9 listopada 2000 roku na Ukrainie po raz czwarty obchodzony jest Dzień piśmiennictwa i języka ukraińskiego. Święto stało się świętem Proświty, ale nie ogólnonarodowym. Stało się tak dlatego, że władcy państwowi nie przywiązują do niego wielkiej wagi — uważa przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, deputowany ludowy Ukrainy Pawło Mowczan.
Kor.: Pawle Mychajłowyczu! Dlaczego «Proświta» przywiązuje do tego święta takie znaczenie i dlaczego dążyła do tego, aby stało się ono ogólnonarodowe? Przecież właśnie z inicjatywy Towarzystwa w 1997 roku Dekretem Prezydenta dzień 9 listopada, który Cerkiew obchodzi jako dzień świętego Nestora Kronikarza, został przeznaczony na coroczne święto państwowe — Dzień ukraińskiego piśmiennictwa i języka. P. Mowczan: Chodzi o to, że nas przyzwyczajano do myśli, iż język ukraiński i ukraińskie pismo to zjawisko późnych czasów. I wielki zasób ukraińskiej kultury, ukraińskiej historii, ukraińskiego piśmiennictwa był przed nami ukrywany. To była jedyna możliwość — pokazać, że rozwijamy się nieprzerwanie, że złota nić tka się z głębi wieków, że dzięki imieniu Kronikarza Nestora jesteśmy związani z historią świata. I jeśli mówić o tym, to należy mówić o tej nowej kategorii, którą zyskaliśmy wraz ze słowem pisanym, — jest to kategoria historyczności. I wpisanie, wmontowanie nas w historię powszechną. Właśnie dlatego Kronikarz Nestor zaczyna od czasów biblijnych, aby pewien odcinek historyczny, znany jemu i nie tylko jemu, został wmontowany w historię powszechną. I w ten sposób utwierdziliśmy się poprzez słowo pisane, które pełniło nie tylko funkcję informacyjną, lecz miało charakter wyłącznie religijny: nowe zasady, nowy światopogląd, nowe kategorie zaczęły działać od chwili pojawienia się pisma. A, jak wiadomo, u nas wiąże się ono z przyjęciem wiary Chrystusowej. I dlatego ta nieprzerwanność w rozwoju ukraińskiego słowa — od czasów ruskiej doby książęcej Nestora Kronikarza aż po dzień dzisiejszy — ma — tylko warunkowo — punkty przerwy, a w rzeczywistości nigdy się nie urwała. Dlatego potrzeba odnowienia tego historycznego związku skłoniła prosvityan do zwrócenia się do Prezydenta, aby zatwierdził ten dzień jako Dzień Piśmiennictwa, tym bardziej że szukaliśmy daty, która byłaby wyraźnie związana z tym wydarzeniem, i znaleźliśmy ją — 9 listopada — Dzień świętego Kronikarza Nestora. Data potrzebna wszystkim Ukraińcom — narodziny nowej świadomości historycznej. Wiadomo, że M. Hruszewski nazywał kroniki «całym archiwum naszej historiografii». Wiemy również, że dawna tradycja literacka za autora «Opowieści minionych lat» uważała właśnie mnicha Nestora. Prawda, że nie raz tę tradycję poddawano wątpliwości, uczeni wysuwali też przypuszczenia o pracy zbiorowej. Jednak dziś interesuje nas bardziej treść symboliczna... Gdy mówimy o Dniu piśmiennictwa, mamy na myśli słowo pisane w ogóle, mamy na myśli wszystkie źródła... Mamy na myśli żywotność i życiodajność ukraińskiego języka. Wiele naszych źródeł do niedawna było niedostępnych szerokiemu czytelnictwu. Dzień piśmiennictwa — to także zwrot narodowi jego duchowego dorobku, zwrot historycznej pamięci. Przykładów może być bez liku. Weźmy choćby wydania M. Hruszewskiego! Czy mogliśmy o czymś takim marzyć? Hruszewskiego przecież nie pozwalano nawet cytować... A ile dzieł zwrócono z rozstrzelanego odrodzenia, a ile — z diaspory! Bez przesady — zwrócono genialne osiągnięcia. Teraz trzeba zrobić tak, aby one «pracowały»... Kor.: Wraz z pojawieniem się tej nowej świadomości historycznej nie zapominamy o swoich pierwotnych źródłach i nadal wypełniamy tę świadomość nową treścią społeczną. I Dzień piśmiennictwa prędzej czy później musi stać się masowym — naprawdę ogólnonarodowym świętem. P. M.: Niestety, do tej pory nie stało się ono świętem ogólnonarodowym. Na razie. Można mówić o inercji. Ona przywiązuje świadomość do tych ogólnoradzieckich świąt, a nasze narodowe, znaczące święta, włączając Dzień niepodległości, na razie są świętami świadomych narodowo obywateli. «Proświta» po raz czwarty obchodzi ten dzień jako dzień naszego powrotu do prawdziwie narodowych korzeni. Sądzę, że to święto stanie się rzeczywiście narodowe. Wypadało by, aby obchodzono je w skali państwowej. W związku z tym, że to naprawdę wielkie historyczne odniesienie do przyjęcia chrześcijaństwa, utwierdzenia go na naszej ziemi, zagłębienia w nową etykę, bo nowa era liczy się od Narodzenia Chrystusowego, od Chrystusa, który przyniósł nowe wartości, nowe spojrzenie na świat, a Ukraińcy przyjęli tę wiarę i zaczęli żyć według tych kategorii, według których już żyła większość narodów obszaru europejskiego. I dlatego, jeśli mówić o tym, jak widzę to święto, to widzę je jako święto wielkości ducha ukraińskiego. Kor.: Ale przecież istnieją całe tomy radzieckich akademików, którzy dowodzą, że Nestor Kronikarz to początek rosyjskiej historii, rosyjskiej literatury... P. M.: Właśnie dlatego, jak już mówiłem, wybraliśmy tę datę — przez nią przyłączenie nas do zasobu historycznego: to nasza historia, nasza literatura, nasza kultura, nasza muzyka, nasza architektura... Cała literatura staroruska, która pisana była na terytorium Ukrainy, — nasza! Koniecznie trzeba strzec tego węgielnego kamienia
Tłumaczenie maszynowe
Ja modlę się tym słowem do Ciebie, Boże mój, który stworzyłeś na świecie istoty widzialne i niewidzialne. Panie, zešlij na mnie Ducha Swego, aby zrodził w sercu Słowo, które będzie dla dobra wszystkich istniejących ożywcze Twoją mądrością. Utwierdź Prawo, jasną lampę i drogę sprawiedliwego Słowa, i uczyń rodzaj słowiański godnym chrztu, tych łagodnych, którzy zostali przez Twoją łaskę nazwani Twoim ludem; o Twoje miłosierdzie proszą. Daj nam, Boże, wszechmocne Słowo, Ojcze, Synu i Najświętszy Duchu, pragnąc od Ciebie pomocy, podnoszę ręce moje ku Niebu: daj mi czerpać Twoją siłę i mądrość, tylko Ty dajesz siłę godnym. Wybaw nas, Boże, od pokusy, od faraońskiej ciężkiej złości. Daj myśl cherubinową i rozum, Królu nasz Niebieski, pragnę sławić Twoje cudowne, przedziwne, wieczne dzieła, poznać moc sześcioskrzydłego. Hojne dzieło, tworzone przez Nauczyciela, dostępne młodemu i starcowi; nowym językiem oddać chwałę i Ojcu, i Synowi, i Duchowi Świętemu, i teraz, i zawsze, i na wieki wieków, amen.
Na naszym fundamencie – to jest nasza wartość, nasza twardość, to nie piasek! To nasza przynależność do samego źródła chrześcijaństwa! Wtedy zrozumiałe staje się, dlaczego Andrzej Pierwszozwany był na naszych górach. Dlaczego możemy uważać siebie za naród naznaczony przez apostołów. I kwestia cerkwi moskiewskiej odpada sama z siebie – automatycznie, tak samo jak skłonność do przymilania się Moskwie czy do przypochlebiania się łaskom cerkwi moskiewskiej. To jest zrozumienie rzeczywistego historyzmu naszego narodu, naszej nacji: wtedy nie będzie się rozwodzić o tym, że pojawiliśmy się w XVI wieku... Rosja zapożyczyła ten masyw i dostosowała go do siebie, do własnych potrzeb własnej historii: spójrzcie, takie wrażenie, jakby Cyryl i Metody urodzili się w Riazaniu... Dlatego przykre jest, że nasze święto piśmienności rozpowszechnia się nie z tą intensywnością i nie w takiej skali, jak byłoby potrzebne. A mimo to już od czterech lat proświatyjanie obchodzą to święto i są przekonani, że ono jednak uzyska status państwowy: był Nestor Kronikarz! Powstało piśmiennictwo ukraińskie! Byli kontynuatorzy Nestora Kronikarza – wielcy historycy, byli wielcy kompozytorzy i wielcy pisarze, byli wielcy architekci – i oni są i pozostają, i nikt ich nie wymaże ze świadomości narodu, choć jak bardzo i cokolwiek by nie robiła w tym celu władza radziecka. Odzyskaliśmy pierwszą pozycję! Sprawa – w naszych rękach!
Kor. «Słowa Proświty»
Tłumaczenie maszynowe
Czy rzeczywista sytuacja państwowego języka na Łuhańszczyźnie odpowiada obowiązującemu ustawodawstwu Ukrainy? Przeanalizujemy sytuację językiem faktów. Wyniki jeszcze ogólnounijnego spisu ludności z 1989 roku świadczą o tym, że 51,9 procent ludności obwodu, czyli bezwzględną większość, stanowią Ukraińcy. Blisko połowa z nich mieszka w miastach podporządkowanych obwodowi, zwłaszcza w Ługańsku. Mimo to przeważająca większość szkół (w Ługańsku — 58 z 60) jest rosyjskojęzyczna. Niestety, w oficjalnej komunikacji nie posługują się oczywiście językiem państwowym najwyżsi urzędnicy obwodu ługańskiego. Dominującym językiem środków masowego przekazu, zwłaszcza drukowanych, jest także rosyjski. Przeważa on również w wydawnictwach oficjalnie zarejestrowanych jako dwujęzyczne ukraińsko-rosyjskie. Nie lepiej wygląda sytuacja na rynku księgarskim, który niemal w całości wypełniają masowe, rosyjskojęzyczne publikacje (oczywiście rynek jest rynkiem, ale powinna istnieć pewna regulacja państwowa w sferze humanitarnej). Dziś ludność Łuhańszczyzny, zwłaszcza młodzież, stopniowo uświadamia sobie potrzebę nauki języka ukraińskiego, upatrując w tym ważny czynnik osiągnięcia sukcesu życiowego. Jako przykład można przytoczyć liczby, które ilustrują przebieg i wyniki naboru na Ługański Uniwersytet Pedagogiczny tego lata. Specjalności „Język i literatura rosyjska” już nie ma, jest tylko „Język rosyjski i literatura oraz kultura artystyczna” w formie zaocznej („Rakurs”, 26.07.2000 r.). Natomiast na specjalność „Język i literatura ukraińska” wraz z dodatkowymi specjalnościami zebrano aż sześć grup akademickich. Nie tylko pragmatyczna strona sprawy skłania ukraińską społeczność Łuhańszczyzny do troski o losy ojczystego języka. Język jest bowiem potężnym źródłem duchowości narodu, strażniczką jego historii i kultury. Ziemie obwodu ługańskiego to historyczne ziemie Kalmiuskiej palanki Wojska Zaporoskiego Niskiego i słobodzkiego kozactwa. Jednak przez ostatnie trzy stulecia doznawały one nasilonej rusyfikacji, najpierw ze strony władzy carskiej, a potem bolszewicko-komunistycznej. A mimo to właśnie z Łuhańszczyzną związane są imiona sławnych twórców kultury ukraińskiej — Borysa Hrinczenki i Wołodymyra Sosiury (czyż nie czas wreszcie nadać imiona światłych ludzi naszego kraju obwodowej uniwersalnej bibliotece naukowej i obwodowej bibliotece dla młodzieży?). Tylko konsekwentne wprowadzenie języka ukraińskiego jako państwowego we wszystkie sfery życia społecznego obwodu ługańskiego da nam nadzieję na odrodzenie duchowości narodu, jego pamięci historycznej i świadomości narodowej. Nie istnieje bowiem żadna „kultura Donbasu”, a tym bardziej szczególny język „donecki”. Kultura może być jedynie narodowa. Język państwowy jest również ważnym czynnikiem bezpieczeństwa narodowego, wyodrębniając naród-nosiciela języka spośród sąsiednich narodów. Zgodnie z Konstytucją Ukrainy nasze państwo jest unitarne, a normy zapisane w Konstytucji to normy bezpośredniego działania. Zatem postanowienia artykułu 10 są obowiązkowe do wykonania na całym terytorium państwa. Podobnie brzmi na przykład artykuł 68 Konstytucji Federacji Rosyjskiej: „1. Państwowym językiem w Federacji Rosyjskiej na całym jej terytorium jest język rosyjski. 2. Republiki mają prawo ustanawiać swoje języki państwowe (ale nie obwody. — J. K.)... 3. Federacja Rosyjska gwarantuje wszystkim swoim narodom prawo do zachowania ojczystego języka, tworzenie warunków do jego nauki i rozwoju” (tłumaczenie moje. — J. K.). Jak widzimy, w Federacji Rosyjskiej nie istnieją problemy ze statusem państwowym języka narodu tytularnego. W Ukrainie, a zwłaszcza w obwodzie ługańskim, ich również nie powinno być, ponieważ obywatele Ukrainy wszystkich narodowości stanowią jeden Naród Ukraiński (z wielkiej litery), jak wskazano w Preambule Konstytucji Ukrainy. Zatem język ukraiński powinien stać się niezawodnym gwarantem narodowej państwowości, obywatelskiego pokoju, pokoju międzyetnicznego, międzyetnicznej zgody, wszechstronnego rozwoju kultury i wysokiego poziomu duchowości.
Jurij KYSELOW, przewodniczący Ługańskiego Miejskiego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
Do 14 października, obecnie oficjalnie uznanego Dnia Ukraińskiego Kozactwa, władze miejskie naszego sławnego Zaporoża przygotowały Ukraińcom niezapomnianą niespodziankę. 14-go na wyspie Chortyca tak zwani „kozacy” w obcym mundurze z lampasami świętowali coś przy wódeczce, a 18 października sesja rady miejskiej wreszcie zatwierdziła „dwujęzyczność”, czyli, mówiąc wprost — rosyjskojęzyczność, w granicach naszego miasta. Kwestia ta okresowo była wnoszona pod obrady jeszcze od 1996 roku. Ówczesny mer miasta, pomimo wszystkich braków w zarządzaniu, po prostu zdejmował ją z porządku obrad i tyle. Jednak Ukraińcy z miasta zbierali się pod radą miejską na pikietę, a przeciw nim wychodziło kilku babć i dziadków, dla których język ukraiński ma silne skojarzenia z naszymi nieszczęściami. Usłyszawszy o odrzuceniu „kwestii dwujęzyczności”, pikietujący spokojnie rozchodzili się do domów. Nasz obecny mer jest zwolennikiem „europejskiego miasta”. Jego najgłówniejszym marzeniem jest usunięcie z głównej ulicy tramwajów, aby zgiełk „najtańszego transportu” nie niepokoił uszu mieszkających tam urzędników. Język ukraiński w Europie „nie jest wymienialny”, a zatem w planach mera nie znalazło się dla niego miejsce. Prawda, czytając angielsko-rosyjski surżyk szyldów, czujesz się — nie w Europie, nie, a gdzieś na Brighton Beach. Za to deputowani rady miejskiej, jak i cztery lata temu, uważają kwestię językową za najważniejszą, jakby zaporożanie mieli już, oprócz języka rosyjskiego, wszystko: i ciepłą wodę, i ogrzewanie, i tani przejazd do sypialnych dzielnic... A żeby inicjatywa szła „od ludu”, na tę ostatnią pikietę 18 października obrońców „dwujęzyczności” przywieziono pod radę miejską prosto z produkcji dwoma „Ikarusami”, zadbawszy wcześniej o tarcze z napisami, aby chłopcy nie trudzili rąk. Oprócz pracowników produkcyjnych „spędzono” uczniów i studentów. Pedagodzy, którzy przyprowadzili te dzieci, powinni, wydaje się, wychowywać obywateli naszego kraju w duchu szacunku do jego języka. „Moment wychowawczy” był obecny — dzieciaki wymachiwały standardowymi planszami i głupkowato się szczerzyły — nam, powiadają, wszystko jedno. LISTOPAD, NR 11 (77), 2000 ROK. Zatem ilościowa przewaga nad pikietującymi Ukraińcami została osiągnięta. „Lud” powiedział swoje słowo, zwinął tarcze i powlókł się do autobusów, opowiadając sobie nawzajem po drodze, gdzie by mogli wykorzystać tę „sklejkę” u siebie na daczach. Wsiadłszy do autobusów z emblematem znanego w mieście zakładu „Motor-Sicz”, chłopcy pojechali po swoje srebrniki w postaci pozaplanowego dnia wolnego lub dziesiątki premii. A zresztą, może administrację ta akcja kosztowała jeszcze taniej — teraz człowiek wsiądzie do takiego autobusu ze strachu przed wylaniem z pracy. Nauczyciele poprowadzili swoich podopiecznych, aby dalej „siać to, co rozumne, dobre i wieczne”, za co naród rosyjski powinien powiedzieć im „serdeczne dziękuję”. A rada miejska wyszła naprzeciw życzeniom pracujących i młodzieży. Wszystko jak zawsze. Głównym argumentem w obronie „dwujęzyczności” jeden z deputowanych, pracownik tej samej „Motor-Sicz”, nazwał „ekonomiczne niedogodności” przeniesienia dokumentacji zakładów na język ukraiński. Wymienił przy tym jakąś astronomiczną sumę kilku milionów hrywien. A niemal tego samego dnia kilka zakładów miasta (w tym „Motor-Sicz”) podarowało cerkwi Patriarchatu Moskiewskiego kopułę na sobór o wartości 5 milionów. Na całą zaś budowę soboru, jak oświadczył kierownik „Motor-Sicz” tow. Bohusłajew, pójdzie 25 milionów hrywien. Biedny języku ukraiński, nie jesteś tak wygodnym „dachem” do prania pieniędzy, jak moskiewska cerkiew. Więc nam, Ukraińcom, pozostało jedynie rozejść się do domów i zabijać czas rozwiązywaniem krzyżówek. Odgadnijcie — miłośnik słoniny z pięciu liter... Gazeta „Mih”, która mianuje się najpopularniejszą w mieście, odpowiada — chachoł... Tak nam, zaporożanom, obecnie się nazywać, jeśli nie znajdziemy sposobu walki z antykonstytucyjną decyzją rady miejskiej. Może Wasza gazeta podpowie sposób? Myrosława HORNOSTAEWA, członkini Towarzystwa „Proświta”. Na zdjęciu: zaporożanie na jednej z pikiet w obronie języka ojczystego. Prawdziwi zaporożanie! Centralny zarząd Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, wszystkie obwodowe organizacje proświtańskie wyrażają głęboki żal z powodu przedwczesnej śmierci redaktora naczelnego gazety „Krymska switłycia” Wołodymyra Sylwestrowycza MYTKALYKA, który odszedł do wieczności 27 października 2000 roku w 55. roku życia. Prawdziwy towarzysz, człowiek wielkiej skromności i siły ducha, był dziennikarzem od Boga i oddał swojemu powołaniu cały swój czas i całe swoje serce. Właśnie dzięki niemu gazeta „Krymska switłycia” stała się jednym z najlepszych ogólnoukraińskich wydawnictw, zdobyła miłość czytelników, broniła idei ukraińskiej i słowa ukraińskiego na Krymie. Pamięć o Wołodymyrze Mytkalyku na zawsze zachowa się w naszych sercach. Niech ziemia mu będzie lekką i wieczna pamięć. Wyrażamy szczere współczucie rodzinie Wołodymyra Sylwestrowycza, jego przyjaciołom i kolegom, zespołowi redakcji „Krymskiej switłyci”. Członkowie zarządu: Pawło MOWCZAN, Anatolij POHRIBNYJ, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK, Mykoła NESTERCZUK, Hryhorij BUŁACH, Lubow HOŁOTA, Wasyl KŁICZAK, Wasyl HERASYMENKO
Tłumaczenie maszynowe
We wrześniu w Kijowie odbył się Pomiestny sobór Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (UAKP). Wydarzenie to znajdowało się w centrum uwagi większości prawicowych i centroprawicowych partii oraz organizacji społecznych, o czym świadczyła obecność ich przywódców i przedstawicieli na samym soborze. Przed Międzynarodowym Pałacem Kultury i Sztuki, gdzie odbywał się sobór, zebrali się aktywiści z UNR, NRU, Młodego Ruchu, Ukraińskiej Narodowej Partii Konserwatywnej (UNKP), UNA-UNSO, KUN i innych organizacji narodowo-demokratycznych z transparentami, na których widniały hasła o jedności kościołów prawosławnych, utworzeniu jednego Pomiestnego Kościoła Prawosławnego na Ukrainie itp. Posel ludowy I. Juchnowski pozdrowił sobór w imieniu 116 posłów ludowych — członków zrzeszenia «Za jeden Pomiestny Kościół Prawosławny». W swoim przemówieniu powiedział między innymi: «Dziś macie podjąć historyczną uchwałę, zgodnie z którą wasz sobór postanawia zwołać wspólny sobór z UPC Patriarchatu Kijowskiego w celu zjednoczenia dwóch Kościołów w jeden. Nie ma ważniejszego zadania. Przez tysiąc lat ukraińscy duchowni nie mieli ważniejszego zadania». I. Juchnowski wezwał najliczniejszą lwowską delegację do odrzucenia drobnych nieporozumień i poparcia realnie jednego Pomiestnego Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego. Zwrócił się także osobiście do arcybiskupa Ihora Isiczenki: «Wzywam władykę Charkowskiego (o którym słyszałem, że ma jakieś szczególne poglądy) do ich odrzucenia. Jest jedno zadanie — zwołać sobór z UPC KP». W imieniu OUN i KUN sobór pozdrowiła Sława Stećko. Biorąc pod uwagę obecność honorowych gości: wicepremiera ds. polityki humanitarnej M. Żulinskiego, przedstawiciela Administracji Prezydenta Ju. Bohuckiego, który odczytał pozdrowienia od Prezydenta, przedstawicieli Kijowskiej Administracji Państwowej i Komitetu ds. Religii, można wysnuć wniosek, że władze zaczęły z większym szacunkiem odnosić się do tej gałęzi ukraińskiego prawosławia. Można to wyjaśnić dwiema przyczynami: albo ukraińskie władze rzeczywiście postanowiły pomóc w utworzeniu jednego Pomiestnego Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego, albo wzięły pod uwagę to, że UAKP znajduje się obecnie pod szczególnym patronatem Patriarchy Ekumenicznego Bartłomieja, który mianował zwierzchnika UPC w USA i UAKP w diasporze, błogosławionego metropolitę Konstantyna, duchowym opiekunem Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Głównym tematem soboru było właśnie zjednoczenie wszystkich gałęzi prawosławia w jeden Pomiestny Kościół. O tym mówili metropolita Konstanty, wicepremier M. Żulinski, poseł ludowy I. Juchnowski oraz przedstawiciele dwunastu partii politycznych i organizacji społecznych o orientacji narodowo-demokratycznej. Utworzono społeczne zrzeszenie «Ukrainie — jeden Pomiestny Kościół Prawosławny», na przewodniczącego którego wybrano posła ludowego Ukrainy P. Mowczana. Ogólnie narodowo-demokratyczna prasa, komentując wydarzenia, stwierdziła, że sobór UAKP położył podwaliny pod poszerzony dialog ze wszystkimi wyznaniami prawosławnymi na Ukrainie. Wierni zmęczyli się międzycerkiewnym konfliktem. Chcą się modlić. Dlatego przedstawiciele UAKP, obok kanonicznej reformy Kościoła, będą prowadzić pracę nad przygotowaniem Ogólnoukraińskiego Soboru Prawosławnego, który ma położyć kres międzywyznaniowym niesnaskom w kraju, co realnie sprzyja stabilizacji, ukrainizacji i demokratyzacji w naszym państwie, a to oznacza — jego duchowy i gospodarczy rozwój. Oleś KOZULA, zastępca przewodniczącego Kijowskiego Kongresu Inteligencji Ukraińskiej
Tłumaczenie maszynowe
Niełatwe, podobnie jak samo życie ukraińskiego narodu, były losy znanego działacza Proświty, pisarza i literaturoznawcy Mychajła Mykołajowycza Potupejki. Czego tylko nie musiał zaznać na życiowych drogach, czego tylko nie musiał przeżyć! Także dziś tworzy, troszczy się o sprawy społeczne. W liście do redakcji Mychajło Potupejko pisze: „Zamęczyłem się pracą, przemęczyłem się, zakręciłem się: ale to nic dziwnego, bo przecież w Dzień Niepodległości stuknęło mi 78 (kiedy one zdążyły minąć?). Chcę zapewnić obwodowej Proświcie porządne pomieszczenie, a w tym roku nikt nie przekazał ani jednej hrywny! Szukam przyjaciół «Proświty», żebrzę, namawiam...” W tych słowach cały Mychajło Potupejko ze swoim nieobojętnym charakterem. Chciałoby się dodać: szanowni państwo, usłyszcie głos człowieka, który troszczy się o sprawy społeczne!
Urodził się Mychajło Mykołajowycz we wsi Mlijiw na Czerkaszczyźnie (24.08.1922). Jego ojciec Mykoła pochodził z wielodzietnej rodziny Jakowa Potupejki, który całe życie pracował u znanych sadowników i przemysłowców Symyrenków. Ojciec wielokrotnie opowiadał synowi-uczniowi o spotkaniach z M. Hruszewskim, S. Petlurą, W. Wynniczenką. Brał udział w I wojnie światowej i został wybrany przez żołnierzy delegatem na 1., a potem na 2. Wojskowy Zjazd Ukrainy. Matka ojca pochodziła z rodziny popowskiej Hułaków-Artemowskich. We wsi do dziś ich ród nazywa się Hułaczenkami. W 1940 roku Mychajło ukończył szkołę w Wilszanie, a następnie roczny kurs nauczycieli historii klas 5–7 w Kijowie. Dopiero teraz Mychajło Potupejko opowiada proświtanom o swojej tajemnicy. Jest chyba najstarszym wiekiem proświtaninem! Stało się tak, że proświtaninem został już latem 1941 roku. Do nich do wsi „przybłąkał się” wołynianin, regent kościelny, znakomity muzyk-chórmistrz Tadeusz Liszczuk. Przy aktywnym wsparciu przodujących mliiwców zorganizował w wsi Ludowy Dom „Proświta” im. M. Leontowycza. Na scenie – klasyka, śpiewy (głównie pieśni ludowe). Wiele można by opowiedzieć o tym trudnym dla naszego narodu czasie i o tych trudnościach, z którymi przyszło pracować Mychajłowi Potupejce. A jakie niezwy-
Najbardziej znaczącym przejawem działalności chersońskich prosvitjan jest dziś ożywienie pracy naszych wydawnictw «Czysta Krynica» i «Proświta». Ukazało się ponad dwadzieścia książek, które nie rozpłynęły się w strumieniu wydawniczym, lecz stały się powodem szczerej, ostrej rozmowy z mieszkańcami obwodu chersońskiego. W obwodowych i rejonowych bibliotekach owocnie działają czytelnie Towarzystwa «Proświta». W Obwodowej Bibliotece Naukowej im. Ołesia Honczara z inicjatywy Chersońskiej Obwodowej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki otwarto pokój-muzeum Ołesia Honczara, gdzie odbywają się nie tylko czytania literackie utworów chorążego ukraińskiej literatury, lecz także prezentacje nowych wydań «Proświty». Nowe książki mistrzów słowa poetyckiego Mykoły Bratana, Anatolija Kyczynskiego, Leonida Kuliша, Walerija Kulyka uzupełniają udane debiuty poety-pieśniarza Anatolija Dunajewa («Żywa miłość, żywa»), poetki nowej generacji Natalii Muzyki («Fabuła wiosny»), literata-pedagoga Ihora Procenki («Moje drogi», «Wieczorne ognie», «Kwiat wiśni»), publicysty Jewhena Ejsmonta («Bój Pandory z Don Kichotem»), kompozytorów Walerija Drugalowa (śpiewnik «Listopad przechodzi przez drogę»), Jewhena Sywcowa («Rumiankowa ścieżka»), Walentyna Sterenka («Moja pieśń do ciebie leci»), historyka Serhija Hejka (szkice «Cerkiewna wielkość», poświęcone historii obiektów sakralnych i parafialnych wspólnot na terenie dzisiejszego rejonu bereslawskiego od początku kolonizacji kraju w ostatniej ćwierci XVIII wieku do końca ... wokół byli ludzie. Były też aresztowania i przesłuchania, spotkania z partyzantami i poniewierka w «matuszce Rassiei», w stalingradzkim «obozie pracy dla weryfikacji szpitalnej». Myhajło Potupejko wspomina: «Sprawdzali nas równo pięćdziesiąt tygodni. W końcu przeniesiono mnie na «front pracy» już bez konwoju, do największej w Związku elektrowni cieplnej — Stalingradzkiej GRES. Tam wreszcie dopisało mi szczęście — zostałem mianowany literackim pracownikiem wielotysięcznika «Energietik», a później p.o. odpowiedzialnego sekretarza»... Po zakończeniu wojny Myhajło przesłał dokumenty do wstąpienia na KUD, lecz nie dopuszczono go do egzaminów. Na początku lata 1946 roku znalazł sobie zastępstwo, wrócił na Ukrainę i z trudem wstąpił na Uniwersytet Lwowski. Pisał artykuły i recenzje do «Wolnej Ukrainy», czytał wykłady... Lecz i tutaj los był dla Myhajła niesprawiedliwy. Tuż przed egzaminami państwowymi, wracając z wyjazdu wykładowego, zobaczył na tablicy ogłoszeń zarządzenie rektora o wydaleniu «za antyradzieckie zachowanie». Dyplom Myhajłowi jednak (dzięki pomocy I. Franki, M. Woźniaka i B. Kowala) udało się uzyskać. Myhajło Potupejko pracował w Lwowskim Muzeum Franki, a latem 1951 roku, w drodze na Czerkaszczyznę, wpadł do Winnicy, by obejrzeć muzeum M. Kocjubyńskiego. W liście do redakcji Myhajło Mykołajowycz wspomina: «Posiadłość muzeum mieniła się wszystkimi kolorami tęczy, odznaczała się troskliwą, umiejętną pielęgnacją... Lecz ekspozycja jest beztrosko, prymitywnie urządzona, w pokojach — gołe ściany, wycieczki prowadzone są chaotycznie...» I Myhajło Mykołajowycz przejął się troskami muzealnymi i stał się winniczaninem. Było z czym walczyć, czego bronić. W owym czasie sprawa literacka była zaśmiecona wulgarnie socjologicznymi twierdzeniami o życiu i twórczości genialnego Michała Kocjubyńskiego. Często robiono z niego wielkiego rewolucjonistę, prawie ucznia i towarzysza W. Lenina. Myhajło Potupejko dużo pracował w archiwach, zajmował się poszukiwaniem materiałów dokumentalnych. Znaczna część tych dokumentów weszła w podstawę jego monografii «Michaił Kocjubyński. Wczesny okres życia i twórczości» (K.: wyd. «Szkoła Radziecka»... pierwszej ćwierci XX wieku). Większość materiałów zostaje opublikowana i po raz pierwszy wprowadzona do obiegu naukowego. Wiosną tego roku proswitjański teatr w składzie Ludowego Artysty Ukrainy Anatolija Manajła, Zasłużonej Artystki Ukrainy Walentyny Droninej, reżysera Ołeha Natiażnego rozpoczął swoją działalność od występów przed kolektywami pracowniczymi i studenckimi Chersońszczyzny z poematem dramatycznym Mykoły Bratana «Kaukaz pode mną», który skłania do przemyślenia pojęć patriotyzmu i miłości.
