„Płótno Storożenki „Przeczucie Golgoty” można postawić w jednym rzędzie z najwybitniejszymi dziełami epoki zarówno Odrodzenia, jak i klasycyzmu. Jednocześnie jest ono bliskie odczuciu Briułłowa z jego „Ostatnim dniem Pompei”; Iwasiukowego „Wjazdu Bohdana Chmielnickiego do Kijowa”; jest bliskie odczuciu rozmachu, który czuć w monumentalnej sztuce Ołeksandra Muraszki z jego „Pogrzebem koszowego”… Wielkie dzieła mają wielką prawdę-ideę, którą nie męczy się odczytywać każde pokolenie. Miejsce obrazu „Przeczucie Golgoty” jest w najbardziej reprezentacyjnym muzeum sztuki, na przykład w Mysteckim Arsenale z jego ogromnymi salami, które przypominają muzea światowej klasy — jak Prado w Madrycie, Muzeum Brytyjskie w Londynie, Luwr w Paryżu czy Pinakoteka w Monachium. W Arsenale trzeba stworzyć muzeum ze stałą ekspozycją i tam przenieść wszystkie monumentalne dzieła epickie: Iwasiuka, Samokysza (na temat batalistyczny) oraz innych najwybitniejszych ukraińskich artystów. A wśród nich — Mykoły Storożenki. Wtedy mielibyśmy prawdziwe ukraińskie muzeum światowego poziomu.” Dmytro STEPOWYK Materiał czytaj na str. 15 Fragment obrazu Mykoły Storożenki „Przeczucie Golgoty”
Машинний переклад
9 listopada, w dniu pamięci Nestora Kronikarza, państwo ukraińskie obchodzi Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka. Warto przypomnieć, że święto to zostało ustanowione z inicjatywy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki w 1997 roku na mocy dekretu Prezydenta. O znaczeniu Dnia Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka we współczesnej Ukrainie oraz o perspektywach narodu opowiada przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło MOWCZAN. Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka to inicjatywa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, którą zrealizowano 16 lat temu i która z każdym rokiem zyskuje coraz większą popularność, stając się dokonanym faktem naszego bytu narodowego. Trzeba było wyprzeć z kalendarza „czerwoną datę”, która była jednym z czynników przywiązujących nas do haniebnej przeszłości. Studiując daty pamiętne kalendarza historycznego, zwróciłem uwagę na to, że 9 listopada to dzień kronikarza Nestora. Właśnie to było bodźcem i motywacją do tego, aby zmienić akcent pierwszej dekady ostatniego miesiąca jesieni. To swoiste palimpsesty — wzajemne zastępowanie. Nie wszyscy za czasów Leonida Daniłowicza uświadamiali sobie, że kalendarz narodowy należy kształtować według innych zasad, w parlamencie długo toczyła się w tej sprawie polemika. Reżim komunistyczny bez wahania wyparł z naszego kalendarza pamięć o wybitnym Ukraińcu Nestorze Kronikarzu, człowieku, którego wyczyn jest nieoceniony. Natomiast „Proświta” swoją inicjatywą przywracała narodowe wartości chrześcijańskie do bytu Ukraińców. Przecież nasza rodzima historia dzięki geniuszowi Nestora była wmontowywana w historię powszechną, w światowy zapis. Właśnie dlatego Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka nie jest przypadkowy. Język książkowy przez długi czas kształtował się równolegle z istniejącym językiem, żywiołem ludowym. Ale czytając „Powieść minionych lat”, wszyscy zwracali uwagę, że obecny jest tam język ukraiński, bardzo dużo słownictwa potocznego. I to też jest swoisty palimpsest. Słowo książkowe było nałożone na żywe słowo, które przebija się na strony ksiąg, jak stare freski prześwitujące przez nowe. Ale wszystkie te treści zostały za władzy radzieckiej przekreślone czerwoną farbą. Zamiast nich były już zupełnie inne treści, znaki, ideologia. Ale okazuje się, że można je zmienić w kalendarzu. Cieszę się, że tę inicjatywę „Proświty” poparł Prezydent i po jego dekrecie mamy datę kalendarzową, która, choć do tej pory nie stała się ogólnonarodową, jednak jest ważna w nowożytnym bycie narodowym. Żyjemy w czasach próby dla ludności ukraińskiej, kiedy ataki na ukraińskie słowo trwają — zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne, stawia opór „piąta kolumna”: oni nie chcą, abyśmy odchodzili daleko od „czerwonego kalendarza”, abyśmy nie mogli zaistnieć jako naród ukraiński. O tym trzeba otwarcie mówić. Ale proces trwa. Jest powolny, lecz nieodwracalny. Choć musimy być czujni, aby „ruski mir” nie narzucił nam nowożytnej, ogólnoimperialnej historii, osobiście zredagowanej przez Władimira Putina. Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka czcimy z szczególnym pietyzmem jako własną historię narodową, która ma wielką ciągłość, która nie została przerwana, pomimo wszystkich skrobań, usuwania, wyniszczania, wykluczania poza nawias. Powracamy w to historyczne koryto, z którego zostaliśmy wypchnięci. Czcimy pisma Nestora Kronikarza, rozumiejąc, że nie są one pierwsze. Były też wcześniejsze pisma, teksty, alfabety, które przebijają się, niczym palimpsesty, do naszej świadomości poprzez źródła pierwotne. Żyją one w legendach, bajkach, pieśniach, wierzeniach przedchrześcijańskich… Cała przeszłość jest ekstrapolowana na teraźniejszość. Nie ma perspektywy, jeśli nie ma przeszłości i odwrotnie. Historia to fundament, na którym stoimy. Dzięki niej możemy dostrzegać swoją perspektywę. Co widzimy dzisiaj, w warunkach, które zaistniały ponad rok temu, kiedy artykuły językowe zostały „obniżone”, wypaczone, wyrwane z tekstu konstytucyjnego i w określony sposób zinterpretowane przez przedstawicieli „piątej kolumny”? Zaczęli oni dostosowywać język do jakichś momentów politycznych… Taka dowolność w obchodzeniu się z językiem ukraińskim, a co za tym idzie, z ukraińskim etnosem, ukraińską perspektywą, państwem ukraińskim, dzisiaj niezwykle ostro stoi w porządku dziennym. Jeśli chcemy żyć według zasad europejskich, to musimy pamiętać, że Europejczykami są ci, którzy wyznają główną zasadę — prawo do siebie, do swojej samowystarczalności. Mówię o tym dlatego, że jedynie zadeklarowaliśmy język państwowy, ale on takim się nie stał. Przecież aura informacyjna wokół nas jest wypaczona, zniekształcona. Niestety, naszych wysiłków proświatowych jest bardzo mało. I ryzykujemy otrzymanie wypaczonej perspektywy. Przecież, według formuły Potebni, zniekształcone słowo zniekształca duszę, zniekształca świadomość. Słowo to program od Boga. Powinno mieć kolosalne napełnienie energetyczne, ale może być też wygasłe. Przecież „wyjadanie” języka, opróżnianie go, wygasanie — to proces entropijny, który może ogarnąć cały zasób narodowy, jeśli nie będziemy mu przeciwdziałać. To również rozumieliśmy, inicjując Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka. Przecież słowo ojczyste to podstawa, na której trzyma się informacja od wszystkich minionych pokoleń. I aby je chronić, naród od czasu do czasu wyłania ze swojego łona tych obrońców i nosicieli, którzy to słowo wznoszą. To i Taras Szewczenko, i Łesia Ukrainka, i wielu innych Ukraińców z osobną misją. Musimy uświadomić sobie, że jesteśmy odpowiedzialni. Przecież problem języka ukraińskiego i piśmiennictwa jest szerszy niż państwowy, to problem ukraińskości w ogóle. Jak nam wytrwać w tym procesie globalizacyjno-niwelacyjnym? Rozstrzygnąć to musimy sami, przecież tutaj nikt nam nie pomoże. Dlatego stawiam w jednym rzędzie Dzień Piśmiennictwa, który obchodzimy 9 listopada, i szczyt UE w Wilnie, który jest już bardzo bliski kalendarzowo. Sam Bóg każe nam iść do Europy. I jeśli to historyczne wydarzenie nastąpi, jeśli uzyskamy członkostwo stowarzyszone, to Ukraińcom, aby stać się Europejczykami, niezbędne będzie przede wszystkim chronić, bronić swojego, rozszerzać strefę wpływu informacyjno-językowego. Dlatego proces integracji europejskiej oznacza bycie sobą, szanowanie źródeł narodowych, takich jak „Powieść minionych lat”. Zapisał Jewhen BUKET
Машинний переклад
W przededniu Dnia języka ukraińskiego i piśmiennictwa dojrzała potrzeba zastanowienia się nad wymiarami Ego (pisownia wielką literą wiąże się z interpretacją Ego jako osobowości ludzkiej), a tym bardziej Ego współczesnego człowieka. Dzisiaj, kiedy szczególnie ważne staje się nie tylko uświadomienie znaczenia języka w duchowym postępie narodu i państwa, ale także ustalenie siłowego obciążenia własnego ja w tym procesie, istotne jest określenie sił dośrodkowych i odśrodkowych osobowego ja. Anatolij ZAHNITKO, publicysta, m. Donieck. Ego w jego podstawowych wymiarach. Ego — tak po łacinie brzmi ja w sensie samowystarczalności i samookreślenia. Ego oznacza i przekazuje łącznie cały zakres wewnętrznych przeżyć i odczuć. Nasz współczesny człowiek… Pojęcie pojemne i niezwykle dynamiczne. Pojemność tłumaczy się tym, że współczesny człowiek nigdy nie jawi się jako jednolity — istnieją po prostu ustalone modele jego rozumienia, które w żaden sposób nie obejmują całej różnorodności wariacji. Dynamiczność obrazu współczesnego człowieka jest zauważalna w tym, że każda nowa epoka wyznacza odpowiedni jego typ. I tutaj nawet kilka lat jest znaczących, nie mówiąc już o dziesięcioleciach. Jeśli połączyć Ego i współczesnego człowieka, to łatwo ustalić, że jego Ego — to jego wewnętrzny stan bycia sobą i odrębności. Jego zaś językowe Ego ujawnia stopień zagłębienia się w język oraz stopień językowej samoidentyfikacji, przejaw obciążenia języka w samostanowieniu osobowości. Samoidentyfikacji w sensie postrzegania całego tego językowego Kodu, który zawiera pamięć poprzednich pokoleń i odczucie siebie samego w tej językowej przestrzeni nie jako wyobcowanego, lecz jako organicznego składnika. Współczesny człowiek wczoraj, dzisiaj i jutro. Jeszcze wczoraj stereotyp współczesnego człowieka interpretowano jako osobowość, która przejmuje się tylko własnymi sprawami, a dzisiaj współczesnego człowieka rozumie się jako osobowość z nie do końca ukształtowanym poczuciem narodowo-językowym. Osobowość, dla której język jest tylko narzędziem. Takiej osobowości łatwo można narzucić te czy inne wartości. Podobne wyobrażenie jest dalekie od prawdziwości i wykończenia. W jednej z prac-rozważań uczestniczka III międzynarodowego konkursu językowo-literackiego Natalia Kyrij (Doniecki Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny) dość przekonująco podsumowuje: „Obecnie często dyskutują na temat tego, jaką drogą powinna dalej iść Ukraina, aby stać się skutecznym państwem. Moja pozycja jest taka: musimy wychować młode, narodowo świadome pokolenie. I to pokolenie powinno zrozumieć jedną ważną prawdę: los każdego poszczególnego człowieka jest nierozerwalnie związany z losem Ojczyzny, nasze zwycięstwa — to jej wzloty, wchodzenie na nowe szczyty, a nasze niepowodzenia — to ciężki odcisk na wrażliwym sercu matki-Ukrainy”. Autorska pozycja jest całkowicie świadoma i wykończona — jest ona związana z rodzimym narodem, państwem i uświadomioną rolą współczesnego człowieka dzisiaj. Rozwój i budowa duchowej jedności Państwa Ukraińskiego są niemożliwe bez wzmocnienia sił dośrodkowych za pomocą narodowo-państwowego języka. Tworząc jądro ustroju państwowego, jedyny język państwowy przenika wszystkie składniki struktur administracyjno-ustawodawczych. Jednocześnie każdy obywatel, każdy współczesny człowiek ma prawo obok języka państwowego władać językiem/językami mniejszości narodowych (językami regionalnymi), które nie zastępują języka państwowego, a współistnieją z nim, mając obciążenie funkcjonalne tylko w granicach określonej wspólnoty. A wczorajszy współczesny człowiek? To i właściwie wczoraj (minione dziesięciolecie), to i minione stulecie, i pradawność. Jeśli brać minione stulecie czy minione stulecia, to wczorajszy współczesny człowiek zrobił wszystko, co możliwe, aby zachować narodową odrębność, jedną z decydujących cech której występuje język, a współczesny człowiek z przestrzeni radzieckich szedł na niesłychany opór przeciwko samemu państwu w imię ogłoszenia najwyższej wartości — języka ojczystego. Dzisiaj nikt nie wątpi w to, że język chroni pamięć najdawniejszych okresów odrębności narodu. Tak, na przykład, holenderscy naukowcy ustalili, że nasi przodkowie zaczęli rozwijać języki orientacyjnie 500 tysięcy lat temu, mieszkając w oddzielnych grupach. Język każdej takiej grupy był w swojej istocie niepowtarzalny. I dzisiaj każdy język jest niepowtarzalny nie tylko w swoim brzmieniu, swojej głębinowej historii rozwoju, nasyceniu narodu pamięcią i stworzeniem wokół niego aury, wyjście z której sygnalizuje stopniowe znikanie narodu, ale także w zachowaniu narodu w cywilizacyjnej przestrzeni świata. Nasz współczesny człowiek — jest nieco inny niż wczorajszy. Znaczna część współczesnych ludzi ma za podstawę swojego stawania się i istnienia zainteresowania finansowo-materialne jako najwyższy wymiar życiowej aktywności i samostwierdzenia, co często determinuje kształtowanie priorytetów wewnętrznego urządzenia państwa. Takie zainteresowania zawsze opierają się nie na ogólnoludzkiej egzystencji z jądrowym epicentrum Bożego zamysłu, a na demonicznym pobrzękiwaniu metalu (pieniędzy). Dlatego dochodzi do zmiany pola siłowego języka u współczesnego człowieka. I dzisiaj ważną musi stać się orientacja życiowo-twórczych wartości w nurcie — myśl nie tylko o sobie, swojej przyjemności, a przede wszystkim bierz odpowiedzialność za ocenę twoich działań i czynów przez innych. Kiedy jeden człowiek jest podporządkowany demonizmowi, łatwo go rozpoznać, kiedy zaś liczba takich nosicieli zaczyna stanowić większość w narodzie — zmienia się i cały naród. Dlatego tak ważne są rozważania dzisiejszego młodego pokolenia o nieprzeciętnych wartościach ludzkości w jej cywilizacyjnym statusie. W jednej z prac twórczych zeszłorocznego konkursu imienia Tarasa Szewczenki podkreślono: „Po co nas matka sprowadziła na świat? Na to pytanie będzie mi odpowiedzieć nieco trudniej, bo moja matka zmarła, kiedy byłam jeszcze mała. Nie lubię osądzać ludzi, uważam, że po prostu nie mam do tego moralnego prawa, ale prawo do własnego zdania mam, dlatego mogę powiedzieć: jest mi przykro nie za to, że mój ojciec i matka zmarli, nie wychowawszy mnie, nie za to, że nie znałam matczynej miłości i ojcowskiego ciepła, nie.., a za to, że zmarnowali własne życie. Przecież życie — to próba, szansa. Szansa czynienia dobra i pomagania słabym, szansa osiągnięcia czegoś, udowodnienia przede wszystkim sobie, że jesteś Człowiekiem! Że jesteś czegoś warta, że jesteś zdolna spełnić własne pragnienia i zainspirować do spełnienia swoich pragnień innych” Ołena Ohurcowa (Doniecki Państwowy Uniwersytet Zarządzania). Zapewne w tym też sensie jutrzejszego współczesnego człowieka, językowo-duchowe oparcie którego mieści się w dzisiejszym. I myśli te są ukształtowane w języku ojczystym, one też odtwarzają językowe Ego współczesnego człowieka — żyj w jedności z samym sobą i uświadamiaj sobie konieczność zachowania pamięci o przeszłości.
Kto zastanawiał się nad tym, że w 22. roku istnienia Państwa Ukraińskiego tak niezbędna będzie codzienna żmudna praca na rzecz utwierdzenia i rozszerzenia siłowego oddziaływania ukraińskiego słowa państwowego jako podstawy podstaw zachowania ukraińskości, jej znakowości we współczesnej przestrzeni słowiańskiej. I tutaj jednym z wiodących początków staje się motywacja ukraińskości. Swego czasu André Martinet stwierdził: „…język zwycięża swoich rywali nie przez jakieś wewnętrzne jakości, a dlatego, że jego nosiciele są bardziej wojowniczy, fanatyczni, kulturalni, przedsiębiorczy” (Martinet A. Rasprostranienije jazykow i strukturnaja lingwistika // Nowoje w lingwistikie. — M.: Izd-wo inostrannoj lit-ry, 1972. — Wyp. 6. — S. 81—82). Być może rzeczywiście językowi ukraińskiemu brakuje wojowniczości, ofensywności, ale jednocześnie w tym tkwi jego siła. Nie miał on ani wojowniczo-siłowego wsparcia, ani państwowo-ustawodawczego zabezpieczenia, przeciwnie — zakazywano go, nie wpuszczano na próg edukacji i nauki, wyśmiewano i drwiono, a on rozbłysnął pełnowartościowo i stylowo, i gatunkowo, i encyklopedycznie, i intelektualnie. Dzięki tym współczesnym, których listę imion trudno zmieścić w krótkim przeglądzie. Mychajło Koczerhan ma ciekawe przemyślenia dotyczące społecznej motywacji znajomości danego języka: „W gazetach nie raz zdarzało się czytać, a jeszcze częściej słyszeć w wystąpieniach publicznych i w prywatnych rozmowach, że ludziom trzeba opowiadać o pięknie języka ukraińskiego, jego melodyjności, a wtedy zaczną nim mówić. Obserwując niemrawy proces przejścia nauczania na język ukraiński, doszedłem do wniosku, że ukrainizować zrusyfikowanych Ukraińców na podstawie propagandy piękna języka ukraińskiego — to sprawa bezperspektywiczna. Człowiek opanowuje inny język nie dlatego, że jest on piękny, a dlatego, że jest mu praktycznie niezbędny. Zatem tutaj na pierwszym miejscu jest motywacja” (Koczerhan M. Pro czas, pro sebe i ljudej: spohady / Mychajło Koczerhan. — K.: WC „Akademija”, 2012. — S. 209—210). Wymowne jest twierdzenie jednego z Nieznajomych, który odpowiedział na artykuł Andrija Skumina „Misji nie wykonano” („Ukrajinskyj tyżdeń”. — 2013. — nr 31). Trafnie i charakterystycznie skomentowano kierunki przystosowawstwa do władzy w ukraińskiej przestrzeni administracyjno-zarządczej, w wyniku czego rozmywa się podłoże tożsamości narodowej: „…takie ugodowstwo nie zależy od obwodu Ukrainy: wystarczy… przyjść na nabożeństwo w niedzielę w Drohobyczu do nowo wybudowanej cerkwi Eliasza, gdzie kiedyś i 100 wierzących nie było, a teraz jest tam cała lokalna elita z rodzinami. Trudno powiedzieć, ile tu pozorności, ale jeśli dodać do tego przejście na komunikację w rodzinach tych nowych prawosławnych na rosyjski, lata Janukowycza i „regionów” zostawią ciężki ślad na sprawie utwierdzenia europejskiej Ukrainy” („Ukrajinskyj tyżdeń”. — 2013. — nr 32). Bardzo wymowny fakt. A jeśli dodać do tego jeszcze jedną ważną myśl, która stale się pojawia — w Zachodniej Ukrainie nie wystarczyło tylko jednego pokolenia dla powtórzenia sytuacji w całej pozostałej Ukrainie. Dość ważna i znamienna okazuje się czasowa ciasnota wprowadzania jednolitej przestrzeni językowej w całościowej ówczesnej radzieckiej imperium: jeśli na przyłączonych w 1654 roku ziemiach dla ogólnego utwierdzenia językowego niezbędne były 263 lata rosyjskiego imperializmu oraz 74 lata radzieckiego „dobrowolnego” językowego jednoczenia-niwelowania, to w Zachodniej Ukrainie — to tylko 52 (!) lata z minusem czteroletniego okresu II wojny światowej. Bardzo znamienny fakt przyspieszonego językowego unifikowania osobistego językowego Ego. Przestrzeń językowa słowa państwowego została zachowana, lecz, niestety, tę przestrzeń stale próbuje się zwęzić, ograniczyć, wypierając językami regionalnymi (termin z nowej ustawy Ukrainy „O zasadach polityki języka państwowego”). Języki regionalne współistnieją z państwowym, ale w żadnym wypadku go nie zastępują. Iwan Dziuba niezwykle barwnie przedstawił utratę Atlantydy Ukraińskiej Doniecczyzny… Wyłania się ona w sposób widoczny i kontemplacyjny przy wnikliwej lekturze jego ostatniej książki wspomnień „Życie nie oddzielnie wziętego człowieka”. Znamienne, że rozmywanie. Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Proces kształtowania się ukraińskiej przestrzeni językowej na Doniecczyźnie przebiegał stopniowo. Początkowo wyraźnie widoczne ogniska ukraińskiego żywiołu językowego nie były naruszane, co dawało im możliwość samorozwoju. Całkowicie świadomie liczono na nieustanny codzienny wpływ rosyjskojęzycznego miasta Donieck, którego siła rosła dzięki otwieraniu licznych kopalń nie tylko w dużych miastach, takich jak Donieck, Makijiwka, Horłówka, lecz także w Krasnoarmiejsku, Dymitrowem, Szachtarsku, Toreźu i wielu innych. Do nowo otwartych kopalń przyjeżdżali ludzie zewsząd, co sprzyjało upowszechnianiu tezy o wzmacnianiu języka rosyjskiego, ponieważ gwarantował on równouprawnione porozumiewanie się wszystkich. Jednocześnie nikt nie badał (trudno nawet sobie coś takiego wyobrazić) ani składu narodowościowego, ani potrzeb językowo-kulturalnych. Wszystko uzasadniano jak najszybszym uruchomieniem tej czy innej kopalni. Dlatego język ukraiński był świadomie wypierany z większości sfer przemysłu, nauki, administracji itd. Mimo wszystkich trudności język ukraiński na Doniecczyźnie żyje. Prawda, nie znajduje się w takim obciążeniu siłowym, w jakim powinien, i nie jest tak duchowo obecny na całej przestrzeni, która powinna być dla języka państwowego. W pewnym stopniu podobna sytuacja odzwierciedla współczesny stan społeczeństwa z jego dominującym komponentem uprzedmiotowienia i upieniężnienia (=wszystko ma cenę), co w aspekcie kulturowo-duchowym i państwotwórczym prowadzi donikąd. Dlatego wymowne są rozważania Margarity Knysz (DonNU) o scenariuszach ludzkiego życia, z których jeden uczestniczka konkursu określa jako złoty: „Dziś wielu ludzi stoi w kolejce po życie, w którym głównymi priorytetami są władza, pieniądze, popularność. Miłość, uczciwość, dobroć występują jako drugorzędne, choć nie zawsze, ale najczęściej. Nie będę dotykać problemu: dobrzy czy źli bogacze. Nie mnie sądzić. Historia zna i jednych, i drugich. Po tych ludziach na scenie życia zostaje wiele rzeczy dla tych, którzy wystąpią następni”. Zupełnie innym jest szara droga, gdy ludzie „często narzekają na swoje życie. A czego narzekać? Bardzo powszechne od kilku lat jest zdanie: »To nie my tacy — takie życie«. Szanowni, a kto zawiniłby, jeśli nie my?! Kto tworzy naszą przyszłość? Bóg? Ale religia mówi nam, że człowiekowi nie zsyła się krzyża, którego nie zdoła nieść. Może epoka renesansu zbyt na mnie wpłynęła ze swoją ideą wszechmocy człowieka. Zgadzam się, że nasze życie jest w naszych rękach. »Siła woli zmienia rzeczywistość«, mówił Steve Jobs. Biorąc pod uwagę osiągnięcia tego człowieka, uważam, że można mu wierzyć”. Rzeczywiście, siła woli zmienia rzeczywistość, zmienia Ego. Niewielkie wysiłki: prezydent Tadżykistanu wezwał obywateli, by utożsamiali się z poprzednim okresem rozwoju narodu i zachowali ciągłość tradycji — by zrezygnowali z sufiksu -ow w nazwiskach: nie Rachmonow, lecz Rachmon. Takiej tradycji nadał moc prezydenckiego dekretu. Kolejny scenariusz rozwoju człowieka, zdaniem Margarity Knysz, to scenariusz słoneczny, według którego ludzie powinni „kochać życie! Być otwartym na świat, ludzi, siebie! Rozwijać się, osiągać postawiony cel! A wy zapytacie: »A jaki cel? Jakoś wszystko Pani opisała bardzo abstrakcyjnie!« Dokładnie odpowiedzieć nie potrafię. A kto potrafi? Wszyscy ludzie są różni i mają różne pragnienia. Jak można dla tak wielu osobowości wymyślić jedną formułę życia? Puśćcie siebie, a odpowiedź przyjdzie sama. Dopóki ograniczamy swój rozum, a wyobraźnię słowami »niemożliwe«, »nierealne«, nie napiszemy właściwego scenariusza. Być sobą, robić to, co podpowiada serce, i z czym zgadza się rozum — znaczy żyć. Wszystko inne to egzystencja”. Rzeczywiście, cóż może być naturalniejszego niż odnalezienie siebie w duchowo-językowej przestrzeni swojego ludu, swojego narodu. Często twórcza osobowość przemyśla siebie jako organiczną część wszystkich duchowych dóbr poprzedników, przepuszcza przez własne twórcze Ja pamięć pokoleń i dociera do źródeł ukraińskości jako determinujących. Potwierdzeniem tego jest twórcze credo utalentowanego prozaika i dramaturga Anatolija Naumowa. Niedawno wydana książka znakomitych ukraińskich komedii świadczy o oryginalności twórczego pisma tego mistrza. W rozmowie telefonicznej z autorem tych wierszy podkreślił: „Nie zapominajcie o jeszcze jednej kategorii twórczych osobowości: tych, którzy przeszli z przestrzeni rosyjskojęzycznej do ukraińskojęzycznej. I nie myślą wracać z powrotem”.
