Jurij Szczerbak, nadzwyczajny i pełnomocny ambasador w USA w latach 1994–1998
Nagła, przedwczesna — a więc tragiczna — śmierć Leonida Kadeniuka boleśnie poruszyła moją duszę. Znałem i głęboko szanowałem tego skromnego człowieka, prawdziwego Ukraińca i wysoko wykwalifikowanego specjalistę kosmicznego — astronautę, badacza, pilota. Poznaliśmy się w najwyższym momencie życia Leonida Kadeniuka — 18 listopada 1997 roku, dzień przed startem promu kosmicznego „Columbia” (misja STS-87) z przylądka Canaveral. Tego ciepłego jesiennego dnia ukraiński astronauta wraz z innymi członkami załogi (czterech Amerykanów, Japończyk i Ukrainiec) przebywał w surowej kwarantannie pod czujnym nadzorem specjalistów NASA. Zobaczenie astronautów było niemożliwe — Amerykanie odmawiali wszystkim oficjalnym osobom. Ale zdarzył się cud: główny lekarz misji, obdarzony dyktatorskimi pełnomocnictwami, usłyszawszy, że jestem lekarzem, przyjacielsko klepnął mnie w ramię i powiedział „OK! Go ahead!” — pozwalając zajrzeć do „świętych świętych” — pomieszczenia dla astronautów. Chyba nigdy w życiu nie byłem tak dumny z dyplomu lekarza Kijowskiego Instytutu Medycznego, jak wtedy… Zastałem astronautów w specjalnym pokoju, gdzie pracownicy NASA pomagali przymierzać pomarańczowe kosmiczne kombinezony. Zapamiętałem, jak niewysoka kobieta-astronautka indyjskiego pochodzenia Kalpana Chawla stała zagubiona w zbyt dużym dla niej kombinezonie, a wokół niej dwaj skupieni mężczyźni w białych fartuchach starali się dopasować ten strój do jej sylwetki. Na oficjalnych fotografiach Chawla uśmiecha się obok czarnowłosego Kadeniuka, a ja przypominam sobie, jak w lutym 2003 roku, przy prędkości 20 tysięcy kilometrów na godzinę, doszło do katastrofy tego samego wahadłowca „Columbia”, na którym lata-
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
…li Kadeniuk i Czawla, podczas której zginęła ciemnowłosa piękność Czawla i jeszcze sześciu astronautów. Kadeniuk opowiadał mi, jak ciężko przeżył wiadomość o śmierci kolegów… Ale to wszystko wydarzyło się później, a widmo śmierci jeszcze nie wisiało nad członkami załogi STS-87. Z Kadeniukiem zapoznał mnie dowódca wahadłowca Kejvin Kregel. Ukraiński astronauta okazał się szczupłym, wysportowanym człowiekiem o ledwie zauważalnym uśmiechu i uważnym spojrzeniu ciemnych oczu. Jego ruchy były oszczędne, a słowa wyważone. Pomarańczowy kombinezon z ukraińskimi i amerykańskimi naszywkami dobrze na nim leżał. Zdjęcie astronauty Kadeniuka, wykonane w przeddzień lotu, jest szeroko znane w Ukrainie i obiegło cały świat. Wieczorem tego samego dnia odwiedziłem Kadeniuka po raz drugi, towarzysząc Prezydentowi L. Kuczmie — również dla niego zrobiono wyjątek na znak szacunku dla zasług kosmicznych. Leonid Kostiantynowicz szczegółowo opowiedział nam o eksperymentach biologicznych, przygotowanych wspólnie z naukowcami kijowskiego Instytutu Botaniki. Zamierzał przeprowadzić te doświadczenia w kosmosie. Słuchając jego wyjaśnień (oglądaliśmy laboratorium i unikalny sprzęt) oraz jasnych odpowiedzi, pomyślałem, że L. Kadeniuk jest niezwykle niezawodnym człowiekiem i że Ukraina ma szczęście posiadać tak rozważnego astronautę-badacza. Dwa tygodnie po potężnym starcie „Kolumbii” w kosmos (zapamiętałem dudnienie ziemi, jakby podczas trzęsienia ziemi) wraz z przedstawicielem Agencji Kosmicznej Ukrainy E. Kuzniecowem witaliśmy wahadłowiec na pasie lądowiskowym kosmodromu im. J. Kennedy’ego na Florydzie.
Po wykonaniu 251 okrążeń Ziemi 105-tonowy statek „Kolumbia" wynurzył się z grudniowych chmur i lekko wylądował na pasie, wypuszczając spadochrony hamujące. Pół godziny później Leonid Kadeniuk znalazł się w naszych objęciach. Nie wydawał się teraz powściągliwy, co odróżniało go od swobodnych, wesołych amerykańskich kolegów: był to całkowicie szczęśliwy, choć zmęczony człowiek, który wypełnił najważniejszą misję swojego życia; wydawało się, że przywiózł z kosmosu poczucie nieważkości, pełnej wolności i pewności siebie, a także przekonanie o zdolności Ukrainy do szybkiego dorównania wysoko rozwiniętym kosmicznym państwom świata. Byliśmy wtedy wszyscy optymistami, nie wiedząc, jacy szabrownicy i łajdacy rządzą w Ukrainie, jacy międzynarodowi przestępcy z północy już marzą o wojnie i podziale naszego państwa. Wielokrotnie spotykałem się z Leonidem Kostiantynowiczem podczas różnych oficjalnych i nieoficjalnych wydarzeń i prezentacji. Wydawało mi się, że w jego oczach można było dostrzec smutek, choć w słowach wszystko było w porządku. Ukraina straciła uczciwego, mądrego, porządnego człowieka, być może za życia niedocenianego. …Na ścianie mojego gabinetu wisi bezcenny dar — obraz-kolaż, podarowany mi przez załogę „Kolumbii”: podpisy wszystkich astronautów z ciepłymi dedykacjami oraz niebiesko-żółta flaga Ukrainy, która przebywała na pokładzie statku w kosmosie. Obok flagi — uśmiechnięty, szczęśliwy, żywy astronauta Kadeniuk. Wiecznie żywy. Królestwo mu kosmiczne.
OSOBISTA PRZESTRZEŃ MARII LUDKEWYCZ
PREMIERA Z ADĄ ROHOWCEWĄ
Maschinelle Übersetzung
Od redakcji: Przyjęcie w minionych dniach przez polski Sejm ustawy o „prawdzie historycznej”, którą boleśnie i niesprawiedliwie dotknięto trudne strony naszej historii narodowej, przekonuje o konieczności bardziej wnikliwego i wytrwałego zajęcia się przez nas samymi dokumentami archiwalnymi. Odnajdywania, publikowania i przemyśliwania ich. I należy to robić po to, aby śmielej i bardziej ofensywnie bronić, jak mawiał nasz narodowy prorok Taras Szewczenko, w swoim domu swojej prawdy. A nie tej, którą nam stale narzucano. I dążą do tego również obecnie. Z uwagi na to wydaje się nam bardzo aktualna i współbrzmiąca problematyka, którą porusza w swojej świeżej publikacji nasz stały autor, profesor Mykoła Tymoszyk. Ekskluzywny materiał dla „Słowa Proświty” przygotowany został na podstawie opracowania ukraińskich kolekcji w archiwach i zbiorach książkowych Londynu podczas niedawnego stażu naukowego autora w Wielkiej Brytanii. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Od podziemnej do przeciwpancernej. Jeszcze z czasów szkolnych zapadła w pamięć skrzydlata fraza Łesi Ukrainki o Słowie jako Broni, jako Mieczu. Nowego znaczenia ta fraza nabiera w kontekście ukraińskiego słowa drukowanego, które rodziło się na obczyźnie i było przesyłane do Rodzinnego Kraju w trudnych czasach ukraińskiej historii. W publicystyce można spotkać różne określenia tego rodzaju literatury. Spośród najczęstszych — pozacenzuralna, „zachaliwna” (ukrywana za cholewą), zakazana, podziemna, antyradziecka (antyrosyjska), samizdatowa, wywrotowa, przeciwpancerna. Przez dziesięciolecia wielowymiarowy segment wydawnictw, które Ukraińcy produkowali w różnych krajach swojego zwartego osadnictwa na obczyźnie, ideolodzy imperialnych struktur władzy na Ukrainie niezmiennie nazywali burżuazyjno-nacjonalistycznym, wrogim interesom mas pracujących (a jeszcze bardziej zjadliwie — petlurowskim, banderowskim). Co skłoniło ukraińskich patriotów w Londynie do skierowania wysiłków na przygotowanie do druku i przesyłanie do dalekiej Ukrainy znacznego zbioru różnej pod względem formy i tematyki literatury? Dlaczego ramami czasowymi takiej akcji stały się lata 60.—80. ubiegłego wieku? Skąd szukano środków? Jakie kanały zorganizowały przesyłanie przez „żelazne radzieckie granice” tak niebezpiecznego ładunku? Kto dobrowolnie ryzykował, zgadzając się zostać swoistym kurierem-przerzutnikiem niebezpiecznej dla radzieckiej władzy „książkowej kontrabandy”? Zanim spróbujemy poszukać odpowiedzi na te pytania, należy podkreślić jeden ważny aspekt poruszonego tematu. Jak zaświadczają materiały archiwalne, ostatnie podziemne drukarnie OUN-UPA, jako najbardziej zakonspirowane, radzieckie organy karne wykryły i zlikwidowały w 1954 roku. A ostatnim znaczącym wydawnictwem, które później nie raz było wznawiane w ten sam podziemny sposób i okazało się być może najniebezpieczniejszym dla radzieckiego reżimu, była broszura „Kim są banderowcy i o co walczą”. Tylko w 1950 roku jej nakład osiągnął 13 tysięcy egzemplarzy. W ten sposób zorganizowane podziemie OUN-UPA na terenach radzieckiej Ukrainy zostało wykrwawione i rozbite do połowy lat 50. Wprawdzie zdarzały się epizodyczne próby powstańców, by przypomnieć o sobie, lecz władza tłumiła je jeszcze przez dziesięć lat. Niemożność rozpowszechniania wydawnictw z kryjówek UPA wcale nie oznaczała, że heroiczne czyny dziesiątek i setek tysięcy ukraińskich patriotów, którzy do końca pozostawali wierni najważniejszemu hasłu z „Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty”: „Zdobędziesz państwo ukraińskie albo zginiesz w walce o nie” — okazały się daremne. Świętą sprawę poległych bohaterską śmiercią za niepodległe, soborne państwo ukraińskie kontynuowali ci, którzy nie chcieli pozostawać w okupowanym przez bolszewików rodzinnym domu i którzy nie mogli pogodzić się z tym, że taka okupacja będzie długa. Po śmierci Stalina dojrzewały okoliczności, w których walka z radzieckim reżimem rozpoczynała się daleko od Ukrainy. Co więcej, innymi metodami. Odpowiedź nieprzejednanie podbitych Ukraińców na nowe ataki Moskwy. Po zakończeniu II wojny światowej u bolszewickiej władzy pojawiły się dwa formalne powody do wzmocnienia pracy na Ukrainie rozgałęzionej, dobrze finansowanej i niezmiennie kierowanej z Kremla armii komunistycznych ideologów. Przed nimi stanęło nadzadanie — ostatecznie złamać podbitych nieprzejednanych Ukraińców, zwłaszcza na jej zachodnich ziemiach, które wciągnięte zostały do budowy efemerycznego komunistycznego społeczeństwa później. Jak to robiono? 1. Po rozbiciu głównych ośrodków nacjonalistycznego podziemia w zachodnich obwodach Ukrainy celem radzieckiej propagandy stała się kompromitacja przywódców OUN i ich zagranicznych części. 2. W przededniu obchodów znaczącej dla Moskwy rocznicy zniewolenia przez nią Ukrainy — 300-lecia tak zwanego zjednoczenia (przypadało na 1954 rok) ze stron radzieckich mediów z szaloną atakiem zaczęła być propagowana wyświechtana i całkowicie nieudolna z perspektywy dzisiejszego dnia fraza wodza bolszewików o tym, że „przy jedynej jedności proletariuszy wielkoruskich i ukraińskich wolna Ukraina jest możliwa; bez takiej jedności o niej nie może być mowy”. W odpowiedzi na nowe ataki Moskwy ukraińska emigracja polityczna wzmacnia, póki co epizodycznie, wydawanie tak zwanej antyradzieckiej literatury na terenach Zachodnich Niemiec. Jednak systemowo i szeroko tej pracy prowadzić się nie udało. Po zabójstwie przez moskiewskiego najmitę w Monachium 15 października 1959 roku Stepana Bandery przywódcy OUN decydują się przenieść swój ośrodek wydawniczo-propagandowy z Niemiec z dala od agentów Kremla. Wtedy też ostrzej stanął problem zbierania, przechowywania i wznawiania dokumentów oraz materiałów związanych z kierowanym przez tego przywódcę narodu ruchem narodowowyzwoleńczym. Ze względów bezpieczeństwa wybór padł na Anglię. Tutaj, do miasta Nottingham, przewieziono rzeczy osobiste, meble i liczne dokumenty z monachijskiego mieszkania Stepana Andrijowycza. Uroczyste otwarcie muzeum-archiwum odbyło się 20 października 1962 roku. Wprawdzie z powodu oddalenia tego miasta od central ukraińskich organizacji emigracyjnych, w 1978 roku wszystkie te materiały przeniesiono do Londynu. Przy domu Ukraińskiego Związku Wydawniczego pod numerem 100 na Liverpo-
ol Street dobudowano specjalne pomieszczenie. Właśnie tam kontynuowano skierowany do czytelnika radzieckiej Ukrainy nowy etap działalności propagandowej — systematycznej i masowej, która dotąd prowadzona była epizodycznie. Charakter i treść tej działalności dość wyraźnie zostały nakreślone później w tym oto punkcie uchwały IV Wielkiego Zjazdu OUN (wiosna 1968): „W celu mobilizacji całego narodu do walki o wyzwolenie, OUN inicjuje i wspiera antyreżimowe i antyimperialne nastroje, procesy i tendencje na Ukrainie oraz na całej przestrzeni imperium we wszystkich dziedzinach życia narodowego… OUN wspiera różnego rodzaju działania w obronie ukraińskich wartości narodowych, kulturowych i religijnych, tradycji przeciwko jawnym i ukrytym… moskiewskim zakusom i dywersjom, ujawniając ich antyukraińską istotę i zagrożenie dla samodzielności ukraińskiej wspólnoty. OUN zwalcza na Ukrainie moskiewskie wpływy w dziedzinie kultury, ideologiczne i polityczne koncepcje oraz symbole rosyjskiej okupacji”. W odpowiedzi na nasilenie represji Moskwy przeciwko Ukraińcom Zagraniczne Formacje OUN zapoczątkowały „Bibliotekę ukraińskiego podziemnika”. Jej głównym zadaniem było danie milionom Ukraińców na terenach autochtonicznych głównych wytycznych dotyczących celów, zadań, stanu przebiegu ukraińskiego ruchu narodowowyzwoleńczego oraz wyjaśnienie głównych przyczyn niepowodzenia kolejnej próby zdobycia przez Ukraińców własnego państwa i wyciągnięcie z tego należytych wniosków. Pierwszą w tym zestawieniu stała się praca Petra Połtawy „Kim są banderowcy i o co walczą”. Po raz pierwszy wydano ją w podziemnej drukarni im. Jakowa Busła w jednej z utajnionych kryjówek w 1950 roku. Teksty bez komentarzy Podstawę serii stanowiły teksty „z pierwszej ręki”. Są to ułożone w porządku chronologicznym dokumenty i materiały Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów oraz naczelnego organu narodu ukraińskiego — Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej (UHWR). Opracowujący wychodzili z założenia, że cała ta ideologiczno-polityczna, programowa i strategiczna dokumentacja, na podstawie której podtrzymywany był narodowo- Tej wiosny mija 50 lat, odkąd w zachodniej prasie po raz pierwszy pojawiła się i odtąd aż do początku lat 90. XX wieku nie schodziła z jej łamów skrzydlata fraza „nieuchronny upadek komuno-bolszewickiego imperium”. Fenomen tego faktu polega na tym, że autorami frazy byli ukraińscy nacjonaliści — organizatorzy Czwartego Wielkiego Zjazdu OUN na emigracji. Prawdziwe oblicze ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego, zwłaszcza w czasie i po II wojnie światowej, jeszcze do niedawna naświetlane było jednostronnie, z militarnym akcentem — zbrojne starcia, rajdy, rozstrzeliwania, zemsty. Całkowicie zrozumiałe, że autorzy byli w niewoli czysto radzieckich i w większości rosyjskich źródeł informacji. Natomiast badanie niedostępnych dotąd dokumentów archiwalnych z tego okresu potwierdza, że najważniejsza część zadań OUN-UPA znajdowała się w płaszczyźnie ideowo-patriotycznego i oświatowego programu ruchu wyzwoleńczego. Środkami do realizacji tych zadań była różnorodna produkcja drukowana podziemnych drukarni. Ukraińskiemu ogółowi zupełnie nieznane są ani główny dokument tych Zjazdów, ani perypetie związane z prowadzeniem na jego realizację głośnej na cały świat, długotrwałej i skutecznej akcji ukraińskiej emigracji politycznej. Istotą tej akcji było wydawanie w Londynie i przerzucanie na Ukrainę znacznego zasobu tak zwanej literatury wywrotowej. Profesor Mykoła Tymoszyk podczas wystąpienia na Międzynarodowej konferencji naukowej w Londynie z okazji 70-lecia Związku Ukraińców w Wielkiej Brytanii. Listopad 2016. Budynek Ukraińskiego Związku Wydawniczego w Londynie przy Liverpool Road 200. Tutaj drukowali i stąd rozpowszechniali w radzieckiej Ukrainie literaturę wywrotową „londyńscy banderowcy”
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
ruch wyzwoleńczy, w rzeczywistości była mało znana, a nawet zupełnie nieznana zarówno bezpośrednim uczestnikom podziemia, jak i przeciętnym Ukraińcom. Zważywszy na wielokrotne próby w przeszłości (i obecnie) fałszowania ruchu ounowców przez wrogów zewnętrznych i wewnętrznych, postanowiono wydawać te zbiory dokumentów bez jakichkolwiek komentarzy, notatek czy innych materiałów z działalności tej organizacji. Takiej zasady redakcja trzymała się również później. Książki z tej serii zaczęły ukazywać się w jednym formacie (12x17 cm) i w jednakowej oprawie — płóciennej okładce koloru zielonego. (Z czasem w takiej szacie graficznej będzie ukazywać się w Ameryce wielotomowy „Letopys UPA”). Proste, ale wymowne i łatwe do odgadnięcia logo serii: stylizowane obramowanie ukraińskiego tryzuba dwiema wstęgami, na których umieszczono jedno z głównych haseł narodu: „Sława Ukrainie! — Bohaterom sława!”. Od czasu założenia tej serii wydawniczej (1955 rok) światło dzienne ujrzało 16 wydań. Ostatnie oznaczono rokiem 1990. Średnia objętość każdego tomu mieści się w granicach 350 stron. Najmniejsze pod względem objętości wydanie (w którym z jakichś przyczyn nie zaznaczono numeracji) ukazało się w 1999 roku (96 str.). Największym był 15. numer (632 str.). Krótko omówimy problematykę. Wspólne dla każdego tomu jest to, że treść publikacji wiąże się z nazwiskami Jewhena Konowalca, Stepana Bandery, Romana Szuchewycza, którzy stali na czele narodu ukraińskiego w dramatycznych okresach jego walki wyzwoleńczej przeciwko czterem okupantom Ukrainy (moskiewskim, polskim, rumuńskim, niemieckim), a później — przeciwko dwóm największym potęgom militarnym ówczesnego świata — Niemcom i Rosji. Dominanty treściowe serii bibliotecznej można w uogólnieniu odtworzyć za pomocą takiego oto cytatu: „Moskiewszczyzna naciera na Ukrainę całościowo. Jej zaborczość nie ogranicza się do środków militarnych czy kolonialnego wyzysku ekonomicznego. Próbuje ona wycisnąć na każdej dziedzinie życia zniewolonego narodu nie tylko swoje piętno, ale zmienić duchowość, światopogląd, cechy kulturowe, tradycje narodu, jego ideały społeczne, prawne, religijne, wykorzenić ze zniewolonego narodu wszystko, co jest w nim wewnętrznie przyrodzone, aby raz na zawsze zniwelować każdy naród, stworzyć jakąś amalgamatę, wieżę Babel, naród sowiecki, którego podłożem miałaby być moskiewska duchowość. Moskiewski sposób życia miałby zastąpić przyrodzoną narodowi ukraińskiemu treść życia i twórczości”. Przeciwko niedorzecznym wymysłom i nieścisłościom Pierwsze wydanie nosi tytuł „OUN w świetle uchwał Wielkich Zjazdów, Konferencji oraz innych dokumentów z walki w latach 1929—1955”. Wydanie tej książki znany ukraiński historyk na emigracji Petro Mirczuk nazwał „najpoważniejszym z dotychczas opublikowanych przyczynków do historii OUN”. Znaczenie po raz pierwszy ujawnionych oryginałów dokumentów polegało na następującej kwestii. Jako organizacja podziemna, brutalnie prześladowana przez władze okupacyjne (przede wszystkim Polaków i Rosjan), OUN zmuszona była nie ujawniać szeregu danych faktycznych dotyczących struktury, organów kierowniczych oraz pracy operacyjnej. Dlatego w dostępnych publikacjach prasowych na temat fenomenu ounowców można znaleźć wymysły, insynuacje lub nieścisłości. A to łatwo wprowadza niedoświadczonego badacza w błąd. Oto typowy przykład. W numerze 7—8 czasopisma „Rozbudowa Nacji” czytamy oficjalny komunikat Prowodu OUN: „Podajemy do wiadomości, że w dniach 20—24 czerwca 1932 r. odbyła się w Wiedniu konferencja między przedstawicielami »Prowodu Ukraińskich Nacjonalistów« a przedstawicielami OUN na terytoriach okupowanych...”. Dalej mowa o działaniach, które zaplanowali przeprowadzić podziemni działacze. W rzeczywistości konferencję przeprowadzono nie w Wiedniu, a w Pradze, na dodatek miesiąc później. Wypuszczenie tej fałszywki przez prasę zainicjował sam Prowód OUN celowo, aby wprowadzić w błąd polską policję i skłonić ją do szukania kierownictwa OUN wśród osób, które były w czerwcu 1932 roku w Wiedniu, a nie wśród tych, którzy byli w lipcu tego samego roku w Pradze. W ten sposób, tylko dzięki publikacjom oryginałów oficjalnych dokumentów, które realizował sam Prowód OUN poprzez wydawanie „Biblioteki Ukraińskiego Podziemnika”, można stworzyć pełny i prawdziwy obraz tego, co, gdzie, kiedy i jak tworzyło się w imieniu tej organizacji. A nie w imieniu przebranych w mundury żołnierzy UPA, nasłanych przez Moskwę enkawudzistów czy „jastrzębków”, jak to często robiono w celach prowokacyjnych. Szczególne miejsce w analizowanej serii bibliotecznej zajmują jej dziewiąte i dziesiąte wydanie, gdzie podano wszystkie oficjalne materiały (uchwały, rezolucje, odezwy, apele, a także wystąpienia uczestników) Czwartego Wielkiego Zjazdu OUN, który odbył się na emigracji wiosną 1968 roku i na którym na nowego przewodniczącego OUN wybrano wiernego współpracownika Stepana Bandery, Jarosława Stećkę. Poprzednie podobne zgromadzenie odbyło się w 1943 roku. Tych książek najbardziej bali się kremlowscy ideolodzy. Świadczą o tym dwie notatki służbowe KGB przy Radzie Ministrów Ukraińskiej SRR z klauzulą „Tajne”, adresowane do KC Komunistycznej Partii Ukrainy, odnalezione przez autora tych słów w dawnym archiwum KGB. Zważywszy na nieznajomość i wartość historyczną wątku, warto przytoczyć z tych dwóch niedawno odnalezionych dokumentów cytaty obszerniej: „Od 19 kwietnia br. KGB przy RM Ukraińskiej SRR odnotowało masowe przesyłanie na terytorium Ukrainy z Anglii przebiegle sporządzonych dokumentów nacjonalistycznych dot. tzw. »IV Wielkiego Zjazdu OUN«, który odbył się wiosną 1968 r. Zachowując dawne hasło OUN, przyjęte przez III zjazd — »Wolność narodom — wolność człowiekowi« i tym samym podkreślając wierność ideom Bandery, IV zjazd wysunął nowe hasło »Kijów — przeciwko Moskwie«, którym wyraża główny kierunek działalności wywrotowej banderowców na obecnym etapie. W odezwach Zjazdu »Do Narodu Ukraińskiego«, »Do Ukraińców w wolnym świecie« i »Do zniewolonych narodów na emigracji« sformułowano zadania, które wynikają z »programu«. W »Odezwie do narodu ukraińskiego« w liczbie takich zadań wymieniono, między innymi, budzenie »narodowej świadomości, odmowę współpracy międzynarodowej i budowy komunizmu... Ukraińcy, którzy przebywają w służbie w radzieckich siłach zbrojnych, rozpatrywani są w dokumentach Zjazdu jako baza do tworzenia nacjonalistycznych formacji wojskowych, którym przypada odegrać decydującą rolę w momencie »rewolucji«... Zwołanie IV Wielkiego Zjazdu OUN w 1968 roku jest próbą zjednoczenia wszystkich nacjonalistycznych sił emigracyjnych pod jednoosobowym kierownictwem banderowców, o czym świadczy wybór na »prowidnyka całej OUN« Jarosława Stećki”. Trzecie wydanie biblioteki zawiera zbiór dokumentów Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej — rewolucyjnego Parlamentu i Rządu narodu ukraińskiego na czas jego