Tłumaczenie maszynowe
W prasie międzynarodowej można często przeczytać o sukcesach młodych, utalentowanych ludzi w dziedzinie nauki, sztuki, sportu itp. W tej notatce chciałbym z przyjemnością wspomnieć o utalentowanej młodej dziewczynie ukraińskiego pochodzenia, nazwiskiem Uliana Horodyska, rodem z Cleveland, Ohio, USA. Czternastoletnia panna Uliana przyjechała do Londynu wraz z mamą Lubą 24 lipca bieżącego roku, aby wziąć udział w Międzynarodowym Forum Naukowym „Millennium”, które odbywało się na Uniwersytecie Londyńskim w dniach 26 lipca — 9 sierpnia. Na ten zjazd, który odbywa się co pięć lat w różnych krajach, przybyła utalentowana młodzież z sześćdziesięciu krajów świata. Są to przyszli naukowcy z różnych dziedzin. Uczestników było łącznie 225. Ideę takiego międzynarodowego forum, które gromadziłoby młode talenty, aby w ten sposób stworzyć warunki do rozwoju ściślejszej współpracy między młodzieżą naukową świata, wysunął książę Filip. W 1959 roku założył on tę organizację. Prezydentem Międzynarodowego Forum jest profesor Brian F. Johnson. Aby wziąć udział w konferencji, rodzice Uliany otrzymali od organizatorów specjalne zezwolenie, ponieważ warunkiem uczestnictwa jest wiek 16 lat. Uliana Horodyska jest studentką Franciszkańskiej Wyższej Szkoły w Cleveland. Jej zainteresowania to podróże międzyplanetarne, a raczej energia i sposoby, które umożliwią takie podróże w kosmos. Do Londynu przybyła w składzie sześcioosobowej delegacji, która reprezentowała USA. Warto wspomnieć, że w zeszłym roku brała udział w 38. amerykańskim narodowym sympozjum, które odbyło się w kwietniu w Pasadenie (Kalifornia, USA) i zostało sponsorowane przez armię amerykańską. Temat tego sympozjum brzmiał: „Rozwinięta napędowość kosmosu”. Tam panna Uliana przedstawiła swoją teorię, jak zdobyć i kontrolować taką energię, która stworzy możliwości międzyplanetarnych lotów. Tę ideę poparła wyrafinowanymi rozwiązaniami matematycznymi. Za tę pracę otrzymała pierwszą nagrodę, a także 20 tysięcy dolarów, i pokryto jej koszty podróży oraz pobytu związane z dwutygodniowym forum londyńskim. O tym pisano w czasopiśmie „Space Times” (numer lipcowy), a także w gazecie „Plain Dealer” z 27 czerwca 2000 roku, która ukazuje się w stanie Ohio. W Londynie, podobnie jak na wcześniejszych forach, tematem jej pracy była „Podróż w kosmos — refleksje nad rozwiązaniem”. Będąc najmłodszą uczestniczką tego międzynarodowego zjazdu, swoją ideę wygłosiła 28 lipca w „Collage Hall” Uniwersytetu Londyńskiego. Dwutygodniowy program zjazdu był wypełniony referatami, a także wizytami w Oksfordzie, Cambridge, Windsorze, Hampton Court oraz w historycznych miejscach Londynu. Książę Filip i premier Wielkiej Brytanii Tony Blair przesłali uczestnikom zjazdu pisemne pozdrowienia. Panna Uliana pochodzi z patriotycznej ukraińskiej rodziny. Ojciec, Iwan Horodyski, jest inżynierem, a mama Luba jest córką państwa Oli i Wasyla Ilczyszynów, znanego wydawcy i działacza społecznego w Cleveland. Starszy brat Uliany, Lewko, studiuje na uniwersytecie astrofizykę, a młodszy Wsiewołod — kinematografię i malarstwo. Wszyscy troje są wychowankami Plastu. Autor tych słów, podczas spotkania w Londynie z Ulianą i jej mamą, z przyjemnością mógł obserwować, jak ta „drobniutka” i bardzo sympatyczna dziewczyna pięknym językiem ukraińskim opowiadała o udziale w forum, jak wiele skorzystała z wykładów innych uczestników, ile ciekawego zobaczyła i zawarła nowe znajomości, które jeszcze bardziej dodadzą chęci i sił do doskonalenia swojej teorii. Biorąc pod uwagę jej wiek, istnieje duża nadzieja, że swoją pracą i bezsprzecznym talentem osiągnie wielki sukces. Życzymy jej i rodzinie dobrego zdrowia, a Ulianie nowych udanych wzlotów w jej badaniach naukowych. Wołodymyr LUCIW, Londyn
Tłumaczenie maszynowe
Problemy wychowania dorastającego pokolenia na zasadach moralności i duchowości głęboko poruszają działaczy Chersońskiej Organizacji Obwodowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Nabiera tempa praca z uzdolnionymi dziećmi i aktywną młodzieżą. Ujrzały światło dzienne piąty almanach twórczości dziecięcej i młodzieżowej „Czysta studnia”, pierwszy almanach młodych literatów Chersońszczyzny „Pokolenie XXI” i inne. Odbyła się druga obwodowa konferencja sprawozdawczo-wyborcza „Młodej Proświty”. Wybrano nową radę obwodową młodych prośwician Chersońszczyzny, na której czele stanęła Natalia Mudrolubowa — osiemnastoletnia redaktorka jedynego na południu państwa ukraińskojęzycznego czasopisma-zabawki dla dzieci „Iryna”. Na konferencji zatwierdzono projekt dalszej działalności „Młodej Proświty” Chersońszczyzny oraz kalendarzowy plan pracy na 2001 rok. I młody był, i zawzięty! ki pisarz”, 1964). Uzupełniły one dane „Kroniki życia i twórczości M. Kociubynskiego” („Naukowa dumka”, 1965). Życie i biografia twórcza Mychajła Potupejki to walka o utrwalenie ukraińskiej idei narodowej, nieobojętny stosunek do procesu literackiego. Zapadły w pamięć czytelnikom i literaturoznawcom jego gruntowne recenzje „Frankowskimi ścieżkami” na powieść R. Iwanyczuka „Blizny na skale”, na powieści H. Kolisnyka „Preludia Gogola” i „Oseje Gogola” oraz inne. Systematycznie M. Potupejko występuje w prasie na tematy społeczno-polityczne oraz literacko-artystyczne. Wysoką ocenę otrzymała jego powieść-tragedia „W szponach śmierci” („Dniepr”, 1984). Krytyka nazwała tę powieść jednym z najlepszych utworów na temat wielkiego głodu. Powiedzmy, Anatolij Szpytal podkreślał: „Lata (1988–92), kiedy powstawał utwór, to czas kształtowania się Ukrainy. Przypuśćmy, że ta powieść wyszłaby... w 1987 roku. Nie potrafię sobie wyobrazić siły wstrząsu czytelników. Ale dzieło artystyczne takiej mocy i takiej otwartości będzie zawsze na czasie”. Niezmordowany pracownik na niwie proświciańskiej, pisarz, działacz społeczny — Mychajło Potupejko zawsze jest na swojej drodze. Tylko metaforycznie można powiedzieć, że on swoich dróg nie wybierał. Doświadczenie jego życiowych dróg to przykład do naśladowania dla młodych prośwician. W. O. W większości rejonów obwodu odbyły się konferencje sprawozdawczo-wyborcze organizacji podstawowych i rejonowych Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Chciałoby się wyróżnić wytrwałą pracę „Proświty” rejonów berysławskiego, kałanczackiego, biłozerskiego, heniczeskiego, hołoprystańskiego oraz iwaniwskiego. Odczuwalne jest zaniepokojenie prośwician tym, czym wypełniana jest przestrzeń antenowa na falach radiowych i na kanałach telewizyjnych, jakimi gazetami i czasopismami napełniają kioski i stragany, jak bezkarnie szerzą swój wpływ na masy siły antypaństwowe, jak w ciągu dziewięciu lat niepodległości Ukrainy niektórzy nasi możnowładcy ignorują język ojczysty itd. Rada Obwodowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki wielokrotnie zwracała się z oświadczeniami do odpowiednich kierowników z apelem o zwrócenie się twarzą do swoich bezpośrednich obowiązków w zakresie ochrony praw Ukraińców i języka państwowego na terenach własnego państwa zgodnie z artykułami Konstytucji Ukrainy oraz uchwałą Gabinetu Ministrów Ukrainy z dnia 21 czerwca 2000 roku nr 1004. I chociaż chersońscy proświcianie zrobili niemało, jednak bez realnych kroków ku współpracy ze strony obwodowej administracji państwowej w rozwiązaniu wspomnianych wyżej i wielu innych problemów mówić o współpracy jest za wcześnie. Ołeh OŁEKSJUK, pełniący obowiązki przewodniczącego Chersońskiej Organizacji Obwodowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki LISTOPAD, NR 11 (77), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Kilka tygodni temu w Kijowskim Domu Oficerów odbywała się uroczystość, jej uczestników witała w foyer liczna orkiestra, a inna rozbrzmiewała ukraińskimi marszami w samej sali, która była wypełniona oficerami i kadetami. Występowały czołowe zespoły wojskowe; treść zaś tej uroczystości odzwierciedlał wielki transparent, na którym wypisano: „Ukraińskiej armii — język ukraiński”. Odbywało się tam oto co: Fundacja pod taką samą nazwą — „Ukraińskiej armii — język ukraiński” (prezes Fundacji — profesor Kijowskiego Instytutu Wojskowego Zarządzania i Łączności pan Bohdan Suś) — po raz pierwszy przeprowadzała tego dnia akcję wręczenia swoich nagród tym wojskowym stolicy Ukrainy, którzy mają w swoich jednostkach największe sukcesy we wprowadzaniu państwowego języka ukraińskiego. Były nagrody złote, srebrne i brązowe — w sumie kilkadziesiąt, i to w ekwiwalencie od 200 do 500 dolarów amerykańskich, były liczne wystąpienia-powitania, jak choćby znanego działacza społeczno-kulturalnego z USA, dyrektora wydawnictwa „Smołoskyp” Osypa Zinkewycza (domyślacie się oczywiście, że pieniądze te napłynęły z diaspory), deputowanego ludowego Ukrainy, przewodniczącego partii „Sobór” Anatolija Matwijenki, przewodniczącego Kijowskiej organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Jurija Hnatkewycza (właśnie pod skrzydłami „Proświty” założono wspomnianą Fundację), jednego z kierowników Związku Oficerów Ukrainy Jewhena Łupakowa, naczelnika Głównego Zarządu Pracy Wychowawczej Ministerstwa Obrony Ukrainy pana Procepka i in. Było powitanie także od kijowskiego mera Ołeksandra Omelczenki, a oprócz tego od niego samego dodatkowy prezent dla każdego zwycięzcy — słynny „Słownik” Borysa Hrinczenki w czterech tomach. Taka oto była uroczystość. Jeden po drugim wychodzili na scenę majorzy, pułkownicy, generałowie; prostując się, kierowali do sali: „Służę narodowi ukraińskiemu!”, a ja, który byłem jednym z tych, którzy wręczali nagrody i ściskali dłonie, odbierałem całe to widowisko, przyznam, ze znaczną dozą goryczy. Dlaczego? O, dlaczego... Dlatego, po pierwsze, że te nagrody — za to, za co w zasadzie nie powinny być. Zastanówmy się: za wprowadzanie państwowego języka ukraińskiego. Jakie więc w tym przypadku rażące deformacje językowe mamy, jeśli uciekamy się do ich przezwyciężenia nawet poprzez zachęcanie nagrodami! Dlatego, po drugie, że, jak już zaznaczono, te nagrody — z funduszy ukraińskiego
Tłumaczenie maszynowe
Szeroki oddźwięk wśród ukraińskiej opinii publicznej mają „Rozmowy o tym, co boli” z autorskiego programu przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Pedagogicznego im. Hr. Waszczenki, akademika Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, proświcianina Anatolija Pohribnego „Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba”, które już od ponad trzech lat rozbrzmiewają na pierwszej antenie Ukraińskiego Radia. Drukujemy jedno z jego niedawnych wystąpień, poświęcone tematowi, który boli każdego patriotę naszego kraju. Informujemy naszych czytelników, że książka Anatolija Pohribnego pod tym samym tytułem została wysunięta przez Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy oraz Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. H. Szewczenki do zdobycia Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki zagranicy. Oczywiście, cześć i szczery szacunek dla naszej diaspory. Tylko że oto jaki robaczek przez cały czas mnie męczył: a kiedyż odczuje armia zachętę i wsparcie w odniesieniu do języka ze strony samego państwa ukraińskiego? No i trzecia podstawa dla owej mojej goryczy. „Ukraińskiej armii — język ukraiński” — no, pomyślmy: a jakiż? Czyż możliwe jest jakiś inny? I co by ktoś powiedział, gdyby nagle — wyobraźmy sobie — zobaczył hasło: „Polskiej armii — język polski!”. Albo: „Francuskiej armii — język francuski!”. Albo: „Niemieckiej armii — język niemiecki!”. Albo: „Rosyjskiej armii — język rosyjski!”... Alogizm, nonsens, jakaś niedorzeczność — powiedzielibyście i, oczywiście, mielibyście całkowitą rację, bo i rzeczywiście: jaki język ma być w armii każdego z tych krajów, jak — odpowiednio — nie polski, francuski, niemiecki czy rosyjski. Jednakże nie tak jest w naszej ukraińskiej sytuacji, której stan językowy wciąż charakteryzują całe góry nonsensów i anormalności, z których główna polega na tym, że jeszcze do dziś ukraińska armia w znacznej, a w większości regionów i przeważającej mierze funkcjonuje u nas językiem sąsiedniego państwa — rosyjskim. Nie chcę zagęszczać barw, ale tak to jest, że nawet przy wejściu do Ministerstwa Obrony Ukrainy wojskowi strażnicy — dyżurni — zwrócą się do was w języku rosyjskim. W tym samym języku zażądają waszych dokumentów i dopytają: „Do kogo idziecie?” także w pierwszej lepszej wojskowej uczelni, powiedzmy, stolicy Ukrainy. A co poza stolicą? Na początku tego lata zdarzyło mi się być z wystąpieniami w kilku dywizjach pancernych, które są dyslokowane na Dniepropietrowszczyźnie. I przyjaźnie, i gościnnie mnie tam przyjmowali, i ja na własne oczy zaobserwowałem, że plotki o nieznośnych warunkach, które charakteryzują wojskowy byt, to jednak pewne przesady. Wyżywienie? Cóż, ja przedzierałem się do żołnierskich kuchni, choć to nie było przewidziane programem, i zapamiętałem frazę jednej kobietki, która przyjechała odwiedzić swojego syna: „Tak w domu on jadł tylko barszcz, który gotuję na kilka dni, a tutaj — i sałatka, i pierwsze, i drugie z mięsem, jeszcze i kompot!”. Fala? O, to szczególnie mnie interesowało, i przyznam, że tak do końca i nie uwierzyłem tym oficerom i żołnierzom, z którymi wdawałem się w poufne rozmowy, że całkiem to całkowicie nie istnieje. Ale jednocześnie i w tym się przekonałem, że te horrory o fali przez nas, w cywilnym świecie, no zbyt już są nakręcane. Po pierwsze, tego zjawiska dzisiaj ogólnie jest znacznie mniej, niż, powiedzmy, pod koniec lat 80. — na początku lat 90., po drugie, niby fala, z reguły, powstaje na tej podstawie, że część żołnierzy-nowicjuszy psychologicznie nie jest gotowa na fakt istnienia w armii subordynacji, odmawia sprzątania itd., no, a po trzecie, powiedziałbym, że poza armią, w cywilnym życiu, owego fali podobnego przemocy i ogólnie dzisiaj jest znacznie więcej, niż w armii. Jednakże wszystko to — przy okazji, jak przy okazji wspomnę tutaj i o racjach żywnościowych dla oficerów, które im niedawno odebrano, zastępując dość nieadekwatnym podniesieniem pensji, i o ostrym braku pocisków do ćwiczeń wojskowych oraz paliwa. Wszystko to — rzeczy ze sfery materialnej. A jak w wymiarach ideologiczno-duchowych? Na ile obecne w tych dywizjach, gdzie byłem, są zmiany językowe? Wspominam dowódców pułków, innych
Tłumaczenie maszynowe
Od razu powiem czytelnikom, że tytuł mojego artykułu to cytat z poematu Tarasa Szewczenki „Hajdamacy” (napisanego 7 kwietnia 1841 roku w Petersburgu). A sam artykuł dotyczy wydarzeń, które ostatnio rozegrały się wokół pewnych dziennikarzy, którzy zabrali się do dyskredytowania Kobzarza i idei narodowej w Ukrainie, próbując pluć w samą duszę narodu ukraińskiego. Otóż autor rubryki „Literaturnyj ring” w gazecie „Kijewskie Wiedomosti” Ołesь Buzyna otrzymał nokaut w dosłownym znaczeniu tego słowa. Stało się to przed Podilskim Sądem Rejonowym miasta Kijowa, który po raz kolejny odroczył rozpatrzenie pozwu Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy przeciwko rozzuchwalonemu dziennikarzowi „kozacko-szlacheckiego pochodzenia”, jak sam siebie nazywa Buzyna we wstępie do jednego ze swoich niedorzecznych pism. Ktoś z obecnych nie wytrzymał bezczelnego zachowania małego zoila, który zdobył sobie podłą sławę, wprawiając się w znieważaniu narodowych geniuszy: Szewczenko — upiór, Lesia Ukrainka — zboczeniec, Kotlarewski — żydomason. Ktoś z mocodawców Ołesia Buzyny dobrze rozgryzł jego graficką zazdrość i kompleksy, hojnie opłacając ambicje „burzyciela autorytetów i symboli” i regularnie wypuszczają-
LISTOPAD, nr 11 (77), ROK 2000
czy na „literacki ring". Sam pisaka też uwierzył w swoją bezkarność, brodząc w słownych pomyjach: kierownictwo gazety i władza nie zwracają uwagi na oburzenie opinii publicznej, a sądy Kijowa jeden po drugim odraczają rozpatrzenie całkowicie uzasadnionych pozwów organizacji społecznych i praworządnych powodów. Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. T. Szewczenki swój pozew skierowało do przewodniczącego Sądu Szewczenkowskiego już 16. 12. 1999 roku. Po kilku posiedzeniach sprawę przekazano do Sądu Rejonowego Radzieckiego w Kijowie. Ostatnie w czasie, lecz nie w wyniku posiedzenie odbyło się tam 10 października. Oto jak opisuje zachowanie Ołesia Buziny korespondent „Ukraińskiego Słowa" (nr 43), obecny tam na rozprawie: „Zadowolony z siebie, wesoły Buzina ze swoimi kumplami-jednomyślnymi (czy też fanami) zaczęli zaczepiać proświtian. Jednak zorganizować bójki się nie udało. Oskarżeni nie wyróżniali się grzecznością również podczas posiedzenia sądu: rechot, jadowite «przytyki», obelgi i inne sztuczki z dżentelmeńskiego (ha-ha) zestawu współczesnego łysego bydła". Jak domyślił się czytelnik, rozpatrywanie sprawy z pozwu proświtian przesunięto jeszcze o miesiąc... Podbudowany taką — jakże radziecką! — zasadniczością sądu w obronie czci i godności oraz obywatelskiej reputacji narodowych autorytetów, Buzina przygotował się do procesu z pisarzami analogicznie. Ci sami „fani", ta sama bezczelność, a do tego pomoc z „narodowej głębi": właśnie w tym czasie „Riwne Wieczorne" (redaktor Mykoła Niesieniuk) przedrukowuje fragment książki Buziny, w którym ubliża się imieniu Szewczenki. Czy nie jest to pełna apatia władzy wobec niszczenia państwowych fundamentów i symboli, która wywołała reakcję mieszkańców Równego, którzy w ubiegły poniedziałek zareagowali na prowokację niesieniukowskiej gazetki? Jak śpiewa się w kołomyjce: „nie tyle tu sprawy, ile krzyku". Tymczasem Niesieniuk, jako dobrze opłacany prowokator, trąbi na łamach swojej gazetki o „jednomyślnym potępieniu jego (posła ludowego W. Czerwonija) działań przez środki masowego przekazu i organizacje społeczne z różnych krańców kraju, a nawet z zagranicy". Ciekawie byłoby wiedzieć, dlaczego te „środki" i „organizacje" tak bronią tych, którzy niszczą naszą wiarę, naszą duchowość, nasze świętości? Z jakiego „zagranicznego" źródła obiecują im wsparcie? Jak długo to potrwa i kto reżyseruje zaplanowaną kampanię przeciwko wszystkiemu, co ukraińskie, duchowe, moralne, co nasz naród przeniósł przez wieki, a dziś, „na przełomie tysiącleci", rzucono w błoto?! Dlaczego usiłowanie podpalenia domu Wasyla Czerwonija jest ignorowane, choć to bezpośrednie zagrożenie życia jego bliskich, moralny nacisk na przywódcę Ruchu? Buzina i Niesieniuk, podobni do teatralnych lalek, hojnie podszytych jodem, powoli stają się „bohaterami i męczennikami" tak zwanych niezależnych mediów. Oni sami już niemal uwierzyli we własną heroiczność. Niesieniuk nawet odważył się przemówić w imieniu Tarasa Szewczenki: „Taras Szewczenko... raczej nie obroniłby, tak jak nie obronił, gdyby żył dziś". „Głupcze! głupcze! Bili, a nie uczyli" — odpowiada Szewczenko. I jeszcze, dla takich właśnie buzin, niesieniuków i innej łajdactwa napisane: Daremna praca, panie-bracie: Jeśli chcesz pieniędzy I jeszcze sławy, tego cudu, Śpiewaj o Matrioszy, O Paraszy, naszej radości, Sułtan, parkiet, ostrogi... Śpiewaj, buzinowy wróblu, za hojne okruchy od tych, którzy drapią ostrogami państwowe parkiety! „A sława cię znajdzie!..." Nam zaś chodzi o co innego: kto zaś obroni narodowe świętości? W jakim kraju żyjemy? Kim jesteśmy, dokąd idziemy?
