnienie. Jednocześnie zostaną ostatecznie zmuzealizowane najważniejsze zabytki archeologiczne: Protowcze, grodzisko scytyjskie, kurhany, osady epoki brązu, sanktuaria, kozackie zimowniki i szańce itp. W pełni zostanie zrekonstruowany Szlak Scytyjski wzdłuż wyspy, który stanie się głównym szlakiem turystycznym. Na pełną moc pracować będą kompleks etnograficzny „Sicz Zaporoska”, muzea żeglugi, archeologii i przyrody. Więcej na Chortycy niczego budować nie należy, bo ziemia ta jest samowystarczalna. Odnowione środowisko naturalne (las, step, lasostep), które zajmuje 80 % terytorium wyspy, wraz z restaurowanymi i zmuzealizowanymi zabytkami historycznymi stanie się zarówno podstawą, jak i istotą obiektu, któremu równego nie będzie na całym świecie. Nawiasem mówiąc, tego lata specjaliści rezerwatu na Chortycy zakończyli badania gigantycznego sanktuarium epoki brązu właśnie na trasie możliwego przebiegu nowych mostów, odkryto nowe sanktuaria tej samej epoki w północno-zachodniej części wyspy. Wszystko to, z jednej strony, przekonująco dowodzi wyjątkowego sakralnego charakteru Chortycy, a z drugiej jest wzruszającą, szczerą i hojną reakcją Narodowej Świętości na troskliwe traktowanie jej. Rozmowę prowadził Mykoła PASZCZENKO, m. Zaporoże
Машинний переклад
— Bez wątpienia w jubileuszowym dla rezerwatu roku ogarnia Pana wiele myśli, jednak zapewne jest wśród nich ta najważniejsza. O czym ona jest? — Z pamięci nie wychodzą dwie postacie — Mykoła Petrowycz Kycenko i Stepan Markowycz Kyryczenko. Pierwszy w dalekich latach 60. zajmował stanowisko sekretarza Zaporoskiego wiejskiego (był kiedyś taki) komitetu obwodowego KPZR, a drugi kierował obwodowym wydziałem kultury. To właśnie oni, w okresie kompartyjnego mroku, nie tylko odważyli się zgłosić ideę objęcia Chortycy ochroną rezerwatową, ale i doprowadzili do jej realizacji. To, bez przesady, wielki obywatelski wyczyn, którego odpowiedników nie znam. I dzisiaj, kiedy wreszcie na Chortycę zwrócono tyle należnej uwagi, robi mi się po prostu strasznie na myśl, co byłoby teraz z perłą Dniepru, gdyby nie Kycenko z Kyryczenką. I tak nie jesteśmy obecnie zbyt zamożni duchowo, a wtedy bylibyśmy żebrakami. Myśl o obu zwycięzcach nie tylko dodaje sił, ale i zobowiązuje, nie pozwala się rozluźnić. Oczywiście w swoim czasie prawdziwą wartość Chortycy odczuli Jakiw Pawłowycz Nowycki i Dmytro Iwanowycz Jawornycki, ale Kycenko z Kyryczenką utrwalili wszystko w praktyce. — Wspomniał Pan o „należnej uwadze” wobec Chortycy. Co miał Pan na myśli? — 40 lat temu Chortycę ogłoszono rezerwatem, ale prawdziwym rezerwatem ona jeszcze nie jest. Władza we wszystkich czasach świadomie hamowała rozwój zarówno rezerwatowej, jak i świętej istoty wyspy, były okresy w jej biografii, kiedy władni spryciarze w ogóle zamierzali nawet pozbawić Chortycę jej wysokiego statusu i dopiero w wyniku pomarańczowych wydarzeń stosunek do wyspy gruntownie się zmienił. Teraz bardzo pomaga nam obwodowa administracja państwowa. W szczególności jej przewodniczący Jurij Anatolijowycz Artemenko regularnie przeprowadza narady, na których omawiane są bieżące problemy rezerwatu. W swoim czasie sytuację wokół Chortycy udało się zmienić na lepsze dzięki interwencji deputowanych ludowych Wołodymyra Ołeksandrowycza Jaworiwskiego, Lesia Stepanowycza Taniuka, Lewka Hryhorowycza Łukjanenki — prawdziwych Ukraińców. — Dlaczego zmienił się stosunek władzy do Chortycy? — Chortyca to źródło i uosobienie tych idei, które poruszyły Ukrainę pod koniec ubiegłego roku, obudziły naszą — i obywatelską, i narodową — świadomość. Wszystko to dobrze rozumieli i przewidywali władcy wszystkich poprzednich pokoleń, dlatego mocno trzymali Chortycę w żelaznym uścisku poniżenia. Głęboko uświadamia to sobie Wiktor Juszczenko, zarówno jako człowiek, jak i jako prezydent ludowy, otaczając wyspę państwowym błogosławieństwem. — To znaczy? — Mam na myśli Dekret Prezydenta Ukrainy z 29 kwietnia tego roku „O pilnych środkach dotyczących rozwoju Narodowego Rezerwatu „Chortyca”. Podobnych dokumentów w ciągu ostatnich 40 lat Chortyca znała niemało, ale tylko ten otworzył szeroką drogę do odtworzenia historycznych i przyrodniczych realiów wyspy. — Pana przyjście — czy to nie dyrektorstwo z tego samego szeregu? — Kierownikiem rezerwatu zostałem na 28 dni przed pojawieniem się wspomnianego dekretu prezydenckiego, ale moja nominacja to bezpośrednia kontynuacja, ściślej mówiąc, rozwój idei zadeklarowanych w listopadzie-grudniu 2004 roku na Majdanie Niepodległości w Kijowie. Tak, dobrze znam Chortycę, uświadamiam sobie jej istotę, głęboko czuję tę ziemię, ale do jej odrodzenia sama moja wiedza i energiczność byłyby za małe bez wsparcia władzy. Taka, niestety, jest póki co ukraińska rzeczywistość, kiedy więcej waży przychylność władzy niż prawo. Zawsze uważałem i uważam, że podstawą narodu, jego żywotności jest ziemia i język. To znaczy terytorium, które wykołysało etnos, i język, za pomocą którego ten etnos realizuje funkcje komunikacyjne. Stan naszego języka jest znany, o nim prawdziwi patrioci Ukrainy wołają na wszystkich skrzyżowaniach, ale nie lepszy jest stan środowiska. A dlatego, objąwszy rezerwat Chortycki, od razu wziąłem się za ratowanie ziemi. — W jaki sposób? — Podjęliśmy zdecydowaną walkę z ekspansją samochodową. Okazało się, że nie tak straszni są klasyczni kłusownicy, jak zwykli wypoczywający, dla których nie ma różnicy między asfaltem a zielonym trawnikiem. Powiedzcie, proszę, na jaką perspektywę może liczyć naród, który dopuszcza, że po kozackich mogiłach jeżdżą „Sensy”, „Sławuty” i „Mercedesy”, że pod kołami maszyn giną pozostałości naszego Pierwostepu! Od razu rzuciliśmy się, że tak powiem, palikować terytorium. Rozstawiliśmy znaki drogowe, tablice informacyjne (tarcze z odpowiednimi napisami), wznowiliśmy pracę szlabanów. To wcale nie są wysokie, a codzienne rzeczy, ale bez nich niemożliwe są ani dzisiejsze, ani dalsze dobroczynne zmiany. Ogólne terytorium wyspy to 2359,34 ha, z nich tylko pławnie, jej południowa część (347 ha), mają prawo bez ironii nazywać się rezerwatowymi. Do pławni można dołączyć już wspomniane pozostałości Ukraińskiego Pierwostepu na zachodnim i gdzieniegdzie na północnym oraz wschodnim zboczu wybrzeża Chortycy, wąwozy, parowy. Reszta to sieć placówek zdrowotnych, rętworne leśnictwo, osiedla (około 1400 mieszkańców), grunty byłego gospodarstwa eksperymentalnego, które, nawiasem mówiąc, już jest podporządkowane rezerwatowi. Taka oto geograficzno-produkcyjna eklektyka, która reprezentuje dzisiaj naszą świętość, a zatem zadanie, jak uzgodnić między sobą, jak zorganizować, objąć całą tę różnorodność nie tylko statusem, ale istotą rezerwatowości, to zadanie nie z łatwych. — Udaje się? — Pięciu miesięcy na ostateczny rezultat za mało, jednak fundamenty udało się założyć. Bo przede wszystkim państwo wyasygnowało środki. Część poszła na podwyższenie pensji pracownikom, a reszta na umocnienie brzegów, remont pomieszczenia Muzeum Kozactwa Zaporoskiego, prowadzenie badań archeologicznych, dalszą konserwację statków z pierwszej połowy XVIII wieku, wydobytych z dna Starego Dniepru, odnowienie odwiecznego środowiska naturalnego. Nawiasem mówiąc, rezerwat kończy 40 lat, a ziemia wyspy do tej pory nie została mu przekazana. Właśnie przygotowaliśmy wszystkie dokumenty, aby rezerwat wreszcie otrzymał Akt na prawo użytkowania ziemi. Pierwszy pod odpowiednią umową złożył swój podpis ja, za mną — naczelnik wydziału zasobów ziemskich miejskiego komitetu wykonawczego, dalej — główny architekt miasta, mer miasta. Teraz słowo należy do deputowanych rady miejskiej. I tutaj muszę powiedzieć: dziwne, że los wyspy, która należy do całej Ukrainy, mają rozstrzygać deputowani centrum obwodowego. Paradoksy stanowienia prawa i praworządności? Najpewniej one. A póki co odnowiliśmy treść przeważającej większości tablic informacyjnych, faktycznie zasadniczo zmieniając podejście do tego czynnika ochronnego. Oprócz tablic, których treść wyjaśnia wymogi reżimu rezerwatowego, postawiliśmy także inne, które przemawiają do ludzi, powiedzmy, takimi słowami: „Drodzy przyjaciele! Chortycy miła jest wasza obecność”, „Pielęgnując Chortycę, wzmacniamy Ukrainę!”
„Jest Bóg! Jest Chortyca!! Jest Ukraina!!!”, „Cicho... Jesteś w świątyni przyrody”. Takie napisy nie straszą, nie grożą, lecz zwracają się bezpośrednio do ludzkich serc i cieszę się, że działają. — Co daje Panu podstawy tak uważać? — Po pierwsze — opinie ludzi, po drugie — wyniki zagospodarowania szlaku turystyczno-memorialnego „Ścieżka Tarasa”, która stała się, nawiasem mówiąc, pod koniec maja swoistą premierą mojego dyrektorowania. Latem 1843 roku na Chortycy przebywał Taras Szewczenko, o czym później pisał do swojego przyjaciela J. Kucharenki. Zachowało się podanie o chortyckim szlaku Wielkiego Kobziarza. Otóż część tego szlaku zagospodarowaliśmy siedmioma granitowymi głazami, na których wyryto fragment wspomnianego listu, a także wersy z utworów „Hajdamacy”, „Hamalia”, „Irżaweć” i „Nie będę się żenił”, w których wspomniane są Chortyca i Wielki Ług. Miło, że ścieżka jest bardzo przychylnie przyjmowana nie tylko przez gości Zaporoża (to zrozumiałe), ale i przez mieszkańców, jak słusznie uważa się, naszego wysoce zkosmopolityzowanego regionu. To mówi o tym, że trzeba mniej skomleć z powodu tego, że nas uciskają i rusyfikują, a uparcie robić swoje — propagować ukraińskość. Chortyca bardzo ucierpiała za bolszewickich czasów bezkrólewia, a dlatego trzeba wzmacniać jej życiodajną aurę. Nie poprzez budowę kawiarni, hoteli, „diabelskich młynów”, a poprzez odnowienie naturalnego i historycznego środowiska. Obecnie na Chortycy budowany jest kompleks kulturowo-memorialny „Sicz Zaporoska”, wiosną przyszłego roku ma zostać oddany do użytku. Bez wątpienia obiekt będzie cieszył się powodzeniem u turystów, ale prawdziwą... 18 września 1965 roku decyzją Rady Ministrów Ukrainy Chortyca została ogłoszona Państwowym Rezerwatem Historyczno-Kulturowym. W kwietniu 1993 roku status największej wyspy na Dnieprze podniesiono do rangi Narodowego. Czego doświadcza dzisiaj skrawek lądu, który słusznie nazywa się Narodową Świętością? O tym w przededniu 40-lecia szeroko znanej placówki — rozmowa z dyrektorem generalnym rezerwatu, członkiem Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, laureatem nagrody imienia Iwana Franki, Kostiantynem Iwanowyczem SUSZKIEM.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
osobnej ukraińskiej biblioteki, czy Odeska Biblioteka Publiczna nie powinna wreszcie się ukrainizować i stać się „Odeską Państwową Biblioteką Ogólnonarodową” z dużym i dobrze zorganizowanym działem „Ukrainica”? — wyraził swoje stanowisko kierownik biblioteki B. Komarow. W tej sprawie zwrócił się z raportem do przewodniczącego Głównego Zarządu Oświaty Politycznej Samofałowa. I 5 sierpnia 1923 roku wydano postanowienie Komisariatu Ludowego Oświaty o przekazaniu zbiorów Ukraińskiej Biblioteki Państwowej do Odeskiej Biblioteki Publicznej. Jednak biblioteka miejska była już przepełniona książkami, które szybko nagromadziły się podczas rewolucji i leżały wielkimi stosami w pokojach oraz na korytarzach. Dlatego przyjęcie jeszcze znacznego księgozbioru ukraińskiej biblioteki było fizycznie niemożliwe, a wykonanie postanowienia trzeba było odłożyć na czas nieokreślony. Przez siedem lat ukraińska biblioteka działała jako osobna instytucja — do 1930 roku, kiedy jej zbiory, liczące wówczas ponad 20 000 tomów, zostały przyłączone do Odeskiej Biblioteki Publicznej. W ten sposób biblioteka miejska wzbogaciła się o szereg cennych wydań: lwowskie, praskie, miniaturowe genewskie (1878) wydanie „Kobziarza”, publikacje za życia klasyków literatury ukraińskiej, ukraińskie czasopisma „Osnowa”, „Zoria”, „Żyttia i słowo”, „Literaturno-naukowyj wisnyk” i inne. Tak oto, przechodząc skomplikowaną drogę prób, biblioteki „Proświty” oraz wybitnych działaczy proświtowych rozpuściły się w zbiorach Odeskiej Państwowej Biblioteki Naukowej (przemianowanej w 1930 roku), co znacznie wzbogaciło jej potencjał naukowo-poznawczy. Jurij CZABAN T. ŻAJWORONOK, dyrektor biblioteki L. PALIJENKO, naczelnik wydziału oświaty * * * W imieniu zespołu i użytkowników Mikołajowskiej Obwodowej Biblioteki dla Dzieci im. W. Liagina proszę przyjąć szczere podziękowania za podarowaną przez organizację obwodową „Proświty” biblioteczkę składającą się z 23 egzemplarzy książek, które stanowią cenny wkład do bibliotecznego funduszu ukrainiki, ponieważ zawierają cenne informacje, które dają możliwość zaspokojenia licznych i złożonych zapytań dzieci, rodziców i nauczycieli. Pozwólcie wyrazić nadzieję na dalsze przyjazne relacje między Obwodową Biblioteką dla Dzieci im. W. Liagina a towarzystwem „Proświta”. Z poważaniem — * * * Wydział Oświaty Żowtnewej Rejonowej Administracji Państwowej obwodu mikołajowskiego wyraża podziękowanie za pomoc w uzupełnieniu zbiorów bibliotecznych szkół ogólnokształcących rejonu na kwotę 1500 hrywien. Życzymy sukcesów twórczych i mamy nadzieję na dalszą współpracę.
Машинний переклад
DO 100-LECIA ORGANIZACJI Jednym z głównych kierunków działalności odesskiej „Proświty” było stworzenie stale działającej biblioteki z czytelnią w celu prowadzenia aktywnej pracy kulturalno-oświatowej. Podstawę księgozbioru, który w 1906 roku liczył około 1600 tomów, stanowiła prywatna biblioteka znanego w Odessie działacza społecznego i historyka Leonida Smolenskiego. Z czasem, dzięki nabywaniu nowych książek oraz darowiznom takich prośwician jak M. Komarow, S. Szełuchin, H. Harmaszowa i inni, ogólna objętość księgozbioru wzrosła do 2400 tomów. W czytelni „Proświty” można było zapoznać się z ukraińskimi czasopismami, które ukazywały się w tamtym czasie na terytorium Ukrainy Naddnieprzańskiej („Literaturno-naukowyj wisnyk”, „Rada”, „Ridnyj kraj”, „Słowo”, „Switowa zirnycia”, „Ukraina”), Galicji i Bukowiny („Hromadśkyj hołos”, „Bukowyna”, „Diło”, „Zerkalo”, „Rusłan”, „Swit”), a także z czasopismem amerykańskich Ukraińców „Swoboda”. Całe to bogactwo przechowywano w lokalu „Proświty” przy ul. Sofijskiej 30, gdzie bezpłatnie obsługiwano czytelników, którzy odwiedzali bibliotekę głównie w środy i soboty. Kierowanie biblioteką powierzono córce I. Łucenki, Anastasii, którą po jej aresztowaniu zastąpił aktywny działacz proświciański A. Nikowski. Przeprowadził on ciężką pracę nad uporządkowaniem księgozbioru: stworzono systematyczny katalog wszystkich działów, z których najpełniejsze były działy historii Ukrainy i piśmiennictwa ukraińskiego, oraz opracowano regulamin korzystania dla czytelników. Oprócz obsługi odwiedzających biblioteka organizowała bezpłatne przekazywanie części swoich książek (dubletów) na potrzeby biblioteki więziennej, ukraińskim studentom potrzebującym literatury ukrainoznawczej oraz wiejskiej szkole na Podolu. Po zamknięciu „Proświty” jej biblioteka przeszła do utworzonego w 1911 roku odesskiego „Klubu Ukraińskiego”, gdzie wzbogaciła się o księgozbiór proświcianina M. Cytowicza. Kiedy w 1913 roku zamknięto również klub, biblioteka przeszła na przechowanie do innego członka „Proświty” — W. Hromaszewskiego, gdzie znajdowała się do połowy 1920 roku. Również sami proświcianie byli właścicielami bibliotek. Znany działacz społeczny i bibliograf M. Komarow posiadał znaczny księgozbiór, do którego starannie zebrał prawie wszystkie ówczesne wydania ukraińskie. Liczył on do 3000 tytułów książek, które chętnie wypożyczał. Jednak wypożyczający często ich nie zwracali, gubili, i w ten sposób zniknęło niemało rzadkich wydań utworów dramatycznych oraz czasopism. Zgodnie z jego testamentem biblioteka miała przejść do odesskiego „Klubu Ukraińskiego”, a w razie jego zamknięcia — do odesskiego towarzystwa muzyczno-dramatycznego „Ukraińska chata”. W przypadku zamknięcia również tego towarzystwa księgozbiór przekazywano do „Towarzystwa Bibliograficznego” przy Uniwersytecie w Odessie. W chwili śmierci M. Komarowa „Klub Ukraiński” był już zamknięty. Wtedy jego biblioteka przeszła na własność towarzystwa „Ukraińska chata”. Jednak z powodu trudnej sytuacji materialnej i braku własnego lokalu towarzystwo nie miało możliwości przechowywania tak cennego księgozbioru. Od razu pojawiła się myśl przekazania tej biblioteki do Biblioteki Publicznej w Odessie, gdzie miałby zostać utworzony osobny dział im. M. Komarowa. Dyrektor biblioteki prof. M. Poprużenko zgodził się przyjąć księgozbiór M. Komarowa i urządzić osobny dział imienny, obiecując przenieść do niego wszystkie ukraińskie książki, które już znajdowały się w magazynie, oraz uzupełniać go nowymi nabytkami w języku ukraińskim. W ten sposób społeczność miasta mogłaby uzyskać możliwość stałego korzystania z ukraińskich książek i czasopism w specjalnie przystosowanej do tego placówce kulturalno-oświatowej. Jednak zdążono przekazać jedynie katalog księgozbioru M. Komarowa, gdy wybuchła I wojna światowa. Personel Biblioteki Publicznej został znacznie zredukowany, co uniemożliwiło urządzenie ukraińskiego działu do użytku publicznego. Sprawę odłożono do zakończenia wojny, podczas której biblioteka M. Komarowa była przechowywana w rodzinie zmarłego. Podczas Ukraińskiej Rewolucji Narodowo-Demokratycznej towarzystwa ukraińskie w Odessie wielokrotnie podnosiły kwestię dalszych losów bibliotek „Proświty” oraz M. Komarowa. Z czasem „Komitet Kierowniczy”, który koordynował działalność wszystkich odesskich organizacji ukraińskich, postanowił utworzyć na bazie tych księgozbiorów społeczną bibliotekę ukraińską. Jednak burzliwe wydarzenia polityczne, wielokrotne zmiany władzy w Odessie oraz wojna domowa przeszkodziły w realizacji tej decyzji. Niemniej idea stworzenia ukraińskiej biblioteki nie zniknęła i została urzeczywistniona postanowieniem odesskiej Gubpolitproświty z 1 lipca 1920 roku. Zgodnie z nim w Odessie zakładano Ukraińską Bibliotekę Państwową, której początkowym jądrem stały się właśnie księgozbiory „Proświty” i M. Komarowa wraz z książkami W. Hromaszewskiego. W styczniu 1921 roku dołączono do nich bibliotekę już nieżyjącego I. Łucenki (dzięki jego matce Hannie Łucenko) w liczbie 1282 egzemplarzy, która tak samo jak księgozbiór M. Komarowa ucierpiała przez zapominalskich wypożyczających. Do przechowywania tych zasobów książkowych przeznaczono trzy pokoje w lokalu ukraińskiego klubu robotniczego im. Hnata Mychajłyczenki przy ul. Sadowej 4. Z czasem, po zakończeniu działalności tego klubu, biblioteka przejęła cały jego dwupiętrowy budynek. Na kierownika biblioteki wyznaczono H. Werbycką, którą w maju 1921 roku zastąpił B. Komarow. Z biegiem czasu przy bibliotece utworzono dwie filie (Peresypską i Mołdawańską) na bazie odpowiednich rejonowych „Proświt”. Oddział Peresypski umieszczono w lokalu „Proświty” im. J. Temnyćkiego, ale przetrwał on tylko kilka miesięcy. Przez niedbalstwo kierownictwa i brak mebli oddział nie rozpoczął pracy i został zamknięty. Inny los spotkał AKCJA Do deputowanego ludowego Ukrainy, Przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki P. M. Mowczana Wydział Administracji Państwowej Rejonu Wozneseńskiego w obwodzie mikołajowskim wyraża szczerą wdzięczność za pomoc w uzupełnieniu księgozbiorów szkół ogólnokształcących rejonu literaturą pomocniczą i metodyczną przed rozpoczęciem roku szkolnego. Życzymy sukcesów twórczych i wyrażamy nadzieję na dalszą współpracę. O. KOBYLAN, kierownik wydziału oświaty * * * Administracja Wozneseńskiej Szkoły Ogólnokształcącej z Internatem I—II stopnia Rady Obwodowej w Mikołajowie wyraża szczerą wdzięczność za udzielenie pomocy materialnej dzieciom osieroconym w postaci literatury pomocniczej i metodycznej. S. SAMARSKA, p.o. dyrektora szkoły z internatem * * * Administracja, zespół pedagogiczny oraz komórka podstawowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki przy Kolegium Miejskim w Mikołajowie są szczerze wdzięczne Panu za dobór książek, które sprzyjają
Oddział mołdawski. Od 1919 roku na Mołdawance istniała rejonowa „Proświta”, przy której, dzięki darowiznom prośwician, powstała własna biblioteka. Na jej czele stanęła popularna w Odessie ukraińska nauczycielka K. Hus, która potem kierowała ukraińską szkołą im. I. Steszenki. W 1920 roku „Proświta” została zamknięta, ale biblioteka, licząca wówczas około 3000 tomów, zachowała się pod nazwą „1. Ukraińska Biblioteka Narodowa im. T. Szewczenki”. Z czasem przekształciła się w filię Ukraińskiej Biblioteki Państwowej. We wrześniu 1922 roku te dwie instytucje zostały połączone w jedną bibliotekę i otrzymały nazwę „Ukraińska Biblioteka Państwowa im. T. Szewczenki w Odessie”. Nową siedzibę otrzymała w budynku przy ul. Gradonaczalnickiej 8. Jednak przeszkodą w normalnym rozwoju biblioteki stał się brak środków na zakup nowej literatury. Stawiało to ukraińską bibliotekę w przegranej pozycji wobec Odeskiej Biblioteki Publicznej, która w tamtym czasie miała prawo otrzymywać obowiązkowy bezpłatny egzemplarz wszystkich wydawnictw na terytorium ZSRR. Wtedy pojawiła się myśl o przekazaniu jej zbiorów do biblioteki miejskiej z utworzeniem osobnego działu „Ukrainica” „…czy jest racja w istnieniu na terytorium Ukra- Los bibliotek jest w czymś podobny do ludzkiego. W swoim istnieniu one, tak jak ludzie, rodzą się, żyją, stają się świadkami zawrotnych wydarzeń historii, giną lub wegetują w półzapomnieniu. Jak potoczyły się losy bibliotek proświciańskich, księgozbioru „Proświty” i jej członków?