Termin „upadek komunistyczno-bolszewickiego imperium” wymyślili ounowcy. Ten Zjazd miał charakter przełomowy w związku z przyjętym nowym programem działań w dziedzinie ideologii, strategii i taktyki na okres „do zdobycia i wzmocnienia Ukraińskiego Sobornego Samodzielnego Państwa”. Przy czym powstanie takiego państwa zostało uzależnione od rozpadu Związku Radzieckiego. Wspólnota światowa odebrała to jako sensację. Dlatego też rezonans wokół decyzji kierownictwa ukraińskiej emigracji był niespodziewanie głośny. Można bez przesady stwierdzić, że temat upadku komunistyczno-bolszewickiego imperium „zadomowił się na stałe” w zachodniej prasie właśnie po opublikowaniu dokumentów Czwartego Wielkiego Zjazdu OUN. Co więcej, Prowód tej organizacji podjął decyzję o dostarczeniu znacznej partii różnorodnych informacji na jego temat nielegalnymi drogami na Ukrainę. I taka akcja, jak się później okaże, okazała się skuteczna. O tym, że takich publikacji przestraszyli się kompartyjni ideolodzy i czekiści radzieckiej Ukrainy, świadczy walka wyzwoleńcza. Tom nosi tytuł „UGWR w świetle uchwał Wielkiego Zjazdu oraz innych dokumentów z działalności 1944—1951 lat”. Dzisiaj ten zbiór jest cenny przede wszystkim dla historyków, gdyż zawiera dokumenty aktualne również obecnie. Takimi są w szczególności „Odezwa walczącej Ukrainy do całej ukraińskiej emigracji”, „Do wszystkich siłą wywiezionych z Ukrainy”, „Postawa ukraińskich mas wobec bolszewickich okupantów”. Są tu też artykuły publicystyczne. Spośród tych, które mogą być interesujące dla dzisiejszego czytelnika, jest krytyczna analiza audycji radiowych „Głosu Ameryki” na Związek Radziecki oraz rozprawa O. Hornowego o wolności prasy w ZSRR. Osobno wyróżniają się w tej serii dwa tomy, o których treści — poniżej. O aktualnej obecnie ukraińskiej partyzantce. Pod numerem szóstym umieszczona jest „Ukraińska partyzantka” S. Chmela. Książka niezwykła pod względem zamysłu i jego realizacji, i zapewne jedyna w swoim rodzaju w tej literaturze. Prawie 300-stronicowy tekst podzielony jest na trzy części. W pierwszej popularnie przedstawiona jest historia: jakimi były zadania ukraińskich partyzantów, jak odbywał się pobór młodzieńców do oddziałów powstańczych, na czym polegają osobliwości szkolenia kadr dowódczych. Osobno w tej części mowa jest o aspektach organizacyjnych UPA: władza, broń, wyposażenie, miejsca stacjonowania. Ciekawe są paragrafy o programach szkoleniowych dla szeregowego powstańca oraz dowódców i starszyzny, o oznakach bojowych i obowiązkach dowódcy. Druga część poświęcona jest umiejętnościom bojowym powstańców w różnych jednostkach strukturalnych: roju, czocie, sotni, kureniu, oddziale (zgrupowaniu, pułku). A ile niuansów pojawia się, gdy zapoznajesz się z osobliwościami obrony czy ataku w różnych okolicznościach (w nocy, w dzień, zimą, w deszczu) i w różnych miejscach (w górach, w osadzie, w lesie, na rzece). W ostatniej części podano podstawy partyzantki. Na konkretnych przykładach rozpatrywane są różne sytuacje podczas rajdów, walk spotkaniowych, obław, postojów czy obrony. I na koniec analizowane są formy walki partyzanckiej: napady, nękanie, zasadzki, dywersje. Ta praca jest tym cenniejsza, że jej autor, zdolny do słowa i obrazowego myślenia, jest odważnym, pomysłowym i znanym w podziemiu uczestnikiem ruchu powstańczego. Ciepło i przenikliwie powiedział o tej książce towarzysz broni autora Jewhen Ren: „Napisać na Rodzimych Ziemiach pracę o walce partyzanckiej — rzecz bardzo trudna. Niezwykle ciężkie warunki, konieczność konspiracji, trudność zbierania i przechowywania materiałów — wszystko to bardzo utrudnia pracę podziemnego autora… A kiedy jeszcze dodać, że w walkach partyzanckich wielką rolę odgrywa nie tylko broń i taktyka, ale przede wszystkim psychika i stan moralny bojowników, — wtedy możemy w pełni uświadomić sobie, jak trudno to wszystko gruntownie zbadać, należycie zrozumieć oraz wyczerpująco opisać”. W drugiej książce serii umieszczone są dwa popularnie napisane eseje-wspomnienia o jednym ze znaczących przywódców ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego, generale Romanie Szuchewyczu (Tarasie Czuprynce). Pierwszy esej „Roman Szuchewycz — symbol niezłomności” należy do pióra profesora Stepana Szacha. Bodźcem do napisania tego tekstu stał się referat autora, wygłoszony na żałobnym zgromadzeniu ukraińskiego społeczeństwa Monachium z okazji 15-lecia heroicznej śmierci bezkompromisowego bojownika o soborne Państwo Ukraińskie. Drugi esej — „Roman Szuchewycz — dowódca wojsk powstańczych” — napisał doktor Hryhorij Waskowycz. Wydanie jest przyуроczone tej pamiętnej dacie i ujrzało światło dzienne w 1966 roku. Dlaczego zmieniono nazwę serii bibliotecznej. Wraz z przeniesieniem swojej działalności na rodzime ziemie w pierwszej połowie lat 90. ubiegłego wieku, Prowód OUN podejmuje decyzję o kontynuowaniu zaznajamiania Ukraińców z programowymi zasadami swojej działalności — w już wypróbowanej formie. Nie zmieniając logo, formatu oraz szaty graficznej książek, odnowiono jedynie nazwę starej serii, która już nie odpowiadała historycznym ukraińskim realiom. Zatem zamiast „Biblioteki Ukraińskiego Podziemnika” na świat zaczęła wychodzić „Biblioteka Ukraińskiego Państwowca”. W przedmowie do drugiego wydania nowej biblioteki, gdzie wydrukowano materiały i uchwały IX Wielkiego Zjazdu OUN, podkreślano doniosłe historyczne znaczenie właśnie tego wydarzenia Ukrainy (lipiec 1996 roku): „Historyczność IX Wielkiego Zjazdu OUN polega jeszcze na tym, że odbywał się on po raz pierwszy po półwieczu znów na rodzimych ziemiach…. Potwierdzono historyczną ciągłość OUN spod sztandaru S. Bandery… Droga od pierwszego punktu dekalogu do dziesiątego — jest nieskończona, jest wieczna, jak wieczny jest sam naród”. Materialne podstawy wydań. I na koniec o środkach, za które wydawano i przesyłano z Londynu na radziecką Ukrainę tak zwaną literaturę wywrotową. Oczywiście, że środki te nie pochodziły z brytyjskiego skarbca. Zresztą obcych sponsorów, jak o tym wielokrotnie huczała radziecka prasa, na to zazwyczaj nie znajdowano. Wszystko, na co zorganizowani ukraińscy emigranci zdobyli się przez lata przebywania na obczyźnie dla potrzeb społeczności (domy ludowe, cerkwie, szkoły niedzielne, wydawnictwa i redakcje czasopism), — nabywano kosztem społeczności. W czasie, gdy zrujnowana wojną Europa stawała na nogi, zarobki emigrantom przychodziły niełatwo. Ale wewnętrzny obowiązek, którego źródła sięgają czasów dawnego państwa ukraińskiego Ruś Kijowska, — oddawania na potrzeby społeczności dziesiątej części zarobku, dla wielu narodowo świadomych emigrantów przez długi czas był niezmienny. Jednym ze źródeł zasilania funduszu stał się dochód ze sprzedaży książek „Biblioteki Ukraińskiego Podziemnika”. Ta ważna dla emigrantów pozycja wydatków nosiła nazwę: „finansowanie wydań potrzebnych w Kraju”. Krajem (lub Starym Krajem) z wielkiej litery stawała się dla nich utracona, jak sądzono tymczasowo, rodzinna Ukraina. Kijów-Londyn-Kijów. Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Text bei der Erkennung beschädigt — lesen Sie die Originalseite
zamiast otwartych działań wojennych odbywało się pełzające zajmowanie poszczególnych miast i terytoriów. O nastrojach, które panowały wówczas w Kijowie, oraz o sprzecznościach między członkami kierownictwa kraju świadczy protokół jednego z posiedzeń Sekretariatu Generalnego. Na słowa sekretarza do spraw wojskowych S. Petlury: “Sytuacja jest bardzo groźna… Trzeba jasno powiedzieć, czy wojujemy, czy nie” oraz propozycję sekretarza poczt i telegrafów M. Szapowała, by “zerwać całkowicie z Sowietem Komisarzy Ludowych i rozpocząć zdecydowaną walkę z bolszewikami” (“Ukrainę ogłosić w stanie wojennym i odciąć od północy”, rozbierając linie kolejowe, wstrzymać dostawy żywności), przewodniczący W. Wynnyczenko zareagował niemrawo: “Wszystkie te środki… są zbyt poważne, by można było je zastosować bez krańcowej ku temu potrzeby. Wcześniej trzeba zapytać Sowiet Komisarzy Ludowych, czy wojuje on, czy nie; dopiero wtedy można zdecydować się na takie zdecydowane środki walki. Oprócz tego trzeba zrobić rachunek sił wojskowych i broni”. Wkrótce sytuacja stała się krytyczna, oddziały Murawjowa nadciągały na Kijów, a zawarcie pokoju na froncie zachodnim nabrało szczególnej aktualności, nie pozostawiając miejsca na dalsze wahania. Tym bardziej, że od przybyłych z Brześcia obserwatorów (członka Centralnej Rady M.
Maschinelle Übersetzung
Ołeksandr SLIPCZENKO, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy
Jak wiadomo, Centralna Rada nie uznała przewrotu piotrogrodzkiego, który doprowadził do władzy „rząd komisarzy ludowych... nieuznawanych przez przeważającą większość ludności kraju”. Przeciwnie, wystąpiła ona z inicjatywą przeprowadzenia negocjacji w sprawie utworzenia „jednolitego socjalistycznego ministerstwa”, czyli nowej władzy centralnej Rosji, „wspólnymi siłami rządów Ukrainy, Donu, Kubania, Kaukazu i innych obwodów wraz z centralnymi organami wszechrosyjskich rewolucyjnych demokracji”. W ogóle, w tamtych warunkach rozgardiaszu i politycznego samowolstwa na tyłach i na frontach, Ukraina wydawała się pewną wyspą stabilności. Udało jej się uformować funkcjonalny mechanizm samorządowania w postaci parlamentu (Centralna Rada) oraz rządu (Sekretariat Generalny); 20 listopada (według nowego stylu) III Uniwersałem ogłoszono utworzenie Ukraińskiej Republiki Ludowej, chociaż bez zrywania więzi federacyjnych z Rosją. Nieprzypadkowo pojawiły się idee przeniesienia stolicy przyszłej federacji do Kijowa; tam też naczelny dowódca Duchonin chciał przenieść swoją Kwaterę Główną z Mohylewa. A po jej zajęciu przez bolszewików i zabójstwie generała do Kijowa przenieśli się przedstawiciele rosyjskich sojuszników — Anglii i Francji, napomykając o możliwości wymiany z URL oficjalnych misji dyplomatycznych. Zamiast Frontu Południowo-Zachodniego i Rumuńskiego utworzono jednolity Front Ukraiński „dla lepszego wcielenia w życie sprawy tymczasowego rozejmu i dla obrony Ukrainy”; zaktywizowała się ukrainizacja oraz powrót na ojczyznę jednostek wojskowych. Udało się rozbroić i wywieźć poza jej granice probolszewicko nastawione nieukrainizowane jednostki, przeszkodzić wykorzystaniu terytorium Ukrainy do tranzytu na Don i Kubań oddziałów Czerwonej Gwardii i marynarzy. Ukraina nie poparła też zamiarów Piotrogrodu dotyczących separatystycznego zawarcia pokoju z państwami Czzwórprzymierza (Niemcami, Austro-Węgrami, Turcją, Bułgarią), opowiadając się za „powszechnym demokratycznym pokojem” z udziałem krajów Ententy; początkowo zignorowała zaproszenie bolszewików do przyłączenia się do rozpoczętych kontaktów z Niemcami. Jednak, aby nie dać im możliwości przedstawiania siebie jako jedynego prawomocnego rządu byłego Imperium Rosyjskiego, Sekretariat Generalny wyznaczył swoich obserwatorów „dla informacji i kontroli”. W tamtym czasie w pełni ujawnił się cały kompleks sprzeczności między Kijowem a Piotrogrodem, który wybrał taktykę nacisku siłowego. Profesjonalny carski dyplomata Gieorgij Cziczerin, który wkrótce zastąpi Trockiego na stanowisku ludowego komisarza spraw zagranicznych, tak wypowiedział się o jej inspiratorach: „Nieszczęście w tym, że Trocki lubi teatralne gromowładztwo… i wykazuje ultrawojowniczość… A Iljicz lubi stanowczość, bezwzględność, ultimatum itd.”. Oto w ich współautorstwie, do którego dołączył jeszcze jeden „amator ostrych spraw” Stalin (unikalny przypadek takiego potrójnego współautorstwa!), pojawił się 17 grudnia dokument pod pretensjonalnym tytułem „Manifest do narodu ukraińskiego z ultymatywnymi żądaniami wobec Rady Ukraińskiej”. Znamienne, że w odróżnieniu od innych najwcześniejszych „po-październikowych” dokumentów, które za przykładem rewolucji francuskiej nazywano dekretami, ten nazwano manifestem. Najwyraźniej zadziałały tu inne skojarzenia. Jego autorzy zapewne przypomnieli sobie słynny manifest carski z 1905 roku. Naśladując go, manifest bolszewicki również „darował” narodowi Ukrainy prawo do niepodległości, jednocześnie odmawiając jego organowi przedstawicielskiemu prawa do jakichkolwiek samodzielnych działań. A w „ultymatywnej” części dokumentu Centralną Radę oskarżono o „niesłychaną zdradę rewolucji” bez uściślenia, o jaką rewolucję właściwie chodzi. Przecież Rada właśnie rozbrajała te rozpropagowane przez bolszewików jednostki, które wystąpiły przeciwko legalnemu i uznanemu przez nią Rządowi Tymczasowemu, utworzonemu w lutym 1917 roku. Jeśli chodzi o wydarzenia październikowe, to rewolucją uważano je tylko w Smolnym. Na swoją odpowiedź Ukraina nie czekała wyznaczonych w ultimatum 48 godzin. Praktycznie tego samego dnia w Piotrogrodzie jej przedstawiciele zdołali zapoznać bolszewików z jasną odpowiedzią (podawana w skrótach): „… Konflikt między Republiką Ukraińską a Wielkorosyjską można załagodzić przy zachowaniu następujących warunków: 1) uznanie ze strony Rady Komisarzy Ludowych praw Ukraińskiej Republiki Ludowej i pełne jej nieingerowanie w sprawy Republiki; 2) zaspokojenie żądań o ukrainizację jednostek wojskowych i wycofanie tych jednostek z innych frontów w granice Ukrainy; 3) należyte uregulowanie kwestii znaków pieniężnych i zapasów złota; 4) nieingerowanie Rady Komisarzy Ludowych i Kwatery Głównej Naczelnego Dowódcy w zarządzanie ukraińskimi, czyli rumuńskim i południowo-zachodnim frontami; 5) rozwiązanie kwestii pokoju z udziałem Republiki Ukraińskiej”. Wciąż pewny swoich sił Sekretariat Generalny żądał także przedpłaty za dostawy żywności. No i wreszcie, śmiałe żądanie: nie mniej niż „jedna trzecia przedstawicielstwa” w jakimś, tylko przewidywanym rządzie federalnym ma być zagwarantowana Ukrainie, która „wyróżnia się zorganizowaniem i dążeniem do rzeczywistego uporządkowania stosunków w całej Rosji”. Nie zapominajmy — ta wymiana poselstw odbywała się niespełna półtora miesiąca po przewrocie w Piotrogrodzie, kiedy dojście do władzy bolszewików z ich nowo powstałą RKL wydawało się jakimś krótkotrwałym nieporozumieniem. Dlatego wyrażoną w odpowiedzi Centralnej Rady zgodę na pokojowe rozwiązanie „konfliktu bratnich narodów” i na współpracę w tym z RKL można by przy dobrej woli i chęci ocenić jako dość ważną formę poparcia nowego reżimu. Ale takiej chęci nie było. Kilka dni później bolszewicy w Charkowie utworzyli alternatywne organy „władzy” — Centralny Komitet Wykonawczy i Ludowy (w odróżnieniu od kijowskiego Generalnego) Sekretariat. Taki chwyt tworzenia równoległych „ludowych” rządów przez bolszewicką dyplomację był później stosowany wielokrotnie. Jako przykłady można podać rząd Kuusinena w podmiejskich Teriokach przed rozpoczęciem wojny z Finlandią w 39-tym, Komitet Polski Wyzwolenia Narodowego, sformowany w Moskwie w 44-tym, lub ogłoszenie o nowym rządzie Kadara, zrobione z Użhorodu w 56-tym. Coś podobnego istnieje i dzisiaj w okupowanych Ługańsku i Doniecku. Wojnę Ukraińskiej Republice Ludowej wypowiedziano, ale
Lewyckiego oraz adiutanta S. Petlury kapitana Hasenki) stało się wiadomo o gotowości Niemców do rozpoczęcia negocjacji, jeśli Ukraina „sformalizuje swój samodzielny status”. 24 grudnia Sekretariat Generalny wysłał do wszystkich walczących i neutralnych państw notę o tym, że URL „wkracza na drogę samodzielnych stosunków międzynarodowych” i nie uzna pokoju, jeśli bolszewicy podpiszą go bez niej. Dwa dni wcześniej zaczął funkcjonować Sekretariat Generalny ds. międzynarodowych (zamiast poprzednich — międzynarodowych) na czele z Ołeksandrem Szulhynem. Ale znów z zastrzeżeniem — tylko do tego momentu, kiedy w Rosji zostanie utworzony rząd federalny i zostanie rozwiązana kwestia rozgraniczenia odpowiednich kompetencji. Od krajów Ententy odpowiedzi nie otrzymano, a Niemcy i ich sojusznicy wyrazili gotowość do podjęcia rozmów. Do Brześcia Litewskiego wyruszyła delegacja w składzie: Wsewołod Hołubowycz, Mykoła Lubynski, Mykoła
Lewyckiego, Mychajła Połoza oraz Ołeksandra Sewriuka, zatwierdzona na walnym zgromadzeniu zaledwie dwóch wiodących frakcji Rady — eserów i socjaldemokratów. Wiek delegatów — między 24 a 34 lata, bez doświadczenia dyplomatycznego. Dlaczego właśnie na nich padł wybór, można się tylko domyślać. No, powiedzmy, inżynier drogowiec Hołubowycz — bądź co bądź, członek rządu, sekretarz generalny handlu i przemysłu. Ale student Sewriuk, który rzucił naukę, po prostu bliski rodzinie Hruszewskiego; prawda, włada niemieckim i francuskim. Lewycki — początkujący prawnik, przedstawiciel (nieoficjalny) ukraińskiej społeczności Kubania. Lubynski — lingwista-dialektolog. Połoz uczył się w akademii rolniczej, walczył. 36-letni Serhij Ostapenko, który później go zastąpi, zdążył już ukształtować się jako specjalista-statystyk. Rewolucyjne wydarzenia wyprowadziły ich wszystkich na awanscenę życia politycznego Ukrainy. W Brześciu Litewskim oczekiwała ich konfrontacja z potężnymi profesjonalnymi kadrami czterech państw. Wymieńmy głównych: książę bawarski Leopold — generał-feldmarszałek, głównodowodzący wojsk niemieckich na froncie wschodnim; jego szef sztabu generał Hoffmann; sekretarz stanu MSZ Niemiec, dyplomata z 20-letnim stażem baron Kühlmann; minister spraw zagranicznych Austro-Węgier, hrabia Czernin; minister sprawiedliwości Bułgarii Popow oraz główny wezyr i minister spraw zagranicznych Turcji Nessimi-bej. Bolszewików reprezentowali zawodowi rewolucjoniści, rzekomo socjaliści: Lew Trocki, Adolf Joffe, Lew Kamieniew, Lew Karachan plus eksperci wojskowi z Sztabu Generalnego. Jedyną kobietą w delegacji była eserka-terrorystka Kamierita-Bicenko (w 1905 roku zastrzeliła ministra wojny Sacharowa; u Czernina powstało wrażenie, że w Brześciu „szuka kolejnej ofiary”). Od „mas rewolucyjnych” w skład delegacji wchodzili żołnierz Bielakow, robotnik Obuchow oraz marynarz Olin. Ich nazwiska przypominają partyjne pseudonimy — najprawdopodobniej była to ukryta ochrona. Do kompletu brakowało chłopa; przedstawiciela chłopów Staszkowa dobrano już w drodze. Wпрочем, żadnego wkładu w pracę delegacji on również nie wniósł, wyróżniając się jedynie nadmierną skłonnością do darmowego picia. 1 stycznia 1918 roku, wcześniej od wszystkich, delegacja Ukraińskiej Republiki Ludowej była już w Brześciu. Formalnie zgadzając się na jej obecność, Rada Komisarzy Ludowych za jej plecami wysłała telegram do Charkowa, zapraszając przedstawicieli nowo utworzonego Sekretariatu Ludowego również do wzięcia udziału. Wytworzyła się fantastyczna sytuacja negocjacyjna. W zasadzie prowadzono tu dialog między dwiema stronami, które dotąd rywalizowały: Rosją i Państwami Centralnymi, obie pragnęły zakończyć wojnę. Ale wewnątrz każdej z nich nie ma jedności. Zarówno bolszewicy, jak i Rada mówią o rewolucji, ideałach socjalistycznych, federacji wolnych narodów itd. Jednakże są to, że tak powiem, słowa ogólne. A w istocie między nimi trwa wojna i o żadnym równouprawnieniu Piotrogród nie myśli.Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
Jewhen BUKET, przewodniczący Kijowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Zdjęcie Pawła ZOŁOTARIOWA. 3 lutego, w dniu 100. rocznicy bitwy pod Litkami, Kijowskie Obwodowe Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki uczciło pamięć poległych we wsi Litki w rejonie browarskim żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej. Po bitwie pod Krutami niewielki oddział w składzie 24 junkrów, utworzonej na bazie Konstantynowskiej Szkoły Wojskowej w listopadzie 1917 roku w Kijowie Kijowskiej Szkoły Wojskowej im. Bohdana Chmielnickiego, wycofywał się w kierunku ukraińskiej stolicy. Koleją dojechali do stacji Bobryk (dalej została ona zajęta przez wojska Murawjowa), przeszli przez wieś Semypołky i lasem dotarli do Sitek. Tam oddział zatrzymał się na nocleg. Już o świcie do wsi wkroczyli czerwoni, a żołnierze URL podjęli z nimi nierówną walkę. 20 bojowników (według innych danych — 21) zginęło w walce, czterech okupanci stracili. Później miejscowi chłopi pozwozili poległych i pochowali ich w zbiorowej mogile, usypali nad nią kurhan. Wśród wczesnych poezji Pawła Tyczyny znajduje się wiersz, który według wersji miejscowych krajoznawców może odnosić się właśnie do bitwy pod Litkami. Zaraz za wsią — wszystkich ich rozstrzelali, wszystkich porozbierali, z martwych szydzili, bili im czołem. Wypadła przecież zima! — Że teraz wszystkim wolność, wycięli wam pola, w głowach topola, a głów nie ma. Jak zczerniała noc — za wsią świeciło, ze śpiewami chodziło, strzegło, kadziło niewinną siecz. Wiadomo, że rodzony brat Pawła Tyczyny, Jewhen, na początku lat 20. XX wieku (zachował się datowany list) był organizatorem Autokefalicznego Kościoła w Litkach. Działalność w dziedzinie „ukrainizacji religii” przyciągnęła uwagę „czekistów”. Jewhena Tyczynę aresztowano, a Pawło musiał go (według własnych późniejszych wspomnień) ratować… Możliwe, że właśnie od brata poeta dowiedział się o bitwie pod Litkami. Na Wielkanoc 1929 roku na mogile pojawił się dębowy krzyż z napisem: „Tu pochowani ukraińscy kozacy, bestialsko zamordowani przez bolszewików”. Wszyscy, którzy szli rano święcić paschę, zobaczyli ten krzyż, a następnego dnia już go nie było. Z wiśniowych drzew, którymi była obsadzona mogiła, pozostały tylko pniaki. Z czasem i je wykarczowano, kurhan zrównano z ziemią i przez miejsce pochówku wytyczono szeroką ścieżkę. Ktoś doniósł „gdzie trzeba”, że krzyż ustawił miejscowy stolarz Stepan Oberemenko, którego dwóch braci było oficerami w armii URL. 10 lat Oberemenko odsiedział za swój czyn w jednym z syberyjskich obozów koncentracyjnych, potem wycieńczony powrócił do Sitek. Tutaj go wkrótce pochowano. Z dokumentów archiwalnych wiadomo, że „Proświta” w miasteczku Litki istniała w 1918 roku, przy niej działało kółko teatralne. Jeden z inicjatorów odrodzenia litkowskiej „Proświty” Wiktor Prokopowycz Tereszczenko opowiedział, że w 1965 roku na obrzeżach Sitek, w pobliżu cmentarza darnyckiego, kopacz Iwan Mykytaś ładował budowlany piasek z wyrobiska. I nagle natknął się na ludzkie kości oraz szczątki na wpół spróchniałego wyposażenia wojskowego. Ojciec pana Wiktora, Prokip Tereszczenko, który był nauczycielem w litkowskiej szkole, wypytał starszych ludzi o historię wsi i wiele dowiedział się o wydarzeniach ze stycznia 1918 roku oraz powstaniu z 1920 roku w Litkach. Prokip Andrijowycz zdołał zarazić młodszych mieszkańców wsi, swoich uczniów, bliskich i krewnych ideą, by przy pierwszej okazji odnowić zniszczoną mogiłę. Stało się to możliwe dopiero w niepodległej Ukrainie. Na początku maja 1996 roku na zebraniu litkowskiej „Proświty” córka Prokipa Tereszczenki, Lidia Szust, zaproponowała odnowienie mogiły żołnierzy URL i wypełnienie w ten sposób testamentu zmarłego ojca. Następnego ranka kilkadziesiąt osób z łopatami zebrało się przy piaskownicy. 85-letni (w tamtym czasie, a obecnie również nieżyjący) Petro Mychajłowycz Jurczenko, świadek bitwy, który mieszkał obok, wskazał miejsce pochówku. Petro Kostenko wysypał tam pierwszy z przywiezionych sześciu wozów ziemi. Za nim Wiktor Pyłypenko zrzucił z góry ziemię z dwóch przyczep ciągnikowych, Mykoła Popowycz — koparką, a ludzie — narzędziami saperskimi poprawili stożek mogiły. Ustawiono krzyż z metalowych rur, wykonany przez Wiktora Tereszczenkę z tym samym napisem, co kiedyś: „Tu pochowani ukraińscy kozacy, bestialsko zamordowani przez bolszewików”. Mogiłę obłożono darnią i ogrodzono łańcuchami. W 2000 roku dziennikarz Wołodymyr Czepur-Udajśkyj wydał broszurę, w której opisał wydarzenia w Litkach. W tym samym roku odnowiono nasyp kurhanu z pomocą kijowskiego architekta Anatolija Curkana. Jesienią 2007 roku przy wsparciu finansowym przewodniczącej rady wiejskiej Lidii Pinczuk przeprowadzono trzecią, gruntowną jego rekonstrukcję. Każdego roku w pierwszą sobotę lutego goście z różnych zakątków Ukrainy przyjeżdżali, aby wraz z mieszkańcami Sitek uczcić pamięć poległych ukraińskich żołnierzy. Bywał tu Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko. Przez wiele lat z rzędu wśród organizatorów uroczystości memorialnych był członek komisji kontrolno-rewizyjnej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Mykoła Ocun. On w szczególności zorganizował przewiezienie do Sitek jednego z ostatnich elementów artystycznego wystroju mogiły — metalowego płaszcza i czapki żołnierza spod Krut. Ale w tym roku, właśnie na 100. rocznicę bitwy, wieloletnią tradycję naruszyły władze lokalne! Przewodniczący Browarskiej Rejonowej Administracji Państwowej M. F. Kłymenko oraz przewodniczący rady wiejskiej w Litkach I. H. Andrijasz postanowili 29 stycznia przy kurhanie poległych żołnierzy URL we wsi Litki uczcić pamięć poległych w bitwie pod Krutami. A do członków „Proświty” w sobotę dołączyli żołnierze ATO. W rezultacie tradycyjna uroczystość w pierwszą sobotę lutego była nieliczna, ponieważ przeprowadzono ją tylko siłami społeczności. Sumiennie odprawił nabożeństwo zarówno 29 stycznia, jak i 3 lutego tylko ojciec Mykołaj, proboszcz parafii Pokrowskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego… Kijowskie Obwodowe Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki w najbliższym czasie zwróci się do kierownictwa Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej oraz Browarskiej Rejonowej Administracji Państwowej z propozycją oficjalnego ustanowienia pierwszej soboty lutego dniem pamięci ofiar bitwy pod Litkami. Jesteśmy głęboko przekonani, że każdy poległy za wolność i niepodległość Ukrainy zasługuje na godne uczczenie pamięci, każde wydarzenie doby walk wyzwoleńczych powinno być oddzielnie zaznaczone w kalendarzu dat pamiętnych.