Ljubow HOŁOTA
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
oficerów, którzy mnie witali. Ich język wobec mnie, jeśli był dobry, to częściej surżykowy — wymuszenie ukraiński. Lecz wystarczyło, by oficer odwrócił się ode mnie i zwrócił do swojego kolegi, a już był to język, w którym żyje — rosyjski. I w zwracaniu się do żołnierzy, z wyjątkiem: „Baczność!”, „Marsz!” oraz jeszcze jakichś komend — również. Przynajmniej nietrudno było mi wyciągnąć wniosek, że porozumiewanie się w języku ukraińskim w tych dywizjach wcale nie jest częstsze niż moje osobiste porozumiewanie się po chorwacku czy po polsku. Ukraiński język państwowy jest więc wciąż w statusie gościa-cudzoziemca, wciąż w postaci przeważnie rytualnych wtrętów. I wszystko to na tle wspaniałej agitacji wizualnej po ukraińsku (ileż pięknych patriotycznych wersów tam napisano — choć raczej dla wystroju niż dla duszy i serca oraz dla głębi świadomości), na tle wystawionych w klubach wojskowych portretów ukraińskich hetmanów i pisarzy. Pomyślałem: jakże czują się ci hetmani i pisarze, nie słysząc wokół siebie ojczystego słowa? I jeśli w języku wojskowych brakuje ich ducha, to po co właściwie te portrety powieszono — znów dla wystroju, dla mydlenia oczu, nie chcę powiedzieć — dla uwydatnienia faryzeizmu i obłudy? No, a już jedna notatka, przekazana mi w czasie mojego wystąpienia przez jednego z oficerów (i to nie anonimowa, a podpisana pełnym nazwiskiem — dowódca plutonu Lancew), uderzyła mnie najgłębiej. „Panie profesorze! — wyczytałem w niej. — Oto występuje pan przed nami w języku ukraińskim, ale przecież wśród nas jest część takich, którzy tego nieznanego dla nas języka nie rozumieją. Dlatego czy nie wydaje się panu, że występując po ukraińsku, okazuje pan tym samym swój brak szacunku dla tej części publiczności, która przyszła na spotkanie z panem?”. Taka oto notatka, której oczywiście nie mogłem zostawić bez odpowiedzi. Co dokładnie odpowiedziałem? A to przede wszystkim, że sytuacja jest tutaj zupełnie odwrotna, bo przecież to nie ja okazuję swój brak szacunku dla publiczności, a wręcz przeciwnie — on, autor tej notatki, okazuje niedopuszczalny brak szacunku dla samego państwa, w armii którego służy. Dlaczego? Dlatego że zgodnie z ustawodawstwem — Ustawą o Siłach Zbrojnych Ukrainy — nasza armia funkcjonuje w języku ukraińskim, dlatego że istnieje osobny artykuł 11 tej Ustawy, gdzie jest to zapisane, dlatego że jeśli już nie uznawać tej Ustawy (a przecież powinny być to jakby świętości dla każdego oficera i żołnierza), to czy nie lepiej byłoby temu oficerowi po prostu wyjechać z Ukrainy i znaleźć komfortową odpowiedniość językową dla siebie, powiedzmy, w rosyjskiej armii. Przyznam, że tę moją, może zbyt emocjonalną radę, jak i oświadczenie o tym, że służyć w ukraińskiej armii z podobnymi przekonaniami ten oficer nie ma prawa, część publiczności przyjęła oklaskami, co utwierdziło mnie w tym, że ta zdrowa podstawa, która uświadamia sobie konieczność naturalnego stanu rzeczy w odniesieniu do języka, w armii — nie wątpmy — istnieje. Wyjaśnię, przy okazji, przyczynę tego mojego emocjonalnego wybuchu. Rzecz w tym, że było to u mnie spotkanie nie po prostu z wojskowymi, a z tymi oficerami i chorążymi, którzy prowadzą w tej dywizji pracę wychowawczą. Oto pomyślmy: jakiej treści pracę wychowawczą wykonuje ów dowódca plutonu Lancew, jaki „patriotyzm” on wpaja, ile pogardy dla Ukrainy i jej języka sieje w młode dusze! Czy on jest jedyny w naszych dniach w Ukraińskiej armii? Myślałem: to przesada w liście do mnie kijowianina J. Danyłowa, zresztą Rosjanina, lecz po wspomnianej notatce przekonuję się: i takie, niestety, u nas jest możliwe. Pisze przecież J. Danyłow o przypadkach, kiedy rosyjscy lub zdenacjonalizowani oficerowie (cytuję w języku oryginału) „biją po twarzy żołnierzy-Ukraińców, nazywając ich i banderowcami, i cielakami. Tak, tak, szanowny profesorze. To dzieje się dzisiaj, w niepodległej Ukrainie, w niby to Ukraińskiej armii...”. Gorzkie, porażające słowa, w których wolałbym — jeszcze raz powtarzam — upatrywać przesady. Jednak wcale nie przesadą jest to, o czym twarzą w twarz się przekonałem: jak i w czasach ZSRR, wiejski młodzieniec, którego powołują do służby do jednostki wojskowej na tę samą Dniepropietrowszczyznę, ulega zruszczeniu. Jest on bowiem w mniejszości wobec chorążych, oficerów i przyjaciół-żołnierzy ze zruszczonych miast, którzy tworzą w armii dominującą rosyjskojęzyczną atmosferę. Można, myślę, byłoby i trzeba ją przynajmniej rozrzedzać, ale w tym rzecz, czy dokłada starań do tego nasze wysokie dowództwo wojskowe. Oto przykłady. Nie bez przechwałek pokazywali mi dowódcy dywizji cerkwie i kaplice, które już otwarto lub otwierają się w jednostkach wojskowych. Wszystko to, niestety, rosyjska cerkiew moskiewskiego podporządkowania, która dosłownie ekspanduje obecnie do naszej armii. Czy to z korzyścią dla naszego języka i ideologii? Albo: sytuacja z kadrami oficerskimi, które przygotowują wyższe wojskowe uczelnie. Dlaczego znaczna część absolwentów tych placówek jeszcze dzisiaj nie włada językiem państwowym? To znaczy — przybywa do jednostek wojskowych na służbę i zruszcza armię, zruszcza. Albo, wreszcie, i skrajnie niepokojąca, skrajnie nieakceptowalna zasada regionalizacji naszej armii. Przypominam, jak energicznie walczyliśmy przeciwko idei regionalizacji w czasach, gdy ministrem obrony był Szmarow. I co z tego, Szmarowa już dawno nie ma na tym stanowisku, szmarowszczyzna jednak pozostała; i oto obecnie (mówią, zaczynając od zeszłego roku) regionalizacja w armii jest już uruchomiona na pełną skalę. To znaczy — w jednostkach na Dniepropietrowszczyźnie służą chłopcy tylko z tego samego obwodu lub Doniecczyzny, a odpowiednio we Lwowie czy Iwano-Frankiwsku — tylko z Galicji. Wyjaśniają, że to, rzekomo, po to, aby rodzicom było łatwiej odwiedzić swoje dzieci. Ja zaś jestem przekonany, że obraca się to zupełnie w co innego, a mianowicie: w osłabienie soborowości naszego państwa, w to, aby galicjanin i wschodniowiec tak i nie poznali blisko siebie (a ileż jeszcze tutaj nieufności, podejrzliwości!), w to, wreszcie, aby i w planie językowym armia pozostawała zregionalizowana. Rzekomo, niech sobie cieszą się armią z językiem ukraińskim w Galicji, my zaś na Wschodzie i na Południu z wyjątkiem „Baczność!”, „Naprzód!”, „Marsz!” oraz jeszcze kilku komend będziemy trzymać się tych porządków językowych, co i w czasach ZSRR... Tak bardzo chce mi się przy tej okazji zwrócić do ministra obrony Ukrainy: szanowny Aleksandrze Iwanowiczu, czy analizował ktoś w Sztabie Generalnym całą niebezpieczność tej regionalizacji, czy zastanawiał się nad jej zgubnymi dla Ukrainy skutkami? A obecna jest ona, przy okazji, i w wojskowych uczelniach wyższych, które wszędzie na Ukrainie są wypełnione miejscowymi kursantami i licealistami, co również hamuje wprowadzanie języka państwowego w sferę, która daje dla armii kadry dowódcze. Wreszcie, co tu mówić. I armia w całości, i edukacja wojskowa — to sfera szczególna. Jak napisał mi profesor Kijowskiego Wojskowego Instytutu Zarządzania i Łączności Wołodymyr Małynko, całą pracę nad wprowadzaniem języka ukraińskiego jako państwowego, być może należało zaczynać właśnie od Sił Zbrojnych, co wywarłoby ogromny pozytywny wpływ i na wszystkie inne sfery ukraińskiego społeczeństwa. I zrozumiała, i zupełnie przekonująca jest ta myśl. Dlatego, po pierwsze, że wszystkie rozkazy, zarządzenia, wyjaśnienia, zwłaszcza w sytuacji bojowej, powinny być maksymalnie jasne, jednoznaczne, a więc,
w żadnym wypadku nie dwujęzycznymi. „Jeśli w strukturach cywilnych — pisze p. W. Małynko — jeszcze jakoś można tolerować dwujęzyczność, to w armii i ogólnie w strukturach siłowych jest ona po prostu niebezpieczna, gdyż raz po raz może obracać się zamieszaniem, nieporozumieniami, a nawet zerwaniem zadań operacyjnych”. Po drugie, dlatego że w żadnej innej sferze nie istnieje dzisiaj taka jasność odnośnie wymogów językowych, jak we wspomnianej już Ustawie o Siłach Zbrojnych Ukrainy z 6 listopada 1991 r. Oto biorę tę Ustawę (Ustawę!) i czytam (artykuł 11): „W Siłach Zbrojnych Ukrainy używa się języka państwowego zgodnie z obowiązującym ustawodawstwem. Wojskowo-patriotyczne wychowanie żołnierzy realizowane jest na narodowo-historycznych tradycjach narodu Ukrainy”. Krótko, jasno powiedziano, zwłaszcza jeśli przypomnimy, że obowiązujące ustawodawstwo dzisiaj — to przede wszystkim Konstytucja Ukrainy, artykuł 10 odnośnie języka, wyczerpujące wyjaśnienie którego dał kilka miesięcy temu Sąd Konstytucyjny. W takim razie dlaczego obserwujemy ignorowanie wspomnianego artykułu, faktyczne sabotowanie wojskowej Ustawy? Oto bowiem samo Ministerstwo Obrony w notatce, przedstawionej na posiedzenie Rady ds. polityki językowej przy Prezydencie Ukrainy, do której ja również należę, konstatuje: „Dość powoli przechodzą na język państwowy oficerowie wojskowych komisariatów, zwłaszcza w południowym i wschodnim regionie”. Albo: „Praktycznie nie posuwa się naprzód wprowadzanie języka państwowego w Siłach Morskich Ukrainy”. Zatem — dlaczego? Nie, nie zrzucam całej odpowiedzialności tylko na nasze Siły Zbrojne, w szeregach których nalicza się tysiące ukraińskich patriotów różnych rang i stopni. Ale, być może, i oni są bezsilni wobec tego faktu, że konsekwencji w wypełnianiu ustawodawstwa językowego nie wymaga Naczelny Dowódca — Prezydent wraz ze swoim zespołem, że są jeszcze na Ukrainie dość potężne i wpływowe siły, które nie dopuszczają budowy u nas pełnowartościowego ukraińskiego państwa narodowego i dla których ów cel, którym żyje całe świadome ukraiństwo — ukraińska Ukraina, jest po prostu obcy. Wierzmy jednak, że zgubne działanie tych sił my, oczywiście pod warunkiem nieobojętności, ofensywności, niechybnie pokonamy. Wtedy to właśnie stanie się nasza armia dobrym przykładem tego, jak pełnogłosie ma wybrzmieć po wszystkich przestrzeniach i we wszystkich sferach naszego kraju wspaniały język ukraiński. Wołodymyr OHRYZKO, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w Republice Austrii LISTOPAD, NR 11 (77), 2000 ROK Szczególną uwagę, moim zdaniem, warto byłoby zwrócić na realizację propozycji dotyczących popularyzacji języka ojczystego za pomocą najnowszych technologii, przede wszystkim w Internecie. To samo dotyczy również telewizji. Pożytecznym, w szczególności, byłoby zapoczątkowanie szeregu projektów telewizyjnych, takich jak teleturniej „Język ojczysty w portfelu”, telekonkurs „Gwiazda przyszłości”, seria portretów telewizyjnych „Wirtuozi języka”, talk-show „Dobre słowo za życie”. Ważnymi krokami na drodze dalszego utwierdzania języka ukraińskiego mogłoby stać się również ustanowienie prezydenckich grantów, wręczanie nagród państwowych i, oczywiście, wprowadzenie ulgowego reżimu dla ukraińskojęzycznych wydawnictw książkowych i prasowych. Razem z tym, chciałbym wyrazić również pewne zastrzeżenia. Stosowność, a przede wszystkim — efektywność podjęcia takiego, moim zdaniem, radykalnego kroku, jakim jest konstytucyjne ograniczenie prawa wyborczego w związku z nieznajomością języka państwowego, budzi pewne wątpliwości. Przecież to nieuchronnie doprowadzi do eskalacji napięcia w społeczeństwie, a w konsekwencji będzie miało raczej negatywne skutki. Oprócz tego, nie można zgodzić się również z tezą o konieczności ogłoszenia wojny. Nawet jeśli jest ona językowo-wirtualna. Bo każda wojna rodzi zwycięzców i zwyciężonych. A znaczy to — i naturalne pragnienie rewanżu tych ostatnich. Nie sądzę, aby Ukrainie potrzebne było właśnie to. Siła naszego narodu, moim zdaniem, tkwi właśnie w tym, że jest on budowniczym. Na zakończenie chciałbym wyrazić nadzieję, że rozważania J. Illenki nie pozostawią — one po prostu nie będą mogły pozostawić! — obojętnym czytelnika. Co więcej, mam nadzieję na to, że szereg propozycji — w ten czy inny sposób — zostanie już w najbliższym czasie wcielonych w życie. Ze swojej strony, życzę Panu, szanowny Pawle Mychajłowiczu, wszystkim proświtianom twórczego niepokoju, nowych sukcesów i wszystkiego najlepszego. Z najlepszymi życzeniami Szanowny Pawle Mychajłowiczu! Przede wszystkim chciałbym powiedzieć, że kiedy mam możliwość, z wielkim zainteresowaniem czytam „Słowo Proświty”. Sądzę, że to właśnie ten przypadek, kiedy nazwa gazety, jej filozoficzne ukierunkowanie odpowiadają merytorycznemu wypełnieniu czasopisma. Na tle dzisiejszego wielobarwności, niestety, póki co w większości obcojęzycznych drukowanych środków masowego przekazu nie tak często zdarza się spotykać poważne wydawnictwa, które nie tylko przejmują się, ale i w miarę swoich sił i możliwości niestrudzenie propagują język ojczysty. Bo czyż może istnieć pełnowartościowy naród bez własnego języka? Szczególnie przyjemnie poruszył mnie lipcowy numer „Słowa Proświty”, a zwłaszcza — zamieszczone w nim badanie znanego nie tylko na Ukrainie, ale i poza jej granicami reżysera Jurija Illenki „PR — wojna językowa”. Niestety, to, co obecnie dzieje się w naszej przestrzeni językowo-informacyjnej, nie może nie niepokoić. Właśnie dlatego przemyślenia jednego z najbardziej szanowanych ukraińskich artystów, które przesiąknięte są szczerym pragnieniem utwierdzenia w swoim domu swojego języka, wywołują wzmożone zainteresowanie. Od razu powiem: poddana pod osąd szerokiej społeczności czytelniczej idea przeprowadzenia PR-akcji „Język ojczysty” kusi niebanalnością, nowatorstwem, przemyśleniem. Moim zdaniem, większość proponowanych przez J. Illenkę działań, skierowanych na ochronę języka państwowego, jest słuszna, a dlatego powinny być jak najstaranniej rozpatrzone przez wszystkich tych, którzy bezpośrednio są zaangażowani w kształtowanie polityki językowej Ukrainy. Kontynuujemy temat
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Słowo ma magiczną moc. Zawiera w sobie kod genetyczny narodu. Będąc wyższą substancją duchową, leży u podstaw życia duchowego ludu. Jedna z najwyższych i najważniejszych ról w życiu duchowym narodu należy do słowa. W jakim stanie jest słowo, jak się nim posługują, jak służy ludziom, w takim stanie jest też duchowe zdrowie narodu. Ukraińskie słowo jest obecnie w bardzo ciężkim stanie, a to oznacza, że nasze społeczeństwo jest chore. Dzisiaj wsparcie ukraińskiego słowa to wsparcie naszego narodu, duchowości, państwowości. Niwa ukraińskiego słowa zarosła chwastami rosyjskiego szowinizmu. Szczególnie dokucza pewien oset z przekrzywionym uśmiechem — «a jaka różnica». Ten mankurt spotykany jest wszędzie i bardzo często. Wyciąga życiodajne soki z naszego słowa, z duszy ukraińskości. Zawsze przychodzą na myśl słowa wielkiego Szewczenki o ojczystym słowie, od którego ożywa serce. Państwo ukraińskie powinno troszczyć się o rozwój i wzmocnienie pozycji naszego słowa — duchowej podstawy społeczeństwa. Chciałoby się, aby wszystkie przedsięwzięcia były wspierane przez państwo. Na Ukrainie, niestety, tego nie ma. Oto już piąty rok z rzędu Związek Działaczy Teatralnych wspólnie z Ogólnoukraińskim Towarzystwem «Proświta» im. Tarasa Szewczenki przeprowadzają ogólnoukraiński konkurs recytatorów słowa artystycznego im. Łesi Ukrainki. I to wszystko odbywa się na poziomie społecznym, bez należytego wsparcia organizacyjnego i finansowego. Niestety, wsparcie państwowe otrzymują przeróżne «Igrzyska Tawryjskie», «Słowiańskie Bazary», «Złote Fortuny» i wiele innych show, gdzie ukraińskie słowo nie ma należnego miejsca lub jest wykorzystywane jedynie jako dekoracja. Pomimo różnych przeszkód, zewnętrznego i wewnętrznego oporu, urzędniczej obojętności i chwastów szowinizmu, siły narodowo-państwowotwórcze wykonują wielką pracę na rzecz wsparcia i rozwoju ojczystego słowa. 2—3 października w Kijowskim Domu Aktora odbywał się piąty Ogólnoukraiński konkurs recytatorów im. Łesi Ukrainki. Warunki konkursu są dość trudne. Pierwszy etap — czytanie utworów Łesi Ukrainki (20 minut) oraz drugi — poezja współczesna (20 minut). I wszystko to sam na sam z widzem, bez środków pomocniczych, które wykorzystuje teatr — bez dekoracji, specjalnych kostiumów, makijażu itp. Brzmiało tylko czytanie artystyczne. Niepopularność tego gatunku dzisiaj, naszym zdaniem, tłumaczy się niemal brakiem recytatorów-profesjonalistów. Przecież nie kształci się ich na uczelniach artystycznych. Prawda, jakieś piętnaście lat temu była próba w Instytucie Sztuki Teatralnej im. I. Karpenki-Karego przygotowania specjalistów, lecz, niestety, z wielu powodów zakończyła się ona niepowodzeniem. Większość uczestników konkursu stanowili aktorzy teatrów dramatycznych. Co więc przywiodło ich do sztuki czytania artystycznego? Wiadomo, że w teatrze roli nie otrzymuje się według własnego życzenia, jej stworzenie zależy od reżysera, aktorów-partnerów. Recytator sam dobiera repertuar, buduje «dramaturgię», łączy pracę wykonawczą i dość często reżyserską. Tutaj jest też chęć odkrycia swojego potencjału twórczego, niewykorzystane w teatrze możliwości wykonawcze, miłość do poezji, osobowości autora. Twórczość Łesi Ukrainki to niewyczerpane źródło inspiracji. Już od stulecia studiowana jest wieloaspektowa twórczość wybitnej poetki, a istotnie odkryć, zrozumieć jej głębię i treściwość tak i nie zdołaliśmy. Więc jakiegoż wnikliwego przeniknięcia w treść każdego zdania wymaga się od recytatora! Tak, tutaj niezbędna jest szeroka wiedza z zakresu literatury, historii, filozofii, religii itp. Mówią, że do tego trzeba być opętanym, mieć talent, a to, jak wiadomo, 99 procent pracy. Poezja Łesi Ukrainki to zbiór uczuć i myśli. Obojętność przy czytaniu jej utworów jest niemożliwa. Właśnie z uwzględnieniem tych wymagań zostali wyłonieni zwycięzcy. Pierwszą nagrodę podzieliły między sobą E. Czerniawska — aktorka Donieckiego Obwodowego Rosyjskiego Teatru Dramatycznego (Mariupol) oraz I. Pawluk (Lwowska Filharmonia Obwodowa). Jej występ był interesujący pod względem formy, z elementami teatralizacji. Na scenie stał niewielki stół, za którym siedziała wykonawczyni, ona sama jako Łesia Ukrainka. Delikatne dłonie, oszczędne ruchy — subtelny, lekki chód. Jednak słowo poetki ożywa, jest mężne, niesie wielki ładunek znaczeniowy i emocjonalny, wypełniony ogniem i pasją.
W drugiej turze I. Pawluk czytała poezję I. B. Antonycza. Autor jest trudny w odbiorze i nawiązaniu kontaktu ze słuchaczem: brak wyrazistej linii fabularnej, skomplikowana forma wierszowana, siła oddziaływania utworów nie jest obnażona, lecz ukryta. Aktorka twórczo rozwiązuje zadanie — wzbogaca paletę środków wyrazu. Szczegółowo opracowuje rytmomelodykę. Wykorzystując aliterację, aktywizuje uwagę słuchaczy, odkrywa głęboki podtekst. E. Czerniawska, posiadając z natury niski, piersiowy tembr głosu, niekiedy monotonnie, jednostajnie przekazywała tekst Łesi Ukrainki, jednak wyraziście oddawała swoje wyobrażenia, wzbogacone fantazją. A to, jak wiadomo, ważny środek wyrazu czytania artystycznego, dlatego nazywa się je teatrem wyobraźni. Aktorka nie pozwala słuchaczom być biernymi obserwatorami. Sama głęboko wierzy i ta wiara porywa innych. Wykonując «Cygańską muzę» Łiny Kostenko, E. Czerniawska bardziej otwarcie deklaruje swój sposób czytania. Ale robi to poprzez postać narratora. Wyraziście odkrywa fabułę poprzez ocenę czynów postaci, niepostrzeżenie buduje perspektywę utworu na podstawie zrozumienia konfliktu. Drugą nagrodę otrzymała aktorka Dnieprzańskiego ukraińskiego muzyczno-dramatycznego teatru im. T. Szewczenki, zasłużona artystka Ukrainy W. Suszko. Daje o sobie znać doświadczenie pracy na scenie teatralnej. Nawet jej repertuar składał się z materiału, który jednocześnie można wykorzystać w twórczości aktora i recytatora — są to monologi z «Opętanej» oraz monolog Bobrenczychy z «Marusi Czuraj» Łiny Kostenko. Aktorka materializuje żywe słowo sceniczne, wykorzystuje wyraziste, jaskrawe charakterystyczne środki językowe, precyzyjny rysunek intonacyjny, demonstruje swoje przygotowanie techniczne — piękny, przyjemnie brzmiący głos, jego siłę, wyrazistość w wymowie. Aktorowi Dnieprzańskiego rosyjskiego teatru dramatycznego im. Maksyma Gorkiego A. Bosence wręczono trzecią nagrodę. Ma on dobre perspektywy twórcze: jest artystyczny, wyrazisty w palecie intonacyjnej, temporytmach, barwach głosowych, z wyobraźnią obrazową. Konkurs za nami, ale refleksje na jego temat zmuszają do udzielenia kilku profesjonalnych rad. Jakie zatem wnioski? Konkursy im. Łesi Ukrainki powinny nadal sprzyjać popularyzacji twórczości poetki oraz sztuki czytania artystycznego. Należy odrodzić ten intelektualny gatunek, gdyż większość filologów nazywa go literaturoznawstwem brzmiącym lub sztuką słowa, które brzmi. Od rozwoju umysłowego człowieka zależy nie tylko jego osobisty los, ale także postawa obywatelska. Dziś modnie jest uczyć się języków obcych, ale to nie zdejmuje problemu czytania literatury pięknej. A właśnie ona — czy to w formie pisemnej, czy ustnej — poprzez postrzeganie i przeżywanie wzbogaca nasz świat estetyczny i duchowy. Przeprowadzenie takiego konkursu powinno stać się sprawą ogólnopaństwową, jeśli państwo troszczy się o duchowe zdrowie społeczeństwa. Organy władzy państwowej powinny udzielić takiej sprawie wsparcia organizacyjnego i finansowego. Oprócz wymienionych organizacji społecznych, celowe jest zaangażowanie Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, Towarzystwa im. Ołeny Telihy, różnorodnych wydawnictw oraz innych organizacji, które opiekują się ojczystym słowem. Celowe jest rozszerzenie zakresu uczestników takiego konkursu, przewidując zawody rejonowe i miejskie, a tury eliminacyjne przeprowadzić już na szczeblach obwodowych. Warto przewidzieć udział nie tylko profesjonalnych recytatorów, ale także aktorów, zwłaszcza wśród młodzieży szkolnej i studenckiej. Przecież naszym zadaniem jest wykryć talent, wesprzeć go i dać drogę w życie. Mamy nadzieję, że nasze propozycje znajdą oddźwięk u przywódców państwa, bo duchowe wzmocnienie społeczeństwa to nasza wspólna sprawa. A. HŁADYSZEWA, członek jury, kandydat nauk o sztuce, profesor Kijowskiego państwowego instytutu sztuki teatralnej im. Karpenki-Karego. Mykoła NESTERCZUK, członek jury, sekretarz odpowiedzialny Ogólnoukraińskiego towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
23 sierpnia, w Dniu Niepodległości Ukrainy, odbyła się prezentacja nowego szerokozakrojonego wspólnego projektu «Uczmy się i pielęgnujmy język ukraiński», zapoczątkowanego przez Fundację Oświatową Petra Jacyka (Kanada, Toronto), Ligę Ukraińskich Mecenasów przy udziale Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy, Ukraińskiego Międzynarodowego Komitetu ds. Nauki i Kultury przy NAN Ukrainy oraz Akademii Nauk Pedagogicznych. Pierwszym ważnym powszechnym przedsięwzięciem w ramach tego projektu będzie akcja, której, według słów Premiera Ukrainy Wiktora Juszczenki, nie ma ceny: Międzynarodowy dziecięcy konkurs znawców języka ukraińskiego. Na posiedzeniu Rady Koordynacyjnej konkursu i jego grupy roboczej określono terminy przeprowadzenia trzech etapów konkursu. Otóż pierwszy etap odbył się na miejscach w październiku, drugi — obwodowy — 18 listopada, trzeci — 27 stycznia. Data wręczenia nagród laureatom na razie jest precyzowana. Wiadomo jednak, że będzie to albo 9 marca, albo 22 maja — w jeden z dni uczczenia twórcy współczesnego języka ukraińskiego Tarasa Szewczenki.
W konkursie biorą udział dzieci trzech kategorii wiekowych: młodszej (klasy 2—4), średniej (klasy 5—7) oraz starszej (klasy 8—9) — z Ukrainy oraz z dalszej i bliższej zagranicy. Główny sponsor Międzynarodowego dziecięcego konkursu — znany ukraiński mecenas, założyciel Fundacji Oświatowej dla Ukraińców Petro Jacyk zaproponował na nagrodzenie laureatów solidne nagrody pieniężne. Tak więc zwycięzcy drugiego etapu otrzymają odpowiednio za pierwsze miejsce we wszystkich kategoriach wiekowych po 350 hrywien, za drugie — po 150 hrywien. Laureatów trzeciego etapu konkursu czekają następujące pierwsze nagrody: w kategorii wiekowej klasy 2—4 — 5000 hrn., klasy 5—7 — 6000 hrn., klasy 8—11 — 7000 hrywien. Nieco skromniejsze nagrody otrzymają uczestnicy konkursu, którzy zajmą drugie, trzecie itd. miejsca. Istotnym warunkiem konkursu jest to, że żaden z jego uczestników nie pozostanie bez nagrody. Wyróżnieni zostaną także nauczyciele języka ukraińskiego, których uczniowie zwyciężyli w konkursie. Oprócz Fundacji Oświatowej Petra Jacyka Międzynarodowy dziecięcy konkurs znawców języka ukraińskiego finansują Liga Ukraińskich Mecenasów, a także liczne ukraińskie przedsiębiorstwa i przedsiębiorcy. Zwłaszcza firma farmaceutyczna «Darnica», firma cukiernicza «Switoczi», DAT «Naftowi magistrali «Drużba» i inne. Dzieci z ukraińskiej diaspory z dziesięciu krajów świata, które również wezmą udział w konkursie, są finansowane ze środków tamtejszych ukraińskich wspólnot. Wspierany przez rząd i społeczeństwo pierwszy Międzynarodowy konkurs młodych znawców języka ukraińskiego, którego celem jest podniesienie prestiżu języka ukraińskiego wśród młodszego pokolenia, wychowanie szacunku dla języka państwowego niepodległej Ukrainy, aktywne i ukierunkowane nauczanie języka ukraińskiego od pierwszych szkolnych kroków, zapowiada się jako coroczny i tradycyjny. Informacji udziela się pod numerem tel.: (044) 417-85-69, Ludmiła Iwaniwna.
Centrum prasowe Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy
Biuro prasowe Ligi Ukraińskich Mecenasów
* * * 6 listopada w sali konferencyjnej UNIAN odbyła się konferencja prasowa z dziennikarzami wiodących gazet, radia i telewizji. Spotkali się przedstawiciele rady nadzorczej Międzynarodowego Dziecięcego Konkursu Znawców Języka Ukraińskiego: wybitny pisarz Pawło Zahrebelnyj (przewodniczący), członek-korespondent NANU Witalij Donczyk, dyrektor wydawnictwa „Dnipro” Taras Serhijczuk, profesor Anatolij Pohrebnyj, zastępca ministra edukacji i nauki Ukrainy akademik Jarosław Jackiw, dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów pisarz Mychajło Słaboszpyćkyj oraz inni. W rzeczowej rozmowie mowa była o pierwszym etapie konkursu oraz o drogach udoskonalenia jego przeprowadzania. Obecni wysoko ocenili organizacyjną rolę Ligi Ukraińskich Mecenasów.
Tłumaczenie maszynowe
27 października sektor wystaw i targów książki Państwowego Komitetu Polityki Informacyjnej, Telewizji i Radiofonii Ukrainy oraz wydawnictwo Solomii Pawłyczko «Osnowy» otworzyły w siedzibie Derżkominformu wystawę «Najlepsze światowe osiągnięcia — dla ukraińskiego czytelnika» i przeprowadziły posiedzenie na temat «Ukraiński przekład, jego przyszłość». Mówić dziś o wydawnictwie «Osnowa» to, bez przesady, mówić o najwybitniejszych osiągnięciach, o intelektualnych możliwościach narodu. Wystarczyłoby tylko wymienić serie, a to by już wystarczyło. Seria «Przekłady z języków dawnych» prezentuje dzieła Platona, Arystotelesa, Tomasza z Akwinu, Cycerona, Seneki, Machiavellego; seria «Literatura zagraniczna» to dzieła Stendhala, Maupassanta, Sz. Brontë, Y. Kawabaty, D. H. Lawrence’a, W. Goldinga, M. Frischa... A do tego światowie znane prace z zakresu ekonomii, menedżmentu, administracji państwowej, socjologii, historii... Lista osiągnięć, które ukazały się pod marką wydawnictwa «Osnowa», byłaby bardzo długa. Z troską o przyszłość narodu, jego intelektualne możliwości, z troską o wychowanie młodych tłumaczy odbyło się posiedzenie, które prowadziła dyrektor wydawnictwa «Osnowa» pani Walentyna Kyrłowa. Zwróciła ona uwagę obecnych na dwie wyjątkowe książki — Normana Daviesa «Europa» oraz «Wędrówki po miejscach świętych Wschodu w latach 1723–1747» Wasyla Hryhorowycza-Barskiego. Dyrektor wydawnictwa opowiedziała o współpracy wydawnictwa z różnymi instytucjami oraz o planach wydawniczych. Na posiedzeniu obecni byli: zastępca przewodniczącego Derżkominformu W. H.
LISTOPAD, nr 11 (77), 2000 ROK
Ablicow, pomocnicy i doradcy. Zjawili się tu najwybitniejsi specjaliści-tłumacze wydawnictwa «Osnowy»: D. Nalywajko, W. Szowkun, P. Taraszczuk, O. Mokrowolśkyj, doktorzy nauk filologicznych W. Morenec, W. Ahiejewa, M. Sulima, pisarka O. Zabużko, kierowniczka programu wydawniczego Fundacji «Odrodzenie» pani I. Kuczma, wydawcy, dyrektorzy wydawnictw i inni. Na posiedzeniu mówiono o potrzebie kadr, o organizacji seminariów translatorskich w Kijowie na wzór tych, które prowadzi M. Hablewycz we Lwowie. Podkreślano, że tłumaczenie to sprawa o znaczeniu państwowym.
Nasz kor.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zarówno miłośnikom poezji, jak i studentom filologii, którzy studiują literaturę narodów słowiańskich. Analityczna ocena jakości przekładów to kwestia czasu. My natomiast wierzymy w talent Leonida Tałalaja i gratulujemy solidnego dorobku w jego biografii twórczej! I nie jest to tylko patetyczny zwrot, wygłoszony z okazji debiutu wydawniczego: w naszych czasach, kiedy wielu literatów próbuje po prostu „wpasować się” w rynek, Leonid Mykołajowycz dokonał prawdziwego wyczynu literackiego: z miłością opracowana i przetłumaczona przez niego antologia poezji chorwackiej odtąd jest faktem literatury ojczystej, który będzie pełnoprawny także za sto lat, swoistym znakiem interakcji poezji słowiańskiej. Możliwe, że współcześni pisarze chorwaccy podejmą tę sztafetę i, podobnie jak ich poprzednicy — W. Rabaczewicz i A. Harambašić, którzy jako pierwsi opublikowali utwory T. Szewczenki w języku chorwackim, opracują reprezentatywną antologię poezji ukraińskiej. Właściwie może to być wspólne wydanie „Proświty” i „Maticy chorwackiej”, połączonych wspólnymi zasadami ideologicznymi. Książka została wydana przy wsparciu Ambasady Republiki Chorwacji na Ukrainie, a także przy wsparciu finansowym przedstawicielstwa firmy „Pliva” na Ukrainie oraz firmy „Mozaik”. Wydaje się, że wdzięczni czytelnicy przyłączą się do naszej opinii i wraz z autorem oraz redakcją „Słowa Proświty” podziękują także sponsorom, którzy pomagają nam w trudnym dla wydawnictw czasie dbać o źródła duchowości. Nasz kor. Na zdjęciu po lewej: Leonid Tałalaj — twórca antologii „Dyw perszoho”, Lubow Hołowko — redaktor naczelna Głównej specjalistycznej redakcji literatury w językach mniejszości narodowych Ukrainy, Marjan Kombol — Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Republiki Chorwacji na Ukrainie. A wysoce profesjonalnie, z wiedzą, uporządkowała tę książkę żona i bratnia dusza profesora Czepełyka, doktor architektury Zoja Wasyliwna Mojsejenko. W wydaniu tej książki-informatora znacząco pomógł nasz Ogólnoukraiński Fundusz wspierania odtwarzania wybitnych zabytków dziedzictwa historyczno-architektonicznego imienia Olesia Honczara. Książka profesora Czepełyka jest prawdziwym informatorem. Prawie półwieczny dorobek artysty ma również niezmierną wartość praktyczną. Przecież stworzona przez Wiktora Wasylowycza dokumentacja naukowa daje możliwość dokładnego odtworzenia choćby najdoskonalszych pod względem formy budowli w stylu ukraińskiej secesji. I takie działania zostały już przez nas zapoczątkowane. Przecież stale działająca Komisja i Rada Naukowa ds. odtwarzania utraconych zabytków, kierowane przez akademika Petra Tronkę, włączyły do Perspektywicznego programu odtwarzania wybitnych zabytków, zatwierdzonego przez Rząd Ukrainy, także budowle tego stylu. I naukową podstawą ich odtworzenia staną się dokumenty graficzne i tekstowe, stworzone przez profesora Czepełyka. Realna wartość tej książki-informatora została już doceniona przez uczonych i specjalistów. Potwierdziło się to przekonująco także podczas szeroko prezentowanych spotkań z książką w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Budownictwa i Architektury. A także w instytucjach Państwowego Komitetu Budownictwa, Architektury i Polityki Mieszkaniowej Ukrainy. I to przekonująco świadczy o konieczności wydania wszystkich wieloletnich publikacji Wiktora Wasylowycza. Jego całego życia poświęcenie nie było daremne. Oles SYŁYN, zasłużony architekt, zasłużony działacz kultury Ukrainy, członek Komisji i Rady Naukowej ds. odtwarzania zabytków przy Prezydencie Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
12 września 1900 roku w Kozowej na Tarnopolszczyźnie założono czytelnię «Proświty». Na walnym zgromadzeniu wybrano główny zarząd w składzie: Paweł Swystun — ksiądz, Mykoła Olijnyk, Tymko Mychajłycia oraz inni, łącznie jedenastu członków. Wtedy też, na początku wieku, w większości wsi naszego regionu utworzono czytelnie «Proświty». Należy jednak zaznaczyć, że pierwszą czytelnię «Proświty» otwarto we wsi Denisów w 1877 r., a we wsi Taurowie — w grudniu 1895 r. «Proświta» miała wielki autorytet, była drugą wpływową siłą po Kościele. Organizowała obchody ważnych dat narodu ukraińskiego, jak na przykład dni szewczenkowskie. W każdej czytelni były biblioteki z ukraińskimi książkami, a w pierwszej kolejności «Kobziarz» Tarasa Szewczenki, «Historia Ukrainy», działały chóry, kółka dramatyczne, które wystawiały ukraińskie sztuki, prenumerowano ukraińskojęzyczne gazety i czasopisma. W dni wolne i świąteczne chłopi masowo zbierali się w czytelniach, gdzie słuchali lektora, który na głos czytał gazetę lub artykuł z czasopisma, ciekawą książkę. Szczególnie chłopi lubili słuchać «Kobziarza» Tarasa Szewczenki. Kolejno we wsiach «Proświta» organizowała festyny — swoiste święta amatorskiej twórczości artystycznej, zawody sportowe, rozrywki młodzieżowe. Przy wiejskich oddziałach «Proświty» działały organizacje sportowe młodzieży: «Płast», «Sicz», «Łuh», w których wychowywano młode pokolenie w duchu narodowym. Każdy chłop uważał za zaszczyt bycie członkiem «Proświty». Z inicjatywy «Proświty» wszędzie po wsiach powstają spółdzielnie spożywców, kasy kredytowe. Spółdzielnie spożywców tworzą swoje przedsiębiorstwa handlowe, stowarzyszenia gospodarcze, które stają się silnymi konkurentami dla żydowskich kramarzy, zwłaszcza żydowskich karczmarzy. Kościół i «Proświta» prowadzą aktywną walkę przeciwko pijaństwu i jego szerzeniu się wśród obywateli. Chłopi zaczynają kupować towary w spółdzielni, karczmy omijają, bo jest czytelnia «Proświty», gdzie można ciekawie spędzić czas. Kramarze i karczmarze bankrutują i wyjeżdżają ze wsi i miasteczek. Tak samo tworzą się kasy kredytowe, gdzie za niewielki procent można pożyczyć pieniądze. Sprzyjało to rozwojowi gospodarstw chłopskich i rujnowało lichwiarzy, którzy pożyczali pieniądze na wysoki procent i często doprowadzali chłopów do ruiny. W ten sposób «Proświta» sprzyjała rozwojowi ścisłych, harmonijnych relacji między chłopstwem a inteligencją, budziła świadomość narodową w masach chłopskich. Przygotowała grunt pod stworzenie korpusu Ukraińskich Strzelców Siczowych, którzy odegrali szczególną rolę w narodowym ruchu wyzwoleńczym lat 1917—1920. Po I wojnie światowej na ziemiach zachodnioukraińskich, okupowanych przez Polskę, wznowiono działalność «Proświty». W Kozowej 15 lipca 1924 roku przewodniczącym «Proświty» wybrano Wasyla Czaplię, sekretarzem — Symeona Stecia, członkami zarządu — Danyła Hropiaka, Mychajła Stecia, Iwana Sołtysa, Petra Fedorczaka. W latach 30. Towarzystwo kontynuowało swoją patriotyczną działalność. Utworzono tu organizację młodzieżową «Płast», której kierownikiem wybrano Mykołę Trofymiaka. Kozowska «Proświta» wychowała takich działaczy jak Wołodymyr Hereta, Lew Zacnyj, Mychajło Sołtys. Była poprzedniczką sławnej Ukraińskiej Powstańczej Armii (OUN-UPA), która okryła się nieśmiertelną sławą w walce o niepodległość Ukrainy. Nieprzypadkowo reżim bolszewicki w 1939 roku po zajęciu Zachodniej Ukrainy zakazał «Proświty», a jej działaczy represjonowano i zniszczono. Analogicznie postąpił reżim hitlerowski w 1941 roku. «Proświta» została zakazana, a wielu jej członków zesłano do obozów koncentracyjnych. Kozowską «Proświtę» wznowiono 5 lutego 1989 roku. We wszystkich wsiach utworzono oddziały pierwotne, a przy wszystkich szkołach stworzono uczniowskie oddziały «Młodej Proświty». Dzisiejsi proświcianie kontynuują tradycje starej «Proświty» i biorą aktywny udział w budowie niepodległej Ukrainy, wprowadzając w życie ukraińską ideę narodową. Dmytro Fedyk, przewodniczący Kozowskiej rejonowej organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki. LISTOPAD, NR 11 (77), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
17 października w pomieszczeniu Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy odbyła się prezentacja książki „Cud pierwszego. Strony chorwackiej poezji” (Kijów: Główna Specjalistyczna Redakcja Literatury w Językach Mniejszości Narodowych Ukrainy, 2000). Prezentacja została zorganizowana przez Państwowy Komitet Polityki Informacyjnej i Radiofonii Ukrainy, Główną Specjalistyczną Redakcję Literatury w Językach Mniejszości Narodowych Ukrainy oraz Ambasadę Republiki Chorwacji na Ukrainie. Opracował, napisał przedmowę do wydania oraz przetłumaczył chorwackie utwory znany ukraiński poeta, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki Leonid Tałałaj. Ta książka bez wątpienia zasługuje na szerszą rozmowę i należy mieć nadzieję, że taka wkrótce się odbędzie. W czasach zawężania horyzontów literackich i w okresie, gdy ukraińska nauka i sztuka wzbogaciły się o prawdziwie unikalną książkę-przewodnik Wiktora Wasylowycza Czepełyka „Ukraiński modernizm architektoniczny”. Ze względu na swoją wartość i oryginalność od razu stała się ona rarytasem. Style architektoniczne, jako ozdoba naszego środowiska życia, u każdego narodu są swoiste i kształtują się nie przez poszczególnych artystów, a przez naród. Nie jako „moda”, lecz według obiektywnych praw czynników przyrodniczo-klimatycznych. Powiedzmy, styl „płomienistego” gotyku Włoch odczuwalnie różni się od powściągliwych form gotyku skandynawskiego. Tak samo styl przepięknie zdobnego ukraińskiego baroku różni się od nadbałtyckiego. Jeśli chodzi o styl modern, co z francuskiego oznacza „najnowszy”, to na Ukrainie jest on oryginalny nie tylko pod względem form narodowych. Dzięki ukraińskim architektom rozprzestrzenił się on na miasteczka i wsie, a to dlatego, że nabrał na Ukrainie cech narodowych zarówno w architekturze, jak i w sztuce użytkowej. Do stylu modern na Ukrainie szeroko włączano tradycyjne formy właśnie ludowego budownictwa z jego malowniczymi ornamentami i wzorami, a także kolorami. Dlatego styl modern od końca XIX i na początku XX wieku zyskał u nas taką popularność i był postrzegany jako narodowy. Sprzyjała temu również twórcza działalność utalentowanych ukraińskich architektów i artystów. Wśród nich szczególnie płodny był wkład W. Kryczewskiego, O. Słastiona, Je. Serdiuka, I. Łewynskiego, S. Tymoszenki, M. Diaczenki. Lecz w szowinistycznym Imperium Rosyjskim wszystko, co narodowe, postrzegano jako wrogie. A za czasów radzieckiego totalitaryzmu określano to jako przejaw „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”. Twórcom narodowo-postępowych dążeń Leonidowi Tałałajowi udało się odkryć jeśli nie kontynent, to piękną, oryginalną wyspę, na której nie jest on turystą, a odkrywcą-badaczem. Słowo wstępne do tego eleganckiego, dwujęzycznego wydania (równolegle podane teksty chorwackie i ukraińskie) napisał profesor Đuro Vidmarović — członek Towarzystwa Literatów Chorwackich i były Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Republiki Chorwacji na Ukrainie. Antologia poetycka zapoznaje czytelnika z przykładami chorwackiej poezji od epoki Odrodzenia, począwszy od XV w., kiedy jeden z najwybitniejszych poetów słowiańszczyzny Marko Marulić jako pierwszy przemówił do swojego narodu nie językiem łaciny, a swoim ojczystym, aż po przykłady twórczości znanych poetów, którzy tworzą chorwacką poezję dzisiaj. Zbiór antologiczny, pierwszy na Ukrainie — to dobry prezent zarówno dla tych, którzy doświadczali ucisku. A ich dzieła-budowle i zespoły w stylu ukraińskiego modernizmu niszczono lub zniekształcano nie do poznania. Lista takich strat byłaby zbyt długa. Nawet sama nazwa tego stylu została nakazowo skazana na zapomnienie. Jednak w surowych czasach prześladowań narodowych, wtedy jeszcze architekt-początkujący, Wiktor Czepełyk wyznaczył swój cel zawodowo-życiowy i obowiązek narodowy: nie pozwolić na zatracenie twórczych osiągnięć w stylu ukraińskiego modernizmu. Uwiecznić to, co choć trochę się zachowało i jest dalej niszczone. A także naukowo odtworzyć wizerunki tych budowli w tym stylu, które już utracono. I to ze świadomością, że stanowi to zagrożenie nie tylko dla jego działalności zawodowej. Nie porzucił on tej niezwykle trudnej działalności nawet po zostaniu profesorem Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Budownictwa i Architektury, i tak — wytrwale, nieustannie — przez całe świadome życie, aż do momentu, gdy z niego odszedł. Dobrodziej Czepełyk (bo działał przecież dla dobra!) objeździł i obszedł pieszo całą Ukrainę oraz tereny poza nią, gdzie licznie mieszkali Ukraińcy, w poszukiwaniu budowli w stylu ukraińskiego modernizmu. Była to niezwykle żmudna praca polegająca na ich pomiarach i dokumentacji, nie posiadając nawet odpowiednich narzędzi. Sumiennie opracował wszystkie dokumenty archiwalne. A potem zbadane obiekty wcielił w szkice i rysunki. Tak stworzył prawdziwą galerię budowli tego oryginalnego stylu, utraconego dziedzictwa narodowego. W cudownej pod względem treści książce Wiktora Wasylowycza zawarto tylko cząstkę jego tytanicznego dorobku. Jednak nawet to, co się w niej znajduje, zachwyca nie tylko profesjonalistów, ale każdego, komu udało się wziąć ją do rąk.