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
umacnianiu państwowego języka ukraińskiego, rozwoju kultury narodowej, odrodzeniu pamięci narodowej, kształtowaniu świadomości narodowej oraz podnoszeniu duchowości i dobrobytu narodu ukraińskiego. Mamy nadzieję na dalszą współpracę w imię budowy Państwa Ukraińskiego. Z wyrazami szczerego szacunku i nadzieją na współpracę — S. SICZKO, dyrektor Kolegium Miejskiego w Mikołajewie * * * Ośrodki folklorystyczne obwodu mikołajowskiego, nauczyciele muzyki obwodowej ekspedycji folklorystycznej obwodowego instytutu podyplomowego kształcenia pedagogicznego są bezgranicznie wdzięczni Ogólnoukraińskiemu Towarzystwu „Proświta” im. T. H. Szewczenki oraz Panu osobiście za podarowane komplety albumów audio z nagraniami muzyki etnicznej regionów naszego kraju. Kompletami zbiorów audio obwodowy oddział Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki zaopatrzył wszystkie rejony i miasta obwodu. Otrzymali je w prezencie czołowi zbieracze folkloru, nosiciele ustnej twórczości ludowej, nauczyciele. Wysokiej jakości nagrania, wspaniała oprawa artystyczna każdego albumu audio, fotografie wykonawców, adnotacje historyków sztuki stanowią wielką wartość dla badania ludowej palety pieśni Ukrainy. Szczerze liczymy na dalsze więzi twórcze. Wiemy, że Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. H. Szewczenki wspólnie z Ministerstwem Kultury i Sztuki Ukrainy wydało komplet płyt kompaktowych „Perły kultury ukraińskiej”, które są niezwykle potrzebne placówkom edukacyjno-wychowawczym obwodu w nauczaniu nowej dyscypliny artystycznej w klasach 9—10 „Kultura artystyczna Ukrainy”. Wydawców autentycznej serii może zainteresować zebrany we wsiach Nadbuża i Nadingulla na Południu Ukrainy folklorystyczny zasób pieśni, którego materiały jesteśmy gotowi udostępnić! Z poważaniem — L. PŁUŻNYKOWA-MANDRA, kierownik obwodowej ekspedycji folklorystycznej nauczycieli muzyki MOIPPO * * * Zespół pedagogiczny i uczniowski Pierwszego Ukraińskiego Gimnazjum imienia Mykoły Arkasa szczerze dziękuje Panu za pomoc charytatywną. Literatura, którą Pan podarował naszej placówce, jest bardzo potrzebna do nauki przedmiotów szkolnych oraz pogłębiania wiedzy z poszczególnych dyscyplin. Mamy nadzieję na dalszą współpracę. Jesteśmy wdzięczni Panu za pomoc i wsparcie. S. BEREŻNYJ, dyrektor gimnazjum
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
filii, kwestie organizacyjne), próba chóru. Czwartek. Zebranie „Młodej Proświty”, kółko samokształceniowe, głośne czytanie dla wszystkich członków. Piątek. Praca biblioteki, zebranie sekcji kobiecej, próba kółka teatralnego. Sobota. Nauczanie analfabetów, wykład edukacyjny, próba chóru. Niedziela. Od 13 do 15 godziny i od 17 do 22 godziny zebranie „Młodej Proświty”, czytanie lub wykład, jakaś impreza (zabawa, koncert, przedstawienie). Typowym programem kółek „Młodej Proświty” było studiowanie historii Ukrainy i literatury ukraińskiej. Programy kółek były układane przez ich kierowników przy pomocy instruktora filii na każdy rok, dla każdego kółka osobno. Taki porządek pracy obowiązywał aż do kwietnia. W grudniu obchodzono Dzień „Proświty”. W tym dniu młodzi proświcianie tradycyjnie organizowali recytacje wierszy, pięknie ubrane dziewczęta i chłopcy z „Młodej Proświty” obchodzili wszystkie domy z zaszczytną misją zbierania datków „Dar dla Proświty”. Taką była przedwojenna „Proświta”. Ale wraz z nadejściem na Galicję najpierw radzieckiej, a potem niemieckiej okupacji sieć „Proświt” była stopniowo niszczona. W latach 1941—1943 W. Tatomyr był kierownikiem wydziału młodzieży Ukraińskiego Komitetu Centralnego przy OUN, który zajmował się głównie odrodzeniem „Proświt”. Po wojnie wyemigrował najpierw do Niemiec, a potem do Stanów Zjednoczonych Ameryki. W 1953 roku Wołodymyr Tatomyr w Filadelfii zakłada i staje na czele pierwszej i jedynej organizacji „Młodej Proświty” w diasporze. Filadelfijska „Młoda Proświta” imienia metropolity Andrzeja Szeptyckiego wydawała książki, przeprowadzała coroczny konkurs wiedzy o ukrainoznawstwie. Miała niewielkie wydawnictwo, bibliotekę i archiwum. Członkami organizacji było nie więcej niż 30 osób w wieku 14—18 lat. Wśród nich: Jurko Perfecki, Awrelija Sereda, Iryna Kondra, Bohdana Kondra, Iryna Liszczynśka, Jurij Łewycki, Lubomyr Pyrih, Łeonid Rudnycki, Zenon Kuhut, Anna Remezowśka, Sofija Sluzar, Dzwenysława Krawciw, Jurij Krawciw, Żdana Krawciw, Tetiana Krawciw, Hałyna Afanasijewa. Przez pewien czas współpracował z „Młodą Proświtą” historyk-literaturoznawca, sekretarz naukowego towarzystwa imienia Tarasa Szewczenki Wołodymyr Doroszenko. Młodzi proświcianie zbierali się na 24. ulicy Filadelfii, gdzie odbywały się kluby dyskusyjne, wieczory młodzieżowe. Niestety, organizacja długo nie przetrwała. Jak wspomina była młoda proświcianka, a obecnie — dyrektor programu im. Fulbrighta na Ukrainie Marta Bohaczewśka-Chomiak, brak jasnego programu działalności, a także ciągła konkurencja ze studenckim chrześcijańskim towarzystwem „Obnowa” oraz organizacją skautową „Płast” doprowadziły do tego, że po śmierci W. Tatomyra w 1962 roku „Młoda Proświta” w Filadelfii zakończyła swoją działalność. Los biblioteki i archiwum „Młodej Proświty” nie jest dokładnie znany, być może dokumenty i fotomateriały są przechowywane w rodzinach byłych młodych prośwician. Książki napisane przez W. Tatomyra poświęcone są tematyce pracy z młodzieżą. Ostatnia, wydana w 1960 roku — „Młodzież w obronie ojczystej ziemi” — znajduje się w bibliotece Naukowego Towarzystwa imienia Tarasa Szewczenki w Nowym Jorku. Jewhen BUKET, członek „Młodej Proświty” ZDARZENIE środków masowego przekazu, studenci i uczniowie, weterani pracy i wojny, kozacy — rozciągnęła się na kilka wiorst. W drodze na pole bitwy odbyło się uroczyste złożenie kwiatów na grobie bohatera bitwy pod Piławcami pułkownika Iwana Handżi. Pochód przybył do Kurhanu kozackiej sławy, gdzie wznosi się kamienny krzyż i skąd otwiera się widok na rzekę Ikwę, gdzie na podolskich łanach wciąż znajdują kozackie kule i groty włóczni... Kwiaty u podnóża świętego krzyża... Potem święto ukraińskiej sztuki — zmagania w śpiewach, tańcach, sportowo-kozackiej sztuce walki i jeździectwie trwały przy owacjach obecnych przez kilka godzin... A wśród przemówień powitalnych wybrzmiało słowo generała-pułkownika Międzynarodowego Stowarzyszenia Kozactwa Anatolija Hrywy, przedstawiciela Rady przy Hetmanie Ukrainy. Celem działalności kozactwa jest wyszkolenie młodej zmiany narodowych rycerzy, zjednoczenie narodu Niepodległej Ukrainy w utwierdzaniu sobornej państwowości, zauważył on. Borys SPISARENKO, pisarz, generał-esaul Międzynarodowego Stowarzyszenia Kozactwa w pospiesznym pragnieniu zdobycia sławy zwycięzcy polscy pułkownicy rzucali do walki nowe i nowe swoje pułki. Chmielnicki wykorzystał to zamieszanie, a kozacka artyleria zaczęła celnie ostrzeliwać Polaków, którzy w gęstej masie stłoczyli się na grobli. Wojsko polskie nie wytrzymało ostrzału i ustąpiło. Wtedy do walki wkroczyła kozacka piechota i zaczęła spychać Polaków do ich obozu, który nie był przygotowany do obrony. Polscy dowódcy całkowicie stracili kontrolę nad wojskiem, a ono zaczęło w panice wycofywać się na Konstantynów. „Jak przyszedł wieczór — pisał polski oficer — panowie regimentarze i pułkownicy zjechali się po cichu i, chowając się w ciemnej nocy, z całej siły zaczęli uciekać. I porzucili chorągwie, znaki i armaty, tabory i wozy liczne, które liczą się wielokroć sto tysięcy. Jak konne wojsko zobaczyło, że nie ma starszyzny, porzucało na ziemię broń, pancerze, kopie, i wszystko poszło w rozsypkę, wydawszy na rzeź piechotę... Wszyscy nasi biegną zmęczeni na wszystkie strony. Inni i pieszo idą, prowadząc za sobą konie. Bo taki strach, taka trwoga ogarnęła naszych, że uciekali cwałem, póki konie mogły, mówili, że za nimi Tatarzy idą!..” Zdobywszy polski obóz, kozacy otrzymali ogromne łupy: tabor, armaty, broń, złoto i srebro. Bitwa pod Piławcami stała się kolejnym zwycięstwem ukraińskiego kozactwa na drodze do wywalczenia „kozackich wolności” i utwierdzenia ukraińskiego Hetmanatu. Anatolij HRYWA, Międzynarodowe Stowarzyszenie „Kozactwo”, generał-pułkownik kozactwa Zarząd Główny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, pracownicy sekretariatu głęboko smucą się, dzieląc nieutulony żal zastępcy Przewodniczącego towarzystwa, odpowiedzialnego sekretarza M. T. NESTERCZUKA — przedwczesna śmierć jedynego syna MAKSYMA Wieczna mu pamięć! Redakcja gazety „Słowo Proświty” wyraża najszczersze kondolencje pierwszemu zastępcy Przewodniczącego Towarzystwa, odpowiedzialnemu sekretarzowi OUT „Proświta” im. T. H. Szewczenki Mykole Trochymowyczowi NESTERCZUKOWI z powodu przedwczesnej śmierci jego syna MAKSYMA Wieczna mu pamięć! Najszczersze kondolencje koledze i kierownikowi Mykole Trochymowyczowi NESTERCZUKOWI z powodu przedwczesnej śmierci syna MAKSYMA wyrażają kierownicy wszystkich obwodowych „Proświt”, proświcianie Ukrainy, przyjaciele i towarzysze zmarłego.
Машинний переклад
Pod względem prawnym za dzień urodzin „Młodej Proświty” można uznać 2 maja 1924 roku. Wtedy to we Lwowie zatwierdzono ostatni przedwojenny Statut towarzystwa oświatowego „Proświta”, przyjęty na walnym zgromadzeniu członków Proświty 5 marca tego samego roku, który przewidywał tworzenie młodzieżowych oddziałów przy wszystkich bibliotekach i czytelniach. Te młodzieżowe oddziały często nie miały odrębnej nazwy, gdyż były nieodłączną częścią „Proświty”. W poszczególnych miejscowościach nazywano je „Dorist” (Wzrost), a ktoś z członków Proświty wykorzystał ideę młodzieżowych kółek do organizowania komórek „Płastu”, „Łuhu”, „Siczy” oraz innych dziecięco-młodzieżowych towarzystw sportowych. Ale niektóre z nich nosiły nazwę „Młoda Proświta”. Przysięga chorążego P. Petryka na sztandar „Proświty” podczas jubileuszowych obchodów w 1938 r. Przysięgę przyjmuje prezes I. Bryk. Po lewej stoją członkowie wydziału: Z. Pełenskiśkyj, M. Dużyj, W. Hlibowyćkyj i W. Tatomyr. Do „Młodej Proświty” młodzież, która ukończyła 14 lat, przeprowadzała zebrania sprawozdawczo-wyborcze, wyznaczała na następny rok kierownictwo (przewodniczącego i zastępców). Uroczyście rozpoczynał się nowy rok pracy kółek „Młodej Proświty”. Młodzieńcy i dziewczęta w wieku 14—17 lat wraz z innymi towarzystwami i cerkwią brali udział w porządkowaniu cmentarzy, grobów wojennych i Świętych mogił. W czerwcu, lipcu, sierpniu przeprowadzano „wycieczki” do Lwowa, miasta powiatowego, innych miejsc historycznych, a także letnie festyny, zawody chórów, orkiestr, różne konkursy. W lipcu najaktywniej pracowały przedszkole oraz biblioteka dla dzieci i młodzieży. W sierpniu omawiano i zatwierdzano kandydatów z „Młodej Proświty” na różne kursy szkoleniowe oraz do „Gospodarczo-Ogrodniczej Szkoły „Proświty” w Myłowaniu (placówka edukacyjno-wypoczynkowa dla dzieci z ubogich rodzin)”. Na początku października trwała szczególnie aktywna praca dotycząca przyciągania do „Proświty” nowych członków, zwłaszcza kobiet i młodzieży. W październiku przewodniczących czytelni, bibliotekarzy, kierowników chórów, kółek teatralnych, przewodników „Młodej Proświty” wysyłano na kursy zawodowe do Lwowa. W czytelniach „Proświty” działały różne kółka i sekcje zgodnie z tygodniowym rozkładem zajęć na każdy wieczór — od godziny 17:00 do 22:00. W większości wiejskich czytelni, które miały jeden pokój na zebrania, wyglądał on następująco: Poniedziałek. Nauka analfabetów, kółko samokształceniowe, głośne czytanie z „pogadanką” (dyskusją) dla wszystkich członków. Wtorek. Praca w bibliotekach, posiedzenie oddziału czytelni, próba kółka teatralnego. Środa. Nauka analfabetów, wykład oświatowy (prelekcja przewodnika kółka lub instruktora). Pierwsze kółko o takiej nazwie powstało jeszcze wcześniej — w 1922 roku. Założył je 20-letni student Tajnego Uniwersytetu Ukraińskiego we Lwowie, członek Proświty ze Stryjszczyzny Wołodymyr Tatomyr. Zwykły fakt historyczny. Ale okazuje się, że całe życie tego nieprzeciętnego człowieka — inżyniera, pisarza, pedagoga — było naznaczone sformułowaniem „Młoda Proświta”. Zakładając „Młodą Proświtę” we Lwowie, student W. Tatomyr swoją pracą poświadczył skuteczność i konieczność wychowania młodzieży w „Prośvicie” oraz zdołał przekonać dorosłych towarzyszy do rozszerzenia tej pracy na inne ośrodki. Ta idea została podchwycona przez nowo wybranego prezesa towarzystwa doktora Iwana Bryka. Zostawszy po kilku latach inspektorem „Proświty”, W. Tatomyr zdołał zwiększyć liczbę członków towarzystwa dzięki „Młodym Proświtom” ponad dwukrotnie. Na wychowanie młodzieży w latach 1932—1938 skierowano główne siły członków Proświty. W towarzystwie z młodzieżą pracowało wielu utalentowanych naukowców, muzyków, literatów. Właśnie w tych latach ujrzały światło dzienne „Pieśń Proświty”, „Dziesięć przykazań „Młodej Proświty”. Dorobkiem lat 30. XX wieku stało się także hasło-pozdrowienie młodych członków Proświty: „Dla szczęścia Ukrainy — żyjemy każdego dnia!”. Oto roczny kalendarz „Młodej Proświty” lat 30. XX wieku: W kwietniu odnawiano szyldy czytelni Proświty, uroczyście kończono różne zimowe kursy szkoleniowe, „Młoda Proświta” podsumowywała rok. Także w tym miesiącu przeprowadzano wielkanocne przedstawienia teatralne, koncerty, korowody. Maj był miesiącem kobiecym i młodzieżowym. Świętowano Dzień Matki, Dzień Wiosny, Dzień Młodzieży. W czerwcu prowadzono pracę agitacyjną, aby włączyć do „Młodej
Машинний переклад
25 września na Chmielniczczyźnie uroczyście obchodzono Święto kozackiego męstwa ku czci zwycięstwa Bohdana Chmielnickiego pod Pyławą 23 września 1648 roku. W Pyławie na placu przed cerkwią Trójcy Świętej oraz na drogach wpadających na ten plac zebrały się tysiące Podolan i gości z bliska i z daleka. Rozbrzmiewały ukraińskie marsze — dwie orkiestry dęte rywalizowały wytwornością i energią brzmienia — i to nadawało świątecznego charakteru aromatycznemu, pogodnemu niedzielnemu rankowi. W tym czasie w cerkwi wsi Pyławka, gdzie przed bitwą modlił się hetman Ukrainy Bohdan Chmielnicki, odbywał się molebien, uczczono pamięć bohaterów — kozaków, poległych w bitwie, która zakończyła się błyskotliwym zwycięstwem ukraińskich rycerzy i sprzymierzonego wówczas wojska chana krymskiego. Kolumna, na czele której szli żołnierze-pogranicznicy, przedstawiciele obwodowej administracji państwowej, organizacji społecznych,
PRZECZYTAJCIE TĘ SŁAWĘ
Машинний переклад
21–23 września 1648 roku w pobliżu miasteczka Piławce (obecnie miasto Piława w obwodzie chmielnickim) dzielne wojsko hetmana Bohdana Chmielnickiego odniosło kolejne zwycięstwo nad wojskiem polskim. To wojsko polskie było ogromne — około 40 tysięcy żołnierzy i szlachty, a wraz ze służbą — około 90 tys. osób. Było dobrze uzbrojone i miało wielki tabor. Przeciwko Kozakom polska szlachta wystawiła trzech nowych wodzów — książąt Zasławskiego, Ostrogskiego i Koniecpolskiego. Chmielnicki z pogardą nazwał ich: „pierzyna, łacina, dziecko”, bo jeden był już stary i zbyt rozpieszczony, drugi — uczony, lecz do wojny niezdatny, a trzeciemu ledwie stuknęło 20 lat. Wojsko polskie nie miało jednego dowództwa, książęta nie potrafili utrzymać dyscypliny i porządku w nim. Panowie wyruszyli na wojnę, jak na zabawę: wozili ze sobą wozy pełne wszelkiego dobra i grozili, że rozpędzą Kozaków samymi nahajkami. Obóz kozacki rozłożył się pod Piławcami, a Kozacy stanęli na grobli przez Ikwę, dopływ rzeki Słucz. Właśnie o tę groblę rozpoczęła się walka. Polacy, nawet należycie nie umocniwszy swego obozu, rzucili się na Kozaków, którzy bronili grobli. Trzy dni trwała bitwa: to Polacy zdobywali groblę, to Kozacy znów ją odbijali. Doczekawszy się nadejścia wojska tatarskiego, Bohdan Chmielnicki 23 września wydał rozkaz do głównego natarcia. Puściwszy do ataku zaledwie trzy tysiące Tatarów, Chmielnicki wywabił główne siły polskiej jazdy. Nie mając wspólnego dowództwa, we własnym…