Maschinelle Übersetzung
Szanowna Redakcjo tygodnika „Słowo Proświty”! Przesyłam artykuł, który zasługuje na uwagę szerokiego grona obywateli Ukrainy, a nie tylko mieszkańców naszego rejonu. Do takiego wniosku doszli członkowie osiedlowego oddziału „Proświty”, przeglądając posiadany przez nas materiał dotyczący obchodów 100-lecia bitwy pod Krutami. Oto informacje, które przekazała nam nauczycielka historii Gimnazjum w Rużynie, kierownik muzeum krajoznawczego gimnazjum, Maria Dmytriwna Kowalczuk. Trudne dni 1918 roku. Wojska bolszewickie ruszyły na Ukrainę w celu zniewolenia naszego państwa. Walka była okrutna i krwawa. Wojsko ukraińskie pod dowództwem Symona Petlury okazało się bezsilne wobec bolszewickiej nawały. Na ratunek stolicy pospieszyły nowo utworzone oddziały młodych patriotów. Jeden z nich, w szeregi którego wchodził nasz rodak Pawło Iwanowycz Kolczenko, spotkał wroga na stacji kolejowej Kruty. Pawło Iwanowycz urodził się we wsi Bałamutiwka w powiecie skwirskim guberni kijowskiej (obecnie wieś Zariczzia w rejonie rużyńskim obwodu żytomierskiego) w rodzinie rolnika Iwana Opanasowycza Kolczenki. Uczył się w Czwartej Gimnazji Kijowskiej, gdzie ukończył 7 klas. 10 sierpnia 1917 roku złożył podanie o przyjęcie do 8 klasy Drugiej Gimnazji Kijowskiej im. Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego. Zachował się protokół jego egzaminu wstępnego z języka niemieckiego z dnia 6 września 1917 roku. W trudnych dla kraju dniach młodzież nie stała z boku. Na początku stycznia 1918 roku odbył się wiec ukraińskich studentów Uniwersytetu Świętego Włodzimierza oraz Ukraińskiego Uniwersytetu Narodowego, na którym studenci postanowili utworzyć studencki kureń Strzelców Siczowych. Na propozycję odpowiedzieli także uczniowie Drugiej Gimnazji Kijowskiej. Przeprowadzili zebranie, na którym na przewodniczącego wybrali Pawła Kolczenkę, ucznia 8 klasy gimnazjum, który zdążył już pobyć na froncie (trwała I wojna światowa), dlatego Pawła uważano za najbardziej doświadczonego w sprawach wojskowych. Zaproponował on przyjęcie uchwały podobnej do tej, którą przyjęli studenci na wiecu. Uchwałę przyjęto i uczniowie byli gotowi wyruszyć do walki z wrogiem. Dyrektor gimnazjum próbował ich odwieść od tego zamiaru, ale mu się to nie udało, dlatego ogłosił przerwę w nauce dla dwóch starszych klas na okres ich pobytu w wojsku. Następnego dnia młodzież zebrała się w budynku Muzeum Pedagogicznego w celu rejestracji. Pawło Kolczenko wystąpił przed studentami. Podkreślił ogólną sytuację w państwie oraz to, że moskiewscy okupanci zagrażają zniewoleniem Ukrainy, dlatego konieczne jest chwycenie za broń. ...W Kijowie pod Krutami, Był ciężki bój z Moskalami, setki katów na jednego, na studenta młodego. Czerwienieje śnieg na polu, To przelali krew bohaterowie... …W niezapomnianym dniu 29 stycznia 1918 roku zginął także nasz rodak, jeszcze całkiem młody Pawło Kolczenko. Dostał się do niewoli i został rozstrzelany przez bolszewików. 19 marca 1918 roku bohaterów spod Krut pochowano ponownie w zbiorowej mogile na jednym z kijowskich wzgórz (Mogiła Askolda). Taką historię bohaterskiego czynu opowiadają uczniowie-przewodnicy w muzeum krajoznawczym Gimnazjum w Rużynie. Nasz oddział „Proświty” zwrócił się pisemnie do przewodniczącego osiedla W. I. Żarskiego z propozycją postawienia znaku pamięci Bohatera Pawła Kolczenki na placu przed szkołą w Zariczziu. Szef osiedla zapewnił nas, że już w tym roku taki pamiątkowy znak będzie ozdobą wsi, z której ponad 100 lat temu wszedł do Panteonu pełnych poświęcenia bojowników o Ukrainę Pawło Kolczenko. P. S. Nauczycielka M. D. Kowalczuk podała mi źródła, z których zaczerpnięto te informacje. Wśród nich jest książka „Heroika tragedii Krut”, redaktor W. I. Serhijczuk, zbiór prac naukowych „W służbie Klio”, 2000 r., powieść historyczna „Symon Petlura. Na przebudzonym wulkanie”, gdzie znajduje się epizod o zainteresowaniu S. Petlury młodym patriotą P. Kolczenką. Ponadto żyją jeszcze potomkowie Kolczenki, a mianowicie Wasyl Melnyczuk, rodzeństwo stryjeczne P. Kolczenki. Z poważaniem, Wiktor MYTIUK, przewodniczący Rużyńskiego osiedlowego oddziału „Proświty”
Maschinelle Übersetzung
Oksana KLIMOWA, kierowniczka działu obsługi Centralnej Rejonowej Biblioteki
29 stycznia 2018 roku minęło 100 lat od bitwy na stacji Krути między oddziałami Ukraińskiej Republiki Ludowej a rosyjską armią bolszewicką pod dowództwem M. Murawjowa. Bitwa pod Krutami była jednym z etapów nieogłoszonej wojny władzy radzieckiej przeciwko niepodległej Ukrainie w latach 1917–1920; właśnie tam w 1918 roku doszło do walki, która przez długie lata stawała się jednym z symboli walki narodu ukraińskiego o wolność i niepodległość. O wydarzeniach tamtych odległych lat w Centralnej Rejonowej Bibliotece w Kamieńcu Podolskim członkinie klubu „Junist”, studentki Kamienieckiego Kolegium Kultury i Sztuki, wydział bibliotekarski, Oksana Haruk i Daria Kluczewska, przygotowały prezentację wystawy „Dzwon woli narodu”. Dziś powtarza się historia niemal stuletniej przeszłości. Znów niepodległość i znów zagrożenie ze wschodu. Ale mimo wszystko współczesni Ukraińcy wspólnym wysiłkiem odwrócą wojnę teraźniejszości. Ukraina jest dumna ze swoich młodych Bohaterów. Pamięć o nich, podobnie jak sprawa, za którą walczyli, jest niezniszczalna. Wieczna im chwała.
Maschinelle Übersetzung
Kazymyr JAREMA, przewodniczący Tarnopolskiego Rejonowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki
Sztandar „Proświty” — to znak Naszych najlepszych pragnień. Starzec czy młody młodzieniec — Z nami pod sztandar nasz stań! (Wasyl Szczurak, „Hymn Proświty”)
Po rozbiorach Polski w 1772, 1792, 1795 latach Galicja, Zakarpacie i Bukowina przeszły do Cesarstwa Austriackiego. Prowadzono politykę niemczenia, polonizacji, madziaryzacji i rumunizacji Ukraińców, ale zezwolono na tworzenie społecznych organizacji ukraińskich, działały ukraińskie szkoły. Jednym z pierwszych wybitnych budzicieli ukraińskiego ducha w Galicji było duchowieństwo, w szczególności wychowankowie Lwowskiego Seminarium Duchownego: Markijan Szaszkewycz, Iwan Wahyłewycz, Jakiw Hołowacki — tak zwana „Ruska Trójca”, która wydała w 1837 r. pierwszy zbiór literacki w Galicji „Rusałka Dniestrowa” w ludowym języku ukraińskim. Chociaż władze austriackie dawały pierwszeństwo Polakom i wszyscy gubernatorzy w Galicji byli Polakami, Ukraińcy walczyli o swoje prawa narodowe. W trakcie rewolucji burżuazyjnej 1848—1849 lat w Cesarstwie Austriackim Ukraińcy utworzyli „Główną Radę Ruską”, która domagała się autonomii dla Galicji Wschodniej, doprowadziła do wydawania pierwszego ukraińskiego czasopisma „Zoria Hałyćka” i otwarcia przy Uniwersytecie Lwowskim katedry filologii ukraińskiej. 8 grudnia 1868 roku we Lwowie staraniem narodowców założono Towarzystwo „Proświta”. Jego celem było prowadzenie edukacji chłopów i innych warstw Ukraińców, walka o język ukraiński, kulturę, obrona odrębności narodu ukraińskiego i prawa Ukraińców do własnej państwowości. A najważniejszym perspektywicznym celem „Proświty” — stworzenie na etnicznych ziemiach ukraińskich od Sanu po Don, gdzie od wieków zamieszkiwali Ukraińcy, potężnego Samodzielnego Sobornego Państwa Ukraińskiego. Na Tarnopolszczyznę „Proświta” przybyła w 1870 r. Jedna z pierwszych filii Towarzystwa „Proświta” została stworzona we wsi Denysiw w rejonie kozowskim przez księdza Josypa Witoszynskiego i dyrektora szkoły Iwana Błażkewycza. 29 czerwca 1876 r. została stworzona filia Towarzystwa „Proświta” w mieście Tarnopolu. Pierwszym przewodniczącym wybrano burmistrza miasta Tarnopola Wołodymyra Łuczakiwskiego, a sekretarzem — Ołeksandra Barwińskiego. Wtedy też powstały filie Towarzystwa „Proświta” w miastach Trembowla, Brzeżany, Czortków, Borszczów, Zaleszczyki, Zborów i in.
Początkowo Towarzystwo „Proświta” utworzyło się w Zachodniej Ukrainie, później — na wszystkich ziemiach etnicznych, gdzie zamieszkiwali Ukraińcy: na Kubaniu, na Zielonym Klinie, na Powołżu, w ukraińskiej diasporze — USA, Kanadzie, Brazylii, Argentynie i in. Na ziemiach ukraińskich, okupowanych przez carską Rosję, Towarzystwo zaczęło działać po 1905 roku. Na terenach rejonu tarnopolskiego jedną z pierwszych została utworzona filia Towarzystwa „Proświta” w 1884 r. we wsi Biła na czele z działaczem społecznym, ojcem słynnej śpiewaczki Sołomiji Kruszelnyckiej, księdzem Amwrosijem Kruszelnyckim. W tamtym czasie ośrodki „Proświty” tworzyły się przede wszystkim w tych wsiach, gdzie większość populacji stanowili Ukraińcy. 22 kwietnia 1896 r. otwarto czytelnię „Proświty” we wsi Dyczkiw, a w 1912 r. — we wsi Proszowa. Wtedy też zostały otwarte czytelnie „Proświty” we wsiach Nastasiw, Ostriw, Myszkowycze, Wełyka Berezowycia, Wełyki Haje, Towstołuh, Wełyki Birky, Wełykyj Hłyboczok, Koziwka, Hrabiwci i in. Wielka świadomość narodowa i samoorganizacja Ukraińców przyczyniły się do tego, że „Proświta” Galicji w przededniu I wojny światowej miała 77 filii, 2944 czytelnie, prawie 200 000 członków. Na Tarnopolszczyźnie ośrodki „Proświty” działały w 75% miejscowości. Organizatorami i aktywistami „Proświty” byli księża, nauczyciele, ludzie twórczy, świadomi chłopi, rzemieślnicy, studenci, urzędnicy. Byli oni organizatorami i bezpośrednimi wykonawcami wszystkich działań, które prowadziła „Proświta”: zbierali składki i datki na budowę domów ludowych, chat-czytelni, organizację bibliotek, chórów, orkiestr, tworzyli kółka dramatyczne, towarzystwa sportowe „Sokił”, „Kameniari”, spółdzielnie gospodarcze, związki. Przy „Prośvicie” działały towarzystwa „Ridna Szkoła”, „Sojuz Ukrajinok”, zakładano muzea, drukarnie, kursy szkoleniowe, wydawano gazety.
czasopisma, literaturę naukową i piękną. Przy „Proświcie” działały towarzystwa trzeźwości, które walczyły z pijaństwem. Do bezinteresownej, ofiarnej działalności na niwie oświatowej dołączyły dziesiątki tysięcy świadomych narodowo Ukraińców. Jak opowiadali proświcianie z rejonu tarnopolskiego: ze wsi Proszowa — Zynowij Harnyk, ze wsi Ostriw — Bronisława Suszko, ze wsi Myszkowyczi — Łewko Wenher, ze wsi Josypiwka — Mychajło Jarema i inni, chłopi-proświcianie w czasach okupacji austriackiej i polskiej dobrowolnie, często pożyczając pieniądze w banku pod zastaw własnej ziemi, przekazywali środki na budowę czytelni, tworzenie bibliotek. Mieszkaniec osiedla typu miejskiego W. Berezowycia Petro Hryb opowiadał, że jego starszy brat Mychajło, aby rozpocząć budowę domu-czytelni w rodzinnej wsi w obwodzie lwowskim, sprzedał krowę, a jego przyjaciel sprzedał konia. A mieszkaniec wsi Josypiwka Andrij Rudyj wysłał pieniądze z Kanady, za które kupiono ziemię pod budowę czytelni „Proświty”. Próby przedstawień i koncertów oraz ich wystawianie proświcianie realizowali w zimnych stodołach, a uzyskane środki szły na rozbudowę Towarzystwa „Proświta”. I takich przykładów są tysiące. Okupanci wszystkich maści niszczyli „Proświtę”. Rosyjska władza carska w 1914 r. barbarzyńsko niszczyła czytelnie proświciańskie, paliła biblioteki, łamała instrumenty muzyczne, rozbijała spółdzielnie, związki, więziła i wywoziła na katorgę na Sybir aktywnych prośwician. Polska władza okupacyjna na wszelkie sposoby przeszkadzała w działalności „Proświty”, a w 1930 r. przeprowadziła przeciwko Ukraińcom pacyfikację (akcję uspokojenia). Oddziały polskiego wojska i policji napadały na ukraińskie wsie, rozbijały domy „Proświty”, publicznie biły kijami na placach wsi i miast aktywistów „Proświty”, bijąc ich czasem na śmierć. Polscy policjanci zabili przewodniczącego „Proświty” we wsi Bohatkiwci w rejonie trembowelskim, księdza Jewhena Mandzija, którego córka Marija Jewheniwna później przez wiele lat pracowała jako nauczycielka języka niemieckiego we wsi Josypiwka, uczyła mnie, ale nikt nie znał prawdy o jej ojcu. A ukraińską patriotkę, znaną pisarkę ze wsi Denysiw w rejonie kozowskim, wieloletnią przewodniczącą „Proświty” Iwannę Błażkewycz polscy szowiniści bili publicznie kijami, połamali jej palce u rąk, przez co stała się inwalidką, a potem jeszcze otruli jej dwie małe córeczki, dając im cukierki z trucizną. Władza moskiewsko-bolszewicka w 1939 i 1944 r. całkowicie zniszczyła „Proświtę” i zakazała jej działalności. Dziesiątki tysięcy prośwician zostało aresztowanych, wysłanych do więzień i obozów koncentracyjnych, wielu z nich zginęło. Zginęli w obozach koncentracyjnych Workuty przewodniczący „Proświty” ze wsi Proszowa Pawło Harnyk, ze wsi Josypiwka Bohdan Jarema i wielu innych. Aresztowani i wysłani na katorgę zostali greckokatoliccy księża, którzy nie wyrzekli się swojej wiary i nie przeszli na rosyjską cerkiew prawosławną: ze wsi Ostriw — Wasyl Hłuchowecki, ze wsi Nastasiw — Czapil, z W. Berezowyci — Kurolaz i inni. „Proświta” na Ukrainie była zakazana prawie pół wieku, działała tylko w ukraińskiej diasporze. Towarzystwo „Proświta” wypełniło swoją historyczną misję. Dzięki działalności Towarzystwa zachowała się ukraińska nacja, język ukraiński, kultura, zwyczaje. „Proświta” wychowała setki tysięcy patriotów, bohaterów, którzy walczyli i oddawali życie za Niepodległość Ukrainy w szeregach Strzelców Siczowych, UHA, armii URL, OUN-UPA. Odrodzenie „Proświty” nastąpiło w latach 1989–1991 w czasie narodowo-wyzwoleńczych zmagań o zdobycie przez Ukrainę niepodległości. 22 listopada 1988 roku w auli Tarnopolskiego Instytutu Pedagogicznego odbyła się konferencja założycielska, na której utworzono obwodowe Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki. Na jego przewodniczącego wybrano profesora Romana Hromjaka. A 11–12 lutego 1989 r. utworzono Ogólnoukraińskie Zjednoczenie Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki na czele z D. Pawłyczkiem. A 12 października 1991 r. zostało ono zreorganizowane w Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Jego przewodniczącym wybrano Pawła Mowczana. Proświcianie brali aktywny udział w zmaganiach narodowo-wyzwoleńczych 1989–1991 r., Pomarańczowej Rewolucji, Rewolucji Godności, we wszystkich akcjach walki o ukraińską Ukrainę, zachowanie i rozwój języka ukraińskiego, kultury i zwyczajów. W latach 1989–1991 pierwsze komórki towarzystwa języka ukraińskiego im. T. Szewczenki powstały we wsiach rejonu tarnopolskiego: Wełyki Haji, Proszowa, Ostriw, Myszkowyczi, osiedlu typu miejskiego Wełyki Birky, których przewodniczący: Taras Wawryniw, Zynowij Harnyk, Kazymyr Jarema, Bohdan Wenher doświadczyli nacisków ze strony władzy radzieckiej. W latach niepodległości Ukrainy siłami prośwician i społeczności w rejonie tarnopolskim w 1990 roku we wsi Ostriw przemianowano ul. Lenina na ulicę imienia poety-patrioty Wasyla Jarmusza, postawiono pomniki: we wsi Koziwka — Stepanowi Banderze w 1992 r., w osiedlu typu miejskiego W. Berezowycia — Tarasowi Szewczence w 1993 r., we wsi Kypiaczka — Kyryłowi Studynskiemu w 1997 r., we wsi Nastasiw — pomnik ku czci Niepodległości Ukrainy w 1994 r., we wsi Wełykyj Hłyboczok — stworzono kompleks muzealny i postawiono pomnik Jarosławowi Stećce w 2004 r., we wsi Ostriw — stworzono izbę-muzeum Wasyla Jarmusza w Szkole Ogólnokształcącej w Ostrowie w 2000 r., we wsi Szlachtynci — postawiono pomnik Ołeksandrowi Barwińskiemu w 2005 r., we wsi Smykiwci — postawiono popiersie Tarasowi Szewczence w 2012 r., we wsi Biła — postawiono krzyż pamiątkowy ku czci ofiar wielkiego głodu na Ukrainie oraz znak pamiątkowy Komórki „Proświta” we wsi Biła — 120 lat od dnia założenia. We wsi Nastasiw odrestaurowano pomnik Tarasa Szewczenki za środki agrofirmy „Ahroprodserwis”, który postawił w 1969 r. bez pozwolenia władz poeta-patriota Jarosław Pawuliak, za co był prześladowany przez władzę radziecką. Dzisiaj, w trudnym dla Ukrainy czasie, wszyscy proświcianie razem z ukraińską władzą i społecznością muszą poprawić pracę nad zachowaniem i rozwojem języka ukraińskiego, kultury, zwyczajów, tradycji, odrodzeniem duchowości, wszystkiego co ukraińskie, kierować wysiłki na mobilizację materialnych i duchowych sił ukraińskiej nacji na zdobycie zwycięstwa nad odwiecznym wrogiem Ukrainy — moskiewsko-bandyckimi okupantami. Młodzi proświcianie ze wsi Ostriw S. Kożuszko, L. Jarema, N. Kożuszko na święcie z okazji 147-lecia „Proświty”. Akompaniuje K. Jarema. 8 grudnia 2015 r. Tarnopolskie Muzeum Krajoznawcze. Delegacja tarnopolska na X zjeździe Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki: 1 rząd: W. Iwanyszyn, O. Szeliga, B. Sawak, O. Łomakina, P. Mowczan (przewodniczący Towarzystwa), D. Czubata, Ja. Pawliw, K. Jarema, M. Łahojda, N. Wodyneć; 2 rząd: O. Warakuta, W. Iwaseczko 18.11.2017 r.