Tłumaczenie maszynowe
Konstytucyjne rozwiązanie problemów językowych na Ukrainie zależy przede wszystkim od praktycznych działań władzy państwowej. Sytuacja języka ukraińskiego jest zbyt poważna, aby można ją było naprawić decyzjami „okrągłych stołów” oraz oświadczeniami czy apelami. Ogólnoukraiński lament i narzekania na ten temat jedynie odciągają ukraiński intelekt od pragmatycznych, radykalnych działań. Teraz prawdziwe pole walki o język ukraiński znajduje się w sferze władzy i prawa, a nie w dziedzinie kultury i sztuki. Przede wszystkim warto zacząć od gruntownej analizy sytuacji prawnej w sferze funkcjonowania języków oraz oceny odpowiednich programów rządowych. Postanowieniem Gabinetu Ministrów Ukrainy z dnia 21.06.2000 roku nr 1004 wprowadzono zmiany i uzupełnienia do „Kompleksowych działań na rzecz wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego”, przyjętych 8.09.1997 roku (postanowienie nr 998). Wprowadza się nową redakcję tekstu działań (rozdział II). Faktycznie jest to nowy program rządowy. Ciekawe, na ile jest on lepszy i czy zdoła wykonać swoje zadanie — zapewnić rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego? Aby wyjaśnić to sobie, musiałem przeprowadzić analizę porównawczą dokumentów (starej i nowej redakcji) i sformułować swój, być może subiektywny, pogląd na rządowy program językowy. 1. Z tekstu starej redakcji dokumentu usunięto punkt 1, który dotyczył propagandy i wyjaśniania projektu Ustawy „O rozwoju i stosowaniu języków na Ukrainie”, a także wnoszenia propozycji przez społeczeństwo i struktury rządowe do aktów normatywno-prawnych w sferze funkcjonowania języków. Niestety, tego punktu nie można uznać za wykonany, ponieważ tekst nie był publikowany w środkach masowego przekazu i jest faktycznie nieznany nawet większości aktywnych organizacji społeczno-politycznych. Poważnych publikacji z analizą projektu nowej ustawy językowej praktycznie nie było. Opublikowany przeze mnie artykuł na ten temat w „Słowie Proświty” nie rozwiązuje sprawy ze względu na ograniczony zasięg gazety. Skuteczna mogłaby okazać się dyskusja w prasie miejskiej i obwodowej. Do tej pory żaden z tych periodyków nie opublikował projektu nowej ustawy językowej. A szkoda, bo projekt ma bardzo istotne wady. Ta okoliczność, w połączeniu z niejednoznacznością stanowisk deputowanych w kwestii języka ukraińskiego, czyni niemożliwym przyjęcie dobrej ustawy bez wpływu potężnej opinii publicznej. Ta opinia społeczeństwa musi sama ukształtować się w przestrzeni informacyjnej i wypełnić jeszcze misję rozwiania spekulacji politycznych wokół problemu funkcjonowania języków. Wykrystalizowałyby się praktyczne podstawy prawne konstytucyjnego porządku funkcjonowania języków, raz na zawsze zostałyby odrzucone nieuzasadnione roszczenia języka rosyjskiego do państwowości. Przy okazji zapobiegłoby to możliwości referendum w kwestii języka rosyjskiego, które obecnie jest całkowicie możliwe z przewidywalnie „pozytywnym” rezultatem. Dzieje się tak dlatego, że ukraińskie społeczeństwo nie jest przygotowane do podjęcia decyzji prawnej w kwestii funkcjonowania języków na Ukrainie. Usunięto punkt 4 (stara redakcja) o stałym szerokim wyjaśnianiu, propagandzie oraz studiowaniu przez wszystkie warstwy ludności ustawodawstwa o językach. W nowym dokumencie to działanie nie ma kontynuacji. Wprowadzenie punktu 1 (nowa redakcja) dotyczącego organizacji szerokiego wyjaśniania znanego Orzeczenia Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z dnia 14.12.99 roku w sprawie oficjalnej wykładni 10. artykułu Konstytucji całkowicie nie rozwiązuje sprawy. Przecież potrzebne są nowoczesne komentarze prawnicze i publikacje nie tylko na temat wykładni oficjalnej funkcji języka państwowego. Bardzo ważne są wyjaśnienia trybu funkcjonowania języków we wszystkich sferach działalności społecznej, włącznie z konstytucyjnym obowiązkiem każdego obywatela wobec języka państwowego. Progresywny jest wprowadzony punkt 20 (nowa redakcja) dotyczący organizacji stałej dyskusji w środkach masowego przekazu na temat aktualnych kwestii współczesnego stanu języka ukraińskiego oraz zadań dotyczących podniesienia jego priorytetu i prestiżu, wzmocnienia roli konsolidującej społeczeństwo. Jednak wśród wykonawców tego działania z jakiegoś powodu nie ma
administracji lokalnych, które faktycznie kontrolują najbardziej dostępne środki przekazu. Czyżby koordynator „Kompleksowych działań” miał realny wpływ na środki przekazu Ukrainy? 2. Usunięto punkt 6 (stara redakcja) dotyczący uwzględniania przy atestacji pracowników budżetowych poziomu znajomości i korzystania z języka ukraińskiego. Przykład wielu wysokich urzędników świadczy o tym, że środek ten nie został wykonany. Dlatego punkt ten powinien był pozostać w nieco zmienionej formie, przewidującej obowiązkowe zwolnienie z zajmowanych stanowisk wszystkich osób, które ignorują język państwowy i nie przeszły odpowiedniej atestacji. Nowy punkt 2 (nowa redakcja) dotyczący przeprowadzania kontroli przestrzegania przez organy władzy państwowej i samorządowej wymogów konstytucyjnych w zakresie języka państwowego, niestety, nie przewiduje konsekwencji takich kontroli. Można by wprowadzić przynajmniej uniwersalną zasadę — nadzwyczajną atestację z odpowiednimi wnioskami dla osób naruszających Konstytucję. W pewnym stopniu zrekompensowałoby to częściowo usunięcie punktu 6. 3. Zamiast punktu 14 (stara redakcja): „Wydanie «Ukraińskiej pisowni» w nowej redakcji (1997—1998)” wprowadzono punkt 14 (nowa redakcja): „Przygotować nową redakcję «Ukraińskiej pisowni» oraz zapewnić jej wydanie” (IV kwartał 2001 roku). Zatem zamiast wydać nową pisownię w 1998 roku, Rząd toleruje zgubną dla języka ukraińskiego długotrwałą dyskusję, która potrwa w sumie zapewne pięć lat. Żaden język nie wytrzyma takiego eksperymentu. Wkrótce całe pokolenie uczniów okaże się „warunkowo niepiśmienne”. Czy wytrzyma to język, dotknięty rusyfikacją i celowym zniekształcaniem w mediach i reklamie?!! 4. Zamiast punktu 22 (stara redakcja) dotyczącego dostosowania sieci placówek oświatowych do wymogów ustawodawstwa o językach (1998—1999) wprowadza się stale działający punkt 4 (nowa redakcja) o dziwnym sformułowaniu: „Kontynuując pracę związaną z dostosowaniem sieci placówek przedszkolnych i ogólnokształcących do składu narodowościowego w regionach oraz życzeń obywateli”. Przecież „Kompleksowe działania” dotyczą wyłącznie języka ukraińskiego, a placówki oświatowe powinny być dostosowywane do potrzeb ludności ukraińskiej i z uwzględnieniem priorytetowego statusu języka ukraińskiego zgodnie z Konstytucją, a nie z uwzględnieniem życzeń obywateli. Żadne, nawet bardzo bogate państwo świata nie może pozwolić sobie na uwzględnianie wszystkich potrzeb zdobycia wykształcenia w jakimkolwiek języku. Spełnianie takich zachcianek, gdy rdzenna ludność zmuszona jest uczyć się w języku rosyjskim mniejszości, jest co najmniej niehumanitarne i niesprawiedliwe. Nie chodzi o pełne zaspokojenie potrzeb oświatowych Ukraińców kosztem przekształcania szkół rosyjskojęzycznych. Należy przemyśleć mechanizm kompensacji strat wynikających z długotrwałej rusyfikacji Ukraińców poprzez odpowiednią orientację systemu oświaty. A nawet dostosowanie liczby placówek oświatowych do składu narodowościowego ludności jest formalnie niemożliwe, ponieważ w paszportach nie ma rubryki narodowość. Wszyscy jesteśmy Ukraińcami, więc bądźmy nimi, ucząc się i szanując język ukraiński! Nowo wprowadzony punkt 5 (nowa redakcja) uderza swoim „radykalizmem”: „Zbadać kwestię stosowania języka państwowego w pracy ogólnokształcących placówek oświatowych, domów dziecka i przedszkoli typu internatowego oraz w razie potrzeby udzielić im praktycznej pomocy w zakresie aktywnego wprowadzania języka ukraińskiego do procesu dydaktyczno-wychowawczego (2000—2001)”. Okazuje się, że wciąż za mało jest 10-letniego terminu wprowadzania języka państwowego, który ma wszelkie podstawy prawne, by w pełni funkcjonować wszędzie. Zamiast nieprzygotowanych nauczycieli dawno trzeba zatrudnić wystarczająco wykwalifikowanych i problem języka ukraińskiego rozwiąże się od razu. Zamiast tego Rząd wydaje jeszcze na dwa lata indulgencję na rusyfikację ukraińskiej młodzieży w systemie oświaty oraz naruszanie Konstytucji i ustaw Ukrainy o językach. A może pomoc Rządu polega na natychmiastowej atestacji personelu zrusyfikowanych placówek oświatowych i zwolnieniu nieudolnych? Wtedy warto byłoby powiedzieć to otwarcie. W każdych warunkach kontrola reżimu językowego placówek oświatowych i jego korekta powinny odbywać się stale, a nie do 2001 roku. To samo dotyczy środka dotyczącego zwiększenia nakładów wydawnictw w języku ukraińskim aż do 2002 roku, zamiast robić to stale. Żaden wydawca nie będzie liczył na dwa lata! 5. Warto byłoby pozostawić punkt 33 (stara redakcja) dotyczący pracy związanej z poszukiwaniami poza granicami Ukrainy dokumentów i dóbr kultury. Byłoby to jakąś gwarancją finansowania takich prac z budżetu. 6. Wprowadzony punkt 28 (nowa redakcja) przewiduje jedynie składanie propozycji dotyczących opodatkowania importu produktów drukowanych (termin do końca 2000 roku). Znacznie skuteczniejsze i niezbędne byłyby środki dotyczące zniesienia podatków z ukraińskojęzycznych produktów drukowanych i stworzenia surowych warunków opodatkowania importu. 7. Obiecujące jest pojawienie się punktu 18 (nowa redakcja) dotyczącego opracowania w IV kwartale 2000 roku jednolitej państwowej polityki językowej w odniesieniu do środków przekazu i przestrzegania przez nie norm języka ukraińskiego. Wszyscy jesteśmy konsumentami informacji, dlatego logiczne byłoby szerokie omówienie przez społeczeństwo projektu tego dokumentu. Jeszcze na dwa lata przedłuża się termin przygotowania transmisji ukraińskich programów radiowych i telewizyjnych za granicę oraz stworzenia w tym celu osobnego kanału telewizyjnego. 8. Nowy punkt 27 przewiduje opracowanie programu (w ciągu 2000—2001 lat) dalszego utrwalania języka ukraińskiego w Siłach Zbrojnych, organach sądowych i ścigania, placówkach i instytucjach ochrony zdrowia, sportu, turystyki, a także w życiu codziennym. Wprowadzanie programów utrwalania języka ukraińskiego w organach siłowych, ścigania i sądowych jest jakoś niestosowne. Przecież ci funkcjonariusze składają przysięgę, która zobowiązuje ich od pierwszego dnia służby do wypełniania tego wymogu Konstytucji. Z tymi, którzy nie chcą pełnić służby w języku ukraińskim, nie trzeba prowadzić rozmów agitacyjnych. Programy utrwalania języka ukraińskiego mają sens tylko w sporcie i turystyce, a także są niezbędne do przezwyciężenia totalnej rusyfikacji życia codziennego obywateli. 9. Wprowadzenie punktu 39 „Przeprowadzić sztafetę językową «Małe miasta Ukrainy»” można odbierać jako żart. Przypomina to jakąś nieudolną staroreżimową pokazówkę i nic poza marnotrawstwem środków nie przyniesie. Podobne rzeczy trudno sobie wyobrazić w wolnym państwie europejskim. A może taki środek będzie demonstrował fakt, że język ukraiński został niemal wytępiony z miast i może być co najwyżej przekazywany w sztafecie, póki jeszcze nie wypchnięto go na margines. Zatem nie warto robić z ukraińskiej tragedii show, a zaoszczędzone pieniądze lepiej zainwestować w jeden z radykalnych środków, zorientowany na szybkie utrwalenie języka ukraińskiego na Ukrainie — chociażby ukrainizować wspólnymi siłami stolicę Ukrainy. Ogólnie nowa redakcja „Kompleksowych działań” zawiera szereg postępowych punktów, ale wyraźnie brakuje jej tego prawnego pragmatyzmu i radykalizmu, które dawałyby nadzieję na odczuwalny postęp we wzmacnianiu pozycji języka ukraińskiego na Ukrainie. Bardzo szkoda, że w nowej redakcji działań nie znalazły swojej kontynuacji niezłe punkty starego programu, a niektóre kwestie rozwiązano nie do końca poprawnie. Odnosi się wrażenie, że projekt nowego programu przerabiano w pośpiechu. Dlatego trudno ocenić, która redakcja jest lepsza, nowa czy stara. Szczególnej pewności, że nowy program wykona swoje zadanie, nie ma. Nie dlatego, że jest niedoskonały, a dlatego, że jest to program nie uzdrowienia sytuacji językowej, a jedynie jej stabilizacji ze zbyt powolnym postępem. A nawet przy założeniu idealnego programu trudno oczekiwać należytego efektu, ponieważ sam mechanizm jego wprowadzenia i działania jest zasadniczo nieadekwatny do konstytucyjnej wagi problemu. Nadanie funkcji koordynacyjno-organizacyjnych, związanych z wykonaniem „Kompleksowych działań”, nie podnosi odpowiedzialności za rozwiązanie problemu utrwalenia i rozwoju języka ukraińskiego na poziom ogólnopaństwowy. Przecież kwestia jest znacznie szersza i obejmuje nie tylko sferę humanitarną, a całe społeczeństwo, cały naród ukraiński. Logika podpowiada konieczność znacznie wyższego, najwyższego poziomu zatwierdzenia takiego dokumentu — Ukazem Prezydenta Ukrainy. Kontrolę nad wykonaniem takiego programu mogłaby sprawować Rada Bezpieczeństwa Narodowego, a koordynatorami i organizatorami mogliby stać się pierwsi kierownicy wszystkich rodzajów władzy państwowej. Należy również przewidzieć mechanizm wpływu społeczeństwa na wykonanie działań oraz kontrolę społeczną poprzez partie i organizacje narodowe. Wołodymyr FERENC, m. Iwano-Frankiwsk
PRENUMERATA NA 2001 ROK Drodzy nasi czytelnicy! Na Ukrainie trwa prenumerata wydawnictw periodycznych na 2001 rok. Obecnie, gdy zagrożenie narodowej przestrzeni informacyjnej jest oczywiste — rosyjskie wydawnictwa nie tylko całkowicie ją okupowały, ale prowadzą otwartą antyukraińską kampanię, wyśmiewają państwo ukraińskie, niszczą naszą moralność, światopogląd i duchowość, każde narodowe demokratyczne wydawnictwo staje się bojownikiem na ostatnim szańcu. Prenumerując ukraińskie wydawnictwo, Państwo osobiście, drogi czytelniku, wzmacniacie jego pozycję, jego siły, jego słowo. Nasza ogólnoukraińska gazeta «Słowo Proświty» (indeks pocztowy 30617) — to bodaj jedyna na Ukrainie kulturologiczno-oświatowa gazeta, która bezkompromisowo reaguje na wszystkie problematyczne kwestie języka ukraińskiego, duchowości, kultury. Koszt rocznej prenumeraty — 7 hrywien 32 kopiejki. Wszyscy my z Państwem, drodzy proświcianie, — budowniczowie duchowej ukraińskiej katedry. Wkład każdego — 7 hrywien 32 kopiejki. Niewielka suma, ale wielka nagroda. Wszyscy Ukraińcy, dorośli i dzieci, prenumerujcie «Słowo Proświty»! Proświty
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
pozwalał, to sprawy wydawnicze. Pewnego razu Iwan Fedorowycz przypadkowo wspomniał w liście do swoich czerkaskich przyjaciół, że 300 hrywien zebranych na rozliczenie z wydawnictwami musiał wydać na lekarstwa — tak źle się czuł. A żeby wiązać koniec z końcem, przeszedł nawet na wolności na więzienną rację żywnościową. Kiedy Korsunowie opowiedzieli o tym prezesowi Klubu czerkaskiej inteligencji proświtańskiej, dyrektorowi generalnemu ZAT „Jurija” Anatolijowi Wołoszynowi, ten od razu postanowił pomóc poecie. Ale Hnatiuk odmawiał: — Prześlę Państwu swoje książki i będę rad, jeśli uda się Wam je rozpowszechnić… „Jurija” zakupiła książki dla kolegium „Berehynia” oraz innych placówek oświatowych Czerkas. Potem Wołoszyn nie wytrzymał i jako pierwszy z czerkasian odwiedził Hnatiuka w Borysławiu. I jeszcze raz w imieniu czerkaskich proświtian zaprosił Iwana Fedorowycza do nas w gości. Czekali na niego w tym roku na dni szewczenkowskie, ale nie mógł przybyć — akurat w Kijowie czekał na wręczenie przyznanej mu Narodowej Nagrody imienia T. H. Szewczenki. Od razu zadzwonił do Czerkas: — Spieszę podzielić się radością, gdyż wiem, że się o mnie martwicie. Hnatiuk odwiedził Czerkaszczyznę dopiero niedawno. Temu wydarzeniu Klub inteligencji proświtańskiej poświęcił wyjazdowe posiedzenie, a przewodnikiem został nauczyciel filologii ukraińskiej kolegium „Berehynia”, krajoznawca Mykoła Hudzyma. Poeta zapoznawał się z wybitnymi miejscami kozackiego kraju, a uczestnicy podróży usłyszeli z jego ust opowieść o niełatwym życiu. „Moje marzenie z Wołynia do Czerkas przebijało się przez Kołymę” Wiersze zaczął pisać w 1942 roku, jako trzynastoletni nastolatek. Jego ulubioną książką, drugą po szewczenkowskim „Kobzarzu”, stała się książka Jurija Horlisa-Horskiego „Chołodnyj Jar”. Właśnie te książki, zdaniem poety, rozbudziły w nim ducha patriotycznego, który dostał mu się w spadku po pradziadku, który palił majątki polskich panów-najeźdźców, znęcających się nad ukraińskimi chłopami. Od tamtego czasu marzył, by odwiedzić Czerkaszczyznę w Chołodnym Jarze, skąd, w jego przekonaniu, najczęściej, jeszcze od czasów Bohdana i hajdamackich, podnosiły się groźne fale narodowo-wyzwoleńczej walki. Sam odnalazł bojowników Ukraińskiej Powstańczej Armii, którzy walczyli przeciwko okupantom na dwa fronty — i przeciwko hitlerowcom, i przeciwko stalinowskiemu reżimowi. Został ich młodym zwiadowcą.
Tłumaczenie maszynowe
Odkrycie czyhyryńskie
Przebywając w delegacji służbowej w Czyhyrynie, mieszkaniec Czerkas Wołodymyr Korsun, po zakończeniu spraw, jak zawsze wstąpił do miejscowej księgarni, gdzie natrafił na pięknie wydany tomik poetycki nieznanego mu poety Iwana Hnatiuka, zatytułowany „Nowe obliczenie czasu”. Już pierwsze wersy, na których zatrzymał wzrok, poruszyły jego serce. Były one współbrzmiące z ówczesną sytuacją: niezdolne do życia imperium zła już się rozpadło, ale dalsze kroki na drodze kształtowania się niepodległej Ukrainy były niezdecydowane… Wołodymyr Pantelijowycz przyciskał książkę do serca i radował się, niczym szczęśliwy poszukiwacz pereł, który w morskiej głębi odnalazł wreszcie swoje szczęście. Czerkasianin Korsun to nieprzeciętna osobowość. Należy do tych wysoko wykształconych, inteligentnych ludzi, którzy we wszystkich czasach trudnej ukraińskiej historii pozostawali nosicielami kultury narodowej, przekazując ją z pokolenia na pokolenie. Tak więc książka Iwana Hnatiuka „Nowe obliczenie czasu” krążyła wśród przyjaciół, a jako pierwszy przeczytał ją Anatolij Wołoszyn, prezes Klubu Inteligencji Proświty w Czerkasach. Razem wszyscy cieszyli się, że mamy takiego wspaniałego Iwana Hnatiuka, którego dar poetycki współbrzmi z twórczością Tarasa Szewczenki i Wasyla Symonenki. Cieszyli się z kształtowania się ukraińskiej demokracji, rozumiejąc, że zbiór został po raz pierwszy wydany bez ingerencji kompartyjnej cenzury.
Z Czerkas do Borysławia i z Borysławia do Czerkas popłynęły niczym gołębie listy
— Po jakimś czasie — wspomina Wołodymyr Pantelijowycz — miałem okazję jeszcze raz przekonać się o sile ducha tego poety: w „Literackiej Ukrainie” opublikowano odmowę Hnatiuka przyjęcia stypendium, przyznanego mu przez Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy. Z godnością i tłumionym gniewem poeta odrzucał propozycję, oświadczając, że chce żyć tak, jak żyje cały naród. „A narodowi żyje się ciężko — zanotował Korsun w swoim dzienniku — a miejscami i głodno. Jak dla mnie, to byłoby sprawiedliwie, gdyby były wieloletni więzień stalinowskich łagrów, człowiek już nie młody i chory na suchoty, miałby choć odrobinę ponad to, co mają wszyscy, ale Poeta myśli inaczej — to tylko podkreśla nieprzeciętność jego natury, niepodobieństwo do nas — wszak przyzwyczailiśmy się chętnie korzystać z różnych oficjalnych i nieoficjalnych przywilejów…” Z tej gazety Korsun dowiedział się również, że Hnatiuk mieszka w mieście Borysław w obwodzie lwowskim. Tego samego wieczoru Wołodymyr Pantelijowycz odważył się napisać list: „Nisko chylę przed Wami swoją siwą głowę na znak głębokiego szacunku dla Was — Poety i Obywatela. Czytałem Waszą książkę z uczuciem wielkiego zachwytu dla Waszego talentu i — osobistej winy: w czasie, gdy Wy tułaliście się po GUŁAG-ach, ja żyłem, nawet nie uświadamiając sobie wszystkiego tego, co działo się wokół. Podziwiam Waszą odwagę — żyć w nieludzkich warunkach i tworzyć takie poetyckie arcydzieła — to tragiczny i wysoki los wybranych przez Boga…” Nie znając dokładnego adresu, na kopercie po prostu napisał: „…Borysław, obwód lwowski. Poecie Iwanowi Hnatiukowi”, mając nadzieję, że list znajdzie adresata. Jednak nie spodziewał się otrzymać odpowiedzi, rozumiejąc, że do poety takiej miary piszą ze wszystkich stron i czasu ma niewiele na odpowiedzi na wszystkie apele. Ku wielkiemu zdziwieniu Korsunów, Hnatiuk odpowiedział uprzejmym, pełnym wdzięczności listem natychmiast. Zawiązała się szczera, pełna zaufania korespondencja: „…Ja nadal przeżywam nie tyle o naszą państwowość, co o duszę narodową i pamięć naszego narodu — boję się, żeby wrogowie nie dobili ich naszymi własnymi rękami, a dokładniej — czynami”.
Wyczekiwane spotkania
Korsunowie nie raz zapraszali Hnatiuka na gościnę na Czerkaszyznę. Marzył o tym od dawna. Ale to stan zdrowia nie
Jesienią 1944 roku ojca Iwana zmobilizowano do radzieckiego wojska i w ostatnim dniu bitwy o Berlin zginął, pozostawiając żonę z czworgiem nieletnich dzieci. W tym samym roku, późną jesienią, Iwanek wraz z innymi powstańcami wpadł w zasadzkę NKWD — jeden z jego towarzyszy zginął, a jego samego aresztowano po raz pierwszy. Bili okrutnie, ale zdołał przekonać katów, że przypadkowo trafił na miejsce krótkotrwałej walki. Potem aresztowano go jeszcze wiele razy i bito z jeszcze większym okrucieństwem, ale ani razu nie wygadał się o tajemnicach UPA i tym ratował siebie oraz towarzyszy broni — wypuszczano go, uważając, że gdyby nastolatek coś wiedział, to nie wytrzymałby takich tortur. Ale stały nadzór nad nim nie ustawał. Wojna nie pozwalała chłopcu uczyć się w szkole, więc samodzielnie studiował matematykę, chemię, fizykę, wstąpił do krzemienieckiego technikum pedagogicznego, ale na początku drugiego roku został po raz kolejny aresztowany przez enkawudzistów. W drodze do więzienia udało mu się uciec. „Zapadł na dno”, ale później spróbował wstąpić do Brodzkiego technikum pedagogicznego na Lwowszczyźnie. Pod koniec 1948 roku znów go aresztowano. Enkawudziści poodnajdywali rękopisy z wierszami młodego Hnatiuka, z których część napisał po przesłuchaniach własną krwią, w kryjówkach bojowników UPA. Chcieli zmusić jego nauczycielkę do zeznań przeciwko niemu, ale ona twardo obstawała przy tym, że nie pamięta charakteru pisma swojego ucznia.