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Nie sposób wyobrazić sobie obrazu Kijowa bez Góry Zamkowej z otaczającymi ją kwartałami Podola. Nikt nawet nie próbuje temu zaprzeczyć. Nikt też nie zamierza naruszać tego prastarego terenu kijowskiej historii. Wydawałoby się... Jednak jeszcze z dziesięć lat temu nikt by nawet nie pomyślał, że malowniczym zboczom prawego brzegu Dniepru może zagrażać prywatyzacja i zabudowa. Że uroczysty, majestatyczny krajobraz, który do niedawna otwierał się oczom z pokładów statków, który uwieczniał Kijów w starożytnych kronikach i współczesnych fotoprzewodnikach, okaże się tak bezbronny wobec „mażorów”-architektów, gotowych upstrzyć wyrzeźbioną przez niejedno stulecie sylwetkę „jaskółczymi gniazdami” domków dla nowych Ukraińców. Z Góry Zamkowej otwiera się panorama doliny Dniepru, Górnego Miasta, uroczysk Honczari i Kożumiaky. Przez kilka dziesięcioleci prawowierni miłośnicy Kijowa nadymają policzki, krzyżując miecze konceptów zachowania unikalnego krajobrazu i historycznej zabudowy uroczysk. I co mamy na dzień dzisiejszy? Owocem „zbrodniczej namiętności” praktykujących architektów i władz miejskich stał się, jak przystało na mitologiczne kanony, „Minotaur” — „Projekt budowy centrum kulturalno-politycznego „Plac Europy” w uroczysku Honczari-Kożumiaky w rejonie podolskim m. Kijowa” oraz „Projekt zabudowy uroczysk Honczari-Kożumiaky”, wykonany przez SA „Kyjiwprojekt”. Pretensjonalny miks stylów architektonicznych, ambicji prywatnych właścicieli i prowincjonalnych kompleksów. Jakieś nieoptymistyczne literackie analogie wypływają w pamięci. A przede wszystkim, co logiczne, „szykowny syn” nieudolnych rodziców z komedii Neczuja-Łewyckiego „Na Kożumiakach”. Widocznie ukraiński powieściopisarz rzucił urok „hołochwastowszczyzny” na starożytne uroczyska. Użalając się nad skutkami gorliwej pracy „historycznego pługa” nad chronionymi terytoriami „matki miast ruskich”, mimowolnie zaczynasz dmuchać na zimne. A co teraz będzie z Górą Zamkową? Otoczona osadą „wypasionych” domków z dżipami i mercedesami, według logiki współczesnych urbanistów, powinna chyba zostać uwieńczona jakąś „superwypasioną” budowlą z przedwczorajszych zachodnich czasopism? Wejdźmy i spójrzmy na Górę Zamkową dzisiaj. Zobaczymy płaskowyż, podzielony płytkim jarem sztucznego pochodzenia na dwie nierówne części. Główna północno-zachodnia część (360x160 m) z trzema przylądkowymi występami jest gęsto pokryta drzewami i krzewami. Tutaj znajdują się pozostałości cmentarza z XIX—XX w., a także pozostałości budowli, metalowe pręty i słupy XX w. Terytorium południowo-wschodniej części (120x70 m), która położona jest znacznie niżej od głównej i przylądkiem wychodzi w stronę Góry Starokijowskiej, jest wolne od roślinności, tylko jej wschodnie zbocze pokryte jest drzewami i krzewami. Przy północno-zachodnim skraju płaskowyżu znajduje się metalowa wieża punktu triangulacyjnego. Pozostałości ceglanego muru przy zachodnim skraju płaskowyżu — część ogrodzenia cmentarza Monasteru Florowskiego — znajdują się w stanie ruiny. Unikalny starożytny teren, który w każdym cywilizowanym kraju zostałby przekształcony w skuteczny model zachowania, wykorzystania i przekazywania wiedzy, w miejsce patriotycznej inicjacji dorastającego pokolenia, znajduje się w zapuszczeniu i chciwości. W czasie gdy odkryte tutaj zabytki archeologii, historii i kultury, topograficzna nierozerwalność z historycznymi uroczyskami Honczari i Kożumiaky, zachowanie krajobrazowych widoków i wizualnych powiązań z innymi historycznymi dzielnicami Starożytnego Kijowa mogłyby znaleźć bardziej celowe wykorzystanie, godne stolicy Ukrainy. Zaryzykujmy pofantazjować. A co gdyby przekształcić Górę Zamkową w cywilizowaną dzielnicę rekreacyjną Kijowa i umieścić tutaj park tematyczny starożytnej kijowskiej architektury? Niechby nazywał się „Kijówgród”. Dlaczego właśnie starożytnej? Można stwierdzić, że współczesny kijowianin nie jest zaznajomiony ani z architekturą, ani z życiem codziennym Starożytnego Kijowa. Utracone zostały nie tylko i nie tyle sekrety rzemiosła budowlanego, utracona została więź czasów, tradycje i pamięć narodu. Rekonstrukcja cerkwi Bogurodzicy Pirohoszczy na Podolu, niewpisanej w jednolity kontekst architektonicznego i życiowego ładu, nie likwiduje tej luki w edukacji i postrzeganiu świata. Według obliczeń badaczy, cała powierzchnia starożytnego Kijowa w czasach maksymalnego rozkwitu osiągała 360—380 ha. Wymiary staroruskiego podwórza wynosiły 0,02 ha. Na od-
Машинний переклад
Tak wyglądał gród starożytnego Kijowa. Rekonstrukcja Jurija Asiejewa na jednym hektarze mogło zatem znajdować się około 50 kompleksów mieszkalno-gospodarczych (zagród), a na 10 ha — 500. Według obliczeń naukowców dwory książęce i bojarskie zajmowały powierzchnię około 4 ha. Z uwzględnieniem wolnego od zabudowy terenu ulic i placów liczba zagród w starożytnym Kijowie wynosiła około 9 tys. Mieszkało w nich około 45 tys. ludzi. Te liczby charakteryzują Kijów XII—XIII wieku. Ograniczoność terenu Góry Zamkowej i wykorzystanie jej jako parku historycznego zakłada istnienie wystarczającej ilości wolnej przestrzeni, dyktuje selektywne podejście do określenia obiektów makiety. Jednocześnie wybrane do pokazania zabytki powinny dawać całościowy obraz skali, wysokich standardów jakości i poziomu artystycznego prac budowlanych, znacznych zasobów ekonomicznych starożytnego Kijowa, pod znakiem którego wpływu kulturowego budowano stolice innych księstw. Zasada rozmieszczenia obiektów ekspozycyjnych powinna odpowiadać topografii historycznej. „Stoją kijowskie góry nieruchomo, zaglądają w błękitny Dniepr, jak od wieków, niosą na sobie pamiątkę o przeszłości dla tego, kto zechce ją zrozumieć, i czekają nie mogąc się doczekać, póki znów wróci do nich sława starego wielkiego Kijowa, póki znów ukwiecą je potomkowie dawnych ojców świeżymi kwiatami historii...” (I. Neczuj-Łewycki. „Wieczór na Włodzimierskiej górze”. 1910 r.) Wybrane obiekty (fortyfikacje, świątynie, pałace, zagroda mieszkalna, warsztat rzemieślniczy), które będą wznoszone z zachowaniem architektoniczno-artystycznej charakterystyki zabytków, powinny być nie większe niż wzrost człowieka, zbudowane z lekkich nowoczesnych materiałów. Większość obiektów „Kijowogradu” powinna być czterościenna, z wyjątkiem warsztatu rzemieślniczego i zrębu mieszkalnego. Te ostatnie mogą być trościenne z otwartym z jednej strony wnętrzem. Każdy budynek będzie wpisywał się w ramy całego zespołu, w którym znajdzie odzwierciedlenie krąg codziennych trosk naszych przodków, rzemiosła miasta, świat związany z bogami i życiem religijnym, interpretacja różnych dziedzin życia społecznego i działalności, które odgrywały decydującą rolę w życiu Rusinów XII—XIII wieku. Naszym zdaniem stworzenie takiej przestrzeni ekspozycyjnej na Górze Zamkowej z różnorodnością wpisanych w malownicze krajobrazy makiet budynków i struktur, których wertykały będą powtarzać nierówne kontury góry, nie naruszając jej krajobrazu, nie tylko da nowe życie zabytkowi, ale także będzie odpowiadać międzynarodowemu doświadczeniu rozwoju przemysłu kulturowego.
Pierwsze próby opowiedzenia o osobliwościach charakteru narodowego poprzez prezentację tradycyjnej architektury i strojów ludowych były, jak wiadomo, podejmowane jeszcze w XIX wieku na pierwszych międzynarodowych manifestacjach, znanych jako „wystawy światowe”. Tak oto na Wystawie Światowej w Paryżu w 1867 r. na „Ulicy Narodów” eksponowano makiety niektórych znanych drewnianych budowli epoki późnego średniowiecza ze Szwecji i Norwegii, a także całą galerię manekinów ubranych w szwedzkie i norweskie stroje narodowe. Doświadczenie aranżacji wystaw światowych zostało wykorzystane w koncepcji Skansenu (1891, Sztokholm). Jego pierwsi zwiedzający byli pod wrażeniem dioram wnętrz budynków mieszkalnych z autentycznym wyposażeniem, zamieszkanych przez manekiny w strojach ludowych, z naturalnie odtworzonymi scenami ulicznymi. W XX wieku takie sceny stale włączano do ekspozycji muzeów etnograficznych. Wcielając w życie ideę współdziałania kultury i przyrody, ekomuzea służyły jednocześnie poznaniu i rozrywce. Połączenie charakteru naukowego i rozrywkowego jest właściwe również dzisiejszym poszukiwaniom muzeologicznym. Na Zachodzie coraz większe rozpowszechnienie zyskują muzea-widowiska. Tak oto w Centrum Wikingów w Yorku, które cieszy się kolosalną popularnością, za pomocą środków teatralnych, zapożyczonych z doświadczeń galerii Madame Tussaud, spróbowano przedstawić całe sceny z życia i codzienności odkrytego podczas wykopalisk archeologicznych miasteczka wikingów z X wieku. Wiarygodność odtworzonych realiów dawno minionego czasu daje zwiedzającemu możliwość uzyskania żywego i obrazowego odczucia zatrzymanej chwili historycznej. Efekt autentyczności wzmacniają specjalna ścieżka dźwiękowa oraz odtworzone naturalne zapachy. Twórcy muzeum dali upust zarówno fantazji, jak i wyobraźni. Jednak to widowisko opierało się na solidnych podstawach naukowych. Unikalne znaleziska archeologiczne pozostałości osady wikingów z X wieku zostały sfotografowane, odrestaurowane, zakonserwowane i zwrócone na dawne miejsca. W celu zachowania historycznej dokładności specjalna grupa dzieci i dorosłych uczyła się języka staroskandynawskiego, aby odtworzyć „dźwięki starożytnej ulicy wikingów”. Obok widowiskowej interpretacji historii znajduje się sala znalezisk archeologicznych oraz ekspozycja otwartych wykopalisk archeologicznych, które prezentują naukowy punkt widzenia na obrazowe interpretacje. Przy tym prawdziwe przedmioty, zorganizowane w tematyczne kompleksy, po emocjonalnej, obrazowej preambule odbierane są z większym zainteresowaniem i świadomością. Dla nas w tym doświadczeniu ważne jest to, że na Zachodzie znaczącą rolę w kształtowaniu zainteresowania historią odgrywają modele oparte na zabawie. Nie negując naukowej i edukacyjnej roli klasycznych muzeów w popularyzacji dziedzictwa kulturowego narodu, dzisiejsza muzeologia poszukuje nietradycyjnych podejść i twórczych pomysłów, zrodzonych ze współczesnych osiągnięć nauki i techniki. Na koniec jeszcze jeden, już nie muzeologiczny, przykład z zachodniego doświadczenia kulturowego. W Brukseli, w centrum miasta, znajduje się park architektoniczny „Mini-Europa”. Na stosunkowo niewielkim, zamkniętym terenie malowniczo rozmieszczono makiety naturalnej wielkości 100 najwybitniejszych arcydzieł architektonicznych kontynentu europejskiego. Obiekty ekspozycji wykonano w skali 1:25 z nowoczesnych materiałów, z zachodnią starannością i jakością, rozmieszczono według zasady regionalnej. Każdy zabytek posiada wyczerpującą adnotację. Zwiedzający mogą zrobić sobie zdjęcie przy wieży Eiffla, nie wyjeżdżając do Paryża. Takie przestrzenne „przewodniki” po światowych zabytkach istnieją również w innych krajach. Wiadomo, że ta idea jest bardzo produktywnie eksploatowana w „Disneylandach”, gdzie makiety architektonicznych arcydzieł występują jako elementy widowiska. W naszym przypadku doświadczenie magnatów branży turystycznej powinno być wykorzystywane racjonalnie, bez „disneyfikacji”. Chodzi o stworzenie środowiska kulturowego, warunków do interakcji ludzi i architektury, świata współczesności i świata przedmiotowego minionych epok. Parkowy charakter terenu będzie współgrał z wybraną formą zabawy w prezentowaniu historii, ale z maksymalnym przestrzeganiem wiarygodności i podejścia naukowego. Do „Kijowszczyzny” prowadzić będzie kilka dróg. Oprócz istniejących metalowych schodów z Andriejewskiego Zjazdu, proponuje się przeprowadzenie oczyszczenia i zagospodarowania starej drogi, która prowadziła na Górę Zamkową od strony Wierchnego Wału, stromego podejścia z dawnej ulicy Czarna Hriaz. Naszym zdaniem atrakcyjność tej strefy rekreacyjnej wzrośnie, jeśli połączy się Górę Zamkową i Starokijowską koleją linową. Wiadomo, że na początku XVI wieku wjazd do zamku wojewodzińskiego na górze znajdował się od strony Starego Kijowa i stanowił łańcuchowy most zwodzony, przerzucony przez współczesny Andriejewski Zjazd na górę Uzdychalnicę. Na terenie „Kijowszczyzny” warto zorganizować sprzedaż pamiątek związanych z Rusią Kijowską i Starożytnym Kijowem: książek, informatorów, wydań ilustrowanych, pamiątkowych kopii staroruskich ozdób, wyrobów rzemieślniczych, lalek itp. Wszystkie prace nad stworzeniem „Kijowszczyzny” powinny być prowadzone z uwzględnieniem stanu inżynieryjno-geologicznego zboczy oraz słabego zachowania warstwy kulturowej Góry Zamkowej. Staroruskie nawarstwienia kulturowe w jej obrębie poważnie ucierpiały jeszcze w epoce odrodzenia miasta w XV–XVIII wieku, z kolei warstwy późnośredniowieczne zostały uszkodzone podczas budowy cmentarza Monasteru Frołowskiego, a także licznymi obwałami i osuwiskami stromych zboczy góry. Nienaruszone soczewki warstwy kulturowej występują tylko na obrzeżach góry, na górnych krawędziach jej zboczy, gdzie trudno było kopać groby. Dlatego żadna budowa fundamentalna, działalność architektoniczno-buldożerowa na terenie góry są niedopuszczalne. Przy wznoszeniu obiektów „Kijowszczyzny” oraz planowaniu funkcji rekreacyjnych należy przewidzieć zachowanie istniejących obciążeń gruntu na ścianę oporową od strony Andriejewskiego Zjazdu. Żadna ingerencja w środowisko nie powinna naruszyć wspaniałych widoków Góry Zamkowej ani z Górnego Miasta, ani z Podola, wymogów ochrony zabytków archeologii, zaszkodzić interesom perspektywicznego rozwoju terenu rezerwatowego. Oksana FISUN, zasłużony pracownik kultury Ukrainy
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
organizacji, członka rady rejonowej UNP, członka Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz Przebudowy od 1990 r. Dmytra Pawłowycza Fedyka) 50,00 Pajuk i Koleba, m. Lwów 100,00 Petrenko M. P., m. Czortków obw. tarnopolskiego 50,00 Poliszczuk O., m. Kijów 200,00 Polowa W. O., m. Czortków obw. tarnopolskiego 20,00 Romaniuk W. S., m. Stryj obw. lwowskiego 50,00 Rejonowy Oddział Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” 510,00 Sawruk M. I., m. Czortków obw. tarnopolskiego 10,00 Syzonenko Mykoła Makarowycz oraz Pełahija Iwaniwna, m. Krasnohoriwne 10,00 Rodzina Martyniuków: matka Ołeksandra, córki — Marija i Nadija, m. Chmielnicki 110,00 Słobodian L. N., wieś Basińce rejonu borszczowskiego obw. tarnopolskiego 20,00 Staszewska N. W., uczennica 5 kl. szkoły nr 7, m. Czortków obw. tarnopolskiego 50,00 Sp. z o.o. „Wesna”, m. Kałusz obw. iwanofrankiwskiego 500,00 Czeremuchina L. O., m. Dubno obw. rówieńskiego 20,00 Szapran M. I., Szaturski O. J., Szaturska W. P., m. Kijów 300,00
Машинний переклад
Kontynuacja. Pocz. w nr 39–52 za 2003 r., nr 2–9, 11–14, 16–18, 20–26, 28, 30, 32, 34, 37, 39, 41, 43, 45, 51 za 2004 r., nr 3, 6, 7, 9, 11, 14, 15, 20, 22, 26—28, 29, 32, 35 za 2005 r. Barabanow M. oraz Rud O., m. Kijów 50,00 Bohdan O. W., m. Czortków obwodu tarnopolskiego 20,00 Bolszakow L. P., m. Czortków obwodu tarnopolskiego 10,00 Wasylyszyn Ja. S., m. Czortków obwodu tarnopolskiego 20,00 Watamaniuk W. I., m. Kijów 100,00 Wojciszczuk M. W., m. Czortków obwodu tarnopolskiego 10,00 Danyluk W. O., m. Trościaniec obwodu iwanofrankiwskiego 20,00 Zapoticzny I. W., m. Czortków obwodu tarnopolskiego 50,00 Isajewa I. M., m. Dniepropietrowsk 10,00 Kniszczuk W. I., m. Przemyślany 50,00 Konowałowa O. A., m. Czortków obwodu tarnopolskiego 10,00 Kopyrko O. I., m. Czortków obwodu tarnopolskiego 20,00 Kraweć F. M., m. Stryj obwodu lwowskiego 50,00 Krawczenko L. P., m. Charków 20,00 Kułyk O. O., m. Czortków obwodu tarnopolskiego 10,00 Kuczer Je. W., m. Kijów 25,00 Łukowenko R. P., wieś Prychidky rejonu pyriatyńskiego obwodu połtawskiego 10,00 Gimnazjum w Lutuginie — 62 65,00 Lubczenko E. M., m. Krzemieńczuk obwodu połtawskiego 100,00 Laszczuk T. W., m. Czortków obwodu tarnopolskiego 10,00 Maharuk Ja. M., m. Mariupol obwodu donieckiego 50,00 Makoterski Ju. F., m. Czortków obwodu tarnopolskiego 10,00 Mamrycz S. M., wieś Strilbyczi obwodu lwowskiego 50,00 Mychajliw O. W., przedsiębiorca obwodu iwanofrankiwskiego 100,00 Piatkiwska D. I., m. Denysiw obwodu tarnopolskiego 200,00 Piatkiwska D., wieś Denysiw rejonu kozowskiego obwodu tarnopolskiego (zamiast wieńca na grób błogosławionej pamięci wieloletniego przewodniczącego rejonowego zjednoczenia towarzystwa języka ukraińskiego „Proświta” i założyciela tej or-
Машинний переклад
POPRAWKI I SPROSTOWANIA. Zamiast wydrukowanego w nr 35 z 2005 r. „CYSHLYK O. I., m. Lwów” należy czytać „CYHYLYK O. I., m. Lwów — 1002 UAH”.