Ego w języku i język w Ego
Bez wątpienia można sprowadzić istotę języka, jego obciążenie, do komunikatywności, do kodu (systemu znaków). Jednak w takim ujęciu poza zrozumieniem pozostaje jeden z filarów cywilizacji ludzkiej, jej postępu — przekazywanie duchowości, wszystkich jej warstw z jednego pokolenia na kolejne. Język rzeczywiście jest Kodem, ale Kodem pisanym wielką literą, który uosabia w sobie, mieści całą różnorodność, wielowarstwowość pamięci z całym dorobkiem poznanego i uświadomionego. Właściwie każda ludzka osobowość ubiera w słowa i wypowiada to, co poznała. W tych procesach i działaniach staje się ona aktywna. Poznać wielkość ducha narodu pomagają wydarzenia, odbite w zabytkach za pomocą słowa. Z reguły żaden z przeciętnych obywateli nie zastanawia się nad językiem, nad jego statusowym obciążeniem w swoim losie. Refleksja nad tym przychodzi wtedy, gdy otoczenie językowe znika z powodu pewnych okoliczności życiowych. Tak więc, według twierdzenia Salvatore Del Gaudio, we współczesnych Włoszech w ciągu ostatnich dziesięciu lat ukraińska diaspora „zorganizowała szkoły, przedszkola, stowarzyszenia na rzecz wspierania i rozwoju języka ukraińskiego. Takie inicjatywy są szczególnie korzystne dla drugiego pokolenia Ukraińców, którzy nie zawsze mają warunki i możliwości uczyć się od dzieciństwa ukraińskiej kultury i słyszeć ojczystą mowę. W takich szkołach zazwyczaj ukraińscy nauczyciele pracują na zasadach społecznych” (Del Gaudio Salvatore. Język ukraińskich migrantów we Włoszech: charakterystyka społeczna i lingwistyczna. — K., 2012. — S. 11). Znamienne jest, że nawet za granicą, zwłaszcza we Włoszech, Ukraińcy posługują się językiem ojczystym, gdy rozmawiają między sobą, natomiast język rosyjski używają w kontaktach z rosyjskojęzycznymi Ukraińcami i Rosjanami, we wszystkich pozostałych przypadkach stosują wyłącznie język państwowy kraju, w którym przebywają (Del Gaudio Salvatore). Zatem językowe Ego Ukraińca jest aktywne, lecz aktywno-osobowe, ujawniające się maksymalnie tylko w ekstremalnych warunkach utraty własnej narodowo-językowej tożsamości. Jednocześnie językowe Ego Ukraińca jest tolerancyjne, nie ma w nim agresywno-napastliwego pierwiastka. Mimo wyraźnie ujawnianej na wszystkich poziomach tolerancji istnieje dążenie do zachowania swojej tożsamości językowej we wszystkich sferach życia społecznego — ustawodawczo-państwowej, zarządczo-administracyjnej, obronno-przemysłowej, naukowo-oświatowej i innych. Niedostateczna jest zasada solidarności w obronie własnego prawa do poszerzania przejawów i przestrzeni językowego Ego, w wyniku czego całe warstwy państwowo-informacyjnego tła zawężają samoświadomość i narodowe nastroje Ukraińca (można mówić o większości obywateli Państwa Ukraińskiego): stacje radiowe FM, kanały telewizyjne z oczywistą dominacją produktu nienarodowego (nawet nie ukraińskojęzycznego, lecz obcej produkcji, z jaskrawym uosobieniem obcych wartości). Obwód doniecki jest swoistym krajem językowym, zachowanie w nim wielogłosu językowego to nie tylko prawo, lecz obowiązek nie tylko struktur zarządczo-władczych, ale każdego mieszkańca kraju. Narodowo-językowe urządzenie i rozbudowa Ukrainy w ogóle, a obwodu donieckiego w szczególności, nie mogą i nie powinny być rozstrzygane na mitingach, lecz przemyślanymi działaniami harmonizacji, rozszerzania sfery funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego oraz języków regionalnych. Język ukraiński zajął swoje miejsce na całej przestrzeni Państwa Ukraińskiego jako siła jednocząca i określająca, dlatego zadanie dzisiaj polega nie tylko na zachowaniu, lecz także na wzmocnieniu tego statusu. Pismo i język ukraiński są wmurowane w historyczne warstwy narodu ukraińskiego, jego samoutwierdzenia i samookreślenia. Stanowią one podstawy ukraińskiej państwowości i ukraińskiej idei narodowej.
Машинний переклад
Serhij MELNYCZUK, m. Ługańsk
Analizując ukraiński ruch narodowo-wyzwoleńczy, walkę przeciwko moskiewskiemu imperialnemu jarzmu, doszedłem do następujących wniosków. Jednym z podstawowych czynników klęski zmagań wyzwoleńczych jest przegrana informacyjna.
Narodowo aktywnej części ludności Ukrainy stwarza się takie warunki społeczno-ekonomiczne, że człowiek, aby przeżyć, musi przemienić się w uległe bydło albo uciec się do naturalnych środków samoobrony i przetrwania. W tym drugim przypadku osobom, u których naturalne odruchy obrony własnego honoru i godności zwyciężyły, przyklejano etykiety terrorystów, bandytów, a w ostatnich dziesięcioleciach także antysemitów.
Pokonać dobrze dopracowany imperialny mechanizm informacyjny w bezpośredniej konfrontacji jest niemożliwe. Potrzebne są mechanizmy, za pomocą których informację imperium można skierować przeciwko samemu imperium, poprzez ujawnianie jego antyludzkiej istoty.
Proklamowanie Niepodległości Ukrainy dla okupacyjnej radzieckiej administracji było zmuszonym krokiem, „upustem pary” dla ludności wzburzonej autorytarnymi rządami KPZR. Faktycznie zaś imperialni urzędnicy, pod hasłami demokratyzacji i gospodarki rynkowej, przy pomocy świata przestępczego, skonwertowali swoje uprawnienia urzędowe na majątek i sprawują teraz władzę nie zasobem administracyjnym, lecz majątkowym. Bizantyjskie podstawy struktury państwowej pozostały niezmienione: prawodawstwo narodowe pełni funkcję dekoracji dla świata zewnętrznego, a dla własnych obywateli rolę bajki o bezpłatnej medycynie, edukacji, socjalnym bezpieczeństwie.
Wydawałoby się, że bronienie praw i wolności człowieka metodami prawnymi w mafijnej strukturze państwowej to bezsens. Jednak doszedłem do wniosku, że jest to żmudna, lecz najskuteczniejsza metoda pokonania tej struktury. Rezygnując z prawnego uzasadniania swoich działań, ludzie ponownie wpadają w pułapkę informacyjną.
Moja główna działalność na rzecz praw człowieka koncentruje się na obronie porządku konstytucyjnego, który zapewnia wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego na Ukrainie. Koncepcja mojego prawnego sprzeciwu wobec przestępczej struktury państwowej polega na wykorzystaniu wszystkich krajowych środków ochrony prawnej oraz międzynarodowych instytucji sądowych, których jurysdykcja została uznana przez Ukrainę.
Jeżeli przejście procedur prawnych nie przyniosło pozytywnego rezultatu, to zgodnie z prawem międzynarodowym i ukraińskim ustawodawstwem powstaje sytuacja skrajnej konieczności, która jest podstawą prawną do zastosowania naturalnych środków samoobrony.
Odwoływanie się do sądów krajowych i Europejskiego Trybunału, oprócz funkcji obrony praw człowieka, ma także funkcję informacyjną. Mianowicie dokumentuje się formalną deklaratywność norm prawnych, które tworzą tę właśnie sytuację skrajnej konieczności. Bez dokumentalnego potwierdzenia tej sytuacji prawie niemożliwe jest jej udowodnienie.
Przypomnijcie sobie kozaków Chołodnego Jaru, petlurowców, upowców i innych chwalebnych synów i córki Ukrainy: to właśnie przegrana w sferze polityki zagranicznej była jednym z podstawowych czynników klęsk narodowych zmagań wyzwoleńczych.
Od 2002 roku w procesie obrony swojego konstytucyjnego prawa do wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego w moich archiwach zgromadziła się znaczna liczba orzeczeń sądowych i oficjalnych odpowiedzi urzędników państwowych — począwszy od Administracji Prezydenta Ukrainy, a skończywszy na organach samorządu terytorialnego. Dokumenty te odzwierciedlają oficjalne stanowisko organów władzy państwowej i samorządu terytorialnego wobec dyskryminacji Ukraińców ze względu na język w różnych sferach życia społecznego: w organach ochrony porządku, organach opieki społecznej, oświacie itd.
Osobiste wnioski działaczy społecznych i politycznych o zniszczeniu języka ukraińskiego, jeśli nie ma odpowiedniej bazy dokumentalnej, przeciwnicy będą interpretować jako stronniczą ocenę sytuacji. Tymczasem orzeczenia sądowe i oficjalne odpowiedzi urzędników państwowych są dokumentami wytworzonymi przez samych wykonawców przestępczej dyskryminacji ze względu na język.
W 2010 roku ukazał się zbiór dokumentów i publikacji z mojej działalności na rzecz praw człowieka w zakresie stosowania języka ukraińskiego — „Moja walka o język”. Naświetlane są tu przestępcze metody „historycznego składania” ludności rosyjskojęzycznej Ukrainy.
Przestępcze, ponieważ polityka państwa, skierowana na ograniczenie prawa Ukraińców do wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego, zgodnie z prawem tego samego państwa, czy to Radzieckiej Ukrainy, czy Niepodległej Ukrainy, kwalifikuje się jako przestępstwo: według Kodeksu karnego URSR — artykuł 66, według Kodeksu karnego Ukrainy — artykuł 161 — bezpośrednie lub pośrednie ograniczenie praw człowieka i obywatela ze względu na jakąkolwiek cechę.
Jeśli spojrzeć wstecz, w XX wiek, na metody „historycznego składania” ludności rosyjskojęzycznej na Ukrainie — na hołodomory i represje, którymi władza radziecka oczyszczała Ukrainę z Ukraińców i masowo zasiedlała ją innymi etnosami, tworząc w ten sposób rosyjskojęzyczną ludność Ukrainy — to zgodnie z artykułem 2 Konwencji ONZ „O zapobieganiu zbrodni ludobójstwa i karaniu za nią” z 9 grudnia 1948 roku takie „historyczne składanie” kwalifikuje się jako ludobójstwo.
Pierwotny cel mojej działalności na rzecz praw człowieka — zwrócenie uwagi na przestępcze metody niszczenia języka ukraińskiego jako jednej z podstawowych cech tożsamości narodowej rdzennej ludności Ukrainy — osiągnąłem. Kolejnym etapem jest zniszczenie wykrytych przestępczych mechanizmów. Tego jeden człowiek nie może rozwiązać. Dlatego konieczne jest rozpoczęcie od stworzenia zmodernizowanej, zgodnie z współczesnymi wymogami, struktury oporu z narodowo aktywnych obywateli, przede wszystkim młodzieży.
Ważne jest podzielenie się doświadczeniem — systemem samoorganizacji praktyki obrony praw człowieka w warunkach feudalnych rządów mafijnych klanów na Ukrainie. Chodzi o prawidłowości zachowania i mentalności urzędników radzieckiej imperialnej biurokracji oraz wykorzystanie tych cech w działalności na rzecz praw człowieka; prawidłowości zmiany stanów psychicznych w warunkach ekstremalnych oraz środki profilaktyki i wyjścia ze stanu depresyjnego.
W duszy każdego Ukraińca genetycznie zakodowany jest kozacki duch, „co ciało rwie do boju”. Rozbudzenie kozackiego ducha — to podstawa przyszłych zwycięstw.
Perspektywę dla współczesnej Ukrainy widzę w budowie państwa według zasady zespołowej. Tu każdy obywatel jest samodzielną osobowością, która uświadamia sobie, że jego dobrobyt, waga jego głosu zależą od wypełniania przez niego swoich funkcji zawodowych w ogólnopaństwowej grze zespołowej. Tylko społeczeństwo osobowości jest naturalne dla Ukraińców w budowie własnego państwa narodowego.
Машинний переклад
— Pańska nowa książka jest obszerna — ma 1066 stron. Jeśli krótko — jaka jest jej główna treść i główne wnioski? — Straty dziedzictwa kulturowego Ukrainy w latach międzywojennych XX wieku to przejaw walki przeciwko Ukraińskiej Republice Ludowej/Państwu Ukraińskiemu, którą prowadziła przeciwko jej ludności i państwowości bolszewicka Rosja w latach 1917—1921, a także w okresie Rozstrzelanego Odrodzenia. Wychodziłem od form organizacyjnych nauki i kultury (Ukraińska Państwowa Akademia Sztuki, Kijowski Instytut Archeologiczny oraz Ukraińska Akademia Nauk), stworzonych w czasach Centralnej Rady i hetmanatu. Bolszewicy opanowali wszystkie te instytucje zgodnie ze swoimi ogólnymi projektami. Od hasła światowej rewolucji przeszli do idei budowy socjalizmu w jednym, oddzielnie wziętym kraju. Przy tym zawsze realizowali ten sam cel — formowanie przyszłych budowniczych komunizmu i likwidację tej części populacji, która się do tego nie nadawała. Moja książka, podobnie jak jej pierwszy tom, jest badaniem źródłoznawczym. Ale raz po raz na pierwszy plan wysuwał się aspekt historiograficzny. Na przykład opanowanie nauk humanistycznych, terror państwowy i terroryzm rozpatrywane są w następującej kolejności — wydania niepodległej Ukrainy (1918—1921), wydania, które ukazały się poza granicami ZSRR w latach międzywojennych oraz w czasach okupacji niemieckiej, dalej wydania sowieckie (1918—1945), powojenne wydania zagraniczne (1945—1991) itd. Osobno przedstawiono historiografię historii sztuki od najdawniejszych czasów do 1991 r. Historia rozwoju ukraińskiej nauki humanistycznej w okresie bolszewickim nieuchronnie rozpoczyna się od historiograficznego ekskursu w sferę terroru państwowego i terroryzmu. Poznanie historyczne odbywa się poprzez źródła, które bywają trzech typów — rękopiśmienne, drukowane i audiowizualne, odpowiadają im trzy typy przechowalni: archiwa, biblioteki i muzea. Bolszewicy konsekwentnie opanowali je wszystkie. Pierwszym, który podpadł pod ich kontrolę, był Centralny Zarząd Archiwalny (działał pod różnymi nazwami) w 1920 roku po śmierci pierwszego przewodniczącego W. Modzałewskiego. W 1938 roku sowiecki system archiwalny z gestii Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR przeszedł bezpośrednio pod gestię NKWD. — W jakiej sytuacji znalazło się dziedzictwo kulturowe? — Materialne dziedzictwo kulturowe to zespół nieruchomych (przede wszystkim zabytki architektury) i ruchomych (przede wszystkim eksponaty archiwalne, muzealne i książki) zabytków kultury. Ich straty bada się poprzez fakty niszczenia zabytków, ich psucia i przemieszczania. Antropocentryczna metoda badania podpowiadała prowadzenie paraleli zjawisk społecznych: głód w latach 1921—1922 — i wywłaszczenie dóbr cerkiewnych, Hołodomor w latach 1932—1933 — i działalność „Torgsinów” itd. Następstwem tych zestawień stało się naświetlenie problemu „Bolszewizm i ukraińskie dziedzictwo kulturowe” równoległego do całej historii USRR/Ukraińskiej SRR. Okres przedwojenny podzielono na dwie części: „Leninowski czerwony terror” i „Stalinowski terror”. Niszczenie zabytków kultury przestudiowano na przykładzie zabytków Złotowierchiego Kijowa, grabieży muzeów przez organy Gostorgu, bibliotek — przez organy „Międzynarodowej Knigi”, niszczenia archiwów. Na materiałach poszczególnych spraw archiwalno-śledczych prześledzono proces fizycznej likwidacji muzealników. — Kiedy nastąpiło przejście od starych, organicznych form kultury do nowych? — W latach 20. XX wieku, kiedy jeszcze działała post-niepodległościowa inercja, na czele przechowalni muzealnych stali: Kijowskie Muzeum Narodowe (dawniej — miejskie, potem — Wszechukraińskie im. Szewczenki) — akademik UAN Mykoła Bilaszewski, Jekaterynosławskie — również ostatecznie wybrany na akademika UAN Dmytro Jawornycki, kijowskie im. Chanenków — Mykoła Makarenko, Chersońskie — Wiktor Hoszkewycz, Odeskie — Serhij Dłożewski, Połtawskie — Mychajło Rudynski. Tę sieć zniszczono w 1925 roku, a następnie muzeum po muzeum — przejrzano przebieg aresztowań ukraińskich muzealników. — A co stało się z książkami? — Osobny rozdział pracy stanowi badanie szkód wyrządzonych kulturze książkowej — rozpatrzono historię wydań zakazanych na etapie składu lub których nakłady zniszczono. Wśród nich są fundamentalne dla kultury wydania: czasopismo „Nasze minule” (1919), „Pełny zbiór dzieł Tarasa Szewczenki, t. 3, 4, 8” (1927—1932), „Ukraińskie dumy narodowe, t. 1—2” K. Hruszewskiej (1927—1931), „Zbiór Narbutowski” (1933), „Słownik biograficzny działaczy narodu ukraińskiego i ziemi ukraińskiej” (1933—1934), „Ukraińska encyklopedia radziecka” (1934), prace W. Antonowycza, M. Hruszewskiego itd. W większości są to projekty wydawnicze Ukraińskiej Akademii Nauk. — Badać niewydane książki zapewne nie jest łatwo, tym bardziej, że i archiwa były zakazane? — Badaczy nie może nie interesować, co mówiła pamięć ziemi, kiedy zamknięte były archiwa, więc na materiałach Bykowni i Winnicy przestudiowano kardynalne problemy nekropolistyki. — W warunkach zamknięcia archiwów kto mógł rozpocząć badania historyczne? Czyżby kierownictwo? — W roli historyków, którzy po raz pierwszy w historiografii uzyskali dostęp do spraw śledczych, wystąpili Wołodymyr Zatoński („Budownictwo narodowo-kulturalne i walka przeciwko nacjonalizmowi”, 1934), żona Postyszewa Tetiana Postołowska („Osobliwości walki klasowej na Ukrainie w okresie między XVI i XVII zjazdem partii, rozgrom organizacji kontrrewolucyjnych i rola organów sprawiedliwości w rozgromie”, 1934), Jemieljan Jarosławski („Od opozycji do kontrrewolucji”, 1935). Na licznych wyciągach z protokołów przesłuchań nie odbiła się ani zewnętrzna, ani wewnętrzna krytyka źródeł, ilustrują one jedynie punkt widzenia partii. W okresie, gdy dostęp historyków do archiwów był zamknięty, poznanie historyczne było utrudnione i skrajnie zahamowane, ponieważ mogło odbywać się jedynie poprzez badania nekropolii (Bykownia i Winnica). — Kiedy historycy dotarli do strat dziedzictwa kulturowego, co ustalili? — Według eksperckiej oceny wybitnego uczonego — historyka sztuki Fedora Ernsta, najlepsze przykłady baroku w Kijowie to ogromne murowane cerkwie, wzniesione kosztem hetmana Mazepy: wojskowy sobór św. Mikołaja na Peczersku i główna cerkiew monasteru Brackiego na Podolu. Zbudował je w latach 1690. rosyjski mistrz Osyp Starcew według wskazań hetmana. Obie świątynie zostały zniszczone. Wpływ działalności hetmana Mazepy na kulturę artystyczną Naddnieprza końca XVII — pocz. XVIII w. odnotowali również historycy sztuki Mykoła Hołubec i Dmytro Antonowycz. Niszczenie nieruchomych zabytków kultury, przede wszystkim architektonicznych, zawsze wywoływało wzmożone zainteresowanie badaczy. W 1992 roku A. Anisimow sporządził martyrologium utraconych w Kijowie kultowych budowli cerkiewnych, wśród nich cerkwi zbudowanych w czasach Rusi Kijowskiej. Jest tu 150 pozycji. — Co można powiedzieć o naszych skarbcach-muzeach w okresie do 1917 roku? — W przededniu I wojny światowej zabytki historii i kultury tworzyły w Kijowie dość rozgałęzioną sieć. Do otwartych, publicznych przechowalni, gdzie przechowywano zabytki ruchome, należały przede wszystkim muzea — miejskie (później Narodowe, później Wszechukraińskie historyczne im. T. Szewczenki), Cerkiewno-archeologiczne przy Kijowskiej Akademii Duchownej, uniwersyteckie (sztuk pięknych, starożytności i numizmatyki).
