Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
← Архів «Слова Просвіти»

Слово Просвіти, №48 за 2010 рік

16 с. · 31 записів · PDF у Вікісховищі ↗ · CC BY 4.0

Машинний переклад з української. Цитати, імена й цифри звіряйте зі сторінкою оригіналу. 1 з 31 записів показано українською, доки оновлюється їхній переклад.

Текст отримано з PDF і розділено на матеріали автоматично. Межі частини матеріалів редакційно не перевірені: окремий запис може містити кілька матеріалів, лише частину одного або службовий блок (наприклад, передплату). Першоджерело — сторінка газети в PDF.

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 48 (581), 2—8 grudnia 2010 UKRAIŃSKA GOLGOTA Wadym KRYSCZENKO OCALMY UKRAINĘ

W przededniu obchodów Dnia Pamięci Ofiar Wielkiego Głodu Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki przeprowadziło prezentacje książki Arkadija Sydoruka „Wielki Głód: kiedy Ukraina i świat uznają prawdę?”. Wydarzenia odbyły się w Kijowskim Miejskim Domu Nauczyciela, w bibliotece Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” oraz w Szkole Sztuk Pięknych rejonu Dnieprowskiego miasta Kijowa. Nadija KYRIAN W przedmowie do książki autor pisze: „Obraz Ukraińskiej Golgoty jest nieporównanie tragiczniejszy od tradycyjnego biblijnego. Na »naszej — nie swojej ziemi« krzyżowano nie jednego świętego kaznodzieję, a naród. W XX wieku Ukrainę spotkały przerażające kataklizmy — dwie wojny światowe, trzy Wielkie Głodny (wśród nich najstraszniejszy w latach 1932—33), największa w historii ludzkości katastrofa technogenna w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej oraz okrutny eksperyment społeczny pod szyldem »rynkowych« reform, który przekształcił Ukrainę w wewnętrzną kolonię dla garstki nienasyconych w swojej chciwości oligarchów. Można się jedynie dziwić, jak Ukraińcy przetrwali i przetrwają w nowszych czasach i zdobyli się na Pomarańczową Rewolucję, która wywołała zachwyt na świecie i zakończyła się gorzkim rozczarowaniem w samej Ukrainie. Wielu, przygnębionych codzienną walką o przetrwanie, uważa, że nie jest pora wspominać o »dawnych« Wielkich Głodach. Chciałbym, aby ci, którzy tak myślą, wreszcie zrozumieli: między tragiczną przeszłością a bezradością teraźniejszości istnieje nierozerwalny związek”. W Domu Nauczyciela uczestnikom spotkania książkę przedstawił sekretarz odpowiedzialny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Mykoła Nesterczuk. Kamertonem do rozmowy stał się fragment filmu dokumentalnego-dylogii „Wspomnienie matczyne” i „Testament matczyny” scenarzysty, laureata Nagrody Państwowej im. T. G. Szewczenki Leonida Mużuka, który powiedział, że nakręcił te kadry jeszcze wtedy, gdy ten film nie mógł trafić na ekrany: „Każdy z nas ma swoje wyobrażenie o 1933 roku, które zestawiamy z doświadczeniem narodu”. Jeden z epizodów filmu to świadectwo matki Leonida Mużuka o strasznych obrazach Wielkiego Głodu, w szczególności kanibalizmie. W czasie, gdy kręcono film, naród jeszcze nie był gotowy przyjąć tego, co opowiadała jego matka. Tę przerażającą prawdę, która prześladowała każdą wieś, przemilczano przez ponad pół wieku. Dyrektor Centrum Wydawniczego „Proświta” Wasyl Kliczaka opowiedział, że temat Wielkiego Głodu jest obecny w CW od 1993 roku, w tym czasie wydano plakaty, szereg książek. Autor prezentowanego wydania Arkadij Sydoruk pochodzi z Czernihowszczyzny. Jest dziennikarzem-międzynarodowcem, politologiem i tłumaczem, pracował w wiodących wydawnictwach Ukrainy. W latach 1980—89 — korespondent TASS w Nowym Jorku, w latach 1992—1996 — korespondent ITAR-TASS w Waszyngtonie. Zna ponad dziesięć języków obcych. Bada temat Wielkiego Głodu już ćwierć wieku. Pracując za granicą, miał dostęp do wielu źródeł. W książce znajduje się opowieść o tym, jak ta tragedia była postrzegana przez oficjalne instytucje za granicą, przez ukraińską diasporę, przez światową wspólnotę. Autor analizuje ogromny wkład poszczególnych osobistości w odkrycie tematu, w szczególności takich orędowników jak znany sowietolog Robert Conquest, autor znanych książek „Wielki terror” i „Żniwa boleści”, a także naukowiec, dyrektor wykonawczy amerykańskiej kongresowo-prezydenckiej Komisji ds. badania głodu na Ukrainie (1986—90) James Mace, który już w 1982 roku na międzynarodowej konferencji o Holokauście i ludobójstwie jako pierwszy wśród zachodnich badaczy scharakteryzował Wielki Głód jako akt ludobójstwa, zorganizowanego przez stalinowski reżim przeciwko narodowi ukraińskiemu. Mykoła Siadrysty, znany mistrz mikrominiatur, bada tę kwestię od wielu lat i doszedł do wniosku, że historia jego rodzinnej wsi odzwierciedla historię całego narodu ukraińskiego. A przyczyna tragedii sięga jeszcze czasów przedstalinowskich. Przecież Stalin — to tylko sumienny wykonawca planów, obmyślonych przez Lenina zgodnie z teorią marksistowską. W pracach Lenina, które przestudiował Mykoła Siadrysty, są jasne wskazówki co do tego, że chłopów trzeba niszczyć jako „zbędną” klasę. „My i dzisiaj żyjemy pod władzą radziecką, która się »przebrała«. Nas po prostu przegnano z komunistycznego pastwiska na komuno-rynkowe, dlatego prawda o Wielkim Głodzie przebija się z takimi trudnościami” — jest przekonany Mykoła Serhijowycz. Historyk, akademik Ukraińskiej Akademii Nauk Wołodymyr Wasyłenko potwierdził, że Mykoła Siadrysty ma rację. Ale, dodał naukowiec, na Ukrainie chodziło nie tyle o zniszczenie chłopstwa, co o zniszczenie narodu ukraińskiego, który pragnął wolności, niepodległości, z czym nie mogło pogodzić się Imperium Rosyjskie. „Wielkie Głodny w historii się zdarzały, ale takie, które są skierowane na wyniszczenie narodu — tylko w państwach komunistycznych. Oprócz Rosji, jeszcze w Chinach, Etiopii — powiedział Wołodymyr Wasyłenko. — Jeśli Ukraińcy to uświadomią sobie, będą murem stać za państwem narodowym”. Dokończenie na str. 3 Duszy krzywda serce znowu — Stało się jeszcze smutniej. Nie sprzedajmy ojczystej mowy Za grzeszny grosz. Krzyczeliśmy: „Jest nas wielu!” Czemu nie stanęliśmy w szeregu? Nie budujmy naszego domu Na cudzoziemską modłę. Nakłóciliśmy się dosyć, Nieprzyjaciel wchodzi w dom. Nie prześpijmy, bracia, wolności, Oj, nie prześpijmy! Zgubił się między nami Dzwon jednoczących słów. Nie wpuszczajmy do ojcowskich świątyń My obcych popów. Czemu kozackie nasze plecy Słabość wygina?.. Ocalmy Ukrainę — Bo ona jest jedna!

Машинний переклад

WYROK MOSKIEWSKIEJ FEMIDY

24 listopada Sąd Najwyższy Rosji podjął decyzję o likwidacji Federalnej Narodowo-Kulturalnej Autonomii „Ukraińcy Rosji” — organizacji społecznej, która działała od początku XXI wieku. Poinformowała o tym agencja informacyjna „Interfaks”. W ten sposób zaspokojono pozew Ministerstwa Sprawiedliwości FR, które domagało się rozwiązania tej organizacji w związku z „ujawnieniem naruszeń w działalności gospodarczej”. Praca FNAA została wstrzymana już w październiku 2009 roku, jednak przewodniczący Walerij Semenko nadal występował w mediach, brał udział w życiu społecznym i organizował imprezy poświęcone pamięci ofiar Hołodomoru. Jednocześnie sam Semenko oświadczał, że jego wystąpienia w radiu oraz udział w organizacji różnych wydarzeń to jego osobista inicjatywa, w której występował jako osoba prywatna, a nie jako przewodniczący FNAA. Wszystkie te działania stały się powodem wniesienia przez Ministerstwo Sprawiedliwości pozwu do sądu o zamknięcie organizacji, ponieważ w resorcie uznano działalność Semenki za naruszenie obowiązującego prawa. Ponadto pozew Ministerstwa opierał się na skardze aktywisty fundacji „Witczyzna” Mykoły Żurawlowa, który twierdził, że FNAA prowadzi działalność polityczną, gloryfikuje banderowców, Mazepę i wylewa „najgorszy negatyw” na Rosję. „Słowo Proświty” zwróciło się do kierownictwa FNAA z prośbą o skomentowanie decyzji Sądu Najwyższego Rosji. Na naszą prośbę odpowiedział profesor Stefan Paniak — były pierwszy zastępca FNAA UR. „Decyzja o likwidacji FNAA „Ukraińcy Rosji” to wyłącznie polityczna akcja władz, próba nacisku na ukraińskie organizacje Rosji za nieposłuszeństwo, poparcie dla Majdanu i demokratycznej władzy na Ukrainie. Ta akcja, wśród wielu innych prób, ma na celu przekształcenie Ukraińców w Małorusinów”, — powiedział. Przygotował Jewhen Buket

Машинний переклад

U KOMUNISTÓW HOŁODOMORU NIE BYŁO…

Petro ANTONENKO W bój zostały rzucone najlepsze siły propagandowe. Głównym mówcą stał się jeden z czołowych ideologów partii Heorhij Kriuczkow. Zebranie prowadził i stale uzupełniał towarzyszy sekretarz KC Kompartii Heorhij Bujko. Ale na partyjno-społecznym wyszkoleniu się nie skończyło, wszak w szeregach partii są też wysocy urzędnicy: jeszcze poprzednia władza powierzyła (a obecna, oczywiście, przedłużyła te pełnomocnictwa) stanowisko przewodniczącej Państwowego Komitetu Archiwów Ukrainy komunistce Oldze Hinzburg. Mówiła ona chyba więcej od Kriuczkowa, stale dając do zrozumienia, że występuje w imieniu władzy państwowej. Na swój sposób ciekawi byli też dwaj inni uczestnicy konferencji prasowej, choćby tym, że pochodzili z rodzin represjonowanych przez komunistyczny reżim. Szef Międzynarodowego Komitetu Słowiańskiego Mykoła Ławrynenko, który z rosyjskiego potem przeszedł na piękny język ukraiński, pochwalił się, że jego rodzice byli kiedyś rozkułaczeni, represjonowani. A publicystka Myrosława Berdnyk — córka znanego oponenta komunistycznego reżimu, więźnia sowieckich łagrów. Cóż, towarzystwo zebrało się solidne, erudycyjne, z tych, których, jak to mówią, w łyżce nie utopisz. I wystąpienia ich płynęły gładko, wyćwiczenie i, wydawało się, przekonująco. Jednak wystarczyło choć trochę zastanowić się nad argumentacją kompartyjnych lektorów, jak stawała się oczywista cała jej prymitywność. Głód. Hołodomor. Ludobójstwo. Trzy niby tożsame pojęcia. Ale warto wyraźnie rozróżniać niuanse. Pierwsze komuniści uznają: głód na Ukrainie był. Od tego Kriuczkow i zaczął swoje wystąpienie. Prawda, zgodnie z komunistycznymi przepisami, ogłosił „ich” liczbę ofiar: 2,6 miliona. Wszystko inne nazwał zawyżonymi danymi. Znowu wspomniał tezę, że chyba główną przyczyną głodu była susza. Przy tym, okazuje się, nie tylko w kilku republikach ZSRR, ale i na świecie. Żeby zakończyć ten temat, zaznaczę, że M. Ławrynenko później ogłosił sensację o głodzie nawet w USA, gdzie od niego w latach 30. zginęło aż 5,5 miliona ludzi. Prawda, nie tyle od żywiołu, co od kapitalistycznej „wielkiej depresji”. Ale wróćmy do Kriuczkowa. On jednak dodał, że przyczyną głodu, oprócz suszy, były też „trudności industrializacji” — czytaj, przyniesienie jej w ofierze ukraińskiego chłopstwa. I nawet przyznał, że jedną z przyczyn głodu stały się represje władzy przeciwko chłopom. Zatem komuniści uznają i drugą pozycję — Hołodomor, czyli celowe niszczenie ludzi. I tylko trzeciej pozycji nie uznają zawzięcie i kategorycznie, zaprzeczając ludobójstwu. Bo to już więcej niż represje reżimu, to zaplanowane niszczenie przez pewne państwo, jego władców pewnego narodu, nacji w tym czy innym państwie. Tego kompartia uznać nie jest w stanie, nawet mimo niby odżegnywania się od zbrodni totalitarnego reżimu. Kriuczkow z wyzwaniem zacytował dokument z 1990 roku, gdzie KPU deklaruje dwie rzeczy: pierwsza — głód na Ukrainie był zbrodnią totalitarnego reżimu, druga — kompartia obecnie (w 1990 r.) zdecydowanie potępia represyjne, gwałtowne metody w społeczeństwie. „Co jeszcze można dodać do takich znaczących słów i definicji!” — patetycznie oświadczył Kriuczkow. Dodać można wiele, i dodano. A co do patetyki i owej rezolucji KPU, to nie zawadzi przypomnieć, że był to szósty rok pieriestrojki, tej próby „modernizacji” socjalizmu, kiedy wiele już zostało powiedziane, zwłaszcza na szczeblu związkowym. Jednocześnie, takimi samymi były realia tamtego okresu, nawet u schyłku ZSRR trwały owe same „represyjne, gwałtowne metody”, które niby potępiała KPU. Całkiem świeże były jeszcze w pamięci moskiewskie czołgi, rzucone na demonstrantów pod wileńskim centrum telewizyjnym, krwawe rozprawy sowieckiej armii i służb specjalnych nad obywatelami w Tbilisi i Baku. I jakoś nie przypominam sobie, żeby KPU wtedy występowała przeciwko temu terrorowi agonizującego Związku. Natomiast obecna KPU ogłosiła się następczynią prawną tamtej Kompartii Ukrainy, części KPZR. Ale kontynuujmy dyskusję z jednym z głównych ideologów kompartii. Kriuczkow nazwał na konferencji prasowej trzy przyczyny, z których, rzekomo, w ostatnich kilku latach tak aktywnie podnoszono temat Hołodomoru. Pierwsza — to „reakcja obronna reżimu restauratorów kapitalizmu”, żeby odwrócić uwagę społeczeństwa od problemów społeczno-ekonomicznych. Druga — to robiono w celu stworzenia napięcia w ukraińsko-rosyjskich relacjach, podgrzewania w społeczeństwie „rusofobicznych nastrojów”. Trzecia — to wszystko polityka nakręcania pesymizmu i negatywu w społeczeństwie. A u nas przecież, zaznaczył Kriuczkow, było w historii wiele pozytywnego. Oto takie prymitywne wyjaśnienie tego, że odradzamy naszą pamięć narodową. Zacznijmy od ostatniego. Rzeczywiście, nie trzeba nakręcać pesymizmu i negatywu. Ale tak samo nie trzeba naklejać tych etykiet, kiedy wreszcie chcemy znać prawdę. A co do „wszystkiego pozytywnego”, to pod tym komuniści rozumieją, oczywiście, ustrój sowiecki. Co do „reżimu restauratorów kapitalizmu”, to tutaj dziennikarze przyparli gadatliwego Kriuczkowa do muru prostym pytaniem: czy nie w tym samym reżimie, w tej rządzącej ekipie znajduje się obecnie i kompartia? Musiał on sojusz komunistów z burżujami-regionalami tłumaczyć tym, że kompartia, rzekomo, nie daje władzy zapomnieć o interesach pracujących, broni praw socjalnych narodu. Uwierzmy… Wreszcie trzeci i, najwyraźniej, główny argument — o „rusofobicznych nastrojach”. Rosja, Moskwa zawsze ma rację — to żelbetonowy dogmat naszych komunistów. I tutaj dyskusje z nimi są daremne. Oto dlaczego taka kompartia nigdy nie uzna faktu nie po prostu głodu, Hołodomoru, a ludobójstwa. Gadanina towarzyszki Hinzburg, szczerze mówiąc, była mniej ciekawa. Akcentując swoje wysokie stanowisko państwowe strażniczki archiwów Ukrainy, wydawała bezapelacyjne werdykty: takiego w naszych (i rosyjskich) ar w archiwach nie ma, a oto takie coś jest, to dezinformacja, a oto prawda. Ale niektóre wycieczki w historię dziwiły. Okazuje się, według Ginzburg, sprzedaż zboża za granicę właśnie w szczytowym momencie głodu Związek Radziecki prowadził nie dobrowolnie, a pod naciskiem Zachodu. Współbrzmiały z tym wypady w stronę „wrogiego Zachodu” i w sensacjach od publicystki pani Berdnyk: okazuje się, że szum wokół głodu w ZSRR też podniósł kapitalistyczny Zachód, przy czym pierwszymi wśród tych wrogów nazwano Niemcy i Włochy. Dziwne, jeśli wziąć pod uwagę, że właśnie Niemcy w latach 30. były najlepszym przyjacielem komunistycznego ZSRR, a zrodzona we Włoszech faszystowska ideologia lumpenu, klasowej i rasowej wyższości była siostrą komunistycznej ideologii. Główny patos wystąpienia Ginzburg, a tę tezę nie raz podkreślali i Kriuczkow, i Bujko, polegał oto na czym: rzekomo w archiwach (znowuż, i w Ukrainie, i w Rosji) nie znaleziono ani jednego dokumentu, który świadczyłby o ludobójstwie przeciwko narodowi ukraińskiemu. Argumentacja zaiste dla represjonowanego społeczeństwa. Czyż można spodziewać się znalezienia w archiwach dokumentów, gdzie wprost zostaną wydane wskazówki, by dokonywać ludobójstwa przeciwko narodowi ukraińskiemu, i pod tym będą widniały podpisy Stalina oraz jego popleczników? Pisano zupełnie inaczej. Nie było potrzeby używać terminu „ludobójstwo”, wystarczyło dokonywać ludobójstwa. Wciągać całe wsie na tak zwane czarne tablice, co robiono tylko w Ukrainie. Otaczać wsie oddziałami zaporowymi, jak to było tylko w Ukrainie. Wywozić chleb, niechby i pod dyktatem Zachodu, ale dlaczegoś tylko z Ukrainy. No, może jeszcze z ukraińskiej pod względem ludności Kubania, żeby i tutaj zniszczyć ducha wolności. Co jeszcze pozostaje z komunistycznej argumentacji? Tak nic, oprócz akcentowania obecnych trudności. „Jesteśmy w dole”, — powiedziała przewodnicząca Państwowego Komitetu. Wierzę. Oto tylko ani Ginzburg, ani Kriuczkow czy Bujko za nic nie przyznają, że jesteśmy w dole komunistycznym. Że nie było jeszcze ani jednego prezydenta z czterech, który nie pobyłby w swoim czasie w szeregach partii komunistycznej. Że jedynym pomnikiem na centralnej ulicy stolicy niepodległego państwa jest pomnik właśnie komunistycznego führera, który niszczył to państwo. Że realna władza przez te wszystkie 19 lat jest w rękach tej samej postkomunistycznej oligarchii. Miłośnicy historycznej prawdy od partii komunistycznej nieprzypadkowo i nie raz „wpadali” na tej konferencji prasowej. Na przykład z twierdzeniem, że jedne wsie wymierały bardziej, inne mniej, jedne rodziny ginęły, inne nie. A wiecie dlaczego? Mniej ucierpieli ci, którzy byli w kołchozach: ich jakoś podkarmiano. No czym nie przyznanie, że w tym i była złowieszcza idea Hołodomoru — złamać wolne ukraińskie chłopstwo. A towarzyszka Ginzburg, wielka zwolenniczka dokumentów i cyfr, też mimowolnie „przeleciała” ze swoją statystyką. Nostalgicznie wspominając radzieckie czasy i przeciwstawiając im obecne niepodległe państwo (to w ogóle przechodziło czerwoną komunistyczną nicią przez całą konferencję prasową), odczytała takie oto dane: w jej rodzinnej wsi pod Konotopem na Sumszczyźnie w 1941 roku w szkole było 511 dzieci, a obecnie tylko 12. Na to zadałem proste pytanie: a ile dzieci było w tej szkole w 1991 roku, w momencie rozpadu Związku? Przypomniałem, że od 1941 do 1991 roku, czyli całych 50 lat, Ukraina była w składzie ZSRR, którym kierowała jej partia komunistyczna. A od 1991 roku do dzisiaj minęło tylko 19 lat. Ginzburg przyznała, że już w latach 60., kiedy uczyła się w szkole, było tam tylko nieco ponad 200 uczniów, wcale nie pół tysiąca. Ile było w 1991 roku, dlaczegoś nie nazwała. Widocznie kilkadziesiąt. To wszystko do tego, że wymieranie wsi przy przyzwoleniu władzy — to nie tylko dzisiejsze realia, ciągnęło się to dziesięcioleciami. Ten prosty przykład pokazuje, że tylko dzisiejsze problemy, niepowodzenia naszego półkolonialnego państwa — są jedynym pożywieniem dla komunistycznych ideologów. W związku z tym, im szybciej zaprowadzimy porządek w państwie, tym szybciej pozbędziemy się komunistycznego oszustwa. I na odwrót. Partia Komunistyczna odpowiedziała na obchody rocznicy Hołodomoru 1932—1933 lat w Ukrainie konferencją prasową w stołecznej agencji Interfax-Ukraina. Dziennikarze usłyszeli komunistyczną wersję Hołodomoru. 27 listopada 2010 roku. Ukraina pamięta!...