Машинний переклад
Andronatij W. M., m. Chocim 10,00 Hajewski P. M., m. Chocim 20,00 Żurawska W. O., m. Chocim 10,00 Malimonik S. W., m. Chocim 10,00 RAZEM: 50,00 Chocińska szkoła plastyczna Kyryłenko M. H., m. Chocim 10,00 Pichut Z. O., m. Chocim 10,00 Pichut O. M., m. Chocim 10,00 RAZEM: 30,00 Chocińska rada rejonowa (przez O. B. Żejkową) Androszczuk W. W., m. Chocim 5,00 Bodnariuk W. O., m. Chocim 5,00 Wasyljew S. D., m. Chocim 2,00 Watamaniuk T., m. Chocim 5,00 Huczoł O. M., m. Chocim 5,00 Żejkowa O. B., m. Chocim 10,00 Kyfliuk A. W., m. Chocim 2,00 Korniwski O. H., m. Chocim 10,00 Kosteniuk W. Ja., m. Chocim 10,00 Papczenko B. S., m. Chocim 5,00 Petrow A. H., m. Chocim 5,00 Safroniuk M. M., m. Chocim 10,00 Snihur O. H., m. Chocim 5,00 Tymczuk H. M., m. Chocim 20,00 Szewczuk O. W., m. Chocim 2,00 Juźko H. I., m. Chocim 10,00 RAZEM: 51,00 Zarząd rolnictwa (przez N. W. Nazarenko) Bernawski B. I., w. Dołyniany 2,00 Bojko B. D., m. Chocim 2,00 Bur O. P., m. Chocim 2,00 Hawatiuk H. I., w. Anadoły 3,00 Dorosz W. W., m. Chocim 3,00 Zabara W. W., m. Chocim 2,00 Nazarenko N. W., m. Chocim 2,00 Osadczyj A. H., m. Chocim 3,00 Syrota Z. W., m. Chocim 2,00 Skrypnyk O. H., m. Chocim 2,00 Skrypnyk S. M., m. Chocim 3,00 RAZEM: 25,00 Chocińskie centrum telekomunikacji nr 3 (przez L. O. Antoszczuk) Antoszczuk L. O., m. Chocim 10,00 Wasyljewa H. I., m. Chocim 10,00 Władyczan O. H., m. Chocim 10,00 Marczyszyna W. B., m. Chocim 5,00 Musuriwska T. I., m. Chocim 5,00 Odajnyj A. I., m. Chocim 5,00 Tołok T. O., m. Chocim 20,00 Chudjakowa L. W., m. Chocim 5,00 RAZEM: 70,00 Chocińska centralna apteka rejonowa nr 24 (przez S. I. Wynokurową) Aleksiejewa A. P., m. Chocim 2,00 Butejska N. D., m. Chocim 2,00 Wynokurowa S. I., m. Chocim 5,00 Hołowatyńska L. M., m. Chocim 2,00 Łomycka T. I., m. Chocim 5,00 Morozowa T. I., m. Chocim 3,00 Odynec T. M., m. Chocim 2,00 Saranczuk S. O., m. Chocim 2,00 Fryjuk L. W., m. Chocim 3,00 Czynczyk M. M., w. Rukszyn 2,50 Czynczyk N. M., w. Rukszyn 2,50 RAZEM: 41,00 Chociński zarząd finansowy (przez T. W. Romaniuk) Aniszewska H. I., m. Chocim 2,00 Botuszanśka M. A., m. Chocim 2,00 Wołoszuk H. M., m. Chocim 2,00 Horbowa T. W., m. Chocim 2,00 Dołynśka Z. M., m. Chocim 2,00 Iwanśka A. A., m. Chocim 2,00 Kuroczkin A. O., m. Chocim 2,00 Orczakowa Z. M., m. Chocim 2,00 Romaniuk I. A., m. Chocim 2,00 Romaniuk T. L., m. Chocim 2,00 Turczynenko O. Ju., m. Chocim 2,00 Usata M. D., m. Chocim 5,00 Juzwa M. A., m. Chocim 3,00 RAZEM: 30,00 Chociński dom ucznia (przez W. F. Pohorżelśką) Baszkatow S. W. 1,00 Baszkatowa W. F. 1,00 Bojko Z. I. 1,00 Bojko L. A. 1,00 Bordiużan Ju. W. 5,00 Honczar A. S. 1,00 Honczar L. P. 1,00 Honczar Ja. A. 1,00 Honczarow W. O. 5,00 Hrab H. A. 1,00 Hurał O. I. 5,00 Derewianko W. I. 5,00 Doncow O. W. 5,00 Żydielewa L. W. 5,00 Zachotij M. W. 10,00 Zinziuk W. W. 5,00 Iwach M. W. 5,00 Ilkiw Je. P. 1,00 Ilkiw N. P. 1,00 Ilkiw S. P. 1,00 Kostenko O. N. 1,00 Krejmer H. M. 5,00 Kukrycki W. M. 5,00 Łysow S. M. 1,00 Likarenko W. I. 5,00 Mała S. I. 1,00 Moroz L. R. 2,00 Onufrijczuk N. P. 5,00 Pastuszak W. W. 1,00 Pastuszak W. N. 1,00 Perepiczka A. A. 5,00 Pohorżelśka W. F. 10,00 Prydryk W. D. 5,00 Protasiuk I. W. 5,00 Riaba K. H. 5,00 Riaboj I. H. 5,00 Sarman W. S. 5,00 Sinkewycz Ja. O. 5,00 Siczkar F. W. 1,00 Sławnyj O. W. 5,00 Snihur W. M. 1,00 Snihur Je. S. 2,00 Sołodka H. S. 5,00 Sołodkyj W. I. 5,00 Tampolar W. D. 5,00 Tihr I. Ju. 1,00 Tkaczenko O. B. 5,00 Traskowśkyj A. I. 5,00 Fonariuk Z. I. 1,00 Cychanowśkyj H. W. 5,00 Szamis L. H. 5,00 Szewczuk W. M. 5,00 Szyszkowśkyj M. W. 5,00 RAZEM: 44,00 Szkoła ogólnokształcąca I—II stopnia w Jariwce (przez W. W. Marka) Bambuliak W. S., w. Jariwka 1,00 Hawryluk W. W., w. Jariwka 1,00 Hawryluk I. I., w. Jariwka 1,00 Hawryluk I. O., w. Jariwka 1,00 Hawryluk M. W., w. Jariwka 1,00 Hawryluk Ju. O., w. Jariwka 1,00 Hucuł D. S., w. Jariwka 1,00 Hucuł I. S., w. Jariwka 1,00 Dorosz W. W., w. Jariwka 3,00 Dorosz O. W., w. Jariwka 3,00 Doskalczuk M. W., w. Jariwka 1,00 Insurecel W. I., w. Jariwka 1,00 Łalak A. W., w. Jariwka 1,00 Marko W. W., w. Jariwka 2,00 Pohoriłowśkyj I. W., w. Jariwka 1,00 Stratijczuk I. I., w. Jariwka 1,00 Tkacz B. R., w. Jariwka 1,00 RAZEM: 49,00 Szkoła ogólnokształcąca I—II stopnia w Stawczanach (przez W. M. Maksymczuka) Adażyj H., w. Stawczany 2,00 Bukoros D., w. Stawczany 3,00 Hołyk S., w. Stawczany 1,00 Hryczuk T., w. Stawczany 1,00 Hruba O., w. Stawczany 1,00 Hrublak W., w. Stawczany 1,00 Hrublak Ju., w. Stawczany 1,00 Hucuł W., w. Stawczany 0,5 Hucuł R., w. Stawczany 0,5 Dowhaniuk T., w. Stawczany 2,00 Diaczuk O., w. Stawczany 1,00 Kozak O., w. Stawczany 0,5 Kotowa A., w. Stawczany 0,5 Kryczuniak Ju., w. Stawczany 2,00 Moskaliuk L., w. Stawczany 2,00 Moskaliuk O., w. Stawczany 2,00 Perebykiwśka I., w. Stawczany 3,00 Sanduliak Ju., w. Stawczany 2,00 Tyczuk Ju., w. Stawczany 1,00 Toderenczuk T., w. Stawczany 2,00 Tunewycz H., w. Stawczany 0,5 RAZEM: 67,00 Chocińska organizacja „Wszechukraińskie stowarzyszenie weteranów” (przez P. A. Borszuliaka) Błażko I. M., w. Kapliwka 5,00 Woroszan O. A., m. Chocim 2,00 Zajeć W. O., m. Chocim 2,00 Kondratiuk O. P., m. Chocim 1,00 Kondratiuk O. S., m. Chocim 1,00 Kurowśka H. W., m. Chocim 1,00 Ryżyj W. W., m. Chocim 10,00 Semenow B. H., m. Chocim 5,00 Syhanowśkyj O. N., m. Chocim 2,00 Ursow W. M., m. Chocim 1,00 Ursowa N. F., m. Chocim 1,00 Fonariuk M. T., m. Chocim 4,00 RAZEM: 35,00 Antoszczuk L. O., Chocińskie centrum telekomunikacji nr 3 70,00 Borszuliak P. A., Chocińskie „Wszechukraińskie stowarzyszenie weteranów” 35,00 Borszuliak P. A., Chociński oddział rejonowy „Proświta” 50,00 Borszczuliak W. Z., Chociński RSS, spółdzielnia spożywców 41,00 Burmej I. M., Chociński zarząd gospodarki gazowej 230,00 Wynokurowa S. I., Chocińska centralna apteka rejonowa nr 24 20,00 Dudka L. I., Chociński RSS, spółdzielnia spożywców 314,00 Żejkowa O. B., Chocińska rada rejonowa 110,00 Maksymczuk W. M., Szkoła ogólnokształcąca I—II st. w Stawczanach 67,00 Marko W. W., Szkoła ogólnokształcąca I—II st. w Jariwce 49,00 Nazarenko N. W., Chociński zarząd rolnictwa 25,00 Onufrijczuk H. Je., Chocińska rada miejska 51,00 Pohorżelśka W. F., Chociński dom ucznia 71,00 Romaniuk T. W., Chociński zarząd finansowy 30,00 Fediw W. R., Chocińska wspólnota cerkwi Narodzenia Chrystusa UKP KP 44,00 Fuha W. T., Chocińskie rejonowe stowarzyszenie więźniów politycznych i represjonowanych 50,00 Chocińska szkoła plastyczna 30,00 RAZEM: 1287,00 PRACOWNICY WYDAWNICTWA „WESELKA”
Andruchiv D. S. 50,00 Bazylewycz O. A. 10,00 Berdiajew O. O. 5,00 Berezanska T. W. 4,00 Bohajewski W. W. 5,00 Bojko I. T. 110,00 Branowicka O. H. 5,00 Buksza W. O. 2,00 Burkowśka H. M. 20,00 Wasyluk W. T. 50,00 Wołowycz M. Z. 7,00 Halczynśka N. A. 15,00 Herejło S. O. 10,00 Hłazunow A. I. 20,00 Holak T. I. 5,00 Hordijenko H. I. 5,00 Hojan Ja. P. 250,00 Hryhoruk I. M. 10,00 Huszcza I. W. 5,00 Dziuba B. M. 7,00 Dubinicz W. O. 5,00 Zajcewa W. I. 10,00 Zborowśkyj S. W. 7,00 Ilias A. I. 5,00 Kajdałowa W. M. 10,00 Kobylinśka O. K. 3,00 Kozłowa S. A. 20,00 Krawczuk T. M. 5,00 Kryworuczko P. F. 10,00 Kriukowa N. M. 6,00 Kuczer N. W. 5,00 Łysenko O. O. 5,00 Lwoczkinia Je. O. 10,00 Lialuszko W. S. 4,00 Matwejczuk Z. I. 2,00 Matiuszenkowa H. W. 10,00 Ozerczuk L. O. 10,00 Ołeksijenko L. W. 3,00 Ostrowśka L. W. 5,00 Petik L. W. 4,00 Płaksij O. H. 5,00 Plinstein N. W. 10,00 Pszinka M. S. 30,00 Rohacz H. W. 30,00 Rożnowśka A. W. 7,00 Romaniuk N. P. 12,00 Ruban L. M. 10,00 Stadnyk R. A. 2,00 Stadniuk L. A. 5,00 Starowojtowa O. L. 2,00 Tkaczenko D. B. 10,00 Chajnacśka N. I. 50,00 Cipko W. I. 50,00 Czajka O. T. 5,00 Szewczenko R. I. 5,00 Szymkewicz L. H. 10,00 Szulha F. A. 5,00 Szunewicz O. K. 2,00 Jakymenko P. O. 5,00 Jaremijczuk O. S. 20,00 RAZEM: 1009,00 RAZEM NA KONCIE CERKWI TARASOWEJ — 727 528 UAH 48 kop.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
słońce w brodę ognistą…”. Przepraszam, jeśli cytowanie wyszło za długie, ale wszystko, co wypisałem, było u poety własne, niepożyczone. Powiedzmy, oto taki u niego księżyc: “Księżyc patrzył komandarmem//Na niebieskie sieci łanów…”, “Księżyc wilkiem//Nad puszczą przebiegł…”, “Gdzie księżyc do góry nogami chodzi…” A oto tak o miłości: “…pierwszy niekłamany wstyd”. Dziwna rzecz: nie mając (i nie szukając) ani ogólnego, ani literackiego wykształcenia, Falkiwski gospodarował w poezji jak na własnym biurku, według własnego uznania dopasowując słowa, — a one stawały dokładnie w tych miejscach, gdzie powinny stać. Kiedy pojawia się odczucie, że czekista — przynajmniej przejrzyście — dał mu spokój, Falkiwski (biada, biada!) nawet uczy się grać na pianinie, bój//Swoją setkę wiedzie…” Tak układa się na papierze “Międzynarodówka młodzieży” (1924): “Swoją silną ręką//My poniesiemy świat niewolnikom.//Nas Lenin wzywa wszystkich do boju//Na zmianę zmęczonym ojcom”. Ale w duszy odbywa się bezlitosna praca i to, co za plecami, zostaje przemyślane na nowo z klasowych w ogólnoludzkie wymiary. Falkiwski uparcie pisze i drukuje to, czego nie sposób utrzymać w zniszczonych gruźlicą piersiach. Pokuta: “Nie zapomnieć, jak stała ona//Koło czarnej jamy wtedy,//A wokoło blada cisza//Doprzędła promienie bladej.//I tak dziwnie zdawało się mi,//Że ja sam, moja własna ręka//Te zawiązane oczy smutne//Rozstrzela uderzeniem kurka…” Albo tak: “Wartowałem rewolucji krew,//Co rozkwitła w republikę Rad…//Sabotaż — i uczestników spisków//Ja rozstrzeliwałem setkami w rząd”. W latach 1927—1933 Falkiwski pracował jako sekretarz w czasopiśmie “Kino”. Bażan, Dowżenko, Semenko, Kosynka, Janowski… Czasem ponure, czasem wesołe strony w historii tworzenia ukraińskiego kinematografu. Razem z innymi poeta próbuje swoich sił w gatunku scenariuszowym (“Groblę przerwano”, “Czarne dni”), dołącza do krytyki literackiej. Cały czas wśród ludzi. Wszyscy pełni wigoru i twórczych planów. Wielu z tych, z którymi trzeba tak czy inaczej mieć do czynienia, w nieformalnej hierarchii pisarskiej zajmuje wyższe pozycje, ale Falkiwski zazdrości tylko ich młodej głupocie, zazdrości tego, że nie musieli w swoim czasie strzelać do ludzi z zawiązanymi oczami. Zdrowie się poprawiło. Ma ukochaną żonę i dwoje dzieci, ale raz po raz w myślach ucieka na swoje Polesie, w te lata, kiedy jeszcze był mały i nie musiał wybierać między kilkoma ścieżkami. W końcu wszyscy umiemy sobie wybaczać — można nawet powiedzieć, że samowybaczenie dla wielu to ulubiona zabawka. Możliwe, że i Falkiwski nie codziennie i nie co noc dręczył się wspomnieniami. Ale za każdym razem, kiedy układał i zapisywał wiersz, wychodziło albo o Polesiu, albo o CzeKa. Jeśli nie wprost, to pośrednio, jednak — o niczym innym. Bywało i tak: “I żal taki, że między kłosami//chabrom śmierć niewinnym…//Za coż one? Ach, tam, gdzie koszą,//Nie ma czasu ich omijać”. Skaleczona rewolucyjna Muza Falkiwskiego nie pozostaje niezauważona. Z różnych stron poeta słyszy zarzuty o tym, że już dość pisać o ofiarach rewolucji, musimy śpiewać o jej bohaterach. To wy o czym, towarzyszu Falkiwski: “Nie powiem, że i dotąd wierzę ja//W to, w co wierzyło się kiedyś”? W 1930 — sfingowany proces nad SVU. W 1933 — apokalipsa, hołodomor, ale o tym nikomu i nic pisać nie wolno. Strzelają się Skrypnyk i Chwylowy. Nadchodzi 1934. Zjazd partii przyjmuje postanowienie o przeniesieniu stolicy z Charkowa do Kijowa. Moskwa wydaje ukaz, zgodnie z którym homoseksualizm zrównuje się z działalnością kontrrewolucyjną. Przy NKWD utworzono główne zarząd obozów poprawczo-pracy (ros. — GUŁAG). W Paryżu umiera Nestor Machno. W budynku Kijowskiej opery otwiera się wystawa artystów. W niewyjaśnionych okolicznościach umiera Mychajło Hruszewski. 1 grudnia — zabójstwo Kirowa. Stalin daje komendę “fas!” swoim psom i psiarczykom. 15 grudnia już podpisano do druku “Zbiorcze listy literatury podlegającej usunięciu ze sprzedaży, bibliotek i placówek oświatowych”; w 90% zakazana literatura wydawana była w języku ukraińskim. W noc z 17 na 18 grudnia w tzw. “Pałacu Październikowym” rozstrzeliwują 28 działaczy ukraińskiej kultury (przede wszystkim pisarzy). Na ekrany wchodzi film “Wesołe chłopaki”… Ale Falkiwski już nie może cieszyć się sukcesem sowieckiej komediografii, bo jest pośród tych, których rozstrzelali w grudniową noc. Czekistowskie koło życia Dmytra Łewczuka zamknęli cekiści; jego bliźniak Falkiwski wpisał swoje nazwisko w martyrologium ukraińskiej literatury. Z cichych rozmów między rodzicami z dziecięcych lat pamiętam to nazwisko — Lemberski: w tamte straszne lata szalał na Żytomierszczyźnie. I oto — czytam to nazwisko czarno na białym: “Na śledztwie Lemberski przyznał się do winy w tym, że jest uczestnikiem kontrrewolucyjnej organizacji syjonistycznej i wśród żydowskiej młodzieży prowadził pracę syjonistyczną”. Dosłużył się wysokiego stanowiska w Kijowie, rozstrzelany w 1938 r. Nie odczuwam złej satysfakcji, ale nienawidzę tej rewolucji. Tym, którzy wychodzą na wiece z czerwonymi flagami i portretami Stalina, imieniem cierpiącego cienia Falkiwskiego chcę przypomnieć jeden z najlepszych i najstraszniejszych jego wierszy: W oczach obojętność i pokora… I cicho: “Dajcie dokurzyć”. A jeszcze za chwilę — twarzą do góry Leżał on, kulą zabity. Dawno było… Było dużo… I we mnie też krew — nie jak u ryby… No, czymże, czym ja winny, Że troszkę, tylko troszkę chybiłem? Chciałem w czoło… Trzęsły się ręce… A za ścianą step szeroki. Puśćcie? Ta jaż czekista… Ach, męki! I to straszne rozbite oko… Święty Franciszek nauczał przed ptakami i zwierzętami; nie miał szans być usłyszanym, jak nie miał ich i Falkiwski, chociaż mówił przed ludźmi. A ludzie słyszą tylko to, co rozumieją, a rozumieją tylko to, co boli. Po milionowych ofiarach hołodomoru utrata setki pisarzy nie zapisała się w bolesnej pamięci narodu. Dzisiaj nie ma komu mówić, nie ma komu słuchać… Jak przekrzyczeć niemotę? Wołodymyr WOJTENKO
Машинний переклад
Widywano ich zawsze razem — czekistę Lewczuka (skreślonego „z szeregów” z powodu suchot) i poetę Falkiwskiego. Byli podobni jak dwie krople dziecięcej krwi; często ich mylono. Patrząc na Lewczuka, M. Draj-Chmara zapisał w dzienniku krótki wyrok: „Gnida”. Natomiast J. Płużnyk przyjaźnił się z Falkiwskim, ignorując jego wiecznego towarzysza. To dzisiaj wiemy, że Płużnyk jest jednym z najlepszych w naszej poezji, a wtedy był niby taki jak wszyscy i trzymał się jak wszyscy; jemu Falkiwski poświęcił wiersz, którego cztery wersy czytamy w epigrafie. Kiedy nadchodził wieczór, poeta i czekista milcząc siedzieli w pustym pokoju, czasem patrząc sobie w oczy, a jeszcze częściej chowając się każdy w swój kąt. Łączyły ich tylko czułe, mdłe wspomnienia o rodzinnym Polesiu, o dziecięcych latach, o tym czasie, kiedy Dmytro Lewczuk jeszcze nie służył w Czece i nie rozstrzeliwał ludzi jak wróbli, a Dmytra Falkiwskiego jeszcze nie było na świecie, bo czekista stał się poetą dopiero w 1923 roku, przyjechawszy do Kijowa i wybierając dla siebie tak nieromantyczny pseudonim. Mogłoby się wydawać, że Lewczuk chowa się za plecy Falkiwskiego, ale przecież to właśnie jego głosem przez całe swoje krótkie życie śpiewał o drogim Polesiu i krzyczał o przeklętej Czece. W latach 20. ubiegłego wieku Ukraińcom jeszcze pozwalano krzyczeć na głos. W literaturze światowej (nie mówiąc o sowieckiej) nie znam poety, który tak by karcił i karał siebie za to, co właściwie nie było tylko jego osobistą winą (a nazywało się „walką klasową”, „dyktaturą proletariatu” czy jeszcze jakoś głośniej). NA SKRAWKU POLESIA „Trzcina była mi kołyską, //W błotach się urodziłem i wyrosłem.//Kocham swoją chatę poleską…//Kocham swój zamyślony las”. Rodzinna wieś poety (obecnie należy do Białorusi) nazywała się Lepesy. Po ukończeniu szkoły realnej Falkiwski uczy się w gimnazjum w Brześciu Litewskim, zaczyna pisać wiersze, ale wojna światowa kładzie kres jego edukacji. Już w 1918 r. wstępuje do podziemnej grupy RKP(b) w Kobryniu, a w latach 1920–1923 służy w białoruskiej Czece. Suchoty i dożywotnia pokuta stają się jedyną nagrodą za to, że jest „człowiekiem wysokiej kultury, subtelnym psychologiem — te cechy w połączeniu z życzliwością i uczciwością pozwalały mu znajdować klucze do ludzkich serc” (z charakterystyki pracownika-czekisty). „Ja tylko o skrawku Polesia…//O cichym zamyśleniu gajów,//O szumach jesiennych obrzeży lasu,//O nędzy w życiu pasterzy…” Rytmy i rymy — tradycyjne, bez poszukiwań wyrafinowanych miar i form, ale tu i ówdzie wybuchają iskry prawdziwej poezji, nie wymyślone umyślnie, a zrodzone ze spontaniczności talentu. „…Niby szczenięta nagie,//Wiatry skomlą”, „…rozczochrana wiosno,//Zaplotę w twoje włosy pieśni”, „…topole zapłakały liśćmi”, „…aż do morza//Płyną rozstrzelani nieboszczycy”, „…sierpy błyszczą jak żmije”, „Śmialiście się z nas,//Jak śmieje się, najadłszy się, wesz”, „…nie temu, kto siał, przyszło//W snopy wiązać rozstrzelane żyta”, „…mróz w okna puka”, „…strzelby ojcowskiej kaszel”, „…wbiwszy łapy w karabin maszynowy,//Wyprawia kruk dożynki”, „I zapiszczą szrapnele,//Jak tysiące prostytutek”, „Śmieje się, ale to nietrwałe, to — miraż. W relacjach z ludźmi, którzy nie mają tak strasznego doświadczenia jak on, Falkiwski nie zawsze znajduje właściwą tonację: czasem bywa brutalny, czasem czuje się podły i przygnębiony. Najwyraźniej po jednym z takich nerwowych epizodów Draj-Chmara zapisał w dzienniku swoją niesprawiedliwą diagnozę (nawiasem mówiąc, z innymi „neoklasykami” — M. Zerowem i P. Fyłypowyczem — relacje układały się równo). Mając mieszkanie przy ul. Karawajewskiej (teraz — Tołstoja), Falkiwski często trafiał w tłum studenckiej młodzieży. Zazdrościł nie lat, a uśmiechów i spokoju ducha. („A u nas już serca zardzewiałe,//i jesień lgnie do myśli”); nie wiedział, co czeka tych chłopców i dziewczęta, co czeka całą Ukrainę w najbliższych latach. Czasem buntował się: „Odszumiał… Odszumiał… Odgłosy wydał,//Jak wzburzony lód na wiosnę.//Tylko czasem znów w Czece//Posłużyć zachce mi się”. Jak wielu jego rówieśników, w ten sposób reagował na NEP, chociaż dobrze wiedział — w jakim sklepie, państwowym czy prywatnym, może kupić coś pożywnego dla swoich gruźliczych prątków. Trzy lata rewolucyjnej, a potem rozstrzeliwującej służby w Czece stały się dla poety prawdziwą manią, którą uspokoiła dopiero śmierć. Nie chciał lub nie umiał się pomylić, chociaż dobrze pamiętał maminy „Ojcze nasz”. Sądził się sam. A sądzić było trudno, bo wokół wszystko i prawie wszyscy krzyczeli o wielkości rewolucji, a on rymował wersy o jej śmierdzących śmietnikach. Ludzie krzyżują Chrystusa codziennie; w tym widowisku można być sędzią, świadkiem czy widzem, a można — na wieki bezimiennym katem, ale gdzie widzieliście, żeby ten — bezimienny — publicznie zdejmował maskę i układał wiersze? REWOLUCJA JAKO WYROK Ogólnie rzecz biorąc, w chłopskim Imperium Rosyjskim bolszewików było bardzo mało. I niczym nieuregulowany terror szybko stał się głównym środkiem ich walki o władzę. Lenin na wszelkie sposoby zachęcał do rozstrzeliwań, a w wielu przypadkach po prostu żądał nowych ofiar. W Czece koncentrowały się „odpady wszystkich narodów — żydowskiego, łotewskiego, rosyjskiego” (zob. S. Biłokin, „Masowy terror jako środek zarządzania państwem w ZSRR”, Kijów, 1999, s. 100). Na krwi wyrastały prawdziwe potwory, zwłaszcza wśród „wykonawców” — katów. Odeską Czekę „wsławili”, między innymi, Johnston i Wira Hrebeniukowa. „Zdierać skórę z żywego człowieka przed egzekucją, odcinać kończyny podczas tortur — do tego był zdolny kat-Murzyn Johnston. Sprowadzono go z Moskwy, jak zaprasza się wielkiego artystę na występy”. Wira Hrebeniukowa, „rzadkiej urody dziewczyna 29 lat”, córka carskiego pułkownika, zakochała się w czekiście. Kiedy rodzice wyrzucili ją z domu, przeszła mieszkać do niego i robiła wszystko, „żeby iść w nogę z ukochanym człowiekiem. Dokładnie jak zwierzę, upajała się krwią zamęczonych i rozstrzelanych przez siebie ofiar. Tortury, zadawane przez nią, nie poddają się opisowi: wyrywała włosy, odrąbywała kończyny, odcinała uszy, wykręcała kości policzkowe itd.”. Jednocześnie w Czece bez „artyzmu”, ale i bez miłosierdzia, służyli tysiące normalnych robotników i chłopów, którzy swego czasu uwierzyli w rewolucyjną ideę i których logika walki klasowej uczyniła katami. Lewczuk (Falkiwski) był jednym z nich. Z powodu choroby zwolniony „z organów”, próbuje pisać wiersze w „czerwonym” stylu. Tak pojawia się „Kraskom” (1924): „W stepie… Szerokim szlakiem//Wojsko zmęczone idzie…//To Przybłęda Hordij na ostatni bezlitosny”