— To ja, ja pisałem! — wyręczał nauczycielkę Iwan, żeby jej już nie męczyli. Po czteromiesięcznym śledztwie dziewiętnastoletniego młodzieńca skazano na rozstrzelanie, ale potem zamieniono to na 25 lat niewoli z odbywaniem kary w specjalnych obozach dalekiej stalinowskiej Kołymy. Mając niepokorny charakter, Iwan Hnatiuk nie mógł długo utrzymać się w jednym miejscu: kierownictwo obozu starało się jak najszybciej pozbyć takiego więźnia. Musiał odbywać karę w kopalniach złota i uranu. Za nieustraszoność i desperację szanowali go nawet „złodzieje w prawie”, recydywiści-mordercy. Nigdy nie mógł pogodzić się z obrazami, obojętnością, poniżeniem godności, biernością, tchórzostwem, a tym bardziej ze zdradą. Średniego wzrostu, skrajnie wyczerpany, dawał przykład nieugiętości i walki. Do dziś jest przekonany, że od śmierci uratowała go własna twórczość poetycka, przez którą również często cierpiał w katowniach. Na początku 1956 roku został zwolniony „na podstawie postanowienia Sądu Obwodowego w Magadanie z 10 listopada 1955 roku jako cierpiący na ciężką chorobę”. Jednak, gdy Hnatiuk przybył do Borysławia, gdzie po zesłaniu mieszkała jego przyszła żona Hałyna Semeniwna, organy Bezpieczeństwa Państwowego dosłownie wygoniły ich poza granice Zachodniej Ukrainy. Dwa lata tułaczki w niekorzystnych dla chorych na suchoty płuc południowych stepach, dokąd Iwan Hnatiuk był zmuszony przeprowadzić się do swojej matki, nędza jeszcze bardziej podkopały jego zdrowie (chorował na pylicę, gruźlicę, pozostał z jednym płucem).
„To Bóg zachował mi życie”
— Wiele razy bito mnie tak, by zabić, bym umarł nie od kuli, a od męki i bólu — wspominał z gorzkim uśmiechem Iwan Fedorowycz, przechadzając się z nami obok stawu Hajdamackiego. — Kiedy traciłem przytomność — polewali mnie wodą i znów zabijali — kijami, metalowymi prętami, deptali butami… Lecz ci, którzy mnie zabijali, teraz nie budzą we mnie żadnego gniewu. Nauczyłem się wybaczać. To była ich straszna praca dla kawałka chleba z ręki okrutnego reżimu, to ich kompartyjna propaganda oślepiła… We mnie budzą oburzenie i gniew ci, którzy są obojętni na los własnego narodu, którzy spekulują naszą cierpliwością i miłosierdziem. — Komuś podłemu opłaca się szczuć „wschodniaków-Moskali” na „zachodniaków-banderowców”. Ten, kto chce znać prawdę o walce z najeźdźcami w latach II wojny światowej, niech przeczyta „Kronikę UPA”. Od wieków jesteśmy jednym narodem. Przyczyny naszych narodowych tragedii to niezdolność do zjednoczenia się w imię zwycięstwa nad niebezpieczeństwem. Twórzmy każdy wymarzoną Ukrainę naszą najpierw choć wokół siebie. Zbuduje każdy wokół siebie — to będzie dla wszystkich. Wasyl TROCHYMENKO, członek Towarzystwa „Proświta”, m. Czerkasy LISTOPAD, NR 11 (77), 2000 ROK Iwan Hnatiuk, Wałentyna i Wołodymyr Korsunowie, Anatolij Wołoszyn na brzegu stawu Hajdamackiego w Chołodnym Jaru Pierwszą laureatką Ogólnoukraińskiej nagrody imienia Wołodymyra Swidzinskiego, ustanowionej przez redakcję czasopisma „Kyjiw”, Ligę Ukraińskich Mecenasów oraz wydawnictwo „Dnipro”, została znana ukraińska pisarka Switłana Koronenko. Wysoką nagrodę poetka otrzymała za książkę poezji i esejów „Worożba na wirszach” („Wróżba na wierszach”), która ukazała się w tym roku w wydawnictwie „Jarosławiw wał”. „Worożba na wirszach” to nie tylko swoiste podsumowanie twórczości Switłany Koronenko z ostatnich lat, ale także świadectwo szczytowego rozwoju talentu nieprzeciętnej osobowości literackiej, której pierwsze wiersze Iwan Dracz porównywał do poezji Arthura Rimbauda, a Lina Kostenko nazwała ją księżniczką ukraińskiej poezji. Pod względem czasu wejścia do literatury Switłana Koronenko należy do „osiemdziesiątników”-„metaforystów”. Jednak w poetyckiej przestrzeni Ukrainy, przynależna duchem do rówieśników, zajmuje osobne, tylko jej błogosławione miejsce. Tak jak jest pisane prawdziwemu talentowi. Mówią o tym „głosy przyjaciół” — przemyślenia o twórczości Switłany Koronenko znanych pisarzy, literaturoznawców, kompozytorów, zamieszczone na początku zbioru. Ale jakichkolwiek wyżyn by nie sięgał talent, droga do doskonałości, jak pisze w przedmowie do książki „Worożba na wirszach” Wasyl Herasymjuk, trwa — „droga duszy z jej niebiańską misją”. Biuro prasowe Ligi Ukraińskich Mecenasów
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Prawdziwa wysoka duchowość w relacjach międzyludzkich była u nas na Ukrainie powszechna i zachowała się w mojej pamięci od lat dziecięcych. Była ona przyjęta także w moim rodzinnym, nawet nieco zdenacjonalizowanym miasteczku-porcie Skadowsku, na czarnomorskim wybrzeżu chersońskiej Tawrii. Ta «chłopska» duchowość odznaczała się szlachetnością. Przede wszystkim w szacunku między ludźmi i w godnym stosunku do siebie nawzajem. Przy tym w niezłomnym szacunku do samego siebie. I było to ustalone oraz przekazywane z pokolenia na pokolenie. Wszak nasz naród, potomek rycerskiego kozactwa i niepokornego hajdamactwa, nigdy nie skłaniał głowy przed jakimiikolwiek «możnowładcami». Nie znano takiego zjawiska nawet za haniebnego dla miłującej wolność Ukrainy poddaństwa w Imperium Rosyjskim. Nawet wtedy nasi ludzie nie zwracali się do swoich ciemiężycieli z samounicestwującym ich wielbieniem: «barin-kormilec», «barin-batiuszka», «barin nas rassudit». Albo: «Wasze wysokobłagorodie», «Wasze sijatielstwo», «Wasze prewoschoditielstwo». Zresztą i wśród rosyjskiego «elitarnego» szlachectwa było nieodzownie etykietalne w swoich pisemnych zwracaniu się podpisywać: «Wasz wiernyj sługa», «Wasz pokorniejszyj rab», a nawet do Boga — «rab Bożij»... Ojciec — Ukrainiec Panas Syłyn (zdjęcie z 1940 roku). Na Ukrainie zaś w relacjach między ludźmi każdego stanu było świadome połączenie szacunku do innych i godności własnej. «Pan» (nie synonim «barina»!), «dobrodzieju», «kozaku», «obywatelu», «gospodarzu», «gazdo»... Tak samo w odniesieniu do kobiet. Przy tym zwracano się tak samo do zamożnego, jak i niezamożnego. Tak oto, powiedzmy, idąc kolędować czy szczedrować nawet do zubożałego biedaka, witano go: «Dobry wieczór tobie, panie gospodarzu!». Co więcej, zwroty były również pełne szacunku. Zamiast poufałego «ty», «tobie» — grzeczne «Wy», «Wam». A spotkawszy nieznajomego człowieka we wsi czy miasteczku, nieodzownie go witano, zdejmując czapkę lub kapelusz, i z szacunkiem lekko mu się kłaniano, zarówno dorośli, jak i dzieci. Nasi «chłopi» uprzejmie traktowali swoje żony, radzili się ich. A podniesienie ręki na żonę lub w ogóle na kobietę uważano za haniebne i niewybaczalne. Wśród naszego narodu uważano za grzech brutalne słowa, wulgarne przekleństwa. Na Ukrainie kiedyś nie znano słowa «czort», a zamiast tego mówiono «nieczysta siła», «lucypier», nie mówiąc już o przekleństwach, rozpowszechnionych wśród naszych północno-wschodnich sąsiadów, którymi nawet się chwalą jako «krzepkim russkim słowcom»... Nie było na Ukrainie również obelżywych, poniżających imion: Griszka, Stiopka, Liowka. A przyjętymi i nawet oficjalnymi były odpowiednie imiona: Hryszko, Stećko, Łewko... Tak samo u kobiet, zamiast Nataszka, Maszka, Daszka — ukraińskie czule-szanujące Natalka, Marijka, Mariczka, Odarka. Tak samo w odniesieniu do wielce szanownych — Hryćko Skoworoda, Łewko Rewućki, Marko Wowczok... Mój bezrolny ojciec Opanas Syłyn był bednarzem, a niedaleko sąsiadował kowal Jaćko (Jakiw) Musteć. Otóż, zwłaszcza w dni targowe, obok naszego i jego podwórza zbierali się w swoich potrzebach wiejscy chłopi, ci sami «chłopi», i oczywiście rozbrzmiewał charakterystyczny dla Ukraińców humor, czasem nawet «słonawy». Jednak nikt z nich nigdy nie rzucił żadnego obelżywego słowa. I my, dzieciaki, też słuchaliśmy tych żartów. Lecz nikomu z nich nie trzeba było zwracać uwagi: «Opanujcie się, przecież tu są dzieci!». W mojej pamięci wypływa i takie wspomnienie. Piątą działką od naszego podwórza i brzegu morza mieściła się chata Juchyma Dudczenki. A obok niej — wdowia, którą sprzedała Jehorowi Wediapinowi, który przeprowadził się z sąsiedniego do Skadowska osiedla Dariwki — przesiedleńców z guberni wołogodzkiej. Wtedy Dudczenko od razu przeprowadził się na inną posiadłość, aby jego rodzina nie słyszała nieprzyzwoitych przekleństw między nowym osadnikiem a jego dziećmi. W tamtych czasach w naszych «chłopskich» rodzinach zamiast ogłoszenia, że urodziło się dziecko, mówiono życzliwie: «Znajsz-»
LISTOPAD, NR 11 (77), ROK 2000 się dzieciątko»... Albo zamiast: «Ja na niej ożeniłem się», — równoprawne i pełne szacunku: «My z nią spotkaliśmy się, pokochaliśmy, zaręczyliśmy i pobraliśmy. Ona jest moją żoną, a nie służebnicą». A w Zachodniej Ukrainie do dziś zachowała się dawna tradycja, według której także kobieta mówi o swoim mężu «on jest moją żoną». Czyż nie jest to świadectwem «chłopskiej» moralności i uprzejmości na Ukrainie?! I wszystko to było rzeczywistością nie tak odległej przeszłości. U nas wtedy «wujkowie» («chłopi»!), spotykając się na ulicy, na kilka kroków przed sobą zdejmowali czapki i skłoniwszy głowy, witali się. A żegnając się, zakładali czapki nie od razu, lecz dopiero po odejściu na kilka kroków. Kiedy zaś porozumiewali się w swoich sporach, też zdejmowali czapki i mówili zrównoważenie, bez wyzwisk i obelg, a nawet nie dochodząc do zgody, rozchodzili się z godnością. Czyż nie jest to wyrazem «chłopskiej» taktowności, co po łacinie oznacza «poczucie miary przyzwoitości». Albo «chłopskiej» inteligencji (po francusku — «mądrze myślącego»)? I wszystko to było świadomie odczute, szczere, co stanowiło samo sedno tych «chłopskich» arystokratów. A nie ukrytym przejawem sztucznej «etykiety» szlacheckiej arystokracji, ich udawaną szlachetnością. W naszym zaś «prostym ludzie» było to mu przyrodzone i odwieczne, utrwalone wiekami. Dopóki żyję, będę pamiętał swoje «ojcowskie uniwersytety». Naukę norm życia, przekazaną mi przez bednarza-«chłopa» Opanasa Sylyna, godnego syna swojego narodu. Oto przykład z jego nauk: «Jeśli idziesz do czyjegoś domu, to czapkę zdejmuj jeszcze w sieniach. I zanim wejdziesz, zapukaj do drzwi i nie otwieraj, dopóki nie pozwolą wejść. A wszedłszy, zamknij, uprzejmie przywitaj się i czekaj, aż zaproszą. Bez pozwolenia nie siadaj. Siadać zaś powinieneś na skraju ławy. I mówić możesz tylko wtedy, kiedy cię zapytają, po co przyszedłeś. Odpowiadać trzeba krótko, tylko do rzeczy. Wychodząc zaś, ukłoń się gospodarzom domu i podziękuj im». A jeszcze taka głęboko moralna rada: «Jeśli chcesz z kimś pożartować, to przedtem spójrz mu w oczy. Czy w głowie mu teraz żarty?». Albo jeszcze: «Jeśli uporałeś się z tym, co kazałem ci zrobić i pozwoliłem wyjść z podwórza na ulicę czy nad morze, to przedtem zapytaj jeszcze o pozwolenie matkę». Wychowywano także umiejętność tłumienia w sobie zazdrości. I my przestrzegaliśmy tego w sobie. Wspominam takie zdarzenie — idziemy pewnego razu z ojcem ulicą, a naprzeciw nas sąsiad Hryhir Czornyj, który był zamożnym gospodarzem. Oni z szacunkiem przywitali się, a minąwszy się, mój tato nie rzucił mu w plecy wyrzutu. Uważał, że Hryhir godny jest szacunku, bo pracowity w gospodarowaniu. I to tylko urywki z mojej pamięci z prawdziwego «chłopskiego» szkolenia swoich dzieci w uprzejmości i dobroczynności w ich życiu. To jest prawdziwy arystokratyzm. I czyż nie wyższe są takie «chłopskie uniwersytety» w porównaniu z dawnymi szlacheckimi liceami, pensjonatami, szkołami paziów czy instytutami «szlachetnie urodzonych panien», gdzie dominującymi naukami była sztucznie pokazowa uprzejmość z ukłonami i dygnięciami z przysiadem. A także tańce balowe i salonowa etykieta. A do tego, ucząc tego w językach francuskim czy niemieckim. Tak, powiedzmy, Puszkina w Liceum Carskosielskim, gdzie też przeważał język francuski, nawet licealiści nazywali «Francuzem», ponieważ on i poza liceum posługiwał się językiem obcym, i gdyby nie «chłopska szkoła» jego niani Aryny Radionowny, to czy miałaby Rosja pierwszego rosyjskojęzycznego poetę. Lecz powrócę do dawnego szkolenia naszych ojców i matek. Wszak uczono nas zarówno uprzejmości, jak i szacunku do samego siebie. I, co najbardziej przekonujące, własnym zachowaniem w życiu. Zatem wspomnę jeszcze co nieco ze swojej przeszłości i niezapomnianych chwil. My z ojcem spotkaliśmy przypadkowo na ulicy naszego miejscowego «inteligenta» Mykołę Iwanowycza Czukina i on poskarżył się na moje dziecięce wybryki, dodając: «Nu i szelmic że wasz synok!». Cóż więc mój tato? Nie wiedząc, co oznacza «szelma», i odbierając to jako zniewagę rodzinną, zapalczywie wyzwał tego «dobrodzieja».
A za dobroczynność, przeciwnie, dziękowali. Tak więc, jeśli ktoś z „wujków” mówił tacie: „A ja dzisiaj Waszemu synowi lekko czuprynę pomiąłem za psoty”, to ojciec odpowiadał: „Dziękuję Wam”. A dopiero potem pytał: „A za co dokładnie?”. Tak wychowywano wspólnie nie tylko swoje dzieci, ale i, wydawałoby się, cudze. A dziękował mój ojciec za to, że ten dobrodziej nie przeszedł obojętnie. On „przeuczył” cudze dziecko, jak swoje. Tak wspólnotą „chłopskie społeczeństwo” wychowywało ludzi na godnych obywateli Ukrainy. Ta „chłopska nauka” stała się kręgosłupem mojego światopoglądu i działalności przez całe moje 87-letnie życie. I jestem pewien, że tak samo ta nauka dobroczynnie odbiła się na wszystkich tych, którzy zostali przez nią wychowani. A kiedyś do ojcowskiej bednarni zawitał w sprawach nauczyciel Petro Danyłowycz Derewianko. Rozmowę prowadził łamaną ukraińszczyzną. Mój tata z jakiegoś powodu odpowiadał mu jeszcze bardziej zniekształconą rosyjszczyzną. A ja, mały, dziwiłem się, dlaczego nie swoją — ukraińską? Tym samym jakby poniża siebie. Ale to była jego „chłopska” filozofia. Kiedy nauczyciel wyszedł, ojciec długo wzdychał, a potem mówi: „On przecież po naszemu nigdzie nie mówi, a ze mną tak, bo ja dla niego jestem „chłopem”. To ja i odpowiadałem jego językiem, żeby wiedział, że ja umiem i tak”. Było to niby po dziecięcemu naiwne, ale znów stanowiło jaskrawy przejaw „chłopskiej” godności. Wspominam jeszcze coś podobnego. Szliśmy z ojcem do rady wiejskiej. Ja — truchtem, bo chodził tata żwawo. Aż słyszę, z daleka woła do niego komsomolski watażka ze Skadowska Sieńka (tak nazywał siebie ten Semen!) Serdiuk: „Panasie Iwanowyczu, zaczekajcie, coś wam powiem!”. Ale ojciec niby nie słyszy i kroczy dalej. Sieńka wrzeszczy już ze wszystkich sił. Lecz na próżno. Wtedy Sieńka puścił się biegiem za nami i, doganiając, z wyrzutem mówi: „Ja przecież do was, czy nie słyszycie?”. Podbiegłszy, zadyszany, niby nakazująco gdera: „Macie, podpiszcie nasz ultimatum!”. A tata, nie zatrzymując się i nie odwracając do niego głowy, pyta: „O co dokładnie?”. Sieńka już basem obwieszcza: „No my cerkiew zabieramy, to wy co, przeciwko?”. Ojciec mu odciął gniewnie: „A dlaczego to tak wymagająco „podpiszcie”, nie pytając mnie?”. I przyspieszył kroku, zostawiając zbitego z tropu Sieńkę. Czyż to nie przejaw „chłopskiej” godności, nawet w tamte straszne czasy „czerwonego terroru”? Czasami ta godność przejawiała się nadwrażliwie, bo zabolała „chłopska” dusza. Pamiętam i takie. Zapytali ojca: „Jakie macie wykształcenie?”. Tata trochę się zamyślił i odpowiada im: „Średnie”. Oni zaś do niego z nieukrywanym sarkazmem: „To co, technikum skończyliście czy jak?”. A on im odciął: „No nie, ja nie mówię przecież, że bardzo wykształcony. Ale do szkoły parafialnej chodziłem i pisać umiem. Oto i mówię wam — średnie”. To był przejaw, niechby naiwnej, „chłopskiej” godności. I to przy tym, że żyliśmy jak prawdziwi nędzarze, bo ojciec miał mało zamówień bednarskich i my w środku zimy nie mieliśmy już chleba. A oto to, co opowiedziała mi moja mamusia. Ówczesna władza wypchnęła ze Skadowska buntowniczego bednarza Opanasa i on z mamą osiedlił się w niewielkiej wsi Kozacze Łaheri. Tam jakoś młodzieńcy weszli do jego bednarni. Wiedząc, że ja wtedy zajmowałem wysokie stanowisko i że ojciec szczycił się tym, oni nieco drwiąco zapytali tatę: „A kim robi wasz Ołeś?”. I on przez wąsy odrzekł im: „On wam nie Ołeś, a Ołeś Opanasowycz. A robi on jako główny inżynier w Mołdawii!”. Ja wtedy rzeczywiście byłem na stanowisku głównego inżyniera-architekta. Ale tacie chciało się jakby bronić mnie, dlatego i dodał, że ja jestem „najgłówniejszy”... Tak samo drażniła „chłopska” godność mojej mamusi, która musiała być służącą u bogaczy-spekulantów, którzy uważali się za arystokratów. Jednak chłopska godność kryła w sobie i niebezpieczeństwo „karalności”. Tak więc, za to, że moi rodzice grali w ukraińskich amatorskich przedstawieniach, moją matkę — Marię Wasyliwnę — wzywano w środku nocy na przesłuchanie do GPU (ówczesne KGB). A ojca sadzano do piwnicy pod areszt. Pytali: „Poczemu ty(!) s żonkoj igrali w chochłackich p'jesach?”. Wtedy ojciec zadawał pytanie zwrotne: „Dlaczego wy nie pytacie, za co moją chatę dwukrotnie palili rosyjscy białogwardziści-denikinowcy, a potem — wrangelowcy?”. A jeszcze dopytywali: „Poczemu docz i syn nauczony toboj i żonkoj małorosskim piesniam i tancam?”. A jeszcze: „Poczemu oni w prazdnicznyje dni odiety w małorosski?”. Tak za carskiej i wczesnej radzieckiej władzy nazywano ukraiński strój. Przy tym jako udokumentowany dowód pokazywali tacie zabrane im przez nich fotografie, gdzie my rzeczywiście byliśmy w ukraińskich strojach. A wszystko to, jak amatorskie aktorstwo, tak i „małorosyjskie stroje”, było świadomym czy podświadomym chłopskim protestem moich rodziców przeciwko poniżeniu ich godności narodowej. Zresztą i później miejscowa władza wyrzucała ojcu: „Czto eto ty wsio igrajeszsia w kozakow?”. To za jego kozackie wąsy i czapkę. Na co ojciec im dumnie odpowiadał: „Bo ja rzeczywiście kozackiego rodu”. I moi „chłopscy” rodzice postrzegali jednakowo jako wrogów Ukrainy zarówno carskich, jak i radzieckich popleczników. Obrażali się i wymagająco poprawiali, jeśli nasze imiona próbowali „poprawiać” na rosyjską modłę. Tak samo reagowałem i ja, kiedy wyszedłem z domu w świat... I wszystko to, jak i u moich rodziców, nie było fanaberiami albo ambicją. To, znowuż, było przejawem „chłopskiej” godności. Narodowej tradycyjnej ludowej inteligencji i prawdziwego arystokratyzmu. Wszak Ukraina jest geograficznym centrum Europy, o czym świadczy i znak, ustawiony u nas przez Światowy Instytut Geograficzny. Nasz kraj, jego naród od wieków należy do rodziny narodów antycznej kultury śródziemnomorskiej. Zatem nasza dawna historia, kultura, język, zwyczaje, tradycyjna szlachetność, nazwane przez przybłędów „chłopskimi”, są narodowo-ukraińskimi. Wszystkim nam trzeba uświadomić sobie i nie wstydzić się, a szczycić się tym. Głównym zaś, wszelkimi sposobami dążyć do odrodzenia w swoim, teraz już wolnym państwie Ukraina wszystkiego tego, co dobroczynne i szlachetne, co było dorobkiem wieków niewiarygodnych zmagań naszych mądrych i wolnościowych prapradziadów. Oddać zaś na pastwę wrogom do zdeptania to świętość będzie grzechem niewybaczalnym. Więc dbajmy! Ołeś SYŁYN, zasłużony architekt Ukrainy, członek Komisji i Rady Naukowej ds. odtwarzania zabytków przy Prezydencie Ukrainy, główny ekspert Ogólnoukraińskiego Funduszu imienia Olesia Honczara
Na zdjęciu: order „Za zasługi” O. P. Syłynowi (w centrum) wręczają Premier Ukrainy Wiktor Juszczenko oraz akademik Petro Trońko.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wydawał mi się nieskończony. Byłem przepełniony wrażeniami. Ale z czasem wszystkie szczegóły żartów, piosenek, dowcipów jakoś powoli się oddaliły, a w pamięci pozostało to, co najskrytsze — opowieść Mykoły Iwanowycza o sobie, o swoim dzieciństwie, młodości, rodzicach. I oto, po latach, przeglądam książkę prozy matematyka Mykoły Szkila (teraz już akademika wielu uniwersytetów świata, rektora Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia M. Drahomanowa), wczytuję się w jego poruszone mikronowele, powiązane w jeden snop bólu przeszłości, poświęcone najdroższej osobie — matce. Nie — „Mamie Chrystii Wasyliwnie”, mamie! Czas, lata, wysokie tytuły, odznaczenia i godności nie rozmyły tego dziecięcego i najdroższego imienia — mama. Uważnie wczytuję się w nowele książki „Niedowiezione słoneczniki”, a przed oczami stają żywe obrazy, które pojawiały się przede mną jeszcze w tamtym niezapomnianym dniu... W kalejdoskopowym obrocie stają okrutne godziny życia nie Mykoły Iwanowycza Szkila, a całego pokolenia, pokolenia jego rówieśników, którego dotknęło ostrze kosy głodowego czterdziestego siódmego roku, nieszczęścia niedawnej wojny, która pozostawiła niezagojone rany w duszach milionów. To spowiedź za wszystkich, bo czyż ktoś, przeżywszy tamte straszliwości, nie pamięta siebie w stepie w drodze do szkoły, kiedy dreszcze przenikają nie tylko ręce, ale i duszę, czyż ktoś zapomniał wiosnę czterdziestego pierwszego, czterdziestego siódmego, czyż nie staje przed oczami nieopalana chata i chora matka na zimnym jak lód piecu, czyż nie wyłania się, jak w przerębli, dziecięce marzenie o owej tajemniczej „harmonii”, która w zręcznych rękach ożywa, kwitnie, rozwesela zasmucone ludzkie serce i którą tak, no już tak, chce się mieć i dla siebie?.. Wszystkie góry zielenią się, tylko jedna czarna, Ta, gdzie sieje wdowa biedna... Tak, właśnie ta piosenka brzmiała przez drżącą łzę Mykoły Szkila o matce zza bujnego kwiecia bzu w moją duszę palącym bólem owego niezapomnianego dnia naszego pierwszego spotkania. Już wtedy on, zapewne, tworzył strony swoich nowel, z których przezierała mądrość wujka Tymofija, z którym prowadzili na targ ostatniego byczka na sprzedaż, aby kupić bratankowi owo jego marzenie — harmonię, której tak i nie przyszło mieć chłopcu, bo on całą drogę rozmyślał nad ciężkimi zawiłościami życia, rozwiązując, po dziecięcemu naiwnie i prosto, najtrudniejsze równanie z wieloma niewiadomymi: czy kupić harmonię, czy niememu starszemu braciszkowi i sobie — buty na srogą zimę. I wybrał — drugie, bo już wtedy zaczynał rozumieć nie tylko życiowe trudności, ale i to, że „nic człowiek u nas nie znaczy... Choć w czas pokoju. Choć w wojenny. Wyżej ludzkiego życia, wyżej ludzkiego zdrowia nasi rządzący zawsze z jakiegoś powodu stawiają jakieś zadania”. Tak było i tak jest i dzisiaj. Zrozumienie czasu, wartości ludzkiego bytu przychodziło do dziecięcego serca powoli. Może właśnie dlatego, kiedy matka otrzymała zawiadomienie o śmierci ojca, on nie mógł dojść do siebie, jak to tak, żeby gdzieś, ktoś miał prawo zabić jego ojca. „W tamtej chwili jeszcze nie płakał”, a matka „wiła się w chwastach i wznosiła ręce do nieba. Głosila i głosiła...” Proza Mykoły Iwanowycza Szkila jest prosta i czysta, jak prawda, jak świeża bruzda na wiosennym polu, jak ciepło naszego dzieciństwa, zaćmionego wiecznymi nędzami, tułaczkami, tragediami... Dlatego, czytając te krótkie, ale obszerne pod względem bólu nowele, w wydawałoby się niedostrzegalnych epizodach widzisz przede wszystkim — siebie, czujesz swoją obecność. Może właśnie dlatego krajan Mykoły Iwanowycza, poeta Borys Olijnyk, powiedział, że nie można czytać tej książki bez łzy i skurczu w gardle. Huczała zła zima. Mama umierała na lodowatym piecu w nieopalanej chacie, odlatywała w zimowy wyraj wieczności najdroższa na świecie osoba, a w zamian przychodziły do chaty do dwóch małych sierot nędza i bieda powojennych lat. I jedyne słowo „mama” kontynuowało żarzyć się jak nieostygłe jeszcze ognisko wiary, zacisza i smutku. Teraz rodzicami stali się dla chłopców bogowie w na wpół wyblakłym kąciku pochylonej starej chaty... Czytając palącą prozę Mykoły Iwanowycza Szkila, śledzimy tragedię całego ukraińskiego narodu, jego planowe wyniszczenie, jego krzywdę. Wielki ród Szkilów został wyniszczony przez satanistyczny system socjalistyczny, który niektórym chce się jeszcze dzisiaj, pod koniec drugiego tysiąclecia reanimować, zawrócić, zagnać batami nowożytnych poganiaczy w bagno. Chciałoby się owym rączym działaczom odrodzenia socraju na naszej Ukrainie wysłać po egzemplarzu tej strasznej książki akademika Szkila, żeby obudzić przytępioną pamięć o przeszłości i powiedzieć owym janczarom — zatrzymajcie się, chłopcy, my znamy naszą przeszłość, może trochę lepiej, aniżeli wy, wczorajsi pasierbowie sekretarek komitetów rejonowych i przewodniczących kołchozów oraz wszelakich wodzików i wodzów. Zatrzymajcie się! Wasza przeszłość — jest potworna i straszna! I im dalej my od niej się oddalamy, tym bardziej odrażającym wydaje się ten moloch. Przeczytawszy jeszcze i jeszcze raz tę okrutną prawdę o naszej przeszłości, wczytawszy się w proste i wyważone słowo Mykoły Szkila, wyczuwam w nim i echo bólu Archypa Tesłenki, i Mychajła Sytnyka z jego „Słonecznikiem” na cudzoziemskim nieużytku, i rozdartą duszę „Kłymka” Hryhora Tiutiunnyka... Książka Mykoły Szkila stała się dla mnie i ochroną, i schronieniem. Jego prawdziwe słowo o okrutnej prawdzie ciężkiego życia nie zagubiło się w wirze życia, a pozostało na zawsze. Ono jest w drodze, do czytelnika...