Машинний переклад

UKRAIŃSKA GOLGOTA

Wasyl Kliczlak, Mykoła Nesterczuk, Łeonid Mużuk, Dmytro Łomaczuk Zakończenie. Pocz. na str. 1 Akademik zaznaczył, że trzeba domagać się prawdziwej oceny prawnej tej tragedii na Ukrainie i w świecie nie tylko ze względu na pamięć o ofiarach, ale także po to, aby podobne wydarzenia się nie powtórzyły. Dzięki konsekwentnym krokom już coś osiągnięto, ale trzeba iść dalej. Przecież przez długi czas zabronione było nawet wspominanie o głodzie lat 1932—33. Potem głodu już nie negowano, ale nie chciano uznawać jego sztucznej natury. Potomkowie twórców tej katastrofy twierdzili, że przyczyną był nieurodzaj. Kiedy otwarto archiwa, opublikowano mnóstwo świadectw naocznych świadków, niepodważalnymi faktami udowodniono, że wtedy, gdy ukraińscy chłopi umierali z głodu, z imperium do innych państw wywożono zboże, wsie wpisywano na „czarne tablice”, zabierano wszystkie towary żywnościowe, chłopów nie wypuszczano, skazując ich na śmierć głodową, zabraniano przyjmować pomoc od diaspory, Hołodomor zmuszeni byli uznać. Jednak Hołodomor jako ludobójstwo narodu ukraińskiego próbuje się negować do dziś, pomimo tego, że w 2006 roku Rada Najwyższa przyjęła odpowiednią uchwałę, prawda, w niej kluczowe pojęcie „ludobójstwo narodu ukraińskiego” zastąpiono „ludobójstwem ludu ukraińskiego”. Podmiana pojęć w ustawie o Hołodomorze tworzy ogromną przeszkodę dla ukraińskiej dyplomacji na drodze do jego uznania za ludobójstwo przez Organizację Narodów Zjednoczonych. Ci, którzy nie uznają Hołodomoru za ludobójstwo narodu ukraińskiego, powołują się na to, że Hołodomor był także w Rosji, w Kazachstanie i w innych republikach. To prawda, ale i tam największa tragedia miała miejsce właśnie w miejscach, gdzie przeważnie mieszkali Ukraińcy z pochodzenia (na Kubaniu itp.). Naród przetrwał, ale jeszcze dziś jest wykrwawiony i znajduje się w niebezpieczeństwie, zaznaczyli uczestnicy prezentacji. Dzisiaj znów ma miejsce próba zabójstwa narodu, ale już nie fizycznie, a poprzez agresję humanitarną: narzucanie myśli, że naród ukraiński, język, kultura nie istnieją, że Ukraińcy są częścią narodu rosyjskiego, że mamy wspólną historię itp. Bez narodu ukraińskiego nie ma państwa ukraińskiego, którego zniszczenie jest celem współczesnych sił imperialnych. Swoimi przemyśleniami na temat nowej książki podzielili się historyk Ołeh Hryniw, autor pierwszych utworów o Hołodomorze Ołeksandr Miszczenko (Ołeś Wola), pisarz Hryhorij Hajowyj, który w szczególności akcentował ówczesną nieludzką postawę oficjalnej Ameryki, prezydenta Roosevelta, którego uważa za współuczestnika zbrodni. Przecież właśnie w 1933 roku, po 16 latach nieuznawania, USA nawiązały stosunki dyplomatyczne z ZSRR, czym faktycznie zalegalizowały zbrodniczy reżim. Pisarz Wasyl Wasylaszko powiedział: „Jeden amerykański farmer może wyżywić 115 ludzi. Cały nasz naród nie mógł wyżywić jednego tyrana — Stalina, któremu obecnie na Ukrainie jeszcze niektórzy stawiają pomniki. W wielu wsiach podczas II wojny światowej zginęło mniej ludzi niż podczas głodu w 1933 roku. A nam zamykają usta, mówiąc, że dość już o tym mówić. Będziemy mówić tak długo, dopóki wszyscy nie uświadomią sobie skali tej tragedii”. Artysta Wałerij Franczuk opowiedział, że również 18 lat pracował nad tematem Hołodomoru, stworzył 126 obrazów. „Te obrazy, symbole przychodziły do mnie poprzez wspomnienia mamy — powiedział artysta. — Chcę, aby wystawa tych obrazów była stała, a także wydać książkę reprodukcji, ponieważ podobnej jeszcze nie było”. Na imprezach Proświty brzmiały pieśni o Hołodomorze w wykonaniu chóru „Homin”. Poruszająca była prezentacja książki Arkadija Sydoruka, którą „Proświta” wraz z biblioteką dziecięcą im. P. Bujki przeprowadziła w Szkole Sztuk Dnieprowskiego rejonu. Dzieci, zapaliwszy świece pamięci, uważnie słuchały opowieści historyków, pisarzy. Delikatne dziecięce dusze głęboko przejmują się tymi strasznymi wydarzeniami. Jedna z uczennic wyraziła ogólną opinię: o tym nie chce się czytać, o tym strasznie czytać, ale trzeba znać prawdę, aby podobne wydarzenia się nie powtórzyły. Nadija KYRIAN Zdjęcia Ołesia DMYTRENKA Fotoreportaż Serhija MARCZENKA

Машинний переклад

GŁÓD NA KRYMIE: ŚWIADECTWA OFIAR I HISTORYKÓW

— Urodziłem się w zwykłej wielodzietnej rodzinie krymskich Tatarów w roku wybuchu I wojny światowej — opowiedział Wiktor Mychajłowycz. — Mieszkaliśmy w Teodozji. W rodzinie było dziewięcioro dzieci. Po rewolucji, w latach 20., dzieci zaczęły puchnąć z głodu. Aby uratować mnie przed nieuchronną śmiercią, sześcioletniego krymskotatarskiego chłopca, zabrała do siebie rolnicza ukraińska rodzina Danyłczenków z guberni chersońskiej. Od imienia ojca Semedlaja nadano mi nazwisko Semedlajew. Rosłem wśród wiejskich chłopców, uczyłem się w ukraińskiej szkole, język ukraiński wchłonąłem na całe życie. W pełni przyszło mi poznać ciężką chłopską pracę, ale żyliśmy zamożnie, bo pracowaliśmy od świtu do zmierzchu. Potem kolektywizacja, rozkułaczanie, głód. Rodzice jakoś dowiedzieli się o groźbie pogromów i przeprowadzili się do innej wsi, a ja trafiłem do więzienia, bo napisałem szczery list do towarzysza Stalina, naiwnie myśląc, że nie wie on, co dzieje się we wsiach. Wieś Sosniwkę w rejonie kachowskim otoczyli czerwonoarmiści, żeby nikt nie wyniósł nawet stu gramów ziarna w kieszeni. Tam prawie wszyscy wymarli, a ci, którzy wegetowali, oszaleli z głodu i zjadali zmarłych. Napisałem, jak kobieta, która oszalała z żalu i głodu, zjadła troje swoich małoletnich dzieci. Tego słowami nie da się przekazać… Potem po prostu wepchnięto mnie do krytego samochodu i przywieziono do Symferopola. Trzy dni w więzieniu, a potem BBK — Kanał Białomorsko-Bałtycki. Trzy miesiące byłem w obozie w Miedwieżjegorsku. Potem śledztwo. Na każdym przesłuchaniu bili w brzuch walonkiem wypchanym czymś ciężkim. Oskarżyli mnie z niesławnego 58. artykułu, punkt 10 — zdrada ojczyzny, organizacja obalenia sowieckiego ustroju i, co najciekawsze, jako ukraińskiego nacjonalistę. Mnie, Tatara! Żądali: podpisz, że więźniowie, osób dziesięć, byli uczestnikami grupy ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów. Ja, oczywiście, odmawiałem podpisania. I wtedy zaczęły się jeszcze straszniejsze egzekucje. Przed wysyłką na wyspę wyładowano nas z wagonów na brzegu Morza Białego, przy tak zwanej Kiem-przystani, zmuszono do stania na zimowym północnym wietrze przez pół dnia. Potem zagoniono do łaźni, która okazała się lodową morską kąpielą, podkarmiono i załadowano na parowiec, który tak właśnie się nazywał — „STON”. Po przybyciu na 11. bocznicę obozów kontynentalnych zamknięto nas, 70 „zeków”, w baraku, gdzie palili w piecyku trupami. Z siedemdziesięciu tylko dwoje pozostało przy życiu. Jak to wszystko wytrzymałem, jak przeżyłem — jeden Bóg wie. Może rzeczywiście pomógł mi Bóg, bo każdego ranka się modliłem. W kazamatach STON-u czytałem nie modlitwy z Koranu, których wtedy jeszcze mało znałem, a „Ojcze nasz”, jak nauczyli mnie moi przybrani ukraińscy ojciec i matka. O tym, że zaczynał się poranek, dowiadywałem się ze stukania do drzwi: raz zapukali — śniadanie, dwa — obiad… I tak dziesięć lat od dzwonka do dzwonka, codziennie. O tym, że była II wojna światowa, dowiedziałem się dopiero w 1947 roku, kiedy 2 grudnia wywieziono mnie z celi jednoosobowej, lecz do wolności było jeszcze wiele lat norylskich obozów. Po takiej „dziesięciolatce”, jak wszystkich „politycznych”, wysłano mnie do Norylska, do strefy przemysłowej. Tam w promieniu 10 kilometrów od hut było 20 obozów, w których przebywało ponad 300 tysięcy więźniów. Po czterech latach zwolniłem się i dowiedziałem, że wszystkich krymskich Tatarów na rozkaz Stalina deportowano z Krymu, chociaż o tym nigdzie nie pisano. Właściwie przez to od 1962 roku wstąpiłem w szeregi obrońców praw człowieka… Andrij Iszyn, kandydat nauk historycznych: — Stan głębokiego kryzysu gospodarczego i rozstrzeliwań na półwyspie wojsk białogwardyjskich w 1920 roku, skutki strasznej suszy lata 1921 roku zostały pogłębione przez politykę wojennego komunizmu nowej władzy. Do 1 sierpnia 1921 roku na półwyspie utrzymywano „prodrazwiorstkę” (przymusowe ściąganie nadwyżek żywności). Pobierano ją według nierealnych zadań (planowano pobranie zboża spożywczego w rozmiarze 2 milionów pudów, ziarna paszowego — 2,4 mln pudów, furażu także 2,4 mln pudów) i wywoływała ona ostry protest chłopstwa, aż do powstań. Ważne, by dodać, że są przykłady, kiedy oddziały specjalnych wydziałów WCzK, oprócz „prodrazwiorstki”, dodatkowo odbierały żywność chłopom. Sytuację pogarszały masowe nadużycia i otwarty rabunek przez przedstawicieli władzy radzieckiej. Przy przeprowadzaniu „prodrazwiorstki” obserwowano „niezliczone nadużycia urzędników, kradzieże i afery agentów handlowych”. Obok tego „poszczególne oddziały czerwonoarmistów zajmowały się grabieżami i nikt nie mógł ich powstrzymać”. W rezultacie podobnych „środków” już w sierpniu 1921 roku na półwyspie zaczął się straszny głód, który trwał do lata 1923 roku i pochłonął około 100 tysięcy istnień. Jednocześnie z polityką wojennego komunizmu w zarządzaniu gospodarką półwyspu i towarzyszącymi tej bezlitosnej polityce nadużyciami, ważnym czynnikiem destabilizującym sytuację stał się bezprecedensowy masowy terror, rozpętany na Krymie pod koniec 1920 roku. Z oświadczenia Przewodniczącego Rewolucyjnej Rady Wojskowej Republiki Trockiego: „Krym — to butelka, z której żaden kontrrewolucjonista nie wyskoczy…”. Represje przypadły na zimę 1920—21 r. i trwały do końca 1921 roku. Dokładna liczba ofiar w wyniku terroru nie jest ustalona, ale nie ma wątpliwości, że terror na Krymie miał niesłychane apokaliptyczne rozmiary. Dmytro Omelczenko, kandydat nauk historycznych, zastępca przewodniczącego republikańskiej redakcji wydania serii książek „Zrehabilitowani przez historię”: — Warto byłoby przeprowadzić głębokie badanie głodu 1921—23 r., który przyniósł Krymowi takie nieszczęścia. Ten temat nie jest do końca zbadany, chociaż dorobek krymscy badacze już mają, i to niemały. Wydarzenia 1932—33 r. również warto zbadać gruntowniej. Hołodomoru podobnego do tego, który kosił ludzi na Ukrainie, na Krymie (a on, jak wiadomo, wchodził wtedy w skład RFSRR) nie było. Przeciwnie, tutaj starano się dostać, ratując się przed śmiercią, ale natrafiano na szczelne, obsadzone bagnetami granice. Jest wiele dokumentalnych świadectw, w szczególności listy do Stalina, gdzie lud pyta: dlaczego na Krymie chleba jest dużo i jest tani? Jeśli chodzi o dobrobyt w samej republice, to wszystko wyglądało zupełnie inaczej. Przerwy w dostawach (a wtedy działał system kartkowy) prowadziły czasami do masowych akcji protestacyjnych. Tylko w 1930 roku protesty odbyły się w Kerczu i Teodozji. Część ich uczestników została represjonowana. Jeszcze jeden okres życia Krymczan — 1946—47 r. Znowuż, kiedy na Ukrainie szalał straszny głód, na Krymie (chociaż ludzie też nie dojadali), głodowych śmierci prawie nie było. Myślę, że gdyby pojawiła się obiektywna książka o tym, pytań powstałoby mniej, a nasza przeszłość nie stawałaby się przedmiotem upolitycznionych rozmów. Wiktor Turczyn, krymski krajoznawca, m. Dżankoj: — Jak w całym Związku Radzieckim, głód na Krymie ma swoją prehistorię. Budowa kołchozów na półwyspie w dużej mierze kopiowała procesy, które zachodziły w całym kraju, powtarzając „dobrowolno-przymusowe” metody jego przeprowadzania i formy łączenia. Podczas Wszechukraińskiego Hołodomoru w stepowym Krymie zachodziły procesy „wielkiego radzieckiego przesiedlenia narodów”. Część krymskich Tatarów wyemigrowała do Turcji, zwalniając ogromne połacie ziemi, na których wcześniej zajmowano się owczarstwem. W tym samym czasie ze stepowych rejonów Krymu wysiedlano na Syberię rozkułaczonych i represjonowanych osiadłych mieszkańców: Rosjan, Ukraińców, Niemców, Czechów, Estończyków itd. Jednocześnie opustoszałe ziemie zaludniano przesiedleńcami z Rosji, Zachodniej Białorusi (Żydami i Białorusinami), z Zachodniej Ukrainy (spod Kowla i zza granicy — spod Białegostoku, które były w składzie Polski, oraz Żydami spod Kowna (tak nazywał się Kowno — stolica Zachodniej części niepodległej Litwy). Autorem zakrojonego na szeroką skalę projektu żydowskiej kolonizacji północy Półwyspu Krymskiego i stworzenia w stepowym Krymie „ziemi obiecanej” był Jurij Łarin (czyli Michaił Załmanowicz Lurie). Dla złagodzenia ostrości „kwestii żydowskiej” u radzieckiego kierownictwa powstał pomysł stworzenia na terenach Związku Radzieckiego rejonów zwartego zamieszkania żydowskich pracujących, którzy zajmowaliby się rolnictwem. Co więcej, bolszewicka władza dla wykonania planów pierwszej pięciolatki potrzebowała pożyczek i wzięła zaliczkę 10 mln dolarów od społeczności żydowskiej USA, w zamian za przyznanie radzieckim Żydom ziemi do osiedlenia się na Krymie. Jednym z miejsc stworzenia „ziemi obiecanej” w postaci autonomii narodowo-terytorialnej wybrano słabo zaludnione ziemie stepowego Krymu. Właśnie tutaj dobrowolnie-przymusowo proponowano przesiedlić od 280 tysięcy do 3 milionów żydowskich pracujących. Innym miejscem osiedlenia Żydów był Daleki Wschód, gdzie założono Żydowski Obwód Autonomiczny z centrum w mieście Birobidżan. Jednak projekt stworzenia prosperujących żydowskich kołchozów w stepowym Krymie poniósł klęskę. Jeśli chodzi o czasy wielkiego głodu, to urzędy państwowe nie zważały na to, że w żydowskich kołchozach prawie nie pozostało żydowskich robotników, którzy szybko się rozbiegli. Na te kołchozy przypadał przydział na dostawy zboża i nikt go nie anulował, choć wiedziano, że robotników prawie nie ma. Trzeba było wykonywać postanowienia, pokrywając je kosztem innych kołchozów, które „odpokutowywały” jak mogły. Skutkiem przymusowego tworzenia kołchozów stało się masowe niezadowolenie chłopów. Częstsze stały się przypadki rozpraw z komunistami i kołchozowymi aktywistami. W ciągu 1930 roku dokonano ponad 60 aktów terrorystycznych. Jaką nagrodę otrzymywał za swoją pracę krymski kołchoźnik? Przy wydajności w 1932 roku 63 centnary z hektara jeden dniówek płacono 0,7—0,9 kg ziarna i żadnych pieniędzy. Obliczenia wykazały, że kołchoźnicza rodzina z jednym pracownikiem zarabiała w 1932 roku zaledwie 100 kilogramów ziarna. Jak żyć człowiekowi w czteroosobowej rodzinie, nawet jeśli dwoje z nich pracuje na dniówki? To trzy centnary, czyli „trzy worki niewianej pszenicy”. Może ona wystarczyć na wykarmienie zimą drobiu, a nie rodziny. Oto dlaczego nie trzeba wierzyć bajkom, że głodu na Krymie nie było. Tak mówili tylko ci, którzy od niego nie cierpieli. Nie lepiej było i w 1933 roku. Przy wydajności 10,3 centnara z hektara dniówka wycieńczonego chłopa wynosiła 2,3 kg ziarna, co w sumie dawało 2 centnary na osobę. Potwierdzeniem tego, że głód na Krymie był, jest przypadkowe odkrycie w 1973 roku, kiedy w mieście rozpoczęto budowę nowego mikrorejonu, dużego niezarejestrowanego cmentarza na terenie Dżankoja. Dowodem na to, że jest to cmentarz z lat 1932—1933, stała się pierwsza lokalna gazeta „Za wysoki plon”, znaleziona na miejscu pochówków ludzi. Kostiantyn Wasylowycz Kurylenko, ur. 1929 r.: — Podczas głodu mieszkaliśmy w Dżankoju. Głód był odczuwalny i mocno doskwierał. Zwłaszcza mi, bo wtedy bardzo szybko rosłem. Żebym przeżył, mama zaniosła do — jak je nazywano — „trusynów” albo „Torgsinów” (organizacja „Handel z obcokrajowcami”, gdzie wymieniano złote i kosztowne ozdoby na produkty żywnościowe) wszystkie złote wyroby, które jeszcze trochę miała z czasów przedradzieckich, bo była z zamożnej rodziny rolników spod Perekopu. Każdą jadalną porcję rozciągała jak najdłużej. To, jak zawsze strasznie chciało się jeść, pamiętam do dziś. Marija Wasyliwna Sołomatina (Jarcewa), ur. 1926 r.: — Ze słów męża wiem, że jego matka Kateryna nie mogła wykarmić rodziny z pięciorgiem dzieci. W przededniu Wielkiego Głodu rozkułaczyli ich. Ojca Fedora wsadzili do więzienia. Wszystko zabrali. Głodowali strasznie. Żeby jakoś przeżyć, matka wysłała starszych synów do internatu. Internat to niewielki wagonik przy dworcu kolejowym w Dżankoju. Ale karmili tak źle, że dzieci z internatu ciągle uciekały grzebać po śmietnikach. Mąż podczas wojny walczył, doświadczył jeszcze jednej głodówki, kiedy był więźniem złowrogiego Buchenwaldu. Lidija Trochymiwna Awdiejewa, ur. 1923 r.: — Wtedy uczyłam się w czwartej klasie. Głodował cały Dżankoj, na ulicach było pełno nieboszczyków, widziałam spuchniętych, którzy przedzierali się z Chersońszczyzny. Rodzice uciekali od horroru głodu z domu, porzucając dzieci. Kto miał złoto, oddawał je do „anglikańskich” sklepów — „torgsinów”. Głód panował w całym Dżankoju od centrum po obrzeża. Zwłaszcza wśród ubogich. Nie mieli za co żyć, nie mieli za co wymienić choćby kromki chleba czy ziemniaka. Głodowali strasznie. Jedli trawę, dzieci puchły najszybciej. Nie wierzcie w to, że głodu na Krymie nie było. Zapisał Wiktor CHOMENKO, Krym. Jako nastolatek Wiktor SEMEDLAJEW bardzo wierzył w sprawiedliwość. Więc napisał do „drogiego towarzysza Stalina” o zaplanowanym strasznym ludobójstwie przeciwko narodowi ukraińskiemu i tatarskiemu. Za ten list zapłacił dziesięcioma latami w karcerze Sołowieckiego Więzienia Specjalnego Przeznaczenia (STON). Uważa za cud, że przeżył czasy Wielkiego Głodu i GUŁAG-u.