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
zi ziem niemieckich. W roku akademickim 1913—1914 liczba wykładowców wzrosła do 80 osób. Będąc dobrymi specjalistami w swoich dyscyplinach, nie tylko przekazywali studentom gruntowną wiedzę, ale jednocześnie wielu profesorów było wybitnymi uczonymi i prowadziło poważne badania naukowe. Wśród nich: Eugen Ehrlich — jeden z twórców współczesnej socjologii prawa; Hans Gross — jeden z tych, którzy zapoczątkowali współczesną naukę kryminalistyki; Joseph Alois Schumpeter — jeden z najwybitniejszych uczonych w dziedzinie metodologii analizy zasad funkcjonowania gospodarki rynkowej; Leopold Gegenbauer i Hans Hahn — wybitni matematycy, specjaliści z teorii funkcji; Ottokar Tumlirz — znany fizyk; Richard Pribram — znany chemik; Raimund Friedrich Kaindl — najwybitniejszy historyk Bukowiny i inni. Godne miejsce na uniwersytecie zajmowała także ukrainistyka. Przez prawie 20 lat katedrą języka i literatury ukraińskiej kierował wybitny uczony-filolog, historyk prof. Stepan Smal-Stoćkyj, uczeń swojego poprzednika prof. H. Onyszkewycza oraz profesora Uniwersytetu Wiedeńskiego F. Miklosicha. Wprowadzona przez niego metodyka seminariów z zakresu badania twórczości Tarasa Szewczenki była nowatorskim zjawiskiem w swoich czasach. Właśnie z kręgu uczniów prof. S. Smal-Stoćkyja wywodzili się jedni z pierwszych autorów studiów szewczenkowskich, wśród nich — wybitny językoznawca, autor najgruntowniejszej w swoim czasie „Praktycznej gramatyki języka ukraińskiego” (1918 r.) prof. Wasyl Simowycz. W listopadzie 1918 r. prof. S. Smal-Stoćkyj wszedł w skład 12 akademików pierwszego składu nowo utworzonej w Kijowie Ukraińskiej Akademii Nauk, do której należeli także tak wybitni uczeni, jak W. Wernadski, M. Tuhan-Baranowski, A. Krymski, D. Bahalij i inni. Aktywny działacz społeczny i polityczny, jeden z liderów ukraińskiego ruchu narodowego i odrodzenia narodowego w regionie, profesor Stepan Smal-Stoćkyj zainicjował stworzenie i doprowadził do wprowadzenia od 1893 r. w początkowych i średnich placówkach oświatowych Galicji i Bukowiny podręcznika do „Gramatyki ruskiej [ukraińskiej]”. Wydarzenie to nabrało ogólnoukraińskiego znaczenia, ponieważ dzięki pojawieniu się tego podręcznika wśród Ukraińców po obu stronach granicy rosyjsko-austriackiej wzmacniała się świadomość własnej jedności językowej i etnicznej. Wybitnym uczonym w dziedzinie porównawczego językoznawstwa słowiańskiego był prof. Omelan Kałużniacki, głęboki znawca języka starosłowiańskiego, paleograf, wydawca staroukraińskich i starobułgarskich zabytków piśmiennictwa. Języka cerkiewnosłowiańskiego i ukraińskiego, a także literatury wykładał na uniwersytecie autor prac porównawczych z zakresu języków greckiego, ukraińskiego oraz sanskrytu Kłymentij Hankewycz, wybitny ukraiński pisarz, redaktor oraz działacz społeczno-polityczny Osyp Makowej. Wykładowcą muzyki i śpiewu był znany ukraiński kompozytor, pisarz i działacz społeczny Bukowiny, duchowny prawosławny Sydir Worobkewycz. Wiele jego utworów pieśniarskich stało się ludowymi. OKRES RUMUŃSKI Kiedy po I wojnie światowej wszystkie ziemie Bukowiny, zarówno Północnej, jak i Południowej, zostały przyłączone do Rumunii, uniwersytet w Czerniowcach dekretem królewskim z 1 października 1919 r. przekształcono w rumuńskojęzyczny z nadaniem mu imienia ówczesnego króla Ferdynanda I, a od 1933 r. — imienia Karola II. Większość wykładowców wyjechała do Austrii. Z profesorów narodowości nierumuńskiej pozostało tylko sześciu. Katedrę języka i literatury ukraińskiej przekształcono w katedrę nowoczesnej literatury europejskiej. Radykalnie zmieniła się organizacja życia wewnętrznego uniwersytetu. Zlikwidowano system wyborczy. Zamiast tego rektora i administrację uniwersytetu mianowało ministerstwo edukacji narodowej Rumunii, a także senat. Do 1923 r. uniwersytet działał w składzie tych samych trzech wydziałów. Od 1923 r. wydział filozoficzny Kontynuacja na s. 12
Машинний переклад
PRAWDZIWA ŚWIĄTYNIA NAUKI
Czerniowiecki Uniwersytet Narodowy imienia Jurija Fedkowycza odpowiada tej definicji w pełnej mierze i jest jedną z najstarszych uczelni Ukrainy, która posiada obecnie wysoki autorytet zarówno na Ukrainie, jak i poza jej granicami. W swojej 130-letniej historii uniwersytet dał drogę w świat wiedzy setkom tysięcy młodych ludzi, stworzył potężną bazę dla badań naukowych, stał się prawdziwym ośrodkiem kultury, nauki i edukacji na Bukowinie i ogólnie na Ukrainie. Założenie uniwersytetu w Czerniowcach przypadło na drugą połowę XIX w., kiedy Bukowina była jednym z najbardziej oddalonych i najmniej ekonomicznie i politycznie rozwiniętych krajów Austro-Węgier. W kręgu ówczesnych austriackich polityków fakt założenia uniwersytetu przyjęto dość ironicznie, a nawet z niezadowoleniem, gdyż w otwarciu uniwersytetów byli zainteresowani deputowani z innych krajów imperium — Śląska, Moraw, Słowenii, czescy przedstawiciele domagali się otwarcia drugiego uniwersytetu w Pradze, w którym językiem wykładowym byłby czeski. Konkurowały z dalekimi prowincjonalnymi Czerniowcami także takie dawne europejskie miasta, jak Salzburg i Triest. Jednak dzięki działaniom deputowanych z Bukowiny szala wagi przechyliła się w stronę Czerniowiec. Wybitna rola w tym należy do czerniowieckiego prawnika Kostiantyna Tomaszczuka, ówczesnego deputowanego sejmu krajowego i austriackiego parlamentu. Swoimi przekonującymi przemówieniami na posiedzeniach parlamentarnych wpłynął na decyzję większości deputowanych, by głosować za otwarciem uniwersytetu właśnie w Czerniowcach. Dodatkowym pozytywnym argumentem dla takiego przebiegu głosowania była uroczysta data — 100-letni jubileusz przyłączenia bukowińskich ziem do Austro-Węgier, który obchodzono na wszystkich szczeblach państwowych. Przy tym poziom edukacji ludności kraju był niezwykle niski, szkołę uczęszczało około 17% dzieci w wieku szkolnym. Niezwykle palący był brak nauczycieli. Otwarte na początku lat 70. XIX w. męskie i żeńskie seminaria nauczycielskie nie mogły rozwiązać tego problemu, zresztą one same potrzebowały wysoko wykwalifikowanych wykładowców. Oddalenie Bukowiny od ówczesnych centrów edukacyjnych Austro-Węgier powodowało brak urzędników sądowych, finansowych i państwowych, którzy byliby dobrze obeznani z lokalnymi problemami. W celu kontynuowania edukacji w języku niemieckim absolwenci średnich placówek edukacyjnych Bukowiny i Galicji zmuszeni byli jechać setki kilometrów do uniwersytetów Wiednia, Grazu, Innsbrucka, Pragi, ponieważ w najbliższych uniwersytetach Lwowa i Krakowa dzięki działaniom polskich liderów politycznych statutu języka wykładowego nabrał język polski. Stworzenie uniwersytetu na Bukowinie mogło zapewnić wykwalifikowane kadry zarówno dla branży edukacyjnej, jak i branży państwowo-prawnej oraz innych form oficjalnych relacji.
OKRES AUSTRIACKI
Uroczyste otwarcie uniwersytetu w Czerniowcach z nadaniem mu imienia cesarza Franciszka Józefa odbyło się 4 października 1875 r. w budynku seminarium nauczycielskiego (obecnie — budynek nr 1 przy ul. Uniwersyteckiej). Pierwszym rektorem uniwersytetu został Kostiantyn Tomaszczuk. Wraz z otwarciem uniwersytetu zapoczątkowano pracę trzech jego wydziałów: prawniczego, filozoficznego, teologicznego. U podstaw organizacji uniwersytetu położono ogólną zasadę wolnej edukacji i nauczania w celu rozwijania nauki oraz przygotowania młodzieży do wyższej służby państwowej i działalności społecznej. Językiem wykładowym uniwersytetu był niemiecki, co nie odzwierciedlało obrazu demograficznego regionu, gdyż miejscowa ludność składała się w 42% z Ukraińców, w 31% z Rumunów i tylko w 8% z Niemców. Mimo że język ukraiński i rumuński miały status języków krajowych (czyli dozwolonych w oficjalnym użyciu), pragnienie miejscowej ukraińskiej i rumuńskiej inteligencji, by językiem wykładowym uniwersytetu był język ojczysty, w tamtym czasie nie mogło się spełnić z wielu powodów. Po pierwsze, nie było odpowiedniej bazy dydaktycznej — ani wystarczającej liczby wykładowców i odpowiedniej literatury w języku ojczystym, ani ustalonych norm języka literackiego i wypracowanej terminologii naukowej. Po drugie, istniała też przyczyna polityczna: władze austriackie nie życzyły sobie zaostrzenia stosunków między Ukraińcami i Rumunami, którzy konkurowali w obronie swoich praw narodowych. Na wydziałach filozoficznym i prawniczym wykładano wyłącznie po niemiecku — jako oficjalnym języku państwa, a na teologicznym pozwalano wykładać poszczególne kursy także po ukraińsku lub rumuńsku. Nauka na uniwersytecie trwała cztery lata i była płatna: 60 guldenów rocznie na wydziale filozoficznym i 30 guldenów — na prawniczym, jednak dla ponad jednej trzeciej studentów z niezamożnych rodzin przewidziane było częściowe lub całkowite zwolnienie z opłat. Za naukę studentów wydziału teologicznego płaciła Metropolia Bukowińska. Około 10% studentów otrzymywało stypendium w wysokości 105 guldenów. Oczywiście ta suma nie wystarczała na wszystkie wydatki, ponieważ stanowiła zaledwie czwartą część średniej pensji nauczycielskiej. Dlatego studenci szukali dodatkowych środków do życia, najczęściej były to płatne usługi korepetytora. Wewnętrzna organizacja procesu nauczania na uniwersytecie była tradycyjna dla systemu szkolnictwa wyższego w Austro-Węgrzech. Administracja była reprezentowana przez rektora, prorektorów i senat akademicki w liczbie 11 osób, które corocznie wybierano ponownie. Wydziałami kierowały kolegia profesorsko-wykładowcze na czele z dziekanami i prodziekanami, których również wybierano co roku. W ciągu 44 lat istnienia Uniwersytetu Czerniowieckiego jako niemieckojęzycznego z jego murów wyszło ponad 4 tysiące wykwalifikowanych specjalistów, którzy znajdowali pracę zarówno na Bukowinie, jak i poza jej granicami. Wykładowcy i absolwenci uniwersytetu wnieśli znaczący wkład w badanie historii, etnografii, kultury i zasobów naturalnych Bukowiny. Warto podkreślić także tę niezwykle ważną rolę, jaką ta przeważnie niemieckojęzyczna uczelnia wyższa odegrała w kształtowaniu i edukacji ukraińskiej elity narodowej. Uniwersytet szybko zdobył popularność na Bukowinie i w Galicji. Początkowo najwięcej studentów uczyło się na wydziale prawniczym (około 60%), jednak na początku XX w. nastąpił intensywny wzrost liczby chętnych do zdobycia zawodu na wydziale filozoficznym: uczyła się tam już jedna trzecia studentów. Przeważająca większość młodzieży studenckiej — przyszłych nauczycieli, prawników, urzędników — z urodzenia była Bukowińczykami. Mimo to uniwersytet przyciągał wielu młodych ludzi z Galicji, ponadto na studia teologiczne przyjeżdżali młodzieńcy nawet z innych krajów imperium, a także z innych państw — z Rumunii, Turcji, Rosji, Bułgarii, Serbii, Niemiec, Francji, Anglii. Początkowo na uniwersytecie uczyli się głównie przybysze z Bukowiny. Pierwszy kontyngent studencki liczył zaledwie 177 osób, jednak z roku na rok liczba ta rosła — i już w pierwszej dekadzie funkcjonowania uniwersytetu roczna liczba studentów sięgała 250 osób, a w przedwojennym roku akademickim 1913—1914 wynosiła 1192 osoby. Z każdym rokiem rosła też liczba przybyszów z innych miejscowości Rumunii. Liczba studentów niebędących Rumunami nieustannie malała, a mimo to działało do dziesięciu towarzystw studenckich, w tym także towarzystwa ukraińskie — „Sojuz”, „Czornomore”, „Zaporoże” i inne. W 1938 r. wszystkie one zostały zakazane przez rząd. Jednak nawet w takich warunkach bukowińscy Ukraińcy nie tylko zdołali zdobyć wykształcenie uniwersyteckie, ale i z czasem zasilili plejadę ukraińskiej inteligencji regionu. Wśród nich byli — Mykoła Czeredaryk, Mykoła Suchowerski, Elpidefor Panczuk i inni. Podczas obchodów 25-lecia działalności uniwersytetu profesor O. Kołessa, w tamtym czasie członek rzeczywisty Towarzystwa Naukowego imienia Szewczenki i profesor Uniwersytetu Lwowskiego, zaznaczył, że Uniwersytet Czerniowiecki jest szczególnie drogi Ukraińcom dlatego, że wspiera duchowe dążenia naszego narodu, „bo tutaj ma miejsce, rozpatrywanie i rozwój także ruska [ukraińska] filologia i historia, i dlatego, że tutaj daje się możliwość także ruskiej [ukraińskiej] młodzieży czerpać z czystego źródła wiedzy”. Studenci Ukraińcy stanowili na uniwersytecie od 9 do 25%. Wśród nich w różnym czasie uczyli się tacy wybitni w przyszłości ludzie, jak pisarze Iwan Franko, Łeś Martowycz, Denys Łukijanowycz, filolodzy Stepan Smal-Stoćkyj, Ołeksandr Kołessa, Julian Kobylański (opracował „Słownik łacińsko-ukraiński”, 1912 r.), Serhij Szpojnarowski (opracował ukraińskie czytanki szkolne i tłumaczył utwory Tarasa Szewczenki na język niemiecki) i inni. Pierwszy skład profesorsko-wykładowczy uniwersytetu liczył 28 osób, z nich — 14 Niemców, 10 Rumunów, 4 Ukraińców. Pod względem kwalifikacji i stanowisk wykładowcy dzielili się na profesorów etatowych i nieetatowych, prywatnych docentów, docentów, asystentów, lektorów, nauczycieli. Zazwyczaj byli to przybysze z austriacko-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
ponowne połączenie stylu neoromantycznego z motywami i formami architektury romańskiej, bizantyjskiej i mauretańskiej. Jak podpowiada artystyczne wydanie przewodnika „Czerniowce”, „J. Hlavka zaprojektował nietradycyjny kompleks budowli w duchu eklektyzmu z przewagą elementów stylu bizantyjskiego i romańskiego; projekt wielokrotnie zdobywał nagrody na znanych konkursach i został, między innymi, wyróżniony na Wystawie Światowej w Paryżu”. Największą uwagę przyciągał właściwie pałac metropolitów, gdzie znajdowały się wystawne — bez przesady — sale, gabinety, biblioteka, refektarz. Szczególną różnorodnością zachwycała Sala Marmurowa, której ściany i podłoga były wyłożone czarno-białymi płytami, a masywny rzeźbiony dębowy sufit podtrzymywało jedenaście alabastrowych kolumn. Ściany były ozdobione freskami z historii chrześcijaństwa na Bukowinie. W 1944 r., kiedy wraz z przywróceniem na Bukowinie władzy radzieckiej metropolię zlikwidowano, wybuchł pożar, którego przyczyny pozostały niewyjaśnione. Ktoś podpalił bibliotekę na drugim piętrze w korpusie centralnym. Spłonęła nie tylko biblioteka, ale także Sala Marmurowa, domowa cerkiew metropolity i refektarz. Nie udało się ich odtworzyć w pierwotnym wyglądzie. Na miejscu dawnego rzeźbionego sufitu w Sali Marmurowej pojawił się malowany, choć z zachowaniem stylu. Jakość prac restauratorskich w pełni odpowiadała wysokiemu historycznemu i artystycznemu statusowi zabytku architektury. Na te prace wydano wówczas 5,5 mln rubli. W kompleksie rezydencji zachowała się również wspaniała seminaryjna cerkiew Trzech Świętych, z oryginalnym drewnianym ikonostasem i nieuszkodzonymi freskami. Otwarta dla turystów, cerkiew odnowiła właściwą jej rolę w życiu duchowym mieszkańców Bukowiny — tutaj odprawiane są nabożeństwa w dni najbardziej uroczystych świąt prawosławnych, udzielane są śluby. Dla wielu studenckich par małżeńskich jest to już swoista tradycja — brać ślub w cerkwi uniwersyteckiej. „ZŁOTEJ NICI NIE ZGUBCIE…” Od czasu założenia uniwersytetu w Czerniowcach minęło już 130 lat. Uniwersytet Czerniowiecki był sprzyjającym czynnikiem kształtowania na Bukowinie narodowo świadomej i wysokoprofesjonalnej ukraińskiej elity. Tutaj, na zieloną Bukowinę, na początku minionego stulecia przyjeżdżali zaczerpnąć rodzimego powietrza Mykoła Łysenko, Hnat Chotkewycz, Łesia Ukrainka, Dmytro Antonowycz, Wołodymyr Wynnyczenko oraz wielu innych działaczy społeczno-kulturalnych z Ukrainy Naddnieprzańskiej. Wzrosła w tym czasie zarówno liczba wydziałów, jak i liczba studentów oraz wykładowców. Na trzynastu wydziałach (biologicznym, geograficznym, ekonomicznym, inżynieryjno-technicznym, języków obcych, historycznym, matematycznym, pedagogicznym, fizycznym, filologicznym, filozoficzno-teologicznym, chemicznym, prawniczym) kształci się około 15 tysięcy studentów. Kadra wykładowcza, a to około 800 asystentów, docentów i profesorów, posiada wysoki poziom kwalifikacji pedagogicznych i naukowych. Około 80 procent wykładowców posiada stopnie naukowe kandydata lub doktora nauk. Wśród wykładowców uniwersytetu są także akademicy Narodowej Akademii Nauk oraz Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, zasłużeni działacze nauki i techniki, laureaci nagród państwowych i imiennych. Na uniwersytecie prowadzą swoją pracę wyspecjalizowane rady ds. obrony prac kandydackich i doktorskich. Pokonując problemy tak zwanego naszego okresu przejściowego, kolektyw uniwersytetu, mimo wszystkich niesprzyjających okoliczności, stara się utrzymać tę złotą nić, o której pisała w swoim duchowym testamencie wielka bukowinka i wielka ukraińska pisarka Olha Kobylańska: „Wspominajcie przodków swoich, aby historia przed wami nie zgasła, złotej nici nie zgubcie…” Maria WYSZNIEWSKA, m. Czerniowce