Maschinelle Übersetzung
Dwadzieścioro dzieci i dwoje nauczycieli z przyfrontowego miasta w obwodzie donieckim świętowało Boże Narodzenie w Równem. Łarysa TKACZ, członkini rady „Proświty” im. T. H. Szewczenki. W przeddzień Bożego Narodzenia mieszkańcy Awdijiwki odwiedzili Sobór Święto-Pokrowski w mieście, pod umiejętnym przewodnictwem kierowniczki szkółki niedzielnej przy soborze Myrosławy Chomyckiej dzieci nauczyły się współczesnej ukraińskiej kolędy „Chaj Isus, małe dytia”. O tym, że Rówieńszczyzna to bursztynowy kraj, goście ze wschodu wiedzieli, jednak całą paletę wrażeń z tego, co zobaczyli i usłyszeli o słonecznym kamieniu, dzieci mogły uzyskać, odwiedzając Rówieńskie Muzeum Bursztynu. Dyrekcja Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego (muzeum bursztynu jako jeden z oddziałów) na czele z Ołeksandrem Bułyhą pomogła w przeprowadzeniu treściwej i pouczającej wycieczki. Bardzo interesująca była podróż do Kulturalno-Archeologicznego Centrum „Peresopnycia”. Dyrektor muzeum Mykoła Fedoryszyn radośnie powitał gości, osobiście opowiadał o znaleziskach archeologicznych na terenach Peresopnyci, przeprowadził wycieczkę w muzeum Ewangelii Peresopnickiej. Następnie przewodniczka Łarysa Parfeniuk przeprowadziła wycieczkę objazdową po muzeum „Książęcego miasta XI—XIII w.” oraz budownictwa obronno-wojskowego X w. Niezwykle wrażenie na zwiedzających zrobiła kopia Ewangelii Peresopnickiej, która stała się jednym z symboli państwowości, na której przysięgają nowo wybrani Prezydenci Ukrainy podczas inauguracji. Dzieci fotografowały się, przymierzały wojskowe umundurowanie z epoki książęcej, a na pamiątkę otrzymały w prezencie od muzeum „Przewodnik” i skosztowały smacznego kozackiego kulesza. Tradycyjnie goście ze wschodu Ukrainy odwiedzili Rówieńską Radę Miejską, gdzie spotkali się z merem miasta Wołodymyrem Chomkiem. — Bardzo chciałam przyjechać do Równego i cieszę się, że spędziłam wszystkie święta u was — opowiedziała uczennica szóstej klasy z Awdijiwki Aryna Jacenko. — Mnie i moim przyjaciołom podobały się wycieczki do Lwowa, Łucka, Ostroga, Peresopnyci. W Równem byliśmy na lodowisku, w dziecięcym centrum rozrywki i w zoo. Gościom z Doniecczyzny Wołodymyr Chomko i Kateryna Syczyk podarowali wyszywanki. Na zakończenie programu wycieczkowego pobytu w Równem uczniowie z Awdijiwki odwiedzili muzeum „Proświty”. Kateryna Syczyk, przewodnicząca miejskiej „Proświty”, przeprowadziła wycieczkę objazdową, opowiedziała o założycielach i działaczach ogólnoukraińskich oraz rówieńskich organizacji, o eksponatach i książkach muzeum, działaniach oświatowo-kulturoznawczych. Na spotkanie z uczniami przyszła także znana rówieńska pisarka, mistrzyni hafciarstwa Ołena Medwedewa. Stała się ona znana na Ukrainie dzięki swojej twórczości, wyszywaniu książek. Zaprezentowała dzieciom wyszywanego „Kobziarza”. „Oprócz znanych wyszywanych foliantów mam książkę bursztynową, jest słomiana, koralikowa, dziergana na drutach i koronkowa, rzeźbiona w drewnie i wypalana w drewnie, jeszcze filcowa, zielnikowa, książka-batik, wierzbowa, skórzana. Jeszcze książka-dom i książka-studnia, żelazko-bajka i książka-młyn” — opowiedziała mistrzyni. 17 stycznia przedstawiciele Zarządu Oświaty, wolontariusze i pracownicy KP DOCK „Elektronik—Równe” pożegnali delegację z Awdijiwki, którą serdecznie przyjmowali. Ałła Nekrasowa, kierowniczka delegacji, podziękowała za ciepłe przyjęcie i gościnność, interesujący program wycieczkowy, za niezapomniane wrażenia. W pałacu kultury Czerniowiec odbył się wieczór-requiem, poświęcony pamięci Bohaterów bitwy pod Krutami w styczniu 1918 roku. W wydarzeniu wzięli udział zasłużony artysta Ukrainy, zastępca przewodniczącego Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia WUT „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, przewodniczący „Młodej Proświty” Iwan Derda, uczestnicy amatorskiego zespołu wokalnego „Menestrel” wydziału teologicznego CzNU im. J. Fedkowycza (kierownik diakon Ihor Łucan), zespół twórczy rodziny Ołesiów (Jura Ołeś), a także autorzy i wykonawcy piosenki autorskiej i śpiewanej poezji Łarysa Bereżan, Lubomyr Rawluk, Witalij Sawicki oraz Ołeksandr Madej. Spotkanie moderowała Łarysa Bereżan.
Maschinelle Übersetzung
Wielkie szczęście, gdy archiwum rodzinne, które autor i bliscy przechowywali przez 80 lat, nie zaginęło i zostało przelane na karty książek. Prawie 50 rękopiśmiennych źródeł (ksiąg kancelaryjnych, notatników, zeszytów ogólnych i „cienkich”, zbiorów poetyckich) Hanny Berymeć (1925—2007) udało się przenieść do formatu elektronicznego i usystematyzować. Dorobek twórczy autorki stanowi 2000 własnoręcznie przepisanych stron — to ponad 3000 wierszy oraz autobiograficzny dramat „Oksana”. Począwszy od 13. roku życia pisała wiersze, które stały się jej życiem. Witalij MICHALEWSKI, przewodniczący Chmielnickiego Obwodowego Zjednoczenia Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. W chmielnickim wydawnictwie „FOP Ciupak” we wrześniu 2016 r. oraz w grudniu 2017 r. ujrzały światło dzienne dwie książki autorki z ziemi romeńskiej (obwód sumski) Hanny Berymeć, dzięki wsparciu finansowemu jej brata Petra Berymecia oraz wsparciu technicznemu Chmielnickiego Obwodowego Zjednoczenia Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: „Aroma ridnoho kraju” (Aromat rodzinnego kraju) oraz „Żyttia jak wirsz” (Życie jak wiersz). Redaktorem archiwum i wydań jest Witalij Michalewski, który od 12 lat jest rodzinnie związany z ziemią sumską. Do książek oryginalnej poetki weszły poetyckie rozmyślania, napisane w najokrutniejszym czasie: 1940—1960. To zarówno ciężki okres przedwojenny, wojna, przymusowe roboty autorki w Niemczech, jak i głodne lata powojenne. Jej szczere poezje oddają siłę wiatrów przeszłości, liryczne przeżycia, niezłomność ludzkiego ducha. Materiału jest dużo. W szczególności do książki „Życie jak wiersz” weszły utwory tylko z jednego zeszytu — „czarnego” (zarówno z okładki, jak i z treści) oraz dramat „Oksana”. A takich zeszytów jest ponad dziesięć. W książkach zachowano stylistykę, rytmikę i leksykę Słobożanszczyzny lat 40.—60. ubiegłego wieku. Są one bez wątpienia dokumentem swoich czasów. Hanna Trochymiwna Berymeć urodziła się 12 stycznia 1925 roku we wsi Rohynci w rejonie romeńskim (tałalajiwskim) obwodu sumskiego. W latach wojny została wywieziona do Niemiec. W latach 1946—1949 uczyła się w Romeńskim Technikum Rolniczym, w latach 1952—1958 — w Umańskim Instytucie Rolniczym. Pracowała w zawodzie w Kazachstanie na ugorach, na Ukrainie — w stacjach naukowo-badawczych. Przez całe życie pisała wiersze, za co po raz pierwszy w Kazachstanie i po raz drugi w Umaniu była aresztowana, przesłuchiwana, ostrzegana, ale nie skazana. Przygotowała, ale nie wydała zbioru „Z pisień junych rokiw” (Z pieśni młodych lat). Używała pseudonimu Hanna PACHOLLA. Dwukrotnie wysyłała utwory do Związku Pisarzy Radzieckich Ukrainy w 1950 i 1955 roku. Istnieje zwrócony zeszyt z Gabinetu Młodego Autora z czyimiś komentarzami, naniesionymi ołówkiem (rejestr nr 302, 1955 r.). Zmarła 7 lipca 2007 roku. W przeddzień Dnia Jedności Ukrainy oraz Dnia Języka Ojczystego, jako przewodniczący chmielnickiej „Proświty” i członek NZPU, miałem przyjemność prezentować wydania Hanny Berymeć na ziemi sumskiej — w centrum obwodowym i trzech rejonowych: w Obwodowej Uniwersalnej Bibliotece Naukowej (Sumy), Centralnej Bibliotece Miejskiej dla Dorosłych im. Borysa Antonenki-Dawydowycza (Romny), Centralnej Bibliotece Rejonowej im. Ołeksandra Olesia (Biłopilla), Centralnej Bibliotece Miejskiej im. S. I. Ponomariowa (Konotop). Oświeceniowe spotkania z bibliotekarzami, pisarzami, krajoznawcami, młodzieżą jeszcze raz potwierdziły ważność i konieczność naszej sprawy dla zachowania dziedzictwa kulturowego i prawdy historycznej. Podkreślano, że Towarzystwo „Proświta” od 150 lat jest tym źródłem, które daje siły do walki i karmi nasze dusze. A jeśli ziarna ukraińskości wykiełkowały, to już ich nie zniszczysz. Potwierdziła to swoją twórczością Hanna Berymeć, która przebywając w różnym, nawet agresywnym środowisku językowym, pisała swoje utwory po ukraińsku: z ponad trzech tysięcy wierszy tylko sześć napisano po rosyjsku. Tak oto, zbierając po kropli nasze bogactwo językowe, krajoznawcze i historyczne, przekształcamy je w potężne rzeki rodzinnej „Proświty”. Ludmyła Pasiewina, kierownik działu obsługi Romeńskiej Centralnej Biblioteki Miejskiej, Petro Berymeć, brat poetki, Witalij Michalewski, przewodniczący Chmielnickiego OZ „Proświta” im. T. Szewczenki
Maschinelle Übersetzung
Ołeksandr MADEJ, Czerniowce
W ramach przedsięwzięć upamiętniających 100-lecie wydarzeń Rewolucji Ukraińskiej w latach 1917–1921 30 stycznia 2018 roku w artystycznej świetlicy „Місце зустрічі” Centralnej
Maschinelle Übersetzung
Pejzaż z kaliną
Bezbarwny układa się pejzaż. W grafice – tylko odcienie szarości… I wypada z obrazu – niczym miraż – Kaliny nienaruszone gwiazdozbiór,
Jej szkarłatne grona płomienne, Żywiołowy bunt w sercu międzyczasu. Żarzynki stepowego ugoru Płoną na odbarwionym tarasie.
Kalinino! A chłód? A wiatry? I ty taka krucha i bezbronna, Ta, co w życie wraca kolory, Nam wyciągnąwszy swoje szczodre grona.
Jednakowość wieloludnych tras W mieszczańskim tłoku i nurcie Spływa, przechodzi naraz W kropelki płomiennej rtęci.
A ty – czerwienią! Czernią! Złotem! …Zamiecie, śniegi już gną podkowy. Ten bunt we krwi zgaśnie. Mniejsza z tym… Jeśli płoną gwiazdozbiory kalinowe.
***
…Szeroki wachlarz deszczu. Poszedł. Ucichł. I znów trzepocze… Po co męczysz? Czego chcesz? Kropelka zapłacze: lecę, Żeby zgasić twoją świecę.
Taka ciężka moja miłość, Taka lekka – jak pajęczynka, Drży listek, ręka, chusteczka… A świat – zawzięty ptasznik Z moich śmieje się modlitw.
Błękit zwinął się w zwój, Tak ciężko suną siwe chmury, I jak przebudzenie z marzeń Grzebie się wiatr-łotr W ponurym pogorzelisku nadziei.
Tak jesieni… Idą śniegi… Nikt nie zatrzyma: jak się masz? I tak bezlitośnie pojmujesz, Że chłodnieje wokół, Bo nie zwrócono długów.
Bo nie układa się motyw Ptaków, co rwą się w ciepły wyraj, I tych tranzytowych pasażerów, Którzy uciekają za światy. Miłość nie zna samotności.
Jej nie potrzeba nagród. Jak w polu losu – pory roku, Kropelka wiecznego potoku. I od wszystkich ziemskich szczodrości – Tylko lot. Kołowrót.
***
Utknęło miasto w śnieżnych zaspach, Wokół wiatru srebrzysta wirująca zamieć, Piszczą tramwaje, mruczą gazety, I kłócą się wrony w garażu.
Latarenki, anteny, estakady… Koronka lodowych ogrodzeń. I ciche szeleszczenie opadu śniegu, Jak wszechświata ledwo uchwytne drżenie.
Idą śniegi. I mnożą się estampy Na szarym tle niepokojów, samotnych ścian Natura nam wyczarowała święto – Impresję chwilowych przemian…
Zamieć miecie i nadciągają chmury. Drzewa, niczym odwieczni pasterze Prowadzą do miasta śnieżne stada. Zlodowacenie. Kaszel. Kożuchy.
Ptasie niespokojne wzory, Daleki huk podziemnego metra, Budynki – te ludzkie przemarznięte ule Ślepawo patrzą w Dniepr.
I miasto kołysze się na wietrze, Spokojnie i cicho tu, na brzegach… I biała-biała zimowa paleta, Gdzie ja błądzę boso po śniegach…
***
A los wciąż nie staje się łagodniejszy. Tracisz przyjaciół. Dokuczają wiersze. I szron zbiera się na skroniach, I noce aż szarzeją od bezsenności.
A przyjaciel odszedł. Nie zdążył. Nie pożegnał się… Bo kupa spraw… I już nie było czasu Aby dotrzeć do upragnionych wyżyn, Dokąd, nie oglądając się, biegniesz.
Lecz już los nie przerywa tamy – Obcy i spolegliwy. Bracie! Bracie… Rozrzucone brudnopisy. Czarny śnieg… Pigułki… Dosięgnąć nie mógł...
Bo czas… Bo rytm… Bo sprawy – na wczoraj. Nie do pokłonów, nie do ceremonii. …I głosy smutnych lekarzy, Nienaukowe terminy: spłonął…
Drzwi nie zamknął. A stamtąd przeciąg, Wiatry… Wieńce w zimnej pozłocie, I esemeska, którą zachowuję: “Twój abonent wrócił do sieci”.
***
Przemiany, przekręty, przeploty… Jak nie słowem, to kamieniem czy kastetem Cichych rymów zrywają serpentynę. Po piórku, słomce, po minucie Rozbierają jasne gniazda anielskie, Dopasowują do kramowych witryn.
Nie daje się, nie ucieka, nie mija, Choć niczego, prawdę mówiąc, nie wie, Lecz kiedy poezji boli – To łza dotknęła membrany, To krwawi czyjaś otwarta rana, Ciemność pełznie na błękit.
Wyścigi, drapieżne łowy i polowania… W przełomach jarmarcznej modlitwy
Chlupoczą poświęcone miody, A kulisy opuściły się z neonu… Anioł milczący i bezbronny Zamarza na gałązce Gwiazdy.
***
Wyłączę komputer – dzisiaj mnie tu nie ma. Lśniące fantomy, puste wirtualne pokusy… A co zostało? Uparcie szukać śladów, I dalej lecieć na białym skrzydle opadu śniegu,
Gdzie wszystkie kolory zgasiła nagle zima. Błądzą drzewa, niczym wygnańcy z jasnego raju. Jest przęślica światła, tylko równowagi nie ma, Jest cisza chłodna, lecz tylko spokoju nie ma.
I właściwie nie wiesz, nie widzisz dróg, ani ścieżek, Bo ostro złączyły się klemy, przewiązki, mity, I długo będziesz błądzić, dopóki wreszcie nie znajdziesz W wygiętych gałęziach chłodnego załamania światła.
I co zostało… Strumienie piekących wiatrów Oraz runy tajemne na zakurzonych szybach, A jeszcze zamarznięte w głębinach rzeki żaki, W których duszą się gwiazdy przestraszone. I ryby...
I tę nieskończoność, i tę nieuchwytną piękność W pliki zgasłe dzisiaj już nie zapiszę, Mnie została drobina ostatnia czasu Zdmuchnąć z dłoni drżącą śnieżynkę… Zeszłoroczną…
Przypomnieć o drzewie
Zdaje mi się: wszystko było nie tutaj… Bo co tej pani w czerni do mnie? Rozłąka nasza jeszcze nie ostateczna, I nakombinował wiatr-przeplot Twoje pożegnanie, i długi powrót niemożliwy.
Wymyślił deszcz, który padał ukośnie, Fletni smutne obertony, Wyciągnięte ręce drzewa chłodne, I po prostu ptaki, ludzi i głosy, Jak odruch współczującej przyrody.
Wszystko zdaje się – to nie na serio… Tylko rękę wyciągnij – wszystko tak blisko… Lśniące zwierciadło chłodnym blaskiem – I przytulę się do rodzinnego policzka – Szczęśliwa i zakochana dziewczynka.
I kto tak zaplątał ten kłębek? To drzewo… Ono tutaj nie ma nic do rzeczy. W jesień z wiosny legła droga, I po prostu przelatywał jakiś listek, A ja go zatrzymałam… niedługo…
Ja znów obracam ciemną oś… Mnie jednak nic się nie zdawało: W zwierciadle wypadają rosy, I skapują na ziemię, niczym wosk, Z drzewa, które poszło za mną w jesień.
Ono i teraz tam, tylko o krok, W tym niemym surowym zwierciadle, Lecz wspomnienia wszystkie niedoskonałe, I, chyba, czas – zwrócić ten listek Na gałąź, która zbladła od smutku…
…Ta jesień, jak klasyczne burime. Choć inna treść, ale stałe rymy. Milczała wczoraj, dzisiaj tęskni szlochając, Ale za ramiona już nie obejmie… Ja puściłam drzewo samo…
Czas kamieni
Dzisiaj ciężko. Strasznie. Nie do liryki. Wodne… Szyrokine… Burza. Krwią zachłystuje się Awdijiwka, W ogniach piekielnych zamarza.
Najeźdźcy zdziczałego kraju, Więźniowie własnych mitów oraz obłud Pełzną… Czas głuchy kamieni. Czas ślepy mankurtów i judaszów.
Oczywiście, ciężko... Strzępy. Odłamki. Gdzie wy, przyjaciele? Co wy, wrogowie? Już psiarczycy oraz polityczni spiskowcy Nas bez nas wyprowadzają na targi
I nie widzą: tutaj już śnieg zardzewiały: Grady, moździerze, ziemianki… Niebieskie niebo rodzinnego państwa Flagi przebijają obce.
Wieże z obwisłymi drutami, Ognista niepowstrzymana wirówka. Przelatuje naszymi miastami Jak chwast czarna śmierć.
Łuski, przebite ogrodzenia… Padają na śnieg ojcowie, synowie. I kobiety szlochają: Boże! Boże! Oświeć ich dusze. Zatrzymaj!
Groza ta – nie!, nikomu nie ujdzie I ile by na nas nie szło nikczemników, Tyle bólu w ukraińskim sercu, Że i kamienie na wskroś przepali.
Pożegnanie
On w biegu wskoczy do wagonu, Dziewczynka młoda pobiegnie po podkładach, Oślepi na pożegnanie błysk flesza, Zaterkocze w kieszeni telefon,
I w ślad popłyną głosy… Do rana malować będzie wyobraźnia Śnieżynki na główeczce kędzierzawej I złotawą iskierkę łzy.
Pomyśli: jak szybko czas przepłynął I trochę za dużo wzruszenia – Patrzyła, jakby widziała ostatni raz, A odrywała się, jakby na wieki…
A jeszcze uśmiechał się – jutro tam futbol, I chłopakom ciężko bez niego, O braciszku, aż nadto już smutnym, Co cały urlop czyścił jego lufę.
Przedział drżał, a myśli – w rozbiegu, Niepokoił się: nie zdążył powiedzieć mamie, Że zatęsknił za rodzinnymi rękami, Że śniła mu się każdej nocy.
Coś opowiedział jej i jakoś nie w porę, Naobiecywał po jesieni wesele… Ona zaś bez słów, zdaje się, zrozumiała, Że syn nieprędko wróci z powrotem,
Bo bardzo długo szykowała plecak, Ona niczym mu nie wyrzucała, I niechby lamentowała i szlochała… Lecz nie patrzyła… nie patrzyła… tak… Powrót Powróci do domu. O wieczornej porze Zapuka nowiutka kula Zamiast ręki. Ustami czarno-szarymi Ledwie wymówi do matki: wybacz…
Maschinelle Übersetzung
Odmówi sobie kieliszka i obiadu, Będzie dławił się czerstwym ciastem, I za próg nie wyjdzie, gdzie sąsiedzi Na próżno będą wyczekiwać go.
Długo będzie poprawiał firanki, I nie podniesie nawet głowy Gdy powie ojciec: będzie najpierw ciężko, Ale przecież wróciłeś. Ty — żyjesz…
Lecz tak i nie ułoży się rozmowa… Zastygnie światło tęskne i blade, Zgnie się matka nad świątecznym stołem: — Nie ruszajcie, mamo, ona jeszcze przyjdzie…
Zdrętwieje kobieta przed obrazami, Drżące ręce wzniesie do czoła: — Och synu, ty przecież ją latami Odpychałeś, mówiłeś, żeby nie czekała.
I tyle łez wylano, ile męki! A pogłoski, niedobre języki?.. On patrzy na drzwi i na… rękę, Wzdycha: mamo, po co jej taki?..
I gnie się pod ciężkimi obręczami, Talerze precz spadają ze stołu. …Lecz drzwi już kwitną pod piąstkami, A u niego zamiast rąk już dwa skrzydła.
Dziewczę śmieje się, cieszy i płacze, I wywija po chacie wichura: — Teraz nie odepchniesz mnie, kozaku, Teraz nie wypuszczę, teraz tyś mój!
On chmurzy się, a dziewczyna tańczy, A za drzwiami gwar różnogłosy: — Nie uciekniesz, jak tak cię całują! Rodzice ocierają łzy: zaczęło się…
Zły pokój
Za dobre wojny on, doprawdy, lepszy, Byle nie gorzej… Tylko by nie gorzej... Wszystkie państwa orędują za pokojem, W pułapkę na myszy włożywszy ser Dla nas — naiwnych. Wezwania, trybuny… A z frontu płyną wychłodzone trumny, I nie ma ratunku od obcych włóczęgów Oraz obłudnych światowych układów.
Rosną krzyże. Ropieją niezagojone rany. To mówią pokój. On dobry… Choć zły… A śmierć najlepszych — to taka cena… …Jeśli to pokój? Wtedy jakaż wojna? I jak daleko, jak, powiedzcie, na długo Na naszych ziemiach ta trująca zgnilizna? Jakaś nowa w historii rozdział — Zły pokój, co niszczy, zabija.
Kontynuuje się chytre aktorstwo. Bez wstydu, bez sensu i bez treści. I ile będzie jeszcze strasznych zgub, Jeśli do pokoju wzywa morderca?
Duch muru
Smutno zakończyła się epopeja — Nieskończone poszukiwanie panaceum Dla wszystkich skłóconych stron. Ludzkość powraca do Murów, Co wreszcie zamurują słońce, Będą wszyscy w niezawodnej otulinie, I nie stanie więcej wojen, bied, Co niesie natrętny sąsiad.
W udrękę zaciśnie skorupę Duch zachłanny, duch nieśmiertelny, Już nikt nie pójdzie po cudze, Wszystkich Mur ukryje, zachowa.
I po tej stronie i po tamtej — cisza… Tylko gwiazda strażnik na wzniesieniu, Na wieki — niewzruszona i twarda Kamienna murowana grzęda, Co chowa wyostrzone strzały. Czas niepowstrzymany, choć płynie powoli… I nie takie łamały się kręgosłupy — Rękotwórcze znaki głupoty Wzniesione w światach z bólu i przerażenia, Ale uderzą dzwony — “proch do prochu!”. I odrzucą wyschniętą żmiję… Żaden z Murów nie zginął w boju.
…A stulecie toczy się kręgami, Mury rozpełzają się światami... Nie dla pokoju, oczywiście, dla wojny Najpierw gromadzą płoty. I rosną wszechmocne ogrodzenia. Dzielą, rozrywają i rozmnażają… I tylko blizny rwane po ziemi, Co chrapie w zaciśniętej pętli…
Efekt motyla
Motyl nie winien, że skrzydła z cieniutkiego jedwabiu, I że za krótkie jego lekkoskrzydłe życie, Kiedy każda gwiazda przeszywa srebrną igłą, I podmuch najmniejszy z kwiatu i świata zmiata.
Zmęczył się, drzemie na białym płatku jaśminu… Motyl zamieci, mimo wszystko, nie całkiem rodzina, I w burzach wszechświatowych motyl nie winien, nie winien… Nic takiego nie zdążył narozrabiać od rana.
A uczeni huczą, logarytmy, obliczenia, dramaty… Wszyscy miotają się i ważą wieczności nić: Czy góry zadrżą, czy fale wzrosną nad morzami? Jak będzie, co będzie, jak on z tego kwiatu zleci?