Машинний переклад

MOJE DZIECIŃSTWO PIOŁUNOWE

Tetiana KYRYŁCZUK, wieś Tuczyn, rejon hoszczański, obwód rówieński. Szanowna Redakcjo! Przesyłam pod Wasz osąd utwór — wspomnienie nauczycielki języka ukraińskiego i literatury z naszej wsi, Tetiany Mychajliwny Kyryłczuk, która w styczniu 2011 r. skończy 80 lat. Przyjechała do naszej wsi z Żytomierszczyzny po ukończeniu uczelni wyższej i została tu pracować aż do przejścia na emeryturę. Pracowała także jako dyrektor szkoły, cieszy się we wsi wielkim autorytetem. Obecnie choruje. Odwiedziłam Tetianę Mychajliwnę i zobaczyłam na stole jej wspomnienie — „Moje dzieciństwo piołunowe”, więc przesyłam je do naszej gazety „Proświty”. Z szacunkiem Tetiana Mazur, wieś Tuczyn na Rówieńszczyźnie. Urodziłam się na Żytomierszczyźnie, we wsi Rudnia Szlachowa w rejonie wołodarsko-wołyńskim. Wieś mała, ciemna, zapadła, zaledwie na 75 gospodarstw. Na całą wieś — dwóch piśmiennych chłopów, ale zginęli nie wiadomo gdzie w bezkresnych stalinowskich łagrach. Jak ciężko wspominać mi ten 1933 rok: we wsi tu i ówdzie walały się trupy… Byłam wtedy całkiem mała (nie skończyłam jeszcze trzech lat), lecz na zawsze w sercu moim wyrył się ten nieznośny, paniczny strach przed głodem i śmiercią. A opowieści rodziców i współmieszkańców niosłam przez całe swoje życie. W dniach strasznego nasilenia głodu ludzie byli jak nieprzytomni: dokądś szli, nie szli — pełzli, wyszukując cokolwiek jadalnego. Jedli wtedy wszystko: korzenie, pokrzywę, liście lipy, szczaw, łobodę, korę dębu, żołędzie, wykopywali zgniłe, zmarznięte zeszłoroczne ziemniaki. Krew stygnie w żyłach, gdy wspominam opowieści o tym, że w sąsiednich wsiach zdarzały się przypadki kanibalizmu. Głód wywoływał straszną obojętność wobec świata, wobec życia, wobec samej śmierci. Zmarłych nie miał kto chować. U nas we wsi zdarzały się przypadki, gdy bliscy przywozili na cmentarz nieboszczyka, a dół, który został wykopany z ogromnym wysiłkiem, był już wypełniony innymi nieboszczykami. W roku Hołodomoru w naszej rodzinie było pięcioro: ojciec, matka, starszy brat (17 lat) i siostra (14 lat) oraz ja. W pierwszych latach władzy radzieckiej podczas epidemii ospy zmarło jako niemowlęta jeszcze dwóch moich braci. Ojciec z bratem najmowali się do byle jakiej pracy: jeździli do lasu na wyrąb i przygotowanie drewna, kopali rowy, służyli w zamożnych rodzinach. Siostra Maria spędzała dnie na miedzach i łąkach, zbierając pokrzywę i szczaw. Ojciec i brat z zarobków przynosili trochę spleśniałego makuchu z lnu, grysiku, czasem czarnej jak ziemia mąki. Matka gotowała mętną polewkę z grysiku, zaciągając ją makuchem, barszcze ze szczawiu i pokrzywy. Jak dziś widzę przed sobą ten obdarty chlew, gdzie konała z głodu nasza stara krowa Muszka, podwiązana do belki pod przednie i tylne nogi. Czasem matce udawało się wycisnąć z niej szklankę lub dwie mleka, które, być może, uratowało mi życie. Chciało się wierzyć, że wraz z Hołodomorem odejdzie na zawsze w wieczność wszystko, co złe i niedobre, lecz przed nami czekało nowe nieszczęście — na wsi przymusowo zaczęto tworzyć kołchozy. Ile zrujnowanych rodzin i zniszczonych losów pozostawiła po sobie gwałtowna kolektywizacja! Dla przyspieszenia kolektywizacji partia bolszewicka rzuciła na wieś robotników, tak zwanych pełnomocników. Nie ma co mówić o jakimkolwiek doświadczeniu rolniczym u tych pełnomocników. Za to, by podnieść rolnictwo i obronić linię partii, gotowi byli z bronią w ręku rozprawiać się z „wiejską kontrą” — tak nazywali wszystkich, nawet najbiedniejszych chłopów, którzy odmawiali wstępowania do kołchozów. Wszystko zaczęło się od tego, że ludziom zabrano absolutnie wszystko: ziemię, sprzęt, przygotowane siano i słomę, bydło, które spędzono w jedno miejsce, budując niską, długą stajnię. Sprzęt oraz siano ze słomą złożono pod gołym niebem. Spędzone bydło ryczało, a każdy gospodarz ze łzami w oczach biegł i ciągnął to siano i słomę, podkładając- Zdjęcie Olesia Dmytrenki czy swojej krówki pod nos. Wszystko było rozrzucone, rozciągnięte, sprzęt rdzewiał pod deszczem i śniegiem. Wieś była zupełnym odludziem: nie było ani światła, ani radia, ani zegarków. Zamiast tego przy stajni była zawieszona na słupie metalowa szyna, w którą ów pełnomocnik cztery razy dziennie uderzał, wyznaczając początek i zakończenie pracy, a także obiad… Boże uchowaj, żeby spóźnić się choćby o pięć minut! Ze stalinowskimi prawami „żarty były kiepskie”. Za spóźnienie choćby o pięć minut dawali miesiąc przymusowych robót, a za garść zebranych na kołchozowym polu kłosów — 3-5 lat więzienia. Zmuszając do wstąpienia do kołchozu, ludzi torturowano po nocach, grożąc bronią, spędzano do wiejskiego klubu i zmuszano do pisania podań. A ponieważ wśród moich współmieszkańców nie było piśmiennych, sami pisali podania i siłą zmuszali, by zamiast podpisu stawiać pod nimi trzy krzyżyki. Mój ojciec, który całe życie pracował jako parobek, był pępowiną przywiązany do swojego małego skrawka ziemi, nie mógł bez bólu patrzeć na nowe porządki zaprowadzone we wsi. Ludzie zobojętnieli na swoją pracę: kiedy dzwonili w szynę na obiad, rzucali wszystko w tym miejscu, gdzie pracowali, mogli nawet porzucić niewyprzęgnięte konie w bruździe i rozchodzili się do domów, gdyż trzeba było na czas wrócić z obiadu. Ojciec nie chciał iść do takiego kołchozu, gdzie wszystko było niczyje i nikomu niepotrzebne. Takich jak on nazywano indywidualistami i uważano niemal za wrogów ludu. Ogromnych podatków, którymi obkładano indywidualistów, nie dało się zapłacić. Wtedy zabierano im całe gospodarstwo, a ich wywożono do łagrów. Moja rodzina dwukrotnie była ograbiona do nitki. Zabrali wszystko: starą krówkę, konia, cały sprzęt, całe zboże, nawet wiadro i kubek wynieśli z chaty. A jaka ta chata była? W pamięci mojej staje ona z małymi okienkami, z glinianą podłogą. Ojciec dwukrotnie był skazany za długi, za każdym razem na sześć lat. Rosłam bez ojcowskiej czułości, prawie go nie pamiętam. Podczas odbywania drugiego wyroku rozpoczęła się Wielka Wojna Ojczyźniana. Wszyscy, którzy byli skazani nie z artykułów kryminalnych i politycznych, mieli możliwość powrotu do domu. Ojciec do domu nie wrócił. Mimo choroby, jako ochotnik poszedł na front. Rodzina nasza w tym czasie żyła bardzo ciężko. Brat, kiedy zabrali ojca, pięć lat służył w Armii Czerwonej na Dalekim Wschodzie, brał udział w działaniach wojennych nad jeziorem Chasan. Siostra wyszła za mąż, a my z matką zostałyśmy we dwie. Nie mogę bez łez wspominać tamtych strasznych czasów. W chacie był ten sam hołodomor: ani ziarna, ani mąki, ani ziemniaków nie zostało — zabrali wszystko. Na pamięć przychodzi wspomnienie: w domu skończyły się ostatnie nędzne zapasy, a biedna moja matka całą wieczność przesiedziała w milczeniu, spać kładliśmy się głodni. Rano matka poszła do brygadzisty do domu. Dorodna brygadzistka właśnie wyciągnęła z pieca świeży chleb, którego aromatem była wypełniona cała chata. Mama moja przywitała się, a potem wyciągnęła spod połowy czysty ręcznik, wzięła skrajny bochenek, który leżał na ławie, zawinęła go w ręcznik i wyszła z chaty. Osłupiała brygadzistka nie od razu rzuciła się za nią z krzykiem: „Ciociu Mychajłycho, co wy robicie?”, a w odpowiedzi usłyszała: „A co mam robić, kiedy u mnie w domu puchnie z głodu dziecko, bo twój mąż z takimi jak sam, zabrał mi wszystko? Dzisiaj u ciebie byłam, a jutro do przewodniczącej pójdę”. Prawda, drugiego dnia przywieźli nam worek żyta, być może zabranego przedtem nam samym. Razem z matką w żarnach mieliliśmy, a raczej darliśmy, to żyto i piekliśmy czarne placki, które jedliśmy ze łzami na przemian. Przeżyliśmy tylko dlatego, że trochę pomagali nam bracia ojca, wszystkich ich w rodzinie było sześcioro. Czasami dzielili się z nami produktami, pomagali też końmi, żeby zaorać naszą niewielką nieszczęsną działkę. Pewnego razu jesienią mama orała wujkowymi końmi pole, żeby zasiać oziminę. Do niej na pole przyszedł inspektor finansowy i zaczął żądać od matki, żeby natychmiast spłaciła długi podatkowe. Matka zaczęła prosić go, żeby poczekał do następnych zbiorów, bo płacić nie było absolutnie czym, ojciec nadal siedział w łagrach, a brat służył w Armii Czerwonej. Inspektor finansowy poczerwieniał z gniewu, zaczął krzyczeć na matkę i odbierać konie na poczet spłaty długu. Matka trzymała je siłą: „Nie moje konie, cudze!”. W zapale walki inspektor finansowy niechcący zadrapał sobie rękę i ze złością syknął: „Będziesz ty mnie pamiętać po wieki, wiejska kontro!”. A niedługo potem moją mamę schwytali i oddali pod sąd za to, że napadła na urzędnika i okaleczyła go podczas pełnienia obowiązków. Wkrótce odbył się i sąd. I mojej nieszczęsnej matce zasądzili dziewięć lat, jak wtedy mówiono, „dalekich łagrów”. Ojciec w łagrach, brat w armii, matka pod strażą. Zostałam sierotą przy żywych rodzicach! Zmuszona była wrócić do domu od teściowej starsza siostra, której mąż w tym czasie walczył na froncie fińskim. Ciągnęły się smutne, czarne, straszne od niewiadomej dni. Przypadkowo matce udało się uciec spod straży, kiedy czekali na wysyłkę do łagrów. Nieszczęsna, ukrywała się wszędzie — po cudzych chlewach i strychach, na bagnach, w stogach skoszonego siana, bojąc się pokazać w domu. Pewnego razu jej matczyne serce nie wytrzymało rozłąki z dzieckiem i w nocy potajemnie przyszła odwiedzić mnie oraz przebrać się. Zrosiwszy całą mnie łzami, matka chciała od razu wyjść z domu, ale starsza siostra namówiła ją, żeby nie szła, bo była przecież głęboka noc. O świcie siostra przygotowała jej coś do zjedzenia, zebrała tobołek na drogę. W tym czasie ktoś zaczął mocno walić do drzwi, do chaty wdarł się milicjant. To sąsiedzki chłopak przypadkowo zobaczył matkę w oknie, doniósł przewodniczącemu kołchozu, a ten łotr wezwał milicję. Nieszczęsną, wycieńczoną matkę milicjant poprowadził do centrum rejonowego. Po drodze upadła i straciła przytomność. Półżywą przywieźli ją na przypadkowej podwodzie do domu, gdzie w nerwowej gorączce przeleżała ponad pół roku. Od czasu do czasu pojawiała się milicja, ale widząc w jakim jest stanie, milicjanci odchodzili precz. Ktoś podpowiedział siostrze, że trzeba napisać skargę kasacyjną i złożyć do sądu o rewizję. Niedługo potem matkę wezwali do rady wiejskiej na sąd wyjazdowy. Przed oczami mam do dziś ten dawny i ciężki obraz. Bracia ojca Dawyd i Sawka zaprzęgli swoje konie, na rękach zanieśli na wóz matkę i zawieźli razem ze mną oraz starszą siostrą na sąd. Sędzia, zobaczywszy matkę, którą wujkowie prowadzili pod ręce, złośliwie krzyknął: „Po co wy mi trupa tutaj przywlekliście?”. Mnie zostawili w korytarzu, ale kiedy usłyszałam ten krzyk, wyrwałam się i pobiegłam do matki, mocno uczepiłam się jej spódnicy. Sędzia rozgniewał się jeszcze bardziej: „A dziecko po co przyprowadziliście?”. Wtedy siostra powiedziała, że dziecko to przy żywych rodzicach jest sierotą — ojciec w łagrach, brat w armii i po prostu nie ma z kim go zostawić. Matka moja już wiedziała, jak się do nich zwracać i powiedziała: „Towarzyszu czerwony sędzio, to ja poprosiłam, żeby mnie przywieźli na ponowny sąd. Jeśli będę wiedziała, co mnie czeka, to może przeżyję i szybciej wyzdrowieję. Proszę o ponowne rozpatrzenie mojej sprawy”. Nie wiem, co wpłynęło na sędziego, ale dziewięć lat łagrów zamienili na rok przymusowych prac w kamieniołomie, gdzie wydobywano granity, z których był zbudowany i miał mauzoleum Lenina. Praca była katorżnicza. Matka musiała chodzić pieszo siedem kilometrów do sąsiedniej wsi Terenci, żeby na dziewiątą godzinę rano zdążyć do pracy. Tam na obrzeżach tej wsi kopali szyby o długości trzech i głębokości półtora metra. Mama moja była robotnicą pomocniczą: całą ziemię z hałdy, którą wyrzucał kopacz, trzeba było odgrzebać i złożyć po bokach rowu. Czasami wśród granitu trafiał się topaz i kwarc. Szczęściarzy, którzy znajdowali drogocenne kamienie, nagradzano — mogli dać dodatkową rację chleba lub kawałek tkaniny. Od ciężkiej, wyczerpującej pracy matka podupadła na zdrowiu i z potężnym krwotokiem trafiła do szpitala, gdzie o mało nie umarła… Ja, nie zważając na młody wiek, zmuszona byłam zostawać w domu sama i jeszcze wykonywać całą pracę domową. Głodną, obdartą, chudą jak szczapa, zastał mnie brat, który w 1939 roku wrócił z armii do domu. Do końca życia nie zapomnę tego spotkania. Wchodząc do chaty, podszedł do mnie, przywitał się i zapytał, czy go poznaję. Odpowiedziałam, że nie poznaję, przecież byłam całkiem maleńka, kiedy poszedł do armii, w której odsłużył pięć lat. Zapytał mnie: „Gdzie ojciec?”. Odpowiedziałam: „W więzieniu”. „A gdzie matka?”. Odpowiedziałam: „Na przymusowych robotach”. Wtedy upadł na ręce na stole i zapłakał. Na drugi dzień poszedł za matkę odbywać przymusowe prace. Z powrotem brata zaczęło nam się żyć trochę lżej. Ale trwało to niedługo. Strasznym nieszczęściem spadła na nas wojna. „Przeżyć życie to nie pole przejść” — mówi ludowa mądrość. Każde pokolenie ma swoje życiowe pole. Oczywiście, szczęśliwe jest to pokolenie, którego życiowe pole rozpostarło się błękitnym niebem, bezkresnymi łanami złotej dojrzewającej pszenicy, nieskończonymi zielonymi rzędami ziemniaków, buraków, błękitnym morzem lnu, złocistymi kotłami słoneczników, błękitnookimi jeziorami i pełnowodnymi rzekami, bogatymi miastami i wsiami. Moje pokolenie, pokolenie lat 1930—1950, przeżyło gorzkie piołunowe dzieciństwo, grozę totalitarnego stalinowskiego reżimu, który przyniósł straszny głód, krwawą wojnę, niezliczone cierpienia.

Машинний переклад

W SIDŁACH BRAKU PAŃSTWOWOŚCI Dialog na 90-lecie zakończenia ukraińskich zmagań wyzwoleńczych

— Panie Stanisławie, pozwólcie pogratulować Panu jubileuszu: stworzony i kierowany przez Pana Instytut skończył 20 lat. Ta instytucja społeczna stała się bodaj głównym w Polsce ośrodkiem naukowym badania stosunków ukraińsko-polskich, wiele robi dla porozumienia, współpracy między naszymi państwami i narodami. — Dziękuję za gratulacje i zapraszam wszystkich chętnych z Ukrainy — historyków, wykładowców, studentów, dziennikarzy do współpracy z Instytutem. Byłbym szczęśliwy, gdyby na Ukrainie również działały podobne instytuty do badań stosunków ukraińsko-polskich. Adres elektroniczny naszego Instytutu: pwin@c-net.pl. Telefon: 004816—6787333. — Przejdźmy do tematu naszego dialogu, naszego ekskursu w historię. Punktem wyjścia jest traktat warszawski między Rzecząpospolitą Polską a Ukraińską Republiką Ludową, podpisany 22 kwietnia 1920 roku, „traktat Piłsudskiego-Petlury”, jak go jeszcze nazywają od imion liderów państw, które go podpisały. Ocena jego i dziś wywołuje gorące dyskusje, przy czym z obu stron. — Jeśli chodzi o traktat warszawski: Polska jako pierwsza już w 1920 roku oficjalnie uznała Ukraińskie państwo niepodległe. Niestety, mało kto o tym wie na Ukrainie. Wszyscy pamiętają, że Polska uznała niepodległość Ukrainy w 1991 roku, ale to było już po raz drugi. O tym warto pamiętać i koniecznie trzeba dobrze znać swoją historię taką, jaką ona była, a nie taką, jaką narzucił nam reżim totalitarny. Polska już 90 lat temu chciała, żeby Ukraina, nasz najbliższy sąsiad, stała się niepodległym państwem. — Możliwe, że do tego skłaniało to, iż i Polska, po jej rozbiorze przez europejskie imperia pod koniec XVIII wieku, na ponad 120 lat utraciła państwowość. I charakterystyczne, że właśnie Piłsudski, wybitny polityk, który stał na czele odrodzenia niepodległej Polski, pragnął jak najszybciej podpisać traktat ukraińsko-polski. Był przekonany, że ostateczne wyzwolenie Polski od Rosji jest możliwe tylko pod warunkiem, że wolna, niepodległa będzie Ukraina. Mówić o tej motywacji trzeba, gdyż chodzi o dwa kraje, dwa narody, od wieków związane bardzo skomplikowanymi, tragicznymi stosunkami. Niezwykle ciężkim problemem stosunków narodów, państw była kwestia przynależności Galicji Wschodniej. Obecnie to terytorium Ukrainy, to, co nazywamy Zachodnią Ukrainą. Ale o te ziemie przez wieki toczyły się bitwy, zresztą nie tylko polsko-ukraińskie. Ale właściwie Wielka Ukraina, uważał Piłsudski, obowiązkowo musiała być niepodległym państwem. Dlatego odrzucił propozycję bolszewickiego rządu Rosji, który nalegał na likwidację URL, a w zamian obiecywał Polsce oddać o wiele więcej ukraińskich ziem, a także część Białorusi i Litwy. Piłsudski natomiast poparł URL i jej lidera Symona Petlurę. W krytycznych miesiącach jesieni 1919 roku Piłsudski swoim wojskiem faktycznie uratował rząd i armię URL od ostatecznego rozgromienia przez bolszewików. — Ale na początek 1920 roku położenie URL stało się krytyczne: rząd Petlury już prawie utracił kontrolę nad ukraińskim terytorium, które stopniowo zajmowali bolszewicy. — I właśnie to skłoniło Symona Petlurę do podpisania traktatu warszawskiego. Polska stała się jedynym realnym sojusznikiem URL w walce o niepodległość przeciwko moskiewskiej agresji. Ale ten traktat, który składał się z konwencji politycznej, podpisanej 22 kwietnia 1920 roku, i wojskowej, podpisanej dwa dni później, i dziś oceniany jest bardzo niejednoznacznie. Z jednej strony, Polska uznawała URL jako suwerenne państwo i zobowiązywała się udzielać jej pomocy wojskowej przeciwko agresji. Praktycznie oznaczało to wejście Polski w wojnę z bolszewicką Rosją po stronie Ukrainy. Z drugiej, traktat zatwierdzał ziemie Galicji Wschodniej za Polską. W wojnie z Rosją armia ukraińska przechodziła w operacyjne podporządkowanie polskiej. Wszystko to niektórzy historycy traktowali jako zdradę Petlury wobec interesów narodowych, jako dyktat Polski wobec rządu URL, prawda, rządu prawie bez państwa. Co Pan na to powie? Petro Antonenko — Silniejszą przy zawieraniu umowy była pozycja Piłsudskiego. I biorąc pod uwagę jego status „Naczelnika Państwa”, i wychodząc z realnego stanu polskiej armii w tamtym czasie. Nie zapominajmy, że państwo polskie miało już wtedy jasno określone terytorium i struktury — w odróżnieniu od Ukraińskiej Republiki Ludowej. I właśnie tutaj pojawia się ważne pytanie: jaki cel realizowała polityka Piłsudskiego, jak widział przyszłość Polski i Ukrainy? Piłsudski jako polityk, moim zdaniem, koncentrował się na promowaniu Polski w Europie — nie tej, która realnie wtedy istniała, ale w Europie przyszłości. Chciał zbudować w Europie „nowy ład”. Jednak przeszkodą na tej drodze była zarówno wielkomocarstwowa Rosja, jak i Rosja bolszewicka, która zastąpiła Rosję carską. Piłsudski pragnął stać się partnerem (i to jak najbardziej równoprawnym) w negocjacjach z Francją i Wielką Brytanią. Jednak zrozumiałe jest, że nikt z państw zachodnich nie prowadziłby równoprawnych rozmów czy to z Polską, czy z Ukrainą, gdyby na terenach wschodnioeuropejskich dominowała Rosja. I to Piłsudski doskonale rozumiał i uwzględniał w swojej polityce. Dlatego stale szukał nowej koncepcji dla Polski, a także Ukrainy i innych odrodzonych państw w Europie Środkowo-Wschodniej. Byłaby to taka Europa, w której odnowi swoją państwowość (po 120 latach walki) Polska, a także Ukraina, narody Kaukazu i Bałtyku. Szczególnie przyjazny Piłsudski był wobec Litwy, Białorusi i Ukrainy i pragnął uzgodnić ich przyszłość z nową koncepcją Europy. A w tej Europie, gdzie żaden naród nie dyktowałby swojej woli innemu narodowi, osłabiona Rosja dawałaby nową wielką szansę wcześniej ujarzmionym Ukraińcom, i odwrotnie: silna Rosja — pozbawiała. — Ale jest jeszcze osobisty, subiektywny moment w stosunku Piłsudskiego do polsko-ukraińskich relacji. — Piłsudski kochał i znał Ukrainę. Ukraina była dla niego istotna i znacząca, jak dla każdego Polaka, bo dla nas wszystkich Ukraina to nie tylko państwo-sąsiad, ale i wspólna historia: kozaczyzna, walka z rosyjskim caratem, wspólna przestrzeń historyczna, wzajemne wpływy w kulturze, języku i literaturze. — Powróćmy do dyskusji o równoprawności czy nierównoprawności traktatu warszawskiego. — A czy bywają w polityce, historii absolutnie równoprawne sojusze? Przecież Piłsudski musiał dbać o bezpieczeństwo swojego państwa, musiał przewidywać działania i zamiary swoich partnerów. Warto zaznaczyć, że Piłsudski był głową demokratycznego państwa, a nie dyktatorem, miał w parlamencie silną opozycję, a właśnie w parlamencie była skoncentrowana władza. Można nawet powiedzieć, że zawierając sojusz z Petlurą, Piłsudski ryzykował znacznie bardziej: parlament w każdej chwili mógł usunąć go ze stanowiska głowy państwa. Zaraz po podpisaniu umowy w parlamencie zaczęły się rozmowy, że przez sojusz z Petlurą Piłsudski „wciągnął Polskę w awanturniczą politykę na Wschodzie”, która nie tylko niesie zagrożenie dla niepodległości Polski, ale i prowadzi do pogorszenia stosunków z Francją i Wielką Brytanią, które wierzyły, że bolszewicka Rosja wkrótce upadnie, i dlatego nie warto zbyt mocno terytorialnie osłabiać ziem niedawnego sojusznika — Rosji. Teraz co do ryzyk Petlury. Sojusz z Polską przysporzył mu niemało wrogów, ale w razie sukcesu Petlura mógł wygrać znacznie więcej. Jego wygraną mogła stać się niepodległość Ukrainy, chociaż nieco „uszczuplonej” na zachodzie, ale oprócz tego bardzo dużego terytorialnie państwa ze stolicą w Kijowie i prawie wszystkimi historycznymi miastami oraz regionami. Innych sojuszników, oprócz Polski, Petlura nie miał. Ważny moment: jeśli Petlura uważał, że Polska zagraża integralnej, terytorialnej całości Ukrainy, to rozumiał, że Rosja, i „biała”, i „czerwona”, zagraża samemu istnieniu Ukrainy jako państwa. — Zatem traktat warszawski został zawarty. Dalej wydarzenia rozwijały się z błyskawiczną prędkością. Niezwłocznie zjednoczona polsko-ukraińska armia rozpoczęła ofensywę na bolszewików. A już 8 maja wyzwoliła od nich stolicę Ukrainy Kijów. Jednak przeważająca większość Ukraińców bez euforii przyjęła tę ofensywę. Kijowianie rozcenili to jako kolejną zmianę władzy w starożytnej stolicy, zdaje się, szóstą czy siódmą w ciągu ostatnich kilku lat. Co więcej, to wyzwolenie przyszło za pomocą obcej armii. I samego Petlury już nie postrzegano jako ogólnonarodowego lidera. Cała Ukraina widziała ten rozłam w stanie ukraińskiej demokracji, między jej przywódcami — Hruszewskim, Wynnyczenką i Petlurą. Dla porównania. Kiedy Piłsudski ogłosił 11 listopada 1918 roku niepodległość odrodzonej Polski, w kraju istniało od razu kilka centrów władzy, można powiedzieć, protorządów: w Warszawie, Krakowie, Lublinie. Ale żelazna wola Piłsudskiego, patriotyzm polskich liderów politycznych zjednoczyły naród i odrodziły państwo. Nie tak stało się na Ukrainie. — Jeden z znanych na emigracji ukraińskich publicystów Iwan Kedryn-Rudnycki napisał ciekawy artykuł „Piłsudski i Petlura”, gdzie między innymi zaznaczył, że na 1918 rok Piłsudski już był symbolem walki o niepodległość państwa, twórcą polskiego podziemnego ruchu wyzwoleńczego, byłym więźniem niemieckiego więzienia w Magdeburgu, twórcą Legionów Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej. A co w tym czasie robił Petlura? Był publicystą, pisał artykuły. A oto co pisał Wołodymyr Wynnyczenko, nieżyczliwy Petlurze: kiedy Petlura został Głównym Atamanem, to „chodził z popami, z procesjami” i chciał, żeby na Chreszczatyku mu padali do nóg i całowali ręce. Może to nieco dosłownie, ale jest w tym ziarno prawdy. Mało kto z Ukraińców uważał Petlurę za narodowego lidera. Chociaż w rzeczywistości 1920 rok stał się ostatnim rokiem ukraińskich zmagań wyzwoleńczych. Zakończyły się one porażką w tej „wojnie domowej”, według sztampowej radzieckiej definicji, a w rzeczywistości — w wojnie wyzwoleńczej Ukraińskiej Republiki Ludowej przeciwko agresji Rosji, tej komuno-radzieckiej imperium, odnowionej na ruinach carskiej. W tym ostatnim roku ciężkiej i nierównej walki Ukrainy o niepodległość los URL okazał się ściśle powiązany z niedawno odnowioną po ponad 120 latach bezpaństwowości niepodległą Polską. O tych skrajnie skomplikowanych, niejednoznacznych historycznych perypetiach prowadzą dialog znany polski historyk, dyrektor Południowo-Wschodniego Instytutu Naukowego w Przemyślu doktor Stanisław STĘPIEŃ i zastępca redaktora naczelnego naszej gazety Petro ANTONENKO. Józef Piłsudski i Symon Petlura (w centrum) wśród polskich i ukraińskich oficerów