Машинний переклад
Ciąg dalszy. Pocz. na s. 11 podzielono na filozoficzno-filologiczny oraz naukowo-przyrodniczy. Liczba katedr zbliżała się do 50. Nauka odbywała się w tych samych pomieszczeniach, a od 1935 r. — w nowo wybudowanym gmachu (obecnie — 3. budynek uniwersytetu przy ul. Łesi Ukrainki, gdzie mieszczą się wydziały biologiczny i chemiczny). Działalność uniwersytetu rozszerzała się. W szczególności wzrósł księgozbiór biblioteczny z 253 tys. w 1923 do 495 tys. egzemplarzy w 1939 r. Rozpoczęto budowę nowego pomieszczenia biblioteki. Trwało zapoczątkowane jeszcze w okresie austriackim wydawanie znacznej liczby literatury dydaktyczno-metodycznej i naukowej. Kadra profesorsko-wykładowcza formowała się głównie z Rumunów — przybyszów ze Starego Królestwa — i zauważalnie rosła: z 70 w roku akademickim 1922—1923 do 104 osób w roku akademickim 1938—1939. Wśród nich byli zasłużeni profesorowie, profesorowie tytularni, prywatni docenci, docenci, lektorzy, asystenci, kierownicy prac kursowych studentów. Wśród wykładowców uniwersytetu byli znani uczeni: matematycy S. Stoilow, G. Vranceanu, M. Nicolescu, chemik N. Costeanu, fizyk E. Bedereu, botanik M. Huszulak, historycy V. Grecu, I. Nistor, geograf C. Bratescu, filolodzy L. Morariu, V. Gherasim, A. Popovici, G. Nandriș, teolog N. Cotlarciuc i inni. W porównaniu z okresem austriackim liczba studentów wzrosła: w roku akademickim 1920—1921 wynosiła 1573, w roku akademickim 1933—1934 — 3207 (z nich na wydziale teologicznym — 1194, prawniczym — 1012, filozoficzno-filologicznym — 554, przyrodniczym — 447), w roku akademickim 1937—1938 — 2630. W roku akademickim 1939—1940 w wyniku zaostrzenia wymagań wobec dłużników liczba studentów zmniejszyła się do 1959 (1702 młodzieńców i 257 dziewcząt). Pod względem narodowościowym absolutną większość stanowili Rumuni — 80 %, Ukraińców było tylko 3,7 %, Polaków — 1,4 %, przedstawicieli innych narodowości — 1,1 %. Warto zaznaczyć, że dana statystyka etniczna mogła różnić się od prawdziwej, gdyż, jak wiadomo, polityka narodowościowa Rumunii w kraju często zmuszała etnicznych Ukraińców do zapisywania się jako Rumuni ze względu na karierę urzędniczą lub zdobycie wykształcenia. W okresie rumuńskim na wydziałach i katedrach opracowywano ważne problemy naukowe, wydawano wiele literatury, w tym także o tematyce bukowińskiej, jednak w porównaniu z okresem działalności austriackiej Uniwersytet Czerniowiecki przestał być naukowym i kulturalnym centrum wielojęzycznej, wieloetnicznej Bukowiny. Uczeni z katedr humanistycznych badali głównie problematykę etnosu rumuńskiego. W latach 1920—1940 uniwersytet przygotował ponad 9 tysięcy specjalistów — nauczycieli, księży, prawników. Co prawda, system przydziału absolwentów przewidywał najczęściej ich zatrudnienie w zachodniej części Rumunii. Zasięg działalności uniwersytetu nieustannie wzrastał. Liczba katedr zwiększyła się z 23 w 1875 r. do 53 w 1918 r. Księgozbiór biblioteki w tym samym czasie wzbogacił się z 31 tys. do 229 tys. tomów. Uniwersytet posiadał własną drukarnię, ogród botaniczny, laboratorium chemiczne, dwa muzea, dwa budynki dydaktyczne (dzisiejsze — 1. i 2. przy ul. Uniwersyteckiej), akademik dla 32 studentów, stołówkę. Z powodu ciągłego wzrostu liczby studentów i braku sal wykładowych, teolodzy uczyli się w pomieszczeniach Rezydencji metropolitów bukowińskich, a część sal uniwersytet wynajmował w różnych budynkach miejskich. CZAS NADZIEI I ROZCZAROWAŃ Nadszedł czerwiec 1940 r. — czas nadziei i rozczarowań w historii Bukowiny. Po wejściu Północnej Bukowiny w skład Ukrainy postanowieniem Rady Komisarzy Ludowych USRR z 13 sierpnia 1940 r. uniwersytet w Czerniowcach zreorganizowano w państwowy z ukraińskim językiem wykładowym. Bukowińscy Ukraińcy otrzymali swój uniwersytet, jednak miejscowych studentów było tam mało. Na 6 wydziałów — filologiczny, fizyczno-matematyczny, biologiczny, chemiczny, historyczny oraz geograficzny — przyjęto 605 osób, przybyszów głównie ze wschodnich obwodów Ukrainy. Aby jakoś wyrównać sytuację i umożliwić także bukowińskim Ukraińcom naukę na uniwersytecie, specjalnym rozporządzeniem KC KP(b)U zezwolono na dopuszczenie miejscowych abiturientów „z robotników, chłopów i inteligencji pracującej” do egzaminów wstępnych bez dokumentu o wykształceniu średnim. Na 23 katedrach pracowało 59 nowo przybyłych wykładowców, ponieważ wszyscy wykładowcy rumuńskojęzycznego uniwersytetu wyjechali do Rumunii. Jednak przebieg II wojny światowej przerwał już uporządkowaną pracę uczelni. Z początkiem okupacji Czerniowiec na okres 1941—1943 r. uniwersytet przekształcono w rumuńskie politechnikum. Po wyzwoleniu Bukowiny wiosną 1944 r. uniwersytet wznowił swoją pracę od 10 października tego samego roku. Do jego 6 przedwojennych wydziałów dodano nowy — geologiczno-gleboznawczy (w latach 1950—1957 — geologiczny). Pracowały 22 katedry. W związku z dotkliwym brakiem kadr nauczycielskich zapoczątkowano w 1945 r. naukę w formie zaocznej, a z czasem – i wieczorowej. Uniwersytet otworzył drogę do edukacji przede wszystkim miejscowej młodzieży. O ile w roku akademickim 1944—1945 na 468 studentów było tylko 13 miejscowych, to już w roku akademickim 1947—1948 na 1287 studentów pierwszego roku było 62 miejscowych: na pierwszy rok wydziału filologicznego na specjalność język i literatura ukraińska przyjęto ponad 40 % absolwentów z Czerniowiec i innych zachodnioukraińskich obwodów, na wydział fizyczno-matematyczny — 25 %, na chemiczny — ponad 20 %, około 20 % — na wydziały geologiczny i geograficzny. Nabór studentów w roku akademickim 1952—1953 już w 50 % składał się z miejscowej młodzieży. W tym szczególna zasługa należała do rektora K. Leutskiego. Stopniowo rozpoczynały swoją pracę także inne nowe wydziały: filologii romańsko-germańskiej — od 1954 r., fizyczny jako wyodrębniony z fizyczno-matematycznego — od 1967 r., ekonomiczny — od 1971 r. (początkowo z formą zaoczną, a od 1989 r. otwarto formę dzienną), inżynieryjno-optyczny jako wyodrębniony z fizycznego — od 1980 r. (od 1988 r. zreorganizowany jako inżynieryjno-techniczny); wydziały prawniczy i pedagogiczny — od 1991 r., filozoficzno-teologiczny — od 1994 r. Liczba katedr w 2000 r. wzrosła do 59. Liczba studentów przekroczyła 10 tysięcy, z których pod koniec lat 90. 90 % stanowili przybysze z zachodnich obwodów Ukrainy. W latach władzy radzieckiej uniwersytetowi przekazano pod sale wykładowe pomieszczenia dawnej Rezydencji metropolitów bukowińskich. ARCHITEKTONICZNA PERŁA BUKOWINY Część budynków uniwersytetu, w tym także administracyjny,
Cerkiew Trzech Świętych znajduje się dziś w kompleksie pałacowym — dawnej rezydencji metropolitów bukowińskich. Już niejedno pokolenie studentów wyrosło pod tymi samymi cudownymi sklepieniami, które zachwyciły młodą Linę Kostenko. Sufity i kolumny audytoriów, korytarzy, sali na uroczyste zebrania, ozdobione roślinnym i geometrycznym ornamentem — tak bliski oddech czasu i kultury przodków czuje się daleko nie w każdej uczelni naszego kraju. W pewnym sensie uniwersytet narodowy na Bukowinie to unikalne środowisko, w którym połączyły się uczucie i rozum, nauka światowej mądrości i przywiązanie do swojej ziemi, gdzie dawne mury rozgrzane są młodzieńczą pasją. Historia budowy rezydencji jest ciekawa z wielu powodów. Jeszcze od 1803 r. rząd austriacki, na polecenie cesarza, zabrał się do przygotowania odpowiedniego projektu budowy katedralnej cerkwi biskupiej w Czerniowcach i rezydencji ze środków Bukowińskiego Funduszu Religijnego, jednak pierwsza narada odbyła się dopiero w 1846 r., za biskupa Jewhena Hakmana. Sukces w tej sprawie osiągnięto dopiero po kilkukrotnych apelach i skargach biskupa do zarządu politycznego na Bukowinie oraz do ministerstwa wyznań w Wiedniu. I dopiero od 1860 roku, kiedy Bukowina stała się osobnym krajem koronnym Cesarstwa Austro-Węgierskiego, cesarz Franciszek Józef I wydał rozporządzenie o budowie w Czerniowcach rezydencji biskupiej, seminarium teologicznego i wydziału. Na tej podstawie ministerstwo wyznań zaprosiło do wykonania projektu utalentowanego architekta Josefa Hlavkę, w tamtym czasie jednego z najbardziej znanych w całych Austro-Węgrzech, absolwenta uniwersytetu politechnicznego w Pradze i Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. Czech z pochodzenia, urodził się w miasteczku Přeštice niedaleko miasta Pilzno, zdobywszy wykształcenie architektoniczne, uczył się rzemieślniczych sekretów murarstwa i otrzymał odpowiedni dyplom, odbył trzyletni staż we Włoszech, Grecji, Francji, Anglii i Niemczech, studiując głównie budowle monumentalne. Wszystko to przydało się Josefowi Hlavce w doprowadzeniu do końca głównego dzieła jego życia — wzniesieniu rezydencji metropolitów bukowińskich. Na miejsce budowy wybrano najwyższe wzgórze miasta. Wzgórze to nazywano różnie, początkowo — Domenik, później — na cześć Habsburgów, w ludowej wersji zmienione na Górę Dyniową. Było to ulubione miejsce wypoczynku czerniowczan. Tutaj oczy odpoczywały na luksusowych obrazach doliny Prutu, obramowanej przedgórskimi zalesionymi pasmami wyższych i niższych wzgórz. I nad tym prawdziwym dziełem naturalnej poezji, nazwanym zieloną Bukowiną, wyrosły wkrótce majestatyczny pałac ze smukłymi wieżami i barwnymi dachami. Wyłożone kolorową dachówką, przypominają bukowińskie dywany, wzór dachu każdego korpusu jest inny, niepowtarzalny. Talent budowniczy J. Hlavki objawił się w tym, że uważnie przestudiował cechy lokalnego ukształtowania terenu, krajobrazu, możliwości ówczesnej lokalnej branży budowlanej, a także bukowiński koloryt etnograficzny. 33-letni architekt rozpoczął prace 13 kwietnia 1864 r., kiedy poświęcono miejsce i położono kamień węgielny. Pomimo tego, że honorarium architekta zależało od ogólnej sumy, którą należało wydać na budowę, i wynosiło 3 procent od niej, Josef Hlavka nieustannie dbał o zmniejszenie wydatków, poszukiwał materiałów budowlanych na samej Bukowinie. Odkrył tu kamień alabastrowy i koralowy, marmur, nauczył lokalnych robotników wyrabiać cegłę specjalnego gatunku. Ogółem potrzeby budowy obsługiwały dwie cegielnie, a także zakład produkcji dachówki. Na budowie wykorzystywano również wiele innych lokalnych materiałów — piaskowiec i wapień znad Dniestru, drewno z bukowińskich lasów. Istotnym sposobem obniżenia kosztów prac było również szkolenie lokalnych mistrzów, które organizował J. Hlavka, zapraszając pierwszych robotników z zachodu Austrii i z Czech. Wykończenie wnętrz wykonywali wysokiej klasy artyści i rzeźbiarze z Wiednia — Karol Svoboda, Karol Jobst, Karol Hoffmann. Tutejsi artyści — Epaminond Buczewski, Jewhen Maksymowycz, Ewsebij Lipecki — stworzyli dla ozdoby reprezentacyjnych salonów portrety metropolitów, wojewodów, władyków. W 1872 r. Josef Hlavka, ciężko zachorowawszy, zmuszony był opuścić Bukowinę, nie doprowadziwszy do końca budowy kompleksu. Główny środkowy budynek, gdzie teraz znajduje się administracja uniwersytetu oraz wydział języków obcych, zostały oddane do użytku w 1874 i 1876 r. A zakończenie wszystkich prac, włącznie z założeniem parku, trwało jeszcze dziesięć lat. Poświęcenie odbyło się w 1882 r. Osiemnaście lat pracy i ogromne środki (około 2 mln złotych florenów) zostały włożone w ten nie- Budynek administracyjny CzNU
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
straciła pierwotny urok oryginału? Najwyraźniej nie tylko znajomość języka... — Wiem o kilku pouczających eksperymentach translatorskich. Kiedyś moskiewski magazyn „Drużba narodow” wydrukował ponad dziesięć przekładów jednego wiersza litewskiej poetki Salomėji Nėris. Oczywiście, w rosyjskich przekładach różnych autorów. Myślę, że przekłady zostały zrobione z tłumaczenia dosłownego. Wszystkie były różne. Jeszcze jeden pouczający moment, związany ze słynnym 66. sonetem Szekspira. Jeśli spojrzeć na jego przekłady na jakikolwiek język, ukraiński czy francuski, to zauważymy, że wszystkie się różnią. Jest jeszcze jeden ciekawy moment w pracy tłumacza: oryginał się nie starzeje. Starzeją się przekłady. Obserwuję to w dramaturgii, w szczególności w sztukach Lope de Vegi. Dzisiaj na Ukrainie jego utwory wymagają ponownego przekładu. Oto, na przykład, w Teatrze Młodym grany jest „Hamlet” w przekładzie Andruchowycza. To zupełnie inny język ukraiński, z tym tekstem aktorzy mogą już pracować. — A dlaczego tak się dzieje? — Dlatego, że język się rozwija, dlatego, że ludzie z biegiem czasu odbierają wszystko inaczej. Społeczeństwo się zmienia i te zmiany wymagają wielkiej uwagi ze strony tłumaczy. To ważne... Jeśli już zaczęliśmy mówić o translatorskiej „kuchni”, to zaznaczę jeszcze jeden istotny szczegół. Nierealnie jest brać się za fachowy przekład, nie mając jasnego wyobrażenia o pisarzu. Na przykład, jeśli tłumaczysz z hiszpańskiego, to trzeba jasno wyobrażać sobie, jaki to pisarz — hiszpański, meksykański, nikaraguański czy kubański... Przecież język hiszpański jest bardzo polisemiczny. Wyobrażacie sobie, ile językowych niuansów może powstawać? — Mniej więcej... A jak na Ukrainie dzisiaj sprawy z działalnością translatorską? — Trudno mi mówić na ten temat, ponieważ kilka lat byłem nieobecny. Jedyne, co mogę zaświadczyć, to że na Ukrainie w czasach radzieckich była jedna z najpotężniejszych szkół przekładu. Jeszcze, chyba, w Estonii starano się tłumaczyć praktycznie ze wszystkich języków świata. Pouczająca była sytuacja wokół magazynu „Wseswit”. Kiedy Dmytro Pawłyczko stanął na czele tego wydawnictwa, ja również stałem się jego autorem. Polityka magazynu polegała na tym, aby w Kijowie tłumaczono wcześniej niż w Moskwie. Przecież zrozumiałe, że nawet nie o język rosyjski chodzi. Chodzi o bardzo niskiej jakości produkt, którym debilizuje się nasze społeczeństwo. I to nie jest filologia. To kwestia bezpieczeństwa narodowego Ukrainy. — Przykrości... Najstraszniejsze jest to, że są one bardzo oczywiste i bardzo przewidywalne... Pod koniec rozmowy chce się zapytać o coś przyjemniejszego. Wiem, że Pana pasją jest twórczość Jorge Luisa Borgesa... — W 2002 roku miałem przyjemność znaleźć się na światowej konferencji w Madrycie. Oczywiście, władając hiszpańskim, cieszyłem się komunikacją. A jeszcze, niedaleko hotelu, w którym się zatrzymałem, odkryłem księgarnię. Oprócz parteru, były tam jeszcze dwa poziomy w dół i trzy w górę. Pracowała do późnego wieczora, a ja tam błądziłem... Oto pytaliście o Mińsk... A ta księgarnia rzeczywiście była „miastem w mieście”. Zrobiłem sobie prezent: za diety kupiłem trzytomowe wydanie poezji Borgesa i poświęciłem dużo czasu na przekład jego wierszy. Już trochę ukazywały się drukiem w zestawieniach magazynowych. Wcześniej we „Wseswicie”, w „Switowydzie”... (Był taki magazyn, założony przez Wiktora Korduna). Oczywiście, chciałoby się wydać książkę jego poezji w ukraińskim przekładzie. To unikalne zjawisko. Borges zwracał się do różnych klasycznych form, napisał mnóstwo błyskotliwych klasycznych sonetów. Zwracał się do formy argentyńskiej poezji ludowej — milongi. Są u niego i wiersze białe. Wiadomo, że swoje pierwsze młodzieńcze wiersze spalił. Z czasem wyszły trzy książki poezji, po czym była wieloletnia przerwa, a potem znów zwrócił się do poezji i nie porzucał tego zajęcia do końca życia. Wielokrotnie przeczytawszy ten trzytomnik, zrobiłem wybór... — Oczywiste, że wszystkiego, do ostatniej litery, tłumaczyć nie warto... — Tłumaczyć trzeba tylko to, co jest ci najbliższe. Oprócz tego Borges ma tematy i postacie, do których często się zwraca. Powiedzmy, do postaci filozofa Spinozy, poety Miltona oraz Homera... — Wielcy Ślepcy... — Absolutnie... Kiedyś pewien znajomy chłopak z zespołem Wirskiego jeździł na występy do Ameryki Południowej. Uczyłem go podstaw hiszpańskiego, żeby mógł przynajmniej nie pogubić się w obsłudze w hotelu. W zamian poprosiłem o przywiezienie mi książki Borgesa. W 80. roku na jubileusz argentyńskiego pisarza wyszła książka radiowych rozmów Borgesa z pewnym argentyńskim dziennikarzem pod tytułem „Borges wspomina”. Wtedy więcej dowiedziałem się o tym człowieku i polubiłem go. Wiadomo, że pisarz był ślepy przez ponad dwadzieścia ostatnich lat swojego życia. W jego rodzinie było to dziedziczne. Ślepota nadchodziła stopniowo, niczym „zachód słońca”. Spinozę uważał za jedną z najszlachetniejszych postaci. Ale jest w tym wszystkim i swój metafizyczny moment. Okazuje się, że Spinoza, oprócz wszystkiego innego, zarabiał na życie wytwarzaniem okularów. Borges nie znał tego faktu, ale podświadomie przyciągała go ta postać... — Ciekawe, dlaczego w powieści „Imię róży” tak zażartował z niego Umberto Eco, czyniąc Borgesa pierwowzorem mnicha-zabójcy? — Wiecie, zawsze trudno komentować kogoś — dlaczego, powiedzmy, Eco zrobił tak... Ale ja mogę powiedzieć co innego. Borges sam też nie był aniołkiem. Na pytanie, co sądzi o powieści Gabriela Márqueza „Sto lat samotności”, odpowiedział, że przynajmniej pierwsze pięćdziesiąt nie jest złe... Bardzo szanuję, zwłaszcza u starszych ludzi, ironię i samoironię. Borgesowi właściwe było jedno i drugie.