Hryhorij Bułach życiem nie drażni, nikomu nie kole w oczy wiecznie przerażone demaskatorskim krokiem historii. Jednak zgódźmy się, że jego dwie najważniejsze powieści — „Ludzie ze strachu” (1966) i „Do domu nie ma powrotu” (1976) — do dziś stoją w naszej literaturze na uboczu. A jej — literatury — tłum jak był, tak i pozostaje do tej pory nomenklaturowy. Przy tym — jeszcze radzieckiego wyszkolenia, z jednomyślnym nastawieniem na tematy i idee, których poziom intelektualny utknął na podstawach najbardziej trywialnej wiedzy politycznej. Ja nawet teraz nie mogę pojąć największego dla mnie cudu nad cudami: jak w tej literaturze mógł narodzić się i przetrwać człowiek, który ani jednego wiersza nie poświęcił (nawet spod cenzorskiego bata) partii, nie używał przyjętych, a nawet miłych dla „nowej historycznej wspólnoty” słów w rodzaju: sekretarz, komitet partyjny, rząd, kołchoźnik, robotnik, socjalizm, plan, współzawodnictwo, walka o zbiory? Nie mówię już o słownictwie literacko bardziej tradycyjnym, w którym szczególnie szanowane są: miłość, ukochany (a), ojczysta ziemia, ojczysta pieśń, ojczysty naród, teraźniejszość, przyszłość, przeszłość... Doprawdy potężny był to człowiek. Który jeśli się czymś truł, to chyba wódką, która jednak powalać go z nóg tak i nie zdołała: znosił ją na nogach tak samo wytrwale, jak i wszystkie inne socjalistyczno-literackie i pozaliterackie świństwa. Które też skróciły mu życie. Nie tylko, nawiasem mówiąc, życiowe: pisał mało i długo też nie z własnego pragnienia, wiedząc, że ani on, ani jego utwory w naszej wszechlaureackiej prozie nie są potrzebne. Ale te utwory pisał! Dając upust duszy chyba na grafomanach, których w „Radzieckim pisarzu” redagował, mało powiedzieć, bezlitośnie — z okrutną rozkoszą, przepisując czasem nieudolną jakąś powieść niemal od nowa. Mówię o tym, w pełni odpowiadając za swoje słowa, bo on te „powieści” do mnie przynosił. Po co dokładnie, do tej pory nie wiem. Może dla przestrogi, wiedząc, że i ja w tamtym czasie zabrałem się już do prozy. Żegnaj, drogi i trudny (niejednokrotnie — całonocny) mój rozmówco. Ukraina, o której marzyłeś, kiedyś się narodzi. A wraz z nią i jeszcze jeden ty. Niekoniecznie przez nas znany. Kto z nas do niej (nawet pośmiertnie) dożyje, temu, może, i otworzy się Andrijaszyk prawdziwy. Rycerz własnego stylu, własnych tematów, własnego światopoglądu. No i, oczywiście, własnego literackiego zachowania, które obejmuje wiele rzeczy. A co tam wiele — całego człowieka, który każdego dnia i w każdej chwili walczy i z sobą, i ze światem, któremu o wiele milsza jest nasza przeciętność. Dla Andrijaszyka (i żywego, i wiecznego) nieakceptowalna i nieznośna. Hryhorij Sztoń LISTOPAD, NR 11 (77), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
Kiedy przypadkiem losu poznajesz człowieka, pierwsze wrażenia z jakiegoś powodu zawsze pozostają najtrwalsze w pamięci, w przyszłości, bo trafiają głęboko w serce. I znów w pamięci ożywa owa ulotność spotkania z Mykołą Iwanowyczem Szkilem — znanym uczonym, matematykiem, pedagogiem. W oknach buchało południowe słońce, a na stołach gabinetu kwitł bzowy ogród, a w tym ogrodzie cicho błądził lekki baryton. Tego dnia Mykoła Iwanowycz miał bardzo wielu gości-kolegów z wielu krajów europejskich. Teraz, po zakończeniu wszystkich oficjałów, miał chwilę, by nieco się rozluźnić; wspominał swoją rodzinną Połtawszczyznę, ziomków, przyjaciół, a wspomnienia te od czasu do czasu obramowywała swobodna pieśń. Późniejszym czasem zrozumiałem, że tam, gdzie spotyka się dwoje połtawian, tam zawsze ożywa melodia rodzinnego stepu. Ona wiąże i wzmacnia wspomnienie, rozmowę, żart. Taka już jest pieśń Połtawszczyzny, takimi są też urodzeni na tej sławnej ziemi. Dotąd wiedziałem, że fizycy, matematycy, ba, nawet finansiści — to ludzie szczególnego kroju. To niezgłębieni żartownisie, dowcipnisie, zatwardziali teatromani i poeci. A po bliskim poznaniu profesora matematyki M. I. Szkila dowiedziałem się, że są oni jeszcze nieprzeciętnymi śpiewakami, znawcami pieśniarskiego dziedzictwa naszego narodu. Tamten dzień w towarzystwie rektora Kijowskiego Instytutu Pedagogicznego wydał- Miał niemało przyjaciół, ale nie miał, wydaje mi się, ani jednego przyjaciela. Oprócz chyba swoich bohaterów, którym we wszystkim się zwierzał i którym, co najważniejsze, wierzył. Co zresztą nie oznacza, jakoby ci bohaterowie byli pomyślani jako postacie literackie i ludzie, co się zowie, idealni. Bo idealność zindywidualizowana zakłada istnienie odpowiednich warunków społecznych jej zrealizowania. Chociażby w granicach chronionej prawem (ale nie chronionej przed życiem) własnej chaty, której postacie Andrijaszyka w większości nie miały. A było tylko tymczasowe mieszkanie, czy, jak u Fedkowycza («Storoneć»), tak zwany «świat artystyczny», dokąd życiu, jakim ono jest i nie od pierwszego tysiąclecia woli pozostawać, — wstęp wzbroniony. Ciekawe, że nie miał takiej «wiecznej» ukraińskiej chaty i sam Andrijaszyk, urodzony we wsi, ale przez wieś odepchnięty. Z jakiego powodu, któż to wie: sam Roman też był owocem na wskroś przepikantowanym; komunikować się czy choćby po prostu współistnieć z nim na ograniczonej przestrzeni było znacznie trudniej niż Nieczujowej babci Parasce i babci Pałażce. Ale czyż pisarzowi wypada wszystkim się podobać? Zwłaszcza pisarzowi, dla którego wiejski (a do niedawna kołchozowy) nasz byt i tradycyjne wiejskie cnoty nigdy nie były myślane jako najważniejszy gwarant optymalnego cywilizacyjnego postępu. Roman Andrijaszyk pytał swoim dorobkiem nie wieś, a Europę czasów cesarza, Europę między Pierwszą a Drugą wojną światową, pytał, wreszcie, historię, jaką ona na europejskich terenach się ułożyła i zrobiła z Ukrainy to, co zrobiła: przejęty instynktem przystosowawczym etnokonglomerat, a nie naród. Na wiejskim poziomie nierzadko czy nie najbardziej odrażający. Na ile i w jaki sposób wszystko to Romana bolało, słyszałem i widziałem nie raz. I mam nawet zapis tego usłyszanego, datowany na 5 kwietnia 1989 roku, czyli czas «pierestrojkowy», kiedy wszyscy zaczynaliśmy w coś wierzyć, choć nie wszyscy jeszcze o tym wyrachowanie głośno krzyczeli. Oto dosłowne świadectwo jednej z irpińskich rozmów z Romanem, już z rana chorobliwie pobudzonym. Przyczynę tego pobudzenia początkowo przekierowywałem gdzieś na już przyjęty kieliszek, jednak dość szybko zrozumiałem, że mój ziomek (obaj jesteśmy z Tarnopolszczyzny) usiłuje opowiedzieć nie o naszej ojczyźnie w ogóle, a konkretnie o swojej Koroliwce, skąd właśnie wrócił, przekonawszy się, że jego (dalej cytuję samego siebie) «chatę znowu okradli». Może i nie bardzo: zabrali tylko różny sprzęt budowlany, ale Romana i to uraziło do łez. Opowiedział, jak wyszedł na ulicę i zwrócił się do wujów, których spotkał: «Ja przecież od was nic nie brałem. I państwo mi, jak i wam, żadnego dobra nie darowało. To dlaczego wy mnie okradacie?». Wujowie w odpowiedzi rzucili się do chat, poznosili trunki. Ale ciekawe nie to. Roman, wspominając tę z nimi ugodę, jakby i ożywił się, ale potem, jeszcze raz wracając do swoich stosunków z rodzinną wsią, nagle powiedział: «Oni przecież nie wiedzą, że ja mogę ich przekląć. Tak machnę (i on rzeczywiście po dziecięcemu machnął ręką), powiem: 'Zgińcie wy wszyscy tutaj!' — i ich nie stanie. Nie będzie i wsi, i ludzi. I wspomnienia o nikim nie zostanie. Same ruiny. A i te zarosną chwastem...» Roman rzeczywiście wierzy w taką swoją wszechmoc. Jednak nie widać po nim, żeby kiedykolwiek zrobił tak, jak mówi. Sądzę, że nie ze strachu przed przekonaniem się o swojej bezsilności, a z bezsilności, by przekląć wieś. Ani on jej, ani ona Romana nie kochają. Tym Roman się męczy. Ale chociaż poprosić ducha, który nim w życiu trzęsie, by zadał ojczyźnie zło — na to on nie jest zdolny. Niech lepiej ten duch go dokańcza. Właśnie tak on myśli czy jakoś inaczej — twierdzić nie podejmuję się. Jednak wieś ogrom Romanowych mąk dopełnia. A on przecież żadnym napisanym słowem nie był bezdomnym. A przyżyciowa Ukraina wciąż nie śpieszy się uznać jego duchowej i artystycznej wielkości. Czy ona za płytka, czy on za wielki? Jest w tej tragedii i to, i to. Szkoda. O wyjściu z niej on wie. Jednak ma nadzieję choć jeden dzień pobyć na rodzinnej ziemi Romanem Andrijaszykiem przyszłym jeszcze za życia. Czeka na ten dzień. Czy doczeka się? Ma potężny charakter. To może i się doczeka. Z uwagi na jedną z najbardziej banalnych przesłanek tzw. «uznania» — przedwczesną śmierć, o której Roman, bez wątpienia, nie raz myślał, ale stanowczo nią gardził, można już jakby uważać, że przyszłość Andrijaszyka swój licznik rozpoczęła: odtąd on nikogo swoim zachowaniem i- Odszedł z życia znany ukraiński pisarz, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki, autor utalentowanych powieści i opowiadań, patriota-publicysta Roman Andrijaszyk. Urodził się Roman Wasylowycz Andrijaszyk 9 maja 1933 roku we wsi Koroliwka na Tarnopolszczyźnie. W 1964 roku ukończył wydział dziennikarstwa Uniwersytetu Lwowskiego. Pracował w pracy dziennikarskiej i wydawniczej. Najbardziej znane jego utwory — powieści «Ludzie ze strachu», «Do domu nie ma powrotu», «Ogród bez listopada», «Pełtew», «Dumna droga», «Krewne sprawy», «Storoneć». Drukując esej znanego literaturoznawcy Hryhorija Sztonia, redakcja smuci się z powodu przedwczesnej śmierci Romana Andrijaszyka i wyraża współczucie rodzinie zmarłego.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
encyklopedii Niemiec i Holandii. Za swoją pracę w dziedzinie muzyki oraz z „Chórem Bizantyjskim” został nagrodzony licznymi orderami i dyplomami. Warto wspomnieć choć o niektórych: od Rady ds. Kultury Światowego Kongresu Wolnych Ukraińców, USA (1975); od Jej Wysokości królowej Holandii — Order oficera Oranje-Nassau (1976); dyplom z Cambridge (Wielka Brytania) „Kto jest kim w międzynarodowej muzyce” (1976); od Papieża Rzymskiego Jana Pawła II — Order św. Grzegorza Wielkiego (1985); od Prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy tytuł „Zasłużony działacz sztuki Ukrainy” (1997). Kiedy pod kierownictwem doktora Antonowycza „Chór Bizantyjski” wystąpił w Kijowie w 1990 roku, obecny na koncercie pisarz Ołeś Honczar opisał swoje wrażenia z koncertu na łamach „Literackiej Ukrainy” z 4 października tego samego roku. Oto niektóre z jego słów: „Taki koncert może zdarza się raz w życiu. Bo przecież goście w swojej szczerej utalentowaności przynieśli nam, jakby na nowo dla nas odkrywając, takie bezcenne skarby ukraińskiej duchowości, że my sami, zdaje się, nie zawsze w pełni je uświadamiamy. Chce się wyrazić głęboką wdzięczność holenderskim śpiewakom i ich kierownikowi za artystyczny wyczyn, za to, że dali odczuć nam wszystkim żywy oddech odrodzenia narodowego, pojąć, jak znaczący może być wkład narodu ukraińskiego w kulturę europejską i światową...” Zarówno do „Chóru Bizantyjskiego”, już zasłużonego, jak i do młodego chóru imienia Mykoły Łysenki, który ma dopiero trzy lata, należą kobiety i mężczyźni z różnych warstw społeczeństwa, o różnych zainteresowaniach. Ale jedno ich łączy — to ukraińska pieśń, ukraińska harmonia chóralna oraz ukraińska kultura. Ich dyrygent Pawło Gackennes już ponad czterdzieści lat śpiewa ukraińskie pieśni — początkowo jako solista „Chóru Bizantyjskiego” oraz jego drugi dyrygent. Jest rodowitym mieszkańcem miasta Utrecht, uczył się śpiewu u prof. Majora, Kwanta oraz u dr. Antonowycza. Dyrygenturę studiował w Fundacji — Towarzystwie Chórów Holenderskich. Jest jednym z inicjatorów założenia chóru imienia Mykoły Łysenki, prawdziwym miłośnikiem ukraińskiej kultury muzycznej. Warto wspomnieć, że kiedy Prezydent Ukrainy Leonid Kuczma przebywał w Holandii z oficjalną wizytą w grudniu 1997 roku, podczas spotkania z Jej Wysokością królową Niderlandów Beatrycze oraz innymi wybitnymi osobistościami rządowymi powiedział takie słowa: „Przybywszy na malowniczą ziemię Królestwa Niderlandów, poczułem w szczególny sposób, że Ukraina jest tutaj mile widzianym i drogim gościem”. Trzeba dodać, że w tamtym roku przeprowadzono pierwszy festiwal Dni Kultury Ukraińskiej w Utrechcie. Warto również podkreślić, że po USA Holandia jest drugim krajem pod względem inwestycji w gospodarkę Ukrainy. Chór imienia Mykoły Łysenki przyjechał na Ukrainę, aby lepiej poznać ten naród, którego pieśni pragnie popularyzować w Holandii. Przy czym robi to tylko na zasadach społecznych i za własne pieniądze. Śpiewacy przyjechali, aby porozmawiać z innymi ukraińskimi chórami, nauczyć się, jak lepiej wykonywać ukraińską pieśń, być może wchłonąć w siebie cząstkę tej ukraińskiej duchowości i kultury, która być może pomoże w ich twórczości, bo są oni ludźmi o zupełnie innym temperamencie i sposobie myślenia. Chórzyści-Holendrzy śpiewają ukraińskie pieśni — duchowe, klasyczne czy ludowe — z wielką szczerością. Z wymową walczą, jak mogą, ale przez miłość do tej muzyki pokonują wszystkie trudności, bo mają silną wolę! Wytrwać i zachować siebie, swoją perspektywę historyczną w obecnym surowym, dynamicznym, technologicznym i zmiennym świecie w każdych warunkach mogą tylko narody, które nie stracą swojej tożsamości i kultury. A najszczęśliwsi i najbogatsi duchem są ci ludzie, którzy i cudzego się uczą, i swego nie szanują! Zatem powitajmy i my ich z taką samą szczerością, z jaką przyjechali do nas na Ukrainę! Wołodymyr ŁUCIW, producent chóru imienia Mykoły Łysenki
Tłumaczenie maszynowe
Wielce Szanowne Panie i Panowie! Występy holenderskiego chóru na Ukrainie to rzadkie wydarzenie. Dlatego dla lepszego zrozumienia pozwólcie nieco szerzej przyjrzeć się temu zjawisku. Ukraina i Holandia nie mają wspólnych granic, są geograficznie oddalone. Nie ma również etnicznego, językowego czy kulturowego zbliżenia między tymi narodami, ale przed Wami holenderski chór imienia Mykoły Łysenki, który jest żywym świadectwem tego, że muzyka i pieśń to jedna z ważnych dziedzin ogólnoludzkiej kultury. Przemawiają one językiem, który nie zna granic czy kontynentów i pokonuje narodowe, kulturowe, językowe oraz religijne przeszkody. Wszyscy chórzyści to prawdziwi Holendrzy, oprócz jednego «holenderskiego kozaka» dr. Myrosława Antonowycza, założyciela tego oraz jeszcze jednego holenderskiego chóru, zwanego «Bizantyjskim», który, nawiasem mówiąc, w przyszłym roku będzie obchodził 50-lecie swojej działalności w mieście Utrecht. W nim, jak i w chórze imienia Mykoły Łysenki, również nie ma ani jednego Ukraińca, jednak repertuar jest ukraiński. Warto dodać, że Holendrom śpiewać w języku ukraińskim jest o wiele trudniej niż w niemieckim, włoskim czy francuskim. O tych chórach i dr. Antonowyczu opowiem nieco później. Teraz należy przynajmniej krótko wspomnieć o ukraińsko-holenderskich związkach w minionych wiekach i aż do naszych czasów. Związki Ukrainy z tym narodem żeglarzy, którzy rozwinęli Indonezję, Indie Zachodnie, założyli miasto Nowy Jork, które wtedy zwało się Nowym Amsterdamem — narodem wielkich malarzy, myślicieli, budowniczych, którzy swoją pracą pozostawili znaczący ślad w rozwoju europejskiej cywilizacji, sięgają siwej starożytności. Za czasów kijowskiego państwa książęcego z Amsterdamem istniały związki handlowe, a lwowscy kupcy kontynuowali tę działalność w XIV—XV wiekach. Holenderski podróżnik Willem van Ruysbroeck szczegółowo opisał swoją podróż po Ukrainie w latach 1253—1255. Holenderskie czasopismo «Mercurius» w lutowym numerze za 1653 rok szeroko informowało o sprawach ukraińskich. Dzięki holenderskim kartografom, grawerom, malarzom, pisarzom i wydawcom, takim jak: Joop Blaeu, Henricus Gerritsz, Van Westervelt, Jan Jansson, Van der Aa, Willem Hondius, Cellarius, Salmon, Valkenier i innym, w Holandii wykonano pierwszy archeologiczny atlas Kijowa z rysunkami świętej Zofii oraz innymi zabytkami. To wydanie ukazało się w 1653 roku. Pierwsze mapy Ukrainy — Makowskiego oraz Guillaume’a Levasseura de Beauplana — również wydano w Holandii w latach 1640—1648 oraz w 1650 roku. Dzięki wybitnemu grawerowi Willemowi Hondiusowi mamy trzy portrety hetmana Bohdana Chmielnickiego z 1651 roku, a także portret hetmana Petra Doroszenki oraz licznych kozaków autorstwa innych grawerów. W holenderskich uniwersytetach studiowali Ukraińcy. Wspomnijmy jednego z nich, Jurija Nemyrycza (1612—1659), który kształcił się od 1630 do 1634 roku na wielce prestiżowym holenderskim uniwersytecie w Lejdzie, założonym w 1575 roku. Jurij Nemyrycz uważany był za jednego z wysoko wykształconych Ukraińców tamtych czasów. Był dyplomatą i generałem czasów kozaczyzny. W 1650 roku wydrukowano w Holandii mapę okolic Pińska ze słowem wstępnym Jurija Nemyrycza. Wspomniani Cellarius i Valkenier wykonali widoki Lwowa, Przemyśla oraz innych miast Ukrainy. W 1662 roku wydrukowano w Amsterdamie «Katechizm» w tłumaczeniu na język grecki. To dzieło metropolity Petra Mohyły zostało uznane w 1672 roku przez Patriarchę Jerozolimskiego dla całego Kościoła prawosławnego i używane było do 1867 roku. W 1703 roku pojawił się atlas rzeki Don i Morza Czarnego, wykonany przez Holendra C. Cruysa. W XVIII i XIX wiekach wszystkie działania Rosji były skierowane na to, aby obniżyć status Ukrainy i jej starodawnej kultury do poziomu zwykłej prowincji. Był to okres pełnej i bolesnej dla nas, Ukraińców, izolacji od reszty Europy oraz jej kultury, osiągnięć cywilizacyjnych. Zmagania o samodzielność po upadku carskiej Rosji stworzyły nową sytuację, i to dało możliwość LISTOPAD, NR 11 (77), 2000 ROK Ukrainie odnowić związki ze światem zewnętrznym. Podczas Ukraińskiej Republiki Ludowej w latach 1919—1923 w Holandii z siedzibą w Hadze działała ukraińska misja dyplomatyczna, której przewodniczącym był Andrij Jakowliw, wybitny prawnik. Rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej, rozumiejąc znaczenie kultury w stosunkach międzynarodowych, wysyła na Zachód Republikańską Kapelę Chóralną pod kierownictwem Ołeksandra Koszycia, która występowała również w Amsterdamie i Hadze. Wspomnę tylko jeden z licznych odzewów prasy na występy kapeli. Amsterdamskie czasopismo «Algemeen Handelsblad» z 26 stycznia 1920 roku między innymi pisze: «Ukraińska pieśń porusza wszystkich, ponieważ brzmi w niej przede wszystkim to, co ogólnoludzkie, uniwersalne», a to jest oznaką poziomu twórczości artystycznej narodu, jego duchowej kultury, która wyrosła ponad czysto narodowe granice. A ponieważ pieśń jest dorobkiem całej ludzkości, do niej, jak do źródła natchnienia, mogą zwracać się wszyscy! W 1921 roku sługa Boży metropolita Andrij Szeptycki odwiedził Holandię i Belgię. Z czasem z jego inicjatywy kilkudziesięciu Holendrów i Flamandów przyjęło obrządek greckokatolicki, nauczyło się języka ukraińskiego i zostało duchownymi Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego. Wspomnieć choćby najsłynniejszych, którzy byli wikariuszami generalnymi-mitratami, jak Maurits Van de Male, Jacques Perridon i inni. W holenderskiej ziemi, w mieście Rotterdam, znajduje się grób pułkownika Jewhena Konowalca, który zginął z ręki czekisty Pawła Sudopłatowa 23 maja 1938 roku. Co roku w dniu jego śmierci Ukraińcy z różnych krajów świata przyjeżdżają, aby oddać hołd założycielowi Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. W 1948 roku z Bawarii przeniesiono seminarium duchowne Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego do holenderskiego miasta Culemborg. Dyrygentem chóru seminarzystów był Myrosław Antonowycz. Seminarium istniało do 1950 roku. Studenci rozjechali się do USA, Kanady i innych krajów. Po licznych występach w kościołach, w radiu, chór praktycznie przestał istnieć. Pojawiła się idea, by spróbować zorganizować chór z Holendrów do wykonywania, w pierwszej kolejności, utworów duchowych podczas Świętych Liturgii. Najpierw chęć wyraziło siedemnastu Holendrów. Kiedy to odniosło sukces, doktor Antonowycz zorganizował chór z czterdziestu Holendrów, z którym pracował czterdzieści lat i występował w różnych krajach świata. Jest on śpiewakiem, muzykologiem, dyrygentem, kompozytorem. Studiował we Lwowie i Wiedniu. Doktor muzykologii, starszy pracownik naukowy Uniwersytetu w Utrechcie przez ponad dwadzieścia pięć lat. Autor licznych prac naukowych na tematy muzyczne w wielu językach. Dla przykładu: «Śpiewy z ukraińskiego Irmologionu» (w języku angielskim, 1974), «Pięciogłosowa Boska Liturgia XVII w.» (1979), «Muzyka polifoniczna w ukraińskich cerkwiach w dobie Kozaczyzny» (w języku ukraińskim, 1984), «Ukraińska muzyka duchowa» (w języku niemieckim, 1990), «Musica sacra» (w języku ukraińskim, 1997), «Ukraina i obrządek bizantyjski» (w języku holenderskim, 2000). Jest on także autorem artykułów na ukraińskie tematy muzyczne do
Holendrzy śpiewają ukraińskie pieśni — śpiewają na całym świecie, i to jak śpiewają! Kunsztem wykonawczym tego chóru można się tylko zachwycać. Nawet przeciętny słuchacz zauważy muzyczną biegłość, harmoniczną spójność oraz wysoki profesjonalizm chóru. W stolicy Ukrainy odbyły się cztery koncerty tego unikalnego zespołu. Organizatorem wszystkich wydarzeń było Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Koncert dla oficerów i żołnierzy odbył się w Domu Oficerów, dla studentów — w Narodowym Uniwersytecie Kijowskim im. T. H. Szewczenki, dla szerokiej publiczności — w Domu Nauczyciela, gdzie obecni byli Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Królestwa Niderlandów na Ukrainie oraz rodacy chórzystów. Uczestników koncertu powitał naczelnik Głównego Zarządu Kultury Kijowskiej Administracji Miejskiej O. Bystruszkin. Koncert holenderskiego chóru pieśni ukraińskiej im. Mykoły Łysenki odbył się również w Wielkiej Sali Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego. W programie znalazły się utwory duchowe, klasyczne oraz współczesne kompozytorów ukraińskich. Każda pieśń wykonana przez chór była nagradzana burzliwymi oklaskami wdzięcznych słuchaczy. Koncert rozpoczął się hymnem Holandii oraz utworem «Szcze ne wmerła...». Chór powitali: sekretarz odpowiedzialny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Mykoła Nesterczuk, zastępca przewodniczącego Towarzystwa akademik Ołeksandr Ponomariw, przedstawicielka Kijowskiej Administracji Miejskiej Wałentyna Łynowyćka. Kierownikowi chóru doktorowi Myrosławowi Antonowyczowi, dyrygentowi Paulowi Hakkennesowi oraz producentowi Wołodymyrowi Łuciwowi wręczono dyplomy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Podczas koncertów, oficjalnych wystąpień oraz w kuluarach mówiono o tym, że nie jest to tylko koncert — to spotkanie narodów europejskich, które połączyła pieśń. Przedstawiamy uwadze naszych czytelników słowo Wołodymyra Łuciwa, wygłoszone przez niego podczas koncertu. Inf.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Są ludzie, którzy zadziwiają swoją fanatyczną oddanością wybranemu zawodowi, któremu służą z niezwykłą siłą miłości. Z reguły nie próbują na siłę zwracać na siebie uwagi, są skromni i uprzejmi, zawsze brakuje im czasu, dlatego też ascetycznie i wymagająco podchodzą do samych siebie. Jednak, niestety, dzisiaj jest ich bardzo niewielu... O jednym z nich chciałbym opowiedzieć. To Anatolij Hrycaj, wykładowca Rówieńskiej Szkoły Sztuki i Kultury. Anatolija Juchymowycza znam od ponad trzydziestu lat, a wkrótce skończy siedemdziesiąt. Wspaniały wykładowca, kierownik kapeli bandurzystek, kompozytor i poeta, pełen pasji miłośnik i propagator kobzy-bandury, uczciwy i szczery Ukrainiec. Mimo to wciąż wydaje mi się, że znam go zbyt mało, i nie tylko ja. A chciałbym, aby tego wspaniałego człowieka znało więcej moich rodaków, aby wiedzieli o nim i o sprawie, której gorliwie służy. Sala koncertowa szkoły muzycznej nigdy nie bywa pusta. Jest tu tłoczno podczas prób, koncertów akademickich, sprawozdań, spotkań ze znanymi muzykami... Tego dnia, kilka lat temu, była również wypełniona po brzegi ludźmi — honorowano Anatolija Hrycaja. Było to bardzo znaczące wydarzenie — 45 lat jego pracy pedagogicznej i twórczej. Na scenie śpiewali jeszcze całkiem młodzi banduryści, jego uczniowie, na sali siedzieli jego wielbiciele, a między sceną a salą — On. Siwe długie włosy i takie same siwe wąsy, a oczy, ruchy, uśmiech — młode! Skromnie przyjmował kwiaty, prezenty, pochyliwszy głowę, przysłuchiwał się przemówieniom gratulacyjnym, a potem, jakby odganiając się od nich, gorąco oklaskiwał wykonawców-bandurzystów. Bo to była jego żywioł — czarujące dźwięki bandury i pieśń, ten życiowy balsam, który zawsze niezawodnie leczył jego rany duszy, tworzył wokół niego głęboko przemyślaną i najczystszą aurę filozoficzną. W dzieciństwie A. Hrycaj nigdy nie myślał, że zostanie bandurzystą, chociaż od starszej siostry, która uczyła się w Kijowskiej Szkole Muzycznej, nauczył się grać na kobzie. Bardziej pociągał go zawód lekarza. Lecz Raja przekonała go, że warto uczyć się muzyki w jej rodzinnej szkole, więc pojechał do Kijowa. Właśnie tutaj, w stołecznej placówce artystycznej, określił się dalszy los młodzieńca. Ale prawdziwie wkroczyć na tę ścieżkę Anatolijowi pomógł jego nauczyciel, znany na Ukrainie kobziarz Wołodymyr Andrijowycz Kabaczok. Od niego młody kobziarz dowiedział się i na zawsze zapamiętał, że kobziarstwo to zjawisko właściwe tylko narodowi ukraińskiemu. Jeśli cymbały, sopiłka, a tym bardziej skrzypce są u innych narodów, to kobza i bandura są czysto ukraińskimi instrumentami ludowymi, które nie znają analogów na świecie. Bandura po trójzębie stała się drugim symbolem Ukrainy. Przez całe swoje życie Anatolij z ogromnym szacunkiem będzie niósł imię sławnego, w swoim czasie represjonowanego kobziarza Wołodymyra Kabaczoka i później głębiej rozwinie jego myśli. W jednym z wywiadów powie: „Bandura to święty ogień, który oczyszcza obecnie nasze dusze i spopiela wszystko, co w nich niskie, podnosi nas ponad ulotne chwile i wznosi w sfery mądrości i męstwa. Jest ona opiekunką naszego rodu. Słuchać jej spokojnie jest niemożliwe. Ona wzrusza, niepokoi, kochają ją i nienawidzą. Tak, tak — to ostatnie było i kiedyś, i niestety jest i teraz. Wszyscy wrogowie Ukrainy bali się jej. Pieśń kobziarska to nasza tarcza i miecz, i dobrze rozumieli to nieprzyjaciele naszej państwowości”. Jeszcze studiując w Kijowie, Anatolij Hrycaj już rozpoczął swoją działalność zawodową: pracował w wieczorowej szkole muzycznej dla dorosłych, miał lekcje w szkole muzycznej, grał na bandurze w orkiestrze sławnego chóru ludowego pod dyrekcją Hryhorija Werowki oraz zespołu tańca pod kierownictwem legendarnego Wirskiego, koncertował, utwierdzał się jako przyszły kobziarz-pedagog. A przybywszy z przydziałem do Równego, gdzie właśnie utworzono szkołę muzyczną, zaczął dosłownie od zera. Pierwszy nabór składał się tylko z dwóch uczennic — Wiry Bordiuh i Myrosławy Chakimowej. Później przygotował ich duet, koncertowali razem, demonstrując doskonałą technikę gry na bandurze. Kierował żeńskim, męskim i mieszanym zespołami w szkole, a z czasem stworzył dużą kapelę bandurzystek przy domu twórczości amatorskiej związków zawodowych, napisał dla niej kilka pieśni i objechał z koncertami wiele miast i stolic. Jest twórcą kwartetu bandurzystek, który z czasem stał się znany na całą Ukrainę i ludzie nazwali go sprawiedliwie „złotym”, bo na wszystkich konkursach i festiwalach otrzymywał złote medale lub miejsca na podium. Filmowano go w kinie, w telewizji, pisały o nim stołeczne gazety, usłyszano o nim daleko za granicą... Nawiasem mówiąc, w tym kwartecie śpiewała jego miła Natalka, ukochana żona i wierny przyjaciel. Natalija Ołeksandriwna to również pedagog w szkole muzycznej, dlatego też dzieliła z mężem wszystkie życiowe trudności i sukcesy, stając się jego niezawodną pomocniczką i doradczynią, bez której nie wyobraża sobie swojego życia. Setki uczniów Anatolija Hrycaja rozjechały się po miastach i wsiach Ukrainy, niosąc sławę sztuki kobziarskiej. Prawie we wszystkich trzydziestu pięciu dziecięcych szkołach muzycznych Rówieńszczyzny są klasy bandury i wykładają w nich w większości jego wychowankowie. Autor tych słów zwrócił się kiedyś do uczniów rówieńskiego kobziarza, którzy w różnym czasie uczyli się u niego, z jednym pytaniem: „Kim dla was jest Anatolij Hrycaj?”. Oto co odpowiedzieli. Ludmyła Fusik, pedagog Rówieńskiej Dziecięcej Szkoły Muzycznej nr 1 im. M. Łysenki, bandurzystka: „Trzydzieści pięć lat temu Anatolij Juchymowycz „wypuścił” mnie w samodzielne życie... Do dziś jest dla mnie mądrym, wymagającym nauczycielem, bratnią duszą, doradcą i życzliwym krytykiem. Niezmiernie cieszy się z sukcesów swoich uczniów...”. Tamara Myruk-Rokitenec, kierownik artystyczny wzorowej kapeli bandurzystów Rówieńskiej Dziecięcej Szkoły Muzycznej nr 2: „On jest moim nauczycielem, harmonijnym połączeniem spraw społecznych i osobistych. A poza tym, jak nikt inny, sam potrafi i uczy innych korzystać z wartości duchowych, cenić je, dostrzegać i odnajdywać je...”. Tetiana Benediuk, solistka trio wokalno-instrumentalnego „Sribna tercja” Rówieńskiego Miejskiego Domu Kultury, pedagog-bandurzystka: „To człowiek przez duże „C”, nieprzeciętna osobowość, fanatycznie zakochana w swojej pracy. Patriota Ukrainy, wzór niestrudzonej służby sztuce kobziarskiej. Jestem mu wdzięczna, że kiedyś, usłyszawszy mnie, uwierzył we mnie, w moje siły jako artystki...”. Natalka Pryjmaczok, uczennica 4 klasy Rówieńskiej Szkoły Sztuki i Kultury: „Dla mnie jest drugim ojcem, który chce, aby jego dzieci stały się ludźmi. Jestem szczęśliwa, że jestem jego uczennicą”. Słowa wdzięczności nauczycielowi, jestem pewien, mogliby powiedzieć wszyscy, którzy uczyli się u niego nieśmiertelnej sztuki kobziarskiej, a jest ich ponad setka. Rozjechali się po całej Ukrainie, pracują w Kijowie, Lwowie, Mikołajowie, Czerkasach, Winnicy, Czerniowcach, Krzywym Rogu, na Połtawszczyźnie, w Sewastopolu, nie mówiąc już o Rówieńszczyźnie, ich jest tutaj najwięcej. Teraz to jego koledzy, przyjaciele-bratnie dusze, a niektórzy to wspaniali i znani wykonawcy, tacy jak zasłużony artysta Ukrainy Wasyl Pyndyk, laureatka wielu konkursów Hałyna Toporowska.