Машинний переклад

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

był nim, a jego życiowa droga przypomina los Józefa Piłsudskiego. Prawda, w przeciwieństwie do Piłsudskiego, rozpoczął działalność polityczną dopiero pod koniec I wojny światowej, podczas gdy Piłsudski był znanym przywódcą narodowym walczących o niepodległość już pod koniec XIX wieku. Należy jednak podkreślić, że Petlura wyróżniał się wśród innych ukraińskich działaczy politycznych tym, że miał wielkie zdolności przewidywania przyszłości; miał własną koncepcję rozwoju ukraińskiego narodu i państwa, jakiej brakowało wielu ukraińskim działaczom tamtego czasu. W przeciwieństwie do Winniczenki i Hruszewskiego, którzy chcieli stworzyć jak najbardziej narodową milicję, on dobrze rozumiał potrzebę budowy silnej ukraińskiej armii. Niestety, mało kto znał Petlurę takim, mało kto znał jego idee. — Wybaczmy Winniczence te ostre słowa. Raczej nie było to ze strony Petlury pragnienie zaszczytów. — Petlura rozumiał, że mąż stanu musi mieć za sobą tradycję, musi mieć autorytet społeczny, naród musi widzieć w nim męża stanu. I jego porażka polega na tym, że nie zdołał stworzyć tej tradycji właśnie wtedy. Nie miał na to czasu. — Niestety, była to porażka nie tylko Petlury, ale i narodu, porażka narodowowyzwoleńczych zmagań. Ostatni akt rozegrał się latem i jesienią 1920 roku. Już pod koniec maja czerwone wojska przeszły do kontrofensywy. A po dwóch i pół miesiąca, w sierpniu, znalazły się 13 kilometrów od Warszawy. Prawda, wtedy stało się to, co później nazwano „cudem nad Wisłą”: Armia Czerwona poniosła druzgocącą klęskę. Później, w październiku, kolejną – nad Niemnem. Ale mimo to sejm Polski w październiku musiał zawrzeć rozejm z bolszewicką Rosją. W listopadzie 1920 roku ostatnie oddziały pokonanej armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, armii Symona Petlury, opuściły ukraińską ziemię i przekroczyły polską granicę. I choć była jeszcze desperacka próba poderwania Ukrainy przeciw bolszewikom – wyprawa Jurija Tiutiunnyka w 1921 roku – to walkę o wyzwolenie przegrano. Jakie więc były przyczyny? Błędy w polityce społecznej przywódców UNR? Bezsprzecznie. Rozłam w obozie demokratów? Również. Agresja bolszewickiej Rosji? Przede wszystkim. Ale czy tylko to? A czynnik międzynarodowy? — To niezwykle ważne pytanie. Na ówczesnej arenie politycznej graczy było znacznie więcej. Czy Polacy mogli kontynuować walkę, pomóc Ukrainie? Nie mieli dość ani prowiantu, ani broni. Dlatego byli zmuszeni zwracać się o pomoc do krajów zachodnich, zwłaszcza do Francji i Wielkiej Brytanii. Ale co się stało? Właśnie wtedy rozpoczęły się strajki brytyjskich dokerów, którzy nie chcieli ładować na statki broni i prowiantu dla armii polskiej, a ogłosili hasło „Ręce precz od Republiki Rad!”. Trzeba było rozstrzygnąć, czy Polska mogła wspierać tę walkę w obronie ukraińskiej państwowości? Piłsudski był gotów do walki, ale miał wielu przeciwników politycznych. To była trudna sytuacja. Petlura również rozumiał, że dalsza wojna z bolszewicką Rosją jest niemożliwa. — Co do stanowiska wiodących państw Zachodu, to bardzo trafnie powiedział później sam Petlura: „Wielkie mocarstwa Europy nie chciały zrozumieć naszych narodowych dążeń, nie chciały dostrzec własnych interesów. Europa świadomie zamykała oczy na walkę Ukrainy, Białorusi, Donu, Kubania, Gruzji, nie chciała pomóc w dążeniach narodów, które wspólnymi siłami pragnęły powstrzymać krwawą falę komunistycznego imperializmu moskiewskiego”. Jaka to absolutnie trafna historyczna paralela z dzisiejszością. Chodzi o stanowisko Zachodu wobec dzisiejszej Ukrainy. Ale wróćmy do roku 1920. Polska, mimo faktycznej porażki w wojnie z Rosją, przytuliła na swoim terytorium resztki pokonanych struktur UNR. Tu, na emigracji, rozlokował się rząd Ukrainy, jej armia, Symon Petlura pozostawał przewodniczącym Dyrektoriatu, Naczelnym Atamanem sił zbrojnych. Jednak w marcu 1921 roku Polska została zmuszona podpisać z Rosją pokój ryski, który faktycznie unieważnił traktat warszawski z 1920 roku. Armia Czerwona wycofała się na wschód, w skład Polski ponownie weszły zachodnioukraińskie ziemie, UNR została zlikwidowana. Natomiast na Naddnieprzańskiej Ukrainie formalnie ustanawiano władzę tak zwanej Ukraińskiej Republiki Radzieckiej, faktycznie zaś kolonii bolszewickiej Rosji, która już w następnym roku prawnie weszła w skład nowo utworzonego ZSRR na prawie 70 lat. Wyrok niektórych historyków wobec Piłsudskiego był surowy: zdradził Petlurę i Ukrainę. Jaka jest Pana ocena? — Stawianie pytania w ten sposób jest niewłaściwe. Dlaczego Piłsudski miałby być zdrajcą? Nie miał innego wyboru. Zresztą to nie była jego decyzja, lecz sejmu polskiego, w którym nie miał większości. Wolnej Ukrainy nie chciało żadne z państw Europy Zachodniej; uważali, że reżim bolszewicki szybko upadnie i dlatego nie trzeba osłabiać przyszłej Rosji, odbierając jej część ziem. Rosja w czasie wojny, a także wcześniej, była najbliższym sojusznikiem Francji i Wielkiej Brytanii. Istnienie państwa rosyjskiego było korzystne dla Niemców, którzy obawiali się, że sojusz Polski z Ukrainą wzmocni odrodzoną Polskę. Jeszcze jeden moment, na który warto zwrócić uwagę. Zgodnie z dodatkową umową, podpisaną – wbrew opinii Piłsudskiego – już po pokoju ryskim, Petlura i kilku innych ukraińskich działaczy mieli zostać wydaleni z Polski. Ale tak się nie stało. Była próba zabicia go jeszcze w Polsce przez agenta bolszewickiego, jednak Polacy chronili Petlurę, a później pomagali mu na emigracji w Paryżu. — Tak, Symon Petlura jako przywódca UNR przebywał w Polsce jeszcze prawie trzy lata i opuścił ją w ostatnim dniu 1923 roku. A już 25 maja 1926 roku zabił go w Paryżu agent sowieckich służb specjalnych. Stało się to nie przypadkowo, w czasie, gdy Piłsudski po raz drugi doszedł do władzy w Polsce w 1926 roku. Komunistyczne władze Moskwy obawiały się, że nastąpi odnowienie polsko-ukraińskiego sojuszu. Nasza rozmowa o ukraińskich narodowych zmaganiach o wyzwolenie, a właściwie o ich końcowym etapie, pokazuje, jak bardzo złożone i tragiczne są perypetie historyczne narodu, gdy znajduje się on w sieci bezpaństwowości. Czy to Ukraina, czy Polska, czy inne narody, które przez dziesiątki, setki lat wywalczały swoją wolę, niepodległość. Na zakończenie chcę przypomnieć słynne hasło Polaków, z którym szli do walki o niepodległość podczas dwóch powstań przeciw Rosji w XIX wieku: „Za wolność waszą i naszą!”. Marszałek Piłsudski odnowił to hasło w 1920 roku. A po raz trzeci to hasło zabrzmiało podczas pomarańczowej rewolucji. Znamienne, prawda? Więc, odwołując się do historii, wróćmy do współczesności. — Polsko-ukraińskie stosunki w przyszłości będą takie, jakimi obie strony, ukraiński i polski naród, zechcą je widzieć. To ważne zadanie dla elity, intelektualnej czołówki, menedżerów kraju wszystkich szczebli – tworzyć i rozwijać społeczeństwo, a nie podporządkowywać je własnej kapryśnej woli. Na ile sami intelektualni przywódcy narodu, między innymi pisarze, artyści, dziennikarze, chcą, by nasze wzajemne stosunki były wzorcowe? Nie powinniśmy stawiać relacji z Rosjanami ponad własnymi interesami narodowymi. Pomarańczowa rewolucja była od momentu proklamowania niepodległości największym wzlotem ukraińskiego społeczeństwa. Ukraińcy bowiem próbowali swoich sił, walczyli i dowiedli, że mają prawo do własnego zdania. To również wpłynęło na polsko-ukraińskie stosunki, bo wszyscy na świecie cenią tych, którzy potrafią walczyć o swoje interesy. Dlatego Polacy popierali „pomarańczowy” opór narodu ukraińskiego. Uważam, że do tej walki będą powracać przyszłe pokolenia Ukraińców. Należy dodać, że doktor Stanisław Stempień, autor wielu prac o stosunkach polsko-ukraińskich, obecnie zajmuje się opracowaniem i wydaniem książki o życiu i działalności Symona Petlury. Przemyśl, Polska — Kijów, Ukraina

Машинний переклад

WOLNOŚĆ DLA NIEWOLNIKÓW

„Jak może istnieć święto państwowe Dzień Wolności w kraju, w którym władza lekceważy prawa obywateli?”. To retoryczne pytanie pojawiło się podczas dyskusji „Dzień Wolności i nowe pokolenie polityczne” w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej właśnie w dniu rocznicy pomarańczowej rewolucji — 22 listopada… Gośćmi dyskusji byli: były szef SBU, a obecnie przewodniczący rady politycznej „Naszej Ukrainy” Wałentyn Naływajczenko, była rzeczniczka prasowa prezydenta Iryna Wannykowa, analityk polityczny Rostysław Pawłenko, przewodniczący komitetu wykonawczego „Naszej Ukrainy” Serhij Bondarczuk oraz członek rady politycznej Danyło Łubkiwski. Miejsce spotkania nie jest przypadkowe, gdyż to właśnie Mohylanka w 2004 roku była jedynym kijowskim uniwersytetem, który na szczeblu administracji poparł pomarańczową rewolucję. Podyskutować przyszli zarówno wykładowcy, jak i studenci. Było wielu tych, którzy brali bezpośredni udział w listopadowych wydarzeniach 2004 roku. Jewhen SAW WATEJEW „REWOLUCJA GODNOŚCI” Pomarańczowa rewolucja do dziś była ostatnią stroną ukraińskiej historii, kiedy wolność naprawdę wiele znaczyła. Różnie można odnosić się do pięciu „porewolucyjnych” lat i do ludzi, którzy w tym czasie rządzili państwem. Ale absolutnie z pewnością można powiedzieć, że jesienią 2004 roku ludzie, którzy stali na Majdanie, czuli się wolni i zdolni do samodzielnego dysponowania swoją wolnością. Dla nich wolność była wartością. Według trafnego określenia historyka Jarosława Hrycaka: „To była rewolucja godności, kiedy miliony ludzi zdecydowały, że nie są niegodziwcami, że są coś warci”. Przez następne pięć lat pojęcie „wolności” dewaluowało się. Wiece za pieniądze, sprzedaż własnego głosu na wyborach — wolnością zaczęto handlować i, jak się okazało, przestano ją cenić. „…PIĘĆ LAT TOTALNEJ KORUPCJI, ZDRAD I SWAR…” Mimo że temat spotkania niejako popychał do mówienia o przyszłych perspektywach zaproszonej siły politycznej, przede wszystkim wspominano historię, szukano przyczyn, dlaczego nawet po demokratycznych przemianach, które nastąpiły w wyniku pomarańczowej rewolucji, wróciliśmy tam, skąd zaczynaliśmy. „Wtedy w 2004, a nawet jeszcze w 2005 roku większość ludności Ukrainy popierała Juszczenkę. Europa i prawie cały świat też początkowo byli zachwyceni. Ale my musieliśmy ten zachwyt przekuć w realne reformy, w realne projekty ustaw i zbudować nowy system władzy. Żaden z tych projektów nie został zrealizowany” — odpowiada W. Naływajczenko i nazywa dawno wszystkim zrozumiałą przyczynę: „To było pięć lat totalnej korupcji, zdrad i swar”. W rezultacie ukraińskie społeczeństwo otrzymało władzę, dla której wolność nie jest już nawet wartością. W takiej sytuacji Dzień Wolności przekształcił się w całkowitą farsę, co 22 listopada dobrze pokazały wiadomości wielu kanałów telewizyjnych. Oto widzimy Janukowycza w Brukseli, głos zza kadru mówi nam, że ruch bezwizowy między Ukrainą a UE będzie niemal w przyszłym roku. A całkiem obok materiał o wielotysięcznym wiecu przedsiębiorców w centrum Kijowa, który władza chciała zakazać! „TAK, JESTEŚMY PRAGMATYKAMI. TAK, JESTEŚMY NACJONALISTAMI” Temat dyskusji, przypomnę, brzmiał „Dzień Wolności i nowe pokolenie polityczne”, ale pojawiły się też inne pytania: czy można już mówić o „nowym pokoleniu politycznym”? Jeśli rzeczywiście się uformowało, to czym będzie różnić się od starego? „Przede wszystkim to ludzie, którzy odnieśli sukces już w warunkach niepodległej Ukrainy i mają obiektywny interes w tym, aby państwo rozwijało się jako silne, niezależne i stawiało ambitne zadania. Ukraina już teraz ma wystarczająco dużo ambitnych młodych ludzi, którzy nie ograniczają się wyłącznie do indywidualnego sukcesu, a mówią o sukcesie całego kraju” — tak widzi to pokolenie analityk polityczny Rostysław Pawłenko. „My już pożegnaliśmy się z dużą częścią »drogich przyjaciół« i korupcjonerów” — przekonuje Naływajczenko, a mówiąc o nowym kursie politycznym, pewnie, niemal po wojskowemu, stwierdza: „Tak, jesteśmy pragmatykami. Tak, jesteśmy nacjonalistami”. Pragmatyczny nacjonalizm, według słów polityków, powinien opierać się i orientować na obywatela, który wiąże swoje własne zadania życiowe z celami swojego państwa. Wiec na Majdanie Niepodległości i hasła, które padają, pozwalają Rostysławowi Pawłence patrzeć w przyszłość z optymizmem, a nawet przeprowadzić paralele z 2004 rokiem: „Spójrzcie na dzisiejszy Majdan i przypomnijcie sobie 22 listopada 2004 roku. Wtedy pierwszymi na ulice wyszli aktywiści społeczni, teraz to drobny i średni biznes. Pierwszymi wychodzą aktywni, ci, którzy mogą wstać, wyraźnie zadeklarować, wiedząc, że nie jest ich tak wielu”. „TRZEBA POZBAWIĆ SBU FUNKCJI ODZIEDZICZONYCH PO KGB” Dzisiejsze zaniepokojenie stanem demokracji na Ukrainie tak czy inaczej wiąże się z działalnością SBU i jej szefa Wałerija Choroszkowskiego. Podczas dyskusji poruszono również ten temat. W szczególności padło pytanie o czasy, kiedy Naływajczenko i Choroszkowski pracowali razem. „Wałerij Choroszkowski został moim pierwszym zastępcą w 2009 roku. Był wśród pierwszych, którzy popierali politykę »dekadebizacji« SBU, na wszelkie sposoby wspierał otwieranie archiwów UPA, zatrzymywanie na terytorium Ukrainy agentów FSB. Te zmiany, które nastąpiły… Myślę, że nie warto ich personalizować, należy po prostu pozbawić SBU funkcji odziedziczonych po KGB, żeby żaden szef tej służby nie miał takich uprawnień, jakie ma teraz Choroszkowski”. Dzień Wolności za nowej władzy „świętowano” po raz pierwszy. I niech sama władza nie chce o tym święcie wspominać, najważniejsze, żeby każdego roku wspominaliśmy my.

Машинний переклад

CZY BĘDZIE SOBÓR KOZACKI?

Jewhen BUKET. Narodowy Związek Krajoznawców Ukrainy przy wsparciu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki przeprowadził w „Ukrinformie” konferencję prasową na temat „Czy uratujemy narodowy cud — sakralną architekturę drewnianą?”. Spotkanie to podsumowało niedawne ekspedycje NZKU do obwodów lwowskiego i dniepropetrowskiego, podczas których naukowcy nie tylko zbierali materiał faktograficzny i wizualny dotyczący sakralnego budownictwa drewnianego, ale także spotykali się ze społecznością i lokalnymi włodarzami. Największą uwagę przykuł Sobór Trójcy Świętej w mieście Nowomoskowsk w obwodzie dniepropetrowskim — jedyna znana obecnie na świecie dziewięciozrębowa i dziewięciokopułowa cerkiew. Sobór wzniesiono w 1778 roku, już po likwidacji Siczy Zaporoskiej. Poświęceniem nowego ikonostasu głównego przedsionka 18 kwietnia 1781 roku (według starego stylu) zakończono budowę świątyni. Jej dalszą historię można streścić kilkoma zdaniami. Sobór Trójcy Świętej w 1830 roku wyremontowano, a w 1887 roku — złożono na nowo „według starego wzoru”, ale z pewnymi zmianami. W 1930 roku komuniści zamknęli sobór i oddali go na magazyn dla kantoru „Zahotzerno”. Stosunek ówczesnej władzy do tego duchowego zabytku narodu ukraińskiego jest jednym z tematów powieści Ołesia Honczara „Sobór”. Obecnie, jak przekonali się uczestnicy pierwszych „Czytań Tronkowskich”, Sobór Trójcy Świętej jest uszkodzony przez grzyb, opady atmosferyczne i po prostu przez czas. Ponadto w świątyni „iskrzy” instalacja elektryczna, co może wywołać pożar. Miejscowy duchowny Patriarchatu Moskiewskiego ma zamiar, jeśli otrzyma środki na remont, sprowadzić drewno z Rosji, ale obiecał konsultować się z konserwatorami zabytków… Podczas wyjazdu do Nowomoskowska odbyło się także spotkanie krajoznawców z nowo wybranym merem miasta Serhijem Morozem. Poinformował on, że rada miejska ma już kilka projektów rekonstrukcji soboru. Jeden z nich, w szczególności, przewiduje jeszcze stworzenie w podziemnym tunelu, który biegnie spod budowli do rzeki Samary, muzeum krajoznawczego. Ogólnie rzecz biorąc, będzie można stworzyć dochodowy szlak turystyczny. Ale nie usłyszeliśmy ani terminów, ani kosztów wykonania tych prac. Tymczasem sobór, który przetrwał wszystkie nieszczęścia swojej ponad 200-letniej historii, wkrótce może ulec zniszczeniu. „Tego nam nie wybaczą ani Pan Bóg, ani nasze dzieci, ani ich potomkowie” — są przekonani krajoznawcy. DREWNIANE CERKWIE WE WSPÓŁCZESNEJ UKRAINIE. O problemach Soboru Trójcy Świętej w szczególności i drewnianej architektury sakralnej w ogólności mówili kilka dni po powrocie z Nowomoskowska uczestnicy konferencji prasowej w Kijowie. Obecnie, według słów wiodącego specjalisty naukowego przedsiębiorstwa państwowego „Ukrzachidprojektrestawracija” (Lwów) i tegorocznego laureata nagrody krajoznawczej im. Dmytra Jawornyckiego, Wasyla Słobodziana, istnieje około 2,5 tysiąca drewnianych świątyń, z których ponad 800 znajduje się na terenie samego tylko obwodu lwowskiego. Z każdym rokiem jest ich mniej i to nie tylko z powodu klęsk żywiołowych. Cerkwie są burzone z powodu sporów międzywyznaniowych, płoną (w ten sposób złodzieje zacierają ślady); czasami kosztem drewnianych cudów „uwalnia się” miejsca pod budowle murowane. Zabytki giną także z powodu ludzkiej ignorancji: bezmyślnie obija się je blachą i plastikiem, imitując remont, a drewno przez to gnije. Wasyl Mychajłowycz opowiedział o doświadczeniach sąsiedniej Polski, gdzie drewnianych artefaktów sakralnych jest mniej, ale państwo nie skąpi znacznych środków na ich utrzymanie i rekonstrukcję. „Tam dbają zarówno o historię, jak i o ekonomię” — dodał, zaznaczając, że do zabytków architektury z drewna turystów nie trzeba namawiać. PATRIARCHAT MOSKIEWSKI „PRYWATYZOWAŁ” ŚWIĄTYNIE, KTÓRE MAJĄ WARTOŚĆ OGÓŁNONARODOWĄ. O tym po raz kolejny przypomniał wiodący pracownik Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. Maksyma Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, doktor teologii Dmytro Stepowyk. Zgodnie z ukraińskim ustawodawstwem, sprawa zachowania świątyń leży na barkach cerkwi jako ich właściciela. „Ale przedstawiciele tego wyznania świadomie niszczą świątynie, wyganiają z nich specjalistów i muzealników, którzy doradzają, jak chronić zabytki” — zaznaczył Dmytro Własowycz. Przykładów, według jego słów, można podać niemało zarówno w stolicy, jak i poza jej granicami. Dzisiaj na Ukrainie wszystkie zabytki architektury sakralnej, poza obwodami lwowskim, iwanofrankiwskim i częściowo Kijowem, są własnością Patriarchatu Moskiewskiego. Sobór Trójcy Świętej nie jest wyjątkiem. Dmytra Własowycza poparł inny uczestnik konferencji prasowej — badacz historii Soboru Trójcy Świętej, zasłużony dziennikarz Ukrainy Ołeksandr Zajec. „Sobór wznieśli Kozacy na ostatniej fali — imperatorowa Katarzyna już dobiła Sicz Zaporoską. Tego pięknego obiektu było widać daleko na stepach” — przypomniał obecnym. Pan Zajec wspomina, jak w soborze przechowywano paszę i zboże, a on ramię w ramię z miejscowymi krajoznawcami i społecznością domagał się otwarcia tam przynajmniej muzeum. Pan Zajec pokazał pożółkłe od czasu szpalty gazetowe ze zdjęciem Ołesia Honczara z żoną, który w swojej powieści przedstawił erozję ukraińskiej moralności i duchowości. „Główna przyczyna dalszej ruiny naszej świętości jest wciąż ta sama, określona przez autora powieści — skonstatował O. Zajec. — Świątynia ta jest w niebezpieczeństwie. Przez prace budowlane, które prowadzili moskiewscy popi, przechyliły się trzy z dziewięciu jego kopuł”. Dziennikarz szczerze życzył powrotu kozackiego cudu cerkiewnego Patriarchatowi Kijowskiemu. „Obecnie społeczność zadowala się wzniesioną niedaleko soboru Cerkwią Świętej Trójcy Patriarchatu Kijowskiego — całkiem niezłą, pięciokopułową — zaznaczył. — Gdyby zebrali potrzebne pieniądze, to zapewne zdołaliby odnowić także sobór. Najwyraźniej brakuje jednego — woli władzy lokalnej”. Ołeksandr Semenowycz wyraził przypuszczenie, że akcje podobne do ekspedycji NZKU do Nowomoskowska oraz konferencje prasowe zwrócą uwagę władz na tę dawną biedę. WŁADZA PLANUJE ANULOWAĆ PROGRAMY OCHRONNE W konferencji prasowej wziął również udział pierwszy zastępca przewodniczącego Państwowej Służby Ochrony Narodowego Dziedzictwa Kulturowego Wiktor Weczerśkyj. Określił on pracę swojego urzędu jako taką, która przeciwstawia się działaniu drugiej zasady termodynamiki. Mimo ciągłego działania tej zasady, Ukraina wciąż posiada 130 tysięcy nieruchomych zabytków dziedzictwa kulturowego, a to w przybliżeniu tyle samo, co na terytorium Rosji, i więcej niż w wielu państwach europejskich, w szczególności w Polsce. Wiktor Wasylowycz wyraził przekonanie, że nawet najbogatszy kraj nie jest w stanie utrzymać wszystkich swoich architektonicznych rarytasów w należytym stanie kosztem państwa. Dlatego, przypomniał, obowiązek utrzymania zabytku spoczywa na jego właścicielu. „Ale cztery lata temu zostały opracowane koncepcje dwóch państwowych programów celowych — ochrony zamków oraz ochrony i renowacji zabytków architektury drewnianej. Gabinet Ministrów je zatwierdził i… wszystko skończyło się, „jak zawsze u nas wszystko się kończy”: Ministerstwo Finansów powiedziało, że pieniędzy nie ma i nie będzie. Myślą o anulowaniu nawet wspomnianych programów. Z powodu nierealności. Ze względu na nominowanie ośmiu drewnianych cerkwi do Listy światowego dziedzictwa UNESCO, na razie udało się „przebić” jedynie opracowanie planu działań z jego późniejszym zatwierdzeniem przez rząd. Opracowano już dossier nominacyjne tych cerkwi, przekazano je już do paryskiego Centrum Światowego Dziedzictwa, zostały tam już przyjęte. Teraz Ukraina musi doprowadzić te zabytki do takiego stanu, aby jakikolwiek niezależny — czyli w żaden sposób z nami niepowiązany — ekspert uwierzył, że państwo dba o te rarytasy”. Na razie bezpłatnie, jak podkreślił pan Weczerśkyj, „na gołym entuzjazmie” popracowały przedsiębiorstwo państwowe „Ukrzachidprojektrestawracija” oraz Instytut Badań nad Zabytkami — wyznaczono terytoria i strefy ochronne tych zabytków. Ich tytaniczną pracę musi zatwierdzić Ministerstwo Kultury i Turystyki. Reszty na entuzjazmie rozwiązać się nie da. Tak jak dróg, drogowskazów do zabytków oraz ich ochrony. Choć finansiści są przekonani o niecelowości wydatków na ochronę zabytków, według słów W. Weczerśkiego, „na górze” są ludzie o odmiennym zdaniu. W nich nadzieja. ZWIĄZEK KRAJOZNAWCÓW BIERZE NA SIEBIE MISJĘ ZACHOWANIA ZABYTKÓW Zastępca przewodniczącego Narodowego Związku Krajoznawców Hryhorij Klepak, podsumowując, zaproponował uznać odbudowę kozackiego soboru w Nowomoskowsku za sprawę całej, a więc i krajoznawczej społeczności. „NZK będzie inicjować maratony medialne w celu zbierania środków na tę świętą sprawę” — zapewnił. Według ekspertów, aby odrestaurować sobór, potrzeba około 25 milionów hrywien. Jednak pieniędzy nie ma nawet na jego ekspertyzę, która kosztuje około 220 tysięcy. Związek zwrócił się już do Prezydenta Ukrainy z listem o zatwierdzenie Narodowego programu zachowania sakralnych zabytków architektury Ukrainy, który w szczególności przewiduje zakończenie inwentaryzacji drewnianych cerkwi na Ukrainie oraz na ukraińskich ziemiach etnicznych wraz z późniejszym sporządzeniem ujednoliconego indywidualnego dokumentu ochrony zabytków. Możliwe, że choć przed przeprowadzeniem mistrzostw Europy w piłce nożnej kulturę przestaną finansować według zasady rezydualnej i zrobią pierwsze kroki dla zachowania zabytków, które kształtują wizerunek Ukrainy na świecie. Ale póki co podstaw do optymizmu brakuje. „Niema muzyka soboru, muzyka owych harmonijnie wzniesionych ku niebu bań-kopuł — ona dla ciebie realnie istnieje, jesteś w stanie ją słyszeć, chociaż inni, zdaje się, są na nią głusi”. Ołeś Honczar Krajoznawcy mają nadzieję, że dzięki rozgłosowi w środkach masowego przekazu uda się zwrócić uwagę władz i opinii publicznej na Sobór Trójcy Świętej oraz inne zabytki drewnianej architektury sakralnej. Zdjęcie Ołesia Dmytrenki