Stefan Taranuszenko, historyk sztuki, historyk architektury, konserwator zabytków, muzealnik numizmatyczny gabinet), Pedagogiczne im. carewicza Aleksego, Wojskowo-historyczne, a także towaroznawstwa przy Instytucie Handlowym. Wśród zbiorów zamkniętych, oprócz zakrystii, wyróżniały się także Arsenał, banki (kijowski oddział Banku Państwowego, kijowski oddział Państwowego Banku Ziemskiego Szlachty, kijowski oddział Włościańskiego Banku Ziemskiego, oddział Banku Handlowego w Warszawie itp.), lombardy (kijowski miejski, kijowski prywatny i kijowski oddział piotrogrodzkiego stołecznego), a także kolekcje prywatne — Bohdana i Barbary Chanenków, członków rodziny Tereszczenków, Turwonta Kybalczycza, Oskara Hansena i in. Wszystkie one za bolszewików doznały większych lub mniejszych strat. W Ogólnoukraińskim Miasteczku Muzealnym zlikwidowano Muzeum Działaczy, Muzeum Ukrainy itp. Równolegle z likwidacją zbiorów uwięziono, a czasem i rozstrzelano wielu uczonych — pracowników archiwów, muzeów, bibliotek. — Oczywiście, proces przebiegał stopniowo? — Powszechnie wiadomo, że jedną z pierwszych akcji nowej władzy było przejęcie sejfów bankowych. Działo się to nie tylko w Piotrogrodzie, gdzie bolszewicy mogli mieć przejściowe trudności finansowe i brakowało im gotówki. W ich ręce wpadło niemal wszystko, co było w imperium. Sejfami, które były prywatną własnością obywateli, próbowali zawładnąć we wszystkich miastach. Dotarłszy na początku 1918 roku do Odessy, murawiowcy wydrukowali rozkaz swojego “ludowego komisarza finansów” L. Ruzera: “Właściciele sejfów wskazanych poniżej numerów muszą stawić się z kluczami o 10 rano w niżej podanych terminach. […] Sejfy tych, którzy nie stawili się i nie przysłali wyjaśnień, zostaną złamane, a ich zawartość skonfiskowana” (Rewizija siejfow // Izwiestija Odesskogo sowieta raboczich dieputatow. 1918. 3 marta / 18 fevralia. №257. S. 4.) — Historycy nazywali te wydarzenia leninowskim okresem naszej historii. Warto zacząć od niego. — Już akcje Murawiowa (1918) były skierowane zarówno przeciwko zabytkom nieruchomym, jak i ruchomym. Fedir Ernst sporządził akty, w które dokładnie kijowskie świątynie trafiły ich pociski i ile ich było. Na podstawie tych aktów napisał osobne studium, wydrukowane w czasopiśmie “Kuranty” i jako osobne wydanie, które miało szeroki rezonans. Przewodniczący komitetu armijnego 1. armii rewolucyjnej S. Mojsiejew, który znał Murawiowa z bliska, wspominał kijowską epopeję: “Kiedy na miejsce rozstrzelań przyjechał Murawiow i zobaczył, że otacza go tłum. Nowa książka “Masowy terror jako środek zarządzania państwem w ZSRR 1917—1941, t. 2” znanego uczonego, doktora nauk historycznych Serhija BIŁOKONIA kontynuuje jego badania nad historią bolszewickiego terroru. Jej wiodącym tematem są straty dziedzictwa kulturowego podczas akcji bolszewizmu przeciwko niepodległej Ukrainie (1917—1921) i później w okresie Rozstrzelanego Odrodzenia. Pierwszy tom uzyskał uznanie społeczności naukowej, został wyróżniony Narodową Nagrodą Ukrainy im. T. Szewczenki. Wtedy mowa była o mechanizmie terroru stosowanego wobec ludzi. W drugim tomie mowa jest o niszczeniu i grabieży dóbr materialnych, przede wszystkim o grabieży ich głównego ekwiwalentu — złota. O treści książki, która ukazała się w drohobyckim wydawnictwie “Koło”, rozmawiamy z autorem.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
rozwścieczonych czerwonogwardzistów ze zrabowanym mieniem, to on nie powiedział nic o tym, żeby nie grabili, a wręcz przeciwnie, zaczął wzywać do dalszych rozstrzeliwań, motywując to tym, że obecnie najważniejsze jest być bezlitosnym”. Lenin nazywał ich „dzielnymi bohaterami wyzwolenia Kijowa” (Lenin W. I. Pełne zebranie pism. T. 50. M., 1965. S. 365). Doktor W. Mark, który służył jako lekarz w czerwonej armii i wyjechał za granicę po kilku latach, pod koniec 1921 roku, opisał swoje spotkanie na Dworcu Kurskim w Moskwie z adiutantem M. Murawjowa (1918): „Wszystkie palce adiutanta były w drogocennych brylantowych pierścieniach, z górnej kieszeni kurtki zwisał drogi, ciężki złoty łańcuszek, a z kieszeni bryczesów wyglądał wciśnięty tam naszyjnik z prawdziwych pereł. Kiedy zainteresowałem się tym i zapytałem „adiutanta”, skąd ma te wszystkie rzeczy, on całkiem poważnie wyjaśnił, że wszystkie te kosztowności przywiózł z Kijowa, gdzie „oni dokładnie przejrzeli burżuazję i jej sklepy”. Z czasem grabieże próbowano uporządkować. W latach 1918—1919 oficjalna biografia Stanisława Redensa zawierała taki epizod: „Uczestnik walk z hajdamakami, oddelegowany przez CK KP(b)U z wartościami do Moskwy” (Szapował Jurij, Prystajko Wołodymyr, Zołotarow Wadym. Czeka-GPU-NKWD w Ukrainie: Osoby, fakty, dokumenty. K.: Abris, 1997. S. 538). Co to były za wartości i gdzie konkretnie Redens je wziął, jego biografowie z jakiegoś powodu nie poinformowali. Jak wiadomo, Redens i Stalin byli żonaci z siostrami. W 1919 roku w Kijowie założono „Komisję ds. przyjmowania — wysyłania kosztowności odebranych burżuazji” (przewodniczący Arkadij Askow, 1897—1937). — Ale przecież nawet w najcięższych czasach istnieli strażnicy zabytków. Jak im się wiodło? — Strażnicy zabytków lat 20. XX wieku występowali z inicjatywami, które wyprzedzały niszczycielskie działania władzy. W lutym 1918 roku, czyli zaraz po murawjowszczyźnie, archimandryta i namiestnik Ławry Pieczerskiej w Kijowie o. Kłymientij Żeretijenko zainicjował utworzenie w Ławrze specjalnego Muzeum Cerkiewno-Archeologicznego. Obok duchownych działali strażnicy zabytków, którzy postanowili bronić Ławry Pieczerskiej w Kijowie swoimi specyficznymi środkami. Do nowo utworzonego Muzeum Kultów i Życia codziennego przeniesiono z Podola najcenniejsze rzeczy Muzeum Cerkiewno-Archeologicznego przy Kijowskiej Akademii Duchownej. Zaczęto konstruować struktury specjalnego rezerwatu — Ogólnoukraińskiego Miasteczka Muzealnego, — w tym także antyreligijne. Sobór Duchowny Ławry zlecił szczegółowe opracowanie projektu Ławrskiej komisji gospodarczo-budowlanej z udziałem posłusznika wydziału ekonomicznego inżyniera-technologa Wiaczesława Iwanowa, a także zaprosił do składu komisji znanego uczonego, profesora Kijowskiej Akademii Duchownej protojereja F. I. Titowa. Ze strony państwa sprawę jej organizacji wziął na siebie Departament Ochrony Zabytków Starożytności i Sztuki Ministerstwa Oświaty Ukraińskiej Republiki Ludowej. Zwracając się do Soboru Duchownego, Departament prosił o dopuszczenie swojego pełnomocnika H. F. Krasickiego z pomocnikami do wszystkich klasztornych zakrystii, skarbców i schowków na terenie klasztoru w celu rejestracji, opisywania i fotografowania zabytków starożytności i sztuki. — Z drugiej strony barykady stała władza ze swoimi strukturami siłowymi, najwyraźniej ona też opracowała sieć swoich organizacji? — Jak ustaliła badaczka wyrobów z metalu (dzwony, wyroby jubilerskie) Żanna Arustamian, maroderska kampania systematycznej wyprzedaży rzeczy o znaczeniu artystycznym i historycznym rozpoczęła się w USRR od 1921 roku, czyli zaraz po zakończeniu działań wojennych. 29 września tego roku Ukraińska Rada Gospodarcza uchwaliła, aby wszystkie organizacje gospodarcze przekazywały pełnomocnikowi Państwowego Kantoru Handlu Importowo-Eksportowego (Gosztorgu) tzw. nadwyżkowe zapasy muzealnych kosztowności. Strukturę „Wniesztorgu” zorganizowano poprzez sieć placówek — w Odessie, Kijowie i innych miastach. W 1925 roku w całym ZSRR w sztabie Gosztorgu pracowało 10 938 osób. Kijowska placówka „Wniesztorgu” od razu zaczęła prowadzić ostro agresywną politykę. 7/20 grudnia 1921 roku Przewodniczący-Prezydent Wszechukraińskiej Akademii Nauk (WUAN) akad. Mykoła Wasyłenko zapisał w dzienniku: „Nadeszło rozporządzenie o wycofaniu nadwyżek z muzeów dla „Wniesztorgu” (handlu zagranicznego). Zatem będą wyprzedawać wartości artystyczne za granicę. Biedny, biedny kraj”. W protokole nr 8 komitetu muzealnego Muzeum WUAN z 17 grudnia 1921 roku znajdujemy taki zapis: „Wysłuchano raportu dyrektora Muzeum M. O. Makarenki o utworzeniu przez Wniesztorg Komisji do sprzedaży niektórych rzeczy („zbędnych”) muzeów. Postanowiono: zlecić prof. M. O. Makarence śledzenie rozwoju i działalności tej Komisji i złożyć raport Komitetowi, kiedy będzie to potrzebne”. Sklep Ukrwniesztorgu (Kijów, Chreszczatyk 30, róg Chreszczatyku i Proriznej) publikował w prasie ogłoszenia o tym, że kupował dywany, futra, obrazy, brąz, porcelanę, kryształ, fajans, koronki, tiul, wyroby rękodzielniczo-artystyczne, wyroby ze srebra i złota: „Kupowane są tylko rzeczy, które mają artystyczną czy szczególnie wysoką wartość” (Iskusstwo. K., 1922. 22—28 kwietnia. nr 4. S. 4). — Były, zapewne, i potężniejsze struktury? — Działania władzy, przeznaczone do grabieży wartości materialnych, zorganizowane w porządku kampanii ideologicznej, miały charakterystyczną przykrywkę, zapewnioną przez długoletnią propagandę. Była to walka Kolekcjoner, mecenas, muzealnik Pawło Potocki z wnukiem przeciwko Cerkwi, koniecznością takiej walki oszukiwano nieszczęsnych ludzi. Ciekawe, że list Lenina do Mołotowa i członków Biura Politycznego RKP z 10 lutego 1922 roku nie zawiera ani jednej wzmianki o konieczności wsparcia głodujących ludzi kosztem cerkiewnych kosztowności. Wiodącym jego tematem jest pogrom „niewolników, reakcyjnego duchowieństwa”. Głównym zmartwieniem wodza jest wykorzystanie momentu, kiedy można liczyć na całkowite zwycięstwo nad przeciwnikiem. Zestawienie tekstów pokazało, że idea listu Lenina pochodzi od N. Machiavellego (Machiavelli Niccolò. Książę / Przeł. z wł. pod red. N. Kuroczkina. SPb., 1869. S. 40). — Czy protestowali ukraińscy humaniści? — Akademicy Ahatanheł Krymski, Serhij Jefremow i Fedir Szmit, muzealnicy Mykoła Makarenko, Danyło Szczerbakiwski, Fedir Ernst i inni 26 kwietnia 1922
Cerkiew Bracka Objawienia Pańskiego została zbudowana w latach 90. XVII wieku. Zniszczona wraz z dzwonnicą w 1935 roku. W roku 1935 zwrócono się do Rady Komisarzy Ludowych USRR z protestem przeciwko konfiskatom z muzeów: „Dzieło sztuki, zginąwszy, nie może zostać odtworzone. Zrozumiałe jest, że krzyż Bohdana Chmielnickiego, skonfiskowany z Muzeum Kultu i Życia Ławry Kijowsko-Pieczerskiej, albo dar Mazepy — wrota carskie, skonfiskowane z soboru czernihowskiego — nie będą mogły zostać wykonane na nowo. Zrozumiałe jest, że bizantyjska bransoleta, zabrana z muzeum czernihowskiego, jest tysiąc razy droższa od srebra, z którego została wykonana. Przetopienie na sztaby lub sprzedaż tych rzeczy za granicę byłoby ciężką zbrodnią wobec narodu, która czarną plamą położy się na nazwiskach działaczy, którzy dopuścili do takiego faktu”. Autorzy tego apelu otrzymali odpowiedzi, każdy osobiście. Fedir Szmit, Mykoła Makarenko i Fedir Ernst zostali rozstrzelani. Ahatanheł Krymski i Serhij Jefremow zmarli w więzieniu. Danyło Szczerbakiwski popełnił samobójstwo. — Czy istnieją jakieś dokumenty na ten temat — z tej, czy z tamtej strony? — Decyzją Biura Organizacyjnego KC KPU nr 34 z 15 kwietnia 1921 roku czekista Mychajło Serafimow został mianowany kierownikiem wydziału narodowego NKWD USRR. To właśnie on kierował brutalną konfiskatą kosztowności w Ławrze Kijowsko-Pieczerskiej. 23 marca 1922 roku pisał na blankiecie NKWD do przewodniczącego Kijowskiego Gubernialnego Komitetu Wykonawczego A. Iwanowa: „Drogi Andrzeju Wasiliewiczu[!]. Moje sprawy zbliżają się do błyskotliwego zakończenia[,] — jak myślałem, nic z wartości nie zostało wywiezione[,] — w zgrubnych liczbach wartości osiągają 900 mln rubli w złocie. Jutro, zgodnie z umową z metropolitami obu cerkwi, przeprowadzam razem z Mychajłykiem oficjalną konfiskatę, po jej zakończeniu wszystko załaduję do wagonu bankowego i przewiozę do Charkowa. Ogółem cała praca kosztuje w przedwojennych rublach 1000 r[.,] — a zysk na 900 mln”. 8 kwietnia 1922 roku przedstawiciele kijowskich muzeów Danyło Szczerbakiwski, Fedir Ernst oraz Fedir Morozow z jednej strony, a władze M. Serafimow i M. Mychajłyk z drugiej, sporządzili akt o negocjacjach: „Sporządzono niniejszy akt w tym, że Komisja ds. konfiskaty wartości cerkiewnych na rzecz głodujących, podczas swojej pracy w Ławrze, po obejrzeniu Muzeum Kultu i Życia Ławry Kijowsko-Pieczerskiej, przystąpiła do konfiskaty rzeczy z Muzeum, pomimo tego, że przedstawiciele Hubkopisu złożyli pisemne oświadczenie zebrania przedstawicieli wszystkich muzeów m. Kijowa o nieuprawnieniu Komisji do takiej konfiskaty, którą przeprowadza Komisja wbrew instrukcji, i pomimo ponownego stanowczego protestu przedstawicieli Hubkopisu, którzy oświadczyli, że ustąpią tylko sile, — taka konfiskata mimo wszystko została przeprowadzona, przy czym przedstawiciele Komisji oświadczyli, że żadne dalsze wywózki z Muzeum przeprowadzane już nie będą. Wskazane przedmioty, pomimo wyjątkowej wartości artystycznej i historycznej, związane z nazwiskami Bohdana Chmielnickiego, Mazepy, Anny Iwanowny, Katarzyny II, Rumiancewa-Zadunajskiego, zostały skonfiskowane dlatego, że wykonane są ze złota i drogocennych kamieni”. 28 kwietnia 1922 roku członek Rady wspólnoty cerkiewnej Ławry Kijowsko-Pieczerskiej A. Stefanowski raportował: „Około południa 27/IV Ławrę otoczyły ze wszystkich stron wojska sowieckie, które nie wpuszczały i nie wypuszczały przez jej bramy nikogo bez specjalnego zezwolenia Naczelnika ochrony. Wkrótce do Ławry przybyła Komisja ds. konfiskaty wartości na czele z Zastępcą N.K.W.D., tow. Serafimowem. Ten ostatni, przyjechawszy, oświadczył, że on, otrzymawszy kategoryczne wytyczne władzy, przybył zabrać ryzę z ikony Zaśnięcia, nie wchodząc w negocjacje o jej wykup, i zaproponował o. Namiestnikowi dobrowolne zdjęcie ryzy, dodając, że w razie odmowy, sama Komisja ją zdejmie”. — Jak doprowadzono do założenia rezerwatów, które miały nasze dziedzictwo uchronić? — Walkę o Miasteczko Muzealne rozpoczęto jeszcze w 1923 roku. W protokole posiedzenia Komitetu ochrony zabytków sztuki i starożytności z 24 lutego 1923 roku (obecni byli akad. Ołeksa Nowycki, Fedir Szmit, Mykoła Bilaszewski, Danyło Szczerbakiwski, Fedir Ernst, Walerija Kozłowska i inni) zaznaczono: słuchano — „O przekazaniu starodawnych budynków Ławry pod Miasteczko Muzealne”. Uchwalono: „Ponieważ do centrum już skierowano prośbę, polecić tow. Ernstowi sporządzenie dokładnej listy wszystkich domów i budynków, które podlegają przekazaniu Hubpolitoswiście”. Władza opierała się tej sprawie ile sił — ponad trzy lata. Dopiero 29 września 1926 roku WCIK i RNK USRR uznały Ławrę Kijowsko-Pieczerską za Historyczno-Kulturalny Rezerwat Państwowy, przekształcając ją we „Wszechukraińskie miasteczko muzealne”. Jego pracownicy wypracowali jasny i skuteczny schemat ratowania kosztowności z cerkwi, które podlegały zamknięciu. W tym kierunku działał „pełnomocnik ds. konfiskaty wartości artystycznych w cerkwiach” Wasyl Iszczenko (ten sam, który w czerwcu 1927 roku pod schodami na dzwonnicę cerkwi Trójcy Świętej na ul. Wielkiej Wasylkowskiej odkrył słynny obraz „Adam i Ewa” Lucasa Cranacha, sprzedany później za granicę za 30 000 karbowańców). W. Iszczenko przyjmował na przechowanie rzeczy z tych świątyń, które bolszewicy zamykali, a także przekazywał rzeczy do muzeów rezerwatu. Na początku lat 20. XX wieku do Czernihowskiego Muzeum Historycznego im. Wasyla Tarnowskiego trafiły dziesiątki wspaniałych haftów złotem, srebrem i jedwabiem. Nabytki muzealne kończą się na latach 1924—1925 podczas łączenia czernihowskich muzeów w jedno: późniejszych wpływów nie ma. Nasuwa się pytanie: kiedy zamykano setki i setki świątyń, dokąd trafiały luksusowe szaty cerkiewne? Okazuje się, że istniał okólnik NKWD, aby takie rzeczy obowiązkowo przekazywać do zakładu utylizacji na „wypalanie”. Władzy wspaniałe ornamenty, szycie złotem, srebrem i jedwabiem nie interesowały, chodziło jej tylko o kulkę metalu, o złoto. Ciąg dalszy nastąpi. Rozmawiała Nadija KYRIAN
Машинний переклад
Redakcja ponownie zebrała „wielki plon” listów od naszych aktywnych korespondentów. Opowiadają oni o swoich sprawach, dzielą się przemyśleniami, propozycjami i nie tylko. Szeroko obchodzono święto Opieki Najświętszej Bogurodzicy, Dzień Kozactwa oraz kolejną rocznicę UPA. W szczególności Switłana Masłowska, przewodnicząca Zastawnieńskiego rejonowego zjednoczenia „Proświty” w obwodzie czerniowieckim, informuje, jak podniośle przebiegło święto „Rodowi kozackiemu nie ma końca” w miejscowej szkole. Zorganizowali je proświcianie wraz z organizacją krajową „Bukowińska Sicz” im. I. Mazepy przy udziale duchownych Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego z Zastawnej, Samuśyna i Staniwciw. Dzieci wysłuchały wystąpienia profesora Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu P. Bryćkiego, zasłużonego artysty Ukrainy I. Derdy, pisarza W. Mychajłowskiego oraz przedstawicieli władz rejonu i miasta. Kozacki generał-ataman Wasyl Wołoszuk wręczył honorowe odznaki znanym krajoznawcom, badaczom i patriotom Bukowiny. Proświcianie uczcili również pamięć zastawnieńskiego dowódcy OUN Hryhorija Hajdeja, który zginął w 1948 roku, oraz poświęcili krzyż w miejscu jego śmierci — na stromej górze we wsi Chreszczatyk. O bohaterze opowiedział historyk-krajoznawca Mykoła Czereszniuk, autor kilku książek, w tym „Spowiedzi o świcie”. Rozmawiając z naocznymi świadkami tamtych wydarzeń, ustalił, że w rejonie było ponad 250 dowódców podziemia. O walce powstańców opowiedzieli przewodnicząca Czerniowieckiego obwodowego towarzystwa więźniów politycznych i represjonowanych Iryna Wojcechiwska, krajoznawca Dmytro Prodanik, przewodnicząca rady rejonowej Maryna Lewanina, zastępca przewodniczącego rejonowej administracji państwowej Łeonid Holcow, honorowa przewodnicząca Czerniowieckiej obwodowej organizacji „Związek Ukrainek” Ołeksandra Popeluk, przewodniczący Zaleszczyckiej rejonowej organizacji KUN Pyłyp Hlibow, przewodniczący Wyżnickiej rejonowej organizacji Ukraińskich Nacjonalistów Hryhorij Menzak, przewodniczący Kicmańskiej rejonowej organizacji Wszechukraińskiego Zjednoczenia „Swoboda” Ihor Hryniuk, bratanek bohatera Ilja Hajdej, sołtysi Chreszczatyka i Dorosziwciw Marija Kosołowska i Mykoła Wyhnan oraz inni patrioci. Wiele listów poświęcono 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki. W Domu Ludowym Chmielnickiej miejskiej „Proświty” — informuje sekretarz odpowiedzialna Tetiana Mosijczuk — odbyło się posiedzenie tematyczne w ramach projektu „Wieczny jak naród” dla kierowników metodycznych zrzeszeń nauczycieli języka ukraińskiego i literatury szkół centrum obwodowego. Przy udziale przewodniczącej miejskiej „Proświty” Zoi Didenko i metodyk wydziału oświaty rady miejskiej Wiry Kopii omówiono kierunki realizacji projektu, zaprezentowano nową proświciańską książkę o przyjaciołach Tarasa Szewczenki „Jakim ja jestem szczęśliwym tą nieszczerym przyjaźnią”, zapoznano się z wystawą książek z okazji Dnia języka ukraińskiego i piśmiennictwa, a także przyjęto apel „Język — nasz ostatni bastion” do liderów opozycji w sprawie konieczności uchwalenia Ustawy o języku ukraińskim. Lubow Tychonenko, nauczycielka z Bałakliji w obwodzie charkowskim, opowiada o tomiku poetyckim charkowskich poetów „Potrzebujemy głosu Tarasa”, który ukazał się w wydawnictwie „Majdan”. Wśród autorów są Łeonid Toma, Wasyl Borowyj, Ołeksandra Kowalowa, Mykoła Pobełan, Wiktor Kułyk, Iryna Myronenko, Natalja Matiuch, Ołeksej Binkewycz. Autorów niepokoi, aby obchody znaczącej daty nie zamieniły się w „protokolarne” imieniny-rocznice, aby świętując tę datę, nie przespaliśmy obecnych problemów. Iryna Myronenko pisze: „Śpij, Tarasie, śpij, Szewczenko”, — Kołysze kapela. Imieniny-rocznice, Śniegiem zgnieciony granit. Och, jakie mamy niewyczerpane Profanacji źródła: Rozkopiesz — występuje Siódmy anioł, siódmy pot. „Siódmy anioł — ostatni anioł apokalipsy — nie raz pojawiał się na Ukrainie: wojny, rewolucje, wielkie głody — wszystko to stało się rzeczywistością XX wieku. Nic więc dziwnego, że język ukraiński i dziś znajduje się w stanie zagrożenia… — komentuje Lubow Tychonenko. — Słowo Szewczenki i sama postać Kobziarza w tomiku poetyckim nakładają się na współczesność, uduchowiają się wiecznymi prawdami, budzą nasze sumienie. Odbywa się swoiste „przekazywanie ognia” od Szewczenki do obecnych pokoleń”. Zastępca dyrektora Chmielnickiego obwodowego muzeum literatury Ludmyła Danyluk poinformowała, że Chmielnicka obwodowa organizacja Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy rozpoczęła cykl wydarzeń twórczych poświęconych jubileuszowi Szewczenki. Pisarze odwiedzili wieś Mykłaszi w rejonie biłohirskim. Gości powitali przedstawiciele Biłohirskiej rejonowej administracji państwowej Wałentyna Panasiuk i Natalja Sokołuk. Przewodniczący obwodowej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wasyl Horbatiuk opowiedział o osiągnięciach twórczych pisarzy Chmielnicczyzny oraz o współpracy z obwodowym muzeum literatury. Nina Szmurykowa i Anatolij Nenczynski opowiedzieli o swoich nowych utworach i przeczytali wiersze. Petro Budycz proponuje przeprowadzenie Wszechukraińskiego konkursu. Nasz autor Iwan Kassała pisze o tragedii zniszczenia niegdyś zamożnej połtawskiej wsi Bykiwna nad brzegiem Worskli, gdzie po wielkim głodzie w 1933 roku pozostało około 10 rodzin, które wywieziono do innych wsi… W muzeum historii miasta Kołomyi odbył się wieczór autorski poety, prozaika, eseisty, literaturoznawcy, kulturoznawcy, kierownika muzeum-zagrody Olhy Kobylańskiej w Czerniowcach, proświcianina, zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Wołodymyra Wozniuka. A Krzemieńczucka miejska organizacja „Proświty” w centralnej bibliotece miejskiej nr 6 przeprowadziła wspaniałe święto „Obfite jesienne złoto…” — pożegnanie babiego lata w połączeniu z ludowymi zwyczajami. Autorką pomysłu święta i prowadzącą była przewodnicząca Krzemieńczuckiej miejskiej „Proświty” Marija Uscowa. Asystent-konsultant przewodniczącego Komitetu Rady Najwyższej ds. kultury i duchowości w obwodzie połtawskim, członek Połtawskiego obwodowego zarządu „Proświty” Ołeh Pustowhar podarował bibliotece proświciańskie książki. Uczestnicy święta obejrzeli wystawę ręczników, różnorodne kompozycje z jesiennych kwiatów i traw, zobaczyli proces przędzenia na starodawnym kołowrotku. Pieśni do słów krzemieńczuckich poetów wykonała psycholog Gimnazjum Piszczańskiego Ludmyła Czykun, poetka Tamara Wasyljewa przeczytała swoje utwory. Marija Uscowa uczyła przygotowywać z zebranych jesiennych plonów narodowe potrawy ukraińskie, a proświcianka Natalija Sobjecka zaprezentowała swoją książkę „Lecznicze rośliny Włoch i Ukrainy w medycynie ludowej, kosmetyce, kulinariach”. W święcie wzięli udział kozacy Krzemieńczuckiego kosza Ukraińskiego Kozactwa. Miło, że proświcianie jednoczą wokół dobrych uczynków różne organizacje patriotyczne.
według utworów Szewczenki, oddzielnymi broszurami wydać jego najbardziej aktualne utwory o tematyce patriotycznej. Pisze on: „Musimy bić w dzwony, aby w nauce o Ukrainie nie utrwalał się fałszywy obraz Szewczenki jako »bezbożnika«, »kosmopolity«, »rewolucjonisty-demokraty«, »internacjonalisty«, »komunisty«… Szewczenko, niczym biblijny Mojżesz, prowadzi naród ukraiński do niezniszczalnych prakorzeni naszego narodu”. W innym liście Petro Budycz wzywa Ukraińców do wspólnego przeciwstawienia się degradacji moralnej, którą aktywnie nam narzucają, do kultywowania odwiecznych ukraińskich wartości: wolności, dobroci, uczciwości, męstwa, heroizmu, braterstwa, poświęcenia. Emerytka, weteranka pracy Wałentyna Konowałenko popiera publikację Słowa Proświty „Nadszedł czas połączyć wysiłki”, uważa, że tylko w ten sposób można uratować Ukrainę. „Dlaczegoś nasi Ukraińcy często porozumiewają się surżykiem, kupują głównie rosyjskie gazety. Asymilują nas, a my milczymy…” Nadija KYRIAN, felietonistka
Машинний переклад
Bohdan ZALIZNIAK, Lwów
We Lwowskim Pałacu Sztuki odbyła się prezentacja Dobroczynnego Funduszu „Przeznaczenie” im. Jurija Lypy. Halina Szypka, prezes Funduszu, oraz Dmytro Sapiha, dyrektor wydawnictwa „Kamenjar”, wiceprezes Funduszu, przeprowadzili konferencję prasową dla przedstawicieli mediów. Mówiono o historii powstania Funduszu, celu i zadaniach, jakie przed sobą stawiają jego organizatorzy. W wydarzeniu wzięli udział: Oleh Hryniw, doktor filozofii; Pawło Berko, doktor filozofii Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu, m. Monachium; Roman Łubkiwski, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy, deputowany Rady Najwyższej Ukrainy I kadencji; Iryna Czubuczna, docent Lwowskiego Uniwersytetu Medycznego im. Danyła Halickiego, przewodnicząca Klubu im. J. Lypy Ukraińskiego Towarzystwa Lekarskiego; Wołodymyr Humenecki — docent Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”, zięć Jurija Lypy, mąż Marty Lypy, córki Jurija Lypy.