A gwiazda krąży. Drzemie mały biedak. Szmaragdami świeci poranna czysta rosa. I chwila została do tego fatalnego zamachu, I, może, minuta, dopóki zawyje burza…
***
Mój przyjaciel wpadł powiedzieć, że zakochany… Była to najważniejsza nowina. Chciałam ja rozproszyć choć trochę, Że jakoś to będzie… No i wiosna…
On cały świecił i chmurzył się od razu, Mój dawny przyjaciel — zatwardziały samotnik. Całe życie piekła go obraza Czy po prostu chorobliwy lęk
Przed niewiastami. Ominęła ta czasza… Lecz oto znienacka grzmotnęło w czoło… Ja słuchałam, wzdychałam: siwy ptaszku, Oto i ciebie wreszcie oparzyło.
Oto i ciebie… A on wciąż o pracy, O swojej jeszcze niedopisanej powieści, Że ta kobieta — to tylko marność. A co jeśli wszystko omam i oszustwo?
Ale jakaż, jaka… I słów nie ma… I mądra, i piękna, i… i… i... A co, jeśli to minie? Wszystko przecież mija… A co, jeśli nie zapomni on jej?
On rozpaczał. On mglał od bólu, Za oknami krążyły drzewa, Dym papierosowy wracał do gardła, I zamarzały na wargach słowa.
Ja słuchałam, ja musiałam milczeć, Zmieszany poszedł mój późny gość. Lecz ja już wiedziałam, to — tylko początek… A wszystkie na świecie rozmyślania — puste.
Nic nie poradzisz, nie rozproszysz, Kiedy krąży w sercu siwy walc. To nie mija, przyjacielu, nie mija, To nie ściera, nie leczy czas…
Na trzy dni przed nowym rokiem…
Trzy pędy. Trzy deszczyki, trzy dni… Życzysz wszystkim w życiu dobrobytu, Bo już strzała leci i wkrótce trafi W jeźdźca na bujnym koniu.
On jeszcze leci, choć ducha już brak, Jeszcze lśnią na wiatrach żelazne zbroje, Lecz jakże dumnemu powiedzieć, Że dalej tylko finałowa prosta,
Że dalej — popiół, pióra i łuska, Strzałę ostatnią on już nie złapie, Ja bym życzyła, aby szedł zdrowy, Lecz ja nie wiem, dokąd wszystko znika.
Tworzył, co mógł, wszystkiemu na przekór, Teraz pora w inne Palestyny. A kto powiedział, że jeździec ten — mężczyzna, Jeśli kobieca idzie lawina łez?
…Trzy pędy zwiędną na popiół, A deszczyki schowają się za chmury, Delikatna kobieta w wiejskim szpitalu Poprosi z serca wyrwać strzałę…
Mistrz skrzypiec
Pamięci dziadka Mykoły W żadne on nie wpisany katastry, Nikt już nie pamięta tego Mistrza… O nim nie napiszą żywota, Jak on szukał tu drzewa swojego,
Jak on szedł z nadzieją do lasu, Postukiwał swoim starym ciosłem, Lecz nie bały się tego toporka Smukłe topole, młode jesiony.
A młodziutkie uśmiechały się lipy: Nic my nie wiemy o skrzypcach. Więc dobierał skrawki puste, I rozpaczał — nie to, nie tak, nie te…
Zdrapywał korę z powalonych drzew, I nasłuchiwał czy drgnął nerw? I wybuchała szczęściem głowa, Kiedy on słyszał, że drzewo śpiewa.
Ciągnął do domu szare drewno, Śmiały się dzieci, płakała żona, A potem na stolarskim stole Ścierał do krwi duszę i odciski.
Strugał i kleił efy i tłumiki, Sprawdzał i przymierzał odcinki, Nie słyszał wiatrów, nie widział czarnych chmur, Dusza zamknęła się na skrzypcowy klucz.
On skrzypce oddawał tylko w dobre ręce, I nie cierpiał nigdy z powodu rozłąki, Bo skrzydła dał, nastawił w dobrą drogę, Niech śpiewają i kwitną, kwitną!
I — rozbiegały się wioskami, miastami, Leciały niebem i płynęły żytami, Prostowały się dusze i ziemia W symbiozie skrzypiec i skrzypka.
On by przeżył gdzieś tam, chyba, w szacunku W krajach dalekich, w światach nieznanych, A tu za niego wzięła się “władza”, Bo inwentarz coś poszedł nie w takt.
On Mistrzem był i nie szukał przyczyny, Nie mógł wyrzec się złotego stanu, Nie mógł on żyć po prostu, jak wszyscy, Bez oświetlonych dźwięków, głosów.
Jego, prawdę mówiąc, i nie namawiali, Bo strach i głód i nie takich łamali, Szukali chleba i jeszcze jakichś skarbów W chacie, gdzie same trumny… trumny…
Z wściekłości to obejście podpalili, Na Mistrza już nie wydawali siły. W kołysce z leśnych gorzkich traw On z głodu cichutko dogasał.
…Do niego ręce wyciągały lipy, I płakały z ognia — my skrzypce… skrzypce… I nić leciała niebem ognista, Jedna struna od dziadka. Tylko struna…
Nad rzeką
Ostatni raz przejrzeć swój notatnik, Tam stron pustych nie zostało, Doszedł końca roczny kołowrót, Ale taki ubogi omłot, Nie ma kwiatu w zdradliwym stylu.
I w gniewie rzucić w rzekę… Obejrzysz się — gwiazda na nieboskłonie ołówkiem prowadzi drżącą wstążkę. A tam na dnie — ani śladu, ani znaku, tylko senne przetaczają się fale.
Nic się nie zmieniło tutaj, i odejdziesz precz — zaślepiona i dumna… Pozbyłaś się pęku gorzkich myśli — tych papierowych niespokojnych więzów, i przenikliwego chłodu samotności.
Wszystko będzie zupełnie inaczej… Teraz pora zanurzyć się w sklepowe labirynty, wypić kawę, zabłądzić w skwerze, pozbyć się złudzeń i chimery, i nie śpieszyć się… Boże! Nie śpieszyć się!
Nic przecież się nie zmieni. Pustkowie… Było i nie ma. Nikt nawet nie zobaczył, stary notesik zakręciło w wir — taki sobie smutny punkt orientacyjny, który nazywają twórczą porażką.
Burzy się miasto iskrami anten, skrzypią koła. Duch rdzy i blachy, niepokojący dźwięk klaksonów i syren, ale nie ma, z jakiegoś powodu nie ma imion u drzewa, u ptaszka, u owada.
Nikogo nie wołają trzciny. Choć co im, właściwie? Przeżyją beze mnie… Czy można ogrzać, zachować, kiedy zamknięte mrokiem światy, kiedy one beze mnie są bezimienne?
Wrócisz do domu w nocy, kto wie jaka — przyszła czy dawna… Przypływowa fala płynie w dal, ogarkiem od świątecznej świecy stary wers na niej jednak dopiszesz.
m. Kijów
Maschinelle Übersetzung
Pokaz filmu dokumentalnego w reżyserii Wołodymyra Tychyja oraz spotkanie twórcze z nim i jednym z bohaterów filmu, Stanisławem Hreszczyszynem, odbyły się 2 lutego w kijowskim Domu Kina. „Niebo spada. Trzy miesiące z życia Ustima Hołodniuka” — to tytuł tego obrazu, zwizualizowanej strony współczesnej historii Ukrainy. Olga ŻMUDOWSKA Główny bohater, Ustim Hołodniuk — młodzieniec w błękitnym hełmie sił pokojowych, który zginął na ul. Instytuckiej 20 lutego 2014 roku. Pojawia się na ekranie zaledwie kilka razy — po raz pierwszy na kadrach z Majdanu Niepodległości, gdzie 30 listopada 2013 r. siłowicy urządzili pobicie studentów. Reżyser Wołodymyr Tychyj wyznał: „Dobrze znam ojca Ustima, rozumiem, jak bardzo boli go śmierć syna, dlatego dla mnie było bardzo ważne, abyśmy uniknęli nadmiaru, nieszczerości, a jedynie prawdziwego uświadomienia sobie znaczenia i wielkości tamtych wydarzeń. A także — naszego poczucia winy, bo oczywiście nie mogliśmy nic zmienić i uratować chłopaków, ale to jest przerażające”. Ukraińcy potrafią z szacunkiem odnosić się do bohaterów. Rycerze dawnych czasów, Rusi Kijowskiej, o których wiemy z legend i kronik, kozacy Siczy Zaporoskiej, bohaterowie ostatniej strasznej wojny — II wojny światowej, jak i bohaterowie mało znanej jeszcze nam wojny ukraińskich patriotów przeciwko radzieckiej okupacji — wszyscy oni jako wielkie postacie utrwalają się w świadomości narodowej. Ale ci, których straciliśmy w lutym 2014 roku, są inni. Bo my, współcześni, wciąż pamiętamy, jak bezbronnie szczere były uśmiechy tych ludzi, jak ciepłe były ich dłonie, oni całkiem niedawno byli tacy sami jak my… Ten film jest niezwykle utalentowany i kunsztowny, bo nie tylko opowiada za pomocą nie po prostu dokumentalnych, a często przypadkowych nagrań wideo operatorów Jarosława Piłunskiego, Jurija Hruzynowa, Serhija Stefana, zmusza do przeżycia tamtych wydarzeń, zobaczenia ich oczami młodego pokolenia, zrozumienia motywów ich czynów. „Film trwa 55 minut, choć początkowo planowaliśmy zrobić go na 15—20 minut, — powiedział Wołodymyr Tychyj. — Ale temat jest taki, że być lakonicznymi jest niemożliwe, choć i tak wykorzystaliśmy bardzo małą część materiału”. Reżyser uważa, że przekonująca siła filmu w znacznej mierze zależy właśnie od tego, że operatorzy korzystali z zasady — nigdy nie wyłączać kamery, dokumentując wydarzenie — dzięki czemu materiał wideo zawiera wiele nieoczekiwanych i bardzo ważnych szczegółów. Film „Niebo spada. Trzy miesiące z życia Ustima Hołodniuka” — to jeden z serii filmów zrzeszenia „Wawilon-13”, poświęconych Majdanowi, wydarzeniom końca 2013 — początku 2014 roku. „Kiedy montowaliśmy obraz, zwracaliśmy się do kanałów telewizyjnych, które wtedy robiły reportaże z Majdanu, — podzielił się również reżyser. — Pomóc nam mógł tylko „5 kanał”, który pozwolił wziąć wszystko, co mieli. Inne kanały albo już zutylizowały te materiały, albo nie chciały nam ich pokazać”. Za serię filmów dokumentalnych, poświęconą wydarzeniom na Majdanie, reżyser filmowy zrzeszenia telewizyjnego „Wawilon-13” Wołodymyr Tychyj w tym roku został wysunięty do zdobycia Nagrody im. Szewczenki. „Ale to nie jest osobiście moja zasługa, — podkreślił reżyser. — To praca całej naszej grupy twórczej, która stworzyła te obrazy. Nie sposób nie zaznaczyć roli operatorów, którzy nie tylko filmowali, ale byli uczestnikami wydarzeń, razem ze wszystkimi narażali się na niebezpieczeństwo. Szanuję ich zawodową potrzebę bycia wewnątrz wydarzeń. Już później, wiosną 2014 r., nasi operatorzy Jarosław Piłunski i Jurij Hruzynow, próbując udokumentować na wideo to, co działo się na Krymie, kiedy był zajmowany przez „zielone ludziki”, zostali porwani i tylko cudem udało im się uwolnić”. Właśnie dzięki profesjonalizmowi wszystkich zaangażowanych w stworzenie filmu, obraz wydaje się poważną próbą zobaczenia wewnętrznego świata pokolenia 18—20-latków, młodzieży, która zaczęła hartować się na Majdanie, przekazania ich dążenia do europejskich wartości, wyjaśnienia przyczyn ich buntu i oporu wobec systemu, zbudowanego na zgniłych radzieckich i azjatycko-korupcyjnych wartościach.
Maschinelle Übersetzung
Maria TKACZIWSKA, członkini NSPU, docent, Iwano-Frankiwsk. Oczywistym jest niezaprzeczalny fakt, że ukraińska literatura piękna w ostatnich latach nabiera nie tylko ilościowych, ale i jakościowo potężnych cech oraz osiąga równouprawnienie z innymi literaturami europejskimi, orientując się przy tym na logiczne przemyślenie tego, co działo się i dzieje z narodem ukraińskim w ciągu jego historii. Budujące jest to, że taka literatura u nas istnieje! W tym kontekście chcę zatrzymać się przy książce, która niedawno wpadła mi w ręce — powieści-dylogii Olhy Słoniowskiej „Upolowane pokolenie”. Tekst jest niezwykle żywy, język piękny, soczysty, wyrazisty, prawda artystyczna potężna, problematyka aktualna. Tak wyraziście i panoramicznie objąć dość duży okres ukraińskiego podjarzmiennego „ZSRR-owskiego” (W. Wynnyczenko) życia, wprowadzić do utworu przedstawicieli różnych grup społecznych, zademonstrować barwne i prawdziwe postacie udaje się daleko nie każdemu artyście. Poetyka tytułu jest unikalna. Jako gatunek powieści urbanistycznej, utwór ten jest skrupulatnie przemyślany we wszystkich kompozycyjno-fabularnych i wizerunkowych osobliwościach. Ekskursy w przeszłość nie przysłaniają czasoprzestrzeni, w której odbywa się główna akcja. Autorka zakłada maskę „Ja”, a czytelnicy postrzegają Oldzię Poniatowską jako naocznego świadka, a dla siebie osobiście — jako stalkera w minioną epokę. Postaci w powieści jest wiele, ale wśród nich nie ma ani jednej zbędnej i niewłaściwie opisanej, przy czym wcale nie czuć „wyrównywania rachunków” czy „drwiny” autora z najbardziej drażliwych bohaterów, jak miałoby to miejsce, gdyby utwór okazał się autobiograficzny. Nie ma idealizacji głównej bohaterki, ale jest wyraźna typowość zachowania porządnego człowieka w skomplikowanych okolicznościach życiowych. Ukraina dla Olhy Poniatowskiej, jak i dla wielu innych unikalnie udanych postaci (ojca i babci bohaterki, uniwersyteckiej sprzątaczki Hanny Stanisławiwny, wiejskiego dziwaka Bohdasia Dziobanego, studenta, który ginie podczas Rewolucji Godności — Romka Huraka), nie jest pustym dźwiękiem. Jeśli nadarzy się okazja, wszystkie te psychotypy bez żadnego aktorstwa i taniego patosu oddadzą swoje życie za los narodu ukraińskiego. Domysł artystyczny w powieści jest ściśle spleciony z realnymi wydarzeniami. Ci, którzy z otoczenia Olhy Słoniowskiej będą rozpoznawać poszczególne postacie po ich niezmienionych przez autorkę imionach, mogą uważać powieść za dokumentalną, ale w rzeczywistości takie subtelności to elementy swoistej mistyfikacji, a jednocześnie autorski szacunek dla tych, którzy nie stoczyli się do granicy, za którą ludzi się kupuje i sprzedaje lub oni sami dobrowolnie się sprzedają. Powieść „Upolowane pokolenie” Olhy Słoniowskiej to wielki sukces, ale nie jest on jedyny w twórczości pisarki. Wspaniałe zbiory poetyckie „Sonata dla ukochanego”, „Gioconda”, „Sylwetki jabłoni i ukochanych”, „Pektorał”, „Zimowe jabłko”, powieść „Dziewczynka na kuli”, która otrzymała Grand Prix w Międzynarodowym konkursie powieści i scenariuszy filmowych „Koronacja słowa”, dziesiątki poradników dla nauczycieli i aktualnych podręczników z literatury ukraińskiej dla klas średnich i starszych, które wydawano w wielotysięcznych nakładach, z których uczyli się w ciągu ostatnich dziesięciu lat i obecnie uczą się ukraińscy uczniowie. Nagroda im. Szewczenki to wysokie wyróżnienie i należy je przyznawać autorom, którzy przez wiele lat potwierdzali swój talent. W przypadku Olhy Słoniowskiej chodzi o dorobek, który można dumnie demonstrować i szczycić się nim, zgłaszając utwór do przyznania Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Warto za życia szanować i doceniać wysokimi nagrodami tak utalentowanych pracusiów i świadomych Ukraińców, jak Olha Słoniowska. Ta osoba od dawna zasługuje na Nagrodę im. Szewczenki. Eduard OWCHARENKO. Do książki weszło 20 sztuk — różnych pod względem gatunku i stylistyki. Wydanie reprezentują autorzy różnych pokoleń — od „patriarchy” literatury dziecięcej Wsewołoda Nestajki po najmłodszą „bajkopisarkę” Annę Bahrianą. Zbiór zawiera dramaturgię dla małej i dużej sceny, musicale i sztuki dla teatru lalek. Są utwory, które wielokrotnie wystawiano na Ukrainie i poza jej granicami, a są i takie, które dopiero czekają na światło rampy. Dziwaczne światy dramaturgii dla dzieci mają szeroką paletę tematów i obrazów: historyczne, współczesne, ponadczasowe, fantastyczne. Antologia podzielona jest na trzy części: „Dramoweniątko” — dla najmłodszych dzieci, „Dramowiczek” — dla młodszych uczniów, a także „Dramowik” — dla młodzieży. Ta książka daje szeroki wybór dla reżyserów i czytelników w różnym wieku. Uczestnicy prezentacji opowiedzieli: Neda Neżdana, autorka projektu, redaktorka: — Praca nad antologią trwała dziesięć lat. Początkowo była to po prostu antologia dla dzieci. Potem zrozumieliśmy, że dzieci to bardzo abstrakcyjne pojęcie. Przecież dzieci w różnym wieku mają zupełnie inne zainteresowania. Dlatego postanowiliśmy podzielić ją na trzy rozdziały według kategorii wiekowej. To antologia zrealizowanych autorów, którzy mają już publikacje, wystawienia, wyróżnienia. Nawiasem mówiąc, większość z nich to zwycięzcy konkursu „Koronacja słowa”. W proponowanych sztukach są ukraińskie obrazy archetypowe, takie jak Kozak Mamaj, Kotyhoroszko, ale zinterpretowane na nowo. Obecne są obrazy europejskie — gnomy, muminki, arlekiny, pierro, wróżki, bohaterowie animowani. A są i wymyślone współczesne, na przykład Czakalka w sztuce Iwana Andrusiaka. Szeroka geografia utworów, przedstawiono wiele regionów, są autorzy z diaspory w Niemczech i Bułgarii. Odwiedziłam wiele krajów. Tam wspiera się dramaturgię, zwłaszcza dziecięcą, istnieją granty, tłumaczenia, konkursy. A u nas — odwrotnie. Dlatego to wydanie długo nie mogło ujrzeć światła dziennego. Po wielu perypetiach znaleziono środki, ale przez dwa lata nie można było ich wypłacić z konta z przyczyn biurokratycznych. Ołeh Mykołajczuk, współredaktor antologii: — Zaczęliśmy przygotowywać do druku serię zbiorów dramaturgii latem 2013 roku. W tym czasie staliśmy się dramaturgicznym centrum wydawniczym. Pierwszą wyszła antologia dramatu biograficznego „Tajemnica bytu”, gdzie przedstawiono takich gigantów jak Taras Szewczenko, Iwan Franko, Łesia Ukrainka. Są i inne nazwiska, które we współczesnej dramaturgii wcześniej się nie pojawiały: Kwitka Cisyk, Iwan Mykołajczuk, Kateryna Biłokur, Ołena Teliha. To wydanie ujrzało światło dzienne dzięki ukraińskiej diasporze z Chicago. A państwo nie finansuje projektów dramaturgicznych i środków trzeba szukać samemu.
Ciekawy zbiór „Motanka”, w którym zaprezentowano dramaturgię kobiecą. Kolejne wydanie to zbiór najnowszej dramatu „Awanscena”. Tutaj podano krótkie biografie autorów i streszczenia ich sztuk, informacje o nowych książkach, projektach, bibliotekach internetowych. W tym roku pełne teksty „Awansceny” pojawiły się na stronie Centrum Kurbasa. Kontynuacją „Awansceny” stał się zbiór „Koło autorów”. Ołeksandr Witer, dramaturg: — Uważam, że sztuki dla dzieci to wyższy pilotaż. W sztukach dla dorosłych można ukryć niedoskonałość za filozofią, rzekomo „mądrymi” rzeczami. A publiczność, dla której tworzymy „Dramowyczok”, nie zaakceptuje tego, co nieciekawe. Dlatego dramaturgia dla dzieci to rzecz unikalna, która wymaga maksymalnego profesjonalizmu. Przed pojawieniem się zbioru „Dramowyczok” istniał mit, że na Ukrainie w ogóle nie ma dramaturgów dziecięcych. W rzeczywistości ukraińska dramaturgia jest dość ciekawa, jest już prezentowana w wielu ukraińskich teatrach, co więcej — zainteresowano się nią za granicą. Antologią „Dramowyczok” kładziemy podwaliny pod jutrzejszy dzień naszego teatru. Przecież od tego, jak bardzo dzieci pokochają jakościowy teatr dzisiaj, zależy, jakiego widza będziemy mieć za 10—20 lat. Słoniowska O. Upolowane pokolenie: powieść w 2 tomach. — Kijów: Wydawnictwo „Ukraiński priorytet”, 2017. — 752 s. Pierwsza antologia dla dzieci W Narodowym Centrum Sztuki Teatralnej im. Lesia Kurbasa odbyła się prezentacja książki „Dramowyczok” — pierwszej antologii sztuk dla dzieci i młodzieży w czasach niepodległości Ukrainy.