Kocha ich, szanuje i troszczy się o nich: musimy wreszcie uświadomić sobie: talent — to sprawa państwowa, ogólnonarodowa!». Patriotyczne uczucia inspirują Anatolija Hrycaja do społecznej pracy oświatowej. Mając nieprzeciętny talent do poezji, pisze wiersze: niepokoją go myśli o losie ojczystego języka, Ukrainy, oczywiście o pieśni, o bandurze. Wiele z nich znalazło miejsce na łamach lokalnych czasopism: Czy śmiech i radość, czy też smutek, Jak kłęby chmur, pełznie ponuro, Ja znów dotykam czułych strun, I siły zwraca mi bandura. Dobrze byłoby, gdyby znaleźli się mecenasi i pomogli wydać tomik poezji A. Hrycaja — jego skromny majątek nie pozwala zrobić tego na własny koszt. No, a dość skromny zarobek pana Anatolija, zgodnie ze starym przyzwyczajeniem, idzie na zakup książek, czasopism, gazet, pocztówek itp. Gdybyście tylko widzieli, jaką ma bibliotekę! Książki są wszędzie: w różnorodnych niszach, komórkach, schowkach, na pianinie, na własnoręcznie zrobionym regale. Książki w rzędach, stosach, stertach. Cała jego wieloletnia działalność to nieustanne oświecanie, choć sam nigdy o tej działalności nie mówił. Jego oświecanie jest bezinteresowne, celowe, ideowo natchnione, jak całe jego 70-letnie życie. Anatolija Juchymowycza nikt nie zmuszał do zajmowania się sprawami oświatowymi. Robił to z nakazu serca. I teraz kieruje lokalnym oddziałem Ogólnoukraińskiego Związku Kobzarzy oraz jest członkiem zarządu obwodowej «Proświty». Głęboki erudyta, człowiek wysokiej kultury, Anatolij Hrycaj stale organizuje aktualne dla młodzieży wystawy, wykorzystując do tego dobrane własnoręcznie materiały, własne archiwum. Tylko w latach umacniania niepodległości A. Hrycaj przygotował treściwe ekspozycje: «Ród nasz kozacki» (na dzień pamięci kozaków na polu bitwy pod Beresteczkiem), «Powrót Hruszewskiego», «Rodzima symbolika», «Ziemia ojców», «Pradziadowie żyją w strunach», «Wielkość i tragedia Iwana Mazepy», «Naszego kwiatu po całym świecie», «Szanujmy się!», «Byliśmy, jesteśmy, będziemy!» oraz inne. Jest w księdze wpisów kobzarza-Ukraińca cytat z T. Szewczenki w języku rosyjskim: «Rozpowszechniać... sławę sławnych artystów, rozpowszechniać w społeczeństwie smak i miłość do dobra i piękna — to najczystsza, najmilsza modlitwa do miłośnika ludzi — Boga i w miarę możliwości bezinteresowna usługa dla człowieka». Sądzę, że mógłby to być epigraf do całej pełnej poświęcenia pracy Anatolija Hrycaja. Zostawił wpis w księdze także Mykoła Czornyj-Dosynczuk, ostatni raz przebywając w Równem: «W historii Ukrainy maestro Anatolij Hrycaj zostanie zapisany jako ambasador swojego narodu w kobzarstwie i jego kultury. Zdołał zapalić prometejski ogień kobzarstwa nie tylko w mieście Równem, ale i na całym Wołyniu. Dostojny panie maestro! Jesteście kobzarskim światłem dla naszego ukraińskiego narodu! Wasza skromność przy Waszej wysokiego poziomu, wielostronnej biegłości jest ziółkiem jewszan». To uznanie od założyciela szkoły sztuki kobzarskiej we wszystkich ukraińskich diasporach — od USA po Wenezuelę, wydawcy czasopisma «Bandura», wieloletniego adresata A. Hrycaja, niestety obecnie nieżyjącego, prawdziwego ukraińskiego samorodka, jest niezwykle cenne dla Anatolija Juchymowycza. Wszak to ocena jego siedemdziesięciu lat życia, pełnego niepokoju i treści. Prawie pięćdziesiąt lat pracy twórczej i pedagogicznej za nim... Niby niewiele. A zrobiono niemało. W tym wielki sens jego losu. Wsłuchajcie się w wiersz Anatolija Hrycaja, w którym niezwykle dokładnie odbiła się jego kobzarska i ludzka dusza: Śpiewaj, bandurko, śpiewaj I wiedz: są prawe dusze, One szanują rodzinny kraj, One i tobie nieobojętne. Czyż dla nich nie warto żyć, W niepokojach męczyć się, radować, I znów na strunach wróżyć I je pytać: Czyimi jesteśmy dziećmi? Anatolij HAJDAMASZKO, m. Równe LISTOPAD, NR 11 (77), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wysokoczołego mędrca-mężczyzny bez zapłodnienia żeńskim pierwiastkiem, a ściślej mówiąc, przez niego — Bożym tchnieniem, będzie martwym, będzie należeć nie do Stwórcy, a do utalentowanego i zazdrosnego imitatora, księcia tego świata. Dlatego też jego genialne wynalazki nie wyszły ludzkości na dobre. Każdy genialny wynalazek prędzej czy później obraca się w wielkie zło, które jeszcze bardziej plombuje mistyczne kanały komunikacji z Niebem. On nie był wielkoduszny. Ot. To bardzo precyzyjne słowo. Był zazdrosny i małostkowy. A ona pamiętała wielkoduszność Ojca. Ona psociła i była samowolna, — on z uśmiechem znosił jej dziecięcą samowolę, bo był w rzeczywistości znacznie, nieporównanie silniejszy. Ona zaś, jako istota rozumna, ponad wszystko ceniła taki stosunek i oddanie kochała Ojca. I oto, kiedy przeszła pod jurysdykcję mężczyzny, pierwszą rzeczą, która ją nieprzyjemnie uderzyła, — była małostkowość, płaczliwość, głęboka zależność, mimo pijackich męskich przechwałek. Właściwie dlatego pijackich, że ze strachu. On tak i nie pogodził się z wygnaniem, z tym, że odstawiono go od piersi — bezpiecznej i sytej egzystencji w Edenie. Pierwszy chciał sybarytować, a kamienie żeby dźwigała — ona. On nie chciał być tym ostatnim, nie chciał odpowiadać za nich oboje, jak nakazał Stwórca. On „dostawał” ją za samowolę, za zmiany nastrojów, za bliskość do niedostępnego dla niego samego transcendencji. Zazdrościł i sam pretendował, nie mając ku temu danych. On pretendował wchłaniały jego zapachy, wilgotne tropikalne ciepło nieziemskiego ogrodu, w którym rosły liściaste, jak z fantastycznych rysunków, drzewa, pokryte płatami białego i różowego kwiecia; ogromne koty wyginały lśniące grzbiety i łagodnie mrużyły piwne oczy, a kiedy mruczały z zadowolenia, to trawa wokół miękko się ścieliła. Trawa była gęsta i jedwabista, a w niej skakała i wyginała się miękko, jak małe kociątko, do śmiechu goła istota, niepodobna do reszty mieszkańców edeńskiej oazy, którzy, bywało, schodzili się w kółko i z zainteresowaniem oraz czułością obserwowali dziecię. Oni byli doskonałymi gatunkami, każde z nich stało w swoim komfortowym ślepym zaułku ewolucji, którą pożądanym kojcu ze żłobami, pełnymi smacznej paszy. Oni byli senni, spokojni, zadowoleni i przeżuwali. Ludzka istota nie była senna, spokojna, zadowolona i nie przeżuwała. Boże tchnienie w tym harmonijnym dziecku budziło niezrozumiałe porywy, nieprzemyślane pragnienia, łaskotało ciekawość i goniło ją gdzieś, goniło... Przed nią rozpościerała się prosta ewolucji. Obok niej, jak na sznureczku, stale przebywał jej przyjaciel, ostrożny pryszczaty nastolatek. Później, znacznie później, kiedy staną się dorośli, a niezrozumiałe łaskoczące ziarenko, owo tchnienie Stwórcy w słabej niedoświadczonej istocie popchnie ją do fatalnego nieposłuszeństwa, naruszenia fundamentalnego prawa, według którego funkcjonował Eden, pryszczaty nastolatek niezdarnie doniesie rozgniewanemu Stwórcy: „Niewiasta, którą postawiłeś przy mnie, dała mi owoc z drzewa, i zjadłem...” On przerzucił odpowiedzialność za swoją winę na jej barki. I tak będzie robił zawsze. Bo on nie był rycerzem i nie zostanie nim. Legendę o rycerzu wymyśli sama kobieta, o, ona z wielkiej podświadomej tęsknoty wymyśli wielki epos, nazwie się on ludzką historią, a wyskrobie ten epos na cielęcych skórach, na papirusach, na deseczkach, na wilgotnych ścianach budowli kultowych, na nietrwałym papierze, na ekranach monitorów, na... on, zręczny i przebiegły donosiciel, a do tego, ze swojego pierwotnego przyzwyczajenia, oskarży we wszystkich szalonych perypetiach tej historii swoją piękną niańkę, długo cierpliwą, mądrą i nieszczęsną drugą modelkę. ...Wtedy zostali wygnani. Jak to się stało, wie chyba sam Pan. Na jej świadomości, jak na obiektywie aparatu fotograficznego, ktoś naraz opuścił gęstą zasłonę. Zniknęły bezkresne światy, w których nieustannie umierała i rodziła się materia, iskrzyła energia, zniknęły, jakby roztopiły się, miłe znajome krajobrazy, przezroczyste skrzydlate sługi, czysta gadatliwa woda, łagodne zwierzęta. A potem naraz, jak wyłącza się światło, wyłączyła się pamięć o wszystkim. Oni jakby nigdzie się nie przemieszczali, jakby zmieniło się wszystko wokół nich: poszarzało niebo, zerwał się zimny i ostry wiatr. Dziewczyna w spódniczce z liści palmowych żałośnie krzyknęła: w jej delikatną stopę wbiły się ostre kamienie. Biada, wokół kamienna pustynia, tylko gdzieniegdzie wyginają się, wywracając srebrzyste listki, mizerne krzewy oliwne. Słońce chyli się ku zachodowi. Ponury nieogolony mężczyzna, który zgiął się od zimna w pół, szarpie ją za spódniczkę i coś przerażony bełkocze. On zmarzł i prosi o jedzenie. Ona znalazła jaskinię, ona wypatrzyła kozę... Tak zaczęło się ich wygnanie. Wtedy rozgniewany, ale dobry Stwórca włączył czas, w ciągu którego musieli przejść próbę. Ten eksperyment, właściwie, jest prosty. On nakaże im rozmnażać się, aby śledzić w każdym następnym pokoleniu, na ile przyswoili lekcję życia. Przyswojony materiał będzie zapisywał się na skręconej w spiralę cząsteczce. Nie dadzą się skusić na pokusy, udowodnią, że mogą kierować sobą, — zostaną zawróceni do edeńskiego ogrodu, a nie udowodnią — wtedy ...zostaną przerobieni drogą napromieniowania genów, mutacji, ściślej — zostanie stworzona trzecia, czwarta modelka... Właściwie, o tym później zaczęła domyślać się ona, druga modelka. A czy tak jest w rzeczywistości, czy nie — trudno powiedzieć. Przecież w niej — tylko tchnienie, lekkie i niewiarygodnie dalekie tchnienie tego, kto wie wszystko tak, jak jest w rzeczywistości, Stwórcy i Ojca, za którym ona bezgranicznie zatęskniła. Ziemski świat, dokąd zostali spuszczeni, z czasem podzieli się na dwie szarpane połowy, podzieli się tak, jak istota dziwnego Bożego stworzenia, nazwanego człowiekiem. Jak lekki gaz w powłoce, będzie zamykać się i unosić nad pustą lśniącą ziemską marnością, pragnąc zostawić ją, istota czysta, a ściślej — oczyszczona, sprawdzona, wypróbowana, milcząca, bo doświadczona, znudzona, bo mądra, niezauważalna, bo ostrożna. Będzie wrastać w kamień, przesiąkając go krwią bliźniego, istota nieodwracalnie zepsutego, stoczonego przez szkodniki, namówionego przez złego. Z tego na wskroś przesiąkniętego
Tłumaczenie maszynowe
Była kolejnym, udoskonalonym modelem. Jeśli pierwszego Stwórca ulepił „z ziemskiego prochu i tchnął w jego nozdrza oddech życia”, to drugą tworzył, wykorzystując pierwszego jako wariant roboczy, uwzględniając przy tym jego zalety i wady. Kiedyś otworzy ludzkiemu plemieniu ich historię, oni ją nawet zapiszą, jak zdołają. Ale nie pojmą jej: ich rozum będzie trwał w półmroku. „Ziemski proch” ludzie będą rozumieć dosłownie, podczas gdy w rzeczywistości będzie to oznaczać żywą ziemską istotę biologiczną, tylko, w odróżnieniu od człowieka, bez owego bożego „oddechu”, bez boskiej duszy, — z tej istoty Stwórca wyciosze dzieło sztuki i tchnie w nie życie. Oczywiście, takim materiałem do budowy mężczyzny nie mógł być nikt inny, jak orangutan. W potomkach ludzkiego plemienia jego cechy przebijają się czasem bardzo wyraźnie. I to, że wziął od mężczyzny ideę, od której wziął się kolejny model – kobieta, ludzie zinterpretują po swojemu, jak podyktuje ich ubogi rozum i świadomość społeczna: jakoby wziął żebro od mężczyzny, z którego stworzył ją, kolejną. Do tamtej dzikiej egzystencji na kamienistych ziemiach, wśród brudnych owiec i rzadkich gajów oliwnych, było jeszcze bardzo daleko, jeszcze musiało wydarzyć się tak wiele różnych ważnych zdarzeń... A tymczasem ona biegała i podrastała w majątku Ojca. Ojciec bardzo ją kochał i dawał pełną swobodę. Właściwie był twórcą, ale tak wiele swojego włożył w stworzenie, — po pierwsze, obraz i podobieństwo, a po drugie, oddech, w stworzeniu pulsowała cząstka życia twórcy, dlatego tę dwójkę uważał za swoje dzieci. Usługiwali im jego pomocnicy — skrzydlate stworzenia różnych rang. Ale to ją mało interesowało. Tak jak starszy, pierwszy model. Był tyczkowaty i nie tak wygładzony jak ona, druga. Na nim pozostało dużo wełny, a i zdolność rozpoznawcza jego duszy była o kilka rzędów niższa niż u niej: był posłuszny i nie rozmyślał. Był zdecydowany i nie wahał się. (Na wygnaniu te cechy żołdaka pozwolą mu wziąć nad nią górę i do woli znęcać się za to, że ona — jest doskonalsza.) A wszystko dlatego, że na jego wyświetlacz trafiało mało czynników, a i te były uśrednione i jednoznaczne. Ona zaś rejestrowała nastrój Ojca, stan jego otoczenia, ruchy wszystkich stworzeń w ogrodzie Eden, napięcie światów wokół, rozpalanie, wygasanie, tajne pulsacje zarodków i natężone chrypy śmierci; wyłapywała wszystko i sztywniała przed wielkością niepojętego. Ale była dobrą dziewczynką. Rosła i poznawała. Czasami, nabiegawszy się po łąkach, błądziła do cichego tajemniczego ogrodu, gdzie dojrzewały różne owoce. Cienie krążyły po ogrodzie, podlewały, przycinały i oczyszczały korony, pobierały próbki kory, pąków, zawiązków. Rozumiała: tutaj prowadzone są doświadczenia. Trwa tworzenie nowych pięknych światów, w laboratorium Ojca — sezon wypróbowywania dla nich flory i fauny. Na drzewach zaokrąglały się owoce. Między drzewami biegała dziewczynka, która nie mogła nawet pomyśleć, że kiedyś w niej samej będzie dojrzewał i zaokrąglał się tajemniczy owoc, żywe ogniwo w łańcuchu ziemskiego życia, ewolucji, Bożego doświadczenia. Przed każdą istotą, jeśli jest żywa i ma własną wolę, w każdej minucie otwiera się mnóstwo wariantów zachowania. Może improwizować nowelki na komputerze czy popijać przez słomkę sok, może, wzdychając, powlec się na bazar i kupić ze dwa tuziny jaj — albo kupić u jakiejś staruszki jej dziewczęce sandałki na okropnej platformie, może począć dziecko czy skorzystać z antykoncepcji i nigdy nie mieć dzieci... Czyli wybór jest naprawdę bardzo bogaty. Droga w życiu i los człowieka zależą od jego własnego wyboru. A od czego zależy wybór? — można zapytać. I to już będzie pytanie trudniejsze, można na nie odpowiedzieć bardzo ogólnie: wybór zależy zarówno od doświadczenia jednostki, jak i od historycznego doświadczenia gatunku, a także w znacznej mierze od otoczenia. Druga, jak zresztą i pierwszy, nie miała ani osobistego doświadczenia, ani gatunkowego. A jednak wybór był i u nich. Kiedy podstępny stary gad, kusząc ją, jako znacznie bardziej dociekliwe i perspektywiczne Boże dziecko, nową wiedzą i odczuciami, popychał drugą do skosztowania zakazanego owocu, ona mogła albo poddać się pokusie, albo wykazać zdyscyplinowaniem i posłuszeństwem i nie naruszyć zakazu Ojca. Poszła pierwszą drogą, i cała dalsza długa historia kobiety będzie surowym wychowaniem i trenowaniem w niej zdyscyplinowania i posłuszeństwa. Pierwszy choć nie wykazał nadmiernej dociekliwości wobec zakazanych owoców, to nie wykazał on i cnót, w tym właśnie wytrwałości i posłuszeństwa. Przecież to jemu nakazywał Stwórca nie jeść z drzewa poznania dobra i zła. Dlaczego więc jadł? Nie wpychali mu przecież, jak gęsi, na siłę tego jabłuszka. Okazał się bezinicjatywny i słaboduszny. Okazał się małoduszny. Długa historia mężczyzny będzie próbą rozwinięcia w nim cech lidera i rycerza, zaszczepienia inicjatywności i odpowiedzialności. Po to, aby ziemski świat rozkwitał, jak róża z pąka, przenikał w dotąd niewidzialne, tajemnicze, nieoswojone, jak róża zajmuje coraz więcej miejsca, rozkwitając, im, wygnańcom, trzeba było wypełniać Boże przeznaczenie, nie przerzucając własnych funkcji jedno na drugie, nie przeszkadzając, nie stosując przemocy jedno wobec drugiego. Jego świerzbiły jego mięśnie. Zamiast ciskać kamienie na pustyni, bił swoją towarzyszkę, wyganiał ją ze społeczeństwa, instytucji publicznych, placówek naukowych: mówiąc, że kobiecie tam nie miejsce. Ale przykład z rodzeniem dzieci świadczył, że wszystko musieli robić we dwoje lub przynajmniej przebywając obok, tylko wtedy rezultat będzie żywotny, jak i dziecię ludzkie. Ziemski proch bez Bożego oddechu — to tylko orangutan, tak samo każdy wynalazek
LISTOPAD, NR 11 (77), 2000 ROK stawiała na, krótko mówiąc, kobiecość — te cechy, którymi została obdarzona ona, pieszczoszka, słabsza, ale przez to doskonalsza. Która potrzebowała opieki, ochrony i bardzo umiejętnego traktowania. Jego zaś gruba, muskularna konstytucja nie świadczyła o jakiejkolwiek doskonałości, a zatem przeczyła tym pretensjom. To tak, jakby łopata — dobry, potrzebny instrument na swoim miejscu — pretendowała do przebywania w świętym kącie. Nie daj Boże, żeby coś takiego się stało: i pole byłoby zaniedbane, i święty kąt zostałby zbezczeszczony. (Coś podobnego wydarzyło się u ludzi.) Każdy powinien pamiętać o swoim przeznaczeniu. Ona bardzo żałowała tego, co zrobiła, i mężnie przeżywała skutki występku. On przez całą swoją drogę skomlał, że wcale nie jest winny, i robił z tej drugiej potwora niemal takiego, jak wąż starodawny. Przez pokład ponurych wieków, które zwalały się na nią później, kiedy włączał się czas, by odmierzyć długość kary, przeznaczonej ludziom za grzech pierworodny, ona czasami, we śnie czy w marzeniach, będzie przenikać wzrokiem edemski ogród. Czasami jego lekki wilgotny wiatr, mimo surowego zakazu — ale co z niego, wiatru, weźmiesz — będzie wdzierać się w jej spragnione życie, by dotknąć suchego, wycieńczonego, zwiędłego policzka tej dalekiej szczęśliwej dziewczynki, która bywało, latała z nim, psotnikiem, na wyścigi po miękkich edemskich łąkach, obficie usianych sprężystymi, dużymi, różnobarwnymi kwiatami. Wtedy podnosiła bladą, jak nieżywą, rękę do policzka, niedowierzająco wodziła po szorstkiej skórze, oglądała się, nie rozumiejąc i nie domyślając się, kto to był. Ale jej serce tymczasem obmywało się krwią, która pamięta wszystko. Komory mózgu zapieczętowane, receptory percepcji zablokowane do czasu, tylko krew i serce, bezgłośne, ale rozumne i wrażliwe, kąpią się w informacji, która czasami przebija się do świadomości w postaci intuicji, wizji, innych paranormalnych przejawów. Na cienkiej granicy rzeczywistości i snu Eden podchodził tak blisko i tak do łez realnie, że na jakąś krótką chwilę przypominała sobie wszystko. W tę krótką chwilę następowało olśnienie. Wszystkie chorobliwie wyolbrzymione problemy ziemskiego człowieka malały, a prościej — zmieniały się w nic, stawały się tym, czym są w rzeczywistości. Hipertrofowane przez człowieka, którego matryca komputerowa jest zablokowana, przez człowieka zagubionego, bezradnego, w ślepej panice — one zazwyczaj bezbożnie drwiły z niej. W strachu, jak wiadomo, oczy są wielkie. Na granicy ziemskiej rzeczywistości i królestwa Hypnosa jeszcze nie do końca zgaszona świadomość wszystko widziała w prawdziwym świetle. Budziła się pamięć o tak bliskim, jakby wczoraj utraconym, Edenie. Nozdrza ża-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
z krwi kamieni wyrastać będą przysadziste szare miasta, rozrastać się będą po ziemi jak egzema, dymić kominami krematoriów, rozbłyskać salutami wybuchów atomowych. Do licznych sutków przebiegłego, ssąc narkozę obłudy, złudzeń, tyjąc, aż nie pękną, na tym trującym mleku, przyssały się te, które upadły nieodwracalnie, w których już nie żyje tchnienie Stwórcy. Jest ich coraz więcej, bo eksperyment jest na finiszu, on już, właściwie, jest zakończony, a teraz trwają ostatnie obliczenia, formułowane są wnioski, pisane są wyroki. Ludzie nazywają to po swojemu — Sądem Ostatecznym. Rzecz jasna, ona jako drugi model miała zadanie trudniejsze. Naturalnie, że właśnie jej, ostatniej, Stwórca powierzył niemal swoją funkcję — mnożyć pokolenie za pokoleniem ludzi aż do końca ich czasu. Aby nie czuł się pokrzywdzony i nie narobił szkód, obraziwszy się, mężczyźnie Bóg powierzył noszenie odczynnika, który uruchamiał skomplikowany tajemniczy proces dojrzewania i narodzin nowego człowieka w organizmie kobiety. Odczynnikiem była ciecz, która nazywała się nasieniem. Kobieta miała ziarno — komórkę jajową — i grunt — łono. Życie zawsze rozwija się według jednego, uniwersalnego schematu, bo Stwórca jest jeden. Ale przez mnóstwo drugorzędnych szczegółów ludzie nie są w stanie tego schematu śledzić we wszystkich przejawach narodzin nowego, czy to człowieka, czy drzewa — wszystko jedno. Bóg w przypadku ludzi został zaskoczony i nie wymyślał dla nich czegoś unikalnego. Zresztą po co? Historię ludzkości uruchomił na analogię z ogrodem w Edenie, gdzie stwórca mnożył gatunki, a bezszelestni skrzydlaci pomocnicy doglądali i podlewali drzewa. Mężczyźnie powierzono bycie ogrodnikiem, czyli, jeśli prościej, podlewanie, aby ziarno, wyhodowane przez kobietę, wykiełkowało. Sprawiedliwości dziejowej stało się zadość, mężczyzna z tym nie do końca sobie poradził: ziarno w gruncie to zasychało, to gniło, a bywało, że u mężczyzny wąż odmawiał posłuszeństwa. Sam mężczyzna z takiego zaufania był bardzo dumny, nazwał swoją podlewającą ciecz kwieciście i wieloznacznie — nasieniem, choć gdyby to było gotowe nasienie, to po co potrzebne byłoby jego przesiewanie — a cały proces tępo i grubiańsko przekręcił. Oczywiste jest, że oddaje, właściwie, on, a kobieta — przyjmuje, bierze jego podlewanie — lecz mężczyzna z jakiegoś powodu uważa i chwali się, że bierze — on. „Ja ją wziąłem!” — pyszni się, jak jakimś niesłychanym bohaterstwem, pokropiwszy grządkę. Czymkolwiek dziecko się cieszy! Właśnie jej, drugiej, Stwórca powierzył sprowadzenie na ziemski świat, aby opamiętali się i otrzeźwieli nieuczciwi winiarze, także swojego ukochanego Syna. Winiarze nie otrzeźwieli, co więcej, jak wiedział i prorokował sam Syn — zabili spadkobiercę, rozpędzili, jak spłoszone owce, jego uczniów. O tym wydarzeniu pisał kiedyś inny prorok: „Bracia jego, uczniowie,// Nietrwali, duszą ubodzy,// Katom na mękę nie dali się,// Ukryli się, potem rozeszli,// I ty ich musiałaś zbierać...// Więc oni jakoś się zeszli// W nocy wokół ciebie smucić.// I ty, wielka w niewiastach!// I ich zniechęcenie, i strach// Rozwiałaś, jak tę plewę,// Swoim świętym ognistym słowem!// Ty ducha świętego swego wniosłaś// W ich dusze ubogie...”