Jurij Lypa zawsze uważał, że Ukraińcy powinni opierać się na własnych siłach! Zarówno materialnych, jak i duchowych. Najważniejsze to przezwyciężyć kompleks niższości. Jurij Lypa, wybitny ukraiński poeta i doświadczony lekarz, zawsze wierzył, że w głębi ukraińskiego etnosu ukryta jest ogromna siła, opierająca się zarówno na kulturze trypilskiej, jak i na przejawach hellenizmu oraz na „apostolskich tradycjach Kijowa”. Jurij Lypa, którego życie przerwała kula enkawudzisty 20 sierpnia 1944 roku, autor książki „Przeznaczenie Ukrainy”. Po raz pierwszy wydrukowana w 1938 roku we Lwowie, publikowana w Nowym Jorku (1953), przedrukowywana we Lwowie (1992). Ukraińcy, jak uważa, zawsze powinni pamiętać o głębiach ukraińskiego ducha: „Trzeba się tylko wyzwolić. Trzeba wyzwolić się ze spisku historyków… Ale rzecz jest nieporównanie trudniejsza — zbadać, kto i jak, dlaczego i gdzie zatruł Ukraińców obcym historyzmem”. Szkoda, że wielu z tych, którzy kierowali Państwem Ukraińskim, pomagali je tworzyć naszym przywódcom, nie czytało prac Jurija Lypy, wśród których, oprócz „Przeznaczenia Ukrainy”, są także „Doktryna czarnomorska” i „Podział Rosji”. Gdyby znali te prace wybitnego Ukraińca, rozumieliby, dokąd Ukraina powinna zmierzać, kto jest jej przyjacielem, a kto wrogiem. A co najważniejsze — jak budować strategię rozwoju naszego kraju. Jak uważają specjaliści, idee Jurija Lypy znalazły odbicie w „Wielkiej szachownicy” Zbigniewa Brzezińskiego. Dlatego stwierdzamy: Dobroczynny Fundusz „Przeznaczenie” im. Jurija Lypy, który ma na celu prowadzenie „działalności dobroczynnej w interesie społeczeństwa i poszczególnych kategorii osób”, którego działalność „jest skierowana na społeczno-kulturalny rozwój obwodu lwowskiego oraz podnoszenie poziomu polityczno-kulturalnego ludności”, a jego główne zadanie to „wspieranie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, podstaw demokracji regionalnej”, „wspieranie rozwoju wolności słowa”, „patriotyczne wychowanie młodzieży” (jak zapisano w Statucie Funduszu) — to, według nas, najwyższe wyróżnienie dla Jurija Lypy, pisarza i lekarza, ideologa ukraińskiego budowania państwowości.
Машинний переклад
Jadwiga FEDYK, członkini „Proświty”, laureatka nagrody obwodowej im. Iwanny Błazkewycz, obwód tarnopolski. Pomimo okrutnego reżimu komunistycznej władzy, niektórzy z mieszkańców naszego osiedla brali aktywny udział w różnych wydarzeniach narodowo-kulturalnych, które odbywały się tutaj, w niektórych wsiach oraz poza granicami rejonu, na przykład w obchodach 100-lecia W. Hnatiuka w Welesniowie w rejonie monasterzyskim, 150-lecia krzewiciela oświaty, utalentowanego organizatora i dyrygenta chóru wiejskiego w Denisowie oraz 135-lecia pisarza T. Bordulaka w Chodaczkowie, jubileuszach Iwanny Błazkewycz w Denisowie, I. Franki w Nahujowicach i innych. Piszę o tym dlatego, że masowego udziału obywateli, skrępowanych strachem, jeszcze nie było. Trzeba było ich zgrupować, rozbudzić świadomość narodową, zjednoczyć wokół dobrej wspólnej sprawy. Stała się nią działalność wokół budowy pomnika Tarasa Szewczenki w Kozowej. Dzięki gorbaczowowskiej pierestrojce władza za przejawy narodowe już nie aresztowała, nie karała. Jesienią 1987 r. nauczyciel szkoły średniej nr 2 Dmytro Pawłowycz Fedyk zwrócił się do sekretarza komitetu rejonowego KPU S. Antoszczuka z prośbą o wydanie pozwolenia na wzniesienie pomnika w centrum rejonowym. Ten odmówił, motywując to tym, że „sprawa jest skomplikowana”, tak „po prostu nie rozwiązuje się na miejscu”, a on nie jest upoważniony do jej sankcjonowania, a jedynie Rada Najwyższa USRR. W 1989 r. prośbę dotyczącą pomnika powtórzono. Na posiedzeniu komórki Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki, które zostało już utworzone 5.II.1989 r., postanowiono prosić o pozwolenie sekretarza RK KPU I. Sznurowskiego. Następnego dnia członkowie TJU Dmytro Fedyk — przewodniczący, H. Simja i W. Żdan oraz nauczyciel szkoły muzycznej Z. Hnatejko poszli do komitetu rejonowego. Niektórzy z członków komórki nie zjawili się (mam na myśli tych, którzy dzień wcześniej się zgodzili, a jeden oświadczył, że jeśli pójdzie, to zaszkodzi to karierze jego żony, która zajmowała znaczące stanowisko partyjne). Sekretarz komitetu rejonowego zaaprobował inicjatywę członków Towarzystwa i pozwolił zbierać środki na pomnik. W gazecie „Radianśke słowo” (obecnie „Wilne słowo”) wydrukowano apel do mieszkańców rejonu o przekazywanie pieniędzy na ten cel. W banku otwarto konto wydziału kultury, na które można było wpłacać środki (Towarzystwo własnego konta nie miało). Pierwsze wpłaty nadeszły jesienią tego samego roku. Komórka TJU była już stowarzyszeniem rejonowym i jej zarząd zbierał się w bibliotece dla dorosłych (Kozowa, ul. Hwardijska), której dyrektorem była Marija Laszko. Od 14 listopada 1987 r. działała literacko-artystyczna świetlica „Berehynia”. Działalność „Świetlicy” śledziły KGB i komitet rejonowy partii, uczestnikami posiedzeń byli niektórzy pracownicy tej instytucji. Należy wspomnieć dobrym słowem bibliotekarki, które pracowały twórczo, z duszą, jak dyrektor Marija Wasyliwna Laszko (od 1962 do 1993 r.), Nadija Własiwna Huzij, Marija Jakiwna Sztokało, Nadija Pyłypiwna Iwaszkiw, Olha Pawliwna Pojda, Lubow Mykołajiwna Skazko, Hałyna Lewkiwna Łypna. W pracy Biblioteki brali udział niektórzy uczniowie oraz najbardziej aktywni nauczyciele szkół średnich i szkoły muzycznej. Koniec lat 90. i pierwsze lata niepodległości Ukrainy były bardzo ciężkie: brak towarów pierwszej potrzeby, wynagrodzeń, emerytur, które wypłacano raz na 6—8 miesięcy — a mimo to na pomnik napływały datki. W domu kultury 27—28 stycznia 1990 r. przeprowadzono święto języka ukraińskiego, na którym sprzedawano plakaty, wydrukowane według mojego wzoru, obrazy świętych, rękodzieło — działała loteria, kawiarnia potraw ukraińskich. Zebrano 1300 rubli, które przekazano do banku na pomnik Geniusza Ukrainy. Urządzano koncerty, na których również zbierano pieniądze, kto ile mógł: robotnicy, chłopi, inteligencja, dzieci, emeryci, kolędnicy, wspólnoty cerkiewne, przedsiębiorstwa, instytucje, komitet rejonowy KPU, administracja rejonowa, rada osiedlowa. Były mieszkaniec Kozowej Jarosław Kołodij z USA przekazał 100 dolarów — według kursu z 1993 roku to 290 tysięcy karbowańców. Petro Kawka — pułkownik, który pochodził z Kozowej — 500 karbowańców, P. Bodnarczuk, P. Baran, D. Fedyk — po 100 karbowańców, pisarz Je. Dudar — 200, Wołodymyr i Lesia Pawłyszynowie — 1000 kuponów. Nauczyciele i uczniowie SSz nr 1 — 1372, SSz nr 2 — 918 karbowańców. Wielką pomoc materiałami budowlanymi i transportem udzieliły: rejonowe zarząd drogowy remontowo-budowlany (naczelnik P. Litkowec), cukrownia (dyrektor O. Androszczuk), kołchoz „Prawda” (przewodniczący I. Dynia), związek chłopski „Podilla”, rejonowe przedsiębiorstwo agrobudowlane (kierownik Ja. Lisznianśkyj), przedsiębiorstwo przetwórstwa wołowiny (dyrektor B. Żmud). Przy porządkowaniu placu pracowali dobrowolnie poszczególni obywatele. Wszystko to świadczyło o wielkiej miłości i szacunku do Szewczenki. Wspominam o wielu, aby pokazać, jak można robić dobrą sprawę, byle było pragnienie — to jest najważniejsze. Do wszystkich wymienionych i niewymienionych ludzi zwracał się przewodniczący rejonowego stowarzyszenia TJU D. Fedyk, jeździł po wsiach, prosił, przekonywał. W gazecie drukowano listy darczyńców („Wilne słowo”). Monument stworzył rzeźbiarz Iwan Sonsiadło, nawiasem mówiąc, uczeń szkoły nr 2, uczestnik kółka rysunkowego, które prowadziłam przez 20 lat. Nadeszła niedziela 23 maja 1993 r. — dzień odsłonięcia pomnika. Prawo zdjęcia zasłony z monumentu przewodniczący rady osiedlowej I. Bodnarczuk nadaje przewodniczącemu RS Towarzystwa Języka Ukraińskiego Dmytrowi Fedykowi oraz tym, którzy jeszcze w 1989 roku razem z nim domagali się pozwolenia: Wałentynie Żdan, Hryhorijowi Simji i Zenowijowi Hnatejkowi. Spada płótno — i przed ludźmi na placu ukazuje się majestatyczna postać Kobziarza. Zamyślone spojrzenie skierowane na obecnych, lekko pochylona głowa, ręce skrzyżowane na piersiach: prawa swobodnie leży na sercu, a lewa zaciśnięta w pięść. Mimowolnie na myśl przychodzą słowa:
Tak ją, tak kocham, Moją Ukrainę ubogą, Że przeklnę samego Boga, Za nią duszę zgubię. Pomnik poświęcił kapłan UKGK ojciec Dmytro (Doliszniak). Przewodniczący TJU-“Proświta” D. Fedyk powitał wszystkich obecnych z okazji tego znamiennego wydarzenia, krótko opowiedział o światowej wielkości T. Szewczenki i jego znaczeniu dla narodu ukraińskiego. Rozbrzmiewa pieśń “Sokoły, sokoły…”, a do pomnika pewnym krokiem zmierza oddział plastunów pod kierownictwem Pawła Fedyka oraz oddział “Sokoła” na czele z nauczycielem St. Twerdunem. — “Bóg! Ukraina! Naród!” — rozbrzmiewa hasło. — “Wiara i wierność!” — odpowiadają młodzi. Pojawienie się naszej młodej zmiany, która ustawiła się w honorowej warcie przy pomniku, poruszyło obecnych, rozległy się oklaski. Z przemówieniami wystąpili H. Simja, W. Łytwynczuk, zastępca przedstawiciela Prezydenta w obwodzie, deputowana ludowa K. Zawadska, delegacje z “Proświty” ze Zborowa i Brzeżan, a kobiety-pracownice Ja. Wołoszczuk i T. Buziak przeczytały swoje wiersze poświęcone Kobzarowi. Odbył się wielki koncert, w którym wzięli udział nauczyciele szkoły muzycznej oraz 1. i 2. szkoły średniej. Niestety, ani przewodniczący rad wiejskich, ani nauczyciele nie zapewnili licznego udziału ludzi z okolicznych wsi i szkół. Uczczono pamięć patrioty, bojownika o wolność Ukrainy Jewhena Konowalca, minęło 55 lat od dnia jego śmierci (wystąpił W. Rajter — więzień polityczny, członek OUN i UPA). Wcześniej na tym placu, gdzie ustawiono pomnik T. Szewczenki, stał Lenin. 27 sierpnia 1991 r. na mocy uchwały rady osiedlowej członkowie Ruchu i Towarzystwa Języka Ukraińskiego — “Proświta” przy pomocy dźwigu zdjęli komunistycznego idola i wywieźli na podwórze przedsiębiorstwa komunalnego, gdzie leży do dziś. Wtedy też zdemontowano symbole władzy komunistycznej: traktor i armatę, które stały na obrzeżach. Zatem plac się zwolnił, ustawiono pomnik Kobzara. Oto taka niedawna historia! straciła jednego ze swoich utalentowanych śpiewaków… Jeszcze od czasów radzieckich w Doniecku na zewnętrznej stronie biblioteki im. N. Krupskiej obok płaskorzeźb sławnych ukraińskich literatów T. Szewczenki, Łesi Ukrainki, I. Franki wisi płaskorzeźba W. Bielińskiego. My, proświcianie Mariupola, popieramy apel przewodniczącego WOW Wiktora Prokopczyka do struktur władzy Ukrainy i Doniecczyzny z prośbą o zdjęcie z biblioteki płaskorzeźby W. Bielińskiego jako człowieka, który świadomie znieważał ukraińskich literatów, hańbił ich, przeszkadzał w ich twórczości, czym wyrządził szkodę kulturze ukraińskiej w ogóle. “Nie — ukrainofobowi Wissarionowi Bielińskiemu w Doniecku!” List otwarty skierowano do ministra kultury Ukrainy L. Nowochatki, przewodniczącego Donieckiej ODA A. Szyszackiego, mediów. Wzywamy społeczność Ukrainy i diaspory do poparcia naszej propozycji. Członkowie WUT “Proświta” Mariupola — 18 podpisów
Машинний переклад
Dekretem Prezydenta Ukrainy „W sprawie dodatkowych działań związanych z przygotowaniem i obchodami 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki” nr 257/2012 z 11 kwietnia 2012 roku rok 2014 w Ukrainie ogłoszono Rokiem Tarasa Szewczenki. Zgodnie z tym dekretem obecnie w Ukrainie odbywa się wiele wydarzeń, podczas których naukowcy i zwykli obywatele wyrażają swoją miłość i szacunek dla Ojca-Kobzarza, poszukują nieznanych kart z życia jego przyjaciół i towarzyszy broni. Ale powszechnie wiadomo także, że twórczość T. Szewczenki we wszystkich czasach wywoływała zaciekłą nienawiść jego wrogów. Ich stosunek do ukraińskiego geniusza też należy nie przemilczać, lecz demaskować i nadawać mu należytą ocenę.
…kogo spotka,
Nie na obczyźnie”. Literat, zdawałoby się, inteligentny człowiek, nazywa go „chochlackim głupcem” i innymi obraźliwymi słowami, bezwstydnie posługując się niskim chłopskim słownictwem. Ale nasz Kobzarz nie przestraszył się „szalonego” Bielinskiego i w kolejnych wydaniach „Hajdamaków” wyśmiał jego i innych ukrainofobów, mówiąc, że są tacy, widzicie, ludzie:
Wszyscy piśmienni, drukowani,
Słońce nawet grzmią: „Nie stamtąd, — mówi, — wschodzi,
A nie tak też świeci…”
I czego to ci rosyjscy mądrale uczyli młodego ukraińskiego poetę? …Jeśli chcesz pieniędzy
I jeszcze sławy, tego cudu,
Śpiewaj o Matriosze,
O Paraszy, naszej radości,
Sułtan, parkiet, ostrogi, —
Oto sława!!! A ty śpiewasz: „Błękitne morze gra”,
A sam płaczesz…
Nie złamał się od potępienia ani od takich rad młody Taras, lecz godnie i powściągliwie odpowiedział:
Ciepły kożuch, tylko szkoda —
Nie na mnie szyty,
A wasze rozumne słowo
Podbite kłamstwem.
Niestety, nie wszyscy ukraińscy artyści okazali się tak nieugięci jak hajdamaka-Taras. Mychajło Petrenko — autor znanych ukraińskich pieśni, które stały się ludowe: „Patrzę na niebo”, „Wziąłbym bandurę”, „Fala chodzi pod Oskołem” — również przesyłał swoje wiersze do oceny Wissarionowi Bielinskiemu. Otrzymawszy odpowiedź, że wszystko jest źle i w ogóle trzeba pisać „językiem ruskim”, a nie narzeczem, zaprzestał działalności literackiej. Tak przez zabójcze słowo Bielinskiego Ukrai-
Машинний переклад
Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki to jedyna organizacja społeczna, którą różne władze uciskały, wielokrotnie zakazywały, likwidowały, a ona się odradzała. Opowiem o znaczeniu «Proświty» dla mojej rodzinnej wsi Błyszczanka na terenie powiatu zaleszczyckiego na Tarnopolszczyźnie oraz konkretnie dla mojej rodziny. Mychajło SOPIWNIK Moja matka Maria (ur. 1915 r.) i tata Pańko (ur. 1909 r.) byli proświtarianami od młodych lat. Brali udział w kółku dramatycznym przy towarzystwie «Proświta». O działalności «Proświty» słyszałem od wczesnego dzieciństwa z opowieści mamy (ojca zabrali Sowieci na wojnę w maju 1944 roku, kiedy miałem tylko 2 lata). Z wojny ojciec nie wrócił — poległ 21 stycznia 1945 roku i jest pochowany w mogile zbiorowej pod Rygą. Matka odeszła do wieczności w 1994 roku, zostawiając mi testament, by bronić Ukrainy, swoje opowieści oraz pieśni strzeleckie, powstańcze i proświtańskie. Matka opowiadała, że już jako dwulatek podśpiewywałem jej «Żeby słoneczko 'Proświty' za czarne chmury nie zaszło…», kiedy szyła i śpiewała. Wszystkie patriotyczne uroczystości we wsi zaczynały się wtedy od tej pieśni: W członków czytelni wpisujmy się, bracia, Żeby zjednoczyła się już cała wieś, Żeby nam w niewoli słoneczko «Proświty» Za czarne chmury nie zaszło. Pod nasze niskie wiejskie strzechy Bierzmy książkę, książka nas nauczy, Cośmy kiedyś mieli, czego doznaliśmy, Dlaczego nasz naród dzisiaj tak cierpi. Książka — to broń, hej, broń w ręce! Bracia i siostry, wszyscy do walki! Niech uśmiechnie się słońce, niech nie plami krwi, Że my w niewoli giniemy jak niewolnicy. «Proświta» woła, jak rodna matka, Wszystkich, którzy chcą uczyć się jak żyć. Hejże bracia, siostry, czas nam powstać, Bo tylko «Proświta» nas uszczęśliwi. Z opowieści mojego ojczyma Mychajła Fedorczuka (ur. 1890 r.) wiem, że założycielami «Proświty» we wsi Błyszczanka byli Wasyl Czernyk (wójt), z inicjatywy którego w 1875 roku we wsi zbudowano szkołę, Mykoła Kołopeniuk (nauczyciel), Mykoła Fedorczuk, ojciec Mychajła, koszowy ataman «Siczy» od 1903 roku. Wasyl Czernyk urodził się we wsi Błyszczanka w zamożnej rodzinie chłopskiej, był piśmienny, znał język ukraiński, polski i niemiecki, był silnym gospodarzem i dobrym rolnikiem, narodowo świadomym patriotą Ukrainy, aktywnym proświtarianinem, dlatego społeczność wielokrotnie wybierała go wójtem. Mykoła Kołopeniuk urodził się we wsi Błyszczanka. Jako małoletni został sierotą i jego opiekunem został krewny W. Czernyk, który oddał Mykołę do nauki w szkole w Zaleszczykach. Potem ukończył seminarium w Kołomyi, otrzymał dyplom nauczyciela szkół ludowych dzięki wsparciu W. Czernyka, który był również referentem (nadzorcą) szkoły, otrzymał posadę nauczyciela we wsi Błyszczanka, a z czasem i kierownika. Tutaj nauczał przez 20 lat i był prawdziwym nauczycielem ludowym oraz wielkim patriotą. Oprócz programu szkolnego uczył uczniów szczepić drzewa owocowe i opiekować się zwierzętami, śpiewać ukraińskie pieśni, opowiadał im historię Ukrainy, był doradcą w towarzystwie «Sicz», kierował «Proświtą». Mykoła Fedorczuk urodził się w sąsiedniej wsi Łysycznyky, ożeniwszy się z córką W. Czernyka, zamieszkał w Błyszczance. Pradziad pana Mykoły, Fedir, przybył do wsi Łysycznyky z Zaporoża po rozgromieniu przez Katarzynę II Siczy Zaporoskiej i przezwano go Fedorczukiem. W charakterze Mykoły wyczuwało się bujną kozacką naturę, twardość ducha i siłę woli. Te cechy odziedziczyły również jego dzieci Kalyna, Tetiana, Mychajło, Taras, Myron i Wasyl. Wszyscy byli wielkimi patriotami Ukrainy. Sam Mykoła był zdolnym organizatorem, inspiratorem i niezmiennym koszowym atamanem «Siczy» w naszej wsi. Po śmierci żony Kalyny ożenił się z młodą kobietą ze wsi Dobrowlany, która leży obok Zaleszczyk, dokąd też przeprowadził się na stałe. Został wybrany koszowym atamanem w Dobrowlanach. Na jego grobie ustawiono kozacki krzyż z napisem: «Koszowemu atamanowi 'Siczy' Mykole Fedorczukowi, spoczywającemu w Bogu, wdzięczna społeczność wsi». Jak opowiadał ojczym, w latach 1900. w naszej «Proświcie» działała spora grupa chłopów. Zbierali się u Kyryła Druzyka lub Iwana Bormy, którzy mieli duże domy, i przeprowadzali proświtańskie wydarzenia. Czytali książki, które wydawała «Proświta» we Lwowie, wystawiali przedstawienia. Ważną sprawą «Proświty» była budowa szkoły. W centrum wsi społeczność wzięła od gospodarza Pysaniuka połowę ogrodu, dając mu w zamian działkę ziemi za wsią. Szkołę budowali Chór «Proświty». Kierownik L. Hoszowski Towarzystwo «Łuh». Kierownik ćwiczeń I. Rybcunyk (siedzi na ziemi) całą wsią na wzór szkół dwuklasowych z mieszkaniem dla nauczyciela, z ładnym gankiem ze schodami, pokryli białą blachą. W 1955 roku dobudowali pomieszczenie jeszcze dla jednej klasy. W pokoju dla nauczyciela urządzili pokój nauczycielski, a w przedpokoju — pokój pionierski. Ten budynek zachował się bez zmian do dziś. W latach 1956–58 zbudowali nową dwupiętrową ośmioletnią szkołę. Przy «Proświcie» od samego początku działało «Towarzystwo Ukrainek». Aktywistkami były Maryna Czornobrywa, Hanna Szkrabyk, Dolka Rybcunyk, Dokiia Prodanyk, Tekla Worobec. Zbierały się przy szkole, uczyły dziewczynki różnych kobiecych robótek ręcznych. Proświtarianie wsi bronili języka ukraińskiego w nauczaniu szkolnym w latach 1920., kiedy do Galicji powróciła polska władza. Polonizacja Ukraińców zaczęła się od wprowadzenia nauczania w języku polskim. Doprowadziło to do wielkiego niezadowolenia ludności Galicji. Pierwszym oporem była odmowa mężczyzn podlegających służbie wojskowej pójścia do rejestracji i do służby w polskim wojsku, drugim — nieposyłanie dzieci do szkoły. Do wsi przysłano polski oddział karny. W końcu polski rząd zmuszony był przyjąć ukraiński «Elementarz» i wprowadzić nauczanie w językach polskim i ukraińskim. Program bazował na 4-klasowym nauczaniu z przedmiotów: język polski, język ruski (ukraiński), rachunki (arytmetyka). Na początku XX wieku «Proświta» odgrywała znaczącą rolę w życiu społeczności wsi. W 1912 roku «Proświta» wysłała na naukę do Czech syna Mykoły Fedorczuka, Mychajła. Pracując u gospodarza, Mychajło uczęszczał na kursy agronomiczne przy Uniwersytecie Praskim. Tam zastała go I wojna światowa. Został zmobilizowany do armii austriackiej i skierowany w stopniu kaprala na front włoski. Po upadku imperium austro-węgierskiego powrócił do rodzinnej wsi i kierował towarzystwem «Ridna Szkoła» przy «Proświcie» aż do przyjścia «wyzwolicieli» w 1939 roku, a także prowadził kółko «Młodego Rolnika». W całej Galicji na początku lat 1920., a zwłaszcza 1930., «Proświta» bardzo aktywnie działała we wszystkich wsiach i miastach. W naszej wsi przy «Proświcie» działały duże kółka: dramatyczne (kierownik Kyryło Stadnyk), chóralne (kierownicy Mychajło Płoszanski i Leon Hoszowski), towarzystwo «Łuh» (kierownik Wiktor Ilczuk) i przy nim orkiestra dęta (dyrygent