Машинний переклад

Оригінал українською · переклад оновлюється

««ЦЦААВВЕЕДД ТТААННЕЕММ»» — — ССККААЗЗААЛЛИИ ННАААММ ВВІІРРММЕЕННИИ ІІ ВВИИДДААЛЛИИ ППРРААВВДДИИВВУУ ІІССТТООРРІІЮЮ УУККРРААЇЇННИИ

Марія КУЧЕРЕНКО Нещодавно в культурному житті Укра% їни та Вірменії сталася значна подія: у еч% міадзинському видавництві “Вагаршапат” побачила світ “Україна. Історія” Ореста Субтельного вірменською мовою. Подія приємна, я сказала б, зворушлива, адже нелегка, більш як трирічна праця україн% ських і вірменських істориків, переклада% чів, видавців увінчалася справді%таки не% ординарним виданням. Однак ностальгій% но%натхненний стиль повідомлення здав% ся мені не зовсім доречним, бо за радян% ських часів така книжка не могла бути ви% дана, а в нинішній Україні, знищеній мо% рально, зав’язлій в економічному хаосі й корупції, ця подія культурного життя за% лишилася непоміченою. Натомість, коли у Вірменії вже друкували наклад “України. Історії” Ореста Субтельного у вірменсько% му перекладі, у Криму натхненні новою політикою уряду вітренківці та члени ор% ганізації “Прорив” палили підручники з історії України, а коли вже їм забракло підручників із історії, віддирали обкла% динки з хімії та біології. Книжки привози% ли “символічно” тачкою і скидали до під% ніжжя пам’ятника Катерині ІІ. У незалежній Україні палили історію України! Однак форма осуду новітніх ге% ростратів української історії Ганною Гер% ман просто%таки зашкалила за своїм ци% нізмом. “Давайте дискутувати, разом ви% робляти концепцію гуманітарної політи% ки, разом писати нашу історію…”, — за% кликала вона. Правда може бути різною, а істина одна: нинішня влада в Україні з префіксом “анти” — антидержавна, анти% українська, антинародна, і якщо, як ска% зав поет В. Слапчук, “воля для українця, це коли руки вишиваним рукавом зв’яза% ні”, — то слід, нарешті, щось робити з ти% ми вузлами… Хоч би там як, а зневірена українська душа, попри всі кризи, ще не втратила лю% бові до життя, як і похідного від неї — по% чуття глибокої людської вдячності. Тож, тримаючи сьогодні в руках “Україну. Істо% рію” Ореста Субтельного вірменською мовою, не можна не висловити щирих слів вдячності Вірменії за таку увагу до до% лі колишньої посестри по радянському простору. Вірменія. Маленька держава на істо% ричній мапі. Вірмени, які разом із греками вважаються найдавнішими етносами сві% ту, зуміли за більш як три тисячоліття го% нінь зберегти свою самобутність, виро% бивши імунітет від засилля чужих культур. Їхнє бережне ставлення до своєї історії, мови, культурних традицій, що передаєть% ся з покоління в покоління генетично, по% ширилося і на інші культури. І вихід у світ вірменською “України. Історії” Ореста Суб% тельного — яскраве то% му свідчення. Розповідає Олек/ сандр Божко, Надзви/ чайний і Повноважний Посол України, вірме/ нознавець і перекладач, відповідальний редактор цього видання: “Працю% ючи у Вірменії, я пере% конався, що там замало знають про Україну, про нашу історію, особ% ливо про ті сторінки, які в радянські часи за% мовчувалися або спот% ворювалися. До того ж укорінені за комуністів негативні стереотипи постійно підживлюва% лися через російсько% мовне телебачення і пресу. Тому й виник% ла думка перекласти вірменською мовою книжку з історії українського народу. Ви% бір випав на працю Ореста Субтельного, яка здобула визнання в Україні та за її ме% жами. Цю ідею також підтримав знаний львівський історик Ярослав Дашкевич — автор численних досліджень з історії дав% ніх українсько%вірменських зв’язків, лю% дина надзвичайно шанована у Вірменії…” Праця над книжкою тривала понад три роки. Перекладачі Зара Туманян, Да% вит Багдасарян і відповідальний редактор видання Олександр Божко мали над% складне завдання. З подібними перекла% дами вірменським тлумачам ще не доводилося мати справу. Та й опо% відь у книжці закінчувалася 1991 роком, тож її було доповнено хро% нологією політичних подій в Укра% їні до 2010 року, включно з прези% дентськими виборами, а також пе% ребігом вірменсько%українських міждержавних зв’язків після здо% буття незалежності. Звичайно, книжка не побачила б світ, якби не Самвел Шагназарян — вірменсько%український підпри% ємець, пов’язаний з Україною не тільки бізнесом, а й родинними зв’язками. Двоє його синів — Гайк та Армен одружені з українками, обидва однаковою мірою добре во% лодіють вірменською і українською мовами. Олександр Божко охоче розпо% відає про Вірменію, завжди з вели% ким пієтетом і пошаною. Він уни% кає аналогій — просто констатує, однак вони самі собою приходять на думку, і то надто болісні. Скільки разів здавалося, що вірменський етнос знище% но, стерто з лиця землі, перетворено на прах, аж ні — народ знову і знову поставав із забуття, вражаючи феноменальною здатністю зберігати етнічну ідентичність. Ще й відроджував свою державність. Якщо колись на землі був Рай, то він був на вірменській землі, бо, за Біблією, саме на Вірменському нагір’ї райська річ% ка розгалужувалася на Фісон, Гіон, Тигр і Єфрат. Звідси, із цього “забутого раю”, почався пекельний шлях непокірного на% роду, про що так художньо переконливо розповіла Ліна Костенко у своєму вірші “Цавед танем”: Згоріли їхні селища, пропа% ли їхні мули, // Бредуть, бредуть вигнанці в дорогу неблизьку,// Щоб мову свою рідну їх діти не забули, // Їм літери виводять вір% менки на піску. “Цавед танем” — “заберу твій біль” — так кажуть вірмени, коли хочуть підтрима% ти один одного. Народжений у муках втраті злигоднів вислів, ставав формулою об’єд% навчої сили, сенсом людської і національ% ної спільності — немає чужого горя, твоє горе є моїм горем, і ми живі, допоки ми ра% зом. Нині у Ечміадзині — духовній столиці Вірменії — зберігається, як найдорожча святиня, викувана із золота й інкрустована діамантами вірменська абетка. Її вірмен% ська діаспора подарувала своїй батьківщи% ні в ті часи, коли кремлівські ідеологи роз% пиналися на весь світ про “нову історичну спільноту — радянський народ”. І був той дарунок промовистіший за всі слова. Вірмени — чи не найрозпорошеніша нація світу. Вірменська діаспора в кілька разів перевищує кількість населення самої Республіки Вірменія. Однак навіть далеко за межами своєї батьківщини вона не втрачає духовного зв’язку з батьківщи% ною. Слід зазначити, що значною мірою об’єднавчим чинником вірменів, недолею розпорошених світами, є Вірменська апостольська церква, якій вони залиша% ються вірні упродовж усієї історії. Тепер і в нас, в Україні, чи не в кожному обласному центрі є храм, у якому відправа здійсню% ється вірменською мовою. Адже націо% нальна мова і національна церква — це той духовний підмурівок, який допоміг уціліти вірменам як народу. Звісно, сьогодні Вірменія переживає непрості часи, як і всі пострадянські краї% ни. Попри складні соціальні проблеми, вона і нині ревно плекає вітчизняну куль% туру. І коли умовно українське телебачен% ня сприймає глядача як щось примітивне, недоладне, готове перетравити все, що йо% му пропонують — ток%шоу “Окна” з не% нормативною лексикою чи гламурне “Ко% зирне життя” з його хамським гаслом “Красиво жити не заборониш” на тлі ма% сового зубожіння народу, — програми вір% менського телебачення акцентують увагу на вітчизняних культурно%пізнавальних передачах, намагаються “пересіювати” крізь сито елементарної людської моралі російський телевізійний простір, купують у Західної Європи високорейтингові цик% ли передач з театрального і кіномистецтва. Нещодавно колишній радянський простір приголомшила новина — ЮНЕС% КО оголосив столицю Вірменії Єреван Книжковою столицею світу, свого часу відмовивши у цьому званні Санкт%Петер% бургу. А тепер звернімося до статистики: у маленькій Вірменії 133 видавництва; ле% вова частка книг виходить вірменською мовою — 1370 назв, російською — 165 назв. Це вражаючі цифри для такої ма% ленької держави. Вражають цифри й щодо преси — на 138 газет вірменською річним накладом 25,9 млн прим. припадає лише 12 газет російською, які виходять у кіль% кості 3,3 млн прим. “У той час, коли ми питимемо пиво і споглядатимемо голи, вірмени насолоджуватимуться книжка% ми”, — підбив підсумок “Друг читача”. Вірменія має й відповідне законодавс% тво у галузі освіти. Так кожен, хто по%вер% тається додому з далеких країв, зобов’яза% ний віддати дітей саме до вірменської школи, хоча є й школи з російськими кла% сами — пропорційно кількості відповідної групи населення. І нікому з батьків не спадає вчинити інакше. Кожен має знати материнську, чи то державну, мову. І сте% жить за виконанням мовного законодавс% тва відповідна урядова установа. Та й під мовною Хартією вірмени не підписалися, як, до речі, й деякі європейські країни. Адже кожна держава знає, про яку мову їй треба подбати у першу чергу… Хочеш того чи ні, а все сказане — на% віть у такий стисло%калейдоскопічний спосіб — спонукає до запитань, риторич% но звернених до самих себе: чому ж у нас не так? чому самі себе так зневажили? чо% му стільки часу колінкуємо, приречені на животіння? Зрозуміло одне: життя без по% чуття власної і національної гідності несу% місне з життям. Саме через це своє життє% ве кредо вірменська цивілізація викликає повагу всього світу. “Жертовність — непо% рушна частина вірменської історії, — ска% зав Папа Римський Іоанн Павло ІІ. — Че% каю того дня, коли поцілую вірменську землю, обагрену кров’ю стількох жертв… Геноцид вірменів став прелюдією до нас% тупних жахів: двох світових війн, незлі% ченних регіональних конфліктів і навмис% но організованих кампаній із винищуван% ня людей, у результаті яких втратили жит% тя мільйони віруючих…” А тепер щодо геноциду в Україні — чи знаєте ви, що “насправді” його тут ніколи не було (не будемо заглиблюватися, чому за переписами 1926%го та 1937 років укра% їнців поменшало на 15 %, тоді як кількість інших народів збільшилася на 20 %)? А ще (перепрошую за таку хронологічну непос% лідовність) не забудьте, що саме імпера% торська родина брала безпосередню участь у викупі Шевченка з кріпацтва (який невдячний Тарас Григорович! — чи не так?). Чи ви ще сумніваєтеся, що якби не далекоглядна політика Сталіна, не ба% чити б нам перемоги у Другій світовій вій% ні (щоправда, німців загинуло 8 млн, а ра% дянських людей — 40 млн, з них — 20 млн українців, хоча точних втрат ніхто не знає, бо радянська людина — все одно що пі% щинка в пустелі)? Як і те, що УПА — чис% тої води колабораціоністи, які заслугову% ють на всенародну анафему? Це я — як ви вже, мабуть, здогадалися — про зміни, яких зазнали підручники з історії України з вказівки Дмитра Табачника. Не буде те% пер в історії України ані безвусих Героїв Крут (бо як пояснити, виходячи з “кон% цепції спільної історії”, за що вони покла% ли свої молоді голови?), ані слави Січових стрільців, які омили своєю кров’ю підніж% жя гори Маківки, і зовсім недавньої істо% рії — Майдану… Як вирівнюється україн% ська історія, як дивно%обтічно влягається вона у спільний історичний простір!.. Усе набагато простіше, ніж здавалося, якщо по%прокрустовому! “Це наша спільна істо% рія, — проголошує депутат Російської Держдуми Сергій Марков, — мови не мо% же бути, що це внутрішня справа Украї% ни”. І це не просто нахабна сентенція ок% ремого російського депутата — це вияв послідовної імперської політики стосовно України. Тож слід пам’ятати: якщо зараз нам забракне духу протистояти цьому ша% леному тиску, якщо пустимо ситуацію на гальма, матимемо правдиву історію Украї% ни тільки у варіанті щойно виданої книж% ки — “Україна. Історія” Ореста Субтель% ного вірменською мовою…
Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

...łowiekiem, porządnym człowiekiem, kochającym mężem i ojcem. Właśnie dlatego, jak sądzę, poświęcone mu wydanie przenika ciepło i miłość wszystkich, którzy je tworzyli. Ozdobny tom przyjemnie wziąć do ręki: zewnętrzna lakoniczność i wyrafinowanie łączą się tu z obszernością i głębią treści. Książka jest przejrzyście zbudowana, zawiera notę biograficzną i obszerny szkic o życiu i twórczości tej niepowtarzalnej osoby. Rozdział artykułów samego Rybalki wraz z bibliograficznym spisem jego prac świadczy o jego znacznym osobistym wkładzie w rozwój kultury ukraińskiej, w proces tworzenia nowych wartości duchowych. Zawartość drugiego rozdziału stanowią artykuły uczonych różnych dziedzin nauki, w których jako badacz pracował również Ołeksandr Leonidowycz. Znamienne, że otwiera je badanie doktor nauk filologicznych, profesor Narodowego Uniwersytetu „Kijowsko-Mohylańska Akademia” Larysy Masenko, w którym po raz pierwszy przeanalizowano twórczość O. Rybalki w dziedzinie językoznawstwa. Ogólnie jednak jego wielostronny dorobek wciąż czeka na zbadanie. Ołeksandra Leonidowycza interesowały bowiem problemy historyczne i współczesne nie tylko ukraińskie, ale i całego świata słowiańskiego, języki którego, notabene, w zdecydowanej większości poznał samodzielnie i utrzymywał kontakty ze slawistami Europy Środkowej i Wschodniej. W osobnym rozdziale do wydania weszło 32 wspomnienia współczesnych. Dzięki nim otrzymujemy różnorodną mozaikę życia Rybalki, złożoną z pojedynczych epizodów, spotkań, odczuć i wrażeń, dialogów. Dzięki nim w słowie utrwalił się obraz niestrudzonego robotnika na wielotrudnej ниве ukraińskiej, ...

Машинний переклад

Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

SZANUJMY I CZCIJMY SWOICH RODAKÓW

Ludmiła KONOVALIUK. Kiedy odchodzi człowiek o tak duchowej potędze i intelektualnym potencjale, jak Ołeksandr Rybałko, w przestrzeni kulturowej powstaje ziejąca pustka, która długo i boleśnie będzie przypominać: to była wybitna osobowość, która uczciwie i bezkompromisowo kroczyła swoją życiową drogą, wyznaczając sobie zadanie i nadzadanie — utwierdzać i wzbogacać świat ukraińskości. Odczuliśmy to, gdy 5 stycznia 2009 roku redaktor naczelny czasopisma naukowego „Pamjatky Ukrajiny: istorija ta kultura” odszedł do wieczności. Lecz po roku pojawiła się unikalna książka, która przemówiła do nas językiem jego prac, artykułów naukowych i publicystycznych, ukazała wielki zasób tego, co zostało zrobione jego umysłem i rękami — i przyszło zrozumienie, że pozostawił po sobie dobry ślad. A przeciąg w duszy od pustki choć trochę ucichł. W szkole w Kławdijewie odbyła się prezentacja książki o wymownym tytule, który wyczerpująco oddaje ludzką istotę tego, komu jest poświęcona: „Prawdziwe ukraińskie serce: Ołeksandr Rybałko”. Wydanie zaprezentowała inicjatorka stworzenia zbioru dla uczczenia pamięci ukochanego męża, przyjaciela, współmyśliciela, kolegi, żona O. Rybałki — Kateryna Wasyliwna, redaktor naczelna czasopisma naukowo-metodycznego dla nauczycieli języka ukraińskiego i literatury „Dywo słowo”. Razem z kandydatem nauk historycznych, pracownikiem naukowym Instytutu Archeografii Ukraińskiej i Źródłoznawstwa im. Mychajła Hruszewskiego NAN Ukrainy Ihorem Hyryczem, wystąpiła jako współredaktorka i dokonała redakcji ogólnej wydania. Kateryna Wasyliwna opowiedziała obecnym, jak zrodziła się idea stworzenia tego duchowego pomnika mężowi, którego egzystencjalną dominantą była książka, jak udało się w ciągu roku (niezwykle krótki termin) zrealizować ten szlachetny zamiar — wydać światu solidny tom na 832 strony. Moim zdaniem głównym motorem w tej sprawie była wielka miłość żony, jej wytrwałość i szczery poruszenie serc szerokiego kręgu przyjaciół, kolegów, naukowców oraz autorów, którzy znali i cenili O. Rybałkę i którzy stali się współtwórcami książki. Sam temat spotkania spowodował ciepłą, pełną zaufania atmosferę, w której przebiegała rozmowa. Inaczej być nie mogło, gdyż chodziło o wydarzenie niecodzienne, treść rozmowy dotyczyła Pamięci, a to już głęboko przejmujące, osobiście bolesne, związane z tymi kategoriami moralno-etycznymi, na których trzymają się nasze świętości. Obecnych, wśród których byli głównie nauczyciele, interesowało, jak i czym O. Rybałko żył i pracował, jakie miał pasje, czym zajmował się w wolnym czasie. Odpowiedź na te pytania była zaskakująca nawet dla tych, którzy bliżej znali Ołeksandra Rybałkę za jego życia: „Naprawdę wolne miał dwa dni w roku — Boże Narodzenie i Wielkanoc, a oprócz pracy miał… pracę”. Opowiedziała Kateryna Wasyliwna o tym, jakim błyskotliwym redaktorem był Ołeksandr Łeonidowycz, jakie zasady i podejścia wyznawał w pracy, jak subtelnie wyczuwał punkty zapalne w naszej historii i teraźniejszości, jak ofiarnie pracował na rzecz uzdrowienia i wzbogacenia ukraińskości. Szczególnie przejmującą, liryczną nutą poruszyły obecnych wiersze Kateryny Wasyliwny, które w prezentowanej książce stanowią jeden z końcowych rozdziałów pod tytułem „Pory roku — bez ciebie”. Jest w nich nie tylko ból i smutek, ale i wdzięczność Losowi, który podarował takiego męża. W imieniu społeczności osady na wieczorze wystąpiła Nina Nesina, która w szczególności podkreśliła wysokie walory moralne Ołeksandra Rybałki, jego profesjonalizm, umiejętność „pole swojej pasjonującej działalności starannie obsiewać wybornym ziarnem przez wiele lat, — i to dawało znaczące owoce, które pracowały nie tylko na osobisty autorytet, ale i na autorytet narodu, kraju”. N. A. Nesina wyraziła propozycję ustanowienia tablicy pamiątkowej na fasadzie szkoły w Kławdijewie, w której uczył się i którą ze złotym medalem ukończył Ołeksandr Łeonidowycz: „Wtedy każdy uczeń zapyta nauczyciela, kimże jest O. Rybałko, i być może zechce w czymś być do niego podobny”. Tę ideę poparła zasłużona nauczycielka Ukrainy z Borodianki L. I. Szarapa. Wystąpiła z inicjatywą: ulicę, przy której mieszkał O. Rybałko, nazwać jego imieniem, a w szkole wprowadzić tradycyjne Czytania Rybałkowskie. Wszystkie te propozycje logicznie wynikły w świetle wielkiego zasobu materiałów samego Rybałki i o Rybałce, zamieszczonych w książce „Prawdziwe ukraińskie serce”. Musimy umieć cenić swoich wybitnych rodaków-współmieszkańców. Jeszcze za życia. A zwłaszcza, gdy odchodzą w zaświaty. Wtedy sprawa godnego uczczenia i utrwalenia ich pamięci staje się naszym świętym obowiązkiem. Diana SARKISIAN: Miałam szczęście rozmawiać z Ołeksandrem Łeonidowyczem, nie raz, jak i wielu innych mieszkańców Kławdijewa, korzystałam z książek z jego słynnej biblioteki. Zapamiętałam życz-

Машинний переклад

Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

SICZESŁAW POŻEGNAŁ WOŁODYMYRA ZAREMBĘ

21 listopada po ciężkiej chorobie zmarł Wołodymyr Iwanowycz Zaremba — znany siczesławski pisarz, dziennikarz, działacz Proświty, działacz społeczny. Jego pióru zawdzięczamy liczne opowiadania, powieści, szkice, artykuły — a wszystkie one poświęcone są Ukrainie, ukraińskiej historii, ukraińskiemu narodowi. Swego czasu Wołodymyr Zaremba dołożył wielu starań na rzecz zachowania pamięci o ukraińskim etnografie i poecie Iwanie Manżurze; dzięki tym staraniom w Parku Sewastopolskim odnaleziono grób etnografa i postawiono pomnik. Wołodymyr Zaremba zwrócił uwagę opinii publicznej także na niesłusznie zapomnianego Ołeksandra Pola, dzięki któremu miasto posiada wspaniałe Muzeum Historyczne. Wołodymyr Zaremba nigdy nie stronił od ciężkiej pracy na rzecz Ukrainy, nawet w czasach, gdy było to bardzo niebezpieczne. Brał aktywny udział w ruchu dysydentów-szestdziesiatnykiw; jest jednym z autorów słynnego „Listu twórczej młodzieży Dniepropetrowska” (1970), który zawierał protest przeciwko przymusowej rusyfikacji ukraińskiej kultury. Wołodymyr Zaremba przez wiele lat kierował Dniepropetrowskim oddziałem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, założył i wydawał patriotyczną gazetę „Siczewśkyj kraj”, z oddaniem pracował w obronie ojczystego słowa. W książce Wołodymyra Zaremby „Fatalny wybór”, która zawiera wspomnienia z minionych lat, mowa jest o walce szestdziesiatnykiw z sowieckim reżimem, o spotkaniach autora z ciekawymi ludźmi, prawdziwymi patriotami naszej Ojczyzny. Wśród utworów, które złożyły się na tę książkę, jest także opowiadanie o oporze powstańców w latach 40. XX wieku wobec sowieckiej agresji. Wołodymyr Zaremba wierzył w ludzi, którzy stają w obronie Ukrainy nie tylko z bronią w ręku, ale także swoim talentem artysty wzmacniają patriotycznego ducha narodu. Była to przewodnia idea jego działalności społecznej. Zaremba Wołodymyr Iwanowycz urodził się 4 lipca 1941 r. we wsi Nowożukiw (obecnie Iskra) w obwodzie rówieńskim. Ukończył Dubieńskie technikum kulturalno-oświatowe, a następnie wydział dziennikarstwa Uniwersytetu Lwowskiego. W 1964 r. otrzymał skierowanie do gazety strefowej „Prapor junosti” (na obwody dniepropetrowski, zaporoski i kirowohradzki). Od tamtej pory mieszkał w Dniepropetrowsku, aktywnie zajmował się krajoznawstwem. W 1972 r. wydał powieść „Iwan Manżura”, za którą był prześladowany. W czasie pieriestrojki spod jego pióra wyszły powieści „Wasyl Kornijenko”, „Skarb Dykogo Stepu”, „Podarowana krasa”, trylogia „Try szljachy do wiwtarja”, zbiór opowiadań „Podarunok na imenyny”, szkiców „Steżka do sela”, książka „Dolja”, powieść-refleksja „Daleko wid Ukrajiny, sercem z Ukrajinoju”. Wołodymyr Zaremba badał życiowe i twórcze drogi wielu ukraińskich pisarzy oraz działaczy kultury. Prowadził aktywną pracę społeczno-polityczną. Kierował Dniepropetrowskim obwodowym oddziałem „Proświty”, był doradcą przewodniczącego Dniepropetrowskiej Rady Obwodowej deputowanych ludowych ds. kultury, na początku lat 90. pracował jako naczelnik obwodowego zarządu kultury, redaktor obwodowej gazety proświtańskiej „Siczewśkyj kraj”. Zarząd Dniepropetrowskiej Organizacji Obwodowej Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, Dniepropetrowskie Obwodowe Stowarzyszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, Zarząd Główny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, redakcja „Słowa Proświty” wyrażają głębokie kondolencje rodzinie i bliskim Wołodymyra Iwanowycza Zaremby oraz jego żonie Hannie Maksymiwnie Zarembie, wiernej przyjaciółce i współpracowniczce zmarłego, która jest przekonana, że jej mąż będzie żył dalej w naszych szlachetnych czynach.