Maschinelle Übersetzung
W tym roku Maria Ludkewycz, znana poetka, prozaiczka, pisarka dla dzieci, działaczka społeczna, autorka 44 książek, wśród których 27 jest przeznaczonych dla dzieci, obchodziła dwa jubileusze — twórczy (50-lecie działalności) oraz życiowy (70-lecie od dnia urodzin). „Z pewnym i zdecydowanym krokiem weszła młoda Maria w literaturę — pisze we wstępie redaktor naczelna wydawnictwa „Spolom” Hałyna Kapinis, redaktorka książki „Maria Ludkewycz: życie i twórczość”. Zaprawdę, niezwyciężony jest krok kobiety obdarowanej, mądrej, kobiety-piękności, kobiety-matki — ukraińskiej kobiety”. O drodze lwowskiej pisarki — twórczej i życiowej — mowa w wywiadzie, który przedstawiamy Państwa uwadze. „Dla mnie najważniejsze jest pisanie. Twórczość to to, czym pisarz żyje…” — Mario, często piszesz o miłości. Czy jest ona dobrem dla Ciebie i tych, którzy Cię otaczają? — Miłość buduje, a nie niszczy. I trzeba się do niej odnosić tak: miłość nie powinna tobie dawać, a ty powinieneś być szczęśliwy, radować się i dawać od siebie. Wtedy masz dialog z miłością. Człowiek poznaje siebie przez całe życie. I nie wiadomo, czy pozna do końca. Ale istnieją duchowe, Boże postulaty, które trzeba odpowiednio realizować: jak wybaczać, jak współczuć, jak kochać, jak czynić dobro. Dobro wtedy albo tobie, albo w pokoleniach się odbija. Dlatego takie wieczne tematy matczyne serce nie może nie wysyłać. Ludzie kultury powinni wyznawać te zasady moralne, które dla ukraińskiego narodu zawsze były bardzo ważne. — Co myślałaś, kiedy przygotowywałaś się do zbliżającego się ważnego momentu — 50-lecia działalności twórczej? — Ot, myślę, czy komuś potrzebne jest słowo literata, jak ludzie je odbierają. A konkretnie — podsumowuję pewien okres swojej twórczości. Na szczęście przekonałam się, że ludziom potrzebne jest Słowo. To oaza dobra, czułości. Tutaj, w odróżnieniu od pragmatycznego świata, można myśleć o wiecznym, o wszystkim, co jest w duszy. Jeśli chodzi o wydarzenia — to były one różnorodne. W Muzeum Historii Religii odbył się ciekawy wieczór — były tam wszystkie organizacje społeczne, z którymi współpracuję, dzieci, które czytały moje wiersze, śpiewały piosenki do moich wierszy — ze Lwowskiego Ukraińskiego Gimnazjum Humanistycznego, gdzie dyrektorem jest Łarysa Wasyłyszyn, która konsekwentnie dba, aby dzieci były „na poziomie”. Kształcenie humanistyczne w tym gimnazjum jest pełnowartościowe. Często występują tam poeci, odbył się jubileusz Antonycza. A w obwodowej bibliotece dziecięcej wydarzenie prowadziła Lilija Płachtij, dyrektor konkursu-festiwalu „Galicyjska jesień”. Miałam okazję kontaktować się z twórczą inteligencją. Pani Lilija ma z biblioteką porozumienie — zbiera zainteresowane osoby raz w miesiącu. Właściwie pierwsze spotkanie było ze mną. Słuchaczami byli nauczyciele, „sojuzianki” — kobiety, które interesują się kulturą. Czytałam tam wiersze, razem rozmawialiśmy o kobiecym losie, o matczynych uczuciach, o tym, co kobieta jest warta w obecnym społeczeństwie. — Czy literat powinien być jednocześnie działaczem społecznym? — Wskazane, oczywiście. Ale to zależy od konkretnego człowieka. Osobiście podoba mi się, gdy literat ma jakieś obciążenie społeczne i wnosi coś swojego w życie publiczne. Oglądając się wstecz, chciałoby się jeszcze wiele zrobić, bo jest już i zrozumienie, i doświadczenie. Byle tylko było zdrowie i dobry klimat w życiu kulturalnym społeczeństwa. — A „czas nas podredagowuje”? Jak Ciebie podredagował? — Faktycznie podredagował. Bo marzysz o jednym, a czas stawia zupełnie inne problemy. Państwo, instytucje władzy czasem tak „cieszą” swoimi działaniami, że musimy się zmieniać: życiowe okoliczności, nieprawda, skomplikowane sytuacje… Chociaż człowiek pragnąłby być inny i bardzo chciałby, żeby było tak, jak należy. — „Przeczytałem Pani książkę „Błogosław, Mario” — pisał do Ciebie Jurij Muszketyk w liście — i jeszcze raz uwierzyłem, że poezja nie umarła”… — Pewnie, jeśli piszesz i wierzysz w to, co piszesz, i tworzysz swój poetycki świat w duszy, w poezji, w słowie, który istnieje — świat duchowy, zmysłowy, kobiecy, ciekawy, szlachetny — ludzie to czytają i odbierają. Jeśli ludzie czytają i odbierają sercem — wtedy poezja nie umiera. — Co jest dla Ciebie ważniejsze: działalność poetycka, praca z dziećmi, z twórczą młodzieżą czy praca w Związku Pisarzy w randze zastępcy lwowskiego przewodniczącego NSPU? — To absolutnie różne rzeczy. Dla mnie najważniejsze jest pisanie, wszak twórczość to to, czym pisarz żyje. A bez drugiego skrzydła moje życie byłoby ubogie, bo w duszy jestem pedagogiem i to życie jest związane z dziećmi, dlatego jest czarowne. Mam i poezję, i twórcze kontakty z młodzieżą, z kolegami ze związku. Dlatego odwiedzam prezentacje książek, interesuję się życiem kulturalnym Lwowa. — Bywałaś gdzieś za granicą — sama czy w składzie delegacji literackich? — Tak. W Moskwie, Mińsku, w Pradze, Budapeszcie, w Polsce. Poeta powinien bywać za granicą, widzieć środowisko kulturalne różnych krajów, żeby porównać, ocenić swoje. A także — dążyć do tego, by Twoje utwory tłumaczono na inne języki. „Bardzo chciałabym wiele zmienić w Związku…” — „Wychodzimy z kręgu zwątpienia i biedy. Błogosław nas, Mario!”. Błogosławiła Cię Maria? — Uważam, że Matka Boska jest orędowniczką wszystkich kobiet. I modlitwa do Niej bardzo pomaga. Mam swoją modlitwę… — Co najbardziej weszło w Twoją duszę — świerki, paprocie, jedwabiste mchy czy trawy i kwiaty? — Pewnie wszystko. Bo to z mojego górskiego kraju, z dzieciństwa. Z Kozakiwki, która jest w rejonie bolechowskim. Dlatego bliskie mi są góry Karpaty. — Czy ukraińska poezja dla dzieci cieszy się uwagą krytyki? — Niezbyt, niestety. Są pewni krytycy, którzy obsługują pewnych pisarzy. A tak nie powinno być. Choć raz w roku powinien być przegląd książek, które ujrzały światło dzienne. I NSPU powinna w tym planie pracować. Ale obecnie wszystko dzieje się spontanicznie. — Czy naprawdę uważasz, że „słowa żyją w innym świecie niż my”? — Pewnie tak, bo Słowo ma swoje absolutne znaczenie, a człowiek czasem słowami żongluje. — Petro Soroka pisał do Ciebie: „Twoje wiersze ze „Srebrnego cienia sosny” chce się czytać na głos”, a czy Tobie zdarza się czasem takie pragnienie — przeczytać swoje teksty na głos? — Kiedy czytam na głos, to brzmią inaczej, niż gdy czytam oczami. Na głos wiersz brzmi jak muzyka i jest w nim jakaś tajemnica. — Ihor Kałynęć na spotkaniu autorskim podziękował za to, że poprosiłaś go o napisanie przedmowy do swojego dwutomnika „Zryw i podziw”. A kto, Twoim zdaniem, powinien być bardziej wdzięczny? — Myślę, że oboje jesteśmy sobie wdzięczni. Ihora Kałynęcia bardzo szanuję — jego twórczość, jego postawę obywatelską. On wszystko czyta, jest w centrum procesu literackiego. — Dyrektor Lwowskiej Obwodowej Biblioteki Dziecięcej Łarysa Łuhowa trafnie zaznaczyła podczas promocji: „Do nas przychodzą wolontariuszki Marii Ludkewycz, aby wychować małych poetów, by stawali się wielkimi”. Jak Ci się to udaje? — Bardzo miło, że przez 30 lat z „Dżerełećka” wyszło wielu utalentowanych ludzi. Uczą się od siebie nawzajem. Łączą się, omawiają pierwsze książki. Ujrzało światło dzienne 5 almanachów studia literackiego „Dżerełećko”. W ciągu ostatnich 3-4 lat pisarzami zostali Wołodymyr Bynio, Marjana Tarnawśka, Natalija Matolineć, Roksołana Sawczyn, Iryna Bandurowycz… — Jak odniesiesz się do opinii wyrażonej przez Ihora Hurhułę: „Tak, ona (czyli Maria Ludkewycz. — B. Z.) lepiej kierowałaby Związkiem niż inni”. Chciałabyś kierować Lwowskim Oddziałem NSPU? — Bardzo chciałabym wiele zmienić w Związku, ale czuję, że moja dusza należy do młodzieży i ich twórczości. Zajmować się działalnością administracyjną nie lubię… Chociaż… Ale jest jak jest.
“Człowiek powinien mieć swoją osobistą przestrzeń, ale nie cały świat…” — Jak formowałaś się jako ukraińska patriotka? — To działo się naturalnie. Nawet myśli innej nie było. Jeszcze rodzinę mojego wuja wywieziono na Sybir. Myślę, że to zrozumiałe… — Co udało się zrobić razem z Zorjaną Biłyk z “Związku Ukrainek”, jeśli mieć na uwadze wychowanie młodych (czy z młodych) talentów? — Razem pracujemy w Bortiatynie, w muzeum-dworze B.-I. Antonycza. Zapraszają nas na spotkania twórcze z pedagogami, z dziećmi. Prowadzimy warsztaty z dziećmi. I one nas zapraszają. Dzieci bywały jeszcze i u Łubkiwskiego — w Rokitnem. Często drukuję je w gazecie “Halickie Młodzieńcze”. Słowem, łączy nas z panią Zorjaną owocna przyjaźń z muzeum Antonycza. — Skąd u Ciebie wziął się obowiązek, a dokładniej zainteresowanie, uczenia dzieci pisania wierszy? — W młodości przez 5 lat pracowałam jako nauczycielka klas początkowych. I podoba mi się, jak dzieci tworzą. Przygotowałam i wydałam 27 książek dla dzieci. Twórcze dzieci są bardzo oryginalne. Więc chce się z nimi porozmawiać. One oryginalnie myślą i postrzegają świat na swój sposób. Pogłębiam ich wizję. — Czy uda się nam, literatom, dziennikarzom, przedstawicielom twórczym, choć trochę “oświecić” ludzi, aby ruszyć z miejsca pewną społeczną skostniałość przeciętnego Ukraińca? — Możliwe. Ale konieczne jest, aby nasza twórczość docierała do ludzi. Niestety, książki są drogie, ceny biletów w teatrach nie są zbyt przystępne. Trzeba iść do ludzi jeszcze z przedszkoli, ze szkół, aby kultura była w dziecięcym świecie, aby była bliższa ludziom, aby wszyscy mogli skorzystać z tego, co zrobiono w różnych jej dziedzinach. — Jak uważasz, Internet to osiągnięcie ludzkości czy nieszczęście, które ją kiedyś zniszczy? — Rozumiem, że Internet to cud. Kiedy, powiedzmy, człowiek przez Skype’a może rozmawiać i widzieć rozmówcę — w szczególności także w innych krajach. Ale z drugiej strony, człowiekowi koniecznie trzeba także ograniczać siebie. Pamiętajmy, że książki nikt nie odwołał. I nie odwoła. Chociaż młodzież czyta dużo książek z Internetu. Dlatego muszą współistnieć i książka prawdziwa, i książka w Internecie. Uważam, że każdy człowiek powinien mieć swoją osobistą przestrzeń, ale nie cały świat. — Obok mnie wtedy w Muzeum siedział znany lwowski rzeźbiarz Jarosław Motyka, który dosłownie oddychał twórczością. Mam rację? — Tak, to bardzo twórczy człowiek. Kocha poezję, bywa na wielu wieczorach twórczych. Przyjemnie, kiedy ludzie różnych rodzajów sztuki lgną do siebie. Podoba mi się malarstwo, a kolory stymulują mnie do pisania poezji. — Switłana Szlemkewycz z Uniwersytetu Leśnotechnicznego radośnie wypowiedziała się na wydarzeniu w Muzeum: “Przyjemnie, że są ludzie, którzy czynami wspierają swoje słowa”. — Ze Switłaną znamy się jeszcze z czasów Klubu Twórczej Młodzieży, od 1983 roku. Tam przychodzili artyści, malarze, poeci, rzeźbiarze. Tam jednoczyła się młodzież. Switłana grała w jednej z bajek Królową. I od tamtej pory się przyjaźnimy. Przyjemnie, że artyści postrzegają poezję, a naukowcy interesują się twórczym życiem Lwowa. — Ile czasu pracujesz w gazecie “Halickie Młodzieńcze”? — Od 1991 roku. Tę gazetę zakładaliśmy razem z Tetianą Werheles i dyrektorem Centrum Ihorem Sarwirowem. Łączy ona dzieci, dzieci mają możliwość tutaj się drukować. Gazeta wychodzi raz w miesiącu. Wymyśliłam także miejski konkurs “Literacki Lwów”. Odbywa się już po raz drugi. Dzieci zainteresowały się, ponieważ pragną, aby pisarze przychodzili do szkoły. Dzieci piszą eseje o pisarzach lub o ich książkach. Wtedy zapraszają ich do siebie. Tak młodych można angażować w twórczość. Oto widzisz, napisali o Andriju Sodomorze, Ihorze Kałynciu, Julii Kurtasz-Karp, Marijanie Tarnawskiej. — Przez 30 lat pracy w “Dżerełku” nie zmęczyłaś się? — Studio “Dżerełko” zostało stworzone w 1988 roku w obwodowej bibliotece dla dzieci. I mnie tam zaproszono. My jako pierwsi w studiu szukaliśmy po szkołach twórczych dzieci. Po jakimś czasie niektóre z nich stały się członkami Związku Pisarzy: Hałyna Kruk, Oksana Kopak (Krysztalewa), Ołenka Dub, Jaryna Matwijiw. A ogółem członkami Związku zostało kilkudziesięciu twórców z “Dżerełka”. Na 30-lecie “Dżerełka”, wiosną, planujemy wydać książkę. Chciałoby się, aby książki, które piszemy, przynosiły radość. Wtedy i pisarz czuje, że jego praca jest potrzebna, nie daremna. Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK, kierownik centrum prasowego dziennikarstwa naukowego ZNC NANU i MONU, członek NSPU i NSJU, kandydat nauk filologicznych
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
zwrócił się opiekun Iwana Franki, aby na pewien czas przyjęto tutaj ciężko chorego poetę. Iryna sama tej sprawy rozstrzygnąć nie mogła i poprosiła o zaczekanie do jutra. Następnego dnia I. Franko był już pacjentem lecznicy. Dla Strzelców Siczowych i obsługi zakładu było to wielkie wydarzenie. Mieli nadzieję, że w Wigilię będą jedli kutię i inne potrawy razem z poetą, ale czuł się on bardzo źle. Za to w wieczór szczodry (w Galicji to tzw. Babina lub Głodna kutia) przed świętem Jordanu Franko był ze wszystkimi. Sfotografowano genialnego pisarza osobno oraz w kręgu pracowników i pacjentów lecznicy. Jest na tym zdjęciu również Iryna Dombczewska. Kiedy na dworze zapachniało wiosną, Kamieniarz namówił swojego krewnego i ten pomógł mu uciec z lecznicy do domu. A w maju 1916 roku Iwana Franki zabrakło. Dopiero po jego śmierci badacze twórczości zobaczyli, jakim tytanem pracy był Franko. Jego dorobek ocenia się na 100 tomów, ale zebrano i opublikowano nie wszystko. W archiwum I. Franki przechowuje się również zeszyt z zapisami pieśni ludowych ze wsi Wiktorów, obecnie w rejonie halickim obwodu iwanofrankiwskiego. Są to kołomyjki i śpiewki taneczne. Kilka kołomyjek kompilator Ołeksij Dej włączył do pierwszego wydania zbioru „Pieśni w zapisach Iwana Franki”, ale większość wciąż czeka na odpowiedni czas, aby ujrzeć światło dzienne. Zapisano głównie śpiewki frywolne. Zapoznawszy się z zapisami, odkryłem, że zostały one zebrane nie przez Iwana Frankę, a przez wiktorowskiego proboszcza Josypa Dombczewskiego. I doszedłem do wniosku, że kiedy proboszcz zmarł, to jego syn Roman z żoną Iryną, a być może także z siostrą Ołeksandrą, zabrali wiktorowski śpiewnik do Mikołajowa lub do Lwowa. Bez wątpienia wiedzieli, czym jest Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki (NTSz) i że w tym towarzystwie naukowym pracowali Mychajło Hruszewski, Wołodymyr Hnatiuk, Iwan Franko. Najwyraźniej to właśnie Iryna Dombczewska w przytułku-lecznicy przekazała zeszyt swojego teścia Iwanowi France. Jeśli o tym zeszycie nie napisała w swoich wspomnieniach o pobycie genialnego pisarza w przytułku dla Strzelców Siczowych, to albo o tym zapomniała, albo nie chciała, aby po śmierci jej teścia krążyły plotki, że Dombczewski lubił ludową erotykę. Być może przed przekazaniem zeszytu I. France, Iryna naradziła się ze swoją teściową, siostrą bratową, które w tamtym czasie mieszkały we Lwowie, oraz mężem-starszyną, który po zakończeniu wojny światowej służył w Ukraińskiej Armii Halickiej, która połączyła się z Armią Ukraińskiej Republiki Ludowej. A Ukraińska Republika Ludowa potrzebowała wykształconych dyplomatów i znawców języków. I choć Roman Dombczewski był monarchistą, powitał hetmana Pawła Skoropadskiego, a kiedy do władzy doszli Symon Petlura i Wołodymyr Wynnyczenko, wstąpił do „Związku Wyzwolenia Ukrainy”. Walczył o nową Ukrainę. Poliglotę i prawnika Romana Josypowycza Dombczewskiego, który urodził się w Wierchnim Jaseniowie na Huculszczyźnie, a dorastał w Wiktorowie w pobliżu Halicza i Stanisławowa, studiował na Uniwersytecie Lwowskim, zaproszono do pracy na stanowisko sekretarza ambasady ukraińskiej w odrodzonej Czechosłowacji. Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
Ciąg dalszy. Początek w nr 5 z 2018 roku. Jeszcze w Stanisławowie 17-letni gimnazjalista z Wiktorowa poznaje pierwszego profesjonalnego kompozytora Galicji, dyrygenta Denysa Siczyńskiego, widzi, w jakiej nędzy przebywa ten wielki talent-bezdomny, i przekonuje ojca, by zaprosił go na zimę do ich wsi, aby założył chór cerkiewno-świecki i nauczył siostrę Olesię gry na fisharmonii oraz dyrygowania. Co prawda, pobyt Denysa Siczyńskiego w Wiktorowie urwał się wiosną 1902 roku, bo Olesia zakochała się w swoim nauczycielu i dyrygencie. Jej poświęcił swoje nowe utwory, napisane w Wiktorowie. Lecz mało kto wiedział, że do narodzin muzycznych arcydzieł kompozytora, do założenia w Wiktorowie chóru, który zaczął działać 11 listopada 1901 roku, miała związek także Olesia Dombczewska, aż do momentu, gdy stworzone przez Siczyńskiego w Wiktorowie rękopisy utworów muzycznych z dedykacjami dla niej nie znalazły się w Izraelu. Wyłudził je od diaka Fedora Sałyhy iwanofrankiwski dziennikarz Izrael Tobiaszewicz Kac i wywiózł z miasta między dwiema Bystrzycami do swojej historycznej ojczyzny. W 1901 roku Denys Siczyński w domu Dombczewskich skomponował muzykę do wiersza Łesi Ukrainki „Nie śpiewajcie mi tej pieśni”. I kto wie, czy nie ten kompozytor był powodem tego, że genialna poetka planowała odwiedzić Stanisławów. A jeśli nie pojechała z gór na dół, to było to uwarunkowane tym, że Hankewycz zwlekał z drukiem rewolucyjnej literatury, którą Łesia miała przewieźć do Rosji, a możliwe, że i Kłyment Kwitka zaszedł za daleko w swoich miłosnych podbojach, bo porzucił wszystko w Kijowie i przybiegł do Kobylańskiej w Czerniowcach, gdzie przebywała Łesia Ukrainka. Tutaj albo w Burkucie, albo w Dowhopillu ostatecznie rozstrzygnęło się, że Łesia Ukrainka wychodzi za mąż za młodszego o dziesięć lat muzyka i folklorystę. Z książki „Pieśni w zapisach Łesi Ukrainki” dowiadujemy się, jakie pieśni w Karpatach śpiewało i słuchało małżeństwo. A dla Denysa Siczyńskiego została jedna jedyna śpiewka, napisana przez niego samego do słów genialnej poetki: „Nie śpiewajcie mi tej pieśni”… Tak, w Wiktorowie zostawił cząstkę swojego serca pierwszy w Zachodniej Ukrainie profesjonalny kompozytor i dyrygent Denys Siczyński, który urodził się w 1865 roku we wsi Kliwińce w powiecie husiatyńskim na Tarnopolszczyźnie. I zrobiłem wszystko, aby na Domu Ludowym została ustanowiona tablica pamiątkowa z jego płaskorzeźbą. Przewodniczący wiktorowskiego kołchozu Dmytro Hnyp zrozumiał moją ideę w pół słowa i wyasygnował środki na znak pamięci. A już ja odsłaniałem tablicę i jeździłem do wsi Denysa Siczyńskiego, który u nas stworzył chór, napisał kilka utworów muzycznych, a nawet napisał w Wiktorowie wiersz o nim. Ojciec Denysa Siczyńskiego przez pewien czas był zarządcą pańskiego majątku, matka — z Buczyńskich, siostra znanego działacza społeczno-politycznego i etnografa Melitona Buczyńskiego. W Stanisławowie mieszkała jego babcia Buczyńska. Właśnie ta okoliczność spowodowała, że D. Siczyński w latach 1873—1875 uczył się w stanisławowskiej szkole „normalnej”. Po tarnopolskim gimnazjum, krótkotrwałym studiowaniu prawa na wydziale prawnym Uniwersytetu Lwowskiego i ukończeniu Konserwatorium Lwowskiego w biografii Siczyńskiego pojawiają się takie miasta, jak Kołomyja, Przemyśl, Dorohowyż. Ostatnia dekada jego twórczego życia (od 1899 do 1909 roku) związana jest ze Stanisławowem i bliskimi temu miastu wsiami, wśród których był i Wiktorów, gdzie służył proboszcz Josyp Dombczewski, wywodzący się, zdaje się, z tych samych Kliwińców, co na Podolu. Denys Siczyński był niezwykle utalentowanym kompozytorem, dyrygentem, muzykiem, pedagogiem, wydawcą, działaczem społecznym, jego nauczycielami byli pianista i kompozytor W. Wesełiaczyński, uczeń Chopina Karol Mikuli. On sam staje się wykładowcą, organizuje wiejskie chóry w Wiktorowie, Mykytyńcach, Uhornzykach, Pidpeczarach. Wiktorowski proboszcz J. Dombczewski miał córkę Ołeksandrę i syna Romana. Roman był bardzo utalentowanym młodzieńcem. Ucząc się w gimnazjum stanisławowskim, poznaje kompozytora Siczyńskiego i przekonuje ojca, by wziął go na zimę do wsi. Kompozytor i dyrygent cieszy się z tej propozycji, wszak w chłodnej porze roku będzie miał dach nad głową i strawę. 11 listopada 1901 roku rozpoczyna próby chóru, który wykonuje pieśni ludowe i cerkiewne, przygotowuje zespół do koncertów nie tylko w Wiktorowie. Chórzystami zostali wiejscy parobkowie i dziewczęta, gospodarze i gospodynie. Szczególnie wyróżniał się spośród nich młody diak-tenor Mykoła Sałyha, który uczył się diakowania w Stanisławowie u Hnata Połotniuka, a w Wiktorowie u Mykoły Sałyhy przechodził diakowskie szkolenie Szaturma z Bludnik. W latach 1909—1910 Szaturma był diakiem w Wiktorowie. Ponieważ po dekadzie we wsi ukrywał się zbieg ze stanisławowskiego więzienia „Dibrowa” Myrosław Siczyński, który dokonał we Lwowie zamachu na gubernatora Galicji M. Potockiego, to warto pamiętać, że mieszkańcy Wiktorowa czasami mylili miejsca prze-
Pobyt kompozytora Denysa Siczyńskiego oraz zbiega z więzienia Myrosława Siczyńskiego w Wiktorowie, a przez czyn Myrosława Denys miał wiele nieprzyjemności w związku z wystawieniem opery „Roksolana” i innych utworów. Wielkim, nieznanym dotąd wydarzeniem stał się pierwszy występ wiktorowskiego chóru. Wykonywał on pieśni „Szcze ne wmerła Ukrajina”, „Zapowit”, „Rewe ta stohne Dnipr szyrokyj”, „Ne pora”, „My — hajdamaky”, „Rozwywajsia ty, wysokyj dube”. Sława o tym zespole rozniosła się po wszystkich okolicznych wsiach. Wiedzieli o jego narodzinach w Haliczu i Stanisławowie. W tamtym czasie Denys Siczyński miał 36 lat, a Olesia była gimnazjalistką (ukończyła gimnazjum w Stanisławowie). Młoda dziewczyna zakochała się w swoim nauczycielu, organizatorze i kierowniku chóru. Uczył ją grać na fisharmonii, która znajdowała się u Dombczewskich, chodził w trzewikach, czarnym garniturze, w krawacie. Kiedy na Denysa spływało natchnienie, siadał na całą noc do fisharmonii i tworzył muzykę. Wieśniakom opowiadał, że za każdą pieśń zarabia po 100 reńskich. Za 100 reńskich można było kupić dobrą krowę, więc nie obywało się bez zazdrości, choć napisanie pieśni nie było takie proste, ale Siczyńskiemu zależało, by postrzegano go nie jako ubogiego grajka, lecz jako zamożnego kompozytora. Oczywiste jest, że uczucie nauczyciela do swojej uczennicy było odwzajemnione, gdyż na zapisie nutowym stworzonych przez niego w Wiktorowie kantaty do słów Tarasa Szewczenki „Liczu w newoli” oraz pieśni pojawiają się wersy dedykacji dla Olesi Dombczewskiej. Ksiądz Josyp Dombczewski, gdy dowiedział się lub zauważył, że między Siczyńskim a jego córką wybuchła miłość, faktycznie wygnał ze wsi jej nauczyciela, znanego kompozytora. Co więcej, duszpasterz zrobił wszystko, aby w Wiktorowie działało towarzystwo trzeźwości, a dyrygent pozwalał sobie czasami dyrygować chórem, wcześniej zaglądając do kieliszka... Nie doczekawszy wiosny, Siczyński wyjechał z Wiktorowa do Stanisławowa. Dla niego i dla Dombczewskich, dla całego Wiktorowa świętem stał się przyjazd do miasta między dwiema Bystrzycami kompozytora Mykoły Łysenki. Wiktorowscy chórzyści również przybyli tutaj i pieśnią „Dumy moji, dumy moji” witali genialnego kompozytora, a Denys Siczyński dyrygował zespołem, który był jego dziełem. Założony przez niego chór twórczo żył całe dziesięciolecia. Po Siczyńskim początkowo zespołem tym kierowali diak Mykoła Sałyha i Oлександra Dombczewska. Ale w 1909 roku umiera jeden z najmądrzejszych proboszczów Wiktorowa, człowiek wielkich zdolności organizacyjnych, ukraiński patriota. Ludowe przysłowie mówi, że księdzu dzwonią, a księżą z wioski gonią. Żony księdza J. Dombczewskiego nikt ze wsi nie wyganiał, ale własnego domu ona tu nie miała. Zatem kiedy na parafię przyszedł ksiądz Wenedykt Salewycz, Warwara Dombczewska z córką Olesią wyjeżdżają do Lwowa, bo ich syn i brat Roman po ukończeniu uniwersytetu ożenił się z córką buczackiego księdza Iryną Rybak i w mieście Mikołajowie założył kancelarię prawną. Dombczewscy tutaj bardzo dobrze zorganizowali pracę „Proświty”, wzbogacili jej bibliotekę książkami, ożywili życie miejskie organizacją różnych wydarzeń. Irynie i Romanowi Dombczewskim urodziły się dwie dziewczynki. Ale jedna córka przyniosła małżeństwu wielką radość, a druga — wielki smutek: zmarła na chorobę zakaźną. Jednak niedługo Dombczewscy pracowali w Mikołajowie. Wybuchła I wojna światowa. Iryna staje się jedną ze współzałożycielek lwowskiej Lecznicy Strzelców Siczowych, a prawnik Roman Dombczewski idzie do wojska jako oficer, wysyłają go do Freistadt do obozów, gdzie przebywali ukraińscy jeńcy wojenni, którzy później stali się podstawą ukraińskich formacji wojskowych dywizji „Siniej” i „Siroj”. Uczył ich historii i prawa Roman Dombczewski. Został sotnikiem Ukraińskiej Armii Halickiej i Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, przeszedł z walkami drogę do Kijowa i z powrotem do Lwowa. Roman, który znał 8 języków obcych i studiując na wydziale prawa we Lwowie, z wielkim zainteresowaniem słuchał wykładów czołowych historyków, włącznie z Mychajłem Hruszewskim, odegrał ważną rolę w przygotowaniu Ukraińskich Strzelców Siczowych. A w tym czasie jego żona Iryna we Lwowie pracowała w Lecznicy Strzelców Siczowych. W tym szpitalu byli lekarze, felczerzy, pielęgniarki, sanitariuszki, kucharka. Nie wiedzieli, że niedaleko znajduje się dom Iwana Franki, w którym umiera opuszczony przez wszystkich genialny pisarz. Opiekował się nim krewny, a synowie Franki byli na froncie, córka — w Kijowie (tam Rosja, a tu Austro-Węgry — dwa walczące ze sobą państwa, w których armiach zabijali się nawzajem Ukraińcy; i wśród pacjentów wspomnianego lwowskiego szpitala byli Ukraińcy, przez Ukraińców zranieni). W mroźną wojenną zimę 1916 roku do zarządczyni przytułku-lecznicy Iryny Dombczewskiej
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
...nia wyjątkowo pozytywnej, jasnej reakcji znanych ludzi naszych czasów na wspomniane dziedzictwo. Wśród nich i koledzy po piórze literackim, i uczeni — historycy oraz filolodzy, a nawet specjaliści z nauk dość odległych od literaturoznawstwa — fizycy, matematycy, geografowie... Do honorowego grona autorki wpisany jest właściwie także sam główny bohater ze swoimi bardzo ciekawymi wywiadami. Nawiasem mówiąc, szczególnie wyróżniająca się jest uwaga do „korsakiady” ze strony błyskotliwego znawcy światowego procesu literackiego Michaiła Słaboszpyćkiego. Najlepiej do ideowego akcentu zbioru odpowiada sakralne powiedzenie „Jak chleb powszedni”. Ono też stało się tytułem tego przedmowy, przenikniętej przewodnim apelem przede wszystkim do czytelnika-patrioty: zastanówmy się nad zgodnością ekspertów co do analizowanego twórczego dorobku. Przyjmujmy go obok omawianego materiału jako niezbędny pokarm duchowy, jako pomoc w odparciu ataków ukrainofobów i ukrainofilskiej fałszywości. Dziś bowiem, jak nigdy dotąd, dla swojego należnego miejsca w świecie musimy dbać o liczną armię ludzi uzbrojonych — uzbrojonych w odpowiednią wiedzę. Bez dobrych książek o Ukrainie, do których na podstawie argumentów zaliczono także dzieło Iwana Korsaka, takiej siły nie sposób będzie zbudować. Cenijmy zatem twórczy dorobek uznanego mistrza słowa nie tyle dla jego sławy (ta mu obecnie nie brakuje), ile dla wspólnej sprawy...