Omelan Beliński, uczeń Mychajła Hajworonskiego, który do 1914 roku kierował orkiestrą dętą przy „Siczy” i chórem przy „Proświcie”). Nawiasem mówiąc, instrumenty dęte dla orkiestrantów zakupiła „Proświta” i przekazała „Siczy”. Działało towarzystwo sportowe „Sokił” (kierownik Mykoła Hoszowski). Głównym celem było włączenie młodzieży do aktywnej pracy we wszystkich przedsięwzięciach społecznych, wychowanie patriotyczne. Na wszystkich zebraniach prowadzono pracę wyjaśniającą na temat miejsca i roli Ukrainy w świecie, o tym, jak należy walczyć o niepodległość Ukrainy. Do „Proświty” w latach 30. XX wieku wciągnięto całą młodzież. Aktywnymi proświcianami w Bliżance byli: Omelan Beliński, Tetiana Omelaniwna Belińska (moja pierwsza nauczycielka), Tetiana Horyn, Hanna Rybcunyk-Baczynśka, Iwan Rybcunyk, Ołeksa Łypka, Marija Tkaczyk (moja mama), Hanna Pichłyk, Marija Druzyk, Jakiw Worobec, Wasyl Fedorczuk, Myron Fedorczuk (synowie ojczyma Mychajła), Onufrij Sopiwnyk, Pańko Sopiwnyk (ojciec), Matej Poklackyj, Ilko Rybcunyk (kierownik biblioteki) oraz inni. Bardzo popularne było kółko pod kierownictwem Kyryła Stadnyka. Już w latach 30. XX wieku wybrano go na przewodniczącego „Proświty”. Uczestnicy kółka wystawiali w naszej wsi i w sąsiednich wsiach ukraińskie sztuki: „W niedzielę rano ziele kopała” O. Kobylańskiej, „Daj sercu wolę…” M. Kropywnyckiego, „Nazar Stodola” T. Szewczenki, „Ukradzione szczęście” I. Franki, „Martyn Borula”, „Beztalanna” oraz „Najmyczka” Karpenki-Karego, sztukę naszego współmieszkańca, nauczyciela Pyłypa Hoszowskiego „Na szerokich stepach Ukrainy” oraz inne. Każde przedstawienie było wydarzeniem w życiu wsi. Bardzo popularne były festyny (festiwale), które organizowała „Proświta”. W Bliżance odbywały się one na tołoce. Tołokę dekorowano flagami narodowymi. Z przemówieniami występowali przywódcy, śpiewały chóry, nasz własny oraz z sąsiednich wsi, z ćwiczeniami sportowymi występowali chłopcy z towarzystwa „Sokił”. Takie festyny były podsumowującymi świętami-sprawozdaniami wszystkich towarzystw i kółek przy „Proświcie”. W tych latach w miastach i wsiach Galicji masowo budowano czytelnie i domy ludowe „Proświty”. „Proświta”, organizując spółdzielnie, miała już własne środki. Władze polskie, choć nie sprzyjały Ukraińcom w ich życiu kulturalno-społecznym, nie zamykały jednak towarzystwa. Dlatego „Proświta”, opierając się na własnych funduszach i darowiznach społeczności, aktywnie się rozbudowywała.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
W 1930 roku we wsi Błyszczanka pojawiła się kwestia budowy czytelni „Proświty”. Za środki zarobione przez kółko amatorskie, którym kierował Kyryło Stadnyk, na korzystnych warunkach kupiono od dziedziców-braci Jana i Kazimierza Jakubowiczów ceglany komin gorzelni, która została zbudowana za wsią przy stawie i nie działała z powodu bankructwa. Wówczas całą branżą produkcji i sprzedaży wódki zarządzali Żydzi. Polscy dziedzice (panowie) oddawali im w dzierżawę gorzelnie, a ci w karczmach upijali ludzi. „Proświta” wzywała Ukraińców, by nie chodzili do karczmy. Wtedy karczmarze, nie mając zysku, wyprowadzali się ze wsi do miasteczek i gorzelnie stawały. Proświcianie rozebrali komin gorzelni i przewieźli cegłę do wsi. Kałyna Łypka podarowała „Proświcie” część swojego ogrodu pod budowę czytelni. Dziedzic wsi Łysycznyky pan Bohojewycz pozwolił brać kamień na fundament ze swojej kamieniołomu. I w 1931 roku proświcianie wsi rozpoczęli budowę Domu Ludowego w centrum wsi. Ta budowla służy wsi do dziś jako klub, biblioteka i sala kinowa. Na otwarcie Domu Ludowego w 1934 roku przyjechał lwowski teatr „Zahrawa” (dyrektor p. Głowacki). Artyści zagrali sztukę „Nazar Stodola” T. Szewczenki. Sala widowiskowa nie mieściła wszystkich obecnych, oglądano ją przez okna z ogrodu, z drzew. Wraz z budową Domu Ludowego życie kulturalno-oświatowe „Proświty” rozkwitło. Podczas wakacji przy „Proświcie” organizowano nawet przedszkole. Aktywnie pracowali w towarzystwie nauczyciele pan Landiak (dyrektor) oraz Mychajło Naturkacz. Pana M. Kołopeniuka za ciągłą walkę z polską władzą odsunięto od pracy nauczycielskiej i wyjechał on do Kanady. Wielką rolę w pracy towarzystwa odegrał Kościół Greckokatolicki (3 miliony wiernych). Pasterze wpajali parafianom patriotyczne ukraińskie tradycje. Nauczyciele i księża byli ostoją pracy ideowo-wychowawczej w „Proświtach”. Potem stali się organizatorami heroicznej walki OUN-UPA z brunatnymi i czerwonymi okupantami Ukrainy. Do takich orędowników w naszej wsi należał ojciec Roman Worobkewycz, rodowity mieszkaniec Stanisławowszczyzny (Iwano-Frankowszczyzny). Wiele sił i energii oddawał on pracy w parafii trzech wsi: Błyszczanki, Uhrynkiwci i Charytoniwci. Był duchowym przewodnikiem w „Proświcie” tych wsi, bardzo rzetelnie pracował z uczniami w szkole. Z przyjściem bolszewickich „wyzwolicieli” cała praca kulturalno-oświatowa i ideowo-narodowa została zniszczona. Ludność Galicji z nadzieją witała czerwonych „wyzwolicieli” od polskiego panowania. „Proświta” naszej wsi zorganizowała uroczyste powitanie radzieckiego wojska. Moja matka jeszcze z dwiema dziewczynami z kółka dramatycznego w ukraińskich strojach z chlebem i solą na ręcznikach wraz z licznie zgromadzoną społecznością na podejściu do wsi witały wojowników. Fotografie tego spotkania zostały zamieszczone w gazetach i zdobiły Zaleszczyki na specjalnej tablicy. To wydarzenie potem uratowało naszą rodzinę od wywózki na Sybir. U ojczyma Mychajła obaj synowie Wasyl i Myron oraz brat Wasyl byli członkami OUN, córka Tetiana z zięciem Iwanem Rybcunykiem odbywali już karę w Norylsku i Workucie za udział w OUN. I my w pierwszej kolejności podlegaliśmy wywózce jako krewni banderowców. Bóg uchronił. Wywieziono tylko ojca Iwana, Mychajła. Jego mamie Sofii z małą córeczką Hannusią udało się uciec. „Proświta” jako „burżuazyjno-nacjonalistyczna organizacja” została zakazana. Czytelnia zrujnowana. W styczniu 1940 roku kierowników „Proświty” aresztowano. Kyryło Stadnyk i Mychajło Płoszczanskyj zaginęli bez wieści. Mykołę Hoszowskiego w 1940 roku zakatowano w czortkowskim więzieniu. 4 stycznia 1941 roku NKWD aresztowało nauczyciela Pyłypa Hoszowskiego, którego zakatowano w lwowskim więzieniu na Łąckiego. Zakaz wszystkiego, co ukraińskie, obowiązywał do ucieczki bolszewików w czerwcu 1941 roku. Ich ucieczka z terenów Zaleszczyńszczyzny była krwawo-przerażająca. 6 lipca w czortkowskim więzieniu enkawudziści zagonili do wagonów-bydlęcych setki ludzi, przeważnie młodzież, zabili deskami i puścili pociąg w stronę Dniestru, wysadzając most w Zaleszczykach. Świadkowie opowiadali: potem przez 3 dni woda w Dniestrze była czerwona od krwi. Po ogłoszeniu we Lwowie 30 czerwca 1941 roku odnowienia Samodzielnej Ukrainy, 7 lipca w dzień Świętego Jana Chrzciciela Błyszczanka świętowała odnowienie Państwa Ukraińskiego. Sala w domu „Proświty” była przepełniona. Scena przystrojona flagami i kwiatami. Pod dźwięki hymnu „Szcze ne wmerła Ukrajina” podniesiono narodową żółto-błękitną flagę. Członek rejonowego prowodu OUN odczytał Akt odnowienia Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL). Do ludzi przemawiał ojciec Roman Worobkewycz oraz mianowany przez staniczny prowód OUN sotnik Omelan Belinskyj. Przy udziale „Proświty” i sieci OUN usypano mogiłę-kurhan bojownikom o wolność Ukrainy. Młodzież masowo wstępowała do Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Za władzy niemieckiej „Proświta” początkowo nie była zakazana, ale i aktywnej działalności nie było. W tym czasie już aktywnie działała OUN, której członkami byli przeważnie proświcianie. Z szeregów „Proświty” wyszli aktywni uczestnicy zbrojnej walki w szeregach UPA. Pierwsza komórka OUN w naszej wsi została stworzona w 1937 roku z trzech chłopców: Iwana Horyna, Mychajła Płoszczanskiego i Tomka Bohaczewskiego. Dobrali sobie jeszcze po dwóch chłopców. To Iwan Rybcunyk, Anton Josypowycz, Tomko Łazaruk, Wołodymyr Janicki, Ołeksa Łypka, Wołodymyr Belinskyj. Stworzyli ściśle tajne trójki. W 1942 roku do Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów wstąpili: Tekla Dorosz (staniczna), Tetiana Ła- Towarzystwo „Sokił”. Kierownik M. Haszowski (stoi po lewej)
Łazaruk, Lewonia i Pawlina Hoszowscy, Hanna Łozinska, Tetiana Worobec (moja siostra), Hanna Pańkiw, Jewhenija Płoszanska, Hanna Prodanik, Tetiana Szkrabyk, Wasylina Druzyk (córka mojej siostry). Do UPA w 1943 roku poszli młodzieńcy z naszej wsi: Mykoła Bazyk (zginął w 1948 r.), Andrij Kyweryha, Leon Serkizewycz (we wsi Błyszczanka rozstrzelał ich enkawudzista Chochłow), Myron Fedorczuk (syn ojczyma Mychajła). Po walce z Niemcami na chutorze Mykołajiwka wrócił do domu, zabrano go na wojnę, gdzie zginął. W UPA był Taras Ołeszczuk. Jego brata Bohdana, nauczyciela naszej szkoły, zakatowano w Zaleszczyckim więzieniu podczas przesłuchań. Ich matkę Ciłunkę wywieziono na Sybir. W 1943 roku zginął w walce z Niemcami przewodnik ds. ideologii z naszej wsi Zynowij Werbycki. Kiedy Sowieci w kwietniu 1944 roku wrócili, dla wsi nastały straszne czasy. Rozpoczęły się masowe aresztowania i zabójstwa współmieszkańców — 25 maja 1947 roku wszystkich mężczyzn w wieku poborowym zabrano na front. Do wsi nie wróciło 96 mężczyzn. Nie za Ukrainę, / a za jej kata / im przyszło umierać, — śpiewano w jednej z pieśni UPA. W maju 1944 roku aresztowano Iwana Rybcunyka (odsiedział 15 lat), Tomka Bohaczewskiego (25 lat), Tomka Łazaruka (zginął w obozie), Teklę Dorosz, Hannę Baran, Mychajła Barana, Stepana Koszełanyka, przewodnika stanicy sieci UPA (25 lat). W lutym 1945 roku miała miejsce wielka obława w Błyszczance. Wieś otoczył pierścień czerwonych wojsk. Znaleziono i zlikwidowano 2 kryjówki. W jednej z nich wysadzili się granatem starszyny UPA Szary i Korcz, którzy przebywali we wsi na leczeniu. Zginęło jeszcze dwóch powstańców, których nazwiska nie są znane. 67 mieszkańców Błyszczanki aresztowano pod zarzutem przynależności do OUN-UPA, w tym Tetianę Worobec, Hannę Łozinską oraz Hannę Pańkiw, uczestniczki walki w uroczysku Jarmiwka pod naszą wsią w maju 1944 roku. (O tej walce w czasopiśmie „Słowo Proświty” na 70-lecie UPA była moja publikacja). Z nich troje mieszkańców Błyszczanki zostało zakatowanych w Zaleszczyckim więzieniu: Bohdan Ołeszczuk, Wasyl Kyweryha, Pawlina Hoszowska, matka trojga dzieci. Reszta, po przejściu przez straszne tortury, została skazana na 10-letni wyrok i 5-letnie zesłanie „za zdradę Ojczyzny”. Jakiej? Przecież oni powstali do walki o wyzwolenie swojej Ojczyzny z okrutnym wrogiem, który ją okupował. Ale bolszewicy uważali tych, którzy podjęli walkę o swoją ziemię, za zdrajców i bandytów. Aresztowania trwały. W 1946 roku aresztowano 8 osób, w 1950 — 7, w tym Petra Masyka, który po powrocie w 1990 roku stanął na czele organizacji RUCH-u we wsi. Ze wsi na Sybir wywieziono wiele rodzin pod zarzutem wspierania podziemia OUN-UPA oraz krewnych członków OUN-UPA. Już w latach 1959—1960 zaczęli wracać z zesłania nasi współmieszkańcy. Wrócili Iwan Rybcunyk z Tetianą i córeczką Hannusią, która wyjechała do nich na zesłanie w 1955 roku. Wcześniej wychowywała się w naszej rodzinie u dziadka Mychajła, mojego ojczyma. Po powrocie Hannusia ukończyła szkołę średnią, Iwano-Frankiwski Instytut na kierunku nauczyciel historii, uczyła w mieście Czerwonograd w obwodzie lwowskim wraz ze swoim mężem Dmytrem Horisznym. Oboje aktywnie pracowali w RUCH-u, później Hannusia odrodziła towarzystwo „Proświta”. W Błyszczańskiej szkole zorganizowała kółko dramatyczne. Członkowie kółka wystawili sztukę „Ukradzione szczęście” I. Franki. Niestety, w 2004 roku Hannusi zabrakło, praca proświatowa podupadła. O jej pełnej poświęcenia pracy na niwie proświatowej pisałem w „Słowie Proświty”. Obecnie oddział „Proświty” w naszej szkole działa (dyrektor Krasniuk-Myronczuk Oksana Jarosławiwna). „Proświta” zrodziła znamienitych ludzi naszej wsi, patriotów i nacjonalistów, którzy służyli Ukrainie. Są to: Tomko Horyn — starszyna UPA, Taras Fedorczuk — strzelec USS, kozak armii Petlury, Ojciec Matej Czernyk — katecheta szkół ludowych okręgu czortkowskiego, Pyłyp Hoszowski, Kyryło Stadnyk, Mykoła Hoszowski, Mychajło Fedorczuk, Mychajło Płoszanski, Mykoła Kołopeniuk, pierwszy przewodniczący „Proświty”. To jego wychowankowie wstąpili w szeregi Strzelców Siczowych: T. Fedorczuk, P. Hoszowski, M. Hoszowski, Aksentij Czornobrywyj, Ilko Kyweryha, Ilko Czernyk, Wasyl Prodanik. Cała kohorta członków OUN i UPA wyrosła w szeregach towarzystwa „Proświta”. Po wszystkich wstrząsach wojny i latach powojennych życie kulturalne we wsi zaczęło się odradzać. Już w pierwszej połowie lat 50. we wsi działało kółko dramatyczne pod kierownictwem Jarosława Stadnyka — syna Kyryła, przewodniczącego „Proświty”; chór pod kierownictwem nauczyciela śpiewu Mychajła Dżohy. W chórze śpiewała moja pierwsza nauczycielka Tetiana Nahorniak (Belińska), córka Omelana Belińskiego, kierownika orkiestry dętej przy „Proświcie”, córka Kyryła Stadnyka Maria. Moi bracia Omelan Sopiwnyk z żoną Hannusią, Petro Hłuchowski, Omelan Hajworonski, krewny Mychajła Hajworonskiego, głównego kompozytora i dyrygenta w armii Ukraińskich Strzelców Siczowych, siostra Olha Sopiwnyk. Pracę dziadów, walkę ojców kontynuowali ich dzieci i wnuki. „Proświta” jednoczy wokół siebie organizacje narodowo-demokratyczne Ukrainy, organizuje Ukraińców w jedną ukraińską rodzinę, hartuje patriotów Ukrainy dla ochrony języka ukraińskiego i państwowości. 145 lat — to jeszcze nie wieczór. Z rosy i wody tobie, „Proświto”! Bądź zawsze! Amatorskie kółko „Proświty”. Kierownik K. Stadnyk (siedzi pośrodku)
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
się” z Ukraińców i wpisywali się w “Rosjan” (zwróćmy uwagę na to, ilu znanych działaczy różnych sfer w Rosji ma w końcówkach nazwisk niepoprawne ukraińskie “ko”, ale podają się za rdzennie “rosyjskich”). Petro Jacyk często mówił o tym w swoich wywiadach, kładąc nacisk na gnoseologię kwestii językowej. Nie negując wszystkich innych metod walki o język ukraiński na Ukrainie, zaproponował scenariusz, w którym ma być podnoszony sam prestiż języka państwowego. Swoistym refrenem jego ówczesnych wystąpień była myśl o tym, że na Ukrainie istnieje zła tradycja niedoceniania osiągnięć zwycięzców w sporcie, nauce, sztuce, ponieważ wyróżnienia za to wszystko mają charakter niemal symboliczny. Wtedy też dojrzała u Jacyka idea przeprowadzania konkursów językowych dla uczniów, a zwycięzców w nich nagradzania poważnymi nagrodami pieniężnymi. Jego logika była taka: otrzymawszy niemałą sumę pieniędzy, dziecko powie sobie, że język ukraiński jest rzeczą nie mniej ważną niż, powiedzmy, angielski czy informatyka. Inaczej za jego dobrą znajomość nikt nie dawałby pieniędzy. Oto od takiego algorytmu wszystko się zaczęło. — I nie wszyscy od razu przyjęli taką nowację. Jacyk miał w tym niemało oponentów. Czy słychać ich głosy dzisiaj?
Машинний переклад
9 listopada tego roku na Żytomierszczyźnie rozpoczyna się już XIV Międzynarodowy konkurs języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka. Taka już ukształtowała się tradycja: co roku, w Dniu ukraińskiego piśmiennictwa i języka, uroczyste wydarzenie rozpoczęcia nowego językowego maratonu odbywa się w innym obwodzie Ukrainy. Poprzednie otwierały się na Czerkaszczyźnie, Wołyniu, Lwowszczyźnie, Kirowohradszczyźnie, Zaporożu, Czernihowszczyźnie, na Krymie, Bukowinie, Zakarpaciu, Dniepropietrowszczyźnie, Mikołajowszczyźnie, Rówieńszczyźnie. O wczoraj, dzisiaj i jutrze unikalnego konkursu rozmawiamy z przewodniczącym jego Rady Koordynacyjnej, dyrektorem wykonawczym Ligi Ukraińskich Mecenasów Mychajłem Słaboszpyckim.
— 14 lat temu w stołecznej filharmonii odbyło się uroczyste otwarcie konkursu języka ukraińskiego. Wśród obecnych byli inicjator i mecenas tego projektu Petro Jacyk, Pawło Zahrebelny, przedstawiciele sił narodowo-demokratycznych, a także „ekipa” partii władzy na czele z ówczesnym prezydentem Ukrainy Leonidem Kuczmą. Wszyscy witali zwycięzców językowego turnieju i wróżyli mu wielką przyszłość. To był prawdziwie niebywały sukces — już pierwszy językowy maraton został naznaczony takimi osiągnięciami. Czym to było uwarunkowane? Jak wszystko się zaczynało?
— Najpierw — o Petrze Jacyku. Wyróżniał się wyjątkową samodzielnością myślenia, oryginalnością podejść do rozwiązywania problemów. Możliwe, że właśnie dzięki temu osiągnął tak wysokie sukcesy w biznesie (przyjechawszy do Kanady w 1949 roku z siedmioma dolarami w kieszeni, stał się multimilionerem). Jacyk po uzyskaniu przez nas niepodległości bywał często na Ukrainie, słyszał dyskusje na temat stanu i statusu języka ukraińskiego. Posiadając dar słuchania i widzenia, wypracował swój program walki o język. Jacyk uważał, że u nas na poziomie genetycznym — często przez nas nawet nieuświadomionym — żyje poczucie społecznej nieprestiżowości języka ukraińskiego. Przez wieki ukraiński nie był językiem salonów kulturalnych Imperium Rosyjskiego, nie posługiwał się nim ani imperialny, ani radziecki establishment, nie był on, z nielicznymi wyjątkami, językiem nauki. A jeszcze nam ciągle wkładano do głowy, że wszystko, co najwybitniejsze w kulturze, sztuce, literaturze, dzieje się w Moskwie, i nawet jeśli brzmi to po rosyjsku, to ukraiński mimowolnie odsuwał się gdzieś aż za margines, gdzie nabierał roli takiego sobie rezerwacyjno-dekoracyjnego narzecza. Wszyscy, którzy pragnęli życiowego sukcesu, którzy rwali się do kultury, odżegnywali się od ojczystego języka, który nie pomagał w karierze i wydawał w jego nosicielu przybysza z kolonialnej prowincji — czyli istotę drugiej kategorii, bo już sama narodowość „ruskij” była podstawą dla kulturalnej czy politycznej beatyfikacji. Tym właśnie spowodowana jest masowa ucieczka od języka ukraińskiego, a częściowo i od ukraińskiej narodowości, kiedy nasi ludzie tak ochoczo „wypisywali się”...
— Tak, na początku konkursu w prasie rozległo się: uczyć się ojczystego języka — patriotyczny obowiązek młodego pokolenia. Płacić dzieciom za jego znajomość — to świętokradztwo. Jacyk amerykanizuje wcielenie swojej idei itd. Gdyby to był ktoś inny, to zawahałby się, zwątpiłby w celowość właśnie takiego sposobu nagradzania konkursowiczów, ale Jacyk należał do tych ludzi, którzy zawsze stawiali na swoim. Jeśli, oczywiście, był pewien swojej racji. W takim przypadku mógł spokojnie przeciwstawić się tysiącom oponentów. Dlatego wszystkie te filipiki tylko żartobliwie zbywał machnięciem ręki. Miał taką logikę: te pieniądze dzieci zarobią swoim intelektem, swoją wiedzą. Dzieci będą miały szczególny do nich stosunek. Bo to nie są środki otrzymane od rodziców, nie wygrane na loterii, a uczciwie zdobyte wiedzą. Podkreślał: to jeszcze jeden argument na korzyść edukacji w ogóle i nauki języka państwowego w szczególności. Charakterystyczne, że już podczas drugiego czy trzeciego językowego turnieju głosów oponentów Jacyka nie było słychać. I tak aż do dzisiaj. Wydaje się, że wszyscy ostatecznie zgodzili się: pieniądze w tej sprawie — to i dobre zachęcenie, i ważny bodziec, i autorytatywny ekwiwalent tytułu zwycięzcy czy laureata prestiżowego językowego turnieju.
— Skąd wzięła się właśnie taka system konkursowy?
— Jacyk nie pochopnie zadeklarował swoją ideę. Lubił dyskutować sam ze sobą, oglądać ze wszystkich stron to, co przyszło mu do głowy, wypróbowywał to na tych ludziach, których szanował. Wtedy omawiał celowość takiego przedsięwzięcia z eksprezydentem Światowego Kongresu Ukraińców Jurijem Szymką, pisarzem z Toronto Stepanem Horłaczem, dziennikarzem Leonidem Liszczyną i, oczywiście, z prezesem Ligi Ukraińskich Mecenasów Wołodymyrem Zahorijem (który zmienił na tym stanowisku Petra Jacyka na naleganie Jacyka).