Uliana HLIBCZUK
z
Машинний переклад
Przyjemnie rozmawiać z człowiekiem, który potrafi opowiedzieć ci coś ciekawego, nowego, dotąd nieznanego... Serhij BORSZCZEWSKI — tłumacz z języka hiszpańskiego i subtelny znawca kultury hiszpańskojęzycznej. Tłumaczył prozę Gabriela Márqueza, poezję Federico Garcíi Lorki, ale szczególnym światem stał się dla niego Borges. W Ukrainie pan Serhij chce wydać książkę swoich przekładów poezji wielkiego Argentyńczyka. Serhij Borszczewski pracuje w MSZ Ukrainy. Długi czas był na służbie dyplomatycznej na Kubie, potem — stosunkowo chłodna Białoruś i wreszcie — Kijów... Rzecz jasna, moje pierwsze pytanie dotyczyło wrażeń po długiej przerwie. GOŚĆ NUMERU
— Faktycznie, nic się nie zmieniło. Wróciłem do swojego dawnego departamentu współpracy kulturalnej i socjalno-humanitarnej. Praca jest znajoma. Niezależnie od nazwy tego czy innego wydziału w Ministerstwie, rozwiązywaliśmy różne kwestie. Właściwie w Mińsku była kontynuacja tej pracy, ponieważ tam byłem zastępcą dyrektora departamentu współpracy politycznej i humanitarnej. Jedyna różnica polega na tym, że tam istniał format WNP. A teraz będą to stosunki dwustronne z innymi krajami w tej dziedzinie. — Czy z radością opuścił Pan Mińsk? — Pracować można w różnych miejscach, ale mieszkać tylko w Kijowie. Ponad pięć lat na Białorusi to zbyt długi okres. Oczywiście, wróciłem z wielką radością. Ale w Mińsku, jak w każdym mieście, zawartych jest kilka miast i kardynalnie różnych atmosfer. Miałem szczęście przynajmniej na ostatnim etapie, na kontakt z klasykiem białoruskiej poezji Ryhorem Baradulinem. Co nieco przetłumaczyłem i już po moim powrocie wyszedł niewielki wybór jego poezji w „Literaturnej Ukrainie”. Bez przesady — to było święto kontaktu. Jako wybitne wydarzenie zapamiętałem prezentację książki Baradulina w soborze świętych Szymona i Heleny w Mińsku. Genialna książka. Tamtego wieczoru nie spałem do rana, dopóki nie przeczytałem po białorusku całej jego poezji. Zaimponował mi również wieczór poświęcony twórczości Wasila Bykawa. Prezentowano pierwsze trzy tomy planowanego czternastotomowego wydania jego spuścizny. Na samym początku odczytano telegram gratulacyjny od naszego Związku Pisarzy. Sala witała go długimi oklaskami. Byli tam niektórzy dyplomaci, przemawiał ambasador Stanów Zjednoczonych... W języku białoruskim... — Ciekawy szczegół, a myślałam, że USA zerwały stosunki dyplomatyczne z Białorusią... — Nie, ambasada tam jest. I ich obecność została odebrana przez białoruskich pisarzy pozytywnie. To dobrze. Poza polityką istnieje wielki świat kultury. Zresztą polityka z czasem może ulec korekcie. Dlatego mówię, że w Mińsku można znaleźć różny Mińsk. Ja zawsze będę tłumaczyć białoruskich poetów... tych, którzy są dla mnie interesujący. Jeśli algorytmy twoje i autora nie pokrywają się, niemożliwe jest wykonanie jakościowego przekładu... — A tak naprawdę, co jest potrzebne do dobrego przekładu, żeby poezja nie nasz czytelnik doskonale włada językiem rosyjskim... Dlatego w interesie „Wseswitu” było tłumaczyć szybciej. I jeszcze jeden ważny szczegół: Dmytro Wasylowycz uwolnił czasopismo od tłumaczenia z tłumaczenia. W latach 50. było to typowe zjawisko. Kopia z kopii... Koszmar... Powiedzmy, wszyscy znają słynnego „Don Kichota” w przekładzie Łukasza. Po jego śmierci wydanie opracowywał Anatol Perepadia. To prawdziwi mistrzowie. Ale mamy także ukraiński przekład z rosyjskiego „Don Kichota”. I on do niczego się nie nadaje. Niestety, ta tradycja trwa w teatrze. Wiadomo mi, że niektórzy kierownicy literaccy dla oszczędności posługują się sztukami zakupionymi przez Ministerstwo Kultury jeszcze w latach 60. Nie mówię, że przekład powinien być uwspółcześniony — to zupełnie co innego. Każda epoka potrzebuje nowego przekładu tego czy innego klasycznego dzieła. — Czy to oznacza, że dzisiaj trzeba na nowo tłumaczyć Rilkego, którego swego czasu przetłumaczył Bażan? — Oczywiście, każdy tłumacz ma prawo zwrócić się do tego czy innego autora. Jestem pewien, ile by czasu nie upłynęło, będą pojawiać się nowe przekłady Rilkego. I trudno powiedzieć, który z nich będzie lepszy. Często jest to subiektywne, kwestia gustu. Myślę, że będą sięgać także do tych rzeczy, które przetłumaczyłem ja. To bardzo dobrze. Ileż u nas tłumaczono Lorkę! Te same wiersze są w przekładach Łukasza, Moskałenki, Mokrowolskiego... — Ale czy czuje Pan, jak bardzo dzisiaj rozszarpany jest proces literacki?.. Gdzie mogę znaleźć poezję, o której Pan mówi? — Smutne, że nakład czasopisma „Wseswit” jest obecnie tak znikomy... Oczywiście, są inne czasopisma. Cieszę się, że czasopismo „Kyjiw” zaproponowało mi opublikowanie nowego przekładu opowiadania Márqueza. Będzie to mój swoisty debiut po przyjeździe. Ale boli mnie co innego. Potrzebujemy potężnego wydawnictwa literatury zagranicznej. Wydawnictwo „Dnipro” miało taką tradycję... Co więcej, kiedyś tam, na czwartym piętrze, był pokój, w którym siedzieli redaktorzy i zajmowali się tłumaczeniami literatury ukraińskiej na języki obce. W Moskwie podobna propaganda kultury rosyjskiej była w ogóle postawiona z rozmachem. Kiedyś, bardzo dawno temu, znałem kolumbijskiego pisarza. Częściowo dlatego, że tłumaczyłem Márqueza, a także przez popularyzację z mojej strony ich ludowej mądrości — kolumbijskie przysłowia, powiedzenia... Tak czy inaczej, kiedy przyjeżdżałem do Moskwy, zatrzymywałem się u swojego kolumbijskiego przyjaciela. Na zaproszenie wydawnictwa „Progress” mieszkał w trzypokojowym mieszkaniu w budynku, w którym mieszkali zagraniczni redaktorzy. Wszystkich ich zaproszono do Moskwy, by tłumaczyli literaturę rosyjską na różne języki świata. Nie mówię, że powinniśmy budować całe budynki w tym celu, ale przynajmniej pokoik na czwartym piętrze powinniśmy odnowić... Inaczej bardzo długo będziemy mówić, że Lina Wasyliwna Kostenko zasługuje na Nagrodę Nobla. Dopóki jej utwory nie zostaną przetłumaczone na języki europejskie, to tak i pozostanie naszym marzeniem. Jej po prostu nikt nie będzie znał. Nawet nakreśliłbym kierunki, w których trzeba zacząć pracować. Po pierwsze, tłumaczyć współczesną literaturę ukraińską. Samo przez się, wybiórczo, tylko to, co naprawdę warte uwagi. Po drugie, koniecznie trzeba zabrać się za literaturę dziecięcą: byłoby dobrze ukraińskie bajki ludowe i wiersze robić dwujęzycznymi. W naszych diasporach młode pokolenie wyrasta już jako anglojęzyczne... Nie możemy im wyrzucać, ale powinniśmy dbać także o nich. I, oczywiście, klasyka ukraińska. Kiedy pracowałem w służbie dyplomatycznej na Kubie, obchodziliśmy stulecie poematu Borysa Hrinczenki „Matylda Agramonte”. Utwór został napisany w 1897 roku i poświęcony ówczesnej wojnie na Kubie. Przetłumaczyłem go na język hiszpański. A także ponad dwadzieścia ukraińskich pieśni, w tym słynne „Dwa kolory”. Na szczególną uwagę zasługuje literatura polemiczna, którą należy przetłumaczyć i rozpowszechniać na świecie. Bo mamy tyle antyukraińskiej literatury, że po prostu jesteśmy zobowiązani rozstawić właściwe akcenty. Przecież nas codziennie oczerniają. I jeśli na to nie reagować, świat może pomyśleć, że to prawda. Teraz pracuję nad książką, którą być może nazwę „Pułapka dla Ukrainy”. To raczej publicystyczne rozważania i moja reakcja na informacje agencji RIA-Nowosti oraz innych rosyjskich mediów. Jestem przekonany, że musimy wiedzieć, co o nas myślą i co piszą nasi najbliżsi północni sąsiedzi. Czasami jeszcze nazywamy ich strategicznymi partnerami. A tam są rzeczy niezwykle przykre dla Ukrainy. Niestety, mamy bardzo zaśmieconą przestrzeń informacyjną. Niskiej jakości literatura rosyjska i seriale, które bez przerwy bulgoczą w kanałach telewizyjnych... To straszne. Chodzi o na-
Машинний переклад
WERNISAŻ WARSZTAT I. Marczuk. “Ego sum lex” W. Franczuk. Krajobraz W. Akopow. “Strzelnica” z Tetiana Czuiko “Tworzę po to, aby ludzie nie zapominali, że mają duszę. A ona, jak mówią, jest wieczna...” Tak określa sens swojego życia artysta Wałerij Franczuk — wybitny mistrz w dziedzinie malarstwa, który w tym wspaniałym wrześniu, zagubionym między latem a jesienią, obchodzi 55-lecie. Jest to również czas graniczny — stan między burzliwą młodością a dojrzałą mądrością, kiedy tak wiele umiesz i wiesz oraz tak wiele masz do powiedzenia ludzkości i każdemu człowiekowi. Jubileuszowa wystawa dzieł W. Franczuka eksponowana jest w literacko-pamięciowym mieszkaniu-muzeum Pawła Tyczyny. A w Pałacu Sztuki “Ukraiński Dom” — wystawa dzieł Wałerija Akopowa, którego akwarele są zjawiskiem we współczesnym procesie artystycznym nie po prostu unikalnym — fenomenalnym. Wolą niebios wystawy dwóch Wałerijów jednocześnie eksponowane są w tym szczególnym, letnio upalnym i jesiennie przejmującym, barwnym i pokrytym lekką mgiełką wrześniu. Właściwie taki wrzesień jakby ktoś zaplanował w górze: pełnokrwistość roku, hojność barw i owoców, powietrze niczym skrzydła ważki — przejrzyste i mgliście niebieskie. A ziemia wypełnia się bursztynowymi odcieniami. Walory. Waltornie, od dźwięków których przybywa miodowo-miedzianych kolorów. Wyostrza się poczucie piękna, niepowtarzalności, miłości. I poczucie przyrody — żywej i życiodajnej. W taką porę, moim zdaniem, najlepiej obcować z dziełami W. Franczuka i W. Akopowa, ponieważ obaj są poetami-filozofami z ludzkiej istoty i artystami z powołania. Przyroda i Ziemia dla obu nie są tłem ani areną dla eksperymentów, lecz żywotnie ważną cząstką istoty ludzkiej. Przecież człowiek poprzez życie źdźbła trawy nasłuchuje Kosmosu, a poprzez odczuwanie Kosmosu pragnie szerzyć w sobie to, co ludzkie. A do tego ta jesień, dla obu artystów — pora mądrości. Jak nie przypomnieć słów Szewczenki: “Jesteśmy jesienią podobni do blasku wodnego potoku, który płynie lasem. Chociaż wiadomo: w czasach gorzkich rozmyślań przypowieści Franczuka, stworzone w podobnej gamie, krwawi niepokojąca czerwień i jątrzy rozpaczliwa czerń. Lecz w granicach wspomnianej wystawy jego filozofia to namysł nad współbrzmieniem, wzajemnym wpływem pola—ogrodu—gór—nieba. Po raz kolejny przypominasz sobie źródła artysty — podolską rapsodię, którą interpretuje przez całe życie twórcze. Przypominają się arkusze Szewczenki — ukraiński kosmos poprzez ziemię—wody—góry—niebo jego małej ojczyzny (dzieła z czasu ostatniego spotkania z rodzinną ziemią). Krajobraz w życiu. Życie w krajobrazie. Życie krajobrazu. Krajobraz, który dał życie. Sploty. Przypowieściowość Franczuka wzmacnia się i pojawia się dzieło “Splot czasu”, gdzie budowle, postacie i owoce jesienne są równoprawnymi i równoznacznymi uczestnikami rozmyślań o bycie i o wieczności. Znowu jesień chwyta za duszę artystyczną rzeczywistością Franczuka. Poczawszy zbliżenie do rozwiązania zagadki samego życia, idziesz za artystą uliczkami czasów i znajdujesz się przy “Organach starej Rygi”. Nie byłam tam nigdy, ale mam możliwość wiele o niej słyszeć i czytać listy ze starej Rygi... Rzeczywistość W. Franczuka. Sploty czasu odzywają się nastrojami i organami starej Rygi... Lecz maluje to miasto artysta, uciekając się do jednego z ulubionych chwytów, tak samo, jak często maluje zabytki Ukrainy. Podkreślając, że nie są one wcale takie nieme, ci świadkowie historii. “Zamek Ryski” — kadr: z dołu do góry z lekkim nachyleniem w prawo. A “Dom Bractwa Czarnogłowych” zadziwił specyficznym kadrem — przebywaniem w przestrzeni, życiem zabytku — nawet obecną ryszankę, której zdarzało się widzieć jego wizerunek daleko nie jeden raz w dziełach łotewskich artystów! I znowu — do domu. “Ławra”: nakładanie żółtego i ochrowego małymi płaszczyznami, “skrawkami”, fragmentami w połączeniu z niebieskim i białym kolorem dają pożądany efekt freskowości wraz z poczuciem energetyki złotych barw. “Świątynia” — wizerunek nie na tle; to świątynia-obraz, która zajmuje całą płaszczyznę dzieła. Ona zaraz wyrwie się poza granice obrazu, opowie nam to ostatnie, czego nie wiedzieliśmy jeszcze, aby odkryć zagadkę życia. Symfonia koloru — złoto na odcieniach bzu i ciemnej wiśni. Prawie zawsze u Franczuka lekkość i poryw, uskrzydlenie, uzyskane doborem środków wyrazu, łączą się z niewiarygodnymi głębiami artystycznych odkryć o Świecie i Człowieku. “Rozczochrany dzień”: wiatr — żywa część przestrzeni, którą on wypełnia. Wiatr również ma duszę. I, już z pewnością, wieczną. osobistego. “Poranne słońce na grobli” — zimna gama. Uderzająca obecność słońca, jego światła. Zagadka wiosennego poranka, zadana widzowi przez tajemnicze życie artysty. I takich na wystawie jest wiele — jak nastrojów roku, jak stanów przyrody, jak stanów duszy. Nie w całym bezmiarze, a w części bezmiaru. Jak otwarte dla artysty, jak przekazane przez Autora: “Żyjcie! Odczuwajcie! Myślcie!” A minąwszy część Chreszczatyka, gdzie kwiaciarki oferują róże i astry, przez kasztanowy deszcz Puszkińskiej, skręciwszy nieco w górę, trafiasz do W. Franczuka. Tutaj przyroda Ukrainy, krajobrazy Kijowa, widziane zielonymi oczami mieszkańca Podola. Syn Podola, Franczuk i w złotogłowym maluje swoje przypowieści-krajobrazy, fabuły-pejzaże, historie-rozmyślania tak często w “podolskiej” gamie: zielony i jasny zieleń, błękitno-fioletowy, niebieski i bzowy kolory. Brzmią “Wiosnianki”, mówi “Podolska ziemia”... I jeszcze jedna gama, którą myśli artysta-filozof, — brązowy, żółty, gorący żółty, czasami ciepły różowy kolory z wariacjami odcieni. Zatem “Jabłoniowy szlak” grzeje i rozjaśnia, jak ślad... Choć kropelkę na obraz boży...” W. Akopow prezentuje na wystawie nie tylko akwarele, ale i nieco poezji — jako dwie strony jednego światoodczucia. W głębiach akwareli widzisz życie: poprzedników, swoje, kijowskiego zakątka. Życie roku. Życie ludzkości. Eksponowany cykl akwareli przedstawia każdy miesiąc roku w trzech jego nastrojach-stanach. Oprócz wyrafinowanego, wyostrzonego, lirycznego i filozoficznego, jak we wschodniej poezji lub w krajobrazach-akwarelach Tarasa Szewczenki, poczucia Wszechświata, dzieła zachwycają niewiarygodną, szczególnie na dzisiaj, wirtuozerską techniką wykonania. Z niewielkiej odległości dzieło odbierane jest jak zdjęcie. Ale oto ona, tajemnica prawdziwej sztuki! Wcale nie chodzi o doskonały wszechstronnie i tak samo nudny naturalizm. Ledwo zbliżysz się do tego czy innego arkusza, a wizerunek ożywa inną prawdziwością. On prowadzi w głąb, nęci, wabi. Ty rozpuszczasz się w “Browarskiej zimie”, w “Kwietniu na starej Frołowskiej”, w refleksach “Srebrnej wiosny”. Umiejętność widzenia i słyszenia świata Akopowa-osobowości wpływa na techniczną doskonałość Akopowa-artysty. Wybitny akwarelista daje możliwość wyrazu indywidualności — dokładnego, mądrego, poetyckiego. Każdego ranka, przed wschodem słońca, schodami tylnego wyjścia starodawnego kijowskiego domu pokonuje pięć pięter (a wydaje się — podniebienie) nieprzeciętny człowiek, podobny zewnętrznie i duchem do Leonarda da Vinci. Dwadzieścia lat temu, kiedy Marczuk nabył jedyną w życiu pracownię na ulicy Puszkina, pokonywał strome schody z prędkością ptaka. W budce dla szpaków na
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
dachu, skąd widać tylko niebo i dachy, wieczny wędrowiec, przykuty do sztalugi, czuł się jak w raju i samorzutnie stworzonym piekle. Tajemniczość twórczości nie podlega słownemu opisowi. Opowiedzieć treść dzieł Marczuka jest trudno, układać je na badawczych półkach — to próżny trud. Bo to głos jego duszy, któremu nie podlega racjo. Marczuk jest raczej poetą niż prozaikiem. On bardziej czuje, niż rozmyśla. Stając przed płótnem na sztaludze, nie tyle widzi gotowy obraz, co czasem nie wyobraża sobie początku pracy. Ale wspomnijmy dzieła o kierunku filozoficznym: „Opustoszałe gniazdo”, „Ostatnia strona”, „Jesienne dzwony”, „Wiejska idylla”, „Ogień przodków”, bezsprzeczne arcydzieło „Mędrcy w polach drzemali”, dzieła z cyklu „Ślady pozostawione przez wieki”, gdzie każde dzieło nasycone jest biblijną mądrością: „Czy daleko jeszcze do celu”, „My do Ciebie idziemy”, „Do Ciebie głos mój”, „Cicho brzmiały obnażone struny”, „W ciszy wspomnienia rosną”, „Dopiewana pieśń”. Marczuk jest niejednoznaczny. On nieustannie jednych dziwi, innych szokuje. Ktoś kocha wczesnego Marczuka i nie rozumie dzisiejszego. Czy to artysta wyprzedza życie, czy my zbyt zostajemy w tyle za lotem naprzód. Marczuk nie stoi w miejscu. Jeśli zatrzymuje się jego myśl pod wpływem życiowych okoliczności, to rośnie kunszt. Codziennie pokonując 103 stopnie do nieodpowiadającej jego poziomowi pracowni w przestworzach, Marczuk ma możliwość przewinąć całą swoją egzystencję w kierunku prostym i odwrotnym. Twórczość artysty jest w pewnej mierze autoportretem. W wielu obrazach Marczuk jest obecny realnie. Wszędzie on jest równorzędną postacią dzieła, żywy czy martwy, i tak wpływa na architektonikę dzieła, łączy tymczasowe ciało z wiecznością ducha, za życia błogosławi siebie w nieśmiertelność. W obrazach „Wyrastałem wśród was”, „Upływ czasu”, „W drodze”, „Czułość”, „Do Ciebie płynę ja”, „A ja tymczasem odpocznę” i wielu zawoalowanych autoportretach, w różnych gatunkowo dziełach, artysta jawi się beznadziejnie samotnym, szczerze zakochanym w naturze, która swoją milczącą mądrością uśmierza zgiełk przemijającego życia, oddycha uniwersalną, niepojętą wiecznością. Marczuk jako człowiek ostro przeżywa wydarzenia teraźniejszości. On ignoruje historię. Nie lubi wracać do wydarzeń przeszłości, być może dlatego, że częściej przegrywaliśmy, niż zwyciężaliśmy. A Marczuk jest postacią ambitną, nie lubi porażek, dawno przywykł do triumfu, zwłaszcza dzisiaj, w blasku ogólnoludzkiego i państwowego uznania, choć to też jest uciążliwe. Teraz artysta męczy się, pokonując 103 stopnie do pracowni na dachu, a kiedy otrzyma (daj Boże) muzeum własnego imienia, dokąd strumieniem napłyną wielbiciele, naruszając twórczą samotność Mistrza, uboga budka na piątym piętrze wyda się rajem. Marczuk marzył o bezpiecznej przystani dla swoich dzieł od czasów, gdy w pełni poczuł swoje przeznaczenie. Muzeum, galeria czy po prostu pracownia, odpowiednia do jego skali, jest Marczukowi potrzebna do komunikacji ze swoim widzem. Lubi otwierać wystawy, było ich na świecie około setki. Przyzwyczajony do samodzielności we wszystkim, w większości sam wiesza też obrazy. Bo nikt lepiej od niego nie wkomponuje jego dziecka na ścianie, nikt nie znajdzie lepszego miejsca dla każdego jego dzieła. Za każdym razem, otwierając kolejną wystawę, Marczuk denerwuje się, jakby po raz pierwszy. Nie zazdrościsz temu, kto zrobił coś nie tak. Sto razy pożałuje, że był niesumienny. Przed otwarciem wystawy koncentruje się jak sportowiec na starcie. Odsuwa od siebie wszystko, co drugorzędne, ignoruje najbliższe towarzystwo, aby nie zaszkodziło stworzeniu atmosfery tajemniczości, świątecznej uroczystości. Po spotkaniu widza z dziełami, wygasaniu achów i ochów na cześć autora, zbliżeniu się bufetu, twórca umiarkowanie schodzi na ziemię, zaczyna poznawać bliskich, staje się Waneczką, którego nie można nie kochać. Tylko nie żałować, bo jest zbyt dumny. Niczego od nikogo nie prosił, tylko sam daje, nie wymagając zwrotu. Taka jest cecha silnych: stwarzać wrażenie, że mają wszystko. Jeden Bóg wie, jak współistnieją w tym człowieku niesamowita pracowitość i niepokorność. Marczuk wiecznie dokądś jedzie, śpieszy się. Jest telefonomanem. Gdyby nie był przykuty do sztalugi, pewnie pół życia przepuściłby przez słuchawkę. Ale Mistrz ze wszystkim zdąża, bo szybko chodzi i mało śpi. Monumentalna statyczność jego dzieł to absolutne niepodobieństwo do jego ruchliwego charakteru. Lecz, być może, sekret jego pracowitości tkwi w zmianie rytmu. Zresztą, jaki rytm ma jego serce podczas pracy nad obrazem, nikt nie mierzył. Pewnie bardziej napięty niż wtedy, gdy pokonuje 103 stopnie. Życzmy sercu Mistrza wytrwałości dla przyszłych arcydzieł. Rostysław SYŃKO