Twórczość Josypa Łosia zasługuje na uwagę, ponieważ to za pomocą jego Słowa kształtuje się człowiek. Odczułem to na własnej skórze, kiedy pracowałem wspólnie z Josypem Dmytrowyczem na katedrze prasy zagranicznej i informacji wydziału dziennikarstwa Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. I. Franki. Zarówno w swoich wykładach, jak i w rozmowach z pracownikami oraz studentami J. Łoś zawsze akcentuje uwagę na tym, co najważniejsze: zdobywaj wiedzę, stawaj się wykształcony, rozumny, a co najważniejsze — jak najbardziej ukrainocentryczny. Jego trzytomowe dzieło jest przepełnione (w najlepszym znaczeniu tego słowa) postaciami narodowymi i ogólnoświatowymi, wśród których są Konfucjusz, Carlyle, Platon, Ortega y Gasset, Hegel, Havel, Hugo, Seneka, Gandhi, Heidegger, Thoreau, Masaryk, św. Augustyn, Tocqueville, Hryhorij Skoworoda, Taras Szewczenko, Iwan Franko, Andrzej Szeptycki, Wiaczesław Lipynski, Mykoła Szlemkewycz, Ułas Samczuk, Papież Jan Paweł II, Jewhen Swerstiuk, Lina Kostenko, Jewhen Marczuk, Oksana Pachlowska i in. Wreszcie, opowiadać o czymś to jedno, a samemu przejść materiał z długopisem w ręku (to jest obowiązkowe) — zupełnie co innego. Dlatego radzę wszystkim, którzy myślą o Słowie i o Ukrainie, przeczytać tę wartościową, potrzebną i racjonalnie przedstawioną publicystykę, ponieważ profesor Josyp Łoś prawdziwie przeczytał epokę. I jestem mu niezwykle wdzięczny za nową możliwość uzupełnienia swojej wiedzy. To przyjemne i konieczne — w każdym wieku.
Maschinelle Übersetzung
W publikacji mowa o bohaterach książek znanego powieściopisarza Iwana Korsaka (1946—2017). O bohaterach najwyższej próby. Powracają oni do naszych czasów z różnych epok: walczą pod Konotopem, jak Jurij Nemyrycz z Iwanem Wyhowskim; pokonują morza i bezkresne stepy, lekceważąc wszelkie niebezpieczeństwa, jak Hryhorij-Hryhir Orłyk, dla przyszłości swojej Ojczyzny; duchowo inspirują ukraińskich żołnierzy, jak ksiądz, generał-chorąży Pawło Paszczewski, pokonując z nimi pieszo tysiące kilometrów; dźwigają na kruchych kobiecych barkach, jak Hanna Barwinok, sprawę ukraińską; sięgają głębin nauki i tworzą piękno, jak bracia Tymoszenkowie; jako pierwsi dają projekt Kanału Panamskiego, jak Mychajło Skybycki, czy trasę lotu na Księżyc, jak Ołeksandr Szarhej; wnoszą wybitny wkład w wysokie technologie i stają się współautorami bomby atomowej, jak Heorhij Kistjakiwski; dokładając nadludzkich wysiłków w niezwykle dramatycznej sytuacji, własnym losem bronią swój lud, jak Taras Bulba-Boroweć czy Pawło Szandruk. O tym, jak Iwanowi Korsakowi udało się to wcielić w swoich utworach, rozmyślają nasi nieprzeciętni współcześni, autorzy książki. Fragment wystąpienia pisarki Łesi Kowalczuk, redaktorki książki „Z korzenia silnego”. Nie dla sławy, a dla sprawy Przede wszystkim należy w pełni sprawiedliwie podkreślić szczególny talent — rzadki w naszych do cna spragmatyzowanych, zmerkantylizowanych czasach — talent człowieczeństwa, który zadziwiająco konsekwentnie przejawiał się w codziennym życiu skrajnie obciążonej, wielkiej postaci. Świadczył o tym nawet charakterystyczny inteligentny uśmiech i miękka intonacja głosu. Redaktor Korsak bardzo wrażliwie wyłapywał błędy w pracy kolegów-dziennikarzy i delikatnie adresował słowo pociechy-rady — swoisty nienachalny kurs mistrzowski. Pisarz Korsak uważał za konieczne wspieranie na wszelkie sposoby utalentowanej słownie młodzieży. Deputowany Rady Obwodowej Wołynia Korsak przejmował się, wbrew stanowisku władz, pewnymi problemami finansowymi w dziedzinie kultury i oświaty, a w przypadku czyichś tragicznych życiowych zakrętów operatywnie wyciągał pomocną dłoń sam, nigdy tego nie afiszując. Historyk i krajoznawca Korsak znajdował czas, oczywiście — bezpłatnie, by konsultować wielu amatorów wiedzy o Wołyniu, a oni tę przychylność bardzo cenili. Nie bez powodu powstały imponujące legendy o Korsaku-mecenasie (a czyż nie z człowieczeństwa biorą się wszelkie dobrodziejstwa na świecie?). Czego warte jest samo sponsorowanie „Proświty” i przestrzeni bibliotecznej... Mimo nadmiernego obciążenia, rodowity wołynianin szczególną uwagę poświęcał rodakom, którzy doświadczyli prześladowań z powodu niezgody z czerwonym reżimem. Dlatego, najwyraźniej, swego czasu zainteresował się i moją skromną osobą, stając się redaktorem rejonowej gazety w Kamieniu Koszyrskim „Radjanśke Polissja”. Jeśli chodzi o zaprogramowane spotkanie — to rzeczywiście się odbyło, ale już w gabinecie redaktora „Narodnej trybuny”. Długa rozmowa zakończyła się repliką: „Czekam od Pani tekstu do naszej gazety. A ci, którzy nas teraz słuchali, niech jeszcze czytają”. Było to w przededniu GKCzP i można się domyślać, jak niełatwo wiodło się redaktorowi najpopularniejszej — wszak ruchowskiej! — gazety, na jakie ryzyka trzeba było się narażać, wiedząc, że ściany mają odpowiednie uszy. Tak ważnym dla mnie zaufaniem naznaczone były także kolejne 27 lat naszego kontaktu — choć nie tak częstego, jak bym chciała, bo nie odbywał się on z mojej inicjatywy: zabierać drogiego pisarskiego czasu nie wypadało. Obecnie cieszę się całą biblioteką utworów Korsaka (nazywam ją „korsakiadą”), bo autor uważał za stosowne obdarowywać nimi, między innymi, także mnie, zaraz po ich ukazaniu się. Cieszę się także wspomnieniami o tym, jak wierny właściwej sobie dobroci duszy Iwan Teodozjowycz od czasu do czasu podwoził mnie do domu na wieś — to po wspólnym udziale w programach telewizyjnych, to po posiedzeniach „Proświty” czy jakichś imprezach kulturalno-artystycznych. W drodze często dzielił się nowymi planami twórczymi, opowiadając na podstawie dokumentów z zagranicznych źródeł imponujące fakty, które dotyczyły potężnych duchem ukraińskim bohaterów jego przyszłych książek. Nie mogę zapomnieć, jaka radość płynęła z jego oczu, gdy mówił o podobnych odkryciach, będąc w niewoli patriotyczno-badawczego zapału. Takie chwile naznaczone były pełnym zrozumieniem: wszak oboje jesteśmy z pokolenia, które było chronicznie głodne tej upragnionej informacji o narodowym pozytywie. Wychodząc z osobistych obserwacji, podkreślę główny sekret twórczej niestrudzoności i produktywności Korsaka jako beletrysty-historyka. Największą jego troską nie była sława, a sprawa. Urodzony w powstańczym kraju, należał do ludzi narodowo ideowych, do ukraińskich romantyków. Był do ostatniego nerwu przekonany, że nic z prawdy o silnych duchem wychodźcach z rodzimego narodu, o ich poświęceniu dla dobra narodu, a i cywilizacji w ogóle, nie może zostać utracone — wszystko należy przekazać współczesnym i pokoleniom następnym. Przekazać dla budowania państwa i narodu, które przychodzą nam z takimi kontrowersyjnymi trudnościami. Dla wiary nas wszystkich w siebie. Dla wzorowania się na tych (dalej cytuję autorski komentarz do książki „Na rozstajach losu” — O. K.), „którzy nie dolarami czy złotymi, markami czy karbowańcami za cel płacili, a własnym losem i losem swoich najbliższych i najdroższych. Oni przybliżali cel, oni, nie zawsze przez nas szanowani”. ...Ostatnie zaś nasze spotkanie odbyło się dwa dni przed odejściem oddanego ukrainizatora w zaświaty — po jego przewodniczeniu w jury konkursu na najlepsze czytanie wierszy o Ukrainie. Krótko omówiliśmy możliwe perspektywy prezentacji książki „Z korzenia silnego”, do której powierzono mi napisanie przedmowy. Rozmyślaliśmy nad obecnością pożądanego odbiorcy i nie mieliśmy żadnego domysłu co do nieobecności głównego narratora... Dalej o współpracy nad wspomnianą książką chcę opowiedzieć szczegółowiej, bo jest ona — i jako swoiste podsumowanie całego dorobku pisarza w gatunku prozy historyczno-artystycznej, i jako potężne uwypuklenie jego najskrytszych nadziei dotyczących narodowotwórczo-wychowawczej siły swojego dorobku. Zawartość tego wydania — to odzwiercie-
Maschinelle Übersetzung
Bohdan ZALIZNIAK, kierownik centrum prasowego dziennikarstwa naukowego Zachodniego Centrum Naukowego NAN Ukrainy i MON Ukrainy, członek NSPU i NSŻU. “Ukraina ma unikalną możliwość wybrania swojej drogi, biorąc pod uwagę cudze doświadczenie — totalitaryzmu czy to w krwawym i biednym wariancie, czy w “demokratycznym” i materialnie przyzwoitym dla większości, ale zgniłym w rdzeniu, bo wyklucza człowieka z transcendencji i w ostatecznym rozrachunku również prowadzi do degradacji ludzkiej istoty”. Jak dokładnie, konkretnie, Ukraina ma się zbudować — o tym w trzytomniku publicystyki profesora, kierownika katedry prasy zagranicznej i informacji Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Franki, zasłużonego dziennikarza Ukrainy Josypa Łosia — “Zgłębić siebie. Uwierzyć w siebie. Być sobą!”. Chodzi o teksty, które były publikowane w różnych wydawnictwach od końca lat 80. do października 2017 roku. Autor otwiera pierwszy tom dwoma “wstępami” (z 2017 roku i 2003 roku), aby czytelnicy zrozumieli, jak rozwijały się wydarzenia przed odnowieniem Państwa Ukraińskiego i już — po jego utwierdzeniu. Jaki wniosek może wyciągnąć czytelnik z wyłożonego w trzytomniku? My, Ukraińcy, mamy możliwość i podstawy zrównoważyć zachodnią cywilizację. Bo, jak prawdziwie powiedział Papież Jan Paweł II w 2001 roku we Lwowie nam na pożegnanie: “Ukraińcy, w żyzną ziemię waszych tradycji zapuszczają korzenie waszej przyszłości”. My wszyscy musimy to uświadomić i dla tego pracować. I my, i nasze dzieci, i nasze wnuki. O czym przede wszystkim musimy pamiętać? O tym, że musimy odrodzić poczucie godności zarówno swojej osobistej, jak i narodu. Wszak, jak pisał Metropolita Andrzej Szeptycki: “Ideałem naszego narodowego życia jest nasza rodzinna ogólnonarodowa Chata — Ojczyzna… Zadaniem narodu ukraińskiego będzie to, aby stworzyć takie społeczno-chrześcijańskie okoliczności, które zapewniałyby obywatelom prawdziwe trwałe szczęście oraz miały dość wewnętrznej siły, aby zwalczać odśrodkowe tendencje wewnętrznego rozkładu i skutecznie bronić granic przed zewnętrznymi wrogami…”. Oto kilka aspektów z artykułu autora — “Diagnozy Jewhena Marczuka”, wtedy — pretendenta na stanowisko Prezydenta Ukrainy. Były premier Jewhen Marczuk, szczegółowo przeanalizowawszy osobliwości wyjścia z wielkiej depresji USA, reformy w Niemczech pod kierownictwem L. Erharda, osiągnięcia w Japonii w swoim czasie, proces rozwoju gospodarki Chin, radzi nam wszystkim: po pierwsze, opierać się na własnych siłach i wewnętrznej energetyce swojego narodu; po drugie, karmić i ubierać kraj trzeba własnymi siłami; po trzecie, wszystkie instytucje władzy muszą podporządkowywać się jedynej woli prawa; po czwarte, uzdrowienie gospodarki narodowej powinno być regulowane przez państwo; po piąte, władza powinna aktywnie walczyć z korupcją na wszystkich szczeblach i, po szóste, wyjątkowo troszczyć się o ochronę nauki, edukacji — czyli maksymalnie zachęcać rozwój narodowego intelektu. Wszak co my dzisiaj widzimy na Ukrainie? Jawną nieuwagę, delikatnie mówiąc, władzy do rozwoju nauki. I nie tylko… Musimy także pamiętać, że i mamonizm Zachodu, i wulgarny materializm komunizmu doprowadziły do wyobcowania człowieka od jego prawdziwej istoty. Musimy pamiętać, że jeśli nie ma Boga, a człowiek jest sam Bogiem, to nie ma człowieka; że musimy zrównoważyć zachodnią cywilizację swoją kulturą; że przeznaczeniem Ukrainy jest znaleźć pozytywnie spełniony świat dzięki właśnie równowadze między kulturą i cywilizacją; że człowiek żyje tylko raz, a słowa, jeśli są natchnione prawdą świętą, będą żyły wiecznie; że prawda ma wymiary religijne, filozoficzne, naukowe, życiowe, ona jest zjawiskiem przede wszystkim moralnym; że sprawiedliwość jest główną wartością i świętości, i mądrości; że świat ten, w którym żyjemy, napełniony jest Boską wielkością.
Maschinelle Übersetzung
Ekspozycja składa się z dzieł z kolekcji rodziny artystki, wykonanych w różnych technikach malarskich (olej, pastel). „Teraz wróciłam do punktu wyjścia. Czuję, że w twórczości jestem całkowicie wolna. Maluję z okien w pobliżu swojego domu. To „zwężenie horyzontu” wręcz go dla mnie rozszerzyło – otworzyło piękno i poezję tam, gdzie ich wcześniej nie widziałam. Każdy z nas ma swoje okno, w które patrzy Natura. Chce się wierzyć w to, że sztuka jest potrzebna ludziom. W przeciwnym razie nie ma sensu w niej pracować. I jest ona potrzebna nie tylko po to, by odpocząć od trosk w walce o byt, od zgiełku, a przede wszystkim dla duchowego wzbogacenia człowieka, by wspierać i budzić w nim ludzkie uczucia, poczucie harmonii, jedności z naturą, dobra. Lubię pracować w samotności, sam na sam z naturą i swoimi uczuciami, w ciszy i spokoju. Czasami natchnienie przychodzi nagle. Bywa, że się na nie czeka, uważnie patrząc wokół i wsłuchując się w siebie” — pisała Tetiana Nyliwna w 1997 roku. Otwierając wystawę, dyrektor muzeum Wałentyna Boczkowska opowiedziała o przygotowaniu ekspozycji. Pomysł zrodził się jeszcze w zeszłym roku, kiedy na Ukrainie obchodzono 100-lecie urodzin Tetiany Jablonskiej. Z propozycją zaprezentowania prac Tetiany Nyliwny w Muzeum Książki i Drukarstwa pani Wałentyna zwróciła się do młodszej córki artystki, Hajane Atajan, która przechowuje dzieła matki w prywatnej kolekcji. Początkowo planowano, że na wystawie będą zaprezentowane tylko pastele artystki, potem zdecydowano się eksponować także prace olejne. Ekspozycja będzie czynna ponad miesiąc. A w planach muzeum jest prowadzenie wystaw dzieł Tetiany Jablonskiej co roku, w dniu urodzin artystki. Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy zaprosiło na otwarcie wystawy obrazów z późnego okresu twórczości wybitnej ukraińskiej artystki, laureatki Nagrody Szewczenkowskiej, Tetiany Jablonskiej. W ekspozycji zaprezentowano kilkadziesiąt prac Tetiany Jablonskiej, stworzonych w latach 1990–2005. Z twórczością artystki można się również zapoznać za pomocą slajdów, które są demonstrowane na ekranie w jednej z sal wystawowych. Uwagę wielu zwiedzających wystawę przyciągają wspomnienia Hajane Atajan. „Kiedy w październiku obok naszego domu lśnią złotem lipy, za każdym razem wspominam taki sam słoneczny dzień 1998 roku. Mama właśnie zobaczyła mnie na balkonie w złotawej kurteczce — od razu zażądała dużego płótna. Musiałam przynieść płótno z pracowni — dla mamy nie istniały przeszkody, kiedy przylatywało natchnienie! Portret malowała dwa dni. Energicznie, na stojąco, zapominając o wieku. A miała wtedy 81 lat. Już pierwszego dnia praca była prawie gotowa. Drugiego dnia mama tylko lekko dotknęła detali i wszystko. A trzeciego dnia pogoda się zepsuła: powiał zimny wiatr, zaczęło padać, gałęzie w jednej chwili obnażyły się. Niedługo potem mama zachorowała i już więcej nie mogła pracować farbami olejnymi. Ten portret to jedna z jej ostatnich prac w tej technice. Nazywała ją swoją „Łabędzią pieśnią”. Taka właśnie była — zdeterminowana, kiedy chodziło o pracę. Jednym z jej ulubionych powiedzeń był „kierunek głównego uderzenia” — człowiek zawsze powinien określać, co jest dla niego w danej chwili najważniejsze i właśnie tam skierować wszystkie swoje siły. W jej życiu wszystko było podporządkowane pracy. Nawet w najtrudniejszym czasie w naszym domu obowiązkowo musiały być farby i płótna. W aktywnych latach, mimo dużego obciążenia wykładaniem w instytucie artystycznym i sprawami społecznymi w Związku Artystów, mama zawsze znajdowała czas na pracę twórczą. Wydaje się, że jej energii wystarczyłoby dla kilku osób. Długa droga Tetiany Jablonskiej w sztuce wcale nie była triumfalnym pochodem od nagrody do nagrody. W czasach radzieckich urzędnicy nie zawsze okazywali przychylność artystom, a tytuły i nagrody często nie ratowały ich posiadaczy, gdyż od nagrodzonych wymagano więcej. Różnie bywało: trudności i zwycięstwa, poszukiwania, odkrycia i rozczarowania. Najważniejsze, że artystka zdołała pozostać sobą, a to w tamtym niełatwym czasie było coś warte. Jej dorobku twórczego nie da się zamknąć w artystycznych schematach, „poukładanego na półkach”. Dla kogoś jest ona symbolem socrealizmu z ikonicznym dla powojennych czasów obrazem „Chleb” — i tak właśnie jest. Dla kogoś innego ona ze swoimi dekoracyjnymi poszukiwaniami i folklorem uosabia burzliwe lata 60. i to również prawda. Ktoś najbardziej ceni jej późną impresjonistyczną lirykę — czemu nie? Ale każda z tych interpretacji, jeśli wziąć ją osobno, okaże się błędna i uproszczona. Tetiana Jablonska, na ile mogła, zachowywała poczucie wewnętrznej wolności, ono nie pozwalało jej „spocząć na laurach” i powtarzać już znalezione, ono pchało ją dalej, do nowych i nowych poszukiwań. Nie uważała się za utalentowaną, ale wierzyła w uczciwą i wytrwałą pracę, nie dążyła do łatwych dróg i całe życie się uczyła. Rok temu, kiedy w 100-lecie urodzin Tetiany Jablonskiej w wielu naszych miastach pokazywano jej dzieła, ludzie szli do muzeów i sal wystawowych: młodsi i starsi, całymi rodzinami i pojedynczo, niektórzy po kilka razy. I obok dzieł Jablonskiej, jak zawsze, z twarzy znikało zmęczenie i zatroskanie, zamiast tego pojawiała się cicha radość. Ta cicha radość, ten kontakt duszy jest czymś prawdziwym, najcenniejszym, dla czego warto pracować artyście. Ta cicha radość jest droższa od jakichkolwiek tytułów i nagród. Czas płynie, tytuły tracą na wartości, ale siła wpływu malarstwa na ludzi nie znika, a nawet rośnie. Jakby to, co sztuczne i zbędne, odchodziło w niebyt, a to, co prawdziwe i ważne, żyje dalej. Miałam szczęście blisko obcować z twórczością mamy w jej późnym okresie. Jestem dumna z tego, że podawałam jej farby i płótna, czasami bywałam dla niej modelką. Widziałam, jak działo się cud — im dalej, tym bardziej mama potrafiła wyczuć w codzienności coś niezwykle ciekawego i znaczącego, a co najważniejsze — mistrzowsko wcielić swoje natchnienie na płótnie czy papierze. Ostatnie kilka lat jej „okna” ograniczyły się do okna naszej kuchni, a płótno i farby olejne trzeba było zamienić na papier i pastele. Ale ostrość artystycznego widzenia i przenikliwość obrazów od tego tylko wzrosły. Jeśli wczesne dzieła artystki można porównać do wielkich powieści lub epickich filmów, to jej późna liryka jest współbrzmiąca z wykwintnymi krótkimi wierszami poetów wschodu. Mama miała tytuł „Bohatera Ukrainy” — był on najważniejszym ze wszystkich jej licznych tytułów. Teraz, kiedy na Ukrainie toczy się prawdziwa wojna o państwową niepodległość i ta wojna wyłania prawdziwych bohaterów, dla mnie mama już raczej nie jest Bohaterem Ukrainy. Ale dla mnie zawsze była bohaterem w całkowitym oddaniu pracy i surowej samodyscyplinie, w stosunku do swojego powołania na świecie”.