Poparli oni pomysł Jacyka. Wtedy zlecił on dyrektorowi wykonawczemu swojej Fundacji Markowi Stechowi oraz mnie opracowanie scenariusza takiego przedsięwzięcia, które miałoby zasadnicze założenie właśnie masowości uczestników. Nawiasem mówiąc, ten model konkursu działa i dzisiaj. Niezmienne pozostały także wysokości nagród pieniężnych. Oczywiście, siedem tysięcy hrywien, które otrzymywali ci dziesiącioklasiści i jedenastoklasiści, którzy zajęli pierwsze miejsca już na finałowym — krajowym — etapie zmagań, i takie same sumy dzisiaj — to już nie to samo, ponieważ agresywna inflacja bardzo zdewaluowała pieniądze, jednak nie znam wyższych nagród w innych konkursach, których dzisiaj jest niemało na Ukrainie. — Nawiasem mówiąc, o innych konkursach. W prasie szeroko pisano o tym, że Tabacznyk, znalazłszy się w fotelu ministra oświaty, zabrał się za torpedowanie waszego konkursu, zakładając alternatywny dla niego, nazywając go — nie mniej i nie więcej! — konkursem im. Szewczenki… — Tak, Dmytra Tabacznyka nie można oskarżyć o sympatię do konkursu imienia Jacyka, jak zresztą i o jakiekolwiek inne ukraińskie sentymenty. Ów nieszczęsny konkurs, któremu nadał imię Szewczenki — to coś spekulatywno-eklektycznego, bo w jego centrum nie stoi język ukraiński, ukraińska idea. U niego to swoista odbitka radzieckiego internacjonalizmu: są tam i języki mniejszości narodowych, i literatury, a pośród nich — skromny ukraiński segmencik. Nikt nie będzie zaprzeczał konieczności zmagań z jakiegokolwiek języka czy literatury mniejszości narodowych — trzeba to robić według osobnych scenariuszy i osobnych wątków, ale nie można mieszać grzesznego z prawym. Co więcej, Tabacznyk dezinformował opinię publiczną, twierdząc: rezygnujemy z konkursu imienia Jacyka, bo nie mamy środków na przeprowadzenie dwóch analogicznych turniejów; spośród nich wybieramy konkurs im. Szewczenki, który, poradziwszy się sam ze sobą, Tabacznyk wprowadza. Ale po pierwsze, to wcale nie są analogiczne konkursy, żadnego dublowania tutaj nie ma. Po drugie (i najważniejsze w tej historii!), konkurs im. Jacyka przeprowadzany jest za środki mecenasów. Nigdy ani jednej „żywej” kopiejki Ministerstwo Oświaty na niego nie wydało. Chciałoby się wierzyć, że Tabacznyka zawiedli jego informatorzy, że nieświadomie wprowadza opinię publiczną w błąd — w końcu ministrowi, jakimkolwiek by nie był, po prostu nie przystoi uciekać się do takich metod. — Co pomogło obronić konkurs imienia Jacyka, który tak uporczywie „zakopywał” minister Tabacznyk? — Konkurs imienia Jacyka obronił przede wszystkim sam konkurs imienia Jacyka. Jego markowość. Przez wszystkie lata swojego istnienia stał się popularny i prestiżowy. Z tym unikalnym patriotycznym projektem, w którym biorą udział miliony uczniów i studentów — i to nie tylko na Ukrainie, ale i w ponad dwóch i pół dziesiątkach krajów — po prostu nie ma czego porównać. Nie wypada mi wychwalać naszego turnieju językowego, jednak podkreślę, że to rzeczywiście bezprecedensowe przedsięwzięcie, które niesie w sobie ważny ukrainocentryczny potencjał. Bardzo wiele znaczyła postawa patriotycznej ukraińskiej opinii publicznej, która podniosła głos w obronie konkursu imienia Jacyka. Pod jej naciskiem Tabacznyk szybko zaczął łagodzić swoje stanowisko: w ogóle, powiada, ja nie jestem przeciwny temu projektowi, niech sobie go mecenasi prowadzą. Chociaż sam dobrze rozumie: bez odpowiedniego zarządzenia z góry kierownicy wydziałów oświaty w terenie z całych sił będą sabotować konkurs imienia Jacyka, bo będą się bali, żeby minister nie oskarżył ich o samowolę i samowystarczalność (a za to można i posadą przypłacić!). Grupa znanych pisarzy i naukowców apelowała do Prezydenta, aby nie dać konkursu imienia Jacyka Tabacznykowi na pastwę. I tylko interwencja administracji prezydenckiej w tę sytuację zmusiła ministra oświaty do wydania polecenia w terenie: nie sprzeciwiamy się przeprowadzeniu konkursu imienia Jacyka. — Czy jakąś pomoc Ministerstwo w tej sprawie wam udziela? — Wcześniej rzeczywiście udzielało dużej pomocy. Powiedzmy, minister Kremień kilka razy osobiście wyjeżdżał w obwody na otwarcie przedsięwzięcia w Dniu Języka Ukraińskiego i Piśmiennictwa. On też sformował specjalną Radę Koordynacyjną konkursu, wprowadzając do niej jednego ze swoich zastępców, grupę odpowiedzialnych pracowników Ministerstwa i dodał do nich specjalistów z Instytutu Innowacyjnych Technologii i Treści Oświaty. A co jeszcze ważne: osobiście kontrolował i pracę Rady Koordynacyjnej, i cały konkurs. Nie mam żadnych podstaw do oskarżeń o brak uwagi wobec konkursu i takich. Przewodniczący jury, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego Pawło Hrycenko
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
różnych między sobą ludzi, jak Stanisław Nikołajenko i Iwan Wakarczuk, którzy również byli ministrami i również sprzyjali pomyślnemu przebiegowi naszego maratonu. Wszystkie niepokoje, insynuacje, dwuznaczne kolizje zaczęły się właśnie od Dmytra Tabacznyka, który nie wziął pod uwagę, że występuje nie tylko przeciwko organizatorom konkursu, ale także przeciwko wszystkim jego aktywnym uczestnikom oraz ich rodzicom, i przeciwko nauczycielom, którzy wzięli tę sprawę głęboko do serca, ponieważ widzą w niej ważny czyn narodowy. Wydaje się, że żadnego ze swoich zobowiązań, zapisanych w odpowiednich dokumentach rejestracyjnych (wszystko było oficjalnie sformalizowane w Ministerstwie Sprawiedliwości), Ministerstwo nie wypełnia, chociaż nikt nie anulował statusu prawnego współorganizatora Międzynarodowego Konkursu Języka Ukraińskiego imienia Petra Jacyka. Drugim współorganizatorem, zgodnie z dokumentami prawnymi, jest Liga Ukraińskich Mecenasów, która teraz jednoosobowo prowadzi językowy maraton. Chociaż, jeśli mówić szczerze, to mamy nawet podstawy podziękować Tabacznykowi za… popularyzację konkursu. Oczywiście, nie ma dzisiaj na Ukrainie osoby bardziej odrażającej od niego (wydaje się, że do tego poziomu nie dorastają nawet tacy zaprzysięgli „przyjaciele” narodu ukraińskiego, jak Kolesniczenko i Kiwałow!). Więc kiedy Tabacznyk zawziął się, by nas „zakopywać”, podniósł się szкwał społecznego oburzenia. Mieliśmy potężne wsparcie nawet na jakichś rosyjskich stronach, o istnieniu których nawet nie wiedzieliśmy, i wydaje mi się, że które nie wiedziały o konkursie Jacyka. Ten fakt, że właśnie on, Tabacznyk, wystąpił przeciwko naszej sprawie, niespodziewanie dla nich przekształcił ich w naszych sojuszników. Oto jakie bywają paradoksy! — W planie rezonansowości konkurs imienia Szewczenki Tabacznyka nie ma nawet jednej setnej tego, co ma konkurs imienia Jacyka, chociaż stoi za nim potężny zasób administracyjny. Dlaczego tak jest? — Bo to martwo urodzone dziecko, którego nikt nie traktuje poważnie. I oświatowi funkcjonierzy przeprowadzają go byle jak. To coś tak niezauważalnego i nieważnego, jak, na przykład, rejonowe mistrzostwa w piłce nożnej. — A „Łukomorie” Tabacznyka — zawody z języka rosyjskiego? — Bez komentarza. To mogło narodzić się tylko w jego głowie. Tylko w człowieku, który w najmniejszym stopniu nie nadaje się właśnie na ministra oświaty i nauki Ukrainy. Może w Rosji na tym stanowisku byłby na miejscu. Jednak u nas on jest kuriozum, ale nie ze śmiesznymi, a ze złowieszczymi skutkami. — Niedawno na stronie Ministerstwa Oświaty pojawił się nowy dokument o tym, że właśnie 9 listopada — w dniu otwarcia Międzynarodowego Konkursu Języka Ukraińskiego imienia Petra Jacyka — Ministerstwo otwiera konkurs „Zjednoczmy się, bracia moi!”. Pana zdaniem, to przypadkowy zbieg okoliczności? — Nie, nie mogąc „zakopać” naszego projektu czy chociażby zmarginalizować go, „zespół” Tabacznyka zaczął tak „najeżdżać” na niego, kierując swój konkurs w ten sam korytarz czasowy i w ten sposób antagonizując między sobą te przedsięwzięcia. No jak, powiedzcie mi, jednego dnia w szkole czy w rejonie przeprowadzisz uroczyste otwarcia obu konkursów?! Oświatowcy zostali postawieni przed dylematem: albo-albo. Przy tym weźmy pod uwagę i to, że za jednym z konkursów stoi cały ministerialny „zespół”. W poprzednich latach dochodziły do nas sygnały: zebrali uczniów i studentów na kolejny etap konkursu imienia Jacyka, siedzą oni w audytorium, i przychodzi do nich przedstawiciel organu oświatowego i oszołamia niespodzianką: będziemy pisać pracę konkursu imienia Szewczenki albo „Zjednoczmy się, bracia moi!”. Oto w taki sposób prowadzona jest walka z naszym turniejem. Kiedy protestowaliśmy z tego powodu, poinformowano nas: doszło do przykrego nieporozumienia. Ale takie „przykre nieporozumienie” graniczy z maruderstwem. I przeciwko niemu nie bardzo protestują zastraszeni nauczyciele, ponieważ czują się prawie w statusie chłopów pańszczyźnianych. Kierownicze organy oświatowe mogą rozprawić się z nieposłusznymi ich woli pedagogami z inkwizytorską bezwzględnością. — Konkurs wymaga znacznych środków. W którejś z poświęconych mu publikacji przeczytałem, że tylko jego fundusz nagród stanowi prawie pół miliona hrywien. Jak udaje się wam co roku zebrać niezbędną sumę? — Tutaj musiałbym podać listę tych, którzy występują w roli mecenasa projektu. I, oczywiście, zaczynać ją trzeba od prezesa Ligi Ukraińskich Mecenasów — przewodniczącego Rady Nadzorczej PJSC „Firma Farmaceutyczna „Darnycja” Wołodymyra Zahorija. Wkład „Darnycji” w budżecie konkursu jest największy. Jest on równy sumie 300—400 tys. hrywien. Policzmy, ile to wyniesie za 14 lat. Liga ma niezawodnych partnerów na kontynencie australijskim — to Związek Ukrainek Australii (przewodnicząca — Hałyna Kasijan, sekretarz — Wałentyna Domazar) i w USA — Fundacja imienia Iwana Bahrianeho (przewodnicząca — Hałyna Woskobijnyk, skarbnik — Ołeksij Konował). Stale wspiera nasz projekt PJSC „Obołoń” (prezes — Ołeksandr Słobodian). Przez lata jest z nami „Ekspres-bank” (przewodniczący zarządu — Jurij Dżus). W Toronto jest człowiek, który zapisał swoje imię w historię już 14 konkursów, stając się mecenasem każdego z nich. To — mój dobry przyjaciel Łeonid Liszczyna. A obok niego trzeba wymienić Romana Kolisnyka, Ołeksandra Charczenkę, Stepana Horłacza, Lidę Palij, Illę Jaremczuka, Mykołę Łatyszka, Wasyla Mojsiaka, Andrija Komorowskiego, Wasyla Sławycza, Ihora Mireckiego, Wasyla Czupryndę, Jewhena Boczana (Kanada), Olę i Jurija Tatarków (USA) oraz Krajowy Zarząd Bractwa Weteranów Ukraińskiej Dywizji „Hałyczyna” (Australia, przewodniczący — Teodor Andruszko). Regularnie wspiera turniej językowy Łesia Tkacz (w literaturze znana jako Łesia Bohusławeć) — córka świętej pamięci Dmytra Nytczenki. Jakby wypełniając testament ojca, ona dalej kultywuje dobroczynność, która towarzyszy życiu tej pięknej rodziny na emigracji. Jeszcze przy tej okazji muszę powiedzieć wdzięczne słowa pod adresem pani Marii Kołomijec ze Lwowa, której nikt nie agitował za konkursem — ona sama podjęła się wspierania go. Osobno trzeba powiedzieć o wielkim wsparciu finansowym, którego udzielała konkursowi Julia Tymoszenko. I miało ono nie charakter jednorazowy, a przez kilka lat z rzędu nauczyciele i laureaci konkursu spośród uczniów i studentów otrzymywali jej nagrody. Oto i przy zamknięciu 13. maratonu językowego córka Julii Tymoszenko Jewhenija wręczała nagrody matki na scenie stołecznego teatru imienia Iwana Franki, gdzie tradycyjnie odbywają się nasze uroczystości. — W zeszłym roku było niemało nagród od deputowanych ludowych. Czy przewiduje się je w 14. konkursie? — W zeszłym roku deputowani nie po raz pierwszy spróbowali siebie w roli mecenasów konkursu. I w poprzednich latach swoje nagrody wręczali Mykoła Kulczynśkyj, Mychajło Kosiw, Pawło
Машинний переклад
Movczan. W 13. roku dołączyli do nich Iryna Farion, Lilija Hrynewycz, Bohdan Beniuk, Wołodymyr Bondarenko, Ołeksij Kajda, Ołeh Kaniweć, Denys Dzendzerskyj, Ihor Wasiunyk, Roman Iłyk, Jurij Derewianko. Swoją nagrodę ponownie miał przewodniczący „Proświty” Pawło Movczan. A Wiktor Nabrusko wręczył nagrodę „Wołyńskiego Bractwa” (jedynego ze wszystkich towarzystw regionalnych, które odpowiedziało na naszą propozycję ustanowienia nagród pieniężnych dla swoich ziomków, którzy zostaną laureatami konkursu językowego). Miejmy nadzieję, że w 14. konkursie liczba fundatorów nagród wśród korpusu deputowanych, a także spośród liderów organizacji patriotycznych wzrośnie. Choć ogólnie, jak trafnie zauważył Petro Jacyk, nasi ludzie nie są zbyt chętni, by użyć znanych słów Jewhena Chykałenki, kochać Ukrainę aż do głębi własnej kieszeni. Całą swoją miłość wkładają w patriotyczną retorykę. Dlatego talent mecenasa spotyka się u nas stokroć rzadziej niż jakikolwiek inny talent. Nierzadko Jacyka atakowano prośbami o pieniądze na wydanie ich książek przez ludzi, którzy sami mogliby sfinansować siebie, bo wcale nie należą do aż tak biednych. W końcu to już temat na inną rozmowę. — Pod „parasolem” konkursu zebrał się potężny aktyw ukraińskiego społeczeństwa. W wywiadzie prezesa Ligi Ukraińskich Mecenasów Wołodymyra Zahorija wybrzmiała myśl o tym, że mamy u nas niemało ludzi, którzy już dziś są wpisani w historię konkursu. Kogo z nich przede wszystkim może Pan wymienić? — Jarosława Jackiwa. To dzięki jego lekkiej ręce konkurs oficjalnie stał się międzynarodowym. Akademik Jackiw był w tamtym czasie pierwszym wiceministrem oświaty i nauki. Kiedy przygotowano Regulamin konkursu, zdecydowanie wpisał do niego, że konkurs jest przedsięwzięciem międzynarodowym — i to stało się nie tylko określeniem jego statusu prawnego, ale i faktycznego. Wasyl Kremen — ten, który przeprowadzał pierwszy turniej w randze ministra. Oni obaj są członkami Rady Opiekuńczej maratonu językowego. A wchodzą do niej także Mykoła Żulynskyj, Pawło Movczan, Dmytro Iwanow, Iwan Korsak, a także redaktorzy gazet „Literaturna Ukrajina” Serhij Kozak i „Słowo Proświty” Lubow Hołota, którzy już wiele zrobili, aby konkurs tak potężnie rozwinął skrzydła na Ukrainie. Te gazety wraz z Narodową Kompanią Radiową Ukrainy dotychczas były głównymi partnerami informacyjnymi organizatorów konkursu. Niemało dla popularyzacji turnieju zrobił przewodniczący jego Rady Nadzorczej Wiktor Baranov. Teraz Radzie Nadzorczej przewodniczy deputowana ludowa Iryna Farion, jest ona związana z konkursem jeszcze od jego pierwszych kroków. Bardzo ważne i nawet na swój sposób symboliczne jest to, że jury konkursu przewodniczy właśnie dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego Pawło Hrycenko. To również sprzyja jego odpowiedniej statusowości i autorytatywności. Mógłbym tu wymieniać i wymieniać znane nazwiska wszystkich tych, którzy pracują razem z nami dla podniesienia prestiżu narodowego języka państwowego w Państwie Ukraińskim. My, organizatorzy konkursu, wcale nie jesteśmy samotni. Bo to nie jest nasza prywatna sprawa. To sprawa o znaczeniu państwowym. Bo uformowany naród to silne państwo. A formowanie narodu nawet nie jest wyobrażalne bez wyrównania sytuacji językowej w państwie. Rozmawiał Serhij HRYCENKO. 1 listopada br. zgodnie z Regulaminem Nagrody Narodowej Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Sekretariat Komitetu zakończył przyjmowanie dzieł literatury i sztuki, zgłoszonych przez instytucje, organizacje, narodowe i ogólnoukraińskie związki twórcze do Nagrody Narodowej 2014 roku. Do rozpatrzenia przedłożono 55 prac twórczych (samych dokumentów zarejestrowano 56, ponieważ na jedno dzieło złożono dwa zgłoszenia od różnych organizacji) w 9 kierunkach: „Literatura”, „Literaturoznawstwo i kulturoznawstwo”, „Publicystyka i dziennikarstwo”, „Kinematografia”, „Sztuka muzyczna”, „Sztuka teatralna”, „Sztuka koncertowo-wykonawcza”, „Sztuka ludowa i dekoracyjno-użytkowa”, „Sztuka plastyczna”. W bieżącym roku przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki zostało zgłoszonych dziesięć dzieł literacko-artystycznych, w tym: Literatura 1. Buriak Jurij Hryhorowycz. Książka poezji „Amalgamat” (2012 r., wyd. „Ukrajinski propilei”, m. Kijów). Zgłoszono przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. 2. Czornohuz Ołeh Fedorowycz. Powieść „Przytułek dla błaznów” (2013 r., wyd. „Derżawna kartohraficzna fabryka”, m. Winnica). Zgłoszono przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy. 3. Szczerbak Jurij Mykołajowycz. Dylogia „Czas śmiertochrystów” (2011 r., wyd. „Jarosławiw Wał”, m. Kijów), „Czas wielkiej gry” (2012 r., wyd. „Jarosławiw Wał”, m. Kijów). Zgłoszono przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Literaturoznawstwo i kulturoznawstwo 4. Hajuk Iryna Jakiwna. Książka „Ilustrowana encyklopedia kultury ormiańskiej na Ukrainie”. Zgłoszono przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Sztuka muzyczna 5. Jakowczuk Ołeksandr Mykołajowycz (kompozytor). Utwory chóralne „Na rzekach wokół Babilonu”, „Czy Ty mnie, Boże miły, na wieki zapominasz”, Psalmy nr 11, 149, 132, 53, słowa T. H. Szewczenki (2011 r., premiera 01 lutego 2013 r.). Zgłoszono przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Sztuka koncertowo-wykonawcza 6. Bojko Petro Todosijowycz (wykonawca). Powieści T. H. Szewczenki oraz cykl audycji literacko-artystycznych w Narodowym Radiu Ukrainy. Zgłoszono przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. 7. Mustafajew Femij Mansurowycz (wykonawca). Album muzyczny „Taras Szewczenko. Solówki” oraz programy koncertowe ostatnich lat. Zgłoszono przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Sztuka plastyczna 8. Skop Orest Andrijowycz. Cykl dzieł malarskich „Kozak Mamaj”. Zgłoszono przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Kinematografia 9. Łomaczuk Dmytro Fedorowycz (autor scenariusza, reżyser). Dokumentalny film wieloodcinkowy „Logos” (2008—2012). Zgłoszono przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Sztuka teatralna 10. Cyrypiuk Dmytro Iwanowycz (reżyser-inscenizator), Ołeksandrowycz Andrij Ihorowycz (artysta-inscenizator), Szewczenko Jurij Wałentynowycz (kompozytor), Stalczuk Ołeh Mykołajowycz (aktor). Spektakl „Przecinające się ścieżki” według utworu I. Franki w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym imienia Iwana Franki. Zgłoszono przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
życie kręciło tak, że żaden pisarz by nie wymyślił! Dlaczego i jak arcyksiążę Wilhelm Habsburg, trzeci syn admirała floty Austro-Węgier Karola Stefana Habsburga, brata cesarza Franciszka Józefa, oraz córki księcia toskańskiego Marii Teresy, stał się żarliwym ukraińskim patriotą Wasylem Wyszywanym? Zróbmy konspekt możliwego scenariusza filmowego. Na cesarskim dworze austriackim podległych karpackich Ukraińców pogardliwie uważano za tubylcze bydło, zresztą opinię tę umiejętnie siali polscy szlachcice, których nigdy nie brakowało przy wszystkich królewskich czy cesarskich stołach Europy, nie wyłączając wielkorosyjskiego, carskiego. Trudno wyjaśnić, dlaczego młody arcyksiążę Wilhelm, bratanek austriackiego cesarza, pewnego dnia sam jeden czmychnął w góry na połoninę i — co za zgroza! — włóczył się tam kilka tygodni. Uciekinier powrócił do cesarskich komnat, umiejąc rozmawiać po ukraińsku, znając ukraińskie zwyczaje, przysłowia i pieśni, a co najważniejsze, powrócił zakochany w pięknej duszy ludu z wierchowiny. „Uchłopienie” arcyksięcia wywołało prawdziwy szok w rodzinie. Lecz był to tylko pierwszy podobny nieszlachecki krok Wilhelma Habsburga, który z czasem stał się prawdziwą „białą wroną”, nieszczęściem cesarskiej rodziny. A o jego zawziętym ukrainofilstwie wszędzie szeptano jak o jakiejś złowieszczej, chorobliwej przypadłości. A tymczasem podczas I wojny światowej (na tej wojnie Ukraińcy walczyli po obu stronach: 3 miliony w składzie wojsk rosyjskich, 250 tysięcy — w oddziałach austriackich) oficerowi Wilhelmowi Habsburgowi pozwolono w 1915 roku werbować z Ukraińców na froncie rosyjsko-austriackim osobną sotnię w 13. pułku piechoty. Wtedy to jeden z jego podwładnych, tarnopolanin z pochodzenia, przywiózł swojemu dowódcy, który był ulubieńcem wszystkich żołnierzy, luksusową wyszywankę. I
Mychajło KAMENIUK
Na kalendarzu 7 listopada. Dzień piotrogrodzkiego przewrotu bolszewickiego. Choćbyśmy nie wiadomo jak odnosili się do tej daty-wydarzenia, zaprzeczyć nie można jednemu: pucz w Piotrogrodzie fatalnie odbił się także na ukraińskiej historii XX wieku, na przebiegu i samym losie ukraińskiej rewolucji, na dalszym kształtowaniu samoświadomości i nieświadomości Ukraińców. Niedawno miałem okazję brać udział w pracy okrągłego stołu kierowników związków twórczych Ukrainy. Od kolegi ze Związku Kinematografistów usłyszałem narzekania: młodzi reżyserzy filmowi zupełnie nie znają ukraińskiej książki, nie interesują się historią, a co za tym idzie, nie wiedzą, co i jak kręcić w kinie, czym ratować naszą sztukę filmową na scenie światowej. „Światowej” — to powiedziane z rozmachem, tu by na własnym rynku filmowym choć jakiekolwiek miejsce zdobyć, zwrócić przychylną uwagę rodzimojęzycznego widza. Słuchałem swojego rozmówcy i przypomniałem sobie historię-los Wasyla Wyszywanego. Przecież to nie po prostu los, a gotowy scenariusz wieloodcinkowca choćby dla samego Hollywood. Los obywatela ludzkości, austriackiego pochodzenia, cesarskiej krwi, który szedł do Ukrainy jak do ziemi obiecanej, na oślep, przez niewymownie ciężką całą pierwszą połowę minionego wieku. Szedł przez fronty dwóch wojen światowych, bratobójczą wojnę domową, podziemie, krwawe katownie NKWD. Tam taki scenariusz za-
Zaświadczenie W. Habsburga — mieszkańca Wiednia od tamtej pory pod mundurem arcyksięcia zawsze można było dostrzec barwnie wyszyty kołnierz koszuli. Z nią nie rozstawał się nigdzie. Od niej też otrzymał swoje legendarne imię: Wasyl Wyszywany. Ściślej mówiąc, z dobrej własnej woli został wyświęcony pod tym imieniem przez nie mniej legendarnego niż on sam metropolitę Andrzeja Szeptyckiego. Według wersji mojego dobrego znajomego, kijowskiego historyka Wołodymyra Ulanycza, w antyrosyjskim bloku I wojny światowej panowała myśl utworzenia po zwycięstwie nad Rosjanami Królestwa Zakarpacko-Galicyjskiego. I na rolę króla, oczywiście, typowano jego, Wilhelma Habsburga. Może tak by się stało, gdyby wypadła inna karta historyczna, gdyby nie 7 listopada… Ale z ukraińskiej ścieżki Wasyl Wyszywany już nie zbaczał. Za rządów hetmana Skoropadskiego, w 1918 roku, jako dowódca Ukraińskich Strzelców Siczowych, Wilhelm Habsburg z ich regularnymi oddziałami odbywa wielki bezkrwawy wojaż po stepach południowej Ukrainy, najprawdopodobniej jako ekspert, badając bo-
Takim w kijowskim NKWD zarejestrowano Wasyla Wyszywanego przed śmiercią jową zdolność licznych ukraińskich armii powstańczych: od pułków machnowskich po oddziały siły mniejszej wartości, prowadzi negocjacje z ich liderami. Strzelcy dają koncerty po wsiach i miasteczkach Ukrainy, płonącej w tyglu bezlitosnej wojny domowej, a ich dowódca coraz bardziej podoba się miejscowym atamanom. Pewnego razu ich przedstawiciele nawet proponują Wyszywanemu, opierając się na ich wsparciu, ogłoszenie się hetmanem całej Ukrainy wbrew niepopularnemu Skoropadskiemu. Ale zgody na to nie otrzymują. Wasyl Wyszywany tak do końca i nie zrozumiał, co przeszkodziło ogólnie ogromnej ukraińskiej sile powstańczej skonsolidować się i między
Metropolita Andrzej Szeptycki oraz Wilhelm Habsburg (Wasyl Wyszywany)
sobą, a z czasem z wojskiem Ukraińskiej Republiki Ludowej, aby osiągnąć upragnioną wolność narodową. Z czasem Wilhelm Habsburg, powróciwszy w rodzinne europejskie pielesze, stanie się żarliwym propagandystą ukraińskości. Nawet poetą ukraińskim zostanie, napisawszy i wydawszy w 1921 roku zbiór „Mijają dni”, który miał około 20 wierszy na 20 stronach. To elegijne wspomnienia o swoim odkryciu Ukrainy: Porzuciłem wieś, dziewczęta, Poszedłem do rodzinnych wierchowin. Ze mną owce i jagnięta I wolność połonin. Myślenie „po ukraińsku” coraz bardziej oddalało Wilhelma Habsburga od „czystorasowych” krewnych. I już zupełnie nałożyło na niego gniewne rodzinne tabu jego małżeństwo z byłą prostytutką w Paryżu. Przed II wojną światową do Wyszywanego ciągną liderzy ugrupowań nacjonalistycznych Ukraińców, którym do rozbudowy swoich organizacji i nowych oddziałów powstańczych potrzebne są pieniądze. Melnykowcy, banderowcy mieli z nim podziemne spotkania. Wielu osobom Wilhelm Habsburg pisał listy polecające do znajomych możnowładców w Anglii, innych krajach europejskich. Po dojściu do władzy także hitlerowcy na wszelkie sposoby domagali się od Wasyla Wyszywanego zgody jeśli nie na otwarte pomaganie im w marszu na Wschód, to bycie przynajmniej konsultantem. Mieszkając w Wiedniu, w skromnym wynajętym mieszkaniu, arcyksiążę stanowczo odmówił niemieckim narodowym socjalistom. A sam sympatyzował z antyfaszystowskim podziemiem, pomagał środkami finansowymi, produktami, uczynił swoje mieszkanie dla nich lokalem konspiracyjnym.