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Moje pędzle ważyły najmniej w walizce, a pomogły mimo wszystko uchwycić coś z akwarelowego kolorytu włoskiej przyrody, czego nie zarejestrował aparat fotograficzny. A do tego uśmierzyć gorycz przypadkowych spotkań, kiedy omijałam wzrokiem czarujące krajobrazy, słuchając opowieści swoich rodaków. Podróże wzbogacają nie tylko ciekawymi wrażeniami, ale też skłaniają do poważnego przemyślenia własnego bytu i losu swojego narodu. PODRÓŻE BEZ MORAŁU PIZZA Z CZEKOLADĄ 400 ukraińskich dzieci osieroconych, a także tych, które otrzymały leczenie w dziecięcym oddziale centrum onkologicznego, przebywało na letnich wakacjach we Włoszech dzięki Międzynarodowej Fundacji Charytatywnej „Nabat”. Jedną z tych szesnastu grup przyjmuje już od trzech lat gmina prowincji Ceranesi, położona na obrzeżach Genui. Mer gminy Omar Caloria jest dość młody, ale ma już własne doświadczenie edukacyjne i chętnie wsparł charytatywny projekt uzdrowienia ukraińskich dzieci. Bywają tu nie tylko latem, ale i podczas ferii zimowych i już nauczyły się serpentyn górskiej autostrady, która prowadzi do znajomych domów. Dla niektórych z tych dziewczynek i chłopców ten dom jest być może jedynym w ich obecnym życiu, gdzie czekają na nich jak na swoich. I ważne są nie tylko zabawki i smakołyki, nawet górskie powietrze i wycieczki nad morze. Ważne, że istnieje środowisko rodzinne, gdzie babcia naprawdę zna „nanna-nonna” — kołysankę, a przybrana mama troskliwie dotknie wieczorem ustami dziecięcego czoła: czy nie jest gorące? A do tego na podwórku pod figowcem spaceruje kurczę, a niżej na górze pasie się owieczka. Wiele podobieństw do Ukrainy. Dziewczynka z internatu, która przez swoje 12 lat przeżyła dramat, jakiego nie udźwignąłby nawet dorosły, obserwując, jak maluję krajobraz Apeninów, wzdycha: „Pięknie. Chciałaby pani mieszkać we Włoszech?”. „Nie — zaprzeczam — chciałabym nadal mieszkać na Ukrainie, u nas też jest pięknie. A ty zostałabyś we Włoszech?”. „Tak” — marzycielsko kiwa głową. Ona już trzy lata przyjeżdża do tej gościnnej rodziny i język dobrze zna, a nawet piecze ciasto według włoskiego przepisu, tak jak nauczyły ją przyjazne seniory Nina i Laura. One tak bardzo pragną przez miesiąc dać tę wielką cząstkę rodzinnego ciepła i troski, której temu dziecku brakuje na Ukrainie. Więc urządzają święta z najmniejszego powodu, nawet jeśli urodziny już minęły, to są jeszcze imieniny czy fiesta z okazji poznania ukraińskich potraw, bo moja mała rodaczka sama poczęstowała seniory własnoręcznie przygotowaną zupą. Ten dzień był znamienny dla wszystkich jeszcze dlatego, że dziewczę przymierzało w tutejszym butiku wszystkie najmodniejsze buciki, nawet za duże dla niej. I nikt nie gniewał się na jej powolność, a sprzedawcy tylko się uśmiechali: „Che bella!”. Jaka piękna, mówili. Jak opowiedział mi zastępca mera Gian Luigi Piedemonte, włoskie rodziny przez cały rok oszczędzają środki z budżetu rodzinnego, aby przyjąć dziecko na wakacje latem. Gmina Ceranesi, podobnie jak sąsiednie Campomorone, uformowana jest z wielu małych górskich osad. W dawnych czasach przyjeżdżały tu do świętych miejsc dziesiątki tysięcy pielgrzymów, obecnie jest to strefa turystyczna. W lipcu dzieci przyjmują rodziny z Campomorone, w sierpniu — z Ceranesi. „Wcześniej prawie nic nie wiedzieliśmy o Ukrainie, tylko o Czarnobylu — opowiedział mi Gian Luigi Piedemonte. — Przyjmując dzieci, zaczęliśmy dowiadywować się, jak żyje wasz kraj. Choć jesteśmy różni pod względem tradycji i języka, wszyscy jesteśmy Europejczykami i czujemy się blisko. Jeśli możemy coś zrobić dla pokrzywdzonych dzieci — to bardzo dobrze”. Mój rozmówca też słynie ze swojej gościnności, bo niemal co wieczór zbierają się przy wielkim stole na podwórku z jego rodziną jeszcze krewni żony, której dom znajduje się niżej przy górzystej ścieżce, i swatowie, którzy mieszkają nieco wyżej, i jego wspaniali przyjaciele jeszcze wyżej, za sadem i winnicą. Więc dobrotliwy senior Gian Luigi Piedemonte prawie godzinę nie odchodzi od specjalnego pieca, który zbudował na swoim podwórku. Bo nikomu nie powierza ważnej technologii wypiekania pizzy, przygotowanej przez żonę Marię. Obserwowałam to jak fascynujący spektakl. Kobiety tylko podają cienkie placki, które na łopacie u Giana Luigiego wypełniają się różnorodnymi składnikami. Wirtuozerskim ruchem wysyła pizzę z łopaty na rozżarzony żar, i po kilku minutach jest ona na stole. Wydaje mi się, że spróbowałam 20 rodzajów pizzy, ostatnia była z czekoladą. „To wynalazek mojej żony — uśmiecha się senior Piedemonte. — Pizza to rzecz uniwersalna, to jak baza, na którą można kłaść wszystko, co zechcesz, ale tradycyjnie — to mozzarella (ser), pomidory, oliwa, bazylia. I pizzę trzeba próbować tylko gorącą”. Talerz z pizzą był imponujący, wydawało mi się, że zmieściłby się na nim niewielki statek z genueńskiego portu. Razem z kijowianinem Saszą, który gości na wakacjach w rodzinie Giana Luigiego już nie po raz pierwszy, przypuszczamy, że w tradycjach czekoladowej pizzy wychowany jest chyba i kot, któremu z jakiegoś powodu nie smakuje ryba, a tylko cukierki i słodkie owoce. Saszy obecne wakacje też wydały się szczególne — po raz pierwszy zobaczył kolekcję obrazów genueńskich mistrzów w Białym i Różowym pałacu: Palazzo Rosso i Palazzo Bianco, które patrzą oknami jedno na drugie, zgodnie z zamysłem architekta, jak dwoje zakochanych. Oczywiście wykąpał się w szmaragdowym Morzu Liguryjskim, a do tego włoska rodzina podarowała mu trzydniową wycieczkę do Rzymu. To już dorosłe trasy, bo Sasza jest najstarszy w grupie. Następnego lata, prawdopodobnie senior Piedemonte powierzy mu upieczenie czekoladowej pizzy... ONA ZNA TRZY JĘZYKI EUROPEJSKIE
W Mediolanie muszę wysiąść z pociągu i w zaledwie kilka minut znaleźć peron innego, do Werony, a osobliwością włoskiej kolei jest to, że na żadnym pociągu nie podano nazwy stacji końcowej, jak u nas, a zatrzymuje się on tylko na krótką chwilę. Przygotowuję się więc do błyskawicznej przesiadki, zawczasu wyciągając walizkę i słuchając przelotnej opowieści nieoczekiwanej towarzyszki na tym odcinku moich podróży — nauczycielki Marii z Czerniowiec, która śpieszyła się, by opowiedzieć mi o całym roku spędzonym na obczyźnie. Zaczynała od pracy najemnej u rodzin, które nie pozwalały jej nawet jeść w domu, a jedynie na ulicy. Lecz oto już dwa miesiące, jak Marii się poszczęściło: starsi ludzie, którymi się opiekuje, traktują ją inteligentnie i serdecznie, jak córkę. „Wiem, że moje najlepsze lata miną na takiej pracy — zwierza mi się młoda kobieta — ale innego wyjścia nie ma. W Ojczyźnie zostali tylko moi starsi rodzice, którzy zdołali dać mi wykształcenie. Ale zmęczyłam się tułaczką po cudzych mieszkaniach, chcę zarobić na własne”. Aby dostać się do takiej pracy w jakimś europejskim kraju, Maria nauczyła się języka niemieckiego, hiszpańskiego i włoskiego, przygotowywała, jak sama mówi, siebie psychologicznie do długiej rozłąki. Lecz żegnając się ze mną, błysnęła łzą: „To przecież dzisiaj będzie pani już w Kijowie, o Boże...”. Maria nie może wziąć choćby tygodnia urlopu, jak inne Ukrainki, które leciały ze mną tego dnia na Ukrainę. Te już mogły zalegalizować swój pobyt we Włoszech, jak Natalia, która pracuje jako pielęgniarka we Florencji. I styl ich ubioru, i język przemieszany z włoskim „czy trzeba wyłączyć cellulare w samolocie?” (czyli telefon komórkowy), albo „o, spójrzcie w finestrę” — w okno. I uśmiechy, i pewność siebie ludzi samowystarczalnych, którzy potrafią poradzić sobie i zarobić dla rodziny, jakby przekonywały, że nic szczególnego się nie stało, zwykły proces migracyjny, jak na całym świecie. I tylko gdy samolot dotknął pasa (znaczy, już na ziemi, na Rodzimej ziemi), jakoś zbladły na twarzy moje towarzyszki, cicho jęknęły: „Och, serce nie wytrzymuje, czyżby w domu?!”. Wiem, są ich dziesiątki tysięcy. Na jednym z przejść granicznych, jak mi opowiadano, rozmawiali karabinierzy: „Kto tam jeszcze został? A, Ukraińcy i artyści...”. Kiedy opóźniał się wylot w Weronie, jedna z kobiet z żalem powiedziała: „Jeśli w ogóle nie polecimy, nie zwrócą nam nawet kosztów, bo tutaj nie ma nawet naszej linii lotniczej”. Usłyszałam również od moich towarzyszek, że nie zapraszają ich do świątecznego stołu bogaci gospodarze, u których pracują, znieważone, jako najtańsza siła robocza. A obecnie w tym kraju jeszcze dają pierwszeństwo Afrykańczykom, którzy też aktywnie migrują w poszukiwaniu pracy. Lecz żadna z moich rozmówczyń nawet w tych okolicznościach, przy niewiarygodnej tęsknocie za bliskimi, nie zamierza wracać na Ukrainę teraz. Jak powiedziała jedna z nich, czuje się ona w swojej ojczyźnie bardziej bezbronna i znieważona. I nie zdołałam pocieszyć jej frazą, jak tę dziewczynkę, która marzyła, by zostać w Apeninach, „u nas też jest pięknie”. Podoba mi się włoskie słowo „appassionato”, które oznacza zachwycony, natchniony. To zdradza charakter właśnie tego narodu. Włosi z pasją będą dyskutować przy kolacji o swoich domowych nowinach, potrawach, które im smakują, przyszłym urlopie czy mojej akwareli, która wysycha na biurku. I wcale nie rozmawiają o polityce, nawet nie wątpię, że mało kto z nich zna twarze wszystkich członków parlamentu czy nadwyręża swoje nerwy w dniu, kiedy zatwierdzają budżet państwa. I mimo to, oni ż y j ą! Nie pojęłam sekretów tej stabilności, tak jak zapewne oni nie wiedzą, co to za pojęcie „minimum socjalne” w ukraińskim wydaniu. Jedna ze słowiańskich kobiet, która ułożyła sobie życie w górskim włoskim miasteczku, opowiedziała mi: „Jakoś musiałam na cały rok wrócić do Rosji. To był burzliwy dla mnie czas, tyle przeżyłam, a przyleciałam do Włoch — i ten sam senior siedzi na rogu ulicy w tej samej kawiarni ze swoją gazetą, jakby wczoraj. Zupełnie nic się nie zmieniło!”. Widziałam, jak czarownie zmienia wieczór włoską uliczkę pod mlecznym latarnikiem, i była ona podobna do mojej kijowskiej. I całym sercem pragnęłabym potwierdzić moją frazę „u nas też jest pięknie i... dobrze się żyje”. I zestawiać nie dobrobyt, a talenty artystyczne naszych narodów, jednakowo hojnie obdarzonych przez Pana. Co właściwie chcę zrobić w następnej publikacji, bo nie daje mi spokoju jedna osobliwość malarskiej kolorystyki włoskich artystów: dlaczego jest ona taka... radosna?
z
Walentyna DAWŁYDENKO
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
film z udziałem całej konstelacji talentów bukowińskiego kraju. Na czołowym miejscu stał, oczywiście, Wołodia, którego piosenki “Pójdę w dalekie góry”, “Wodograj”, “Szybkimi pociągami” stały się prawdziwą ozdobą filmu. A czego warta jest jego poezja do piosenki Wałerija Hromcewa “Porzucone kwiaty”! Wcale się nie przejęzyczyłem — poezja najwyższej próby. Od czasu, gdy w 1970 roku po raz pierwszy zabrzmiała “Czerwona ruta”, minęło 35 lat, a śpiewają ją bez tłumaczenia na całym świecie. A sukces i tajemnica długowieczności piosenki kryją się w tym, że jej autor nie zdradził pieśni ludowej. Zwracając się dzisiaj do piosenki, która stała się wydarzeniem tamtych lat, do fenomenu twórczości Wołodymyra Iwasjuka, po raz kolejny przekonujesz się o tym, jaką siłę może posiadać piosenka. “Czerwona ruta”, która dopiero co narodziła się w 1970 roku, od razu stała się dojrzałym owocem na niwie ojczystej kultury i głęboko zapadła w duszę narodu. Być może dlatego przeżyła swojego twórcę, czym zapewniła mu długie życie i sławę. A Wołodymyr Iwasjuk, bez przesady, stał się piosenkowym symbolem nie tylko Bukowiny — rozsławił całą Ukrainę. Znamienne, że nawet Japończycy śpiewali nieśmiertelną “Czerwoną rutę” w języku ukraińskim. Szczęśliwy z takiego sukcesu syna, Mychajło Iwasjuk zauważył wtedy: — Błogosławiona nasza pieśń, nasz język. Były one tą duchową bronią, która zawsze stała na straży ukraińskiego serca, ukraińskiego narodu. Jestem szczęśliwy, że i mój syn dołączył się do tego, abyśmy jeszcze bardziej konsolidowali się jako naród, abyśmy mieli prawo uważać się za cywilizowanych ludzi, świadomych swojego rodowodu. Wołodia wyraził duszę swojego pokolenia, swojego narodu, któremu zawsze służył wiarą i prawdą. Krótkie było jego życie, ale jakże ważny wkład wniósł on jako twórca w dziedzictwo kulturowe! Wołodymyr Iwasjuk stał się nie tylko symbolem ukraińskiej piosenki estradowej, ale i legendą całego narodu, zajmując godne miejsce w konstelacji bojowników o wolność Ukrainy. Przecież jego “Czerwoną rutę” śpiewali nie tylko w całym “sowieckim czerwonym imperium”, ale i na całym świecie. W 2005 roku historia z narodzinami “Czerwonej ruty” powtórzyła się, wprawdzie tylko z tą różnicą, że w tym roku 13 września w tym samym miejscu, na Placu Teatralnym, legendarną piosenkę znów śpiewała Lala Kuzniecowa, ale już sama. Po raz kolejny zaświadczając, że “Czerwona ruta” Iwasjuka nie tylko nie zwiędła, ale i wyrosła w duszach nowego pokolenia. Wyrosła miłością do piosenek Wołodymyra Iwasjuka, do ukraińskiej pieśni w ogóle. Maria WYSZNEWŚKA, m. Czerniowce
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA Jarema HOJAN Pawło MOWCZAN Anatolij POHRIBNYJ Ołeksandr PONOMARIW Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego, dział tematyki społecznej Mykoła SKYBA 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK 278-63-69 Dział języka Ołeksandra TKACZ 270-55-57 Dział kultury Ulana HLIBCZUK 270-55-57 Korespondent specjalny Radmiła KORŻ 279-39-55 Redaktor literacki Tamara MART 279-49-47 Dział korekty Tetiana MYCHAJŁENKO Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovo.prosvita.com.ua Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301239 Nakład ogólny — 40000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,29 hrywny, na 3 miesiące — 9,59 hrywny. Trzydzieści pięć lat temu, 13 września w niedzielę o godzinie 13:00, w telewizji republikańskiej z Czerniowiec w transmisji na żywo nadawano program muzyczny „Kamerton dobrego nastroju”. Tego dnia Ukraina po raz pierwszy usłyszała „Czerwoną rutę”. Wtedy na Placu Teatralnym w Czerniowcach śpiewali młodzi Wołodymyr Iwasiuk i Ołena Kuzniecowa. A zaczęło się wszystko jeszcze w 1969 roku, kiedy przebywając na ekspedycji folklorystycznej we wsi Roztoky w rejonie putylskim obwodu czerniowieckiego, Wołodia usłyszał od miejscowych chłopów-Hucułów legendę o tym tajemniczym kwiecie: „Zielony kolor ruty, który obficie pokrywał górskie połoniny, zazwyczaj zakwita żółtym kwiatem. Ale zdarza się, choć bardzo rzadko, że zakwita czerwonym. Dziewczynie, której uda się znaleźć i zerwać ten czarowny płatek, przypada szczęście, by rozkwitnąć samą i swoją urodą oczarować ukochanego chłopca”. Pod wrażeniem oryginalnego piękna ludowej opowieści narodziły się u niego najpierw wiersze, a potem absolutnie oryginalna, nowatorska melodia piosenki. Łewko Dutkiwski, artysta ludowy Ukrainy: — W sierpniu 1970 roku podczas naszego koncertu w Czerniowcach w Domu Kultury instytutu medycznego Iwasiuk zagrał mi na pianinie dwie swoje nowe piosenki — „Wodohraj” i „Czerwoną rutę”. Już przy pierwszym przesłuchaniu piosenki zachwyciły swoją niezwykłą, wyrazistą melodyjnością. Od razu włączyliśmy je do swojego repertuaru i poradziliśmy Wołodii pokazać piosenki w redakcji muzycznej telewizji obwodowej. Redaktorom muzycznym piosenki również się spodobały i młodemu kompozytorowi zaproponowano nagranie ich w studiu. W tym celu Wołodia zaprosił muzyków popularnego w mieście zespołu instrumentalnego „Karpaty” pod kierownictwem Wałerija Hromcewa oraz młodą piosenkarkę estradową Ołenę Kuzniecową. Ołena Kuzniecowa, pedagog: — W tamtym czasie znałam go już prawie rok. Choć byliśmy rówieśnikami, miałam już dość znaczące doświadczenie pracy na profesjonalnej scenie, przepracowawszy ponad półtora roku jako solistka w zespole jazzowym „Bukowyna” Filharmonii Czerniowieckiej, którym kierował znany muzyk J. Smilianski. Występy gościnne naszego zespołu odbywały się nie tylko w miastach Ukrainy, ale i daleko poza jej granicami. Biorąc pod uwagę moje doświadczenie, Wołodia dzielił się ze mną twórczymi zamysłami niektórych piosenek, w tym „Wodohraju” i „Czerwonej ruty”. Dlatego nie dziwi, że to właśnie mnie zaprosił do pierwszego wykonania w telewizji. Pracowało się ciężko. Złożona melodyka jego piosenek wymagała od nas wszystkich maksymalnego skupienia i koncentracji. Zrobiono 12 dubli, zanim uzyskano należyte brzmienie nagrania. 13 września 1970 roku audycja „Kamerton dobrego nastroju”, w której wraz z innymi wykonawcami zabrzmiały zaśpiewane przez nas z Wołodią piosenki, została pokazana w telewizji republikańskiej. W swoich wspomnieniach Nazarij Jaremczuk tak pisze o tamtym dniu: „Po trzeciej parze na uniwersytecie odwołują mnie na Plac Teatralny, gdzie przygotowywano audycję „Kamerton dobrego nastroju”. Na ulicy panował pogodny jesienny dzień, dzień, w którym ludzie po raz pierwszy usłyszeli w wykonaniu Wołodii „Czerwoną rutę” i „Wodohraj”. Do samego placu nie dało się przejść. Jej
Moskwy na nagranie piosenki „Czerwona ruta” w finale „Piosenki-1971”. Wołodia wykonał ją razem z Wasylem Zinkewyczem i Nazarijem Jaremczukiem. Jestem dumna, że razem z Wołodią nadałam temu pieśniarskiemu arcydziełu twórczych skrzydeł. Nazarij Jaremczuk, artysta ludowy Ukrainy: — Za pierwszych wykonawców „Czerwonej ruty” krytycy, muzykologowie i zwykli wielbiciele sztuki estradowej uważają mnie i Wasyla Zinkewycza. To twierdzenie zaczęło krążyć między ludźmi za lekką ręką samego Wołodymyra Iwasjuka, który zawsze życzył popularności swoim kolegom i przyjaciołom, ale palma pierwszeństwa należy się nie nam, a samemu autorowi popularnego utworu. Kompozytor i poeta Wołodymyr Iwasjuk sam posiadał wspaniały pod względem barwy i piękna głos, który uskrzydlił „Czerwoną rutę” z podestów Czerniowieckiego studia telewizyjnego. Ten wariant właśnie należy uważać za oryginał. Nasz jest po prostu znany szerszemu ogółowi słuchaczy. Swego czasu piosenka na tle spadającej bystrej wody spod Huka, wodospadu obok Kosowa w Karpatach, obiegła ekrany Ukrainy i na długo zawładnęła sercami ludzi. Niby niepostrzeżenie, ale pewnie i mocno wschodziła jego gwiazda. Szkoda tylko, że była ona sierpniowa, krótkotrwała w życiodajne światło. Jednak na nieboskłonie twórczości pozostawiła ona niegasnący świat. Gwiazda ta płonęła tylko dla ludzi. Po „Kamertonie dobrego nastroju” drugie życie „Czerwonej rucie” dał film o tym samym tytule w reżyserii Romana Ołeksiwa. To swoiste otoczyły setki ludzi. Z okien instytutu medycznego, gdzie w tamtym czasie uczył się Wołodia, wyglądali studenci. Słońce jaśniało w promieniach babiego lata, nad Czerniowcami rozbrzmiewały jego piosenki, a on siedział na ławce pod drzewami i rozmawiał z dziewczyną. Dla kamer był nieosiągalny. Uwaga operatorów koncentrowała się na bezpośrednich uczestnikach programu, na Sofii Rotaru, powiedzmy. Śpiewała piosenkę „Walentyna”. Śpiewała natchnienie, zachwycająco. I nie podejrzewając, że jej dalszy wzlot będzie ściśle związany właśnie z imieniem Wołodymyra Iwasjuka. W „Kamertonie...” śpiewałem „Młodość świerków, niczym niezrównany świat piękna...”. Przez kamerę nieśliśmy widzom świat nie tylko piękna, ale i swoich uczuć oraz marzeń. Wielu z improwizowanych podestów programu „Kamerton dobrego nastroju” wypatrywało swoją przyszłość. Niejeden wiązał ją z człowiekiem, który wciąż siedział na ławce pod świerkami. 13 września 1970 roku — to dzień narodzin nie tylko „Czerwonej ruty”, ale i „Wodohraju”. Lecz oto co dziwne, piosenki zabrzmiały jednocześnie, a uznanie ich przez ludzi było różne. „Czerwona ruta” od razu przyćmiła nie tylko „Wodohraj”, ale i piosenki, które zabrzmiały wtedy w programie. Ołena Kuzniecowa: — Po pewnym czasie razem ze „Smericzką” wykonywałam „Czerwoną rutę” w finałowej części popularnego programu Telewizji Centralnej „Halo, szukamy talentów”, który nagrywano w pomieszczeniu pięknego Marmurowego Sali Czerniowieckiego Uniwersytetu. I słuchacze na sali, już znając piosenkę, śpiewali ją razem z nami. Niestety, nie mogłam pojechać do
Машинний переклад