Maschinelle Übersetzung
Przyszły artysta urodził się na Łotwie. Z czasem rodzina przeprowadziła się na ziemię czerkaską. Ukończył szkołę plastyczną w Katerynopolu, Użhorodzką Szkołę Sztuki Użytkowej, Moskiewski Obwodowy Instytut Pedagogiczny im. N. Krupskiej. Uczył utalentowane dzieci w szkole plastycznej, prowadził kółka rysunku, snycerstwa w drewnie, cyzelowania w metalu. Artysta i snycerz Wasyl Hełetko pracował nad tematyką chrześcijańską, malował świątynie Odessy i Magdeburga (Niemcy). Wiele jego prac poświęconych jest tematyce kozackiej, jest autorem płaskorzeźby hetmana Iwana Mazepy w Białej Cerkwi. W połowie lat 90. artysta zwrócił się ku szewczenkianie. Prace artysty poświęcone są stronom życia Tarasa Hryhorowycza, jego otoczeniu, twórczości plastycznej i poetyckiej. Mistrz twórczo interpretuje portrety Kobziarza w połączeniu z bohaterami jego utworów, przedstawienie chaty rodziców Szewczenki jako duchowej substancji, do której poeta dążył przez całe życie. W 1982 roku w mieście Watutyne, na ziemi czerkaskiej, odbyła się pierwsza indywidualna wystawa Wasyla Hełetki. Potem jego dzieła eksponowano w Odessie, Białej Cerkwi, Kaniowie, Czerkasach, Kijowie. — Dzisiaj po raz pierwszy w naszym muzeum przyjmujemy rodaka Szewczenki z ziemi czerkaskiej — Wasyla Hełetkę. Artysta prezentuje nam część swojej szewczenkiany. W Literacko-Memoriałowym Domu-Muzeum Tarasa Szewczenki otwarto indywidualną wystawę artysty Wasyla Hełetki „Ścieżkami Tarasa”, poświęconą Wielkiemu Kobziarzowi. Stworzyliśmy własną koncepcję wystawy. W jednym z pokoi widzą państwo obrazy, na których przedstawione są kobiety, w których zakochiwał się Taras Szewczenko i które kochały jego. Tym pracom W. Hełetko nadał część swojej filozofii. Na przykład, obok Marii Maksymowycz nie ma 45-letniego Szewczenki, a młody Taras. W następnej sali prace, w których pan Wasyl podchodzi do ilustrowania utworów Tarasa Hryhorowycza. Szczególnie pięknie przedstawił postać Ślepej z poematu o tym samym tytule autorstwa Kobziarza. Dalej — postać Tarasa Szewczenki z jego bohaterami. Tutaj młody poeta z jego „Hajdamakami” i Taras Hryhorowycz w dojrzałym wieku. W pracach Wasyla Hełetki uderza obraz chaty. Chata to rodzina. A Taras Szewczenko opiewał rodzinę i chciał mieć własną rodzinę — opowiedziała kierownik muzeum Nadija Orłowa. — Początkowo poznałem rzeźby Wasyla Hełetki. Drewno u niego „ożyło”, a to nie każdemu profesjonalnemu artyście przychodzi z łatwością. Mieliśmy też wspólną wystawę w 2009 roku. Później dowiedziałem się, że pan Wasyl zajmuje się także malarstwem. Niedawno w miejskiej galerii sztuki rejonu desniańskiego stolicy odbywała się wystawa poświęcona 100-leciu Ukraińskiej Rewolucji. Na tej wystawie W. Hełetko zaprezentował jedną ze swoich prac. Artysta długo dochodził do utworów poświęconych Kobziarzowi. Bo zrozumienie tego, że podchodzi się do takiej wielkości, nakłada wielką odpowiedzialność — zaznaczył ludowy artysta Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Wałerij Franczuk. — Jestem szczęśliwy, że przebywam w miejscu, gdzie chodził Taras Szewczenko. Tutaj pisał swoje wiersze, malował. To serce Ukrainy. Zajmować się tematyką szewczenkowską zacząłem 50 lat temu, kiedy jeszcze uczyłem się w szkole. Temat Kobziarza jest niewyczerpany, by go naświetlić, nie wystarczy całego życia. Jeszcze zajmuję się tematem kozactwa, wszak wyrosłem w kozackim kraju. Właśnie temu tematowi Taras Szewczenko poświęcił wiele swoich utworów. Także moje prace poświęcone są Wiaczesławowi Czornowilowi, bohaterom Chołodnego Jaru — powiedział Wasyl Hełetko. O źródłach twórczości artysty, o formowaniu się go jako twórcy opowiedzieli rodacy z ziemi czerkaskiej. Przewodniczący białocerkiewskiej „Proświty” Kostiantyn Kłymczuk poinformował o twórczych związkach artysty z obwodem kijowskim. A przewodniczący kijowskiej obwodowej „Proświty” Jewhen Buket wręczył artyście podziękowanie z podpisem przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki Pawła Mowczana. Zasłużony artysta Ukrainy Taras Syłenko wykonał utwory pieśniarskie do wierszy Tarasa Szewczenki. Na wystawie zaprezentowano obrazy kobiet, które odegrały ważną rolę w życiu Tarasa Hryhorowycza: „Taras Szewczenko, Oksana Kowalenko i Maria Europeus”, „Taras Szewczenko i Sofia Engelhardt”, „T. Szewczenko, L. Połusmak i H. Zakrewska”, „Taras Szewczenko i Agata Uskowa”, „Taras Szewczenko i Maria Maksymowycz”, „Taras Szewczenko i Terezja Majewska”. Okresowi zesłania poświęcone są prace „Taras Szewczenko wśród towarzyszy”, „Kara kłodą”, „Księżycowa noc na Kos-Arale”, „Taras Szewczenko i kazachski chłopiec”, „Dumy moje”. Bohaterowie utworów poety przedstawieni są na płótnach: „Najmyczka”, „Ślepa”, „Kozak Mamaj”, „Kazaszka Katia”, „Mnie trzynasty mijał”. Stronę przygotował Eduard Owczarenko Zdjęcia autora
Maschinelle Übersetzung
Artur Artimieniew ukończył Kijowski Narodowy Uniwersytet Teatru, Kina i Telewizji im. I. K. Karpenki-Karego na kierunku „reżyser teatru dramatycznego” (pedagog — Mychajło Reznikowycz). Pracował jako aktor Czernihowskiego Obwodowego Akademickiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego im. T. H. Szewczenki. Działalność reżyserską rozpoczynał od wystawiania jednoaktówek w Centrum Współczesnej Dramaturgii oraz w Kijowskim Teatrze Dramatycznym Klasycznej Sztuki. Artur Artimieniew założył i przez długi czas kierował „Swobodnym teatrem”, gdzie wystawił spektakle „Mewa imieniem Jonathan” na podstawie Richarda Bacha, „Takie wolne motyle” na podstawie sztuki Leonarda Gershe’a, „Dialog samców” na podstawie utworów różnych autorów. Pracował również w teatrach Moskwy, Saratowa, Belgradu. Zrealizował kilka inscenizacji w Kijowskim Akademickim Teatrze Młodego Widza na Lipkach, a niedawno — „Miasto” na podstawie powieści Waleriana Pidmohylnego. Jest to jego pierwsze sięgnięcie po ukraińską klasykę. O nowej inscenizacji rozmawiamy z reżyserem. — Dlaczego wybrał Pan do wystawienia właśnie ten utwór? — To znaczące dzieło literatury ukraińskiej, pierwsza ukraińska powieść urbanistyczna, która poruszała problemy życia miejskiego. Ważne, że jest napisana o Kijowie. Przyjemnie wyobrażać sobie, że wydarzenia rozgrywały się właśnie tutaj, bohaterowie chodzili tymi ulicami. Wszystko jest niezwykle bliskie. Chciałem, aby również widzowie poczuli więź z wydarzeniami, które miały miejsce 100 lat temu. W powieści odzwierciedlono szczególny okres naszej historii — „odwilż”. Bolszewicy zmuszeni byli pójść na ustępstwa, dzięki czemu odradzał się język ukraiński, kładziono nacisk na rozwój kultury ukraińskiej, a w konsekwencji — nastąpił wielki twórczy rozkwit. Niestety, okres ten trwał krótko i zakończył się strasznymi tragediami. W dużej mierze spektakl jest właśnie o tym. Staraliśmy się odtworzyć każdy wizerunek w całej jego pełni, z wadami i zaletami. A głównego bohatera nie można uznać za pozytywnego czy negatywnego. Znaczną część pokolenia, do którego należał, zmieliło koło historii. Właśnie takie koło jest główną częścią scenograficznego rozwiązania spektaklu. — Czy próbował Pan przeprowadzać paralele ze współczesnością? — Dla nas ważniejsze było przedstawienie tej epoki, w której rozgrywały się wydarzenia powieści. A widzowie, zwłaszcza licealiści, młodzież, mają możliwość porównać się z bohaterami spektaklu. Na przykład główny bohater Stepan Radczenko ma 25 lat, a krytyk Wyhorski — 28. Wtedy młodzi ludzie szybko stawali się dorośli, samodzielni. Bohater jest pełen sił i energii, by osiągnąć postawiony cel. W ciągu półtora roku Stepan przechodzi długą drogę od wiejskiego chłopca-sieroty, który nie ma na kim się oprzeć, do znanego pisarza. To dość poważny postęp w życiu. — Jaką główną ideę starał się Pan wcielić w spektaklu? — W powieści „Miasto” można prześledzić wiele idei. Ale główna myśl jest taka: „życie każdego człowieka warte jest tomów opowiadań”. To zdanie Waleriana Pidmohylnego jest głównym motywem. Bohater chce napisać o sobie, ale w rezultacie pisze o każdym, kto wpłynął na jego życie w mieście. Utwór jest przesiąknięty miłością do ludzi. Niektórzy krytycy nazywają Stepana negatywnym bohaterem. Ale ja widzę w nim różne oblicza. Tak, w dużej mierze złamało go miasto. Zmienił się, ale nie tylko na gorsze. Walerian Pidmohylny, decydując się na napisanie takiej powieści, w czymś bez wątpienia miał na myśli również swoją drogę twórczą, która, jak wiadomo, była niełatwa. — Na czym polegają osobliwości tej inscenizacji? — Stale odwoływaliśmy się do prozaicznej formy powieści. Chciałem w dramatycznej inscenizacji maksymalnie zachować język utworu. Dlatego wybraliśmy formę opowieści, która przechodzi w dialogi, a następnie znów wraca do przeżyć postaci. Głównym bohaterem nie jest nawet Stepan, głównym bohaterem jest autor, który bierze na siebie prawo i odwagę przeżycia losu swojego bohatera. — Proszę opowiedzieć o osobliwościach scenografii, kostiumach, rozwiązaniu muzycznym. — Miałem szczęście pracować z Ołeksijem Wakarczukiem. Scenografia i kostiumy to jego zasługa. Poprzez kostiumy staraliśmy się dotknąć historii. Kostiumy pomagają widzom poczuć tamtą epokę. Dlatego wychodzi kolaż między dekoracjami a kostiumami. Używamy również ekranu, aby poprzez dokumentalną kronikę filmową znaleźć związek z tamtym czasem. Rozwiązanie muzyczne bazuje na kompozycjach tamtej epoki. Pokazujemy główny konflikt w trzech tematach: pierwszy — temat wsi, gdzie urodził się Stepan Radczenko, wsi, która go woła, drugi — modna muzyka fokstrota, tanga — to temat miasta, miejskiej młodzieży, i wreszcie trzeci — marsze, które charakteryzują ówczesny ustrój. Co prawda, ustrój radzieckiego życia jeszcze w pełni nie przygniata postaci. Bardziej wpływa na nich pulsacja miasta, istnienie dużej liczby ludzi w zamkniętej przestrzeni. — Co może Pan powiedzieć o obsadzie? — W spektaklu grają młodzi aktorzy. Na razie nie chciałbym nikogo wyróżniać. Jestem wdzięczny wszystkim za odpowiedzialność, zainteresowanie materiałem scenicznym i chęć do pracy. Myślę, że proces pracy jeszcze się nie zakończył: spektakl się formuje, rodzi się coś nowego. — Czy jest Pan zadowolony z pierwszych pokazów spektaklu, nad czym jeszcze trzeba pracować? — Musiałem bardzo dużo skracać, duża objętość materiału nie weszła w format inscenizacji teatralnej. To główny problem, którego w pełni nie rozwiązałem. Przecież jest chęć wypowiadania się lakonicznie, ale przy tym chce się zachować linię fabularną i historię każdej postaci. I to przekłada się na szereg epizodów, w których przejawia się każdy bohater. Idziemy ścieżką linii fabularnej, gdzie trzeba utrzymać historię. Ale nie wszędzie udaje się ją głęboko prześledzić. Ale w tym jest pewna prowokacja: aby widz, który nie czytał utworu, po obejrzeniu spektaklu zechciał to zrobić. Nieprzypadkowo gatunek spektaklu określono jako ilustracje do powieści. Ilustracje nie dają pełnego odczucia, ale akcentują uwagę na głównych momentach. Zatem chętnym do szerszego zgłębienia utworu radzę go przeczytać. Zdjęcie Wiktorii KOTENOK
Maschinelle Übersetzung
Reżyserka spektaklu i autorka inscenizacji, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy Kateryna Stepankowa, która już od ponad dziesięciu lat współpracuje z Kijowskim Teatrem Dramatu i Komedii. Popularne wśród teatralnej publiczności inscenizacje Kateryny, w których gra jej matka A. Rohowcewa. Pierwszą taką wspólną pracą był spektakl „Różowy most” na podstawie powieści „Co się wydarzyło w Madison County” R. J. Wallera, który niestety nie jest już obecny w repertuarze teatru. Kolejną była inscenizacja „Wasia musi zadzwonić” na podstawie utworu K. Rubinej „Spacery w Lu-Ble”. A na scenie Kijowskiej akademickiej pracowni sztuki teatralnej „Suzirja” ten twórczy tandem przedstawił spektakle: „Bądźcie jak w domu”, „Podobne do szczęścia” i „Świadectwo na życie” (ostatni na podstawie książki Ady Mykołajiwny pod tym samym tytułem). Każdy taki spektakl stawał się znaczącym wydarzeniem w życiu kulturalno-artystycznym kraju. Zazwyczaj Kateryna Stepankowa bierze do wystawienia te utwory, w których sama chciałaby zagrać i w których są interesujące role zarówno męskie, jak i żeńskie. Powieść „Warunkowo zwolnieni” przeczytała w latach 2009—2010, kiedy pracowała jako aktorka w Teatrze Romana Wiktiuka. Utwór bardzo się spodobał. Jeden z czołowych aktorów tego teatru Dmytro Żojdik przekonał ją, że z tej fabuły może wyjść interesujący spektakl. Po dwóch miesiącach Kateryna przygotowała inscenizację powieści i planowała wystawić ją na 75. urodziny Ady Mykołajiwny jako antrepryzę, a jej partnerami mieli zostać aktorzy z Teatru Dramatu i Komedii. Jednak bardzo zachorował brat Kostiantyn, który zmarł 1 lipca 2012 roku. Sztukę odłożono do szuflady na ponad 5 lat. Według reżyserki właśnie teraz warto pokazać poruszony w powieści „Warunkowo zwolnieni” temat niezależności człowieka oraz tego, że nikt nie ma prawa niczego narzucać i wszystko należy robić z miłością. Autor powieści, na podstawie której powstał nowy spektakl, Didier van Cauwelaert — znany francuski prozaik, krytyk, scenarzysta, laureat wielu nagród literackich — urodził się w 1960 roku w Nicei. Swoją pierwszą powieść napisał w wieku 8 lat i wysłał ją do kilku wydawnictw. Wtedy nikt nie potraktował twórczości młodego pisarza poważnie. A pierwsza „dorosła” powieść Didiera – „Dziesięć lat i jeszcze trochę” ujrzała światło dzienne w 1982 roku. Za ten utwór otrzymał prestiżową nagrodę Fundacji imienia Simone i Cino del Duca. Książka odniosła sukces we Francji i od tego czasu pisarz zajmował się pracą literacką. W 1994 roku został laureatem Nagrody Goncourtów za powieść „Podróż w jedną stronę”. A utwór Didiera van Cauwelaerta „Warunkowo zwolnieni” został po raz pierwszy wydany w 1999 roku. „Warunkowo zwolnieni” — to niesamowita historia o szlachetnym samopoświęceniu prawdziwej miłości, która przywraca sens życia jej głównym bohaterom. Miłość do swojej pracy, do swojej pasji, do ludzi, którzy są obok ciebie, i do życia… Zapewne nieprzypadkowo spektakl otrzymał wymowny podtytuł — „Lekcja szczęścia”. A inspiratorką wszystkich zawrotnych wydarzeń, które spotykają bohaterów, jest niezwykła kobieta — Edmée Germain-Lamar — dość dziwaczna i na pierwszy rzut oka nieprzewidywalna czarująca dama w wykonaniu niezrównanej Ady Rohowcewej. Już podczas pierwszego wyjścia na scenę publiczność wita Adę Mykołajiwnę burzliwymi oklaskami, a potem przez trzy godziny, wstrzymując oddech, stara się wyłapać każdy ruch, każde słowo aktorki. Sukces nowej inscenizacji zapewniają także: ludowy artysta Ukrainy Anatolij Jaszczenko (Pierre Aymond D’Arbou (Pierrot)), zasłużona artystka Switłana Orliczenko (Mademoiselle Irblin, właścicielka baru Simona, Psychiatra), aktorzy teatru — Akmal Gurezow (Thomas Vincent), Anastasija Kyrejejewa (Hélène Ruiz), Iryna Mak (Jacqueline Pons-Lamar), Wołodymyr Cywiński (Baulmuth, Kataryniarz, Lotnik), Ołeksandr Petrożycki (Kloszard), a także młodzi wykonawcy, którzy biorą udział w epizodach plastycznych. Oprócz tego owocnie pracował zespół twórczy: Taras Tkaczenko (scenografia), Iryna Horszkowa (kostiumy), znany kijowski choreograf Ołeksij Sklarenko i kompozytor Andrij Szust. Zdjęcia Jewhena CZEKALINA. Materiały przygotował Eduard OWCHARENKO. Kijowski Akademicki Teatr Dramatu i Komedii na Lewym Brzegu Dniepru zaprezentował swoją pierwszą premierę 2018 roku — „Warunkowo zwolnieni” na podstawie powieści Didiera van Cauwelaerta w ukraińskim tłumaczeniu Pawła Myhala. Główną rolę wykonuje ludowa artystka Ukrainy i ZSRR, laureatka Nagrody Szewczenkowskiej Ada Rohowcewa.
Maschinelle Übersetzung
Śmierć Wasyla Slipaka od kuli snajpera na wschodzie Ukrainy wstrząsnęła opinią publiczną wewnątrz kraju i daleko poza jego granicami, przede wszystkim w Paryżu. Dlaczego tak bezgraniczny smutek, aż do protestu i oburzenia? Prawdopodobnie dlatego, że Wasyl miał unikalny głos, który rzadko spotyka się w świecie artystycznym. Głos połączony z nieprzeciętnym talentem aktorskim, charyzmą, sceniczną fakturą. I to jeszcze nie wszystko: był prawdziwym Rycerzem, arystokratą ducha, człowiekiem wielkiego serca, wysokiej miłości do sztuki, rodziny i do rodzinnej ziemi. Natalia HUMNICKA, Lwów. Udana, prawie 20-letnia kariera w Paryskiej Operze Narodowej nie przyćmiła rzeczywistości. W głębi duszy pozostał tym samym serdecznym, czystym, zakochanym w rodzimej ukraińskiej pieśni chłopcem ze słynnego chóru chłopięcego „Dudaryk”, który stworzył niezapomniany Mykoła Kacał. Nauka we Lwowskiej Konserwatorium, spotkanie ze wspaniałymi pedagogami (Maria Bajko, Stefania Pawłyszyn, Iwan Juzyuk) jedynie pogłębiły jego subtelne wyczucie rodzimej kultury muzycznej. Nieprzypadkowe było spotkanie młodego kompozytora Ołeksandra Kozarenki ze studentem konserwatorium Wasylem Slipakiem. Utwór Kozarenki „Pierrot martwopętli” do słów Semenki w błyskotliwym wykonaniu Wasyla Slipaka stał się odkryciem młodego talentu, który zachwycił wszystkich wspaniałym, niepowtarzalnym kontratenorem. Możliwe, że ten obraz Pierrota, który martwopętli, pozostawił głęboki ślad w duszy młodzieńca i wpłynął na jego dalszy los, tak jak obraz Mefistofelesa ze słynnego „Fausta” Charlesa Gounoda, który stał się jego ulubioną arią. Szlachetny zryw tego posiadacza rzadkiej siły i piękna bas-barytonu, by zapalić swoim przykładem serca wielu Ukraińców do walki z podstępnym agresorem, rzeczywiście przypomina legendę-bajkę Włocha Gianniego Rodariego, który w baśniowym opowiadaniu „Cipollino” opowiedział o chłopcu, który swoim niepowtarzalnym głosem uratował kraj przed łotrami. Właśnie ta zdumiewająca paralela bohatera bajki Gianniego Rodariego z heroicznym wyczynem Wasyla Slipaka jest pięknym odkryciem filmu dokumentalnego „MIT” o Wasylu Slipaku, którego przedpremierowa prezentacja odbyła się niedawno w kinie „Planeta Kino” we Lwowie. Animację do filmu stworzył nasz znany karykaturzysta Jurij Żurawel. Przed przepełnioną salą kinową wystąpili twórcy tego nieprzeciętnego obrazu: reżyserzy Leonid Kanter i Iwan Jasnij, karykaturzysta Jurij Żurawel. Podzielili się swoimi trudnościami i przygodami podczas przygotowywania taśmy, które były związane z napiętym terminem — zaledwie pół roku. Podkreślili, że film poświęcili Wasylowi Slipakowi i wszystkim, którzy bronią ziemi Ukrainy. Wyjaśnili, że tytuł filmu „MIT” podpowiedział sam Wasyl Slipak, ponieważ jego pseudonimem był „MIT”. Po obejrzeniu filmu sala na stojąco oklaskami witała twórców filmu i niektórych bohaterów, którzy zagrali swoje role. W szczególności delikatna ochotniczka Hałynka „Perłynka” Klempouz, która powiedziała, że walczą o nową Ukrainę. Ludzie do łez byli wzruszeni dokumentalnymi kadrami, śpiewem żywego Wasyla Slipaka, wspomnieniami o nim jego nauczycieli i kolegów ze Lwowskiej Konserwatorium i Paryskiej Opery Narodowej, jego towarzyszami broni na niewypowiedzianej wojnie na Wschodzie Ukrainy. W filmie utalentowanie przeplotło się wiele gatunków, w szczególności koncertowy, dokumentalny, animowany, narracyjny, heroiczny, romantyczny. A poza tym, wbiło się w duszę niezwykle głębokie i rozpaczliwe pytanie jednego z towarzyszy broni Wasyla o pseudonimie „Hyria”: „Dlaczego on? Kto pozwolił mu iść pod kule? Dlaczego nie zatrzymali? To przecież nie jego sprawa!”. O tej niepowetowanej stracie dla ukraińskiej i światowej kultury z rozpaczą w filmie mówi też Ołeksandr Kozarenko. Wstrząsająca scena śmierci Wasyla Slipaka, desperacka próba towarzyszy broni, by go ożywić. I zdziwienie jego ledwo słyszalnymi słowami: „Rozpłynę się w tobie ja i wiecznie żyć będę”. Zdumiewająco szczere odkrycie prawdziwej istoty Człowieka z jego ostatnim tchnieniem! Bez wątpienia Wasyl Slipak to realna postać z krwi i ducha. Ale jednocześnie dla zwykłego człowieka jego wyczyn należy do sfery legendy, sfery mitu. Tylko mitu nie siły fizycznej, a duchowej. Właściwie w tej wysokiej duchowej poprzeczce, którą zademonstrował nam Wasyl Slipak, i polega jego mit, jego legenda, do której musimy dążyć. A ostatnie słowa przekonują — podarował nam swoją legendę-mit świadomie dla naszego duchowego wzrostu. Więc bądźmy godni tego ofiarnego wyczynu Wasyla Slipaka! I jednym z odczuwalnych kroków do przyjęcia życia-legendy Wasyla Slipaka jest film dokumentalny „MIT”, wrażenie z którego wzmacnia utalentowana muzyka Jewhena Halperina, Romana Hryhoriwa, Illi Razumejki, Eduarda Prystupy. Szczęśliwej drogi filmowi i podziękowania wszystkim organizatorom i darczyńcom, a zwłaszcza bratu Wasyla Slipaka, Orestowi, za jego troskę o pamięć swojego legendarnego brata. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Maschinelle Übersetzung
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO
Księgowość 279-41-46
Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001
E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua
Nakład ogólny w lutym — 12 800
Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety.
Wydrukowano w spółce z o.o. “Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninych, 3.
Maschinelle Übersetzung
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 14 hrywien 56 kopiejek na pół roku na pół roku 80 hrywien 90 kopiejek.
Maschinelle Übersetzung
Sekretarz odpowiedzialny: Iryna Szewczuk
Dział pracy proświtiańskiej: Olha Żmudowska
Dział kultury: Eduard Owczarenko
Dział korekty: Tetiana Szczerbak, Iryna Stelmach
Skład komputerowy: Iryna Szewczuk, Wołodymyr Żyhun
Redaktor internetowy: 279-39-55
Maschinelle Übersetzung
Odpowiedzialność za rzetelność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617.
Maschinelle Übersetzung