Po rozgromieniu Hitlera wiedeńskie mieszkanie, w którym mieszkał Wasyl Wyszywany, znalazło się w sektorze miasta kontrolowanym przez wojska amerykańskie. Jednakże nie przeszkodziło to operacyjnikom SMIERSZ-a potajemnie wywieźć stamtąd byłego dowódcę Ukraińskich Strzelców Siczowych i wysłać go na przesłuchania do Kijowa, do tych, do których należało. Tutaj kończy się ostatnia seria niezrealizowanego jeszcze serialu filmowego o „królu Ukrainy”. Ciężko chorując na gruźlicę, bez żadnej pomocy medycznej, zgasł cicho, niczym świeca, w katowniach NKWD 18 sierpnia 1948 roku. Gdzie jest jego grób — nie wiadomo. Gdzieś leżą w archiwach stosy dokumentów zebranych przez śledczych, protokoły przesłuchań. To bezcenny materiał, tak jak bezcenna jest szczegółowa opowieść (w kinie, w badaniach, w powieści) o człowieku, który sam w sobie zrodził Ukrainę wbrew rodowemu tabu na samo to słowo. Ciekawe wyznanie na ten temat samego Wilhelma Habsburga, datowane na 1921 rok: „...nie pochwalam całej polityki, którą wobec narodu ukraińskiego prowadziła moja rodzina z ciągłą krzywdą dla tegoż narodu przez stulecia. Mój ojciec poddał się wpływom Polaków, których rola nie należy do szlachetnych ani w odniesieniu do narodów szukających wolności, ani w odniesieniu do tych, którym wiecznie na kolanach przysięgali wierność”. Wstrząsające! W latach II wojny światowej niemal dosłownie powtórzy to Winston Churchill... Szkoda, że Wasyl Wyszywany póki co pozostaje poza kadrem naszego ukraińskiego kina, choć bierz i sam siadaj do scenariusza. A ile takich ludzi, takich imion czeka na uwagę artystów! Czeka nowy czas, który może nadejdzie?
Машинний переклад
Po Opiszni na Połtawszczyźnie, gdzie w styczniu tego roku otwarto muzeum rodziny Kryczewskich, sztafetę świętowania 140. rocznicy urodzin Wasyla Kryczewskiego, jednego z najbardziej utalentowanych ukraińskich artystów końca XIX i początku XX wieku – architekta, malarza, mistrza grafiki książkowej, scenografa i filmowca, projektanta, badacza twórczości ludowej, twórcy stylu architektonicznego – ukraińskiego modernizmu, przejął Kijów. Obecnie w Narodowym Muzeum Sztuki otwarto wystawę („Między awangardą a tradycją”) jego prac malarskich, akwareli, przykładów grafiki książkowej i ekslibrisów, która została uformowana wyłącznie ze zbiorów tej najważniejszej instytucji kulturalno-artystycznej Ukrainy. Łącznie na ekspozycji zaprezentowano około 70 prac. A w 1940 roku, kiedy odbyła się ostatnia za życia wystawa Kryczewskiego w Kijowie, przedstawiono ogromny dorobek twórczy artysty – 1050 dzieł! Jednak nawet obecna ekspozycja daje wystarczająco pełny obraz potęgi wielostronnego talentu i osobowości twórczej artysty. Mykoła CYMBALIUK Dominantą wystawy jest wielkoformatowe płótno (111x315 cm) „Noc. Pałac Chanów w Bakczysaraju” (1901 r.), które jeszcze niedawno uważano za zaginione. Wałentyna Ruban, znana historyk sztuki, badaczka twórczości Kryczewskiego, nawet w monografii „Kryczewscy i ukraińska kultura artystyczna XX w. Wasyl Kryczewski” (wydawnictwo „Krynycia”, 2004 r.) zaznaczała, że ten obraz zniknął bez śladu. W rzeczywistości los „Pałacu Chanów” okazał się, w odróżnieniu od większości innych prac autora, szczęśliwszy. – Ta praca była w muzeum od lat 20. XX wieku – opowiedział kurator wystawy Danyło Nikitin. – Potem nasi muzealnicy na jakiś czas przekazali ją na przechowanie do Kijowskiego Domu Uczonych, który mieścił się wtedy na rogu ulic Puszkińskiej i Proriznej. Teraz jest tam skwer, bo ten budynek spłonął w 1941 roku podczas pożaru na Chreszczatyku. To stało się podstawą dla historyków sztuki, by uznać obraz za zaginiony. Ale tak się złożyło, że w przededniu wojny, w 1940 r., przewieziono go z powrotem do muzeum na wielką wystawę dzieł Wasyla Kryczewskiego, którą zorganizowano z okazji nadania mu tytułu „Ludowy Artysta”. Wtedy rozłożono wielką ekspozycję w ponad pięciu salach, które ledwo pomieściły ponad tysiąc eksponatów. Po tym obraz ostatecznie pozostał pod adresem stałego zameldowania. W ten sposób został uratowany. Później, kiedy rodzina Kryczewskiego w 1943 r. wyemigrowała, nie można było wspominać nie tylko o jego dziełach, ale nawet o nazwisku artysty – bolszewickie władze zapisały Wasyla Kryczewskiego do „wrogów ludu”. Płótno wielkiego mistrza 70 lat przeleżało w zapomnieniu wśród innych zbiorów magazynowych Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy. W muzealnych dokumentach inwentarzowych było rzekomo zapisane jako pejzaż nieznanego autora. Kiedy wreszcie je rozwinięto (wielkie płótna przechowuje się nawinięte na specjalny wałek), zobaczono charakterystyczny monogram Kryczewskiego. Nie było wątpliwości – to jego praca. A potem była żmudna praca muzealnych konserwatorów, którzy wyczyścili je, usunęli kilka przedarć płótna i naciągnęli na krosna. Teraz jest ozdobą obecnej wystawy. Przez ponad półwieczne życie twórcze Wasyl Kryczewski stworzył około dwóch tysięcy obrazów i etiud. Większość ogromnego spadku artysty uważa się za straconą. W 1918 roku, kiedy bolszewicy szturmowali Kijów, zapalił się dom M. Hruszewskiego przy ul. Pańkiwskiej, gdzie mieszkał również Kryczewski. Tam zginął cały zbiór artystyczny malarza i jego prace etnograficzne. Wiele płócien i etiud (dwie wielkie walizki) zaginęło bez wieści podczas przekraczania granicy w czasie II wojny światowej. Liczne straty były również wśród tych, które przechowywano w kolekcjach prywatnych. Prace autora, kupione i podarowane przez niego, posiadało w prywatnych zbiorach wielu znanych działaczy kultury, sztuki i nauki: Mychajło Kociubynski, Chrystia i Iwan Alczewscy, Mykoła Sadowski i Marija Zańkowećka, Mychajło Hruszewski i rodzina Antonowyczów itd. Wiele prac jest rozproszonych i pozostaje nieznanych dla nas w Europie Zachodniej, w szczególności we Francji, Wenezueli, USA. Obecnie, według obliczeń historyków sztuki, zachowało się nieco ponad trzysta. Na Ukrainie, oprócz Narodowego Muzeum Sztuki (największy zbiór), dzieła i szkice Wasyla Kryczewskiego przechowywane są w muzeach sztuki w Charkowie, Połtawie, Sumach, Odessie, Lwowie, w muzeach szewczenkowskich w Kijowie i Kaniowie oraz w muzeum rodziny Kryczewskich w Opiszni. Do Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy dzieła Kryczewskiego trafiały przez cały XX wiek, począwszy od lat 1900. W ten sposób zgromadzono tu ciekawą kolekcję jego prac malarskich, począwszy od wczesnych etiud jeszcze z końca XIX wieku, kiedy żył i pracował w Charkowie. W przedstawionej ekspozycji znajdują się jego wczesne próby malarstwa olejnego oraz wiele akwareli. Ostatecznie jest tu wszystko, czym zajmował się przez całe swoje życie twórcze, poza przykładami architektury, oczywiście. Są nawet dzieła wykonane przez niego na emigracji, po tym jak wyjechał z Ukrainy do Francji, a potem do Wenezueli. Od 2002 roku krewni Kryczewskiego – córka, wnuki, prawnuki przekazywali jego dzieła na Ukrainę, rozdzielając je między różne muzea. Niektóre z nich trafiły również do Kijowa. Dla kijowian najciekawsze będą zapewne pejzaże miejskie, namalowane sto lat temu z natury w ich rodzinnym mieście. Kończąc pracę nad budynkiem Połtawskiego Ziemstwa (perła architektury, niedościgniony wzór ukraińskiego modernizmu!), w 1906 roku Kryczewski przeniósł się do Kijowa, dokąd wcześniej wyjechała jego rodzina. Od tego czasu zaczął więcej pracować w innych dziedzinach sztuki, w szczególności jako malarz. W tym czasie namalował wiele kijowskich pejzaży, w których widzimy niemało charakterystycznych cech charkowskiego pejzażu
Portret W. Kryczewskiego autorstwa A. Petryckiego. Na wystawie zaprezentowano na przykład jego „Ulicę Prorizną” (1929), „Kijów. Stację pocztową na Podolu” (1931), „Podół”, „Oddech jesieni” (1943) i inne. Są one interesujące nie tylko dlatego, że utrwaliły niezniszczone przez obecne pokolenia oblicze rodzinnego miasta, ale przede wszystkim ze względu na impresjonistyczny styl z własnym językiem artystycznym, po który sięga w przekazie rzeczywistości. W tych obrazach uderza czystość kolorystyczna, subtelne wyczucie oświetlenia, często, jak pisał Wadym Pawłowśkyj, „z wyraźną skłonnością do uogólnienia obrazu, jego uproszczenia i stylizacji”. Kryczewski, będąc przede wszystkim architektem, miał, w odróżnieniu od innych pejzażystów-współczesnych, pasję do malowania oryginalnych przykładów budownictwa ludowego, cerkwi i soborów. Uwagę przyciągają cztery etiudy kijowskich budowli sakralnych, a zwłaszcza „Cerkiew w Chodorowie” (1917). Rzecz w tym, że autor uwiecznił arcydzieło drewnianej architektury sakralnej — jedną z najstarszych kozackich cerkwi na Środkowym Naddnieprzu. Niestety, już jej nie ma. 70 lat temu, w 1943 roku, podczas wyzwalania Kijowa, znalazła się ona w centrum niesławnego przyczółka bukryńskiego i została zniszczona ogniem nacierających wojsk sowieckich. Przedstawiona od strony Dniepru, zdaje się gwałtownie wzlatywać wszystkimi swoimi pięcioma kopułami wraz ze stojącą obok dzwonnicą namiotową w niebo (ponieważ stały na wysokim dnieprzańskim urwisku). W tle majaczą-błękitnieją, delikatnie zielenią się niedalekie wzgórza… Jest coś nieuchwytnie bliskiego, jasnego i przejmująco radosnego, a zarazem majestatycznego w tej małej etiudzie, jak zresztą w całym dorobku twórczym Wasyla Kryczewskiego. Tej zachowanej niewielkiej cząstce, która stała się wielkim kamieniem węgielnym ukraińskiej sztuki narodowej. Część grafiki książkowej (okładki) W. Kryczewskiego. Zdjęcie Ołeksandra ŁYTWYNENKI „Noc. Pałac Chanów w Bakczysaraju”, 1901. Zdjęcie Ołeksandra ŁYTWYNENKI
Машинний переклад
Serhij FEDAKA, pisarz, doktor nauk historycznych, Użhorod. Nowa powieść Myrosława Dowycia „Górzanin. Wody Pańskich koryt” mogłaby się jeszcze nazywać „Stary i Rzeka”. U pisarza to już czwarta taka powieść. I prawie wszystkie one (a ta najbardziej) odbierane są jako rozbudowane przypowieści z jednym bohaterem i jedną ideą (która na każdej stronie powraca jakąś nową stroną). Nie na darmo „Górzanin” otwiera się nawet epigrafem z Księgi Jonasza — tego, który był we wnętrznościach wieloryba. Stary (zasadniczo nie nadano mu imienia, podobnie jak poprzednim Wiecznikowi czy Kryniczarowi) żyje samotnie na brzegu Rzeki. Jest to i realna Rzeka, która w Chuście wpada do Cisy, i jednocześnie epicka czy nawet mitologiczna Rzeka. Za plecami wielkie życie, ale fale zaczynają podmywać brzeg, na którym stoi dziadkowa zagroda. Stary rozpoczyna zakrojone na szeroką skalę prace hydrotechniczne, aby odwrócić koryto w inną stronę. Jednak staje się jeszcze gorzej: cicha woda pod jego brzegiem jest znacznie niebezpieczniejsza od burzliwej i niemal doprowadza do jego zguby. I tutaj stary decyduje się na nieco awanturniczy krok, co do którego sukcesu, zdaje się, sam nie jest pewien. Ale żeby go zrozumieć, trzeba znać całe życie starego, jego dwie love-stories, odyseję jego ojca Iwana, „Iliadę” dziadka Mykuły, historię wujka Tymka, folklor babki Rużyki, niechytry życiorys matki, hafty białym na białym ciotki Hafii, żywot ojca Damiana, filozofię życia winiarza-biznesmena Arkadija, charakter współmieszkańców — kowala, listonoszki, pasterzy, kudłatego dziennikarza telewizyjnego i przyjezdnego bogacza (który chciał kupić dziadkową chatę na daczę), nie mówiąc już o dziadkowej córce Wasylinie-Wasilisie i wnuku Pawle, którzy za- Jarosława MELNYCZUK, Czerniowce. Obecny rok 2013 został uznany na Ukrainie rokiem Olhy Kobylańskiej, wszak 27 listopada będziemy obchodzić jej 150-lecie. Z tą datą wiąże się wiele wydarzeń, w szczególności obecnie trwa remont i częściowa rekonstrukcja jedynego na świecie Czerniowieckiego Muzeum Literacko-Pamięciowego Olhy Kobylańskiej (kierownik muzeum — Wołodymyr Wozniuk). Planowane jest przeprowadzenie Międzynarodowej konferencji naukowej na Czerniowieckim Uniwersytecie Narodowym imienia Jurija Fedkowycza (25—26 listopada). W teatrze noszącym imię O. Kobylańskiej 19 października przedstawiono premierę — spektakl na podstawie powieści Bukowinki „Ziemia”. Ale oczywiście najcenniejsze jest wznawianie utworów „wielkiego duchowego kwiatu Bukowiny” (O. Honczar). Wszak do obecnego czytelnika klasyka powinna docierać bez aberracji, z tekstami odpowiadającymi woli autorskiej, nie zawierającymi śladów ingerencji redakcyjnych. Ponadto pisownia utworów powinna zbliżać się do współczesnej, zwłaszcza w zakresie interpunkcji i ortografii. W 2011 roku w czerniowieckim wydawnictwie „Bukrek” ukazał się zbiór małej prozy O. Kobylańskiej pod tytułem „Ogrzewaj, słońce…”. Weszły do niego nieznane, niedrukowane wcześniej teksty nowel, opowiadań, wystąpień publicystycznych (opracowanie — J. B. Melnyczuk). Również ten zbiór zawiera niemieckojęzyczne przekłady utworów pisarki. Swoją pracę tekstologiczną, redakcyjną, leksykologiczną kontynuowałam w 2012 roku. Iwona uwieńczona została sukcesem — ukazała się drukiem powieść „Apostoł czerni” — łabędzi śpiew Olhy Kobylańskiej, i to wydanie stało się „Książką roku” w nominacji „Proza” w już tradycyjnym czerniowieckim corocznym konkursie, zorganizowanym z okazji Dnia Książki. Potrzeba wydania tej książki dojrzała: wszak dawno stały się rarytasem wydane w 1994 roku w Tarnopolu i Lwowie egzemplarze. A sama powieść ma dramatyczną historię: od czasu pojawienia się we Lwowie w 1936 roku nie była drukowana, była proskrybowana i zakazana przez władzę radziecką. Utrwalił się pogląd, że Kobylańska po powieści „Przez kładkę” nie wzniosła się na wyżyny największego gatunku epickiego, podczas gdy gubiły się gdzieś w Rosji. To wszystko podawane jest tak wzorzystym strumieniem w świadomości dziadka, że po prostu człowiek się upaja, ale w finale wszystko zbiera się do kupy i wystrzeliwuje takim pokazem fajerwerków, że zrywa wszystkie dachy. A do tego mamy cały pęk wstawek opowieści, bez których zakończenia po prostu by nie było. Największa z nich — historia ojca, który urodziwszy się kaleką, przybył na służbę do miejscowych Żydów i razem z nimi trafia najpierw do getta w Mukaczewie, a potem do „Apostoł czerni” kwalifikował się jako „niedokończona i sprzeczna powieść” (Z. Huzar). Współczesnego czytelnika zainteresuje krąg jej problemów: Ukraina, państwowość, naród. Właściwie autorka wyprowadziła i pozytywny obraz Juliana Cezarewicza (pokazany przez pryzmat ewolucji), i po raz pierwszy w naszym piśmiennictwie stworzyła pełen pozytywów typ szczerego ukraińskiego proboszcza — księdza ojca Iwana Zacharija. Przemyślane spojrzenie na przyszłość Ukrainy z końca lat 20.—30. XX wieku — oto co niesie powieść, która jest jednocześnie powieścią wychowawczą, powieścią idei, powieścią intelektualną i rodzinną. „Apostoł czerni” stał się kamieniem milowym wśród utworów ukraińskiej prozy, w których ideowo-tematycznym centrum jest proces formowania się osobowości, przedstawiony na tle życia rodzinnego (rodzina zegarmistrza Maksyma Cezarewicza, ród Albińskich, rodzina ojca Zacharija). Utwór jest wielowektorowy, polifoniczny, wszechstronny, dlatego wymaga specjalnego badania naukowego. Mamy wszelkie podstawy twierdzić, że „Apostoł czerni” — to prawdziwy szczyt i ostatniego okresu (od 1914 r.), i całej życiowo-twórczej drogi wybitnej pisarki, gorzkim jego zakończeniem. Auschwitz. Takimi obozów koncentracyjnych u nas jeszcze nie opisywano. Poruszający obraz tamtejszego Bandyry (który stał się dla Iwana kimś w rodzaju opata Farii) — bez patosu, lapidarnie, jako coś nie do końca swojego, ale pozytywnego. Ponieważ ostatecznie urodził się Stary, jego ojciec musiał przeżyć, chociaż przeszedł po hitlerowskim obozie potem jeszcze stalinowski. Nie mniej napięta jest nowela-akcyjniak o dziadku Mykule, który w czasie I wojny światowej musiał walczyć po stronie Serbów przeciwko Austriakom i Turkom. Wojnę pokazano oczami naszego wieśniaka, dla którego najważniejsze jest — przeżyć (bez żadnych ideologii i pięknych słów), a do tego trzeba stać się kimś w rodzaju antycznego bohatera. Wtedy Mykuła nawet nie podejrzewał, że rodowa pamięć dziedziczna o tej bitwie uratuje po stuleciach jego wnuka. Jest wiele opowieści o wierchowińskich pracownikach, gdzie cnota pod piórem Myrosława Dowycia występuje jako bardziej kusząca niż grzech. Są dwa rozległe epizody erotyczne — młodzieńczy z przyszłą żoną Kalyną i dojrzały z kucharką-rozbijaczką Ileną. I niespodziewany list od wnuka, który dziadek czyta właśnie przed swoim „Wielkim Działaniem”. Jest swoisty traktat o zakarpackiej duchowości poprzez obrazy ojca Damiana i jego mentora Iryneja. Jest myśliwski thriller o niedźwiedzicy. Przypowieść o tym, jak dziadek zwyciężył żywioł, dopuszcza dziesiątki interpretacji, więc każdy znajdzie w tym tekście coś dla siebie. Ale wniosek jest jeden: my ludzie cisi-pokorni, ale jeśli zagrożona jest rodzinna chata, rozniesiemy wszystko w drobny mak! W odróżnieniu od Kryniczara tutaj większość bohaterów jest obojętna na pieniądze. Ten,
w zasadzie też był obojętny, ale podświadomie i tak przyciągał je do siebie. U tych żadnego Freuda pociąg taki by nie odkrył. Dziadek również nie pali, filozoficznie odnosi się do alkoholu. Chociaż z dziennikarzami pije – aż huczy. Jeszcze bardziej diogenesowski stosunek do kobiet. Chociaż znowuż – patrz te dwa epizody. Powiedzieć, że kocha pracę i przyrodę, byłoby niedokładnie. Bo czyż człowiek kocha powietrze? Jest ono dla niego po prostu życiowo niezbędne. O tym – na stronach, kiedy Iwan wyrywa się z przydymionej krematorium atmosfery Auschwitz. W ogóle, takich różnorodnych kluczy do historii Starego rozsiano na każdej stronie. Dlatego za drugim razem czytać książkę jest jeszcze ciekawiej niż za pierwszym. A za trzecim – bardziej pasjonująco niż za drugim. To jak barokowy czy manierystyczny sztych z mnóstwem detali, zawijasów, ukrytych obrazów – za każdym razem odkrywasz tam coś nowego. Może i sam autor o tym nie podejrzewał, a ono jest! Taka specyfika każdego głębokiego eposu. Pod koniec z jakiegoś powodu przypomniał się dowcip o Koniewie i Stalinie. Podczas wojny marszałek sprawił sobie przy prawowitej żonie jeszcze polową (w przypadku Myrosława odpowiednikiem takiej żony jest natchnienie, które prowadzi jego pióro). Koledzy-dowódcy (którzy mieli to samo) natychmiast donieśli na Iwana Stiepanowicza przed oblicze Wodza. Ten nie zareagował. Kiedy zaś pod koniec narady padło bezpośrednie pytanie: „To jak będziemy postępować z Koniewem?”, tyran po tradycyjnej pauzie odpowiedział jednym słowem: „Zazdrościć…”. Więc będziemy i my zazdrościć Myrosławowi (kto jak potrafi), uczyć się od niego i czekać na następną książkę. Chociaż jeśli „Górzanin” nie poruszy powściągliwej czytającej zakarpackiej publiczności, to nie obudzi jej już w ogóle nic. W Mikołajowskiej Obwodowej Bibliotece dla Młodzieży odbyła się prezentacja siódmej książki W. I. Maruszczak – „Głos białego szronu”, którą adresuje ona do młodzieży. „Apostoł czerni” powrócił… Kobylańska Olha. Apostoł czerni: powieść w 2 t. / oprac., przedm., przyp., słow. J. B. Melnyczuk. – Czerniowce: Bukrek, 2012 – 432 s.; il.