. Jak widzimy z tego urywka, Stwórca powierzył jej jeszcze jedną funkcję, utajnioną nawet przed nią samą — przekazywać jego życiodajne tchnienie z pokolenia na pokolenie odtwarzanych ludzi. To jej nie do końca się udało, bo kusiciel, zrzucony na Ziemię, zbliżył się do jej mężczyzny na gruncie głębokiej urazy do niej — oni obaj uważali ją za winną tego, że pozbawiono ich beztroskiej egzystencji w ogrodzie edeńskim. I oto wtedy, kiedy ona z całych sił starała się odkupić grzech i naprawić się — on, pierwszy, rozmazywał pijane łzy po szczecinie w towarzystwie przebiegłego i czynił niegodziwość za niegodziwością. Zabijał i cudzołożył, stawiał i obalał królów, budował obozy koncentracyjne, tworzył broń. W jakimś zaślepieniu, pod szydercze szepty przebiegłego, on, jak głupawa marionetka, nagromadził tyle przerażającej złej siły, że może ona galaktykę roznieść w pył, nie tylko niewielką przytulną Ziemię. On, jak i jego przyjaciel, umiał tylko imitować. I tym trzyma się na powierzchni. Podróbki — zwyczajne, na nie zawsze jest popyt, w odróżnieniu od oryginalnych tworów, których albo nie zauważają, albo traktują je z wielką ostrożnością. Szatan robił podróbki, bardzo ładne, ale martwe podróbki. I od tego, że martwe, szatanieje. Żadnego oryginału w jego warsztacie nie ma — nie stwórca! Mężczyzna z zapamiętaniem zajmował się tym samym. Zbudował świat fantomów, a żeby ten nie rozpadł się — fantomy mają właściwość rozpierzchania się — scalił je ogromnym instytutem ucisku. Armia śledzenia, kontrolowania i ucisku — to szczyt osiągnięcia pierwszego. W tym świecie bezsensownych konwenansów i okrutnego ucisku oni właśnie żyli. Każdej ludzkiej istocie od małego wbijano do głowy ponurą myśl, że Ziemia i ziemskie życie — zjawiska unikalne i niepowtarzalne, że człowiek — korona przyrody, rozwinął się w procesie ewolucji z nieorganicznej cząsteczki, że cały kosmos poza nimi — zimny i martwy. Kiedy ludziom udało się skonstruować rakietę kosmiczną i oblecieć w niej wokół Ziemi, triumf komunistyczno-ateistycznej kamaryli nie miał granic: Boga jednak nie ma, kosmonauci latali w niebo i tam go nie widzieli. Nazywali Niebem przestrzeń okołoziemską, podczas gdy nasza planetka, w porównaniu z nie największym słonecznym protuberancją — to groch. I mimo to, amerykańscy astronauci, którym udało się pobyć nie tak daleko — na tajemniczym satelicie Ziemi — Księżycu — albo zamykali się w sobie i cicho wariowali, albo umierali przedwczesną i dziwną śmiercią. Prawda jest niedaleko. Nie jest straszna, ale jest absolutnie inna, niż ukształtowała się w wyobraźni ziemskiego plemienia w ciągu panowania na planecie mężczyzny. „Szukajcie Królestwa niebieskiego w sobie” — powtarzał ludziom przybysz z Nieba. Jak róża, mocno zawiązana w szaro-zielony pąk, śpi do sprzyjającej godziny, tak i Eden jest ukryty przed człowiekiem do sprzyjającego czasu, zapieczętowany w niedostępnych plikach mózgu, zagoniony, jak niesłyszalny i niewidzialny cień, w krew i duszę. Gdyby ludzie kultywowali i trenowali w sobie cechy Bożych dzieci na przykładzie ziemskiej drogi Syna — jakaż to jasna i krótka przypowieść, jaka dostępna dla niezmąconego rozumu! — doszliby do nieśmiertelności i znaleźli utracony Raj. Ale oni poszli drogą innego nagromadzenia — dóbr materialnych, gliny, prochu, który w proch się obróci. Oni, jak i przebiegły podszeptywacz, próbują nawet rywalizować z Najwyższym: z cegły i smoły — i jedno, i drugie z piekielnego pieca! — jak zaprogramowane mrówki, budują wieże Babel, wywołując gniew Pański. Oni kroczą ku zagładzie, i to bardzo cieszy wroga, i to tak smuci Ojca. Ona, drugi model, zawsze czule reagowała na nastrój swojego Stwórcy. Gdziekolwiek była — w ogrodzie, na łąkach czy pluskała się przezroczystymi strumieniami wodospadu. Ona i na wygnaniu była zachłannie nastawiona na jego fale. Jak dłonie pod ciepły deszcz, radośnie podstawiała pod niezwykłe, poruszające i tak rzadkie w mechanistycznych codziennościach odczucia swoją głęboko ukrytą duszę. Niesłyszalne łzy płynęły po twarzy, niesłyszalnie i nieśmiało prosiła się do domu. Ale niech będzie nie tak, jak chcę ja, a tak, jak uważasz za stosowne Ty — dodawała pospiesznie i tak samo w milczeniu. Ojciec nałożył na nią pokutę, ustanawiając panem nad drugą — pierwszego. A być może, już później nie raz myślała ona — to nie była pokuta. To po prostu był naturalny, prawidłowy warunek ich istnienia na wygnaniu, właściwie — w upadku. W tych surowych warunkach możliwe jest tylko panowanie surowej siły, a Stwórca wiedział i przewidywał to, dlatego też ostrzegł swoją młodszą, jak to będzie poza królestwem Bożym. Póki mężczyzna jest silniejszy — mięśniami, wolą, zwierzęcą zwinnością — panuje na Ziemi on. A stworzy maszynę, która przeważy go siłą, mobilnością, chytrością — panować będzie ona. Ta straszna perspektywa już dawno została nakreślona przez pisarzy-fantastów, którzy mają niezgłębioną zdolność przewidywania przyszłych wydarzeń. „I ciągnąć będzie cię do twojego mężczyzny, a on będzie panował nad tobą” — powiedział na pożegnanie. To okrutna próba posłuszeństwa, to nudny trening zdyscyplinowania — lecz ona poszła na niego z radosną gotowością, bo widziała w końcu próby nagrodę — powrót do Ojca. Ale pierwszy! Jemu nakazano uprawiać kamienistą ziemię, pielęgnować ubogie rośliny, zdobywać pożywienie dla przeżycia sobie, swojej kobiecie i dzieciom, które ona w bólach i mękach rodzić będzie. Jego przeznaczenie było prostsze, zatem trenowali go zaledwie na wykonywanie różnych komend. I jeśli ona posłusznie robiła wszystko, co jej polecono — to on zachowywał się przerażająco nieadekwatnie. Błędy w jego zachowaniu świadczyły nie o usterkach, a o poważnych problemach. Być może, pierwszego nawet zlikwidują. Póki co ona go kryła i wyręczała. Ona sama, oprócz tego, że rodziła dzieci, wykonywała i jego pracę — uprawiała kamienistą ziemię, pielęgnowała rośliny, przygotowywała jedzenie sobie, jemu, dzieciom. Ona lepiła mieszkanie, podtrzymywała w nim ogień, szyła ubrania i koce. Ona każdego ranka zrywała się, jeszcze budzik nie dzwonił, prasowała mu i dzieciom koszule, smażyła jajecznicę, zaparzała kawę, potem z trudnością rozpychała ich, prowadziła myć się, śniadać, dawała ze sobą grube kanapki, w biegu czesała się, chwytała torbę i pędziła do służby. Pracować nad sobą nie miała czasu. I to stanowiło główny problem ludzkości. Bo tylko odosobniwszy się, mogła druga oczyszczać od kawałków gliny mistyczne kanały, przez które uzupełniały się zapasy Bożego tchnienia, ozonu, w którym tylko żyły dusze — jej, mężczyzny, dzieci. Lecz o odosobnieniu mogła tylko marzyć: musiała przez nieróbstwo, ambitność, błędy, błądzenie pierwszego, który zbratał się z kusicielem, wykonywać jego pracę, czarną robotę dla fizycznego przetrwania, dla narastania prochu ziemskiego, który w ziemię i pójdzie, dla podtrzymania w jakim takim stanie amfory. A zawartość? A kto zatroszczy się o dusze? ...Bóg zatroszczy się o dusze. On bowiem ustanowił go, pierwszego, panem, on, Najwyższy, oczywiście przewidywał i taki przebieg wydarzeń, on wyłowi swoje ziarno z tych klepisk, które oto-oto zapłoną piekielnym płomieniem. Ale jej tak szkoda pierwszego. On przecież nie rozumie. Mści się na niej za to, że jest doskonalsza, poniża ją ciężką pracą — to wszystko jedno co komputerem gwoździe wbijać — on na każdym kroku obraża drugą, ulubione dziecko Boże. Ona, ukarana oddaniem mu na Ziemi, nie może go bez końca kryć, nie może każdej jego winy brać na siebie. Ona może tylko prosić: Ojcze, przebacz mu, nie wie, co czyni. Ona wie: osądzony Sądem Ostatecznym on będzie właśnie za nią, drugą, pieszczotę swojego Stwórcy! Ona próbuje to mu wyjaśnić: mnie nietrudno, mówi ona, budować te mosty, nosić te worki, kuć te kamienie, ale ja boję się, że na ciebie zbyt rozgniewa się Pan i że w Edenie my już nie będziemy we dwoje. Przecież ją, jak pamiętamy, ciągnie do niego. Chciałaby wrócić do domu z nim we dwoje. Lecz nie wszyscy wrócą. „Wtedy z dwóch, którzy będą w polu, jednego wezmą, drugi zostanie”. Ona nic nie może poradzić. Bo „patrząc, nie widzą i słuchając, nie słyszą i nie rozumieją”. Osierocony Eden każdego ranka oślepiająco uśmiecha się niewiędnącymi kwiatami. Srebrzyście wyginają się i szemrzą w trawie jego potoki, palmy podstawiają szerokie liście długim wilgotnym pocałunkom leniwego wiatru. Latają bajecznie piękne istoty. Na specjalnie przygotowanym gruncie sztywnieją w słodkiej niemocy luksusowe jabłonie. Młodsze — dziwnie kwitną i oszałamiająco pachną, starsze czujnie trzymają na sztywnych ogonkach okrągłe cierpkie zawiązki, a dojrzałe drzewa wyciągają kuszące dojrzałe owoce. Każdy owoc — to suma czyichś zbiorowych wysiłków, suma pracy i natchnienia. Aby spożyć owoc i przyswoić go, trzeba być odpowiednio przygotowanym, bo inaczej może stać się nieodwracalna katastrofa. Cienka niebieska mechanika, boska kosmiczna harmonia. Nawet najmniejszy, nieumyślny dysonans może z tego natchnionego stworzenia zrobić kupę martwych kamieni. Jak słoń w składzie porcelany. Dlatego słonia nie wpuszczają do składu porcelany. Ludzi przesiedlono na poligon szkoleniowy. I oni zademonstrowali swoją pełną niegotowość grać w kosmicznej orkiestrze. Zabili swoje rzeki, zagonili do rezerwatów lasy, zeszpecili na swój ubogi gust grubą selekcją kwiaty, lekceważą naturalne lekarstwa ziół, szydzą z tego, czym szczyci się Stwórca — z piękna i harmonii. Mężczyzna, nie zważając na ostrzeżenia kobiety, skorzystał ze swojego prawa panować znacznie „ostrzej”, niż kobieta — pijącą wolnością w Edenie. On swoją okrutną tysiącletnią selekcją obniżył ją samą poniżej nawet własnego poziomu. Wyhodowana przez niego istota jest krzycząco żałosna, przede wszystkim — niedopasowaniem pięknej, boskiej formy — do prymitywnej, jak u żołdaka, treści i żołdackich funkcji: służyć. Przypadkowe, dalekie od prawdziwych bazowe pojęcia ludzkiej egzystencji, przeznaczenia życia na Ziemi, kryteria podążania za tym przeznaczeniem — wszystko przebiegły pomieszał i wywrócił do góry nogami. Do Ewinych korzeni, skorzystawszy z władzy swojego przyjaciela mężczyzny, książę tego świata zaszczepił piękną, ale nieżywą, jak i wszystko, co wychodziło z jego przeklętych rąk, pączkę. Wyhodowana róża nie z pszczołami, skowronkiem i niebem przyjaźniła się, a z szykownym kryształem, słodkimi winami, odkrytymi wieczorowymi sukniami, pieniężnymi klientami. Upadła, jak i jej kusiciel, i teraz była upadła. A które nie do końca były upadłe do poziomu pierwszego czy do poziomu kusiciela, te o to walczyły. One dla tego celu nawet jednoczyły się w tak zwane organizacje feministyczne i walczyły — jak to śmieszne! — o jednakowe z mężczyznami prawa. Czyli o prawa zabijać, cudzołożyć, mnożyć fantomy, naruszać kosmiczne tabu, i nie kosmiczne — także. Bóg ze smutkiem patrzył na swoją drugą, która tak się skompromitowała. Właściwie, a czego było oczekiwać na Ziemi, w księstwie przebiegłego? Cienka konstytucja, z reguły, nie jest w stanie oprzeć się surowej sile. Komputer nie wyrządzi szkody młotkowi, podczas gdy młotek jednym zamachem może zniszczyć rozumną maszynę. I on, jednoznaczny i silny, zmiażdżył ją, bezradną, bo skomplikowaną. Zmiażdżył, bo była nieostrożna. Mężczyźnie i kobiecie, jak zawodnikom na ringu, po prostu trzeba się rozejść. I nie w różne kąty wydeptanej klatki, a w ogóle poza granice ringu, uświadomiwszy sobie, że przestrzeń życiowa — to nie tylko skrawek, gdzie trzeba się nawzajem okładać. Że naprawdę miejsca jest bardzo dużo, i wystarczy go wszystkim i każdemu. Bo mężczyźnie, jeśli nie jest kobiecy, i kobiecie, jeśli nie jest męska, naprawdę dzielić nie ma czego. Wszystkim wystarcza miejsca. Każdy ma swoją drogę i swój los. I — własne przeznaczenie. Każdego Bóg po coś posłał na ten świat. Możemy tylko domyślać się, ale, nawet umierając, nie dowiemy się po co, bo ziemskie życie — to tylko mały odcinek czegoś znacznie dłuższego, czy, dokładniej mówiąc — innego. Ani kobieta mężczyzny w zasadzie nie przerobi na subtelniejszego i wrażliwszego, ani mężczyzna kobiety — na konkretniejszą, twardszą i bardziej upartą. Kobieta-feministka, właściwie, może dobić się od mężczyzny ziemskich przywilejów — jego, męską bronią, napompawszy mięśnie i ryzykując utratę kobiecości. Choć może i nie stracić. Ale on nigdy nie pojmie istoty kobiecych światów, bo ducha nie będzie mógł wyostrzyć, bo tego w ogóle nie można zrobić, pozostając choć trochę mężczyzną. A dlatego boksować się czołami na ten temat — nieciekawie. Ziemia — dla surowych sił, one tutaj panują. Zużyły na paliwo rdzeń planety i szaleją teraz na cienkiej skorupce jajka, w ogóle nie myśląc o jutrzejszym dniu i o tym, coż może stać się ze skorupką jajka przy coraz większych obciążeniach na nią. I to przy tym, że dostępne jest im niewyczerpane źródło energii słonecznej, wymyślcie tylko, jak ją brać. Im dano mnóstwo dowcipnych podpowiedzi: jak bierze, spożywa i przetwarza energię roślina, zwierzę, minerały — lecz ludzie zlekceważyli podpowiedzi. Za to wymyślili pokopać w jądrze atomowym i uwolnić stamtąd tę energię, która do nich nie należy. Wszystko to zasługi, oddajmy mu należne, mężczyzny, jego chwalonego geniuszu. Ludzie spożyli jeszcze jeden zakazany owoc i poczuli na własnej skórze, do jakiej katastrofy to może doprowadzić. Oni i po tym nic nie zrozumieli. Ale wszystko jedno, katastroficznie usychając duszą i degradując, modlą się i czekają, kiedy ich Bóg wpuści w swoje posiadłości. Słonie do składu porcelany. Dzieci, które biją w przedpokoju szklanki z mlekiem — a jednocześnie przysięgle proszą się do laboratorium, gdzie mnóstwo kolb z niebezpiecznymi substancjami. Czy można poważnie traktować zapewnienia tych dzieci, że one niczego nie będą dotykać? Otoż to właśnie. I nam nie wierzą. Na słowo. Za to badają nasze serca, gdzie wszystko zapisane jest nie przebiegle i do nagości prawdziwie. I sądzić będą każdego osobno, i przyznawać będą każdemu to, na co zasłużył. Ludzkie argumenty — siła, sława, bogactwo, kłamstwo, broń, łapówki — pod uwagę nie będą brane. Bo prochem są i w proch pójdą.
Halyna PAŁAMARCZUK LISTOPAD, NR 11 (77), 2000 ROK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Maksymilian Kyryjenko-Wołoszyn to utalentowany artysta, malarz, poeta, działacz kulturalny, krytyk i filozof, którego nazwisko skrócono i w naszych czasach znany jest jako Wołoszyn. W autobiografii artysta pisał, że «Kyryjenko-Wołoszyny to kozacy z Zaporoża». Urodził się w Kijowie 16 maja 1877 roku, gdzie jego ojciec Ołeksandr Maksymowycz Kyryjenko-Wołoszyn, radca kolegialny, był mediatorem pokoju, potem członkiem sądu, a dziadek Maksym Jakowycz posiadał wielki majątek w guberni kijowskiej. Drugą ojczyzną dla Wołoszyna stał się Krym. Koktebel, według jego słów, był «prawdziwą ojczyzną mojego ducha». Jednak duch Wołoszyna, jak i jego działania, przez całe jego życie były postrzegane dawniej i są postrzegane teraz niejednakowo. Ci, dla których Krym stał się terenem jedynie wypoczynku i turystycznych rozrywek, uważają go za pana-dziwaka, który z kaprysu na własne potrzeby przekształcił swój dom w Koktebelu w przytułek dla arystokratów ducha — pisarzy i artystów, muzyków, w ośrodek twórczości, który, nawiasem mówiąc, istnieje do dziś. Inni, którzy mają poczucie Ojczyzny, w szczególności ci, dla których, tak jak dla Wołoszyna, Krym jest Ojczyzną, która dodaje im nowych sił, jak Gaja dodawała ich synowi Anteuszowi w walce z Heraklesem, uważają Wołoszyna za geniusza Krymu w pierwotnym znaczeniu tego słowa, czyli ducha-opiekuna wrodzonego talentu, strażnika pewnej rzeczy, miejsca. Takim terenem dla Wołoszyna był nieznany szerokiemu kręgowi, ogromny w swoim surowym pięknie Wschodni Krym — Kimmeria, którą wyprowadził z historycznego zapomnienia, wysławiając ją w malarstwie i poezji. Wewnętrznym wzrokiem artysty Wołoszyn postrzegał także historię swojej drugiej Ojczyzny. Poeta i malarz łatwo przechodził do szerokich historycznych uogólnień, które były w tamtym czasie niezwykłe. Właściwe artyście rzadkie umiłowanie wolności, niezależność we wszystkich przejawach życia i twórczości doprowadziły do tego, że wielu jego współczesnym wydawało się, jakoby Wołoszyn przyszedł tak z daleka, że jego myśli brzmiały z innego czasu. Dotyczy to w szczególności poglądów Wołoszyna na niszczycielską rolę Rosji w historii Krymu, które są całkowicie współczesne, chociaż po raz pierwszy wybrzmiały trzy ćwierci wieku temu. Swoje poglądy Wołoszyn wydrukował w artykule «Kultura, sztuka, zabytki Krymu», który został napisany na zamówienie I. Sarkizowa-Seraziniego, redaktora przewodnika po Krymie. Przewodnik został wydany przez Rosyjskie Towarzystwo Fizjoterapeutyczne w 1925 roku. Zwięźle o tym Wołoszyn mówił także w swoim programowym utworze poetyckim «Dom poety» (1926). Chociaż te utwory zostały wydane ponownie w ostatniej dekadzie, poglądy poety pozostały niezauważone przez większość czytelników. Powstała sytuacja, o której sam Wołoszyn w artykule «Prorocy i mściciele» mówił: «Oczywiście, oczy nasze do dzisiejszych czasów ślizgały się po tych wierszach, nie widząc ich», bo, według Biblii, «patrzyli oni — i nie widzieli, słuchali — i nie rozumieli». Wiersze dotyczące wpływu Rosji na losy Krymu są takie: Tutaj, w tych fałdach morza i ziemi, Ludzkich kultur nie wysychała pleśń — Przestrzeń stuleci była dla życia ciasna, Dopóki my — Rosja — nie przyszliśmy. Przez półtora wieku — od Katarzyny — Wytptaliśmy muzułmański raj, Ścięliśmy lasy, rozmykaliśmy ruiny, Rozkradliśmy i zrujnowaliśmy kraj. Osierocone zieją sakle, Na zboczach wykarczowane sady. Naród odszedł, źródła wyschły. Nie ma w morzu ryb, w fontannach nie ma wody. Wołoszyn, obserwując archeologiczne pozostałości różnych kultur, którymi przesycona jest krymska ziemia, oraz etnograficzne rudymenty w kulturze współczesnego mu Krymu, myślą sięga w głębię wielotysiącletniej historii Krymu. On wszędzie widzi wrzenie życia różnych narodów, które wniosły swój wkład w kulturę Krymu, jej styl i charakter historii, według Wołoszyna, określały, zważając na półwyspowy charakter kraju, dwa czynniki geograficzne, a mianowicie — kontynent i morze. Z kontynentu — «Dzikiego Pola», z Azji, od czasu do czasu na półwysep sunęły lodowce i lawiny ludzkich ras i narodów. Morze — «Mare Internum» — z równą pulsacją nadawało na Krym przypływy oraz Założyciel — Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne nr 1007 z 16.03.1993 r.
odpływy kultury śródziemnomorskiej. Niszczycielska siła barbarzyńskich fal, którą od czasu do czasu odczuwał Krym, nie mogła zniszczyć jego własnej różnorodnej i barwnej kultury. W niej Wołoszyn dostrzega części składowe różnych kultur, które wchłonęły z kolei dorobek bardziej dawnych narodów. Ta „...gleba, przedstawiająca ogromne rasowe nawarstwienie wszystkich plemion, które kiedykolwiek przechodziły przez Dzikie Pola, i głęboko opracowana przez helleńskie, rzymskie i włoskie prądy, zalewana jest przez plemię tatarskie”. Ludność mongolska nie tylko nie zniszczyła kultury Krymu, ale szybko wchłonęła w siebie krew kultury miejscowej ludności. Dlatego „pod przestronną i tolerancyjną osłoną islamu rozkwita własna, autentyczna kultura Krymu”. W tę kwitnącą ziemię w XVIII wieku wdarła się nowa fala barbarzyńców. „Tym razem bardziej poważnie i długotrwale, ponieważ ci barbarzyńcy to Rosjanie, za ich plecami nie ma chwiejnych i płynnych wód koczowniczego ludu, a ciężkie fundamenty petersburskiego imperium. Czasy i punkty widzenia się zmieniają: dla Rusi Kijowskiej Tatarzy byli, oczywiście, Dzikim Polem, a Chanat Krymski był dla Moskwy groźnym rozbójniczym gniazdem, dokuczającym jej niespodziewanymi najazdami. Ale dla Turków – spadkobierców Bizancjum – i dla państwa Girejów, które już przyswoiło sobie zarówno krwią, jak i duchem całe złożone dziedzictwo Krymu z jego greckimi, gockimi i włoskimi rudami, oczywiście, Rosjanie byli tylko nowym wzborem Dzikiego Pola. I zachowują się tak, jak zazwyczaj zachowywali się przybysze z Dzikiego Pola: okrutnie i niszczycielsko” – pisał Wołoszyn. Niszczenie przez rosyjski carat krymskich ogrodów i osad zaczyna się jeszcze od pierwszej połowy XVIII wieku, podczas wojny rosyjsko-tureckiej, od pierwszych wypraw armii rosyjskiej na czele z Münnichem i Lassym. Od 1783 roku, kiedy Krym zagarnęła Rosja, rozpoczęła się zewnętrzna i wewnętrzna agonia kraju w wyniku polityki imperium wobec Krymu oraz tego czynnika, że półwysep okazał się odcięty od źródła swojego życia – Morza Śródziemnego z jego szlakami handlowymi. Niszczone jest tradycyjne na południu rolnictwo, którego podstawą była woda, ponieważ niszczone są systemy zaopatrzenia w wodę. Następuje redystrybucja ziem, które „systematycznie odbierano tym, którzy kochali i umieli je uprawiać, a na ich miejsce osiedlali się ci, którzy umieli niszczyć to, co uporządkowane”. Do tego, co powiedział Wołoszyn, wspomnijmy o analogicznym zjawisku pod koniec II wojny światowej po deportacji z Krymu Tatarów i innych narodów. Wołoszyn podkreśla, że kilka wymuszonych, tragicznych, masowych migracji Tatarów pustoszyło kraj. Tezę Wołoszyna potwierdza i konkretyzuje kilka faktów: według świadectwa Pallasa, zrujnowani wojną Tatarzy nie mogli ułożyć sobie życia z nowym rosyjskim porządkiem. Przestraszeni plotkami o chrzcie, o rozdawaniu ziem Rosjanom, uciekali do Turcji. W 1790 roku liczba uchodźców sięgała 80 tysięcy. Jeszcze straszniejsza była wymuszona emigracja Tatarów po wojnie krymskiej w latach 1860–1863, kiedy do Turcji wyjechało 180 tysięcy osób. Kolejna fala emigracyjna miała miejsce w latach 1902–1903, wtedy codziennie do Turcji wyjeżdżało po 600–800 Tatarów. Oprócz wymuszonych migracji była też brutalna deportacja części ludności Krymu na 5 lat przed jego zagarnięciem przez Rosję. Wspomnijmy deportację Włochów, Niemców w 1941 roku oraz Tatarów, Greków, Bułgarów, Albańczyków wiosną 1944 roku, których w wagonach towarowych pod konwojem jednostek wojskowych NKWD wywieziono do Azji Środkowej, do Kazachstanu i na Ural. Jeśli powodem deportacji w XX wieku był czynnik polityczny, to powodem deportacji w XVIII wieku był religijny. Przed zagarnięciem Krymu przez Rosję prawosławni chrześcijanie Krymu wchodzili w skład patriarchatu konstantynopolitańskiego, katolicy i Ormianie mieli swoich hierarchów. Rosja pod pozorem ochrony chrześcijan, którzy rzekomo cierpieli z powodu prześladowań muzułmanów, deportowała z Krymu Greków-prawosławnych, Ormian, gregoriańczyków, Włochów-katolików i innych. Zostali oni przymusowo wywiezieni na 600 wozach pod konwojem wojsk rosyjskich generalissimusa A. Suworowa. Ta akcja została przeprowadzona na rozkaz Katarzyny II dla dowódcy wojsk rosyjskich hrabiego Rumiancewa, który zaproponował hierarchowi krymskich chrześcijan-prawosławnych metropolicie Ignacemu wraz ze wszystkimi chrześcijanami
Krymu „przesiedlić się” do niedawno zagarniętego przez Rosję Przyazowia. „Przesiedlenie” odbyło się w Wielkanoc 23 kwietnia 1778 roku. Chrześcijanie, którzy pozostali na Krymie, nie mieli odtąd swojego hierarchy, zwrócili się więc do ostatniego krymskiego chana Szahin Gireja, żądając dla siebie księdza. Chan, pomimo wszystkich trudności tamtego czasu, nie odmówił chrześcijanom swojego kraju. Z wielkimi trudnościami, grożąc więzieniem, Szahin Girej namówił greckiego księdza Konstantyna Spirandiego, który przyjechał na Krym z Antiochii w 1781 roku, do odprawiania Mszy Świętej w monasterze Zaśnięcia Matki Bożej — centrum prawosławia na Krymie od XV wieku, położonym zaledwie 3 km od pałacu chana w Bakczysaraju. O tolerancyjnym stosunku muzułmanów do chrześcijan świadczy nie tylko mała odległość centrum prawosławia od pałacu chana. To osobny temat, podkreślmy jedynie, że monaster Zaśnięcia Matki Bożej był czczony przez Tatarów od XV wieku. Pierwszy samodzielny chan Krymu, założyciel dynastii Girejów, Hadży Girej oraz jego spadkobiercy modlili się w monasterze Zaśnięcia Matki Bożej i składali śluby Bogurodzicy. W pobliżu monasteru Zaśnięcia Matki Bożej w mauzoleum (turbe) zostali pochowani Hadży Girej i jego syn Mengli Girej. Wskutek deportacji z 1778 roku znacznej części ludności na Krymie ucierpiało rolnictwo, rzemiosło, handel, zostało spustoszonych wiele osad, na miejscu niektórych z nich życie się nie odrodziło, jednak mieszkańcy osady Mariampol, która była położona przy monasterze Zaśnięcia Matki Bożej, założyli miasto Mariupol. Potomkowie deportowanej z Krymu ludności do dziś mieszkają w Przyazowiu. Oprócz zmian demograficznych i ruiny gospodarki, Rosja przyniosła również ruinę w kulturze Krymu. Na rozkaz Katarzyny II niszczono istniejące biblioteki, zabroniono języka tatarskiego. Jeśli we własnej kulturze Krymu czasów przedrosyjskich Wołoszyn widzi dorobek różnych narodów, w szczególności: „...w architekturze i w zdobieniach domów, w rysunkach tkanin i haftach ręczników dogasa wieczorne złocenie bizantyjskich mozaik i oblatują jesienne sploty italskiego ornamentu”, to wkładu kultury rosyjskiej nie ma. Zniszczywszy „mahometański raj”, „...zamiast pysznych miast z Tysiąca i Jednej Nocy Rosjanie zbudowali kilka nędznych miast powiatowych według rosyjskich szablonów i częściowo z potiomkinowskiego romantyzmu, częściowo dla Katarzyńskiej reklamy nazwali je pseudo-klasycznymi imionami — Sewastopoli, Symferopoli, Eupatorii. Starożytna Gotia od Bałakławy do Alustonu została zabudowana nieprzyzwoitymi cesarskimi willami w stylu dworcowych bufetów i domów publicznych oraz hotelami w stylu cesarskich pałaców. To muzeum złego smaku, pretendujące do rywalizacji z międzynarodowymi europejskimi przybytkami na Riwierze, najwyraźniej tak i pozostanie na Krymie jedynym monumentalnym pomnikiem „Rosyjskiej epoki””. Trudno uznać za przyłączenie do kultury rosyjskiej okoliczność, że po Krymie podróżowali jako turyści niektórzy wielcy rosyjscy poeci i że przyjeżdżali tu umierać na gruźlicę wspaniali pisarze, ale wskutek niszczycielskiej rosyjskiej polityki w „błogosławionym klimacie wszechrosyjskiego gruźliczego uzdrowiska” miejscowa tatarska ludność „masowo wymierała — właśnie od gruźlicy, — to wskaźnik stylu i charakteru rosyjskiego kulturtregerstwa”. Brutalne imperialne panowanie doprowadziło do niemal całkowitego zniszczenia kultury tatarskiej, jednak w zamian sama Rosja Krymowi nic nie dała. Dla rosyjskich artystów, którzy wcale nie byli związani ani z ziemią, ani z historią Krymu, pozostawał on tylko sławnym malowniczym miejscem, dlatego Rosjanie okazali się ślepi i głusi na tragedię kraju, po którym podróżowali. Wołoszyn twierdzi: „Ten ton został nadany przez Puszkina i po nim, w ciągu całego stulecia poeci i malarze widzieli na Krymie tylko: „Czarodziejski kraj — oczu radość”. I nic więcej. Takie są wszystkie rosyjskie wiersze i obrazy, napisane w XIX wieku. Wszystkie one sławią piękno Południowego wybrzeża, a wykrzykników w wierszach jest tak samo dużo, jak na obrazach chudych jałtańskich cyprysów”. Wyjątkiem była tylko jedna część terenu Krymu, najmniej malownicza, a dlatego było w niej mniej turystów. To — Wschodni Krym, Wołoszyńska Kimmeria, gdzie później niż na zachodnich brzegach zostały zniszczone ogniska kultury śródziemnomorskiej. Tutaj powstaje samodzielna „Kimmeryjska” szkoła romantycznego pejzażu, której artyści urodzili się na Krymie, w Teodozji i w jej pobliżu. U mistrzów tej szkoły nieprzypadkowo odbił się stop ras, które nasyciły swoimi kulturami ziemię Kimmerii: Ajwazowski był Ormianinem z pochodzenia, Kuindży — Grekiem, Lagorio — Włochem, Fessler — Niemcem, Bogajewski — polsko-rosjaninem, Szerwaszydze — Abchazem, Latri — ormiańsko-angielskim Grekiem. Do tej szkoły należy i sam Wołoszyn. Jednak w galeriach sztuki i muzeach Krymu prawie nie pozostało dzieł tych artystów. Najlepsze płótna wywożono do Rosji. Taki sam los spotkał i archeologiczne starożytności, bo „wszystkie przecież dzieła, bezpośrednio przemawiające do umysłu i serca, dawno znajdują się w Ermitażu, w dziale Starożytności Bosforu Kimmeryjskiego i Chersonezu. Imperium bezlitośnie wywoziło skarby Krymu”. Wniosek Wołoszyna: „Przez cały czas swojej historii Krym, prawdopodobnie, nie przeżywał ani razu takiego spustoszenia, jak w czasach Katarzyńskiego podboju” — jest aktualny i dzisiaj. Niszczycielska rola Rosji w historii Ukrainy już nie podlega wątpliwości, ale analogiczne zjawisko wobec Krymu jeszcze nie jest znane szerokim masom. Wołoszyńskie wolnościowe, niezwykłe jak na swoje czasy twierdzenia w wielu kwestiach nie podobały się ani staremu rosyjskiemu, ani nowemu radzieckiemu imperium, dlatego Wołoszyn pozostawał, według własnego określenia, pisarzem poza literaturą, a jego nazwisko faktycznie było pod zakazem do lat 60. Obecnie postać jego coraz wyraźniej się zarysowuje, lecz w niej pozostaje jeszcze wiele niespodzianek. Walentyna KORPUSOWA, kandydat nauk historycznych, archeolog, m. Kijów. Zam. nr 33012012. Nakład 3000. Redaktor naczelny Lubow Hołota. Adres „Słowa Proświty”: 01001, Kijów-1, zaułek Muzealny, 8. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, tel. 228-01-30.
Tłumaczenie maszynowe
Redakcja koresponduje z czytelnikami wyłącznie na łamach gazety i nadesłanych rękopisów oraz fotografii nie zwraca. Zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Skład komputerowy — Iryna Szewczuk
Indeks 30617.
Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie «Preса Ukrajiny»
Tłumaczenie maszynowe