Машинний переклад

Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

nich instrumentów muzycznych”, “Bożonarodzeniowa szopka na Wołyniu” i inne. O. F. Oszurkewyczowi należą się ważne badania historiograficzne z zakresu folklorystyki i etnografii. Wielkie znaczenie naukowe mają jego artykuły o Z. Dołędze-Chodakowskim, O. Kolbergu, M. Kostomarowie, P. Czubynskim, F. Wowku, N. Dymnyczu, O. Cynkałowskim, S. Kozyckim. Ciekawą stroną twórczej biografii O. Oszurkewycza stało się krajoznawstwo literackie. Postacie Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Łesi Ukrainki, Oleny Pcziłki stały się obiektami jego studiów poprzez podania ludowe i wspomnienia. W formie osobnych książek z przedmowami, komentarzami i przypisami ukazały się: “Opowieści szewczenkowskiego kraju”, “Rodzina Kosaczów i wołyniacy”, “Z folklorystycznej studni wsi Franki”, “Do źródeł”. W osobnej książce-antologii “Berestecka golgota” badacz uporządkował ukraińską poezję o bitwie pod Beresteczkiem z 1651 roku. A wcześniej pojawiły się liczne publikacje O. Oszurkewycza o tych heroiczno-tragicznych wydarzeniach w zbiorach materiałów naukowych konferencji historyczno-krajoznawczych w Łucku, Równem, Lwowie. Ogółem pióru badacza należy się ponad cztery setki publikacji, które zawierają bezcenne informacje o historycznej przeszłości i teraźniejszości Ukrainy, jej duchowej i materialnej kulturze. Nie zawsze wygodny dla urzędników, dopiero po latach od przejścia na emeryturę otrzymał dawno zdobyty dzięki pełnej poświęcenia pracy tytuł “Zasłużony pracownik kultury Ukrainy”. Jako jeden z pierwszych poparł utworzenie w muzeum komórki “Proświty”, był jej najaktywniejszym uczestnikiem. Koledzy i naśladowcy Ołeksy Oszurkewycza pierwszą obwodową konferencję etnograficzną “Kultura ludowa — droga do siebie” zadedykowali 70-leciu naukowca, który przez całe życie niósł miłość do rodzinnego kraju. twórca czeskiej antologii “Wiosenna Wełtawa”, zbioru “Most”. Razem ze znanym tłumaczem i dyplomatą Raulem Czilaczawą tłumaczył wiele dzieł literackich z języka gruzińskiego. W ciągu ostatnich trzech lat wykładał także na katedrze językoznawstwa ogólnego i słowiańskiego NaUKMA. Urodził się rok po zniszczeniu Mykoły Zerowa. I on, podobnie jak neoklasyk, również miał na drugie imię “Kostowycz”. Jeśli Zerowowi przypadło w udziale uzupełnienie panteonu twórców “rozstrzelanego odrodzenia”, to Żytnyk żył i pracował w czasie walki o język ukraiński. Jego wykłady były niezwykle patriotyczne, czasem zbyt emocjonalne, ale jednocześnie skrajnie treściwe. Znajomi Wołodymyra Kostowycza zawsze wspominali, jak lubił opowiadać o Pawle Tyczynie. Mówił, że ten dał mu “błogosławieństwo” na twórczość translatorską i literacką. Sam Żytnyk często wspominał, jak w odwiedziny przychodzili do niego znani ukraińscy poeci. “Lubili barszcz, który gotowała moja matka” — żartował Wołodymyr Kostowycz. Kiedy studenci pytali go: “A jak się do Pana poprawnie zwracać: Wołodymyrze Kostowyczu czy Wołodymyrze Kostiantynowyczu?”, to żartobliwie odpowiadał: “A ja — jak Zerow, reaguję i na jamb, i na chorej…”. Wołodymyr Żytnyk zawsze pozostawał w duszy młodym człowiekiem, który potrafił cieszyć się życiem w całej pełni. Droga do filologii rozpoczęła się od miłości do języka czeskiego, czeskiego modernizmu literackiego i fascynacji T. Szewczenką. Jako podsumowanie pojawiła się rozprawa kandydacka o recepcji T. Szewczenki w nowszej literaturze czeskiej. Smutno i strasznie używać słowa “spuścizna” w odniesieniu do dorobku naukowego Wołodymyra Kostowycza. Nie chce się wierzyć, że tego iskrzącego życiem człowieka już nie ma na naszej grzesznej ziemi. Dmytro DROZDOWSKYJ, NaUKMA

Машинний переклад

Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗

ODLECIAŁ W KRAJ WIECZNOŚCI

Natalia HATALSKA, kierownik działu etnografii Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego. 9 października spoczął po trudach sprawiedliwych znany na Ukrainie i w całym świecie słowiańskim folklorysta, etnograf, krajoznawca, muzealnik, wołynianin Ołeksij Oszurkewycz. Laureat nagrody im. Pawła Czubynskiego z 1990 roku, zasłużony pracownik kultury Ukrainy (z 2006 roku), autor ponad dwóch tuzinów książek odszedł, jak to zawsze bywa, nie w porę, za wcześnie, bo jeszcze leżą w wydawnictwie „Wołyńska drukarnia obwodowa” dwa rękopisy, jeszcze setki, a może i tysiące nieodszyfrowanych materiałów terenowych, zebranych przez 55 lat pełnej poświęcenia pracy na Wołyniu i Polesiu, w okolicach Drohobycza, Żytomierza i Czerkas. Jeszcze koledzy muzealnicy oczekiwali na recenzję planu tematyczno-strukturalnego przyszłego muzeum etnograficznego „Wołyński dom”. I od tego ból straty jest stokroć ostrzejszy i bardziej palący. Ołeksij Fedorowycz Oszurkewycz urodził się 1 kwietnia 1933 roku w sławnym wołyńskim miasteczku Beresteczko, które wygodnie usytuowało się na brzegu rzeki Styr na styku trzech obwodów: wołyńskiego, lwowskiego i rówieńskiego. Rodzice, szanując wykształcenie, zdołali wykształcić także swoich troje dzieci. Najstarszy Ołeksij wybrał zawód filologa, kończąc w 1957 roku Lwowski Uniwersytet Państwowy imienia Iwana Franki. Swoje zakochanie w tradycyjnej kulturze rodzinnego narodu przeniósł przez całe życie. Nie przypadkiem tematem pierwszej pracy naukowej (dyplomowej) była „Twórczość ludowo-pieśniarska Wołynia”, a pierwszym wydaniem drukowanym stała się książka „Pieśni z Wołynia”, która wyszła jeszcze w 1970 roku w wydawnictwie „Naukowa dumka”. Biografię zawodową Ołeksij Oszurkewycz rozpoczął jako dziennikarz gazet rejonowych na Lwowszczyźnie, Iwano-Frankowszczyźnie, Wołyniu. Ale niezwykle wrażliwy na nieprawdę, nietolerancyjny wobec fałszu, „sztuczności” (jak sam nazywał), kiedy w życiu społecznym czarne trzeba było nazywać białym i odwrotnie, nie mógł pracować w radzieckim dziennikarstwie. „Nawet w bajkach było więcej prawdy niż w prasie lokalnej” — powtarzał Ołeksij Fedorowycz. Badacza pociągał ukraiński folklor, krajoznawstwo literackie. O. F. Oszurkewycz wybrał w działalności zawodowej swoją drogę: zbieracza i badacza ustnej twórczości ludowej Ukraińców. Jedyną, niezmienną miłością jego pełnego poświęcenia życia stała się pieśń rodzinna, stworzona przez śpiewny naród ukraiński na przestrzeni wieków. Trudno znaleźć w obwodzie wołyńskim i przyległych terytoriach Rówieńszczyzny, Lwowszczyzny, Brześcia zakątek, gdzie nie bywałby ten niestrudzony badacz. Badanie ustnej twórczości ludowej, życia codziennego Ukraińców, tradycyjnych zawodów i rzemiosł, toponimiki, cech dialektologicznych lokalnych gwar uważał za główne zadanie ekspedycji folklorystyczno-etnograficznych, które organizował i prowadził przez wiele lat. Ale za najbardziej produktywne, najbardziej efektywne uważał jednak wyjazdy indywidualne, podczas których spokojnie, bez pośpiechu można było znaleźć indywidualne podejście do respondenta, nastawić go na szczerość, zachęcić do śpiewu czy opowieści. Działalność naukowa Ołeksija Oszurkewycza jest wielostronna, ale przede wszystkim był on niestrudzonym zbieraczem wzorów ustnej twórczości ludowej. Badacz zapisał ponad 6 tysięcy ukraińskich pieśni ludowych, 250 bajek, około 900 legend i podań, prawie półtora tysiąca przysłów i powiedzeń. Znaczna ilość zebranych przez niego materiałów folklorystycznych przechowywana jest w dziale rękopisów Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii imienia M. T. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, w zbiorach Lwowskiej Biblioteki Naukowej imienia W. Stefanyka, Lwowskiej Państwowej Akademii Muzycznej imienia M. W. Łysenki, Wołyńskiego Obwodowego Archiwum Państwowego, Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego. Liczne materiały zebrane przez O. Oszurkewycza trafiły do różnorodnych zbiorów folklorystycznych. Osobno wyszły książki: zbiór bajek „Czarowne krzesiwo”, „Pieśni lirników z Polesia”, „Pieśni z Kołodieżna”, „Zatrąbiły trąby: z historii narodu”. Wołodymyr Kostiantynowycz urodził się 28 listopada 1938 r. we wsi Wełyki Budyszcza na Połtawszczyźnie. Ukończył wydział filologiczny Uniwersytetu Kijowskiego im. T. H. Szewczenki. Kandydat nauk filologicznych. Od 1968 do 1994 roku pracował w Kijowskim Uniwersytecie Narodowym im. T. Szewczenki (na katedrze filologii słowiańskiej), a od 1994 roku przeszedł do Mohylanki, gdzie do 2001 roku był kierownikiem katedry języka ukraińskiego NaUKMA. Autor ponad setki artykułów naukowych, tłumacz z 14 języków (56 autorów, ponad 300 utworów). Wśród głównych studiów naukowych W. Żytnyka można wymienić takie: „T. H. Szewczenko w przekładach słowiańskich (Tradycje i perspektywy)”, „Naukowe podstawy personalnej tekstologii (Na materiale twórczości T. H. Szewczenki)”, „Czescy i słowaccy budziciele oraz ukraińscy kijowsko-metodyści (koncepcje rozwoju narodów słowiańskich, ich języków i literatur)”, „Slovenska literatura na Ukrajine”. Wołodymyr Kostiowycz Żytnyk był nie tylko wykładowcą Akademii Kijowsko-Mohylańskiej (początkowo katedry języka ukraińskiego, a przez ostatnie trzy lata — językoznawstwa ogólnego i słowiańskiego). Był dobrym duchem Akademii, aniołem stróżem wysokiej kultury, wytwornego języka ukraińskiego, niezaprzeczalnym autorytetem naukowym. Niezwykle kochali go studenci za dowcipne historie, którymi Wołodymyr Kostiowycz przeplatał każdy swój wykład. Żytnyk był symbolem prawdziwej nauki i jednocześnie ten człowiek posiadał jakiś zdumiewający amulet przeciw fałszowi, cynizmowi, plebejstwu. Zachowując się wobec studentów zawsze przyjaźnie, koleżeńsko, nigdy nie przekraczał granicy etycznej. Zasady etyczne były dla Wołodymyra Kostiowycza decydujące. Całe życie tego naukowca to dążenie do zaszczepienia młodzieży miłości do języka ukraińskiego, umocnienia statusu języka ukraińskiego w naszym państwie. Chociaż także W. Żytnyk...

Машинний переклад

Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗

WOŁODYMYR ŻYTNYK IN MEMORIAM

7 listopada zmarł Wołodymyr Żytnyk. Odszedł nagle, na udar, w nocy. Wołodymyr Kostiantynowicz był człowiekiem-legendą, znanym językoznawcą, tłumaczem i poetą, laureatem Nagrody im. Maksyma Rylskiego w dziedzinie przekładu literackiego (1998, za przekłady z języka czeskiego utworów P. Bezruča, I. Wolkera, Z. Bezdiekowej), kandydatem nauk filologicznych, docentem, wykładowcą Narodowego Uniwersytetu „Kijowsko-Mohylańska Akademia”, tłumaczem na język ukraiński dobrze znanego studenckiego hymnu — „Gaudeamus”… Wniósł wiele także do literaturoznawstwa i teorii przekładu, ponieważ zaczynał właśnie od badania przekładów Tarasa Szewczenki w literaturze czeskiej. Wołodymyra Kostiantynowicza do Mohylanki sprowadził obecny honorowy prezydent NaUKMA Wiaczesław Briuchowecki, ponieważ W. Żytnyk był pierwszym uniwersyteckim wykładowcą Wiaczesława Stepanowicza. Wołodymyr Kostiantynowicz miał zdumiewające poczucie humoru. Nie narzekał na trudność życia, lecz zawsze odchodził z tego świata z szeroko otwartymi, uśmiechniętymi oczami i uniesioną ku słońcu głową. Optymizm był jego szczególną cechą. Ponadto Wołodymyr Kostiantynowicz w swoim czasie znajdował się w centrum kulturalno-przekładowego życia na Ukrainie. Dlatego wykłady i zajęcia praktyczne z kultury mowy, ze stylistyki języka ukraińskiego, z języka czeskiego były przeplatane opowieściami o ciekawych spotkaniach z wybitnymi tłumaczami, językoznawcami, pisarzami, o których dziś możemy dowiedzieć się już chyba tylko z encyklopedii i podręczników. Wołodymyr Żytnyk był bez wątpienia człowiekiem neoklasycznego typu: znawca łaciny, specjalista od filologii ukraińskiej, sprawiał wrażenie prawdziwego neoklasyka. Był „tytanem” w renesansowym znaczeniu tego słowa. Nie przypadkiem Wołodymyr Kostiantynowicz bardzo lubił poezję Dantego, którego sonety mistrzowsko przełożył na język ukraiński. W. Żytnyk jest autorem zbiorów „Zielony wiatr”, „Przystanie”, monografii „Poezja Antonina Sowy”, szeregu przekładów z języka czeskiego, słowackiego, polskiego utworów P. Bezruča, W. Nezvana, Z. Bezdiekowej, M. Valeka, J. Czechonia, Je. Szymańskiego i in.; opracow-

Машинний переклад

Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗

DZIEŃ JAK MAŁE ŻYCIE

W listopadzie 2007 roku pisarka i tłumaczka Hałyna Kyrpa w artykule poświęconym Astrid Lindgren pisała: „Ukraina spóźniła się, by należycie uczcić 100-lecie pisarki — powiedzmy, wydać jej 13-tomowy zbiór dzieł w przekładach Olhy Seniuk… Miejmy więc nadzieję, że wszystko nadrobimy, a świat stworzony przez Astrid Lindgren będzie wciąż na nowo ożywał w dziecięcej wyobraźni, bo, zgodnie z głębokim przekonaniem pisarki, „tego dnia, kiedy dziecko przestanie fantazjować, ludzkość zubożeje”. Nawiasem mówiąc, opinie w Internecie na temat artykułu Kyrpy są zdumiewająco ciepłe i pełne wdzięczności (na przykład: „ona sama jest odrobinę jak Lindgren”), co świadczy o społecznym zapotrzebowaniu na takich pisarzy i utwory. Jak więc nadrabiamy zaległości? Nadija KYRIAN Zdjęcie autorki PROJEKT WYDAWNICTWA „MACHAON” W ostatnim czasie wiele w tym kierunku zrobiło znane dziecięce wydawnictwo „Machaon”, opracowano projekt wydania dzieł wybitnej szwedzkiej bajkopisarki, która jako jedyna na świecie dwukrotnie została uhonorowana nagrodą im. H. Ch. Andersena. Tym projektem opiekuje się redaktorka Nadija Szewczenko. Wydawnictwo nawiązało ścisły kontakt ze spadkobiercami Lindgren i otrzymało pozwolenia na publikację. Niedawno ukazały się książki „Ronja, córka zbójnika”, „Przygody Emila ze Smalandii” (przełożyła Olha Seniuk), „Lotta z ulicy Awanturników”, zbiór bajek „Nils Paluszek”, obecnie w produkcji jest zbiór bajek „Słoneczna polana” (przełożyła Hałyna Kyrpa). Nowe przekłady wydano przy wsparciu Szwedzkiej Rady Kultury KULTURRADET. „Na tym nie zamierzamy poprzestać — mówi Nadija Szewczenko. — Przygotowujemy do druku w nowej szacie graficznej utwory, które były wcześniej wydawane, między innymi przez „Weselkę”: „Bracia Lwie Serce”, „Mio, mój Mio”, „Rasmus i włóczęga”, „Dzieci z Bullerbyn” (wstępnie planujemy nazwać „Dzieci z Hamirne”, ponieważ Bullerbyn po ukraińsku to Hamirne). „Machaon” planuje maksymalnie zaprezentować utwory najsłynniejszej dziecięcej pisarki, które wcześniej nie były tłumaczone na język ukraiński”. Tłumacze ze szwedzkiego mają zarówno doświadczenie, jak i chęci do tej pracy. Hałyna Kyrpa opowiada: „Gdyby Olha Seniuk miała tłumaczyć wszystkie nowe utwory sama, nie mielibyśmy lepszego przekładu, chylę czoła przed jej kunsztem. Błyskotliwie „przeszczepiła” dzieła Lindgren na ukraiński grunt. Nawiasem mówiąc, pani Oldze (jedynej z ukraińskich pisarzy!) po wieloletniej korespondencji przypadło w udziale szczęście spotkania się z Astrid Lindgren wiosną 1993 roku. Odbyło się to w przestronnym mieszkaniu pisarki, gdzie od prawie pięćdziesięciu lat mieszkała sama. Spotkanie, przewidziane na dwadzieścia minut, przerodziło się w szczerą dwugodzinną rozmowę dwóch przyjaciółek. Dla Olhy Dmytriwny nawet kawa w domu sławnej gospodyni wydała się rajskim napojem. Na koniec wzruszona Astrid obiecała, że do ich następnego spotkania nauczy się języka ukraińskiego. „I bardzo żałowałam — wspomina Olha Seniuk — że prawa ludzkiego bytu są nieubłagane, a upływ czasu nieodwracalny. Tak bardzo chciałabym, żeby ten człowiek żył jeszcze długo, długo, żeby spod jej lekkiej ręki wciąż wychodziły takie arcydzieła”. Ponieważ Olha Dmytriwna mimo wszystko nie zdąży wykonać na czas tak wielkiej pracy, powiedziała, że zrobimy ten projekt we dwie. Będzie tłumaczyć trylogię „Emil”, a ja resztę. Wysoko cenię jej zaufanie i nie zawiodę. Lindgren to człowiek i pisarka, której nie można nie kochać. Jest mało znana Ukraińcom. Czytam w oryginale wspomnienia o niej, widzę ją bliżej, jaką była wobec kolegów, ilu autorów wychowała, wspierała, zmuszała do pracy nad słowem. Iwan Riabczij niedawno przeprowadził ekskluzywny wywiad dla Ukrainy z córką pisarki Karin, znaną tłumaczką z języka niemieckiego i języków skandynawskich. Córka opowiedziała, że Astrid była niezwykle skromna. Zapewne byłoby dla niej dziwne zobaczyć to, co dzieje się teraz u nas w literaturze dziecięcej (i nie tylko), „kolejki” po nagrody itp. Ona była ponad tym wszystkim”. Wiadomo, że utwory wybitnej Szwedki przetłumaczono na 90 języków i wydawano niezliczoną ilość razy. Była ona i biedna, i bardzo zamożna. Ale mając dużo pieniędzy, wcale nie zmieniła stylu swojego życia, za to zbudowała i utrzymywała wspaniały szpital dziecięcy, którym obecnie opiekują się spadkobiercy. PRZEKAŻ DOBRO DALEJ „Od zrozumienia, że dzień dziecka równa się całemu życiu, zaczęła się nasza przyjaźń ze światem Astrid 17 lat temu, kiedy tworzyliśmy połtawski zespół edukacyjno-wychowawczy „Parostok” — wspomina dyrektor placówki Ołena Kramarewa. — Dzieciństwo „według Astrid” stało się obrazowym modelem celu i rezultatu działalności naszej szkoły. Szczerze mówiąc, nie jest łatwo wykonywać wszystkie polecenia oświatowych sterników i jednocześnie zachować w dziecku to, co dziecięce… W rozwiązaniu tego niełatwego zadania pomaga nam duch książek wielkiej Szwedki”. Kilka lat temu miałam okazję być na pierwszym zakończeniu roku w szkole, którą nazwałabym, bez przesady, „szkołą swoich marzeń”. Klasy są tu niewielkie (szkoła jest płatna), a z każdego z absolwentów można być dumnym. Te dzieci łatwo dostają się na każdą uczelnię, ponieważ mają gruntowną wiedzę, a oprócz tego — wszystkie są nietuzinkowymi, twórczymi osobowościami. Piszą wiersze, piosenki, grają na instrumentach muzycznych, tańczą (w szkole wykładają podstawy choreografii), same projektują kostiumy do występów i wiele innych rzeczy. Cenią przyjaźń, pomagają sobie nawzajem, wspierają się, starsi wychowują młodszych. Zawsze życzliwe, nie ma żadnych oznak arogancji, chwalenia się drogimi rzeczami, kłaniania się przed dobrami materialnymi, co jest tak charakterystyczne dla obecnego społeczeństwa konsumpcyjnego. Szczerze kochają swoich nauczycieli, są dumni z absolwentów. W szkole jest wiele ciekawych projektów: dzieci szanują weteranów wojny i pracy swojego miasta, znają ich osobiście, przyjaźnią się z mieszkańcami pensjonatu geriatrycznego itp. Na ścianach — tablice z wypowiedziami klasyków, mądrymi radami: „Zawsze wiedz, dokąd płyniesz”; „Nie zapominaj i nie pozwól zapomnieć innym o obowiązku”; „Nie ma sytuacji bez wyjścia. Są oryginalne rozwiązania”; „Słuchaj swojej muzyki, a nie muzyki kusicieli”; „Nie miej stereotypów. Zawsze oceniaj sytuację na nowo”; „Umiej się uczyć (nie tylko na własnych błędach)” itp. Podobne rzeczy są w wielu szkołach. Ale tutaj to wszystko nie jest tylko napisane na papierze, tak się żyje. Dla przykładu opowiem o jednym tradycyjnym dniu w szkole — obchodach urodzin Astrid Lindgren. Obchodzi się je co roku w każdych warunkach. Na przykład w zeszłym roku w listopadzie był kwarantanna. Dzieci otrzymały zadanie — świętować w domu, a potem przynieść do szkoły opowiadanie i zdjęcia z tego wydarzenia. Oto fragment wypracowania ówczesnej ósmoklasistki Daryny Kuriaczej: „Kocham i szanuję tę pisarkę, dlatego cała moja rodzina z wielką radością świętowała jej urodziny. Bardzo dużo opowiadałam moim bliskim o życiu Astrid, jej ideach, miłości do dzieci. Wszyscy członkowie mojej rodziny z zachwytem przyjęli propozycję dotknięcia jej czarnego świata… Pomyślałam, że każdy członek mojej rodziny jest podobny do jakiegoś bohatera Astrid. Na przykład ja — Ronja, mama — królowa Lovis, tata — Mattis, ciocia Tania — Pippi, wujek Andrij — Karlsson, a ich mały synek — pan Nilsson. Babcia była panną Pryzelius, dziadek — Braciszkiem, a ich piesek Marta — Bimbo. Dopóki wszyscy z zapałem przygotowywali kostiumy, my z mamą z natchnieniem przygotowywałyśmy świąteczne potrawy. Smażyliśmy i dusiliśmy klopsiki Karlssona, ciasto uparcie chciało uciec, ale ja nie mniej uparcie robiłam z niego bułeczki panny Pryzelius. Mama gotowała kakao i w powietrzu czuć było ducha baśni… Wszyscy zamieniliśmy się w baśniowych bohaterów, dorośli z głową zanurzyli się w dzieciństwo… Ja w tym czasie z wielką przyjemnością wzięłam udział w telefonicznym quizie poświęconym twórczości Astrid, który w czasach kwarantanny zastępował nasze szkolne zawody. To było jak burza mózgów, wszystkie moje wewnętrzne rezerwy zostały uruchomione…”. Ten fragment wypracowania Daryny świadczy o tym, jakie święto potrafiło zorganizować w domu jedno dziecko z gimnazjum „Parostok”. A wyobraźcie sobie, co mogą zrobić 70 dzieci (tyle jest tu uczniów), a do tego pod kierownictwem tak samo aktywnych nauczycieli. Pomagali też rodzice, którzy brali udział we wszystkich wydarzeniach. My z Nadią Szewczenko z „Machaona” ledwo nadążałyśmy śledzić wszystko. W sali, obok portretu szwedzkiej baśniopisarki, stały duże wazony z wodą, do których każde dziecko po kolei wkładało swój kwiat ze słowami: „Wszystkiego najlepszego, Astrid!”, szczerze wyznając wcześniej, za co kocha jej utwory. Potem wszystkich zaproszono do stołówki, gdzie poczęstowano „szwedzkim” śniadaniem — bułeczkami, ciastami i kakao przy muzyce ze szwedzkich filmów na podstawie baśni Astrid Lindgren. Dalej Ołena Kramarewa zaprezentowała trzy numery dziecięcego czasopisma „Długapończocha”, które wydali uczniowie (wśród nich są dziennikarze, składacze, łamacze, projektanci itp.) przy wsparciu finansowym wydziału ds. rodziny i młodzieży Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej oraz studentów-wolontariuszy z gimnazjum w mieście Vimmerby (Szwecja), z którymi połtawscy uczniowie poznali się i zaprzyjaźnili podczas wyjazdu do ojczyzny baśniopisarki. Czasopismo jest bezpłatnie rozprowadzane w szkołach obwodu połtawskiego. Jedną z inicjatyw szkoły „Parostok” jest akcja „Przekaż dobro dalej” — wezwanie do dobrych uczynków, które publikuje wydawnictwo. Dalej w muzeum Astrid Lindgren dzieci demonstrowały nowe eksponaty. Przeprowadzono ciekawe gry, quizy, konkursy na „najlepszego Karlssona”, „najlepszą Pippi” itp. Potem wyszli na szkolne podwórko, gdzie jeździli na koniach, jak Astrid i bohaterowie jej utworów, wspinali się po drzewach, przeskakiwali przez „przepaść”, przeprowadzili zawody na „najlepszy wiosenny krzyk Ronji” itp. Święto zakończyło się przy świątecznych ciastach na cześć Astrid Lindgren, które upiekli uczniowie i ich rodzice. Zapalili 103 świeczki, jeszcze raz złożyli życzenia jubilatce. Dla nich ona żyje i słyszy słowa miłości i szacunku w czarnej krainie Nangijala, gdzie, jak uważała pisarka, osiedlają się dusze opuszczające ziemię. Tam uczniowie piszą listy, dziękując za wspaniałe utwory i cudownych bohaterów, którzy czynią życie dzieci i ich rodziców pięknym i pełnym sensu.