Машинний переклад
Semen TUPAJŁO, laureat ogólnoukraińskich i obwodowych nagród i konkursów, m. Mikołajów
Pamiętam te odległe lata, kiedy absolwentka Arbuzińskiej Szkoły Średniej nr 2 studiowała na wydziale bibliotekoznawczym, gdzie wykładałem przedmioty filologii ukraińskiej. Wtedy poradziłem Wierze Marusczak, by po ukończeniu uczelni zdobyła jeszcze jedno wykształcenie wyższe — dziennikarskie. Otrzymała dyplom wydziału dziennikarstwa Kijowskiego Państwowego Uniwersytetu im. T. H. Szewczenki. Dziś jest znaną na Mikołajowszczyźnie dziennikarką i cenioną na Ukrainie pisarką (członkinią obu związków twórczych Ukrainy), autorką siedmiu wydanych książek powieści, nowel i opowiadań dla dzieci i dorosłych. Ponad 40 lat Wiera Iwanowna pracuje na niwie dziennikarskiej i pedagogicznej. Wkrótce ma ukazać się drukiem jej książka nowel i opowiadań „Życiowy alfabet”. Szereg nowych nowel i opowiadań otrzymało pozytywne opinie i pochlebne oceny podczas konferencji czytelniczych w naszych bibliotekach i placówkach oświatowych obwodu. Dziennikarska i społeczna działalność utalentowanej ukraińskiej prozaiczki nie pozostała niezauważona, czego dowodem są nagroda kulturologiczna im. Mykoły Arkasa oraz dyplom „Złote pióro” z 2013 roku, a w ubiegłym roku została laureatką Międzynarodowego Festiwalu „Tradycje słowiańskie”. Jest ona także autorką podręcznika dziennikarstwa. Wiera Marusczak ma niezwykle czułe serce, emocjonalny i wrażliwy charakter. A ponieważ znaczna część jej utworów ma charakter autobiograficzny lub zaczerpnięta jest z życia bliskich i znajomych, czytelnik odczuwa niezobojętnienie autorki wobec swoich bohaterów literackich. Nieprzypadkowo zbiór „Ojciec z Portugalii”, który ukazał się w 2005 roku z przedmową laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki Dmytra Kremenia „Poezja w prozie”, pisarka zadedykowała matce — Parasківії Kuzmiwnie Rożkowej, której życie przerwało się w sierpniu tego roku, kilka miesięcy przed jej 90. urodzinami. Od swojej matki, weterana wojny i pracy, która po wojnie zasiadła za kierownicą traktora, jej córka Wiera przejęła najlepsze cechy ukraińskiej mentalności: człowieczeństwo, towarzyskość, przyzwoitość i sumienność we wszystkim. Właśnie te cechy są właściwe bohaterom nowel utalentowanej pisarki. Nie ma wątpliwości, że większość bohaterów literackich miała rzeczywiste pierwowzory. Martwić się o los swoich bohaterów — to martwić się o los swojego narodu, swojego kraju, być prawdziwym, a nie udawanym jego patriotą. W nowelach, opowiadaniach, powieści czuje się, że autorce nie są obojętne problemy kraju. Wierę Iwanownę niepokoją kwestie, które były i są najbardziej palącymi bólami Ukraińców: niesprawiedliwość społeczna, pijaństwo, narkomania, przestępczość kryminalna, wychowanie młodzieży itp. Wszystko to można odczuć w utworach „Żora”, „Papieros”, „Prezent”, „Kawałek cukru”, „Komendanccy strażnicy”, „Czekolada”, „Lekcja”, „Mikołka”. Szczególne miejsce w twórczości nowelistycznej zajmują nowelety, o których już była mowa. Są to przede wszystkim zbiór „Figlarne przygody” — 12 prozatorskich perełek, które udanie zamykają pierwszą książkę Wiery Marusczak „Oknami ku słońcu”, wydaną drukiem jeszcze w 2002 roku. „Książka Wiery Marusczak to jakby biografia jednej, a może całej grupy naszych rodaczek. Zna je z twarzy, słyszy ich głos. A kiedy o nich opowiada, to i my je widzimy i słyszymy. Jakiej wyższej oceny może oczekiwać autorka? Wyższej nie ma”, — tak we wstępie napisał A. Mamerow. Pod tymi słowami mogą podpisać się wszyscy miłośnicy naszej utalentowanej rodaczki. Mikołajowskiemu prozaikowi udają się utwory o napiętej akcji o przeszłości naszego narodu — powieść „Pustynia” i echo minionej wojny — „Ciepło dziecięcej dłoni”, szereg lirycznych utworów o romantycznym zabarwieniu „Notatka”, „Czułość”, „Marzenia”, „Przebiśnieg” i inne. Wiera Iwanowna owocnie i skutecznie pracuje w obwodowej bibliotece dla młodzieży i uczy podstaw dziennikarstwa w najlepszym ukraińskojęzycznym gimnazjum im. Mykoły Arkasa. I przez cały czas aktywnie propaguje i broni państwowego statusu języka ukraińskiego, nie tylko swoimi utworami, lecz także współpracą z regionalnym radiem.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
ność. Ale wszystko tutaj, na obrazie, ma głęboki symboliczny charakter. Niżej widzimy scenę obmywania nóg, co nawiązuje do XIII rozdziału świętej Ewangelii według Jana Teologa, kiedy Jezus Chrystus podczas Ostatniej Wieczerzy obmywał nogi swoim apostołom. Ale bezpośrednio, cytatowo, też tego nie widzimy, ponieważ nogi obmywa kobieta. Zatem jest to druga aluzja, że to być może Maria Magdalena, która przyszła, gdy Jezus Chrystus gościł u pewnego faryzeusza, i ona łzami obmywała, drogocennym olejkiem nacierała mu nogi. Unikanie cytatowości, tekstologicznej zbieżności — to charakterystyczna cecha zarówno wcześniejszej twórczości Mykoły, jak i współczesnej. Wszystko zawiera się w symbolach. Obraz jest wieloznaczny, można by o nim napisać całe studium. Tutaj każdy obraz, każdy fragment jest ciekawy na swój sposób. I między nimi istnieje nie bezpośredni, a symboliczno-alegoryczny związek. Chciałbym jeszcze zatrzymać się przy czysto Storożenkowskich tonach. Obraz nie ma ani jednego ponurego koloru. Mam na myśli centralną część. Wszystko dzieje się w świetle taborskim, świetle nie wieczornym, które przewyższa zwykłe światło słoneczne. Dlatego nie ma jaskrawych czerwonych tonów. Wszystko sprowadza się do różu, do jasnego fioletu. Czyli te tony, według nauki św. Dionizego Areopagity, mają również sakralne znaczenie. Kolorami artysta przekazuje nam świetlistość tej sceny. Dlaczego tak ostrożnie, powiedziałbym nawet, że przerażająco, nazwał go „Przeczucie Golgoty”? Ponieważ wyczuwa, w pewnym stopniu, podsumowujący charakter naszej epoki, kiedy mają nastąpić jakieś globalne tektoniczne zmiany w życiu ludzkości w XXI wieku. Dlatego też obraz jest jasny, pełen nadziei i tak serdeczny, bliski naszym sercom, raczej do zrozumienia emocjonalnego niż intelektualnego, ale jednocześnie ostrzega i mówi: Bądźcie uważni! Żyjcie światłem, żyjcie czystością, nie czyńcie zła ani w myślach, ani w słowach, ani w uczynkach. I w związku z tym ten obraz — to obraz współczesności, z ekstrapolacją na ewangeliczne wątki. Ale odczuciem, ostrością skierowany jest w przyszłość. To ta wieczność, która łączy w sobie przeszłość, teraźniejszość i przyszłość.
Машинний переклад
Mykoła CYMBALUK Zdjęcie Ołeksandra ŁYTWYNENKI
Sala wystawowa akademii była przepełniona. I nie jest to tylko ciekawość twórczością jednego z najbardziej utalentowanych artystów współczesności, ale także szczery szacunek ze strony społeczeństwa, przede wszystkim młodzieży. A dopiero co wystawione płótno Mykoły Storożenki to kolejne świadectwo tego, że Ukraina ma niezwykle głębokiego pod względem filozoficznym artystę, który włada unikalnym językiem wyrazu artystycznego. Z tej okazji swoimi przemyśleniami i wrażeniami z „Przeczucia Golgoty” oraz jej twórcy podzieliło się dwoje z kilkuset obecnych na prezentacji: przewodniczący Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Pawło Mowczan oraz doktor nauk o sztuce Dmytro Stepowyk. Pawło Mowczan: — Mykoła Andrijowycz Storożenko, nasz współczesny, to postać niezwykłego formatu: nie ma takiej miary, by ją zmierzyć i ocenić. Pan Bóg posłał Mykołę w mój los ponad pięćdziesiąt lat temu. To pierwsze poznanie odbyło się na daczy Kuliżenki, gdzie zbierali się ukraińscy artyści, poeci i w ogóle ukraińska młodzież. Mykoła zawsze wyróżniał się jakąś prawdziwością, szczerością i małomównością. Wszystkie jego prace są tak samo wypełnione tą niezwykłą energią, którą odbierasz podczas bezpośredniego kontaktu z nim: Mykoła promieniuje siłą moralnej czystości, dobrocią, duchową hojnością, której po prostu nie da się nie zauważyć. Niedawno opowiedziano mi o epizodzie ze Storożenką, kiedy z grupą ukraińskich twórców jeździł do Florencji. Odwiedzili muzeum i po zakończeniu oglądania chcieli jeszcze raz obejrzeć ekspozycję. Ale straż zagrodziła im wejście, przepuszczając tylko Storożenkę, mówiąc: „Niech on idzie, a wam nie wolno”. To kolejne potwierdzenie tego, że nawet obcy widzą w nim człowieka niezwykłego. Dla mnie spotkanie z jego twórczością, z nim osobiście — to święto duszy. A prezent, który zrobił dla całego ludu chrześcijańskiego — to pod względem siły brzmienia i ważności momentu — w przybliżeniu równa się prezentacji obrazu Iwanowa „Objawienie Chrystusa ludowi”. Tylko tutaj są zupełnie inne metody obrazowania. On jest człowiekiem, który całe życie pogłębia, udoskonala całą swoją wiedzę i technikę. Storożenko włada różnymi stylami plastycznymi — akademickim, bizantyjskim, modernistycznymi; on potrafi wszystko, jego mistrzostwo jest nieprześcignione. Potwierdzają to także ci, którzy z nim brali udział w malowaniu cerkwi Mykoły Prytyska… Nie będę wymieniał ogromnej liczby odrodzonego chrześcijańskiego malarstwa, w którym brał udział Mykoła. Stworzył szkołę, skupiając wokół siebie szerokie grono uczniów-współmyślicieli. Na przykład cieszę się z tego, że w jego zespole był Wołodymyr Pasywenko, który też jest niezwykle utalentowanym artystą. Lgnie do niego młodzież, bo on hojnie oddaje swoje duchowe ciepło i wiedzę, jest otwarty, szczery, z niezwykłą pełnią światła. I dlatego prezentacja pracy „Przeczucie Golgoty” — to jakby oświetlony błyskawicą świat. Ta błyskawica — to wyładowanie elektryczne ducha. Dlatego trudno nawet scharakteryzować światło, które mogłoby oświetlić ten obraz. Jeśli czujesz obraz, to światło rozbłyska w tobie. Poliptyk „Przeczucie Golgoty” odkrywa wielką misterię, która wydarzyła się dwa tysiące lat temu. Przeczucie tego, że będzie nieuniknione ukrzyżowanie, będzie kara i będzie pożegnanie syna Pańskiego, który przyszedł na tę ziemię, aby dać te wskazania, które zmieniłyby świat. Dlatego krew Baranka, centralnego obrazu, jest jakby fokusem, wielką metaforą, i on sam wyjaśnia znaczenie kielicha (kielichów). Kielich — to też jeden z centralnych obrazów w tej pracy. Wydaje się, że autor jest skąpy w środkach wyrazu, ale im bardziej się wpatrujesz, tym więcej znajdujesz. Oto paradoks tej pracy. Wielkie doświadczenie i wielkie duchowe udoskonalenie w końcu wyprowadziły Storożenkę na ten temat, na to zrozumienie i uogólnienie przeżytego własnego życia. I życia każdego człowieka. Bo życie nie jest niczym innym, jak przybliżaniem się do śmierci i swojego progu, za którym niechybnie — zmartwychwstanie. Ale dusza ludzka zmartwychwstaje, jeśli jest wypełniona dobrem, nieposzczerbiona wielkimi grzechami, wielkimi wykroczeniami. Takim dla mnie jest Mykoła Storożenko. Ten obraz wymaga indywidualnego kontaktu, nie masowego, bo w tłumie czasami gubi się to, co najważniejsze. W tłumie jest bardzo mało tego, dla czego on to robił — boskiego. Autor skoncentrował na jednym biegunie, w jednym epicentrum Ukrainy kolosalną siłę znaczeniową wiary, że Chrystus jest pośród nas. Oto on! Jest niewidzialny, bo człowiek tak bardzo się rozmył, że pozostaje jako odblask na tym płótnie. Jest rozpuszczony w świetle Pańskim, a artysta znalazł niezbędny język, by o tym powiedzieć. To także przeciwdziałanie temu szatańskiemu natarciu, które dzisiaj przede wszystkim jest zauważalne w tym państwie, które kiedyś zakładali kwakrzy, ludzie ścigani za wiarę Chrystusową z Anglii, Francji, Niemiec… Dzisiaj są wygnańcami. Teraz tam wysiadł Neron, jak powiedział Jurij Kagramanow. To samo powtórzył jeden ze znanych filmoznawców: „Na naszych wzgórzach wysiadł Neron!”. To o Neronie, który wraz z żoną Poppeą, która nie była Rzymianką, oraz z ortodoksyjnymi Żydami brali udział w prześladowaniu chrześcijan, którzy rzekomo pretendowali do wyparcia ich boga. Dlatego ta walka miała inny charakter, o czym obecnie nikt nie odważa się mówić przez tak zwaną poprawność polityczną. Poprawność polityczna zamyka usta, przemilcza prawdę, ale prawdę trzeba mówić. We wszystkim trzeba dochodzić prawdy. W USA produkuje się co roku około 30 pełnometrażowych filmów o treści antychrześcijańskiej z ogromnymi budżetami. To przemysł psucia ludzkich dusz. Szatan jest w natarciu. Więc dla mnie to wydarzenie — prezentacja „Przeczucia Golgoty” Storożenki — jest jakby kontrdziałaniem. Prawda zawsze zwycięża. I dlatego Mykoła stanął z tą pracą w centrum antydiabelskiej walki. I nie trzeba zapominać, że zrobiono to w przededniu 200-lecia Tarasa Szewczenki, orędownika wielkich wartości chrześcijańskich. I dlatego nieprzypadkowo Storożenko ilustrował „Kobziarza”. Znalazł dla niego swój język grafiki, uzupełniając go własnymi komentarzami do nieśmiertelnych tekstów, podświetlając nieśmiertelne teksty własną wizją, zrozumieniem. Objawieniem swojego obrazu Storożenko wzmocnił wspólną sprawę — poznanie Słowa Pańskiego. Oto na czym polega znaczenie wydarzenia, które wykracza poza granice czysto narodowego formatu, nawet artystycznego. Jest ono o wiele szersze w swoim znaczeniu. Dmytro Stepowyk: — Wcześniej widziałem reprodukcję części tego obrazu. Uważam, że praca ta jest godnym uczczeniem tak poważnego, 85-letniego jubileuszu znaczącego ukraińskiego artysty. Chociaż podsumowanie całej wieloletniej twórczości Mykoły Storożenki jednym obrazem jest po prostu niemożliwe. Ale w pewnym stopniu — można. „Przeczucie Golgoty” mówi o głębokim duchowym potencjale artysty. Jest ona cała ewangeliczna, ale nie bezpośrednio, nie tekstowo i nie ilustracyjnie, a właśnie obrazowo-symbolicznie. W centrum w pionie dwie sceny, które bezpośrednio napomykają o ewangelicznym wątku: krew Baranka oczyszcza ludzkość. Te słowa są w wielu miejscach Ewangelii. I oto widzimy Jagniątko, z którego ciała wypływa krew. Baranek Boży — do VII w. tak przedstawiano Jezusa Chrystusa. Portretowe, cielesne przedstawienie wcześniej nie było rozpowszechnione. W tamtych czasach był to symboliczno-alegoryczny okres w historii kościoła chrześcijańskiego. I Mykoła wykorzystał ten obraz. Charakterystyczne, że wszystkie obrazy jakby płyną w powietrzu, nie są materialne, ale jednocześnie nie są mistyczne. Nie są całkiem bezcielesne, czujemy, że jest tu i perspektywa, jest pewna materialność
Z okazji 85-lecia urodzin sekretarza-akademika, członka rzeczywistego Narodowej Akademii Sztuki Ukrainy, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, artysty ludowego Ukrainy, malarza i grafika, profesora Mykoły Andrijowycza Storożenki, 28 października br. w sali wystawowej NASU odbyła się prezentacja wystawy jego poliptyku (7x4 m) „Przeczucie Golgoty”. Nad dziełem tym patriarcha ukraińskiej sztuki plastycznej pracował pięć lat. Nie wdając się w wyjaśnienia treści, powiedział, że jego obraz to liturgia równoleżnikowa i ofiara południkowa. Zatem odczucie i zrozumienie „Golgoty” zależy od poziomu duchowości każdego z nas.
Машинний переклад
*** Bardziej strome ścieżki i ciernie ostrzejsze, I głębsze myśli, i prawdziwsze wiersze, I patrzą w duszę bardziej pytająco gwiazdy, I chłodniej im w ich przestrzeni… I jesienią jakoś dotkliwiej zakłuje Na podwórzu klonik, nieosłonięty, goły… Za to już i wiosny, jak rajskie penaty, Gdzie sercu sądzone piękne poznać. Jak powodzią, kwieciem zaleje przeszłość — Daremną, smutną, niemożliwą, nieczułą… Jakby z białej kartki dzień się rozpocznie, I wyraźnie przybliży się wiara do serca. Droga do świątyni I wygaśnie smutek. I rzeki staną się czyste. I prastare źródło, jak ptaszek, zabrzmi. Ty tylko dołóż wysiłku, krzepy i talentu — Nieuchronna ta przejasno-błękitna chwila. A nieważkość rzek — wzajemnie z duszą. Minione sto westchnień zniknęło, jak dym. Tak dziwnie czuć wszystko istotą swoją I czuć się znów, jak wiatr, młodym. Pasią się raz po raz to radość, to trwogi, Przez nie snujemy swoje ścieżki i drogi. Lecz jest jedyna droga — do świątyni i do Boga, I są jeszcze uczucia nieskalanie-święte. I wiem ja teraz: na to jest Boża Wola, Kiedy przez ciernie iść, kiedy prześwita wyż… I ciągnie się w górę ślepa łodyga-los, Żeby zamysłem świętym spełnić się kiedyś. *** Smuci się błękit… Fiołkowe milczenie. Roztopiła się wieczorna pastorałka. Ty nie powiedziałeś ani słowa na pożegnanie, Lecz nie twoja to, a moja boleść… Wierzbową delikatność wysrebrzyły noce, Strzałą — rzeka w zmienną dal. Schowała ciemność za dalią twoje oczy, Lecz nie twoja to, a moja boleść… Nas rozdzielili zazdrośnicy osobno, A ty nie zrozumiałeś tego, niestety… Wszystko wiecznym smutkiem przejęte na wskroś, Lecz nie twoja to, a moja boleść… Ojciec Idzie, jakby leci, mój ojciec, Macha w takt rękami — Do nas śpieszy, do mamy, Aż słonecznik uśmiechnął się ukradkiem. I tyle od ojca słońca — Oczu nie odwraca słonecznik, Którego on zwał oczojadkiem! (Było to przed nami, kiedyś…) Rower z bagażnikiem Wyczekuje — błysk i błysk. Jak tylko ojciec posili się, Rozda, co kupił-przyniósł, To znów zapłonie, zaświeci się, Spojrzy w stronę kół. — Rowerem skoczę! – Powie wszystkim. I oto Pędzi w swoją Bezymiwkę Wśród pól-kłosów. Tam jego ród nad rzeką, Bo mama — nie z tej wsi. Powróci ponad nocką I znów przywiezie ciepła. Nie był królem-władcą, Choć talent i energię miał, — Ulubionym był nauczycielem I wciąż nie chodził — latał! I dzieci kochał, i pszczółki. Zostawił wiośnie ziemskiej Z pasieką przybudówkę I obraz lecący swój!.. Zapomniany ogród Zapomniany ogród… Nie ma tu nikogo… Zapomniany dom… I cieniami trwoga Niszczy bujności przepiękny raj. Dziewczynka-wiśnia tuli się do ścieżki, Niemodne wystawiając kolczyki, Sama siebie pociesza: czekaj!.. Lecz kto i kiedy odwiedzi sieroctwo, Poprawi furtki niemocne kalectwo, Bezczelne nastraszy osety, Które szykują ławy dla pułków?.. Bywało, tędy chodziła baba Nastia, Bo i ona na świecie samotna. Podkowę, co trzymała się na szczęście, Zdjęła, żeby nie wpadała w serce i oko… Dawno nie idzie. Choć i bywała rzadko… Lecz, widać, w inny raj poszła sąsiadka… *** Idą ramię w ramię dwie liczby — Dziewiąty marca i dziesiąty. Na nich pieczęć dobra i zła — I każda świętością przejęta… Te dwie liczby — jak Boży dar I jak boleść nieuchronna. W objęciach ich odbył się Kobziarz — Tak wola spełniła się Pańska!.. Wszedł na prawe kręgi Przez otchłań mąk duszy i ciała… Cierpliwość ma brzegi?.. Je zetrzeć władcom się chciało. Bo dla PRZEJRZENIA dano nam. Bo DUCHA UKRAIŃSKIEGO wywyższył. A wyzwanie rzuciwszy panom, O lepszy los dotąd woła!.. Kiedy ograbiony naród Bezgłośnie cierpi ucisk, zniewagę, Zapomniawszy szczęścia swego kod, I w niebyt znów idzie po kole, Potężny marcu, przybywaj! Wróć Szewczence krzepką siłę! Przejrzyj nieprzejrzanych, poprowadź Ratować ziemię miłą. Żeby nam jednoczyć się i jednoczyć, Żeby nam po prawdziwemu kochać, Żeby Boża łaska i błogosławieństwo Nie zdołały nas opuścić!.. Niech jaśnieje mowa ojczysta Szczęśliwa jestem, że mową rodziców I pradziadów dzisiaj rozmawiam, Że, wypłynąwszy z dali wieków, Czaruje mowa blaskiem fontanny. Ona szukała schronienia zawsze W naszych ukraińskich szczerych duszach, Od najeźdźców litości, wiedziała, nie czekaj, Bo w chacie własnej z radością uduszą. Wysokiego ducha niesie ona w sobie, Na to dla nas wielka łaska Boża. Choć chyli czasem głowę w żałobie, Ja wierzę, że ona niezwyciężona! Przypływ rozbije skały kamienne, Zdoła mowa czarne przeszkody, Bo w sercu mowy — jasne dni Miłości, Woli, Jedności i Zgody. Wiruje mowy morze złote, Słóweczko ojczyste tuli się do słowa. Niech w duszach mnoży się święte I niech tam wiecznie jaśnieje mowa ojczysta! m. Chmielnicki Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział tematyki społecznej Petro ANTONENKO 279&49&47 Dział pracy oświatowej Nadija KYRIAN 270&55&57 Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279&49&47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278&63&69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN 278&63&69 Internet&redaktor Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279&39&55 Redaktor dyżurny Jewhen BUKET Księgowość 279&41&46 A d r e s r e d a k c j i : ul. Chreszczatyk, 109B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w Sp. z o.o. “Polihrafcentr” w środę. Nakład w listopadzie — 15200 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do “Słowa Proświty” obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y “Słowo Proświty” — 30617 Nini Szmurikowej (Hawryluk) — aktywnej działaczce Proświty, zastępcy przewodniczącego Chmielnickiego obwodowego zjednoczenia “Proświty”, 4 listopada skończyło się 60 lat. Redakcja “Słowa Proświty” szczerze wita naszą koleżankę, pisarkę z jubileuszem, życzy zdrowia, twórczego natchnienia, długich lat życia oraz podaje wybór wierszy autorki. Zapraszamy na wieczór literacko-artystyczny z okazji Dnia ukraińskiego piśmiennictwa i języka, który prowadzi “Proświta” 7 listopada o 18.00 w Kijowskim miejskim domu nauczyciela, ul. Wołodymyrska, 57. W programie: słowo językoznawców, pisarzy, historyków o znaczeniu języka ukraińskiego w życiu narodu, nagradzanie najaktywniejszych działaczy Proświty. W części artystycznej — występy dziecięcych i młodzieżowych zespołów.
Машинний переклад
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Jewhen BUKET 279&39&55 Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278&01&30 (tel/faks)
Машинний переклад