Машинний переклад

Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗

OLHA KUCHARENKO: «PODZIELONA RADOŚĆ JEST PODWÓJNA, A PODZIELONY SMUTEK DWA RAZY MNIEJSZY»

— Olho Wasyliwno, proszę opowiedzieć o centrum wolontariatu. — Ruch wolontariacki „Emeryt Ukrainy” rozpoczął pracę w 1997 roku. W tym czasie nabrał szerokiego rozmachu we wszystkich obwodach Ukrainy, Kijowie i Sewastopolu. Początkowo bardzo trudno było pracować, ponieważ ludzie nie widzieli perspektyw ruchu wolontariackiego, odnosili się do nas sceptycznie. Jednak bardzo szybko osiągnęliśmy znaczące sukcesy. Do pracy charytatywnej zachęciła mnie profesor Ołena Iwaniwna Steżenśka, która obecnie jest na emeryturze, ale pozostaje honorowym kierownikiem centrum wolontariatu. Zaczęliśmy od organizacji wyjazdowych seminariów międzyobwodowych. Mamy ich na koncie już 14. Oprócz tego w każdym obwodzie zorganizowano centrum wolontariatu i wyznaczono kierowników, którzy w większości pracują do dziś. We wszystkich obwodach jest 27 centrów wolontariatu. Na pierwsze półrocze 2010 roku na Ukrainie przy ROWU nalicza się 630 tysięcy wolontariuszy, którzy opiekują się uczestnikami wojny, społecznie niechronionymi samotnymi ludźmi. Pod koniec każdego roku organizujemy zjazdy wolontariuszy, podsumowujemy wyniki, nagradzamy najlepszych dyplomem „wolontariusz roku”. Naszym głównym problemem jest praktycznie całkowity brak ram prawnych dla działalności wolontariackiej na terenie naszego państwa. Jeszcze w 2006 roku w Radzie Najwyższej zaproponowano projekt ustawy „O ruchu wolontariackim na Ukrainie”. Na przyjęcie ustawy czekamy do dziś. Owocnie współpracujemy z Instytutem Gerontologii AMN Ukrainy, który opracowuje literaturę do szkolenia wolontariuszy. Wspólnie pracujemy w ramach Madryckiego Międzynarodowego Planu — to seria zobowiązań państw członkowskich ONZ, by uczynić problemy starzenia się priorytetowym kierunkiem programów państwowych w XXI wieku. Także centrum wolontariatu „Emeryt Ukrainy” współpracuje z Ministerstwem Pracy i Polityki Społecznej Ukrainy, Towarzystwem Czerwonego Krzyża Ukrainy, obwodowymi służbami socjalnymi. Główne kierunki działalności centrum: „Emeryt — emerytowi”, „Emeryt — dzieciom, młodzieży” i „Dzieci, młodzież — emerytom”. — Proszę opowiedzieć szczegółowiej o kierunku „Emeryt — emerytowi”. — Wśród wolontariuszy jest wielu ludzi w podeszłym wieku, weteranów, uczestników wojny, nauczycieli, którzy przeszli na emeryturę. Aby nie być samotnymi, znajdują samotnych emerytów, których odwiedzają, angażują do pracy, pomagają. Podzielona radość jest podwójna, a podzielony smutek dwa razy mniejszy. — Młodzież chętnie zasila szeregi wolontariuszy? — Dwa lata temu na bazie Instytutu Gerontologii stworzyliśmy szkołę wolontariuszy, w której obecni byli przedstawiciele wszystkich organizacji wolontariackich ze wszystkich obwodów. To seminarium trwało pięć dni. Po nim młodzież zaczęła aktywniej wstępować do ruchu wolontariackiego. Po seminariach w Odessie, Dniepropietrowsku, Sakach na bazie instytutów medycznych zorganizowano młodzieżowy ruch wolontariacki ze studentów 1—3 roku. Młody wolontariusz może nie tylko pomóc w rozwiązaniu problemów socjalnych, przygotować jedzenie, zapłacić za osobę starszą za usługi komunalne, ale i zmierzyć ciśnienie, zrobić zastrzyk, terminowo pomóc w hospitalizacji. Teraz organizujemy te seminaria i myślę, że w pięciu instytutach medycznych działają grupy wolontariackie po 50—60 studentów. — Co dla Pani oznacza bycie wolontariuszem? — Pracować z powołania duszy, bezpłatnie. Oddawać swoje serce dla pomocy starszemu pokoleniu. Pamiętać, że najstraszniejsza dla człowieka jest samotność. Duchowości i szczerości nie kupisz za żadne pieniądze, to wewnętrzna potrzeba człowieka, by pomagać bliźniemu. Kiedy w duszy nie ma dobrego uczucia, to żadnymi środkami nie załatasz duchowej pustki, żadnymi skarbami nie wykupisz się od grzechów własnej znieczulicy. — Jakie przykłady pomocy wolontariackiej zapadły Pani w pamięć? — W Połtawie w rejonie kotelewskim dyrektor agrofirmy „Majak” Tetiana Korost — Bohater Ukrainy, odznaczona orderem księżnej Olgi, deputowana rady obwodowej, członkini centrum wolontariatu obwodu połtawskiego organizacji weteranów obeszła wszystkich weteranów wojny, uczestników działań bojowych i wdowy i swoją decyzją wzięła ich na dożywotnie utrzymanie. Kolektyw agrofirmy pomaga emerytom produktami żywnościowymi, obsługą medyczną, transportem, w opiece nad działkami przydomowymi. W obwodzie chersońskim nauczyciele-emeryci aktywnie włączyli się do naszego ruchu wolontariackiego. Zjednoczyli się między sobą i zajęli się powrotem dzieci zaniedbanych do szkoły, do nauki. Wolontariusze zebrali dla nich odzież i obuwie, rozmawiali z ich krewnymi. Ponad tysiąc dzieci wróciło do szkoły. Na Kirowohradszczyźnie istnieje około stu chórów ludowych. Kirowohradzka obwodowa organizacja weteranów wydała nawet książkę „Nie starzeją się duszą weterani”, w której opowiada się o każdym utalentowanym emerycie. W Sewastopolu jest grupa rodzinna, gdzie kobieta kieruje wolontariuszami, a mąż jest złotą rączką: może naprawić i lodówkę, i żelazko, i założyć gniazdko — czyli wykonuje tę pracę, która jest bardzo potrzebna w domu osoby w podeszłym wieku. Kiedyś na Czerkaszczyźnie żyła babcia, nazwisko miała Syniooka. Zebrała wełniane nici, uplotła 90 par kapci i na swoje 90-lecie podarowała je każdemu dziecku w domu dziecka. Taka miłość do dzieci, szczerość jest właściwa tylko naszemu ukraińskiemu narodowi. Życie emerytów trwa dalej, jeśli nie zapominają o nich młodsi, darząc ich swoim wsparciem i dobrocią. pewne luki w ustawodawstwie”, “marzę o godnej emeryturze, ale nie jestem pewna, czy państwo będzie w stanie taką zapewnić”, “myślę, że kiedy nadejdzie czas, bym otrzymywała emeryturę, po prostu przestaną ją naliczać”, “najlepszy wariant to otworzyć konto w banku i połowę oszczędności na nie odkładać, a drugą część pieniędzy przechowywać, jak nasi rodzice, w trzylitrowym słoju pod łóżkiem. Naszemu państwu ufać nie można”, “wątpię, na emeryturze na pewno będę w innym kraju”. Pesymistyczne myśli młodych ludzi dotyczące starości świadczą o tym, że w naszym kraju osoby starsze pozostają sam na sam ze swoimi problemami, lękami, rozczarowaniami. Współczesne seriale młodzieżowe przedstawiają osoby starsze przeważnie jako nudnych moralizatorów, miłośników telenowel. A babcie, które godzinami siedzą na ławeczce przy domu, plotkują i z pogardą patrzą na dziewczęta w krótkich spódniczkach, są bohaterkami wielu współczesnych filmów. Starość w rzeczywistości jest różna: w telewizji pokazują żwawe babcie i dziadków, którzy pływają na jachtach i kolekcjonują zabytkowe samochody, a na ulicy młodzież widzi emerytów proszących o grosz na chleb; młodzi czytają artykuły o starych amerykańskich biznesmenach i spotykają ukraińskich profesorów w wytartych marynarkach; widzą lalkowo-plastikowe twarze emerytowanych piosenkarek i obserwują zmęczone twarze starych ludzi, którzy ciągną z działki toboły; słyszą starcze rozmowy o chorobach i cudownych lekach oraz widzą dziarskich dziadków, którzy ścigają się na rowerach z wnukami czy puszczają w niebo latawce. Pewien dziadek, który do końca swoich dni pozostawał aktywny, powiedział: “Mam 91 lat. Jestem młody!” Zatem, być może, istnieje recepta na wieczną młodość — dusza, która się nie starzeje, oczy, które nie gasną i wiara, która nie słabnie?! Materiały przygotowała Natalia ANTONIUK Choćby nie wiadomo co sądzili cynicy, merkantyliści i po prostu duchowi mankurci, że wolontariat w XXI wieku pozostaje na marginesie życia społecznego albo co gorsza — służy jako dogodny środek do PR-u, to i tak na świecie formuje się ruch, dla którego dobroć, człowieczeństwo i bezinteresowność są podstawowymi zasadami. Wolontariat na Ukrainie stale się rozwija. Wie o tym doskonale Olha Kucharenko — kierownik ruchu wolontariackiego “Emeryt Ukrainy”. Opowiada ona czytelnikom “Słowa Proświty” o tym, co oznacza być wolontariuszem na Ukrainie, jak emeryci pomagają sobie nawzajem i jak dobre słowo oraz przyjacielskie wsparcie ratują Ukraińców.

Машинний переклад

Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗

STAROŚĆ OCZAMI MŁODOŚCI

Zaledwie nieliczni zdefiniowali starość jako aktywne długowiecze: „Jeśli człowiek ma zdrowy rozsądek, można zająć się czymś, co przynosi i radość, i niezłe pieniądze”, „każdy wiek jest na swój sposób piękny, ważne, jak na to spojrzeć. Ludzie, którzy nie robią nic, aby na starość być niezależnymi, widzą w niej tylko negatywy”. Znacznie szerzej młodzież przedstawiła negatywne strony starości. Ciekawe, że najbardziej młodych Ukraińców przeraża to, że nasze państwo nie dba o godne życie emerytów, pozostawia ich sam na sam ze swoimi problemami i strachami: „Brak godnej emerytury, należytej opieki medycznej, żadnej ochrony ze strony państwa”, „pozytywów, przy obecnym systemie emerytalnym, nie ma żadnych. Negatywy można długo wyliczać”, „gdzie gwarancja, że państwo nie zniesie zabezpieczenia emerytalnego, a twoje dzieci nie oddadzą cię do domu spokojnej starości, byś radził sobie sam na sam ze starością?”, „większość emerytów staje się niewolnikami państwa i przestaje żyć własnym życiem, wmawiając sobie i młodszemu pokoleniu myśl, że »o, wcześniej było znacznie lepiej«”, „zbyt niskie emerytury nie pozwalają człowiekowi, który przepracował większą część życia, w pełni poświęcić czas na odpoczynek” itd. Przeraża młodych także samotna starość: „Ciągłe pragnienie uwagi wtedy, gdy jesteś mało komu potrzebny, bo młodość jest egoistyczna”, „ludzie starsi żyją nie wiadomo dla kogo i po co”. Uważają, że starość to „podsumowanie”, „zbliżanie się do finału”, „poczucie, że życie się kończy, a ty nie zdążyłeś zrobić wszystkiego, co zaplanowałeś”. Niektórzy zaznaczają, że ona, z jednej strony, otwiera horyzonty, a z drugiej — nie daje sił, by ruszyć naprzód: „Jest możliwość odpoczywania, ale już nie wszystko możesz robić — wiek nie ten”. Niektórzy z ankietowanych uważają, że starość to po prostu jeden z okresów życia człowieka: „Nie widzę w tym ani pozytywów, ani negatywów, najważniejsze — nie starzeć się duchem”. I oczywiście, przerażają młodych choroby: „Organizm pracuje coraz gorzej, pojawiają się starcze choroby, na przykład skleroza”. Na pytanie „Czy liczysz na godną emeryturę?” nadeszły ironiczne emotikony — nie. A wśród tych, którzy nawet liczą, nikt nie spodziewa się wielkiej hojności ukraińskiego systemu budżetowego. Oto takie odpowiedzi: „Od państwa niczego nie oczekuję. Wiek emerytalny rośnie i nie wiadomo, jakie zmiany będą dalej”, „można odrobić 20 lat za grosze w jakiejś instytucji państwowej, a potem — kolejna »genialnie globalna« reforma i »gratuluję ci, Szarik, jesteś głupkiem«”, „lepiej byłoby te składki do funduszu emerytalnego wpłacić do pewnego banku. Nawet najmniejsze odsetki będą wyższe niż emerytura”, „jest”

Машинний переклад

Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

„Dobrze!”. Prawie każda rodzina ma solidny prywatny domek z przestronnymi pokojami, które w razie potrzeby rozszerzają się lub dzielą na kilka za pomocą przesuwnych ścianek. Węzły sanitarne są w pełni zautomatyzowane, wyposażone w elektronikę, różne przyciski, przekaźniki i przewidziane w najdrobniejszych szczegółach drobiazgi. Ku czci każdego gospodarza, w domach znajdują się artystyczne panoramy, gdzie zgromadzone są wyroby artystyczne, pamiątki i prezenty od

Машинний переклад

Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗

PODRÓŻ „ROKSOLANII” DO KRAJU

Iwan PAWŁENKO „UKRAIŃCY ŚPIEWAJĄ TAK, ŻE NIE MOŻNA SIĘ NASŁUCHAĆ”… Niezwykle ciepło, ze szczególnym pietyzmem witano „Roksolanię” na uniwersytetach w miastach Osaka i Tenri. Z udziałem ich rektorów — panów Fujimoto Wakio oraz Masachiko Lburi, wykładowców i studentów oraz doktor habilitowanej nauk filologicznych, profesor, kierownik katedry folklorystyki Instytutu Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki Ołeny Iwaniwskiej, choreograf Switłany Leszczyńskiej, całego naszego zespołu, odbywała się wymiana myśli w kwestiach kultury tradycyjnej i duchowości, specyfiki przygotowania specjalistów z zakresu folklorystyki i etnologii. Na uniwersytecie w mieście Tenri przed oficjalnym przyjęciem dla „Roksolanii” zaprezentował program archaicznej muzyki japońskiej uniwersytecki zespół instrumentalny „Gagaku” pod kierownictwem maestro Koto, który tylko sobie znanym sposobem rozszyfrował hieroglify pierwotnych kodów muzycznych. Spotkania te były symboliczne w perspektywie przyszłych wizyt kierownictwa wspomnianych placówek edukacyjnych w naszej alma mater w celu zawarcia umów o wymianie doświadczeń i współpracy w sferach naukowej i dydaktycznej. Należy przyznać, że w przeważającej większości brać uniwersytecka mało wie o Ukrainie, jej historii i kulturze. Ale oni prawie wszyscy znają Iwana Bondarenkę — profesora japonistę z naszego Instytutu Filologii, który przez dziesięć lat ściśle współpracuje z wydziałami filologicznymi obu uniwersytetów i tym samym przygotował gruntowną bazę dla staży naszych absolwentów w Japonii. Te świetnie przygotowane studentki pomagały nam zaadaptować się w zupełnie innych wymiarach językowych, mentalnych i etycznych. Szczególnie ciepłe stosunki „Roksolanii” ułożyły się z Natalką Batrak, która wszystkich urzekła naturalnym arystokratyzmem, szczerością, gracją, odpowiedzialnością i błyskotliwym tłumaczeniem naszych adnotacji do bloków koncertowych oraz kontaktów z publicznością. Dlatego przejmujące były pożegnania „Roksolanii” w mieście Narutaki, bo łzy błyszczały w oczach Natalki, naszych wzruszonych dziewcząt i gospodarzy hotelu, w którym mieszkaliśmy. A co było tego przyczyną? Czymże my wszyscy tak się zżyliśmy w ciągu zaledwie trzech dób? Pewnie wszystkich połączyła natchniona prawda magicznych wiosnianek i pieśni kustowych, zniewalających rytuałów kupałowych, albo też tęsknej liryki, po której na przestronnej scenie wirowały nasze żywiołowe tańce. A finałowe „Hryć” i „A u nas zawtra swajba” doprowadzały publiczność do stanu uniesienia. Oto jak pisała o tym japońska prasa: „Ukraińcy śpiewają tak, że nie można się nasłuchać…”. A po kolacji, przygotowanej przez wolontariuszy i naszych miejscowych sympatyków, program artystyczny z gier ludowych i tańców trwał wspólnie. Właśnie wtedy rodziło się poczucie duchowej i duszewnej jedności, które otwiera prawdę życia szybciej niż jakiekolwiek wykłady. Te chwile wzajemnej wymiany wartości duchowych kultur ludowych, przejawy obopólnego zainteresowania nimi, poruszają najdelikatniejsze struny duszy każdego, i ludzie w chwili rozstania uraniali czystą łzę. I tak było w każdym mieście. Szczególne wrażenia z naszego pobytu w rodzinach wolontariuszy, którzy współpracują z organizacją społeczną „Osaka na świecie”. Te dni wieloaspektowego kontaktu w warunkach domowych, życia w japońskim stylu stały się niezapomniane dla gospodarzy i dla każdego z nas. Treść tego kontaktu była wypełniona najróżniejszymi tematami. Szczególne zainteresowanie budziły kwestie kultury tradycyjnej, codzienności, warunków życia, historii, specyfiki otaczającego środowiska, przyrody, kuchni narodowej, tradycji rodzinnych. CO LUBIĄ JAPOŃCZYCY? Zobaczyliśmy i poczuliśmy, jak żyją Japończycy. Trzeba powiedzieć: naszych poprzedników (staliśmy się przedstawicielami dwudziestego pierwszego kraju). Wystawiają gospodarze także swoje wyroby artystyczne: maski z drewna, lepienie, rzeźbienie symbolicznych figurek, haft. A gospodyni Chigemoto Chiuoko z miasta Kaizuka, u której mieszkałem ja z Lesiem Żurawczakiem, okazała się mistrzynią Teraz — Japończyk i kozak w wytwarzaniu bębnów i różnych instrumentów perkusyjnych. W rodzinie gospodarza Kazue Goto z miasta Hashimoto, uderzyło nas nie tylko solidne gospodarstwo i wysoki styl designerski wewnętrznego dziedzińca, wykwintna kuchnia narodowa, a mianowicie maski, wykonane z zastosowaniem wysokiej klasy techniki rzeźbienia w drewnie i obróbki technologicznej. Kilkadziesiąt jego masek, które odtwarzają różnorodne stany i wyrazy ludzkich stereotypów, demonstruje się na wystawach (nawet za granicą). Pan Goto-san z zawodu jest dentystą, a jeszcze do tego potomkiem samuraja. Świadectwem są zachowane ważne atrybuty: włócznia i miecz, które wiszą na ścianie w głównej izbie domu. Ale ma on też inne hobby: pod jego patronatem utrzymywana jest szkoła niedzielna, gdzie na podstawie dawnych japońskich sztuk pod kierunkiem profesora z Kioto i jego miejscowego asystenta przyswajane są tradycyjne postulaty wychowania patriotycznego w duchu samurajskim, właśnie w kontekście duchowym. Mnie z Ołeną Iwaniwską zaproszono na zajęcia, na których nastolatkowie uczyli się tekstów postaci jednej ze sztuk i śpiewali archaiczne teksty. Do śpiewów dołączyłem się i ja, łatwo czytając nutową wersję archaicznego śpiewu, czym niemało zdziwiłem obecnych. Na znak pełnego szacunku stosunku do gościa, ubrano mnie w luksusowe tradycyjne kimono. Wysokie poczucie estetyczne każdego Japończyka-gospodarza i gospodyni widać także w projektowaniu krajobrazu ich małych podwórek. Rosną tam niewielkie, kręcone drzewka (przeważnie japońska sosna dekoracyjna), wszędzie kwiaty i różne krzewy ozdobne, są też naturalne akwaria, gdzie żyje mała i czasem całkiem spora rybka (nie do jedzenia). A jeszcze tam obowiązkowo wymurowane są małe kapliczki shintoistyczne i buddyjskie — dla świętowania dni świątecznych czy świąt kalendarzowych z zapalaniem świec, z ofiarowaniem rytualnego chleba, owoców, kwiatów, ozdób itp. Japończycy niezwykle kochają kwiaty: kwiaty na zewnątrz, w domu, w kuchni, w toaletach, na obrazach. Ich niewielkie auta i rodzinne mikrobusy tłoczą się ciasno przy domkach pod lekkimi, przezroczystymi daszkami, często bez ogrodzenia. A jeszcze tam stoją rowery i różnego kalibru motocykle oraz skutery. W życiu Japończyków panuje idealna czystość we wszystkim, wysoka etyka komunikacji, wyjątkowa odpowiedzialność i zorganizowanie. Na drogach nie ma brudu, po bokach wymurowane są z betonu dość głębokie rowy ściekowe, które nigdy się nie zatykają. A jak wchodzisz do domu czy do jakiejkolwiek instytucji (oprócz marketów i oficjalnych gabinetów), zdejmujesz buty, a dalej idziesz w kapciach (lub skarpetkach) po pięknej parkietowej podłodze, w pokojach — po japońskich matach, wykonanych ze słomy ryżowej. Malowanych czy bielonych ścian i sufitów w pomieszczeniach nie ma — wszystkie one wykonane są z naturalnych materiałów, przeważnie z drewna. W sypialniach nie ma łóżek. Spaliśmy na futonach, które na dzień składaliśmy pod ścianą. „A DLACZEGO WY JESTEŚCIE TACY PIĘKNI?” Szczególnego znaczenia nabrały nasze spotkania twórcze, wstępnie zaplanowane przez komitet „Osaka na świecie”, z uczniami i nauczycielami kilku szkół ogólnokształcących oraz przedszkoli. Tam nasz zespół prezentował próbki ukraińskiego folkloru (z adnotacjami w języku japońskim, wygłoszonymi przez tłumaczy), które pod względem tematycznym są mniej więcej zrozumiałe dla dzieci z młodszych i starszych klas. Estetyczny kontekst wiosennych korowodów, tańców i żartobliwych ukraińskich pieśni oraz muzyki uczniowie przyjęli z uniesieniem, a momentami z zachwytem. Dzieci w różnym wieku czasami pytały członków zespołu: „A dlaczego jesteście tacy piękni?”. Miejscowe szkolne zespoły artystyczne w odpowiedzi demonstrowały swoje programy muzyczne w wykonaniu chóralnym i orkiestrowym. Ludowy zespół muzyki ukraińskiej „Roksolania” Instytutu Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki właśnie powrócił z tournée po Japonii. W zespole jest 22 studentów, głównie z katedry folklorystyki. „Roksolanię” zaprosiła znana na całym świecie organizacja społeczna „Osaka na świecie” w celu zaprezentowania ukraińskiej tradycyjnej kultury muzycznej na japońskich terenach w ramach programu kulturalno-oświatowego „Osaka na świecie”. „Roksolania” realizowała swoją misję oświatową od 4 do 30 października w miastach największej i najbardziej uprzemysłowionej wyspy Honsiu: Osaka, Yao, Hashimoto, Kawachinagano, Kobe, Kaizuka, Narutaki, Tenri. W każdym mieście odbywały się oficjalne spotkania z burmistrzami, którzy nadawali wysokie znaczenie działalności oświatowej „Roksolanii”, która po raz pierwszy prezentowała na wysokim poziomie kulturę ukraińską. Miejscowe władze zapewniły Ukraińcom występy w prestiżowych salach oraz komfortowe warunki pobytu. O żywych wrażeniach opowiada Iwan Jakymowycz PAWŁENKO — profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, kierownik artystyczny Ludowego zespołu muzyki ukraińskiej „Roksolania”.

Машинний переклад

Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗

Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки

nianni. Należy zauważyć, że w każdej placówce edukacyjnej są duże sale aktowe z fortepianem i różnym sprzętem scenicznym. Szkoły są wyposażone w ludowe instrumenty muzyczne dla dużych zespołów wykonawczych. Uczniowie są szczerzy i bezpośredni w kontaktach, niezwykle dociekliwi. Blisko trzystu uczniów bardzo uważnie słuchało i adekwatnie odbierało występy „Roksolanii”. Pobyt „Roksolanii” w Japonii to zjawisko unikatowe. 20 krajów, które przed nami prezentowały narodowe ludowe arcydzieła muzyczne w regionie Osaka, zostało odnotowanych w kronice tej szanowanej organizacji wraz z materiałami fotograficznymi, komentarzami, nagraniami wideo i audio. Z kolei dla znawcy z uniwersytetu Tenri, pana Hiroshi, odwiedziliśmy również rezerwat starożytnych świątyń oraz park narodowy Nara, gdzie w świątyni z VII wieku stoi z brązu największy na świecie Budda (o wysokości 14 metrów). Oddech wieków i rycerskiej waleczności poczuliśmy w przestronnym domu, w którym 300 lat temu mieszkał samuraj. Świadczą o tym jego atrybuty: broń w pełnym komplecie, odzież, różne przedmioty codziennego użytku. A jego potomkowie prowadzą kwiatową oranżerię i zajmują się sztuką ikebany, która według japońskiej ludowej filozofii oznacza sposób układania z odpowiednich kwiatów symbolicznych bukietów, mających określone znaczenie rytualne i wywierających odpowiedni magiczny wpływ. składającej się z półtoragodzinnego koncertu o złożonym gatunkowo repertuarze, do którego weszły tradycyjne obrzędy kalendarzowych świąt, obrzęd weselny, tańce ludowe, widowiska teatralizowane z pieśniami, muzyką i tańcem, misternie przygotowane przez Swietłanę Leszczyńską. Z zachwytem przyjmowała japońska publiczność wielkie chóralne kompozycje z pieśni ludowych. Wysoki poziom artystyczny zaprezentowały zespoły pieśniarskie oraz poszczególni wykonawcy, zwłaszcza Natalija Burłaka, Stanisław Hryhorenko (solo z bandurą), Olena Bezkorowajna, Natalija Chomenko, Alla Carenko, Oksana Marczenko. Publiczność oczarowali nasi tancerze i tancerki, wśród których wyróżniały się mistrzostwem Julija Kluj i Anastasija Tarasowa. Gorące brawa zbierali nasi muzycy trójki w składzie: Jarosław Petryk, Iryna Dron, Les Żurawczak oraz Swietłana Leszczyńska, która zręcznie radziła sobie z instrumentami perkusyjnymi. W niektórych mizanscenach uczestniczył i śpiewał razem z chórem kierownik artystyczny. Ważnym i miłym momentem było otrzymanie apelu od Ambasadora Ukrainy w Japonii, w którym wyrażono podziękowanie dla „Roksolanii”, podkreślono znaczenie misji zespołu w sprawie popularyzacji ukraińskich wartości kulturalnych w Japonii, a także wkład w rozwój dyplomacji ludowej, która jest istotnym czynnikiem budowania stosunków dwóch państw — Ukrainy i Japonii. W imieniu zespołu wyrażam wielką wdzięczność kierownictwu naszego Uniwersytetu, profesorowi japonistyki Iwanowi Bondarence, wykładowcy Hiroshi Kataoce za wsparcie organizacyjne w przygotowaniu podróży zespołu „Roksolania”, który reprezentował Kijowski Uniwersytet Narodowy i właśnie Ukrainę w Japonii — kraju, w którym wysoko ceni się nie tylko ludowe tradycje własnego narodu, lecz także sztukę ludową innych narodów. Uczestnicy „Roksolanii” otrzymali nie tylko estetyczną przyjemność, ale również zrealizowali swoją wiedzę i praktyczne umiejętności, zdobyte w procesie nauki na katedrze folklorystyki. Przywieźliśmy na Ukrainę ogromną wiedzę o życiu wysoko kulturowego narodu. Duchowe wartości i godność Japończyków będą dla nas wzorem do naśladowania w zachowaniu i popularyzacji własnych narodowych dorobków duchowych, ludowych tradycji.

Машинний переклад

Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗

Drewniane cerkwie ozdobiły Odessę

Stanisław ZMIEJEWSKI, m. Odessa Drewniane cerkwie coraz bardziej stają się ozdobą Odessy. Pierwsza, choć niewielka cerkiew została wzniesiona pięć lat temu na ulicy Wasyla Stusa, w rejonie Drugiej Zastawy na Mołdawance. Ten kościół zbudowano specjalnie dla ikony Wszechcarycy (Pantanassy). Odeska ikona to kopia oryginału cudownej ikony Matki Bożej, zwanej „Wszechcarycą” (Pantanassą). Przechowywana jest ona w klasztorze Watopedi na Świętej Górze Athos w Grecji, namalowana w XVII wieku. Kopia ofiarowana Odessie przez klasztor ma taką samą cudowną moc jak oryginał. Mogło się o tym przekonać wielu wiernych. A niedawno, w dniu świętego archistratega Michała, otworzyła swoje drzwi pięciokopułowa drewniana cerkiew na terenie kliniki Odeskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego, przy ulicy Tinystej w Arkadii. Cerkiew nosi imię archistratega Michała i świętego wyznawcy Łukasza (Walentina Wojno-Jasienieckiego) — sławnego uczonego-chirurga i kapłana, kanonizowanego w 2000 roku. Zbudowano ją dzięki dobroczynnym datkom przewodniczącego rady dyrektorów Stoczni Remontowej w Iliczowsku Michaiła Zinowijewicza Rafajewicza. Dobroczyńca zrobił wszystko, aby w ciągu pół roku wyrósł cud-kościół, prawdziwe dzieło ukraińskiego ludowego budownictwa. Wzniesiono go z karpackiego drewna przez najlepszych karpackich mistrzów według dawnej słowiańskiej technologii, bez gwoździ, posługując się jedynie piłą i siekierą. I oto stanęła cerkiew ze złotymi kopułami, dzwonnicą, na którą wkrótce zostanie wciągniętych sześć dzwonów, altaną do poświęcania wody, refektarzem. Z czasem kompleks świątynny uzupełni centrum duchowo-oświatowe z niedzielnymi szkołami dla dorosłych i dzieci, biblioteką oraz pomieszczeniami do działalności społecznej. Obok cerkwi urządzono plac zabaw dla dzieci, posadzono setki brzózek i krzewów róż. ...pisarze, poeci, dziennikarze, tłumacze Ołeksandr Syzonenko, Walentyn Czemeris, Pawło Hłazowyj, Leonid Horłacz, Mykoła Łukiw, Wadym Kriszczenko, Myhajło Szewczenko, Stanisław Szewczenko, Jewhen Niefiodow (Rosja), Dmytro Iwanow, artyści Wasyl Perewalśkyj, Petro Pecznyj i Taras Dżus, mistrzowie ludowej twórczości Mykoła i Ołeksandr Poszywajłyj, kobziarze Wasyl Łytwyn i Wiktor Lisowyj, strażnik i propagator twórczej spuścizny I. S. Necuja-Lewyckiego Serhij Chawrus oraz inni nie mniej godni twórcy. W tym roku słynne grono laureatów zasiliło: donieczczanin Iwan Biłyj — za poetyckie utwory ostatnich lat oraz opracowanie podręczników „Stopnie” i „Stopnie 2”; dwie znakomite mistrzynie malarstwa petrykiwskiego, Walentyna Panko i Halina Nazarenko, dobrze znane na Ukrainie dzięki licznym wystawom swoich doskonałych prac; publicysta Wołodymyr Stadnyczenko — za książkę „Łono Dunaju”, „Milczenie przyrody staje się coraz głośniejsze”; oraz niezwykły poeta Oleksij Dowhyj, którego aforystyczne słowo jest przepojone przezroczystym liryzmem, czystością i prawdą — za zbiór wierszy „Oddech wieczności”.

Машинний переклад

Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗

Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу

SŁONECZNEGO WSCHODU

uczestników zespołu w trasie po regionie miało wielkie poznawcze znaczenie, z wrażeniami szczególnymi, głębokimi, które pozostaną na zawsze w naszej pamięci. A jeszcze było zapoznanie z unikalnymi miejscami historycznymi, świątyniami, muzeami, w tym świętą górą Kai, znajdującą się w górach Hashimoto. To miasto leży na wysokości tysiąca metrów nad poziomem oceanu. Są tu tysiącletnie świątynie i grobowce, gdzie znalazły ostatnie schronienie wielcy budowniczowie kraju Słońca. A teraz wykupują tu „prestiżowe miejsca” najbogatsi ludzie Japonii. Uderza tamtejszy magiczny las, w którym królują tysiącletnie cedry japońskie (o średnicy do dwóch i więcej metrów), a wokół nich — kapliczki i inne budowle kultowe, świadczące o czci, jaką żywi okazują zmarłym. W towarzystwie profesora-ukrainisty Dzięki gospodyni Michiko, u której mieszkałem w mieście Jao, miałem szczęście odwiedzić buddyjską świątynię, znajdującą się w górach na obrzeżach miasta. Pani Michiko zamówiła u tamtejszych duchownych nabożeństwo rytualne. Jest to swoista medytacja, której towarzyszy recytatywne czytanie tekstów kultowych (po naszemu psalmodiowanie), bardzo podobne rytmem i naturalnymi jednotonowymi śpiewami opartymi na podstawowym tonie do prawosławnej recytacji w naszych ukraińskich świątyniach. Ale kulminacyjna część nabożeństwa nabiera charakteru niezwykłej, bez przesady, ekstatycznej wielogłosowej wrzawy, właściwej tylko wschodnim obrzędom. Uczestnicy zespołu wykonywali podwójne obciążenie, aby zapewnić wykonanie

Машинний переклад

Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗

NOWI LAUREACI

Hanna KOZACZENKO, członkini zarządu Ukraińskiego Funduszu Kultury Dzień urodzin Iwana Semenowycza Nechuja-Lewyckiego Ukraiński Fundusz Kultury wita, składając życzenia nowym laureatom nagrody noszącej jego imię. Klasyk literatury ukraińskiej, folklorysta i etnograf, a także, poprzez nagrodę ustanowioną w 1993 roku, zachęca pisarzy, dziennikarzy, malarzy, kompozytorów — wszystkich twórców — do rozwijania narodowej sztuki, historii i kultury, nie omijając ostrych kątów. Subtelny psycholog i niezwykle precyzyjny artysta słowa, I. S. Nechuj-Lewycki jest wzorem sprawiedliwego stosunku do człowieka i jego czynów. Dlatego wydaje się, że i o nas, dzisiejszych, powiedział w swoich utworach całą prawdę — po to, byśmy się doskonalili i zmieniali na lepsze życie wokół nas. Zespół Odeskiego Teatru Młodego Widza w swoim czasie został uhonorowany tą nagrodą — za mistrzowskie ucieleśnienie na scenie ukraińskiego narodowego charakteru — postaci literackich I. S. Nechuja-Lewyckiego. Wśród laureatów nagrody — pisarze

Машинний переклад

Сторінка · с. 16сторінка оригіналу ↗

POD ZNAKIEM „GWIAZDY POLARNEJ”

Maryna CZORNA, Tallinn Zdjęcia autorki W stolicy Estonii, Tallinnie, zakończył się V Międzynarodowy Festiwal Sztuki Ukraińskiej „Gwiazda Polarna”. Raz na dwa lata, pod przewodnią dla narodu ukraińskiego i estońskiego „Gwiazdą Polarną”, festiwal gromadzi z wielu krajów świata zespoły twórcze, zakochane w ukraińskim słowie, naszej pieśni i naszym tańcu. Na scenach festiwalowych występowali swego czasu artyści z Łotwy, Litwy, Kazachstanu, Finlandii, Polski, Szwecji. Na piąty, jubileuszowy festiwal przyjechali śpiewacy i tancerze z Narwy, Sillamäe, Tapy, Tartu, Pärnu, które znajdują się w Estonii, a także z Ukrainy — Kijowa, Charkowa, Bałakliji oraz innych miast. Otwierając „Gwiazdę Polarną”, prezes Stowarzyszenia Organizacji Ukraińskich w Estonii Wołodymyr Palamar zaznaczył, że diaspora ukraińska jest jedną z największych w Estonii. Ukraińcy mieszkający w tym nadbałtyckim kraju aktywnie integrują się ze społeczeństwem estońskim, pracują w różnych sferach, z powodzeniem prowadzą biznes, ale nie zrywają więzi z ojczystą ziemią. Język ukraiński, kultura i sztuka są dziś nieodłączną częścią kultury estońskiej. W dziesiątkach estońskich miast i miasteczek działają społeczności ukraińskie, cerkiew ukraińska, pracują szkoły niedzielne. Gościnna estońska ziemia dawno stała się ojczyzną międzynarodowych festiwali sztuki ukraińskiej „Kwiaty Ukrainy”, „Gwiazda Polarna”, a w ostatnich latach także „Jarmarku Soroczyńskiego za granicą”. Festiwale te odbywają się od 2000 roku. Są inicjowane i wspierane przez Stowarzyszenie Organizacji Ukraińskich w Estonii oraz oddziały „Proświty”. Z powitalnym słowem do uczestników festiwalu „Gwiazda Polarna” zwrócili się: deputowana do Parlamentu Europejskiego, była minister spraw zagranicznych Estonii Kristiina Ojuland, tymczasowy chargé d’affaires Ukrainy w Estonii Wołodymyr Reszetniak, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Mołdawii w Estonii Victor Guzun, kierownik departamentu Ministerstwa Kultury Estonii Olga Burmakina, wiceburmistrz miasta Saue Rafael Amus, dyrektor centrum kulturalnego „Lindakivi” Katrin Siska, dyrektor Kijowskiego Centrum „Ukraina-Bałtyk”, zasłużona artystka Ukrainy Lidia Wernyhor, przewodniczący Charkowskiej Obwodowej Organizacji Społecznej „Eurokultura” Jewhen Nowohatnij oraz inni. Zwracając się do uczestników i gości festiwalu, Kristiina Ojuland powiedziała, że kultura ukraińska i pieśń ukraińska są bardzo popularne w Estonii. Festiwal „Gwiazda Polarna” nie tylko popularyzuje dorobek kulturowy narodu ukraińskiego, ale jest tym mostem, który łączy Estonię i Ukrainę oraz narody tych krajów. Pieśni ludowe i kozackie, które prezentowały zespoły twórcze i wykonawcy — zespoły „Kalyna” z Narwy, „Wodohraj” z Sillamäe, „Witchyzna” z Pärnu, „Mrija” oraz zespół folklorystyczny „Żurba” z Tallinna, przywracały słuchaczom wspomnienia o Ukrainie, o rodzinnych źródłach. Natchnienie, jednocześnie radośnie i z nutą smutku, brzmiało ze sceny: „Za Ukrainę do Pana się modlę… Do ciebie, Ukraino, się tulę… Ukraina święta i jedyna… Ukraina — modlitwa moja. Bo święte dla mnie, Ukraino, twoja pieśń i mowa twoja”. Wsłuchujesz się w słowa poświęcone Ukrainie, szczere, pełne miłości, i cieszysz się z tego, że setki kilometrów od rodzinnej ziemi Ukraińcy, których los rozrzucił po świecie, nie przestają czuć się Ukraińcami, lecz pielęgnują miłość do Ojczyzny, do języka ojczystego i pomnażają ją swoją twórczością. Strażniczkami ukraińskiego śpiewu nazwano na festiwalu zespół „Susidky” (kierownik artystyczny Mykoła Rybczenko), zespół twórczy „Mrija”, chór „Ukraina”, działające przy Stowarzyszeniu Społeczności Ukraińskich w Estonii oraz oddziale Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Pieśniarską ozdobą festiwalu „Gwiazda Polarna” stały się także występy laureatów międzynarodowych konkursów piosenki Wiaczesława Rezniczenki z Tallinna i Wiaczesława Szerstjuka z obwodu charkowskiego. Szczególnie ciepło widzowie przyjęli występy Natalii Bacanowej (Tallinn), Iryny Sołomatiny (Tapa), dziecięcego zespołu instrumentów ludowych „Soniaczne koło” (Charków), ludowego zespołu pieśni ojczystej, wielokrotnego laureata konkursów ogólnoukraińskich i międzynarodowych „Peredzwony” z Bałakliji w obwodzie charkowskim. Kieruje tym zasłużonym, znanym daleko poza granicami Ukrainy zespołem entuzjastka śpiewu ludowego Tetiana Szerstjuk. Tetiana Szerstjuk — nauczycielka muzyki, śpiewaczka, aranżerka, folklorystka — zbiera i wykonuje ze swoim zespołem „Peredzwony” (a zebrała także dziecięcy zespół pieśni ludowej „Wesela słoboda”) dawno zapomniane lub mało znane pieśni. W repertuarze tych grup są ich dziesiątki. Szczególnie Tetiana Szerstjuk lubi ukraińską pieśń autentyczną. Jest głęboko przekonana, że pieśń autentyczna, jej wibracja dźwiękowa, potrafi czynić cuda. Przecież pieśń to środek połączenia z Wszechświatem. Nasi przodkowie zawsze śpiewali (bo gdyby nie śpiewali, czy stworzyliby dwieście tysięcy pieśni, a to tylko to, co zostało zapisane, zanotowane; a ile brzmiało i jeszcze brzmi tylko z głosu). Zdaniem kandydatki nauk o sztuce, kierowniczki katedry ukraińskiego śpiewu ludowego i folkloru muzycznego Charkowskiej Państwowej Akademii Kultury, etnomuzykolog Wiry Osadczej, nasi przodkowie opiewali przestrzenie. W zależności od tego, jakie pieśni wykonywano — wiosenne, hajówki, szczedriwki itp. — szybciej nadchodziła wiosna, silniejsze były rośliny, bogatsze zbiory czy człowiek sam nabierał sił. Dźwięk to przede wszystkim fala. Dźwiękowa, falowa natura oddziałuje i czyni muzykę jednym z istotnych motorów procesów światowych. To znaczy, że umiejętność śpiewania dana jest człowiekowi nie dla rozrywki, a jako środek połączenia z Wszechświatem, wpływu na podświadomość narodu, w której wciąż żyje poczucie etnicznego rodu. I to poczucie jest zdolne zjednoczyć naród wokół wartości narodowych, ogólnoludzkich. Na festiwalu „Gwiazda Polarna” po raz kolejny udowodniono — bogactwo pieśniarskie narodu ukraińskiego jest zdolne obudzić pamięć genetyczną, pomóc głęboko poczuć swoje korzenie. Festiwal „Gwiazda Polarna” otwiera prezes Stowarzyszenia Organizacji Ukraińskich w Estonii Wołodymyr Palamar oraz członkini towarzystwa „Proświta” Natalka Bacanowa

Машинний переклад

Сторінка · с. 16сторінка оригіналу ↗

Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу

ZAPOWIEDŹ

Redaktor naczelny Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne: Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępcy redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279+49+47, Jewhen BUKET 279+39+55 Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278+01+30 (tel./faks)

Машинний переклад

Сторінка · с. 16сторінка оригіналу ↗

Kod pocztowy — 30617, strona 63 w „Katalogu”

Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Łesia KOWERZNIEWA 279+49+47 Dział pracy oświatowej Nadia KYRYJAN 270+55+57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Olha MOSZKOWSKA 278+63+69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278+63+69 Redaktor dyżurny Jewhen BUKET Księgowość 279+41+46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 101B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301248 Nakład w grudniu — 35 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,77 hrywny, na 3 miesiące — 13,71 hrywny. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016

Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин