Heorhij FILIPCZUK, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy (NAPN)
Dla przykładu. Pierwszy z tych wspomnianych „rassєjan” (Brodski, noblista!) u zarania naszej odnowionej Niepodległości (1992), w swoim wierszowanym ukrainofobicznym paszkwilu, „z natchnieniem” wykrzykiwał w USA, na licznie zgromadzonym zebraniu, w stronę Ukrainy za jej cywilizacyjny wybór: Powiemy im dźwięczną wiązanką: obrusem wam, chochły, ręcznikiem droga! Niech teraz w chacie chórem Hansy razem z Lachami na raka was stawiają, poganie! A na długo przed nim już inny „wielki” (Puszkin – imperialny chłop pańszczyźniany) aż do końca swoich dni zaciekle sprzeciwiał się ukraińskiej wolności, nazywając Iwana Mazepę „zdrajcą” bez „ojczyzny”, a Europejczykom proponował groby na przestrzeniach Moskwy. Czy może nadal ktoś uzna za logiczne i sprawiedliwe, że nad muzeum memorialnym Bułhakowa w centrum Kijowa łopocze Państwowa Flaga Ukrainy?! Czyżby tylko za to, że ten intelektualista-kolonizator namiętnie, do śmierci wrzeszczał poganiarsko o języku ukraińskim, jak opętany czarnosecinny opryczniczy: „obrzydliwy język, którego na świecie wcale nie ma”. Nawet dziś, w okresie rosyjskiej faszystowskiej nawały, słychać te faryzejskie, szydercze i bogomierzne „dyskusje” wokół „wielkich ruskich”, którzy w swojej absolutnej masie zawsze byli pędziwiatrami i twórcami imperialnej ideologii i praktyki nienawiści do ludzi, retywymi „obustrojszczikami” Rosji, której prawdziwym imieniem jest „więzienie narodów”. D. Doncow 105 lat temu (1919) w pracy „Kultura prymitywizmu” (Główne podstawy kultury rosyjskiej) tak opisuje te deformacje ewolucji: „Przerażająca jest nietolerancja, zwłaszcza w stosunku Rosjan do obcych narodowości. Dostojewski nienawidzi Niemców, tak samo Polaków, którzy są albo złodziejami, albo szulerami („Bracia Karamazow”), Turgieniew i Kuprin uważają „chochołów” za gorszy sort, Puszkin specjalizuje się w drwinach z Francuzów, Tołstoj – z Niemców. Przyczyną tej fobii jest absolutna niezdolność do uznawania racji bytu za czymś, co odchyla się od ogólnie uznanego (przez nich) typu”. Egzystencjalny charakter rosyjsko-ukraińskiej wojny musi ostatecznie przekonać wszystkich żyjących Ukraińców, że w stosunku do Moskwy pastelowe kolory dawno już straciły swoją aktualność. Liczą się tylko czerń i biel: z Ukrainą albo przeciw niej, wolny Naród albo „trójjedyna ruś”, duchowa wolność ukraińskiej Cerkwi albo „piątokolumnowe” moskiewskie popowstwo na ziemi ojczystej, ukrai-
Bukowińcy uczcili 155. rocznicę „Proświty” — czytaj na str. 3
TINA PERESUNKO
Машинний переклад
Nadchodzą czasy, gdy wysoka Poezja zmusza nas, byśmy czytali ją na głos, zwłaszcza teraz, w czasie strasznej wojny, niepokojów i tragedii, które niemal przykryły swoimi czarnymi skrzydłami dni świąteczno-noworoczne. Jej głos staje się coraz bardziej potrzebny zarówno do poszukiwania przyczynowości tej egzystencjalnej katastrofy, dokonywanej przez rosyjsko-faszystowską Moskowię, jak i do umocnienia naszego uczuciowego stanu i ducha w krwawym boju. Oczywiście nie da się tego znaleźć dla ukraińskiej duszy ani u Brodskiego, ani u Puszkina i spółki. Bo, jak twierdził pisarz-filozof M. Barrès, obca prawda zabija.
nocentryczna polityka czy usiłowanie stworzenia defektywnego społeczeństwa w postaci „bycia jednocześnie Ukraińcem i Rosjaninem”, nacjocentryczny ukraiński postęp czy wybiegi „tępogłowych przywódców”. Dylematów nie sposób wyliczyć. Jednak oczywistość zła i oszustwa jest oczywista. Mimo to w żadnych okolicznościach półimperialna satrapia nie zdoła już ponownie oszukać przytomnej ludzkości, zasłaniając hołodomory-ludobójstwa i represje polityczne „szostakowiczami i baletami”, ozdabiając rosyjskie czołgi w Budapeszcie, Pradze i Wilnie wawrzynowymi wieńcami szachowych mistrzów świata, a bożonarodzeniowe mordy Moskali na ukraińskich dzieciach, jak to miało miejsce w Pokrowsku (obwód doniecki), będą nadal cynicznie przedstawiane jako kolejne „asvabazhdenie”. Ludobójstwo od kata. Noworoczne dni grozy nieustannych rakietowych ataków moskiewitów na Kijów i całą Ukrainę, w nadziei, że terrorem zasieją wśród ludzi rozpacz, chłód i zwątpienie. Nie stało się tak i nie stanie. Tak już wielokrotnie bywało. Odkąd to przeklęte plemię wypełzło z bagien. Bo w każdych okolicznościach naszymi amuletami zawsze były wiara, opór, człowieczeństwo i nienawiść do najeźdźców. A także umiłowanie ojczyzny, otoczone niemal sakralnym wezwaniem: Kochaj, szanuj, strzeż Wszystkiego, co zwie się Ukrainą. Strzeż jej tak, jak pełniły tę świętą misję narodowe Wierchowińce naszego honoru i godności. Dlatego też niedawne 6 stycznia ma dla nas znaczenie również dlatego, że w tym dniu urodził się sławny Wasyl Stus – swoisty symbol duchowej niezłomności, wzniosłości twórczości, ofiarności i ukraińskości. Obrońca narodowej prawdy, który zginął za nią, opuszczając ten niesprawiedliwy świat w wieku 47 lat (!), podobnie jak T. Szewczenko, nie ustępując ani o krok moskiewskim mordercom. Los zrządził, że przez dokładnie 20 lat, od solidarnego protestu wraz z ukraińską inteligencją
4 września 1965 roku na premierze w Kijowie filmu „Cienie zapomnianych przodków” Siergieja Paradżanowa (9 stycznia br. skończyło się mu 100 lat) przeciwko politycznym represjom i aż do 4 września 1985 roku, dopóki nie zniszczą go Moskale w obozie karnym „Perm-36”, Stus pozostał wierny Ukrainie. Jakby o nim i na długo przed nim powiedziała Leśna Ukrainka: „…od różnowierców męczył się zjawa, na milion części się podzielił, a jednak ani o jotę się nie zmienił”. Najpewniej życiowa misja Poety polegała na tym, by być Człowiekiem, być Ukraińcem. Nieugiętym. Nawet wtedy, gdy satrapowie próbowali zniszczyć jego duszę, gdy w więzieniu zniszczono ponad 300 jego wycierpianych utworów. Wytrwał, bo święcie wierzył w wieczne wartości człowieczeństwa, godności, honoru, niezależnie od tego, dokąd rzucały go wzburzone żywioły tragedii. Przecież w wierszu „Duma o Skoworodzie” pisał sam Wasyl Stus, że najbardziej znaczące dla życia ludzkiego nie są wygoda i łaska losu: A wszystko to – kim jesteś, czym jesteś sam, a wszystko to – kim mógłbyś się stać? – Jednakowo: filozofem czy choćby pasterzem trzody. Zupełnie jednakowo. Pustka… Bo są i gwiazdy w górze, i niebo wieczorne. I jest próg, niski jak grzech, tobie jedynie wierny. Jego człowieczeństwo, talent i prawdziwa prostota torowały mu drogę do literatury światowej, którą głęboko poznawał, tworząc piękne przekłady Kiplinga, Goethego, Rilkego, Rimbauda, Celana, Kästnera, Lorki, Maupassanta, Ungarettiego i innych, zdobywając światowe uznanie, w wieku 45 lat zostając honorowym członkiem angielskiego klubu PEN, zasłużenie zbliżając się do Nagrody Nobla. Niestety, nie stało się. Ale najważniejsze – mimo wszystko pozostał Człowiekiem, dobrym i kochającym Człowiekiem,
Ciąg dalszy na str. 2
MYKOŁA TYMOSZYK
PRENUMERATA—2024 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na 2024 rok (str. 24). Cena wzrosła dwukrotnie z przyczyn niezależnych od redakcji i wynosi: 1 miesiąc – 60 hrn. 3 miesiące – 180 hrn. 6 miesięcy – 360 hrn. Bądźmy razem, przyjaciele!
Машинний переклад
Закінчення статті «Oczywista oczywistość», с. 1
Zakończenie. Pocz. na str. 1
że „stara się więcej oddać innym, aniżeli brać”. Wiadomo, że Mychajłyna Kociubynśka na tym niesprawiedliwym „sądzie nad inomyśleniem”, odpowiadając (jako świadek) „sędziemu”, wypowie wysoce etyczną frazę: „Jeśli tak mówi Stus, to jest to prawda”. Dziś znowu i znowu wspominamy tego wielkiego syna Ukrainy nie dla grzecznej formalności w dniu jego urodzin, a jako znakomitą postać obrazu ukraińskości, która niesie obecnie prometejski ładunek nieugiętości i zwycięskiego ognia. Aby wytrwać i pokonać wrogie plemię krwiożerczych Moskali, chroniąc pamięć narodową o sławnych i świetlnych ukraińskich zwycięzcach. A dlatego w tym dniu wypływają w pamięci także jego pobratymcy – Ołeksa Tychyj, Jurij Łytwyn, Wałerij Marczenko, którzy zginęli w tym samym łagrze. Uświadamiam sobie, że dla teraźniejszości za mało jest nazywać imionami ukraińskich dysydentów ulice i skwery. Musi nastąpić ogólnonarodowe przemyślenie wybitnej roli ukraińskich dysydentów w procesach narodowo-państwowotwórczych, wpisując ich życiową krzepę i zasady w plany nauczania i podręczniki, badania naukowe, publiczne dyskusje, konferencje, przestrzeń informacyjną, utwory teatralne i kinematograficzne, wydawnictwa akademickie i publicystyczne. Powiedzmy, tak jak to robiono z 4 t. (6 książek) przez Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki, wydanymi przez lwowską „Proświtę” w latach 1994–1999, czy przez Ogólnoukraińską „Proświtę” (P. Mowczan) w 2005 roku (Wasyl Stus. Tak i ty płonij)… Nie przesadzam, ale gdyby społeczeństwo i władza przez trzy dziesięciolecia bardziej odpowiedzialnie i sumiennie odnosiły się do idei, myśli, ocen, paradygmatów wartościowych takich postaci, jak Stus, Łukjanenko, Czornowił, Swerstiuk, Symonenko, Switłycznyj, Dziuba, Owsiłenko…, to, oczywiście, ukraiński pochód miałby inny wektor bezpieczeństwa i rozwoju Ukrainy. Natomiast już w czasach Niepodległości domorośli „przewodnicy” różnego autoramentu promowali często zupełnie obce dla nas punkty odniesienia wartości. Przecież jeszcze do niedawna nasza młodzież szkolna i uniwersytecka była zorientowana daleko nie zawsze na duchowe i twórcze pokłady „Rozstrzelanego odrodzenia” czy „szestdziesiatnykiw”, a na „ideały” barbarzyńskiego ruskiego miru. Przecież czego tylko warta była „Koncepcja edukacji literackiej”, zatwierdzona przez MON Ukrainy, w której imperatywnie stwierdzano praktycznie światopoglądową niszczycielską pułapkę dla naszej młodzieży. Tam, w szczególności, brzmiało: „Szczególna rola przypada literaturze rosyjskiej jako artystyczno-słownemu dorobkowi, w ścisłej interakcji z którym przez kilka stuleci formowała się literatura ukraińska, a także z uwzględnieniem tego miejsca, które zajmuje literatura rosyjska w ogólnoludzkim systemie duchowo-kulturowych wartości”. Takie podejścia, jak i to, kiedy od 1994 roku (przez siedem lat) stawiano rozpaczliwy opór, aby jednak otworzyć w Doniecku tablicę pamiątkową na gmachu instytutu pedagogicznego, gdzie uczył się poeta, którą w 2015 roku (po okupacji) od razu zniszczono, świadczyły(-ą) o ciężkiej i cierniowej drodze do świątyni Prawdy i Wolności. Dlatego, „przekładając” podobne ekscesy na surowe i tragiczne warunki dnia dzisiejszego, należy uznać, że 10 lat wojny z Moskowią jedynie potwierdzają stałość okrutnej prawdy, że imperialna tożsamość i mentalność Moskala zbudowana jest na tak złośliwym i ludobójczym gruncie, kiedy ukraiński naród (według ich planów) musi być pozbawiony prawa do życia, a Ukraina jako niepodległe państwo przestałaby istnieć. Nieudany i niezrealizowany plan przez stulecia dotyczący całkowitego pochłonięcia i asymilacji ukraińskości z przekształceniem ich w „Małorosjan” skłonił Moskali w XX–XXI w. do przejścia w pełni na drogę ludobójstwa – fizycznego niszczenia ze względu na przynależność do ukraińskości. Pełnoskalowa agresywna wojna przeciwko Ukrainie kremlowskiego raszyzmu, który obecnie stanął w pełnym „wzroście” w obrazie międzynarodowego terrorysty, dzikie oświadczenia współczesnych orko-polityków, krwiożerczych propagandystów oraz „inteligencji” – służby amoralnego nazistowskiego reżimu, ostatecznie powinny były przekonać, wreszcie, że nie tylko Ukraina, ale i cały Świat ma do czynienia z wszechświatowym złem – szowinistycznym państwem-mordercą. I bardzo przykro, kiedy już któreś dziesięciolecie-stulecie przede wszystkim wielkie państwa i narody, jak i międzynarodowe instytucje w rodzaju ONZ, tak i nie zdołały przeciwstawić się temu molochowi, zbroczonemu ludzką krwią, który całkowicie rozwalił system światowego bezpieczeństwa i globalnej stabilności. Paradoks, ale skutki takiego zachowania „nieślubnego” stałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ oraz oficjalnego państwa, które posiada broń jądrową, są zgubne i straszne. A dlatego „łagodne” uspokajanie Rosji ze strony jądrowych krajów-członków RB ONZ oraz innych wpływowych demokracji, katastrofalne zwlekanie z dostawami niezbędnej broni, bezpośrednie flirtowanie z Moskwą poszczególnych państw NATO, blokowanie ekonomicznych, finansowych i militarnych segmentów pomocy dla Ukrainy przez część „sojuszników”, spowolnione świadome przeciąganie przez Zachód kwestii przekazania Kijowowi zamrożonych moskiewskich środków (ponad 300 mld dol.) i wiele innych nieprzyzwoitych rzeczy pozbawią wkrótce nawet iluzorycznej nadziei europejskich polityków, że własne interesy narodowe uda im się obronić, stojąc z boku, jedynie ofiarnością Ukrainy i jej Sił Zbrojnych. Dziwne, że tak ciężko są przez nich odbierane całkowicie oczywiste fakty, kiedy w centrum Europy bezkarnie dokonywane jest przez Moskowszczyznę otwarte ludobójstwo. Przecież codzienne morderstwa setek i tysięcy osób cywilnych, jeńców wojennych; masowa deportacja i uprowadzenia dziesiątek tysięcy dzieci; bombardowanie infrastruktury cywilnej i ludności cywilnej; niszczenie ukraińskich dóbr kultury, cerkwi, muzeów, uniwersytetów, szkół, bibliotek, pamięci historycznej; funkcjonowanie obozów filtracyjnych; totalna rusyfikacja na okupowanych terytoriach, urządzanie obozów „reedukacji” dla Ukraińców; masowe morderstwa i gwałty na dorosłych i nieletnich; całkowity zakaz wszystkiego, co ukraińskie, jest niczym innym, jak ludobójczą apokalipsą XXI wieku. Do jakiegoż amoralnego poziomu doszła już współczesna światowa polityka i normy światowego porządku, żeby światowa wspólnota stała się całkowicie niezdolna choćby należycie reagować (nawet nie działać) na zbrodnie przeciwko ludzkości, żeby od Ukrainy (założyciel ONZ w 1945 roku) jądrowa Rosja (stały członek (?!) RB ONZ) siłą odebrała, zabijając setki tysięcy Ukraińców, aż pięć regionów. Przecież międzynarodowy terrorysta-morderca na jawie (chociaż dlaczegoś nie de iure), jednak reakcji prawie żadnej, chyba że na poziomie frazesów. Prawda, raz ona ze strony ONZ była nawet pokazowa. Mam na myśli reaktywne „oenzetowskie” zachowanie w kwietniu 2022 roku, kiedy w Kijowie przebywał z wizytą roboczą sekretarz generalny ONZ A. Guterres, któremu ze strachu przyszło ukrywać się w schronie przeciwbombowym przed raszystowskimi bombardowaniami. Dzięki Bogu, obeszło się. Ale nie tak oto prawie dwa lata dzieje się z Ukraińcami, których codziennie zabijają rosyjskimi rakietami. Świecie, dokąd, czego i na kogo czekamy?! Czyżby „nowe masonerstwo” polityków po raz kolejny opracuje dla Ukraińców kolejne „pokojowe” plany dla Ukrainy w stylu filozofii niesławnego Memorandum Budapeszteńskiego (1994), któremu w tym roku stuknie 30! Bo i wtedy Ukrainie naobiecywano pustą torbę z „dobrodziejstwami”, likwidując i przekazując imperialnej Moskowii wszystkie zdatne do użycia wojskowe zapasy atomowe, technologie jądrowe, środki przenoszenia, samoloty i rakiety, którymi obecnie niszczą ludzi, ukraińskie miasta i wsie. Ogromne kłamstwo globalnej skali biblijnego wątku. Nawet nie stuletniego, a tysiącletniego wymiaru, kiedy Ukraina, posiadając trzeci pod względem wielkości arsenał broni jądrowej (po USA i Rosji) oraz większy niż Wielka Brytania, Francja i Chiny – razem wzięte, nagle przekształciła się nie tylko w ofiarę „cywilizacyjnego” oszustwa, a praktycznie została rzucona, jako ofiara, na pożarcie kremlowskiemu ludożercy. W zamian Ukraińcy otrzymali naręcze „gwarancji od gwarantów” oraz nieprzerwane zaniepokojenia, współczucia, zatroskanie, a nawet publiczne oburzenia. Przy tym nieustannie przypominając w politycznej retoryce o „otwartości” natowskich drzwi, które dla Ukrainy od czasu do czasu przekształcają się w dobrze skonstruowany miraż „liberalnego” światowego porządku. Oczywiście, straconego nie wrócisz. Fatalne błędy w relacjach z imperialną enklawą Moskowszczyzny są dokonanym faktem. Ale jeszcze nie jest za późno, by demokratyczny świat w tym egzystencjalnym wirze walki o przetrwanie cywilizacyjnego porządku poczynił pewne życiodajne kroki. Zawierają się one w niszy solidaryzmu, wspólnej walki i pewności co do nagłej konieczności pokonania imperialno-jądrowego potwora, jakim jest obecna autorytarna, szowinistyczna, totalitarna Rassija. Wszystko powyżej nakreślone odnośnie do tego wszechświatowego zagrożenia w warunkach współczesnych realiów nie jest nowością, ponieważ cała zdrowa myśl społeczno-polityczna i światopoglądowa minionych stuleci prognozowała właśnie taki bieg wydarzeń z udziałem zdziczałej Moskowszczyzny. Zaprawdę, gdyby politycy i mężowie stanu częściej wsłuchiwali się w autorytety moralne swoich narodów, to świat wyglądałby inaczej – bardziej humanitarnie, życzliwiej, bardziej obiecująco, bardziej optymistycznie. Ponieważ „wielikaja” Rosja nigdy nie podaruje światu takiego losu, bo cała jej „koniokradzka” historia nie pozostawia żadnej szansy, by uwierzyć w tę bezsensowną nadzieję. Zatem, jedynie z oparciem na własne siły dobra i światła. Razem z tymi, którzy bronią i kontynuują wierzyć w wartości wolności, sprawiedliwości, sumienia, demokracji. Bo prawdziwie pisał już wspominany Wasyl Stus, stworzony przez dwie ludzkie żywioły – twórczy talent i bezkompromisową postawę obywatelską Poety i Bojownika, że Nikt cię z niedoli nie uratuje, nikt nie zbije z własnej ścieżki. Na niej i stój, i buduj – aż do końca, aż do świata i słońca – stój i stój. Wierzmy w tę nieśmiertelną prawdę, wtedy zwyciężymy. Zaprawdę dziś Słowami, Myślami, Ideami właśnie takich narodowych Budzicieli Ducha musi żyć ukraiński Naród. Dlatego że w Ich twórczości, niezłomnej sile ducha, walce i wierze zakorzeniona jest istota naszego narodowego Bytu. Ponad 60 lat temu w jednym wywiadzie radiowym zawsze młody W. Symonenko, jakby spowiadając się z miłości do rodzinnej ziemi, ludzi, poezji, opowiadał, że „tak mało przeżyto i tak mało zrobiono. A chce się (mimo wszystko) być człowiekiem, robić dobrze i pięknie, pisać takie wiersze, które miałyby prawo nazywać się poezją…”. Nienawidząc śmierci, bojąc się nieszczerych przyjaciół, czując wokół nieprawdę i krzywdę, starał się, kiedy nawet „o sobie powiedzieć nic”, nie wpadać w rozpacz, a jedynie wierzyć, wierzyć, że głos prawdy jednak kiedyś zwycięży. I wtedy ten jeszcze wcale nie trzydziestoletni mężczyzna, zachwycony poetycką prostotą Liny Kostenko („Podróż serca”), znajdował tam bliską mu naturalną zgodność: Każdy ptak ma swój głos. Każde pole ma swój kłos. Chcecie – wierzcie. Chcecie – nie. Nie uwierzy człowiek – Opowiem sośnie. Nie uwierzy sosna – Opowiem wierzbie. Nie uwierzy wierzba – Opowiem sobie. Ktoś tam usłyszy… Wtedy nasi poprzednicy w latach 20-30-tych, jak i w 60-tych, dobijali się tego, żeby w świecie stało się słychać wielki bezpaństwowy naród, który przeżywał niekończący się ludobójczy głód. Ale i na tej beznadziejnej „drodze śmierci” ukraińskości nieustannie brzmiał protest przeciwko moskiewskiemu barbarzyństwu. Zazwyczaj nas nie słyszano, w nas wtedy nie wierzono
(jak niektórzy i teraz). Jednak, dzięki Bogu, wierzyliśmy w siebie. A nasi najlepsi synowie i córki budzili w ludziach marzenie, że jednak „jest w życiu słońce!”. Dlatego dzisiaj każdy istniejący na tej ziemi powinien być świadomy tego, że niepowetowaną zgubą jest obojętność, bezduszność oraz jakiekolwiek zwlekanie, antysolidaryzm, kiedy codziennie moskiewscy krwawi naziści zabijają ludność cywilną Ukrainy. Póki co bezkarnie. Bo nawet Rada Bezpieczeństwa ONZ nie jest nastawiona na zatrzymanie ludobójstwa Ukraińców, dokonywanego przez putinowską Moskowię, którzy faktycznie w pojedynkę walczą przeciwko wszechświatowemu złu. Politycy USA kontynuują zwlekanie z niezbędnym wsparciem, a Niemcy, potępiając niedawne noworoczne śmiercionośne uderzenia Kremla, uważając je za zbrodnię wojenną, mimo wszystko wciąż nie są gotowe przekazać Ukrainie pocisków manewrujących Taurus dla obrony, „wątpiąc, że te pociski w ogóle mogą radykalnie zmienić sytuację na froncie”. W wywiadzie dla francuskiego kanału telewizyjnego „France 5” prezydent Macron, opowiadając o swoich wrażeniach, mówi, że „Europa jest na rozdrożu i u niektórych członków UE dalsze wsparcie Ukrainy wywołuje nowe pytania”. Ale czyż jest „humanitarnie” rekompensować ten i tak spóźniony „lend-lease” jedynie heroizmem i śmiercią tysięcy Ukraińców?! Nie przestaję przeprowadzać paraleli z drugą wojną światową. Czyż można było zwyciężyć niemiecki faszyzm, gdyby koalicja antyhitlerowska nazywała się „pokojową”, „niewojującą”, a zamiast operatywnych i solidarnych wysiłków w walce przeciwko wrogowi, blokowano by drogi swoim sojusznikom, zamykano granice z ładunkiem dla zwycięstwa, wzywano rolników i celników, pracowników i kierowców do strajkowania przeciwko swoim, a polityków do tabuizowania tak niezbędnej dla wojny i przetrwania pomocy. To na czyj młyn leje się woda? Dlaczego? Dla kogo i czego? Oczywiście, cała istota tkwi w ideologii, zbzikowanej na punkcie władzy i kapitału, która nie jest w stanie być ludzko-centryczną, a jedynie oligarchiczną. W swoim czasie przed taką grzeszną drogą „potężnych tego świata” ostrzegał jeden z wielkich budzicieli ukraińskości Denys Kwitkowśkyj – poprzednik przewodniczącego Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i ostatniego Prezydenta Ukraińskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie Mykoły Pławjuka. Mój sławny rodak nastawiał wtedy Ukraińców i demokratyczny świat, żeby nie cieszyć się „uczuciem, jakbyśmy byli podróżnikami na świecie, ale bez mapy”. Zatem nowoczesne myślenie już nie może być ideologią, która obiecuje raj na ziemi, zwłaszcza gdy obok ciebie gnuśnieje kremlowski moloch. Nacisk Kwitkowśkyj zawsze kładł na tym, że obowiązkiem człowieka (ludzkości) jest zmienić to, co nie jest godne ludzkiego życia. Tylko świadomie głuchy dzisiaj nie słyszy, świadomie ślepy nie widzi, że imperialna rassieja, zdziczali putinoidzi, głubinny narodek, zatęchły od czarnosotniowego szowinizmu, nie mogą być kompatybilne z ludzkim sposobem życia. Przecież historia już wszystkim wielokrotnie przypominała o absurdalności i niemożliwości wegetacji antyludzkich teorii i praktyk faszyzmu, nazizmu, terroryzmu, które obecnie w pełni są właściwe moskiewskiemu raszyzmowi. Ponieważ, jak twierdził tenże W. Symonenko, „nie ma nic straszniejszego niż nieograniczona władza w rękach ograniczonego człowieka… Wspominając przewodniczącego kołchozu, który krzyczał z bezsilności i wściekłości: Ja wam zrobię nowy 33. rok!”. Nic się nie zmienia. Już inny handlarz, ale globalnego formatu – Putin ryczy na cały świat, że chce urządzić głód dla wszystkich i wszystkiego. A dlatego jedyne wyjście – nie kompromis z człekopodobnym stworzeniem, a walka. „Wspólnymi wysiłkami!” Przecież jakie bajki nie opowiadałby moskiewski ściek propagandowy, ale w „kałuży głęboko nie zanurkujesz”. Jednak niech nurkują, a nasza sprawa – „pomóc” im wreszcie utonąć. A co najważniejsze – słyszeć głos naszych Budzicieli, którzy wzywają Naród, by był pierwszy. W dziedzinie kulturalnej, duchowej, militarnej, ekonomicznej, politycznej, światopoglądowej. Bo to Słowem takich jak Lina Kostenko wygrawerowana jest droga naszego losu: My wojownicy. Nie lenie. Nie leżaki. I nasze dzieło sprawiedliwe i święte. Bo kto za co, a my za Niepodległość. Dlatego nam tak ciężko przez to.
Heorhij FILIPCZUK
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
inicjatywy przeniesiono 14 parafii wiejskich świątyń rejonu zastawnieńskiego, gdzie mieszka i pracuje, „z moskiewskiej niewoli na łono naszej narodowej cerkwi”. A na jej koncie jest także zjednoczona zastawnieńska „Żelazna sotnia” z udziałem księży, kapelanów i wolontariuszy, drugi charytatywny festiwal krajowy „Bukowina autentyczna”, podczas którego zebrano dla Sił Zbrojnych Ukrainy 68 tysięcy hrywien oraz 1500 w dolarach i euro, a także aktywny udział w programach telewizyjnych „Jedna cerkiew – jedno państwo” na lokalnym kanale TVA. Podczas jubileuszowych uroczystości wybrzmiało jeszcze jedno hasło dla Ukraińców, o którym muszą codziennie pamiętać i dokładać starań w walce z naszym odwiecznym wrogiem – „Co zrobiłeś dla Zwycięstwa?”. Honorowymi dyplomami i podziękowaniami Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” nagrodziło znanych bukowińskich wolontariuszy Dmytra Czernyszowa, Hałynę Abramjuk oraz Mariję Filipczuk, która odebrała swoje wyróżnienie jako podziękowanie dla ludzi, którzy od 2014 roku dbają o naszą armię, dla Ukraińców za granicą, którzy wspierają nas finansowo, i wezwała bukowińczyków do dokładania jeszcze większych starań w pomocy naszym obrońcom. Dobre wieści nie kazały na siebie długo czekać. Podczas uroczystości obwodowa „Proświta” przekazała na front dwa drony, zakupione przy wsparciu Ukraińców z Chicago. Otrzymawszy dyplom od p.o. przewodniczącego obwodowego zjednoczenia Iwana Derdy, poetka i wolontariuszka Ołena Riepina oznajmiła: „Do proświtańskiej zbiórki na trzeciego drona dokładam 10 tysięcy hrywien z datków za moje nowe poezje. Zbieraliśmy na ciepłą odzież, ale żołnierze na froncie zaopatrzyli się w nią samodzielnie. Zważając na sytuację, gdy wszyscy jednym głosem wzywają do inwestowania w technologie, które ratują setki istnień, przekazuję nie tylko środki, ale wiarę w nasze Zwycięstwo”. Zbiórkę funduszy na trzeciego drona przy wejściu do Czerwonej Sali zorganizowała młodzież uniwersytecka. Zorganizowali sprzedaż symbolicznych lalek-motanek, które wykonali własnoręcznie. Na zakończenie uroczystego zebrania wybrzmiały słowa duchowego hymnu Ukraińców „Boże wielki, jedyny”.
Машинний переклад
Ludmyła CZERNIAK, m. Czerniowce. Państwowym hymnem Ukrainy oraz minutą ciszy ku czci bohaterów, którzy oddali swoje życie za niepodległość Ukrainy, rozpoczęło się uroczyste zebranie, poświęcone 155. rocznicy towarzystwa „Proświta”, stworzonego w 1868 roku we Lwowie w celu kulturalno-naukowego rozwoju, konsolidacji wspólnoty narodowej oraz podniesienia świadomości narodowej narodu ukraińskiego. Na Bukowinie społeczną pracę kulturalno-oświatową rozpoczęło towarzystwo „Ruska besida”. U jego podstaw stali świadomi prawosławni księża oraz nieliczni świeccy Ukraińcy, którzy zebrali się na pierwsze główne zebranie 26 stycznia 1869 roku w Czerniowcach w hotelu „Pod złotym jagnięciem”. Na pierwszego przewodniczącego wybrano księdza Wasyla Prodana. Za znaczący wkład w rozwój oświecenia honorowymi członkami towarzystwa zostali Jurij Fedkowycz, Sydir Worobkewycz, Iłarion Okunewśkyj, Sydir Wynnyćkyj, Omelan Popowycz, Stepan Smal-Stoćkyj, Jerotej Pihułak, Mykoła Wasyłko i inni. A napisana przez Sydira Worobkewycza pieśń „Mowo ridna, słowo ridne…” była swoistym hymnem proświtian nie tylko Bukowiny. Jubileuszowe zebranie odbyło się w Czerwonej sali Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego imienia Jurija Fedkowycza. Moderatorka wydarzenia Switłana Herehowa wspomniała inicjatora budowy Rezydencji metropolitów Bukowiny i Dalmacji Jewhena Hakmana i zaprosiła do wspólnej modlitwy proboszcza cerkwi Trzech Świętych protojereja Mykołę Szczerbania oraz chór cerkiewny. Opowieść o działalności „Proświty” w retrospektywie historycznej zaprezentowało studenckie naukowe towarzystwo historyczne wydziału historii, politologii i stosunków międzynarodowych uniwersytetu. Hołd pamięci oddano kohorcie bukowińskich proświtian w nowszej historii, którzy kontynuowali dzieło swoich wielkich poprzedników – Ołehowi Panczukowi, Tarasowi Kyjakowi, Myrosławowi Melnyczukowi, Mychajłowi Iwasiukowi, Ołeksie Romanećowi, Stepanowi Daławurakowi, Mykole Hawaleszce, Heorhijowi Kożelankowi, Ołenie Riepinie, Awksentijowi Jakiwczukowi, Irynie Wojcechiwśkiej, Nadiji Babycz, Nini Hujwaniuk, Tarasowi Stinkowemu, Wasylewi Selezince, Wołodymyrowi Mychajłowśkiemu… Z okazji jubileuszu do Czerniowiec przyjechał akademik NAPN Ukrainy, zastępca przewodniczącego WUT „Proświta” Heorhij Filipczuk. „Mimowolnie nasuwa się pytanie – podzielił się swoimi przemyśleniami Heorhij Heorhijowycz – a w jaki sposób do tej pory ta unikalna instytucja, stworzona od narodu i dla narodu, zdołała przetrwać tak długie i produktywne życie społeczne? Najwyraźniej odpowiedź kryje się w jedynym słusznym akcencie – „z narodem i dla narodu”. Rzeczywiście, została ona zrodzona nie dla wodzów, partii, wyborów czy władzy, a właśnie dla „narodu”! Dlatego już od półtora wieku nic i nikt nie jest w stanie przyćmić, zastąpić tych wielkich postaci kultury narodowej oraz ducha ich wysokich dążeń”. W swoim żarliwym słowie powitalnym podkreślił, że obecnie Ukraińcy muszą kierować się jednym hasłem: „Precz z Moskwą ze wszystkich sfer życia ukraińskiego społeczeństwa!”. Najwyższe odznaczenie proświtiańskie – medal „Budowniczy Ukrainy” – Heorhij Filipczuk wręczył kapelanowi wojskowemu, proboszczowi cerkwi świętego Wasyla Wielkiego we wsi Doroziwci eparchii czerniowieckiej PCU księdzu Witalijowi Menzakowi, rektorowi CzUN Romanowi Petryszynowi, docentce katedry historii Ukrainy wydziału historii, politologii i stosunków międzynarodowych Switłanie Herehowej, kierownikowi katedry muzyki Wadywi Lisowemu oraz pisarce, działaczce społeczno-kulturalnej Wirze Kytajhorodśkiej. Tego dnia było niemało honorowych nagród od kierowników struktur władzy. W trudnym czasie wojennym niestrudzenie pracują nasi rodacy na rzecz rozwoju sprawy ukraińskiej. Honorowym odznaczeniem Czerniowieckiej Obwodowej Administracji Wojskowej „Wdzięczna Bukowina” uhonorowano przewodniczącego Wyżnickiej „Proświty” Dmytra Nykyforjaka oraz poetkę, wieloletnią przewodniczącą Hlibockiej „Proświty” Ołeksandrę Prychodko-Wozniak. Czerniowiecka Rada Obwodowa nagrodziła odznaczeniem „Za zasługi dla Bukowiny” dyrektorkę Czerniowieckiego Liceum nr 19 Ulianę Lehusową oraz profesora, kierownika katedry literatury ukraińskiej CzUN Wołodymyra Antofijczuka. Zastępca przewodniczącego Czerniowieckiej Rady Miejskiej Jurij Lesiuk wręczył pamiątkowe prezenty – reprint wydania Ericha Kolbengaiera „Wzory haftów przemysłu domowego na Bukowinie” prorektorce ds. naukowo-pedagogicznych i wychowawczych BDMU Nini Zorij oraz kijowskiemu gościowi – Heorhijowi Filipczukowi, który nie pozostał dłużny. Dla obwodowej biblioteki naukowej imienia M. Iwasiuka przekazał dwie swoje książki – „W przededniu „24”: światoodczucie czasu” (2022) oraz „…24”: Tożsamość, Państwowość w wymiarze wojny” (2023). Z misją specjalną przyjechał do Czerniowiec dziennikarz, profesor Mykoła Tymoszyk. Komitet nagrody imienia Iwana Ohijenki powierzył mu wręczenie tego wysokiego wyróżnienia skromnej, ale nieobojętnej i odważnej bukowińce, która rzuciła wyzwanie ukrainożerczym popom na Bukowinie. Jest to dziennikarka, proświtianka, działaczka społeczna i wolontariuszka Switłana Masłowśka. Z jej inicjatywy po raz 21. otrzymali nagrody tutaj, na uroczystościach. Do dyplomów zwycięzców różnych stopni postanowiono dodać „Kalendarz patrioty” – rzecz cenną, przede wszystkim duchowo. Tę, która dzisiaj powinna stać na honorowym miejscu w każdym ukraińskim domu. Jej autorką jest proświtianka organizacji miejskiej „Proświty” Iryna Syczyk. Natchnienia oraz sprawiedliwej wściekłości wobec wroga zwycięzcom i ich mentorom dodały występy solistki-organistki oraz kameralnej orkiestry symfonicznej filharmonii obwodowej: skromne, ale patriotyczne. Oto ono, natchnienie, które włada młodymi sercami! Bo słowo, które płynie z głębi nieobojętnych dusz, jest także nadpotężną bronią przeciwko wrogowi. Po zakończeniu uroczystości prawo złożenia kwiatów pod pomnikiem Tarasa Szewczenki otrzymali zwyciężczyni – uczennica 10 klasy Liceum nr 2 w Młynowie Alina Szewczuk oraz weteran „Proświty” Iwan Kurjaniak. Inna OMELIANCZUK, m. Równe
Машинний переклад
Zespół Proświty Siczesławskiej zainicjował nowy projekt. Psychologiczna Pracownia to miejsce praktycznego i twórczego doskonalenia w dziedzinie psychologii. Uczestnicy rozwijają tu praktyczne umiejętności w zakresie psychologii, uczą się nowego, wymieniają się doświadczeniem i twórczo stosują wiedzę. Ogólną ideą jest to, że członkowie naszej społeczności aktywnie pracują nad swoim rozwojem w dziedzinie psychologii, jak mistrzowie swojego fachu. Aktyw Pracowni składa się z psychologów z wykształceniem na poziomie „licencjat”, a także studentów studiów magisterskich na kierunku „psychologia”. Wspólnie pracujemy nad rozwojem projektów, które realizujemy zarówno w praktyce osobistej, jak i w pracy zespołowej. Formaty pracy obejmują przeważnie ćwiczenia grupowe, treningi, dyskusje i wykłady. Na przykład pod koniec ubiegłego roku odbyło się spotkanie w formie Klubu Filmowego, na którym uczestnicy omawiali aspekty kina i psychologii. Tym razem rozważaliśmy film z 1999 roku w reżyserii Sama Mendesa „Piękno amerykańskie”. Panowała silna atmosfera emocjonalna, uczestnicy spotkania dzielili się swoimi wrażeniami i analizowali cechy psychologiczne bohaterów. Dyskusja obejmowała emocjonalną głębię filmu, decyzje reżyserskie, a także dylematy etyczne, które pojawiały się wśród bohaterów. Opracowaliśmy format spotkań z dyskusją o filmach, który przedstawimy społeczności miejskiej. Psychologowie i aktywiści naszej pracowni już przygotowali scenariusz publicznych wydarzeń dla dniepropetrowian. Format dyskusji o filmie daje możliwość spotkania ludzi o różnych poglądach. To jest ciekawe i pouczające. Na nasze spotkania na pewno zaprosimy filozofów, historyków, kulturoznawców.
Serhij TIUTIUNNYK, Proświta Siczesławska
Машинний переклад
„Proświta” i proświtianie są zawsze tam, gdzie Ukraińcom jest najtrudniej. Tak było 155 lat temu, kiedy w środowisku galicyjskiej inteligencji powstała ta organizacja społeczna – zjawisko unikatowe w kulturze ukraińskiej i światowej. Wtedy, w 1868 roku, Ukraińcy nie mieli własnego państwa, lecz na straży naszego języka, historii i duchowości powstała „Proświta”. Tak jest i dziś, gdy rosyjski wróg nie chce pogodzić się z istnieniem niepodległej Ukrainy: niszczy i plądruje nie tylko naszą świętą ziemię – kwiat narodu. Dlatego na Rówieńszczyźnie 155. rocznicę założenia „Proświty” obchodzono z opuszczonymi w żałobie flagami narodowymi. Ale z niezłomną wiarą w nasze zwycięstwo i godną przyszłość Ukrainy. – To właśnie dla tego mocno trzymamy przestrzeń proświtiańską: dziś Ukraińcy garną się do swoich korzeni jak do zbawiennego, dającego życie źródła – powiedział przewodniczący Rówieńskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Iwan Wietrow. Jego wystąpienie w sali organowej obwodowej filharmonii było nasycone konkretnymi kierunkami pomocy dla naszych obrońców i ludzi, których wojna brutalnie wygnała z rodzinnych domów. Już w pierwszym jej dniu obwodowe zjednoczenie „Proświty” przekształciło się w całodobowy sztab zaspokajania ich pilnych potrzeb. Niemal w marszu przyłączyli do świętej sprawy Ukraińców w Ameryce, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Polsce i w innych krajach. Pracowano według algorytmu „dziś na dziś”: skoro tylko potrzebna rzecz (radiostacje, optyka czy leki) docierała do umówionego miejsca, natychmiast trafiała do adresatów. Potrzebne dla obrońców terenowe samochody jechały trasami Szwecja – Równe – Bachmut oraz Belgia – Równe – Kramatorsk. – Jedno nie dawało spokoju – biurokracja. Kiedy rozumiesz, że każda godzina przymusowego postoju przy formalnościach związanych z samochodem to czyjeś życie stracone na froncie – wyznaje Iwan Wietrow. Potrzeby szybko się zmieniały: drony mavic, śpiwory, urządzenia do widzenia nocnego, narzędzia medyczne dla szpitali frontowych, generatory. Rówieńscy proświtianie zdążali je zapewniać. A ponadto dla placówek oświatowych obwodów charkowskiego, chersońskiego i czernihowskiego przekazano 150 komputerów, 50 generatorów, sporo symboliki narodowej, gdyż rosjanie bezlitośnie ją niszczyli. Nie zniechęcają się też do walki z okupantem piórem, przejmującym ukraińskim słowem: chodzi o akcje „Borimośja – poborimo!” oraz „List do żołnierza”. Radosne twarze żołnierzy, którzy czytali dziecięce z zawartości, ale zupełnie niedziecięce utwory, stały się dla proświtian najwyższą nagrodą. Uczestnicy zaś obwodowego konkursu twórczego „Perło mnohocinne”, który w tym roku „Proświta” pro-
Машинний переклад
Wadym WASYŁENKO, kandydat nauk filologicznych, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Doniesienia o samowoli przy wzniesieniu pomnika w 2017 roku pojawiły się wkrótce po jego powstaniu – w odpowiedzi na zapytanie dziennikarzy Kijowska Miejska Administracja Państwowa od razu się od niego odcięła: „Wnioski i uzgodnienia dotyczące umieszczenia pomnika Anny Achmatowej na terenie parku Ogród Miejski przez Departament (urbanistyki i architektury. – W. W.) nie zostały wydane”. Zważywszy na to, że to przyznanie się nie doprowadziło do żadnych konsekwencji, forma bezosobowa została tu użyta nie jako urzędowy żargon, a jako próba zamaskowania imion tych, którzy (nie) udzielali pozwolenia, i tych, którzy tego pozwolenia (nie) potrzebowali. Swoich imion ci ostatni zresztą nie ukrywali: pomnik wzniesiono kosztem właścicieli i kierowników korporacji medialnej „Inter Media Group”, do której należy m.in. kanał „Inter” (rzecz jasna, ta korporacja i podległe jej kanały zadbały o relacjonowanie uczczenia znanej rosyjskiej poetki w Kijowie, a państwowe media w Rosji – tym bardziej; nie odmówili udziału w wydarzeniu także niektórzy ukraińscy poeci i literaturoznawcy). Oprócz prawa, które nawet w czasach wojny działa wybiórczo (w szczególności ustawy o dekolonizacji, która nie dotknęła żadnego z pomników Achmatowej, tak samo jak nazwy ulicy w rejonie darnyckim Kijowa, która od 1990 roku nosi jej imię), istnieje także mit związany z wpływem literatury rosyjskiej, z rosyjską imperialną obecnością w historii Kijowa i innych miast. Przez wiele lat (także w latach Niepodległości) mit ten podsycał imperialny dyskurs wyższości i dominacji (kulturowej i politycznej), i jako rosyjska poetka Achmatowa jest, oczywiście, nieodłączną, choć dość swoistą częścią tego dyskursu. Ta swoistość tkwi w jej odmienności od, powiedzmy, współczesnych jej twórców, takich jak symbolista Błok, futurysta Majakowski, realiści Gorki czy Babel, którzy z entuzjazmem poparli rosyjski komunistyczno-bolszewicki eksperyment. Jej, w odróżnieniu od poprzedników, na przykład dworzanina Puszkina, trudno przypisać miano rosyjskiej imperialistki. Żona represjonowanego poety i etnografa Nikołaja Gumilowa, matka poddanego represjom etnografa i archeologa Lwa Gumilowa, w rosyjskiej świadomości zbiorowej Achmatowa raczej kojarzy się z ofiarą radzieckiego totalitaryzmu, a nie jest jedną z jego ikonicznych postaci. Jednak jej rola i miejsce w kulturze rosyjskiej są znacznie większe. Istnieje – i nie da się jej wyrwać – kijowska karta w życiorysie rosyjskiej poetki (dość typowa i mało czym różniąca się od takich samych kart w biografiach jej współczesnych, jak choćby białogwardzisty Bułhakowa). Ale czym innym jest to, jak ta karta jest odczytywana z zewnątrz – z Petersburga, a czym innym – od wewnątrz, z Kijowa. Znamienne jest to, że własnego postrzegania Kijowa i Ukrainy Achmatowa nigdy nie ukrywała, uważając spędzone tu lata za nieszczęśliwe, głodne i nudne: „W Kijowie miałam bardzo ciężkie życie, i tego kraju nie polubiłam, i języka… „Mamo”, „chodźmy”, – zmarszczyła się, – nie lubię”, – taką odpowiedź na pytanie, „czy lubi Szewczenkę”, zapisała jeszcze pod koniec lat 30. inna rosyjska pisarka Lidia Czukowska. „Podcięła mnie ta pogarda”, – skomentowała wyznanie Achmatowej Czukowska. I nie jest to dziwne: z poetką, która unikała swojego ukraińskiego pochodzenia i nazwiska, w jej pogardzie do ukraińskiego prawdopodobnie mógłby się równać chyba tylko Maksym Gorki z jego uwagą o niższości ukraińskiego, który uważał nie za język, a za narzecze (natomiast, co dziwne, trudno znaleźć wśród ukraińskich pisarzy, i to nie tylko współczesnych Achmatowej, kogoś, kto tak by się wypowiadał o rosyjskim, choć podstaw do pogardzania językiem i literaturą rosyjską w ukraińskich realiach nigdy nie brakowało). Istnieje inne świadectwo – późniejsze i mniej wiarygodne. W swoim „Romanie pamięci” (1970) Tereń Masenko opisuje epizod, w którym Achmatowa rzekomo, otworzywszy jego „Księgę liryki”, zaczęła czytać ją na głos lekko i dokładnie, z czystą wymową i poprawnymi akcentami. Dalej przytacza on swój dialog z poetką: – Tak dobrze pani zna język ukraiński, – mówię. – Jest mi bliski, to język mojej matki, – odpowiedziała. Jak mają się do siebie te dwa świadectwa? Które z nich jest zmyślone, a które – prawdziwe? Czy rzeczywiście Achmatowa czytała wiersze mało znanego nawet na Ukrainie poety, na dodatek na głos, przed nim samym, czy może, wymyślając ten epizod, poeta pragnął w ten sposób podnieść własny autorytet, a także znaczenie tego, co napisał? Czy zaszła ewolucja w poglądach rosyjskiej poetki od „tego kraju nie polubiłam, i języka” do „Jest mi bliski, to język mojej matki”? Oczywiście, z dzisiejszej perspektywy to, co myślała rosyjska poetka o Kijowie, Ukrainie, języku ukraińskim, jak i jej prawdziwa czy domniemana ukrainofobia – mają małe znaczenie (przekłady „Wolnych sonetów” i „Zwiędłych liści” Iwana Franki, dokonane przez Achmatową w latach 50. XX wieku, dają podstawy do wątpienia w jednoznaczność jej stanowiska). Jej ideologiczna stronniczość nie umniejsza artystycznego znaczenia jej poezji oraz wkładu w rozwój literatury rosyjskiej, ale w jaki sposób te znaczenia i wkład dotyczą bezpośrednio Kijowa, kijowian i Ukrainy (i czy powinny dotyczyć)? Nie będę opowiadał „kijowskiej codzienności” Achmatowej – nie męczą się z tym ukraińscy rosjoznawcy, nie w ostatniej kolejności dzięki staraniom których w miejscach, gdzie stąpała noga rosyjskiej poetki, ustawiono różne pomniki i tablice: na ulicach Meringowskiej, 7 (obecnie Marii Zańkowieckiej), Tarasowskiej, 23-25; nie zapominają rosyjskojęzyczni kijowoznawcy także o Gimnazjum Funduklejowskim przy Bohdana Chmielnickiego, gdzie się uczyła, i o kawiarni hotelu „Europejski”, gdzie poznała Nikołaja Gumilowa (obecnie znajduje się tu Ukraiński Dom), i o cerkwi św. Mikołaja, gdzie wzięła z nim ślub (do naszych czasów się nie zachowała). Nie będę wyjaśniał indywidualno-biograficznych i kulturowo-politycznych kontekstów jej słów o
Kijów, Ukrainę i język ukraiński. Nad wyjaśnieniem tych słów, a ściślej – nad przeinaczeniem ich treści, w istocie – wybielaniem z zarzutów o ukrainofobię, pracowali zarówno znani, jak i mało znani achmatowoznawcy (jeden z „przekonujących” argumentów jej słów jest taki, że Achmatową w Kijowie otaczali ludzie ograniczeni, z którymi nie było o czym rozmawiać. Dlatego, powiadają, znienawidziła język). Pytanie, które mnie niepokoi: dlaczego i po co w Kijowie postawiono pomniki rosyjskiej poetce, a jej imieniem nazwano kijowską ulicę (nawiasem mówiąc, w Petersburgu ulicy Achmatowej nie ma)? Typologicznie to pytanie należy do tego samego cyklu, co muzeum i pomnik Bułhakowa w Kijowie, innych mniej lub bardziej znanych przedstawicieli rosyjskiej kultury w kijowskiej topografii (na przykład Nikołaja Bierdiajewa, Ilji Erenburga i in.). O tym, co w Achmatowej ukraińskiego, jeszcze w drugiej połowie XX wieku rozmyślał Jewhen Małaniuk, który w swoim czasie wybrał drogę przeciwną od rosyjskiej pisarki ukraińskiego pochodzenia – z Petersburga do Kijowa (a nie odwrotnie). Uznając Achmatową za „wybitną poetkę” i „czystego liryka”, nie ukrywał swojego ambiwalentnego stosunku do jej postaci i losu. W cyklu „Antystrofy” z 1953 r. z dedykacją „Annie Achmatowej – Hannie Horenko” (dwoistość wybranego rosyjskiego i urodzonego ukraińskiego imienia poetki pogłębia jej wewnętrzną dwoistość), przeplatając słowa współczucia z wyrzutami, Małaniuk wchodzi w dialog z nią, komentując wersy jej wierszy z różnych lat (1916, 1918, 1919, 1921). W pierwszej antystrofie, choć nie wątpi w autentyczność poetyckich cierpień Achmatowej („I łzy – nie filmowa gliceryna, / I ból – nie teatralny, a żelazny”), karci ją za aktorstwo, bezłzowy śmiech i zmarnowany czas, przypominając o nieuchronności zapłaty za swój wybór. W drugiej antystrofie Małaniuk z jednej strony uznaje, że życie poetki przypomina żywot (a więc męczeński i pełen cierpienia), a jej poetycka dusza, podobnie jak u Dantego, „przeszła wszystkie kręgi piekielne” (i, przewiduje Małaniuk, będzie po nich chodzić dalej), ale kluczowa jest tu cena i sens cierpień (bluźnierstwo, gra z grzechem, puste, bezsensowne frazy), a także nieuchronność zapłaty za samozaparcie (obraz mściwego ducha, który ją prześladuje). Trzecia antystrofa to reakcja Małaniuka na ocenę poetki przez radzieckiego działacza partyjnego Żdanowa, inicjatora wzmożonej ingerencji totalitarnego reżimu w sferę literatury: głos poety nie jest pozbawiony współczucia (tak samo jak moralizatorstwa i dydaktyzmu), ale nie powstrzymuje się on od gorzkiej ironii nad losem „newskiej Kleopatry”, co więcej – brzmią w nim intonacje zemsty i złorzeczenia (stąd przypomnienie o utracie męża, areszcie i zesłaniu syna). Wersy Achmatowej o ciężkim dzwonie Mazepy, który dudni nad placem Sofijskim, i o księciu Włodzimierzu, który podniósł czarny krzyż nad rzeką, w ostatniej antystrofie Małaniuk odczytuje dość jednoznacznie: poetka nie zrozumiała starożytnego i jednocześnie młodego „miasta młodych dni”, dlatego jej poetycki głos „zaniemówił”, co oznacza: stał się nieautentyczny. Miasto, które dla Małaniuka jest „jedyne na ziemi” i dodaje mu natchnienia do życia, wywiera na Achmatową wrażenie zgoła przeciwne i odbiera, według jej słów, siły oraz miłość, zdolność radowania się słońcem i życiem. „W niemiłe miasto rzucone ciało / Nie cieszy się słońcem…” – taki stan psychoemocjonalny wywołuje w rosyjskiej poetce Kijów. Natomiast wyznaje ona miłość miastu, które, według Szewczenki, stoi na kozackich kościach – Petersburgowi, deklaratywnie, w imieniu zbiorowego „my”, twierdząc, że mimo trudności losu „za nic nie zamienimy pysznego / Granitowego miasta sławy i biedy”. To przeciwstawienie miast (Kijowa i Petersburga), historii i kultur jest dość wymowne i znamienne: wyboru poetki Małaniuk przyjąć nie mógł, stąd jego wyrzuty, pouczenia, wreszcie – wyrok. Czy przyjęli ten wybór kijowianie?.. Pomnik Anny Achmatowej w Kijowie pojawił się trzy lata po aneksji Krymu przez Rosję i rozpoczęciu działań wojennych w obwodzie donieckim i ługańskim, w miejscu, które w żaden sposób nie jest związane z nietrwałym (około sześciu lat) pobytem wtedy jeszcze Hanny Horenko w mieście nad Dnieprem – w Parku Maryjskim. Ten pomnik rosyjskiej poetki w Kijowie, nawiasem mówiąc, nie jest jedyny: jeszcze wcześniej, w pierwszym roku rosyjskiej inwazji (2014), na ulicy Kożumiackiej pojawił się monument, ustawiony, jak można dowiedzieć się z otwartych źródeł, „siłami” studentów i wykładowców Instytutu Reklamy.
Машинний переклад
Pod koniec 2023 roku w Obwodowej Uniwersalnej Bibliotece Naukowej im. I. Kotlarewskiego w Połtawie z inicjatywy Połtawskiego Biura Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UINP) odbyła się akcja popularyzacyjna dotycząca wystawy „Zakazano wiedzieć: ukraińscy archeolodzy w kleszczach totalitaryzmu”. Nad projektem pracowali m.in. p.o. przewodniczącego UINP Wołodymyr Tyliszczak oraz kierowniczka wydziału pracy popularyzatorskiej UINP Natalia Słobożanina. Wystawę poświęcono archeologom (w tym z Połtawszczyzny), prześladowanym przez moskiewski reżim komunistyczny. Z obecnymi rozmawiali przedstawiciel UINP w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar, kierowniczka działu naukowo-ekspozycyjnego archeologii Połtawskiego Muzeum Krajoznawczego Iryna Melnykowa oraz członkini Wspólnoty Terytorialnej Stowarzyszenie Archeologów Ukrainy Oksana Krawczenko.
Połtawskie Biuro UINP
Машинний переклад
Jak wspominała pisarka w autobiograficznych wspomnieniach „Daleki świat”, rok jej urodzenia składał się z jednej jedynki i trzech ósemek, ale według kalendarza gregoriańskiego Halyna Mawrykiwna urodziła się 11 stycznia 1889 roku na chutorze Ołeksandrija, w pobliżu wsi Soboliwka w rejonie winnickim na Winniczyźnie (dawniej – gubernia podolska). Pochodziła z zamożnego rodu polskiego szlachcica Mawrykija Dąbrowskiego, który służył jako zarządca w jednym z majątków hrabiny Ołeksandry Potockiej. Matka Izabella pochodziła z spolonizowanego w czasach unii ukraińskiego rodu Kopysteńskich. Izabella Iwaniwna dbała o to, aby jej dzieci dobrze znały język polski i francuski, a także nie stroniły od ukraińskiego i potrafiły grać na fortepianie. W rodzinie przyszłą pisarkę nazywano Ołenką. Była najstarsza, a później urodziły się jeszcze trzy siostry (Ustyna, Jadwiga, Sofijka) i brat Stanisław. Dzieci w rodzinie Dąbrowskich rozmawiały po polsku i ukraińsku, ale prawdziwą nauczycielką języka ukraińskiego i ludowych zwyczajów stała się prosta wiejska dziewczyna – niania brata, Tetiana. Od niej Ołenka otrzymała „niemało życiowej mądrości i ukraińskiego folkloru”. Jako dwudziestoletnia kursantka Halyna przeprowadza się do Odessy, gdzie wstępuje na Wyższe Kursy Żeńskie, które mieściły się w budynku na rogu ulic Torhowa i Chersonska (obecnie Pastera). Według dostępnych informacji, Halyna dość przypadkowo trafia do kręgów literackich. Niestety, wspomnień o jej życiu w naszym mieście zachowało się niewiele, ale wiadomo, że koleżanka z Wyższych Kursów Żeńskich, piękna Natalija Chrysto, przedstawiła swojego narzeczonego Andrija Nikowskiego Halynie. Przeczytawszy rękopisy, Nikowski poprosił o zabranie głosu Iwana Lypę oraz Jewhena, poradził udać się do laryngologa. Poszedłem. Lekarka wzięła moją kartę, przeczytała nazwisko i aż podskoczyła: – A ten Skrypnyk, nacjonalista, to nie twój krewny? – Nie, nie – prawie krzyknąłem, z lękiem patrząc na zaczerwienioną lekarkę. Nasz dialog odbywał się po rosyjsku. W końcu żyliśmy w epoce radzieckiej, musieliśmy mówić tylko w „ogólnoprzystępnym”. W tamtym czasie w Słowiańsku, jak w większości miast Donbasu, nie było już ani jednej ukraińskojęzycznej szkoły, za to miejsko-rejonowa gazeta „Komunist” wychodziła w języku ukraińskim. Po śmierci Stalina M. O. Skrypnyka zrehabilitowano. Pisano o nim, w szczególności, jako o bojowniku o prawo Ukraińców do mówienia w ojczystym języku. Imię M. O. Skrypnyka nadano również Barwinkowskiej Szkole Średniej nr 1, w której zdobywał wykształcenie podstawowe. Nawiasem mówiąc, w tej szkole w latach 1954–1957 uczyłem się również ja, a później – moja młodsza siostra Luba. To ona napisała mi do wojska, że szkołę nazwano imieniem Mykoły Skrypnyka, a ją często pytano, czy to nie jej krewny. Mnie to pytanie zadała „oświecona” rosyjska szowinistka. Aby potwierdzić swoje „nie”, postanowiłem wypytać dziadka, Jewdokyma Kuźmicza Skrypnyka. Opowiedział, że w Wełykiej Komyszuwasie w powiecie iziumskim mieszkało kilka rodzin Skrypnyków. Wielu z nich w poszukiwaniu lepszego losu wyjeżdżało do Donbasu. Całkiem możliwe, że wśród nich był i Ołeksej, ojciec Mykoły. Na moją prośbę barwinkowski dziennikarz i krajoznawca Wiktor Mandryka spróbował przeprowadzić badania dokumentalne. Niestety, odpowiedzi przychodziły prawie jednakowe: wszystko przepadło w ogniu strasznych walk, które toczyły się na tym terenie w latach 1942–1943. Zatem nasza rodzina z Mykołą Ołeksejowyczem to krewni, których ludzie nazywają „siódma woda po kisielu”. Osobiście uważam go za bliskiego krewnego, ponieważ jesteśmy z nim Ukraińcami, należymy do narodu o dawnej wysokiej kulturze i śpiewnym języku. M. Skrypnyk urodził się 25 stycznia 1872 r. na stacji Jasykuwata (powiat bachmucki guberni jekaterynosławskiej) w rodzinie kolejarza i położnej. Wkrótce rodzina przeprowadziła się na stację Barwinkowe, gdzie Mykoła zdobył wykształcenie podstawowe. Dalej uczył się w Iziumskiej Szkole Realnej, z której został wydalony za działalność rewolucyjną. Na ten czas przypada jego zapoznanie się z ukraińską historią i literaturą, w szczególności z utworami Tarasa Szewczenki i Pantełejmona Kulisza. Dalej całkowicie pochłonęła go działalność rewolucyjna, a szczytem kariery w systemie, któremu służył, stało się stanowisko narkoma oświaty USRR (1927–1933). Wracając do tematu, dlaczego od imienia Mykoły Skrypnyka odwracają się w jego małej ojczyźnie, przytoczę opinię absolwenta Barwinkowskiej Szkoły Średniej Wiktora Mandryki, który z żalem poinformował, że podczas reformowania szkoły w gimnazjum, a potem – w liceum, z nazwy placówki wypadło imię Mykoły Ołeksejowycza. Jednocześnie w mieście pamiętają o nim, w szczególności w muzeum miejskim zebrano niemało materiałów o byłym narkomie oświaty USRR. Tam przechowywany jest portret M. O. Skrypnyka autorstwa miejscowego artysty I. O. Plysa, który osobiście znał znanego działacza i niemało zrobił dla upamiętnienia go. Przemilczanie lub usuwanie z tragicznej ukraińskiej historii wybitnych osobistości nie zaczyna się od prowincjonalnych miejscowości. Odpowiedni sygnał daje władza. Tak, 25 stycznia 2022 roku minęło 150 lat od dnia urodzin Mykoły Skrypnyka, ale jego nazwiska nie było w uchwale Rady Najwyższej Ukrainy „O obchodach dat pamiętnych i jubileuszy w latach 2022–2023”. Na liście osób podlegających ustawie o dekomunizacji, sporządzonej przez Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej, nazwisko Skrypnyka nie figuruje, ponieważ najwyraźniej trafił pod wyjątek w ustawie: „oprócz osób, których działalność była w znacznej mierze związana z rozwojem ukraińskiej nauki i kultury”. Dlatego, według mojego przekonania, tę postać trzeba szanować tak samo, jak i wielu innych działaczy naszego państwa, którzy pracowali w czasach dyktatorskiego reżimu. Czyż można wyobrazić sobie ukrainizację lat 1920–1930 bez imienia Skrypnyka? Oczywiście, że nie. Przypomnę, że to właśnie on w 1928 roku zatwierdził przyjętą przez naukowców w Charkowie pisownię, którą nazwano „pisownią Skrypnyka” lub „skrypnykiwką”. Przykro, że potomkowie zapominają takie imiona!...
męża. Obawiając się aresztowania, według słów Oksany Kercz, Hałyna, „udając niepoczytalną żebraczkę”, była zmuszona przekroczyć „pięć granic z kijem w ręku i torbą rękopisów na plecach, aby znaleźć się na wolności”. Po ciężkich tułaczkach pisarka trafia do USA, gdzie kontynuuje pracę literacką. Niektóre fakty z jej życia ujawnia w swoich wspomnieniach Wołodymyr Bilajiw, który poznał ją latem 1954 r. w Filadelfii. Tam, „w skromnym mieszkaniu nad sklepem z książkami i pamiątkami „Bazar” stara pisarka dożywała swoich dni”. Właśnie tutaj pracowała nad nowymi utworami, przyjmowała gości, wśród których byli Ostap i Marta Tarnawscy, Iwan i Ołena Korowyccy, małżeństwo Oksana Kercz i Wołodymyr Kulisz, polski poeta Józef Łobodowski. Była wśród założycieli Związku Ukraińskich Pisarzy „Słowo” (Nowy Jork). Ukazują się drukiem autobiograficzna powieść „Daleki świat” (1955) oraz powieść „Todir Sokir” (1957), niemało opowiadań, artykułów, wspomnień. Wśród Ukraińców w diasporze w latach 1950–1970 Hałynę Żurbę czytano bodaj najwięcej. Zmarła pisarka w Filadelfii w 91. roku życia w noc na 9 kwietnia 1979 r. Pochowana na cmentarzu w South Bound Brook. Na jej grobie postawiono symboliczny pomnik w kształcie książki, na którym wyryto: „Daleki świat. Hałyna Żurba. Pisarka. 1888–1979”. Dziesięć lat temu, w przededniu obchodów 125-lecia wybitnej rodaczki, władze rejonu teplickiego obwodu winnickiego ustanowiły coroczną nagrodę literacką imienia Hałyny Żurby za szerzenie ukraińskiej idei narodowej na świecie za pomocą słowa artystycznego i kultury. W ostatnim czasie na Ukrainie wydano jej utwory „Dektor Kacioni” i „Daleki świat”. Po długich latach wymuszonego milczenia Hałyna Żurba powraca w słowie i pamięci na ojczystą ziemię.
Машинний переклад
11 stycznia obchodzimy 135-tą rocznicę urodzin utalentowanej ukraińskiej pisarki Haliny Żurby (Dąbrowskiej), którą Jewhen Małaniuk nazwał przedstawicielką „kobiecej mężności” w literaturze ukraińskiej. Życiowa droga pisarki była związana także z Odessą: to właśnie w naszym mieście w 1908 roku studiowała ona na Wyższych Kursach Kobiecych i wydała swój pierwszy tomik „Z życia”.
Czykalenko. Otrzymawszy przychylne recenzje, przekazała utwory do drukarni swojej teściowej Zofii Chrysto. Wkrótce (za własne pieniądze) ukazał się drukiem pierwszy zbiór opowiadań Haliny Żurby „Z życia”, których podstawą były obserwacje autorki. I. Lipa, recenzując zbiór, zauważył dobry język oraz umiejętność kompozycji pisarki. Jeden z egzemplarzy książeczki można przeczytać w Odeskiej Narodowej Bibliotece Naukowej. Tam również przechowywany jest nr 5 czasopisma „Ukraińska chata” z 1909 roku z recenzją Iwana Lipy. Właśnie za pośrednictwem Andrija Nikowskiego Żurba rozpoczęła współpracę z „Ukraińską chatą”, na łamach której ukazało się opowiadanie z cyklu „Kwitnący sad”. W styczniu 1912 roku, po ukazaniu się opowiadania „Kobyła”, cały nakład „Ukraińskiej chaty” skonfiskowano. W liście do autorki Andrij Nikowski pochwalił młodą pisarkę za to opowiadanie: „Ono (»Kobyła«. – W. W.) nie tylko jest napisane artystycznie – jest śmiałe, rewolucyjne. Cenzor nie mógł postąpić inaczej. Będąc cenzorem, zrobiłbym to samo”. Właśnie w tym czasie Halina Żurba opuszcza Odessę i przeprowadza się do Kijowa, gdzie mieszka prawie bez przerwy aż do czerwca 1920 roku, do chwili odwrotu wojsk polskich i ukraińskich. Wśród przyczyn, dla których młoda pisarka opuściła Odessę, była m.in. likwidacja Odeskiej „Proświty”, w wyniku czego do Kijowa wyjechał Andrij Nikowski, któremu Jewhen Czykalenko zaproponował tymczasowe kierowanie gazetą „Rada”. W latach 1912–1917 Halina Dombrowska pracowała w wydawnictwach „Nowa Rada” i „Kijowska gazeta”. Po rewolucji 1917 roku – w sekretariacie spraw polskich przy Centralnej Radzie w Kijowie jako tłumaczka. W 1920 roku wyjeżdża najpierw do Warszawy, a następnie do Tarnowa, gdzie do 1922 roku pracuje jako referentka do spraw prasy przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych UNR. Później trafia do Równego, gdzie do stycznia 1923 roku była siostrą miłosierdzia w jednym ze szpitali, a do 1 listopada tego samego roku – bibliotekarką w sejmiku. W marcu 1924 roku przeniosła się do Zdołbunowa, gdzie była zmuszona udzielać prywatnych lekcji i otrzymywała stypendium literackie od Ukraińskiego Komitetu Obywatelskiego (Praga). Brała czynny udział w pracy Zdołbunowskiej „Proświty”, którą założył i przez pewien czas kierował jej mąż Antin Nywynski. W 1925 roku rodzinę Nywynskich spotkały ciężkie próby: Halinę Żurbę i jej męża aresztowała polska policja po donosie, pod zarzutem przynależności do KPZU. W odpowiedzi pisarka oświadczyła, że do tej partii nie należy, lecz jest ukraińską patriotką, a jej dążeniem „jest uświadomienie mas, że są Ukraińcami, i skierowanie ich ku utworzeniu w przyszłości niezależnego państwa ukraińskiego”. W końcu śledztwo umorzono, lecz małżeństwo znalazło się pod nadzorem policji. Prześladowana przez władze polskie za działalność narodowo-patriotyczną, w 1933 roku rodzina Nywynskich została zmuszona do przeniesienia się do Lwowa. Właśnie tutaj ukazał się drukiem wielki prozo-
Машинний переклад
Zawsze, a zwłaszcza w trudnych czasach, niezawodnymi pomocnikami i obrońcami dla Ukraińców stawały się organizacje „Proświty” ze swoimi przywódcami. Najlepiej odczuli to charkowianie w czasie II wojny światowej, kiedy w okupowanym przez Niemców mieście przez prawie dwa lata aktywnie i wielostronnie działała, pomagała ludziom przetrwać i podnosiła świadomość narodową rozgałęziona sieć struktur proświatowych. Wasyl HUBAREĆ, zasłużony dziennikarz Ukrainy, członek NSPU. Swoją przenikliwością, wysokim poziomem intelektualnym, pomysłowością proświatowcy mile zaskakiwali nie tylko tych, którzy rzekomo przybyli jako „wyzwoliciele”, ale także prawdziwie dziwili odwiecznych wrogów – agentów stalinowskich enkawudzistów. Świadectwem tego są zarówno wspomnienia uczestników tamtych odległych wydarzeń, jak i pożółkłe strony radzieckich dokumentów archiwalnych. Jeden z nich, opatrzony klauzulą „Ściśle tajne”, datowany na 12 maja 1943 roku, jest niczym innym jak szczegółowo spisaną notatką służbową ludowego komisarza bezpieczeństwa państwowego USRR S. Sawczenki do naczelnika Ukraińskiego Sztabu Ruchu Partyzanckiego T. Strokacza na temat działalności grupy ukraińskich nacjonalistów w Charkowie, kierowanej przez Wołodymyra Dołenkę. Kimże jest ten człowiek (według definicji notatki komisarza „dawny zatwardziały ukraiński nacjonalista”), który w czasie niemieckiej okupacji miasta wziął na siebie ciężar wysiłków jednoczących patriotów w celu oporu wobec wroga? W Charkowie Wołodymyra Dołenkę znano od dawna: Słobożanszczyzna to jego ojczyzna, tutaj się urodził, wykształcił na prawnika na uniwersytecie i pracował jako adwokat w sprawach chłopskich, broniąc ludzi z ludu. Jeszcze w młodych latach przyjaźń i współpraca z Mykołą Michnowskim, założycielem ukraińskiego niepodległościowego nurtu, wpłynęły na kształtowanie się jego postaw światopoglądowych. Charkowianie widzieli i słyszeli Dołenkę w tyglu wydarzeń rewolucyjnych 1917 roku, gdzie występował jako jeden z organizatorów samorządu lokalnego, redagował gazetę „Ridne słowo”, był wybierany pełnomocnym przedstawicielem miasta do Centralnej Rady w Kijowie. W kolejnych latach walk narodowowyzwoleńczych Dołenko był aktywnym członkiem Ukraińskiego Komitetu Narodowego w Charkowie, przewodniczącym komisji politycznej Rady Słobożańskiej, a także organizatorem Ukraińskiej Partii Radykalno-Demokratycznej. Jednak interwencja wojskowa radzieckiej Rosji i okupacja Charkowa w 1919 roku zmusiły go do zastosowania innych sposobów walki: pracując oficjalnie w kolegium adwokatów, stał się kierownikiem Charkowskiego Centrum Podziemnego – nielegalnej antybolszewickiej organizacji, jednocząc wokół siebie grupę świadomych narodowo Ukraińców. W charakterze tego człowieka było wiele szczerej miłości i oddania dla własnego narodu oraz nie mniej zażartej nienawiści do odwiecznych wrogów – moskiewskich najeźdźców. Bolszewickim szpiclom udało się coś wywęszyć i Dołenko trafił do więzienia. Pomogły jego adwokackie umiejętności obrony: winy nie udowodniono. Po pewnym czasie Wołodymyr Dołenko stanął na czele podziemnej Ukraińskiej Partii Chłopskiej i aktywnie zabrał się za jej rozbudowę. Działacze partii uważali, że właśnie dzięki chłopstwu, które stawiało zażarty opór władzy okupacyjnej, można było obalić reżim bolszewicki metodami walki politycznej i przywrócić Ukraińską Republikę Ludową. Lecz czekistom znów udało się dowiedzieć o podziemiu i całe kierownictwo partii oraz duża liczba aktywistów zostali aresztowani (kierownictwo wysłano na Sołowki, a innych do obozów w Azji Środkowej i na Uralu). Podczas procesu w sprawie „Związku Wyzwolenia Ukrainy” bolszewiccy sędziowie wraz z prokuratorami wspomnieli także o partii chłopskiej i wszyscy jej przywódcy (zaocznie i dodatkowo) otrzymali nowe wyroki więzienia. Dołence jako przewodniczącemu ogłoszono wyrok: 10 lat. Po odbyciu kary więzienia i pojawieniu się w Charkowie jeszcze przed okupacją miasta przez Niemców, zaczął gromadzić wokół siebie wielu ludzi o podobnych poglądach, wspólnie omawiając, co i kiedy należy robić dalej. Oto jak brzmi to w notatce enkawudzistów: „Krąg starych znajomości wysunął postać Dołenki jako kierownika ukraińskich nacjonalistów w Charkowie. Przystępując w warunkach okupacji Charkowa do organizacji ukraińskiej społeczności nacjonalistycznej, Dołenko od samego początku działał bardzo ostrożnie i rozważnie. W odróżnieniu od lwowskich, a potem kijowskich nacjonalistów, Dołenko”
Wasyl Dubrowskyj na wpół oficjalnie tworzy jako centrum organizacyjne nie radę centralną, a tak zwany „Komitet Społeczny”. W tym doniesieniu narkomowskim bardzo wyraźnie przedstawiono nie tylko charakterystykę i treść działalności Dołenki, ale także strukturę komitetu, podano nazwiska jego kierownictwa, w szczegółach wyłożono metody przyjmowania do organizacji, gdzie, kiedy i w jakim celu komitet obradował. Dalej 25-stronicowy dokument radzieckiego wywiadu donosi co następuje: „Legalne zebrania odbywały się w budynku „Kultury Narodowej” i były dość liczne. Zbierało się do 100 i więcej osób. Oficjalnie ogłaszano, że to zebrania „Proświty”. Według wszelkich oznak, takie oraz wszystkie inne dane do doniesienia mógł zebrać i przekazać bardzo doświadczony agent radzieckiego wywiadu, któremu, najwyraźniej, udało się przeniknąć w szeregi komitetu, a może nawet do kierowniczej wierchuszki. Niektóre publikacje podają jego imię: Kindrat Połuwećko, twierdząc, że „podczas organizacji „Proświty” kadrowy radziecki wywiadowca K. Połuwećko, który oficjalnie pracował w zarządzie miejskim Charkowa, przekazywał niemieckim władzom listy ludzi oddanych idei niepodległej Ukrainy”. Swoim mocodawcom-czekistom przesyłał znacznie więcej: oprócz list, najwyraźniej rozmowy w wąskim kręgu, nastroje, plany „Komitetu Społecznego”. Wspomina o nim w swoim „Dzienniku” czasu wojny także pisarz Arkadij Lubczenko, który w latach okupacji pracował w charkowskiej gazecie „Nowa Ukraina”: „…w zarządzie miejskim aresztowano sekretarza zarządu Połuwećkę (on kiedyś za Skrypnyka był sekretarzem komisji ds. ukrainizacji)”. Wśród 26 najaktywniejszych członków „Komitetu Społecznego” w doniesieniu narkoma bezpieczeństwa państwowego osoba ta zajmuje 9. miejsce i charakteryzowana jest jako wykładowca języka niemieckiego, który po wkroczeniu Armii Czerwonej w zachodnie obwody pewien czas pracował we Lwowskim Instytucie Rolniczym… Niemieckie dowództwo aresztowało Połuwećkę gdzieś na początku 1942 roku. A kto wtedy dostarczał informacje radzieckiemu wywiadowi aż do maja następnego roku (doniesienie datowane jest na 12 maja)?.. Można wysnuć przypuszczenie, że w środowisku charkowskich patriotów-nacjonalistów enkawudziści mieli jeszcze jakieś źródła bardzo dokładnych informacji, aby tak pewnie i w takim zakresie operować nimi na trzy miesiące przed wyzwoleniem miasta od okupantów. W rękach radzieckiego wywiadu znalazły się nie tylko wytyczne programowe i taktyczne „Komitetu Społecznego”, ale także dane o tym, że jego istnienie nie było oficjalnie dozwolone przez władze niemieckie, które z czasem zabroniły przeprowadzać jakiekolwiek zebrania aktywistów tej organizacji. Przewidując taki obrót spraw, Wołodymyr Dołenko wraz z podobnie myślącymi ludźmi jeszcze w pierwszych dniach okupacji zabrał się za organizowanie działalności „Proświty”. Pod jego przywództwem formował się skład kierowniczy, dobierano ludzi, którzy mogli zapewnić ważne odcinki pracy, opracowywano program i konkretne plany. Dlatego naturalne było, że kiedy „Komitet Społeczny” przestał istnieć, jego funkcje absolutnie we wszystkim przejęła „Proświta”. Niemcom dobrze znany był zakaz „Proświty” przez władzę bolszewicką i z początkiem okupacji dość pobłażliwie przyjmowali oni wznowienie działalności jej organizacji. Trwało to do tej pory, aż nie stało się wiadome o państwowo-niepodległościowych dążeniach prośwician, którzy w Charkowie przeważnie opierali się na rekomendacjach i radach doświadczonego polityka Wołodymyra Dołenki. Te rady są wyraźnie zapisane w dokumencie radzieckiej służby wywiadowczej: „Dołenko w swoich wystąpieniach podkreślał: „Ukraińcy muszą nauczyć się państwowo myśleć i państwowo rozwiązywać wszystkie kwestie. Trzeba dyplomatycznie, po jezuicku, rozważnie i nawet podstępnie, zaciskając zęby, działać w interesie narodu ukraińskiego”. Dołenko w swojej praktycznej pracy wykazywał szczególną ostrożność wobec polityki Niemców na Ukrainie i zalecał swoim zwolennikom: „Cierpieć, nie nastawiać Niemców przeciwko sobie, ale w tym samym czasie jak najwięcej wyrywać praw”. Najwyraźniej właśnie takie wytyczne, wyważone podejście pozwoliły charkowskiej „Prośvicie” okresu II wojny światowej legalnie rozpocząć swoją działalność, gromadząc wokół siebie coraz więcej ludzi. Za rekomendacją Dołenki na przewodniczącego rady „Proświty” wybrano jego najbliższego współpracownika, profesora historii Wasyla Dubrowskiego, którego znano jako znanego specjalistę w dziedzinie muzealnictwa, tłumacza z języków tureckich, obrońcę zabytków kultury Ukrainy. W latach 30. został schwytany i wysłany do obozu koncentracyjnego pod tradycyjnie zmyślonymi zarzutami o działalność kontrrewolucyjną i antyradziecką”. Powróciwszy z zesłania do Charkowa zaledwie w przededniu wojny z Niemcami, Dubrowskyj szybko zaprzyjaźnił się z Dołenką, stał się jego prawą ręką: razem rozmyślali nad przyszłością, formowali „Komitet Społeczny”, a równolegle planowali i organizowali „Proświtę”. Jeśli w „Komitecie Społecznie” utworzono wydziały (oświaty ludowej, przemysłowy, handlowy, spółdzielczy, rolniczy, techniczny i szereg innych), to w „Prośvicie” istniały komisje: prawnicza, naukowo-filozoficzna, wydawnicza, zabezpieczenia społecznego, szkolna, historyczna, finansowo-gospodarcza, artystyczna, spółdzielcza, przemysłowo-industrialna, kościelno-teologiczna. Poprzez te komisje, różnorodne kółka, organizacje młodzieży ukraińskiej i kobiet-Ukrainek realizowana była cała praca „Proświty” w warunkach niemieckiej okupacji. Już same nazwy komisji określały ich ukierunkowanie i główny zakres codziennych trosk. Wasyl Dubrowskyj sam stanął na czele komisji prawniczej, do której stale zwracali się nie tylko charkowianie, ale także mieszkańcy okolicznych wsi i miasteczek. Od tej proświciańskiej struktury ludzie otrzymywali wsparcie moralne i rzeczowe poprzez porady prawne dotyczące stosunku do niemieckich praw, a najczęściej – rekomendacje prawne w sprawach ziemskich. Szczególnie odpowiedzialną i niezwykle ważną dla wielu mieszkańców Charkowa stała się komisja zabezpieczenia społecznego. Kierowana przez zastępczynię przewodniczącego rady „Proświty” Zoję Sapycką, działała ona wspólnie z profilowymi organami administracyjnymi, dbając o zatrudnienie ludzi, pomagając im w gospodarstwie, w organizacji konkretnej sprawy. Komisja ta miała za zadanie odnajdywać rodziny, które pozostały bez żywicieli przez krwawe represje władzy bolszewickiej, zapewniać je w to, co najpotrzebniejsze: produkty, ma-
Wołodymyr Dolenko pomocą materialną, wsparciem w urządzeniu mieszkania. Na zasadach samopomocy w ciężkich czasach wojennej zawieruchy (głównie zapewnienie żywności, odzieży, opału, pieniędzy) pracowały także komisje finansowo-gospodarcza, spółdzielcza, przemysłowo-industrialna, chociaż wszystkie one miały jeszcze inne ważne obowiązki. Czysto oświatową pracę wykonywały komisje historyczna, szkolna, wydawnicza, naukowo-filozoficzna, artystyczna. Dość aktywną okazała się komisja szkolna, którą kierował profesor pedagogiki Ołeksandr Popow, człowiek autorytatywny i szanowany w kręgach oświatowych. Praktycznie wszystkie jego propozycje, rekomendacje i życzenia aktywnie wspierał i realizował kierownik wydziału edukacji narodowej zarządu miejskiego Petro Dryha. Wspólnie dobierali i wysuwali na kierowników szkół doświadczonych, sprawdzonych w pracy nauczycieli-patriotów, którzy zapewniali naukę dzieci w języku ojczystym, a nie w języku okupanta, przekazywali wiedzę historyczną o Ukrainie obiektywnie i prawdziwie, odrzucając imperialno-bolszewickie kłamliwe interpretacje. Ciekawie zorganizowano szkołę-kursy dla młodzieży, po ukończeniu której prawie wszystkich uczniów przeniesiono od razu do szkoły agronomicznej. Komisja do spraw wydawniczych, która pracowała pod kierownictwem profesora Dmytra Sołowija, zdołała operatywnie zorganizować pracę niewielkiego wydawnictwa „Ukraińska książka”, wypuszczając broszury proświtańskie, literaturę szkolną na potrzeby szkół. Nie posiadając własnego organu periodycznego, komisja zdołała wywalczyć swój wpływ na gazetę „Nowa Ukraina”, w której wtedy pracowali pisarze Ołeks Warawwa, Arkadij Lubczenko, Anatol Hak, Ołeks Weretenczenko, historyk Ołeksandr Ohłobłyn. Ważną rolę odegrał przy tym Wołodymyr Dolenko, ostro krytykując treść i formę publikacji gazety, co zmusiło redakcję do zwrócenia się do „Proświty” z prośbą o rekomendowanie („Nowej Ukrainie”) profesjonalnych autorów, którzy mogliby ożywić naświetlanie na jej łamach ważnych kwestii, w tym także proświtańskich. Masowe imprezy z powodzeniem organizowała komisja artystyczna,
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Stworzywszy kółka teatralne, choreograficzne i wokalne, których członkowie stale brali udział w ludowych świętach, obchodach Bożego Narodzenia i dni wielkanocnych, w koncertach dla ludności. Ta sama komisja odpowiadała za organizowanie wystaw artystyczno-politycznych, angażowanie miejskiej młodzieży do przedstawień teatralnych. Bardzo pouczająca i konsekwentna była praca komisji cerkiewno-teologicznej, która koordynowała działania proświatowskie z Zarządem Eparchialnym. Ponadto „Komitet Obywatelski” zmusił zarządcę eparchii charkowskiej i połtawskiej do uznania autokefalii ukraińskiej Cerkwi, a członek „Proświty” ojciec Wasylkowski rozszerzył i pogłębił jej wpływ na ludność. Będąc kierownikiem komisji cerkiewno-teologicznej i mając za pomocników tak autorytatywnych ludzi, jak Potiienko, Jegerski, Czerwiński, Lebedyński, ojciec Wasylkowski, a zatem także i „Proświta”, byli bardzo ciepło przyjmowani przez wiernych, ponieważ kazania cerkiewne były zawsze przyziemne, bliskie i zrozumiałe dla ludzi. Sowieccy wywiadowcy precyzyjnie określili i zdołali przekazać meldunek przez linię frontu, która przebiegała gdzieś w pobliżu miasta Kalacz w obwodzie woroneskim, że „działalność »Proświty« ogólnie i każdej komisji z osobna pozostawała pod bezpośrednim kierownictwem Doleńki oraz jego najbliższych pomocników (wymieniono nazwiska profesorów Wasyla Dubrowskiego, Ołeksandra Popowa, Dmytra Soł’wy, Borysa Poraj-Koszyca, córki duchownego Zoi Sapyćkiej)… Doleńko wprowadził taki porządek, że po każdym posiedzeniu przewodniczący komisji był zobowiązany zgłaszać się do niego w celu informacji i zatwierdzenia decyzji podjętych przez komisję”. Przewodniczący miejskiego zarządu O. Kramarenko (zdemaskowany i rozstrzelany przez gestapo jako sowiecki agent) wraz ze swoim otoczeniem jadowicie nazywał „Proświtę” obkomem partii, a Wołodymyra Doleńkę – sekretarzem obkomu. Nieprzypadkowo również zwolennicy miejskiego głowy donosili gestapo na Doleńkę jako na „podżegacza i kierownika petlurowsko-samodzielnickiej organizacji o metodach bolszewickich”, który rzekomo przygotowuje powstanie przeciwko Niemcom. Chociaż okupanci udawali, że nie zwracają uwagi na te szepty, gestapo uważnie przyglądało się działalności „Proświty”, która szybko zdobywała autorytet i rosła ilościowo: jej członkami zostało prawie 600 osób. Charkowski ośrodek proświatowski specjalnie delegował swoich instruktorów do centrów rejonowych i dużych osiedli w celu tworzenia i rozwijania działalności oddziałów „Proświty”. W różnych formach (chóry, kółka, kluby proświatowskie) pojawiły się one i zaczęły działać w Bohoduchowie, Wałkach, Wowczańsku, Dworiczniem, Kupiańsku, a także w Ochtyrce, która przed wojną administracyjnie przeszła do obwodu sumskiego. Nie z dobrego życia i nie z wielkiej miłości do kultury i oświaty ukraińskiej Niemcy musieli to wszystko znosić. Jeżeli charkowska „Proświta” zdumiewała stalinowskich enkawudzistów swoją umiejętnością szybkiego odradzania się, ilościową spójnością i ukierunkowaniem na konkretną pożyteczną sprawę, to hitlerowskich gestapowców wyraźnie przerażała dążeniem do państwowej samodzielności, upolitycznieniem wszystkich sfer życia okupacyjnego. Reżim niemiecki wyraził niezadowolenie z powodu uczczenia przez „Proświtę” pamięci Symona Petlury, ponieważ ten rzekomo występował przeciwko obecności w Ukrainie wojsk cesarskich w 1918 roku. Innym razem na przygotowaną przez działaczy proświatowskich wystawę „Ukraina pod bolszewickim jarzmem” nałożono półroczny zakaz. Dopiero później, po wielu prośbach profesora Wasyla Dubrowskiego, drobiazgowych przeglądach eksponatów i zmianie nazwy na „Precz z bolszewizmem!”, władze niemieckie wydały zezwolenie na przeprowadzenie wystawy, która miała szeroki rezonans. O niej w okresie powojennym poeta i dziennikarz Bohdan Krawciw tak napisał w „Encyklopedii ukrainoznawstwa”: „Wielostronną działalność (na zasadzie samopomocy, głównie żywnościowej) w latach 1941–1943 rozwinęła »Proświta« w Charkowie, na czele z W. Dubrowskim, wokół której skupiło się całe ukraińskie życie społeczne i obywatelskie. Ona m.in. z powodzeniem zorganizowała wystawę »Precz z bolszewizmem!«, z eksponatami i dokumentami sowieckiego terroru”. Dokumenty gestapo z tamtego czasu coraz częściej odnotowywały działalność charkowskich proświtian, która nie zawsze była dla władz niemieckich do przyjęcia: obawiano się nie tylko wpływu „Proświty”, lecz także jej dążenia i umiejętności omijania zapór nadzoru policji bezpieczeństwa i służb ochronnych. Mimo to okupanci mieli na organizatorów tajne teczki, otrzymując z różnych źródeł dość dokładne i obiektywne dane. Na przykład o Wołodymyrze Doleńce wiedzieli i notowali w swoich materiałach to, jak w wąskim gronie wypowiadał się o istnieniu organizacji „Proświta”, której celem było „nie tylko walka z bolszewizmem i wspieranie niemieckich sił zbrojnych do zwycięstwa, lecz także walka przeciwko Niemcom dla usunięcia wpływów niemieckich”. Gestapo niepokoiło też stwierdzenie ukraińskiego patrioty w innym miejscu, gdzie „Doleńko jednoznacznie mówił, że już teraz trzeba tworzyć składy broni i amunicji”. Podobne wiadomości Niemcy zbierali także o innych ukraińskich patriotach, w szczególności o kierowniczym jądrze „Proświty” — profesorach Wasylu Dubrowskim, Ołeksandrze Popowie, Dmytrze Soł’wie… Domyślając się tego, proświtianie w trudnych warunkach stałego nadzoru, pod gromami i błyskawicami okupacyjnej kontroli, starali się działać ostrożnie we wszystkim, lawirować między dozwolonym a potrzebnym sprawie ukraińskiej, pomagać ludziom, którzy znaleźli się w okupacji. Coraz trudniej i ciężej było żyć i pracować, obierając za cel niepodległość i uwolnienie od obcych wpływów. Już od wiosny 1942 roku okupanci szaleli, rozpoczynając aresztowania nacjonalistów-samodzielników, a zwłaszcza proświtian w różnych miastach ukraińskich: w Kramatorsku aresztowano 10 aktywistów, w Mariupolu – przewodniczącego „Proświty” Iriia, w Dniepropetrowsku – 15 najaktywniejszych osób. Charkowska „Proświta”, wykorzystując legalne możliwości, przetrwała do końca niemieckiej okupacji. Wołodymyr Doleńko, ratując ukraińskich patriotów przed nieuniknioną zagładą w warunkach radzieckiej rzeczywistości, dokładnie zaplanował i za pośrednictwem pewnych ludzi w różnych organizacjach i niemieckich strukturach władzy doprowadził do wyjazdu na emigrację wszystkich, którzy tego pragnęli, spośród miejscowych intelektualistów i polityków.
Машинний переклад
Olena ŁOHINOWA, młodsza pracownica naukowa Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Memorialnego im. Wołodymyra Iwasiuka
„Dla mnie zarówno w przeszłości, jak i teraz moja praca literacka jest bardzo potrzebna. W przeszłości była potrzebna, by utwierdzać ideały, dążenia naszego narodu, nasz język, naszą duszę, naszą duchowość, nieustannie i każdemu z osobna, i wszystkim razem. Na naszą duszę targali się różni ludzie, ludziska, różni teoretycy i praktycy, wszyscy-wszyscy byli przeciwko nam. Tak właśnie trzeba było wykazywać jakąś aktywność, pielęgnować język, głosić narodowe ideały… Jednym słowem, nieustannie i wszędzie oznajmiać, że jest coś na świecie. A tego literatura robi bardzo skutecznie. Oczywiście, kiedy mocno staniemy na nogi, wtedy będzie już można myśleć o jakiejś czystej literaturze, o jakiejś sztuce dla sztuki i tym podobnych rzeczach. A na razie trzeba wykonywać także czarną robotę” – zapewniał Michajło Hryhorowycz Iwasiuk w wywiadzie dla Paraskowiji Niecajewej (program „Rycerz słowa” Czerniowieckiej Obwodowej Państwowej Telewizji, 1992 r., reżyseria Paraskowija Niecajewa).
W przededniu 106. rocznicy urodzin Michajła Iwasiuka do Czerniowieckiego Obwodowego Memoriałowego Muzeum Wołodymyra Iwasiuka zawitały zastępczyni przewodniczącej Czerniowieckiej Obwodowej Wojskowej Administracji Państwowej Julia Hryćku-Andrijesz, córka pisarza Oksana Iwasiuk z mężem Wiktorem Pawlukiem, Oksana Achtemijczuk, Maria Dowhań, Walentyna Czołkan, Alla Antofijczuk, podopieczni oddziału dziennego pobytu komunalnej instytucji „Turbota” wraz z Oleną Koszurbą, studenci wydziału filologicznego Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedkowycza, by uczcić pamięć postępowego Ukraińca, „inteligenta o chłopskich rękach”, zapalić świecę pamięci, złożyć kwiaty pod tablicą pamiątkową pisarza. Także rodzina M. H. Iwasiuka, jego uczniowie, inteligencja kraju, pracownicy Czerniowieckiego Obwodowego Memoriałowego Muzeum Wołodymyra Iwasiuka odwiedzili grób Michajła Hryhorowycza oraz Zofii Iwaniwny Iwasiuk, oddali ziemską cześć wybitnym postaciom współczesności.
W projekcie „Bliskie poznanie najsłynniejszych uczniów Michajła Iwasiuka” mieli okazję wysłuchać wspomnień o studenckich latach poety, dziennikarza, laureata literacko-artystycznej nagrody im. Dmytra Zahula Michajła Sołończuka z Czerkaszczyzny. We wstępie do książki Michajła Sołończuka „Z orlich szczytów” profesor Bohdan Melnyczuk natchnienie pisał: „Michajłowi Sołończukowi rzeczywiście udaje się powiedzieć swoje słowo o już uznanych bukowińskich ludziach, umie poznawać i oceniać talent, dzięki natchnionej pracy… Nie zapomniały się poecie też lata przeżyte w mieście nad Prutem, dni, a może tygodnie i miesiące, spędzone w wędrówkach po Bukowinie, zwłaszcza w jej podgórskich i górskich okolicach, bez czego, zdaje mi się, nie byłoby tej książki”.
Brzmiało poetyckie słowo Michajła Sołończuka, wzruszające wspomnienia o nauczycielu, studenckie czasy z filozoficznymi wtrętami, z ziarnami humoru. Michajło Wasylowycz opowiadał: „Trudno mi dziś przypomnieć pierwsze zajęcia, które prowadził u nas Michajło Hryhorowycz, ale zawsze zapamiętałem podwyższoną uwagę studentów na jego zajęciach. Statecznie, rozsądnie-poważnie, wysoki, smukły, z wyrazistymi rysami twarzy, siwizna błyszczała na nieco dłuższych, jak na jego wiek, włosach, szedł korytarzem wydziału filologicznego powoli, lekko zamyślony. Mówił spokojnym głosem, pewnym znaczenia wypowiadanych słów. Jakby rozciągał każde zdanie, wsłuchując się w ciszę. I w takiej ciszy z wielkim zainteresowaniem my, studenci, słuchaliśmy Michajła Hryhorowycza. Aż wstyd było przed nim czegoś nie umieć. Urzekała jego inteligencja, elegancja. Słyszałem od niektórych koleżanek z roku, że były po prostu zakochane w wykładowcy. Na arkuszu kontrolnym studenta, który nie nauczył się zadania jak należy, Michajło Hryhorowycz dużymi literami, zamaszyście pisał: „Ubóstwo”. Słowo oznacza niedostatek materialny, braki, a w znaczeniu przenośnym – ubóstwo treści. Wiadomo, że Michajło Hryhorowycz dobrze znał literaturę ukraińską, a także obcą. Potrafił czytać w oryginale po francusku, rumuńsku, polsku. Ale swojej znajomości języków obcych nigdy nie demonstrował. Jeden raz, pamiętam, na jego zajęciach studentki poprosiły, by przeczytał z pamięci coś po łacinie. I wtedy usłyszeliśmy w oryginale Owidiusza. Czytał on „Metamorfozy”, „Elegie miłosne” czy coś innego, nie wiem, ale była to porywająca lekcja. Lekkość i giętkość stylu Owidiusza, którą wirtuozersko oddał Michajło Hryhorowycz, bardzo odróżniała łacinę, której uczyliśmy się, od tej, którą usłyszeliśmy z ust naszego wykładowcy”.
W przededniu urodzin pisarza, naukowca, folklorysty, pedagoga Michajła Hryhorowycza Iwasiuka (1917–1995) corocznie odbywa się konkurs recytatorów poezji z inicjatywy Czerniowieckiego Obwodowego Memoriałowego Muzeum Wołodymyra Iwasiuka wspólnie z Czerniowiecką Obwodową Biblioteką dla Dzieci. W 2023 roku wzięło udział ponad stu uczestników w dwóch kategoriach wiekowych. Utalentowana, natchniona 9-letnia Wiktoria Ilika, uczennica 4 klasy liceum nr 5 „Orijana”, zwyciężczyni XVIII i XIX konkursów recytatorów poezji, wzruszyła obecnych gości wykonaniem wiersza Michajła Iwasiuka „Komu powiem swój smutek”. Rozbrzmiewała także muzyka. Lilija Chołomeniuk, utalentowana pianistka, zasłużona artystka, solistka Czerniowieckiej Obwodowej Filharmonii im. D. Hnatiuka podarowała wszystkim obecnym „Jesienny obrazek” Wołodymyra Iwasiuka oraz „Kołysankę” Wasyla Barwińskiego. Słowo o Michajle Hryhorowyczu jako niezwykłej osobowości i utalentowanym pisarzu, mądrym wykładowcy i patriocie wygłosili Natalia Moroz, p.o. dyrektora Czerniowieckiego Obwodowego Memoriałowego Muzeum Wołodymyra Iwasiuka, Wołodymyr Antofijczuk, profesor, doktor nauk filologicznych CNU im. J. Fedkowycza, Maria Tkaczuk, Wasyl Hora. I rozbrzmiała „Czerwona ruta” Wołodymyra Iwasiuka w akompaniamencie na pianinie cyfrowym Zofii Horiwczuk.
Машинний переклад
W Narodowej Filharmonii Ukrainy w pierwszy (według kalendarza nowojuliańskiego) Wigilię Bożego Narodzenia z triumfem odbył się koncert „Haj, Rożestwo!”. Jest to rekonstrukcja poświęcona 100-leciu latynoamerykańskiej premiery „Szczedryka”. Bożonarodzeniowo-noworoczne amerykańskie pocztówki z motywem „Szczedryka”. Ałła KOBYNEĆ Zdjęcia autorki. Światowe Boże Narodzenie Święto narodzin Syna Bożego zbliża chrześcijan całego świata. W przeddzień Bożego Narodzenia, 24 grudnia minionego roku, w Narodowej Filharmonii Ukrainy odbył się koncert „Haj, Rożestwo!” – akademicka kapela chóralna Ukraińskiego Radia odbyła „pieśniarską wycieczkę” w daleki 1922 rok, odtwarzając prawdziwie legendarny koncert Ukraińskiego Chóru Narodowego pod kierownictwem Ołeksandra Koszycia, który wybrzmiał w słynnym nowojorskim Carnegie Hall w październiku. Właśnie ta data uważana jest za światową premierę „Szczedryka” Mykoły Łeontowycza. Potem chórzyści wraz z O. Koszyciem przez dwa lata koncertowali na półkuli zachodniej, zachwycając niepowtarzalnym śpiewem kraje Ameryki Północnej i Południowej. W Kijowie koncert-rekonstrukcję zrealizowała Akademicka kapela chóralna Ukraińskiego Radia pod batutą dyrektor artystycznej i głównej dyrygentki Julii Tkacz. Do tego koncertu zainspirowała historyczka, założycielka Instytutu Łeontowycza Tina Peresuńko. Swoją drogą, istnieje już telewizyjna i radiowa wersja tego koncertu. W ten sposób Ukraina dołączyła do światowego świętowania Bożego Narodzenia – jednego z największych i najjaśniejszych świąt chrześcijańskich. Twórca „Szczedryka” Tworząc swoje muzyczne arcydzieło, ukraiński kompozytor, nauczyciel, działacz społeczny Mykoła Łeontowycz, prawdopodobnie nie spodziewał się, że ta perła ludowego melosu obleci cały świat. Miniatury chóralne, w których Mykoła Łeontowycz był niedoścignionym mistrzem, śpiewało i śpiewa niejedno pokolenie. „Żenczyczok-brenczyczok”, „Dudaryk”, „Iz-za hory snizhok letyt” i wiele innych stały się prawdziwie ukraińskimi arcydziełami. „Szczedryk” ma ukraińskie folklorystyczne „korzenie”. Badacze twórczości M. Łeontowycza twierdzą, że nad tym arcydziełem kompozytor pracował nie jeden rok. W 1901 roku przedstawił pierwszy wariant, a potem dość dużo czasu poświęcał na redagowanie. 29 grudnia 1916 roku „Szczedryk” po raz pierwszy został wykonany w Kijowie przez chór studencki Uniwersytetu Świętego Włodzimierza podczas koncertu bożonarodzeniowego w sali Zgromadzenia Kupieckiego (obecnie – Narodowa Filharmonia Ukrainy). Ale piąty, ostateczny wariant pieśni ujrzał światło dzienne w 1919 roku. Wypuściwszy się z rąk wielkiego mistrza, „Szczedryk” stał się uosobieniem Bożego Narodzenia i tej powszechnej radości, związanej z narodzinami Zbawiciela, Jezusa Chrystusa. A w 1936 roku amerykański kompozytor Petro Wilhowśkyj, który miał ukraińskie pochodzenie, stworzył anglojęzyczny wariant szczedriwki „Carol of the Bells” (carol z angielskiego – kolęda). Ten tekst jest obecnie znany we wszystkich krajach anglojęzycznych. „Carol of the Bells” brzmiała, między innymi, w zagranicznych filmach „Śnięty Mikołaj”, „Kevin sam w domu”, „Miłość ma dwie twarze”, „Szklana pułapka 2” oraz w szeregu seriali. Więc o czym jest „Szczedryk”? O „obrazku” z ukraińskiego życia, wplecionym w melodię i proste słowa: Szczedryk, szczedryk, szczedriwoczka, przyleciała jaskółeczka, zaczęła sobie świergotać, gospodarza wywoływać. Fragment wystawy „Przyszli, zaśpiewali, zwyciężyli”, która rozwinęła się w filharmonii, poświęconej triumfowi ukraińskiej pieśni za oceanem wiek temu. Życie Mykoły Łeontowycza w wieku 44 lat tragicznie przerwała kula czekisty Hryszczenki, który zabił go w rodzinnym domu we wsi Markiwka w obwodzie winnickim 23 stycznia 1921 roku. Okradł rodzinę, wyniósł nawet buty kompozytora. Niektóre źródła podają, że w ten sposób Czeka przeprowadzała czystkę wiernych Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła, a Łeontowycz był członkiem Synodu. Tajemnica śmierci i nazwisko zabójcy kompozytora stały się znane dopiero w latach 90. XX wieku. „Szczedryk” przez wieki… kroczy przez Kijów W ramach „dyplomacji kulturalnej” sto lat temu szef Dyrektoriatu i wojska Ukraińskiej Republiki Ludowej Symon Petlura zarządził otwarcie za granicą „ukraińskiego frontu dyplomatycznego”, a w szczególności na kapelę chóralną O. Koszycia nałożył wielką misję: nieść w świat ukraińską kulturę, w pieśniach opowiadać o Ukrainie i szukać międzynarodowego uznania, prosić o pomoc wojskową, wsparcie w walce z bolszewikami. Początek wielkiej podróży chórzystów został położony w Stanisławowie (obecnie Iwano-Frankiwsk), gdzie kapela wykonała hymn narodowy Ukrainy, który, nawiasem mówiąc, zaczynał się od słów: „Już zmartwychwstała Ukrainy i sława, i wola…”. Początkowo droga wiodła do Europy. Wielki rezonans kulturalny był, między innymi, w Polsce, Austrii, Francji, ale wsparcia politycznego i gospodarczego, niestety, krwawiąca Ukraina w czasie pierwszej ukraińskiej rewolucji się nie doczekała. W związku z tym kapela wyruszyła do Ameryki i, jak stało się jasne później, – na zawsze. I oto 5 października 1922 roku w Carnegie Hall kapela pod kierownictwem O. Koszycia odniosła niesamowity sukces. Artyści planowali „wyśpiewać wolność Ukrainie”. Właśnie wtedy w USA po raz pierwszy wybrzmiał „Szczedryk” M. Łeontowycza, który, właściwie, wyrwał się na wolność i poleciał w szerokie światy. Po tournée w USA kapela chóralna O. Koszycia występowała na terenach Ameryki Północnej i Południowej: dała w ciągu 1923–1924 roku ponad sto koncertów na scenach różnych miast Meksyku, Argentyny, Urugwaju, Brazylii, Kuby, językiem ukraińskiej pieśni opowiadając światu o ukraińskim bólu. Z tej okazji latynoamerykański krytyk muzyczny Enrique Coelho Netto 23 września 1923 roku tak pisał po premierze „Szczedryka” w Rio de Janeiro: „Śpiewaj, zniewolona Ukraino! Roznoś po świecie głosy synów twoich. Być może, tak otrzymasz od dusz, które ty przychaczasz to, czego nie zdobyły łzy twoich kobiet i krew twoich bohaterów. Śpiewaj, żeby zdobyć ci Wolność! Przyjdzie Wiosna, której ty czekasz!”. I 100-leciu występu kapeli w Ameryce Południowej był poświęcony koncert-rekonstrukcja, który z sukcesem odbył się w Sali Kolumnowej Narodowej Filharmonii Ukrainy w Wigilię. Tina Peresuńko, założycielka Instytutu Łeontowycza
Założycielka Instytutu Leontowycza Tina Peresunko, która prowadziła ten niezwykły rozwój muzyczny, podkreśliła: „W koncercie „Haj, Rożestwo!” udało nam się odtworzyć 12 ukraińskich pieśni z repertuaru amerykańskich tournée chóru Ołeksandra Koszycia. Choć warto powiedzieć, że w broszurach śpiewaków naliczono 80 różno-gatunkowych ukraińskich utworów. Ważne jest, aby dzisiaj przywrócić je do funduszu repertuarowego Ukrainy”. Nazwa koncertu „Haj, Rożestwo!” pochodzi ze słów refrenu ukraińskiej kolędy „Buła wdowojka”, którą wraz ze „Szczedrykiem” wykonywała kapela O. Koszycia podczas swojego głośnego światowego tournée w latach 1922–1924. „Po raz pierwszy po 100 latach odtworzyliśmy na ukraińskiej scenie repertuar pierwszej części premierowego koncertu Ukraińskiego Chóru Narodowego pod dyrekcją Ołeksandra Koszycia w Carnegie Hall, który odbył się z triumfem w Nowym Jorku 5 października 1922 roku! Nie cały repertuar, a jedynie pierwszą część: siedem pieśni. Są to kanty „Strasznyj Sud”, „Poczajiwśkij Bożij Materi”, kolęda „Buła wdowojka koneć seła”, szczedriwka „Oj tam za horoju”, wesnianka „Jahil, jahiłoczka”, szczedriwka „Oj sywaja taja zozuleńka” oraz „Szczedryk” Mykoły Leontowycza. Brzmiały pieśni w opracowaniu Mykoły Łysenki, Mykoły Leontowycza, Ołeksandra Koszycia, Kyryła Stecenki, Wasyla Stupnyckiego” – skomentowała naszemu wydaniu Tina Peresunko. W szczególności proponuje ona czytelnikom pełne teksty kantu „Strasznyj Sud” oraz „Buła wdowojka koneć seła”. Zapoznajemy więc z tymi tekstami. Pierwszy – kant „Strasznyj Sud”, który po angielsku w broszurach przetłumaczono jako „Doomsday”: Kohda czas prychodyť Treba pomyraty Chocz jakeś bohaćtwo Treba pokyjdaty Czas hodyna upływaje Strasznyj Sud sja prybłyżaje. Hotujmosja wsi!.. A oto wspaniała kolęda „Buła wdowojka koneć seła” w aranżacji Ołek- Rękopis „Szczedryka” Mykoły Leontowycza (Instytut Rękopisów NBUW) Katalog, który reprezentował kapelę chóralną O. Koszycia w Ameryce 100 lat temu
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
w opracowaniu Ołeksandra Koszycia, a także meksykańska pieśń “Perjura” Miguela de Tejady. Znamienne, że w ramach projektu – rekonstrukcji koncertu w Nowym Jorku 5 października 1922 roku – w foyer filharmonii została rozłożona jego składowa: wędrowna wystawa edukacyjna “Przyszli, zaśpiewali, zwyciężyli”. Będzie ona w ciągu stycznia-czerwca 2024 roku eksponowana w dziesięciu uczelniach wyższych Ukrainy. W szczególności w stolicy będzie można ją zobaczyć w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie imienia Tarasa Szewczenki, Narodowej Akademii Muzycznej, Akademii Kijowsko-Mohylańskiej; także odbędzie się w miastach, z którymi przecina się historia “Szczedryka”, mianowicie: Winnicy, Kamieńcu Podolskim, Stryju, Połtawie, Czerkasach. I na koniec: po raz pierwszy na wielkiej ławrskiej dzwonnicy Narodowego Rezerwatu “Kijowsko-Peczerska Ławra” zabrzmiały wariacje “Szczedryka” w wykonaniu chóru Ukraińskiego Radia. Zdjęcie Anastasiji Hnatiuk. Schindlera. Unikalny utwór, stworzony 15 lat temu z wykorzystaniem wielu stylów muzycznych, zyskał wielką popularność w Europie. Na Ukrainie Msza jazzowa zabrzmiała po raz pierwszy. Na koncercie najstarszą na Ukrainie kapelę powitali rektor Wołodymyr Buhrow i mentorzy zespołu. Oprócz obecnej kierowniczki artystycznej Sofiji Trusenko, “Dnieprowi” życzyli twórczej sławy Iryna Duszejko i Iwan Pawłenko, którzy kierowali chórem odpowiednio w latach 2009–2022 oraz 1976–2009. Pod koniec święta zabrzmiał także legendarny “Szczedryk” pod kierownictwem Maestro Iwana Pawłenki. Legendarną szczedriwkę sala powitała owacjami, tak jak na premierze ponad 100 lat temu. Archiwalne zdjęcia Chóru Uniwersyteckiego pod batutą O. Koszycia (100 lat temu), które są przechowywane w bibliotece im. W. Wernadskiego, udostępnione przez badaczkę “Szczedryka” Tinę Peresuńko
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
Оригінал українською · переклад оновлюється
сандра Кошиця – “There Was a Widow”: Була вдовойка в конець села, А мала вона три донейки. Приспів: Гай, Рожество! Гай, Рожество! – Моє дитя, Настусейко, Поїдь, поїдь на війноньку!.. Наперед війська не вибивайся, Назад війська не ставайся! Вона матінки не послухала, Наперед війська виїхала. Виїхала, викрикнула, Шабелькою вимахнула!.. Як бачимо, і сто років тому, і нині ми виборюємо собі право жити в незалежній від москви країні, подалі від катівень руського міра. Друге відділення концерту було не менш цікавим. Зокрема, слухачів вразила ніжна колискова композитора Василя Барвінського “Ой, ходить сон” в обробці Олександра Кошиця, яка разом із “Щедриком” відкривала за океаном Україну. Хористи капели, репрезенту-
Леся СОЛОВЧУК
У грудні 2023 р., в час Різдва, відзначила 180-ліття Народна хорова капела “Дніпро” Київського національного університету імені Тараса Шевченка. Історія одного з найстаріших хорів України міцно пов’язана з корифеями української музики, такими, як Микола Лисенко, Микола Леонтович, Яків Яциневич, Яків Калішевський, Порфирій Демуцький та легендарний хоровий диригент і композитор Олександр Кошиць. Особливо трепетне ставлення у хористів до “Щедрика” Миколи Леонтовича, що став чи не найвідомішим символом Різдва у світі. Бо саме студентський хор університету Святого Володимира вперше у грудні 1916 року виконав у Києві “Щедрик”. На думку дослідниці “Щедрика” Тіни Пересунько, саме тоді Олександр Кошиць почав активно пропагувати в Києві програми з українськими колядками. Це підтверджують і фотографії хорового колективу, які зберігаються в Національній бібліотеці імені В. Вернадського, де в центрі між студентами можна впізнати і О. Кошиця. “29 грудня 1916 року відбувся різдвяний концерт в залі Купецького зібрання (сучасна Національна філармонія), під час якого студентський хор Університету Святого Володимира під орудою Кошиця виконав вперше “Щедрик”, – зазначила Т. Пересунько. За її словами, це була історичючи Україну, не могли бути осторонь тамтешньої культури, тому в її репертуарі з’явилася низка піна місія університетського хору. Символічно, що його спадкоємиця – Народна хорова капела “Дніпро” – у 2021 році стала першим в Україні хором, який виконав першу англомовну версію “Щедрика”. “Не Carol of the Bells, а пісня The blue bird – перша версія перекладу “Щедрика”. Тому це вже подвійна місія хору щодо виконання “Щедрика” – прем’єра в 1916 і у 2021-му прем’єра невідомої першої англомовної версії. Думаю, капела виконає ще багато нового й цікавого, пов’язаного з історією “Щедрика”, – пояснила дослідниця. Вітаючи з ювілеєм капелу, ректор КНУ Володимир Бугров наголосив, що виконана понад 100 років тому студентським хором щедрівка прославила на цілий світ і університет, і Україну. “Щедрик” – це візитівка України. Невипадково на сьогодні ми подали заявку про внесення цієї пісні до нематеріальної спадщини ЮНЕСКО. “Щедрик” – справжнє представлення нашої незламності, нашого духу, нашої жадоби до свободи і до перемоги”, – сказав В. Бугров. Знаковим явищем української культури вважає капелу і мистецтвознавиця Валентина Кузик. За її словами, понад 100 років тому студентський хор слугував майданчиком для становлення української хорової традиції. Тут вважали за честь співати студенти, які згодом стали світочами української культури: Климент Квітка, Борис Яновський, Левко Ревуцький.
сень, народжених та облюбованих на американському континенті. І в Колонному залі філар-
З часу свого заснування колектив пережив чимало переслідувань і тиску за свою проукраїнськість. “Після виходу Емського указу 1876 року, спрямованого на витіснення української мови з культурної сфери, композитору Миколі Лисенку, який керував студентським хором, довелося вдаватися до хитрощів. Українські народні пісні він перекладав та видавав за іноземні. Той самий “Дощик-дощик” хористи продовжували співати... французькою”, – розповіла В. Кузик. Протягом 180 років хор не переривав своєї діяльності, іноді через заборону української мови доводилось працювати і в підпіллі. Сьогодні капела продовжує виконувати свою місію, налагоджуючи культурну дипломатію в численних проєктах з іноземними колективами – з хорами з Польщі, Литви, Британії, Німеччини, Франмонії прозвучали американська улюблениця – пісня Стівена Фостера “Oh, Susanna!” в аранції, Еквадору. До повномасштабного вторгнення хор активно гастролював та перемагав на міжнародних конкурсах. Підготували особливий подарунок до свого ювілею і самі хористи. 21 грудня в Національній музичній академії ім. П. І. Чайковського відбулась всеукраїнська прем’єра The Missa in Jazz Петера Шиндлера (Народна хорова капела “Дніпро”). “В останні роки жанр джазової меси поступово зі стилістичного різновиду перетворюється в автономний жанр – зі своїми особливостями, при цьому зберігаючи значення духовних ідеалів у сучасній музиці. Яскравим прикладом цього явища є “Missa in Jazz” Шиндлера, надзвичайно цікава музично та насичена в емоційному плані”, – розповіла художня керівниця капели Софія Трусенко. До свого ювілею капеляни підготували всеукраїнську прем’єру “Missa in jazz” Петера
У Колонному залі виступає Академічна хорова капела Українського радіо під орудою диригентки Юлії Ткач
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
“Jak umrę, to pochowajcie mnie na mogile…” Pytanie to padło chyba niespodziewanie, bo wydaje się, że w ogóle nie pojawia się w ukraińskim społeczeństwie. Takie “zamrożenie” pozostało po czasach radzieckich, kiedy a priori uważano, że wszystkie testamenty Szewczenki zostały wykonane w pełni i ostatecznie wraz ze zwycięstwem rewolucji 1917 roku i utworzeniem ZSRR w 1922 roku. Wśród historycznie morderczych inwektyw ukraińskich duchowych gigantów, wbitych w fundament tego mitu, przytoczę jedynie słowa niezapomnianego Wasyla Stusa, który w 1972 roku napisał o ZSRR w komentarzu do wyroku sądu, skazującego go na pięć lat więzienia i trzy lata zesłania pod zarzutem “antysowieckiej agitacji i propagandy”: “…Jeśli na twojej rodzinnej ziemi cię krzyżują za miłość do niej, za pragnienie pracy w pocie czoła dla swojego narodu, wtedy trzeba pogodzić się z tym, że masz rodzinną ziemię, ale nie masz rodzinnego kraju. Stał się on bowiem krajem twojej niewoli, obrócił cię w niewolnika, siłą wyrywając z rodzinnej ziemi. Za setkami ogrodzeń i drutów kolczastych leży moja ziemia, Ukraina, zaglądając tylko w obolałe sny. Świeci jak odległa gwiazda na wieczornym mordowskim niebie. A niewolnicza twoja droga ściele się dalej i dalej od niej – za siwe uralskie grzbiety, w zaświatowe Sybiry. Bo kaci wystawiają cię na próbę: czy wytrzyma twoje serce, czy nie pęknie z wysiłku…”1. Fantastyczny mit został anulowany ogłoszeniem w 1991 roku niepodległej Ukrainy. Jednak pytanie, postawione w tytule tego artykułu, przyczaiło się w historycznie nowym czasie. Jego zasadność aktualizuje się w przededniu 210. rocznicy urodzin Kobziarza, kiedy już dziesięć lat trwa wojna z Moskiewszczyzną, w tym dwa lata w warunkach pełnoskalowej zbrojnej inwazji Rosji na Ukrainę. Najpierw twardo ustalmy, co z historycznego Testamentu Szewczenki udało się jednak bezsprzecznie i w pełni wykonać. Okazuje się, że dotyczy to tylko pierwszych ośmiu wersów utworu: Jak umrę, to pochowajcie Mnie na mogile Pośród stepu szerokiego Na Ukrainie miłej, Żeby łany szerokopolne, I Dniepr, i urwiska Było widać, było słychać, Jak ryczy ryczący. Wolę Szewczenki wypełnili jego przyjaciele, którzy jeszcze w dniu śmierci poety zebrali się u Mychajła Łazarewskiego i postanowili przewieźć ciało oraz pochować je na Ukrainie, tak jak testamentował2. W drodze do nieśmiertelności trumnę z prochami Kobziarza z Petersburga przez Moskwę na Ukrainę eskortowali Hryhorij Czechtakiwski i Ołeksandr Łazarewski, a w Kaniowie obok niej byli krewni i przyjaciele. Według słów Czechtakiwskiego, “zamiast wołów zaprzęgli się ludzie ochrzczeni i powiezli, jak należy, dzieci swojego ojca, powracającego z dalekiego kraju do swojego domu”, potem wóz wiozły na Czerneczą Górę dziewczęta, ścieląc drogę kwiatami i zielenią. Pierwsza mogiła Kobziarza w formie kozackiego kurhanu z dębowym krzyżem została usypana przez miejscowych mieszkańców i chłopów. Hryhorij Czechtakiwski podkreślił, że “oni wszyscy nazywają go Ojcem Tarasem, ratującym ich wolę, a górę, na której pochowali, – Tarasową górą, zamiast dawnej nazwy Czernecza…”. Obecnie duchowymi strażnikami świętej mogiły Kobziarza i ziemi wokół niej są pracownicy-działacze Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu w Kaniowie. Przy wjeździe do niego wspomnijcie wysokie poetyckie wersy Borysa Olijnyka: I ja wstaję, deptany wiekami, Ale nie zabity w korzenie mieczem! I otwiera mi bramy do Kaniowa Taras państwowym złotym kluczem. “Kiedy doczekamy się Waszyngtona z nowym i sprawiedliwym prawem” Niektórzy mogą zauważyć, że trzeba uznać także błyskotliwą realizację czterech końcowych wersów (21–24) utworu Szewczenki: I mnie w rodzinie wielkiej, W rodzinie wolnej, nowej, Nie zapomnijcie wspomnieć Niezłym cichym słowem. Wszak nie zapominali szczerze i z zachwytem wspominać Tarasa Szewczenki jego wielbiciele za wszystkich czasów i władz… Ale, ale… Czy po szewczenkowsku była “rodzina wolna, nowa” przez ponad półtora wieku? Przytoczę jedynie kilka dokonanych faktów historycznych. Jak wiadomo, naród ukraiński odznaczał się wysokim poziomem kultury i piśmienności. Paweł z Aleppo, który przebywał na Ukrainie w 1654 i 1656 roku, świadczył, że “po całej ziemi Rusinów, czyli Kozaków”, prawie wszystkie ukraińskie rodziny, nie tylko mężczyźni, ale i żony oraz córki umiały czytać. Co więcej, wtedy właśnie z Kijowa do Moskwy przenosiła się uczoność, a z Moskwy do Kijowa wysyłano po naukę. Półtora wieku później, według spisu z 1804 roku, Ukraińcy stali się jednym z najbardziej niepiśmiennych narodów Rosji. W połowie XIX wieku Szewczenko gorzko pisał o “narodzie owym zabitym”. Dwa lata po jego śmierci wydano cyrkularz wałujewski, w którym stwierdzono, że “żadnego małorosyjskiego języka nie było, nie ma i być nie może”, i zakazano wydawania prac naukowych oraz książek dla ludu w języku ukraińskim, a w 1876 roku w imperium zapanował osławiony ukaz emski o zakazie druku i rozpowszechniania książek w języku ukraińskim, który, według słów Hruszewskiego, “pił krew najszlachetniejszych synów narodu ukraińskiego”… Pod koniec wieku Szewczenki na sto dusz ukraińskiej ludności przypadało tylko 13 piśmiennych… Oczywiste jest, że wielki i samowystarczalny naród z przebogatą kulturą i językiem Moskiewszczyzna systemowo i bezlitośnie próbowała przekształcić w “przeklęte plemię” małorosyjskie… W tym okrutnym antyukraińskim imperium bezsprzecznie było mnóstwo ludzi, którzy wspominali Tarasa Hryhorowycza “niezłym cichym słowem”, ale nie było i nie mogło być “rodziny wolnej nowej”… Nie stała się taką rodziną dla Ukrainy także nowa historyczna wspólnota – naród radziecki na czele ze starszym moskiewskim “bratem”… Wasyl Stus gorzko pytał – odnotowywał: “Kiedy zabrano nam historię, kulturę, całego ducha, a w zamian pozwolono tworzyć duszę młodszego brata? Czyż takim właśnie hołdactwem można przysłużyć się czemuś dobremu?”. Jak nie wspomnieć, że pod koniec 1962 roku poeta, który dorastał i uczył się w Doniecku, a w 1959 roku ukończył w mieście instytut pedagogiczny, zwrócił się z listem do Andrija Malyszki: “Czasami wydaje się, że działacze naszej kultury… śpiewają, kiedy drzewo, na którym siedzą, rytmicznie drży od siekiery… Jesteśmy przed rokiem, który znany jest dla Ukrainy nazwiskiem Wałujewa. Wyłapuje się straszną dialektykę. I reakcja – podobna... Teraz – tylko śpiew i grobowa cisza. Mickiewicz mówił, że Ukraina – kraj śpiewaków. Czy nie doczekamy się tego, że śpiewacy staną się Ukrainą?.. Jak można dalej czekać? Jak można z tym wszystkim godzić się?.. Dlaczego jesteśmy tacy obojętni, skąd u nas tyle pokory przed losem jako fatum? Uważam, że los Donbasu – to przyszły los Ukrainy, kiedy będą tylko słowicze śpiewy. Jakże można godzić się z tym szczególnym internacjonalizmem, który może doprowadzić do zguby całej duchowej jednostki ludzkości? Przecież… nas – ponad 40 milionów… Wiem, że dla szczęścia rodzinnego narodu mógłbym wszystko poświęcić…”3. On i poświęcił! A jego gniewne inwektywy i prorocze objawienia przeniesione zostały czasem w Ukrainę przyszłą… Jeśli chodzi o globalne problemy, które niechybnie zażądałby w pełni rozwiązać Kobziarz w już niepodległej Ukrainie, to są one znane wszystkim: nieustępliwa demokratyzacja su-
T. Szewczenko. Autoportret. 1845 r.
społeczeństwa, prawdziwa wolność słowa, kompleks reform gospodarczych według europejskiego standardu, sprawiedliwa reforma sądownicza. A do tego – realne wykorzenianie korupcji, przede wszystkim we władzach… Przypomnę, że w utworze Szewczenki „Jurodiwyj” (1857) – prawdopodobnym wstępie do nienapisanego poematu – według trafnego uogólnienia Jurija Barabasza, „myśl poety sięga dziedziny milenijnej”: „Kiedy / doczekamy się Waszyngtona / z nowym i sprawiedliwym prawem? / A doczekamy się przecież kiedyś”. W tych słowach zawarta jest zarówno szeroka sakralna wizja sprawiedliwości i wolności, jak i nowatorskie dla ukraińskiej poezji zainteresowanie Szewczenki konkretnym doświadczeniem historycznym USA w osobie pierwszego prezydenta George’a Washingtona. W warunkach podłej wojny Rosji przeciwko Ukrainie z ciemnych głębin okupacyjnego mułu wyłonił się fenomen kolaboracjonizmu, czyli współpracy z wrogiem. I chociaż termin ten pojawił się wiek po Testamencie Szewczenki, Taras Hryhorowycz pozostawił unikalnie cięte synonimy-poprzedniki z ukraińskim odcieniem: „niewolnicy, podnóżki, brud Moskwy”; odszczepieńcy; nieludzie („Pomagajcie, nieludzie, / matkę katować”)… Egzystencjalnie główne pytania do nas, Ukraińców, sformułował na początku ubiegłego wieku Mychajło Hruszewski: „Przed obliczem poety musimy zdać sobie sprawę, czy żywy jest w nas duch jego? Czy nie trzymamy się tylko narodowej skorupy, pozbawionej szlachetnej treści, włożonej w ukraińskość przez wielkiego Kobziarza i innych najlepszych przedstawicieli naszego odrodzenia?... Czy pali nas ta święta, pełna poświęcenia miłość do Ukrainy, której wyraz dał Szewczenko w znanych słowach…”4. Chodziło o wiersz „Sen” („Góry moje wysokie…”), napisany w 1847 roku: Tak ją, tak kocham Moją Ukrainę ubogą, Że przeklnę świętego Boga, Dla niej duszę zgubię! Pamiętajmy, że napisał to poeta, „którego głęboko chrześcijańskie przekonania nie podlegają ani najmniejszej wątpliwości” (Ołeś Honczar), napisał człowiek wierzący, dla którego Bóg uosabia prawdę, wolę i sławę na całym świecie: Nie nam na bój z Tobą stawać! Nie nam dzieła Twoje sądzić! Ale, mówiąc słowami Wiaczesława Czornowiła, „miłość do Ukrainy sięgała u Szewczenki takich wyżyn, kiedy dla jej lepszego losu można było stawać do boju z samym Bogiem…”. Oto i teraz, czytając na nowo wersy Szewczenki, rozumiemy, że nie chodzi o to, czy wiemy o jego świętej ofiarnej miłości, albo czy w nią wierzymy… Nie! Czy pali ona właśnie nas?! I przede wszystkim państwowych urzędników! Nasz współczesny dramat polega na tym, że ludzie władzy w rzeczywistości nie są zdolni po szewczenkowsku duszę zgubić za Ukrainę, realnie kierując swoją miłość przede wszystkim, a nawet wyłącznie na siebie. Kto z nich „rozbije żywe serce za swój kraj”? Oczywiście, chciałoby się ocenić szewczenkowskim ognistym słowem prawdziwy upadek tych wyuczonych i przebiegłych dzieci… Oto: „Obrzydliwi!”. A u Wasyla Stusa proroczo przewidziano: „Ale jest czas, który określa ostatecznie, kto grzeszny, a kto przestępca, i taki czas będzie…”. Poeta był ostrożnym optymistą także co do nieuchronnie gorzkiego losu tych „dusicieli”, którzy z dokumentami od oficjalnej władzy bezsądnie polują na uczciwych patriotów Ukrainy: „Jeszcze przyjdzie na nich zła godzina, tylko nie wiem, kiedy. Ale przyjdzie – obowiązkowo. Może za 10 czy 20 czy 100 lat. Ale – przyjdzie”. Od czasu napisania tej przepowiedni minęło prawie pół wieku… Zatem tylko naród ukraiński wreszcie przybliży ten długo oczekiwany czas, kiedy w najwyższej władzy liczba prawdziwych „sług narodu”, którzy naprawdę gotowi są służyć Ukrainie, „a nie okradać, nie eksploatować dla siebie”5, odczuwalnie przeważy… Wtedy też zacznie się realne i systemowe wypełnianie testamentu Szewczenki o prawdziwie wolnej i nowej rodzinie-społeczeństwie… „Kajdany brzęczą… Moskwa…” Powróćmy do tej części utworu, w której Szewczenko formułuje swój główny polityczny Testament (wersy 17–20): Pochowajcie i wstawajcie, Kajdany zerwijcie
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
I wrogą złą krwią Wolność skropcie. W „Słowniku szewczenkowskim” czasów radzieckich lapidarnie sformułowano: „Szewczenko ogłosił w „Testamencie” wezwanie do obalenia ustroju wyzyskiwaczy i zbudowania nowej, wolnej rodziny narodów”6. Cztery dekady później w „Encyklopedii szewczenkowskiej” (2015) doprecyzowano, że w tym utworze pod pojęciem wroga, „jak to wynika z kontekstu całej wcześniejszej twórczości Szewczenki, poeta rozumiał wyzyskiwaczy i ciemiężycieli w wymiarach narodowych, społecznych, politycznych”. Tak! Ale kajdany caratu i poddaństwa, narodowego i społecznego zniewolenia Szewczenko przede wszystkim wiązał z Moskiewszczyzną, którą ogłosił obczyzną już w poemacie „Kateryna” (1838–1839) oraz wierszu „Do Osnowjanenki” (1839), a po poezji „Czyhrynie, Czyhrynie…” (1844) z jej „moskiewskimi żebrami” w poemacie-komedii „Sen” (1844) Kobziarz po raz pierwszy kładzie odpowiedzialność za niszczenie Ukrainy bezpośrednio na Moskwę: „Moskwa wypaliła…”; dalej w „Wielkim lochu” (1845) – „Moskwa w nocy zapaliła…”7. Spójrzmy na „Testament” Szewczenki, opierając się na wyraźnych wskazówkach, które sam Taras Hryhorowycz pozostawił. W poemacie „Kaukaz”, napisanym na pięć tygodni przed „Testamentem”, nazwano tych, którzy uczyli „Kajdany kuć, / Jak i nosić!..”. Na dziesięć dni przed „Testamentem” Taras Szewczenko w Posłaniu „I martwym, i żywym…” absolutnie konkretnie wskazał, od kogo jego rodakom historycznie przekazano kajdany: Tak oto jak krew swoją lali Ojcowie za Moskwę i Warszawę, I wam, synom, przekazali Swoje kajdany, swoją sławę! Właściwie cała wcześniejsza do „Testamentu” twórczość Szewczenki, jak i cała późniejsza, w istocie swej przesiąknięta jest właśnie moskiewskim pochodzeniem ukraińskich (i nie tylko) kajdanów: „A Moskale i świat Boży / W pęta zakuli…”. W poemacie „Mnich” (1847), który Taras Hryhorowycz przepisał w Moskwie ze znacznymi przeróbkami w marcu 1858 roku z „Małej książki” do „Większej książki”, wszystko to skoncentrowano w jednym wersie: „Kajdany brzęczą… Moskwa…”. Chodziło o moskiewskie kajdany i takimi te kajdany wiecznie pozostały w „Testamencie”8! Szewczenko, zapewne, nawet nie wątpił, że właśnie tak będą uświadamiać potomni jego Testament. Poetę zawsze bolała odwieczna męka bezradnej, serdecznej, zakajdanej matki-Ukrainy: „Co ona zrobiła? Za co ona ginie? / Za co jej dzieci w kajdanach milczą?” Oto to utrwalmy – „w kajdanach milczą”… Czyż ktokolwiek naprawdę myśli, że za Szewczenką w konkretnym czasie z tego wynika, powiedzmy, mirolubny w brzmieniu wers z poematu „Hajdamacy” o tym, jak kozacy „Śmieją się i łają / Przeklętą szlachtę. Kto rozmawia, / Kto kobziarza słucha”? Nie, z wrogiem tak się nie rozmawia, a Szewczenkowi „Hajdamacy” są groźnym tego potwierdzeniem… Między innymi, pracownicy III Oddziału własnej jego cesarskiej mości kancelarii przenikliwie określili, kogo przede wszystkim uważa za wroga Taras Szewczenko. Powiedzmy, w „Notatce o szeregowcu Szewczence”, sporządzonej w czwartym roku zesłania, w kwietniu 1851 roku, pamiętliwie powtórzyli, że z jego wierszy wynikała myśl „o możliwości istnienia Ukrainy w postaci odrębnego państwa”. Zresztą i cenzor Ołeksandr Trojnycki, dając zezwolenie w 1859 roku na drugie wydanie „Kobziarza” i „Hajdamaków”, szczególnie wskazał na poezję „Dumy moje, dumy moje…” (1840): „Tę pieśń wolałbym usunąć w ogóle… ogólna jej myśl jest wroga zjednoczeniu Małorosji z Wielkorosją. Usunięcie tej pieśni… odsunie ciężką myśl, że zalicza on także Rosję do liczby dawnych wrogów Ukrainy”. Moskiewszczyzna była i zawsze pozostawała zaciekłym wrogiem Tarasa Szewczenki, i uświadamiał on sobie, że niepodległość Ukrainy można zdobyć ostatecznie w zbrojnej walce z nią: „I na odnowionej ziemi / Wroga nie będzie, suplikanta…”. Bez tego, mówiąc słowami Kobziarza, „Zginiesz, przepadniesz Ukraino, / Nie zostanie śladu na ziemi…”. Ponad sto lat temu w historycznie nowych warunkach Hruszewski sformułował imperatyw Nowej Ukrainy, który otwierał jej drogę do tożsamości narodowej: „Pierwsze, co uważam za przeżyte i odżyte… to nasza orientacja na Moskiewszczyznę, na Rosję…” Ostro stwierdził, że wyzwolenie od „psiego obowiązku” wobec Moskwy jest niezwykle ważne i cenne. Ale w rzeczywistości wtedy do tego nie doszło… W każdym razie nastąpiła teoretyzacja Słowa Szewczenki, a ognistość jego „Testamentu” i w czasach radzieckich paliła duszę wielkich Ukraińców. I przede wszystkim znów przede mną staje wybitna postać Wasyla Stusa, kongenialnego losem i męstwem swoim samemu Tarasowi Szewczence… Apokaliptyczna wizja wyzwolenia czy zbrojny czyn w imię wolnej Ukrainy? Dalej rozważymy wersy 9–16 utworu Szewczenki: Jak poniesie z Ukrainy W sine morze Krew wrogą... wtedy ja I łany i góry – Wszystko porzucę, i polecę Do samego Boga Modlić się... a do tego Ja nie znam Boga. Ta część utworu przeważnie rozpatrywana była w szewczenkoznawstwie jako „apokaliptyczna wizja wyzwolenia Ukrainy od wroga”. Jednak taka wersja blednie i pozbawiona jest zdrowego rozsądku w warunkach pełnoskalowej, krwawej, najpodlejszej w światowej historii wojny Rosji przeciwko Ukrainie, bo jakżeby inaczej, niż przelaniem „krwi wrogiej”, można zwyciężyć w realnej, a nie papierowej bitwie. Okazało się, że współczesna apokaliptyczna wersja wyzwolenia Ukrainy została przez nas przekazana Szewczence wraz z terminem „wizja”, którego on nawet nie używał, nawet w znaczeniu „widzenie”, „zjawa”, „widmo”, a to, jak on osobiście naprawdę widział przyszłość Ukrainy (to słowo w różnych formach występuje u poety ponad 180 razy), właśnie wyłącznie wizja Szewczenki proroczo sięgała prawie na dwa stulecia w głąb ukraińskiej historii… „W widzeniu… główna rzecz” – zapisał Iwan Franko. Bez odniesienia do tej opowieści powiem to, co boli: Szewczenko nie potrzebuje modernizacji, wciągania w współczesną literacką tandetę i niezdarność, przyczepiania modnych świecidełek. Wracając do tematu, wspominam wybitnego szewczenkoznawcę Pawła Zajcewa, który swego czasu (sto lat temu) niewybrednie-prosto wywnioskował, że w rzeczywistości Kobziarz „wzywał do zbrojnego czynu w imię „wolnej, nowej” nacji-rodziny – Ukrainy…”9. Niezwykle mnie poraziło, że właśnie ten wniosek wykorzystała ukraińska pisarka Hanna Czeriń (1924–2016) w niewielkim opowiadaniu „Testament”, wydrukowanym w 1990 roku w dziecięcym czasopiśmie „Weselka” (wychodziło w języku ukraińskim w USA). W opowiadaniu nauczycielka wyjaśnia małym dzieciom: „On (Szewczenko. – W. M.) wzywa naród do zbrojnego czynu, do powstania. Niestety, jego testament póki co pozostaje niespełniony, ale ukraiński naród go pamięta i niechybnie wykona”. To niezwykle znamienne, że zrozumienie logiki wypełnienia Testamentu Szewczenki w demokratycznym świecie dostępne jest już od dzieciństwa. Nie zapomnijmy, że Kobziarz w „Psalmach Dawidowych”, napisanych, jak i „Testament”, w grudniu 1845 roku, prorokował historyczne wyzwolenie Ukrainy od rosyjskiego zniewolenia zgodnie z Bożym zamysłem: Ktoś przyśle nam zbawienie, Zwróci dobry los? Kiedyś Bóg nam zwróci wolność, Rozbije niewolę. Jednak Szewczenko rozumiał, uświadamiał sobie oczywistą nieuchronność realnej zbrojnej walki, bez której nie da się rozerwać kajdanów, co nie uda się bez krwi. Czyli nie chodzi o narzucony Szewczence „ekumeniczny ideał”, a o jego proroctwo wojennej wygranej Ukrainy nad wrogiem – Moskiewszczyzną… W studiach szewczenkoznawczych najbardziej przekonująco mowa była o „krwawej nacio-
nalną i społeczną rewolucję”, ale pamiętajmy, że nie tylko w „Testamencie”, lecz także w całej poezji, w ogóle w Słowniku języka Kobziarza brakuje słowa „rewolucja”… Niezapomniany Iwan Dziuba zaznaczał, że dawniej „Testament” Szewczenki znał na pamięć niemal każdy Ukrainiec, był to nasz nieoficjalny hymn, który wszystkich jednoczył w narodowym bólu, narodowej nadziei, narodowym obowiązku. Podczas gdy w dobie komercyjno-globalizacyjnej, martwił się uczony, „zdaje się, nie wszędzie tak i nie wszystko tak”. Można usłyszeć nawet sceptyczne głosy: powiedzmy, to anachronizm – powstanie, krew… „A do tego / Ja nie znam Boga” – nie po chrześcijańsku… Mądry i delikatny Iwan Mychajłowycz wyjaśniał: „Tutaj przede wszystkim trzeba powiedzieć, że poetyckich metafor apokaliptycznego wymiaru nie można interpretować jako wskazówki do konkretnego działania: są one maksymalizacją uczucia i wezwaniem do walki, której formy – to już inna sprawa, mogą być one różne na różnych etapach historycznych i przy różnym stopniu rozwoju cywilizacji oraz stosunków społecznych”10. Zostało to napisane przed początkiem wojny hybrydowej Rosji przeciwko Ukrainie, a tym bardziej przed pełnoskalową zbrojną inwazją Moskowszczyzny na ziemię Szewczenki, zagarnięciem naszych terytoriów, a nawet bezczelnie-przestępczym „włączeniem” ich w skład swojej moskiewskiej konstytucji. Na tym etapie historycznym Siły Zbrojne Ukrainy i cały naród ukraiński niszczą wroga i gonią go z ojczystej ziemi, nie żałując jego krwi, nie w apokaliptycznych interpretacjach i wizjach, a realnie, czyli właśnie tak, jak przykazał Kobziarz. Można więc nie wątpić, że on już widzi, jak niesie „z Ukrainy / W sine morze / Krew wrogą…”. I to jest po chrześcijańsku… Nie ma nic dziwnego w tym, że narodowy Prorok przewidział także to, w co nie mogli uwierzyć najlepsi synowie Ukrainy, cały naród. Po to jest Prorokiem! Odnośnie tego, że zgodnie z Testamentem dusza poety będzie unosić się nad ojczystymi łanami i górami, dopóki naród ukraiński nie zwycięży wroga, to nie uciekając się do wymyślnych różnorakich interpretacji, zacytuję Wałeriję Smilianską – autorkę gruntownego artykułu o wierszu „Jak umrę, to pochowajcie…” w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”: „Trudno wyobrazić sobie większe samozaparcie dla człowieka, w istocie, głęboko wierzącego. Namiętne pragnienie wyzwolenia ojczystego narodu przeważyło konieczność ratowania własnej duszy, błagając przed śmiercią Boga o przebaczenie i odpuszczenie grzechów. Słowo poety stało się obywatelskim czynem bezgranicznego poświęcenia”11. Wszakże, jak pamiętacie, wyżej wspominano o jeszcze większym samozaparciu poety – w poezji „Sen” („Góry moje wysokie…”). Jak by nie było, Kobziarz absolutnie jasno określił, że tak naprawdę poleci „do samego Boga” dopiero po całkowitym rozgromieniu wrogów Ukrainy. I tylko wtedy można będzie uznać jego Testament za wypełniony w tej części… Szewczenko napisał „Testament” zaraz po tym, jak powiedział swojemu narodowi prawdę o wrogiej Moskwie na wieki naprzód. Przypadło mi pracować (od 2001 roku) jako dyrektor generalny Narodowego Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, przez półtorej dekady przejść wszystkie moskiewskie ścieżki Tarasa Szewczenki wzdłuż i wszerz, napisać o jego pobycie w mieście ponad 10 książek, wydanych w rosyjskiej stolicy w języku ukraińskim. Kiedy na początku 2014 roku został zaanektowany Krym i Rosja rozpoczęła przeciwko Ukrainie najbardziej podłą wojnę hybrydową, stworzyłem wspomnianą już w poprzedniej części artykułu monografię „Moskwa w twórczym losie Tarasa Szewczenki”, która ujrzała światło dzienne na początku 2015 roku w Moskwie. Pozwolę sobie zacytować pierwszy z brzegu akapit: „Na początku trzeciego stulecia Szewczenki musimy uznać, że historia spotkań Tarasa z Moskwą – realnych i wirtualnych – nas prawie niczego nie nauczyła. Bo inaczej w ukraińskich stosunkach z nią w okresie poradzieckim byłoby o wiele więcej duchowej siły i historycznej przenikliwości Szewczenki, zdrowego rozsądku i bezkompromisowej wiary, państwowej mądrości i politycznej determinacji”12. Na końcu książki zamieściłem poetyckie wersy Liny Kostenko z powieści historycznej „Beresteczko”, włożone przez genialną Ukrainkę w usta Bohdana Chmielnickiego: „Byle tylko nie z Moskwą. Niech Ukrainę kielich ten ominie”. Oraz wydrukowałem „Modlitwę” wielkiego Ukraińca Dmytra Pawłyczki, napisaną i wygłoszoną pod koniec 2013 roku na kijowskim Euromajdanie, zwróconą do Pana: Dokończenie na str. 12
Машинний переклад
Закінчення статті «Czy testament Tarasa Szewczenki został wypełniony?», с. 10
Zakończenie. Początek na str. 10—11. Więc ukaż nam wszystkie przyszłe daty, odpowiedź na nasze zapytanie ukaż: ile jeszcze razy mamy umierać i zmartwychwstawać na krzyżach Moskwy? Zatem gorzkie poczucie zagrożenia, w tym wojennego, ostro skumulowało się we mnie w Moskwie, zresztą podobnie jak świadomość tego, że właśnie w tym mieście trzydziestoletni Kobziarz po raz pierwszy wskazał Ukraińcom na konieczność skruszenia „moskiewskich żeber” do pełnego zwycięstwa… Wtedy też wywnioskowano, że wszystkie inwektywy Szewczenki pod adresem Moskwy zawarte są w jego utworach poetyckich, napisanych w latach 1844–1845, czyli po pierwszej wizycie w mieście i napisaniu tam „Czyhrynie, Czyhrynie...”, a później, w lipcu 1844 roku już w Petersburgu – poematu „Sen” (komedia) oraz po drugim przejeździe przez Moskwę na Ukrainę wiosną 1845 roku i stworzeniu tam misterium „Wielki loch”, poematu „Kaukaz”, przesłania „I martwym, i żywym…”. Wymienione arcydzieła poetyckie stały się centralnymi w twórczości Kobziarza i zostały przez niego włączone do rękopiśmiennego zbioru „Trzy lata”, który otwiera „Czyhrynie, Czyhrynie...”, a zamyka „Testament”, napisany dziesięć dni po „I martwym, i żywym…”. Może się to wydawać mistyczne, ale „Testament” Szewczenko napisał zaraz po tym, jak powiedział swojemu narodowi o wrogiej Moskwie wszystko, co najważniejsze na wieki naprzód, aż do nienarodzonych Ukraińców”13. Coraz głębiej zanurzając się w sakralny temat Testamentu Szewczenki, szukałem jego emocjonalnego odkrycia i wzmocnienia w twórczości wielkich ukraińskich poetów. W tamtym czasie najgłębiej i najostrzej piętnował Moskwę Dmytro Pawłyczko, który wielokrotnie bywał w Narodowym Centrum Kultury Ukrainy i jeszcze w 2012 roku napisał w wierszu „Zabity byłem pod Krutami…”: Ja, kulą moskiewską przebity na wylot, wstaję, by znów posłuchać Testamentu Szewczenki. Zaskoczył mnie też mój dawny przyjaciel Petro Perebyjnis, u którego spotkałem wiersz „Wiersz Testamentu”, gdzie „świeci w chmurach ludzkiej troski proroczy wiersz Testamentu”. Odkryciem stała się jego poezja „Wiatr pędy siecze”, napisana w 1984 roku, w której… Lata moje młode siwym dymkiem spowite. Milcząc stoję na sądzie przed wierszem Testamentu14. Ale największe wstrząśnienie wywołała szewczenkiana Wasyla Stusa, z którą dogłębnie zapoznałem się podczas realizacji w Ukraińskim Domu wielkoskalowego projektu „Wasyl Stus”, przyjazdów do nas jego syna Dmytra Stusa, pomogła też jego przejmująca, dokumentalnie nasycona książka „Wasyl Stus: życie jako twórczość” (2004). Co więcej, na początku tego stulecia przypadkowo spotkałem się z żoną poety, która podarowała mi unikalną książkę „Wasyl Stus. Listy do syna”, wydaną w 2001 roku w Iwano-Frankiwsku: „Wołodymyrowi Juchymowyczowi. Szczerze, wdowa poety Wałentyna. 12.08.2004 r.”. Właśnie w kontekście trudnego tematu, zadeklarowanego w tym artykule, uważam za konieczne przypomnieć o życiowym wyczynie wielkiego ukraińskiego poety Wasyla Stusa, który jeszcze w czasach radzieckich tak odczytał Testament Szewczenki, jak my dopiero teraz próbujemy to zrobić… Wasyl Stus: „Daj rozerwać nam pęta te, kajdany te roznieść”. Po pierwszym aresztowaniu w styczniu 1972 roku Wasyl Stus oświadczył, że śmierci się nie boi i nie pyta, czy ciężki jest jego krzyż, a po prawie sześciu latach potwierdził w liście do żony z magańskiego zesłania: „…Bądźmy godni swojego losu – i nie narzekajmy na niego – losu... Bądźmy dumni z tego, że Bóg włożył na nas ten krzyż – i nieśmy go godnie”. Swoją drogą, w tym liście Wasyl Stus napisał Wałentynie, że ich życie „stało się cząstką historii naszego narodu”. Taras Szewczenko ponad sto lat wcześniej zostawił słowa o tym, że „historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny”. Przekonujemy się, że Stus był absolutnie zgodny z Kobziarzem w stosunku do Ukrainy i swojego narodu. Wtedy, w styczniu 1972 roku, obiecał: Narodzie mój, do ciebie ja jeszcze wrócę, jak w śmierci obrócę się do życia swoim cierpiącym i nie złym obliczem. Jak syn, tobie do ziemi się pokłonię i uczciwie spojrzę w uczciwe twoje oczy i w śmierć z rodzimym krajem się spowinowacę. Tak też się stało. Wasyl Stus, który pośmiertnie został nagrodzony Państwową Nagrodą Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki (1991) oraz tytułem Bohatera Ukrainy (2005), cierpiał i tworzył w radzieckiej niewoli czasowo nie mniej niż Taras Szewczenko w carskiej. I trzeba przyznać, że radziecki system kar często bywał wobec Stusa bardziej okrutny i bezlitosny niż carski wobec Szewczenki... W gorzkim liście do żony z 26 czerwca 1978 roku z zesłania w obwodzie magańskim (wcześniej była pięcioletnia kara w łagrach w Mordowii) Wasyl Stus pisał: „…Staram się nie kipieć – nawet wtedy, gdy woda, w której mnie gotują, wrze. Nie wiem, czy na długo starczy sił, ale póki trzymam się, jak tylko mogę. Bo zaczynają się nowe egzaminy – one są przed nami wszystkimi. Muszę zachowywać siły – na jutro. Proszę, Valu, zbyt nie przejmuj się tym. Jak pisał Kobziarz: Losie, gdzie ty? Losie, gdzie ty? Nie ma żadnego. Jeśli dobrego żal, Boże, to daj złego, złego!”. Przypomnę z wiersza młodego Wasyla Stusa „Taras na zesłaniu”: A jak ty zdołałeś łowić przez kraty dni, pisać wersy, gdzie krwią spłynął twój za cholewą gniew? Poeta odpowiedział na to pytanie całym swoim życiem i swoją śmiercią w karcerze łagru o zaostrzonym rygorze na początku września 1985 roku…
A w czerwcu 1975 roku, w mordowskim łagrze, Wasyl Stus rozmyślał nad tym, jaka była „twórczość Szewczenki na zesłaniu?” oraz „o czym i jak myślało mu się, jakim nastrojom ulegał w podobnej samotności”. Co więcej, uważał, że „przy odpowiednich możliwościach – mógłby zająć się restauracją ówczesnych dni powszednich, bo trochę doświadczenia jest – jak własnego, tak i zaobserwowanego. Ale, ale, ale…” Jak wiadomo, Wasyl Stus wielokrotnie zwracał się do Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, powiedzmy, w październiku 1978 roku, z oświadczeniem, że nie uważa za możliwe dalsze pozostawanie poddanym ZSRR, gdzie jego prawa człowieka są bezceremonialnie lekceważone: „Przecież jestem ukraińskim patriotą, a z taką atrybucją zagwarantowana mi jest dożywotnia opieka służb śledczych”. Właśnie w tym kontekście wezwano go 21 marca 1979 roku do dyrektora kopalni, gdzie pracował na zesłaniu. Dalej cytuję list Wasyla Stusa do żony z 26 marca 1979 roku. „Tam siedział naczelnik rejonowej milicji J. W. Perewierziew i wybrana „społeczność“ – w sumie osób 20. Perewierziew odczytał moje oświadczenie do Prezydium Rady Najwyższej z 5.12. o zrzeczeniu się obywatelstwa i prośbę o umożliwienie mi wraz z rodziną opuszczenia kraju. Każdy punkt moich uzasadnień (jest ich kilka) nazwał oszczerstwem. Obiecywał mnie sądzić i schować na Omczak, do łagru recydywistów. Nazwał mnie „pijakiem“ i „antysowieckim elementem“. Powiedziałem, że może ze mnie zrobić złodzieja, kiedy jakiś podesłany prowokator włoży swoje buty w moje rzeczy. A to – da jakiemuś żulowi butelkę bimbru, żeby ten „załatwił“ mnie. Ale ja pozostanę w pamięci swojego narodu – jako jego poeta. Moja zaś krew, której zapragnęli, spadnie na nich. „Jak Szewczenko“ – ze smutkiem jakoś powiedział Perewierziew. „Tak, jak Szewczenko“ – potwierdziłem pod koniec”. Wstrząsający fakt historyczny! Poeta, który stanął do walki z radzieckim reżimem, bez patosu i patetyki potwierdził jego przedstawicielowi, że rzeczywiście jest podobny do Szewczenki, który pokonał imperium. Dmytro Stus powiedział kiedyś w odniesieniu do odważnych oświadczeń ojca: „Rozumiał, że aby mówić takie słowa, musi i żyć tak, żeby mu wierzono…” Wierzymy Wasylowi Stusowi! Moim zdaniem, w okresie radzieckim XX wieku osobiście zaświadczył on o najbardziej wyrazistym konkretnym przejawie obecności Szewczenki w oporze wobec partyjnej ideologii, dotąd niepodkreślonym z pełną mocą. Oczywiście, w ramach tego artykułu nie chodzi o wszechstronne ukazanie bogatej w treść szewczenkiany Wasyla Stusa, za to wniosek – objawienie poety przed wierszem Szewczenkowego Testamentu – rozważymy. Przypomnę, że w wierszu Stusa „Walczcie – zwyciężajcie! Mnie Taras poradził w bezsenne noce…” płoną wersy: Walczcie – zwyciężajcie! Powstań ujarzmiony, skrzywdzony, zakuty, Zerwij ciężkie zardzewiałe pęta i groźnym gromem z podniebienia grzmij! Ale najważniejsze konceptualne napięcie myśli skoncentrowane jest w programowej poezji, która zaczyna się tak: Boże, nie litości – srogości, Boże, nie łaski, a zemsty, daj rozerwać nam pęta te, łańcuchy te roznieść. Czyżby ktoś wątpił, że chodzi właśnie o rozerwanie moskiewskich kajdan, jak zapowiedział Szewczenko? Ja nie wątpię. Teraz ostatnia strofa wspomnianego wiersza: Boże, odpłaty szalonej, Boże, szalonej zemsty, srogości wszechuczonej nam na zawsze odpuść. Swoją drogą, „prawda-zemsta” – to Szewczenkowe sformułowanie z „Oze. Rozdział XIV” (1859), stamtąd też „kara nieustająca”… Wasyl Stus emocjonalnie i motywacyjnie przyjął krwawe wersy Szewczenkowego Testamentu. Absolutnie wyczerpująco rozumiał nieuchronną zgubność wybranej drogi krzyżowej, o czym pozostawił spowiedziowy wiersz, napisany 25 stycznia 1972 roku, czyli dwa tygodnie po pierwszym aresztowaniu: W zaciszu przeżyć nie było dane: uderzył grom – i od razu na opak wszystko poszło, co niby tylko śniło się, jak życie-istnienie i życie-śmierć. Tarasa Szewczenkę aresztowano i wysłano na zesłanie w wieku Jezusa Chrystusa, Wasyla Stusa – do mordowskich łagrów – w trzydziestym czwartym roku życia… W wyniku dwóch aresztowań Stus został skazany na piętnaście lat więzienia i osiem lat zesłania, ale zmarł w wieku Tarasa Szewczenki, wypiwszy w pełnej mierze „z moskiewskiej czaszy moskiewską truciznę!”. Cała twórczość Wasyla Stusa prorokowała krach imperialnego systemu w ZSRR, a jego śmierć 140 lat po Testamencie Kobziarza – znamionowała spełnienie tego proroctwa. Posłowie Krwawa wojna narodu ukraińskiego przeciwko zaborczo-zachłannej Moskiewszczyźnie otworzyła niewiarygodne głębie i podteksty Szewczenkowego Testamentu, których on sam nie ukrywał, ale my nie zdołaliśmy w porę i do końca w pełni zrozumieć, przeniknąć w istotę z różnych powodów ideologicznego zaślepienia. Ukraińskie zwycięstwo jest przewidziane i uwarunkowane proroctwami Szewczenki, i tę lekcję historii Ukraińcy przyswoili dawno i na zawsze. Za nami – Szewczenkowa prawda, za nami ukraińska sława i Boża wola święta! ____________ 1 Stus W. Listy do syna. Iwano-Frankiwsk, 2001. S. 50–51. 2 Przyjaciele wiedzieli o tym życzeniu Szewczenki. Ale, oczywiście, przy tym trzeba pamiętać, że pełny tekst wiersza został po raz pierwszy wydrukowany pośmiertnie we lwowskim czasopiśmie „Meta” (1863. nr 4) pod tytułem „Zawiszannja”, a redakcyjny tytuł „Zapowit”, który stał się później tradycyjnym, po raz pierwszy pojawił się w wydaniu „Kobzar Tarasa Szewczenki”, przygotowanym przez Mykołę Kostomarowa i Hryhorija Waszkewycza oraz wydanym kosztem Dmytra Kożanczykowa w Petersburgu w 1867 roku. 3 Stus W. Listy do syna. S. 12–13. 4 Hruszewski M. Utwory : w 50 tomach. T. 2. Lwów, 2005. S. 384. 5 Hruszewski M. Utwory : w 50 tomach. T. 4. Lwów, 2007. S. 23. 6 Słownik Szewczenkowski : w 2 t. T. 1. Kijów, 1976. S. 231. 7 Szczegółowo zob.: Melnyczenko W. Moskwa w twórczym losie Tarasa Szewczenki. M., 2015. S. 99–107. 8 Szczegółowo zob.: Melnyczenko W. Taras Szewczenko: “Przyszło wypić z moskiewskiej czaszy moskiewską truciznę!” // Słowo Proświty. 2022. 24 lutego — 2 marca. 9 Zajcew P. Życie Tarasa Szewczenki. Kijów : Oberehy, 2004. S. 181. 10 Dziuba I. Taras Szewczenko // Historia literatury ukraińskiej : w 12 t. T. 4. Kijów : Naukowa dumka, 2014. S. 331. 11 Encyklopedia Szewczenkowska : w 6 t. T. 6. Kijów, 2015. S. 1069. 12 Melnyczenko W. Moskwa w twórczym losie Tarasa Szewczenki. S. 5. 13 Tamże. S. 490–491. 14 Szczegółowo zob.: Melnyczenko W. Petro Perebyjnis: “Daj, Tarasie, wiatrołomu, żeby cofnęła się horda!” // Słowo Proświty. 2023. 24–30 sierpnia. Wołodymyr MELNYCZENKO
Машинний переклад
Ta krótka historia w przyszłych, uczciwie napisanych podręcznikach do historii ukraińskiego państwowotwórstwa może stać się wymownym przykładem realnego stanu rzeczy w „humanitarnej aurze narodu” (wyrażenie Liny Kostenko). Chodzi o chronicznie niedbały stosunek zarówno państwa, jak i jego przodującej inteligencji do niepokojącego zjawiska duchowej i edukacyjnej degradacji społeczeństwa w ogóle oraz niemal powszechnej pogardy dla języka państwowego w szczególności. Dalej nieco dziwna i niezrozumiała kronika. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Zdjęcia autora. Pod koniec czerwca 2017 roku w Żytomierzu uroczyście odsłonięto pierwszy na Ukrainie pomnik wybitnego ziomka Polesian i Wielkiego Ukraińca Iwana Ohijenki (metropolity Iłariona). Pomnik prawdziwy, naturalnej wielkości, a nie tradycyjne popiersie, które zazwyczaj wykonuje się naprędce przed określoną datą jubileuszową. Tutaj pozostawiam poza nawiasem tej publikacji pozbawioną logiki motywację zleceniodawcy i sponsora projektu – społeczności Żytomierza (inicjatorem i wykonawcą był znany ukraiński rzeźbiarz Wasyl Feszczenko) wizji w kamieniu, w centrum miasta, postaci znanego na cały świat byłego mieszkańca Brusiłowa nie w wizerunku młodego, energicznego uczonego i męża stanu, lecz w pokrytej siwizną głowie, w kamilawce z naomitką oraz długiej mniszej sutannie z metropolitalnymi szatami na niej. Przecież w chwili wymuszonego opuszczenia rodzinnych stron i Ukrainy Iwan Ohijenko miał zaledwie 39 lat, a wysoki kościelny urząd metropolity przyjął znacznie później, po wielu latach tułaczki po Europie Zachodniej i Kanadzie. Takiego na Ukrainie nikt go nie widział. Współcześni zaś w Ojczyźnie zapamiętali go właśnie jako wykładowcę, dziennikarza, literata, profesora, rektora, ministra, męża stanu, tymczasowego szefa rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej, aktywnego działacza Proświty. W każdym razie dla omawianego tematu ten szczegół nie jest zasadniczy. Chociaż to właśnie drugie imię działacza – metropolita Iłarion, z którym żył na emigracji jako wolny człowiek, a u nas był on zakazany, odegrało z żytomierskim pomnikiem zły los. Ceremonia odsłonięcia pomnika (jako bezpośredni uczestnik tamtego wydarzenia mogę potwierdzić) przebiegała uroczyście i, pomimo rzęsistego deszczu, przy wielkim zgromadzeniu ludzi – plac Mychajłowski w centrum obwodowym był wypełniony po brzegi. Aktu poświęcenia dokonywali wyżsi hierarchowie ówczesnego Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego na czele z przyszłym zwierzchnikiem kanonicznego Kościoła Prawosławnego Ukrainy metropolitą Epifaniuszem. Głos zabierali szanowni mówcy ze stolicy i regionu. Rozbrzmiewały też pieśni ludowe do słów Ohijenki. Podnóże monumentu było obficie pokryte czerwcowym kwieciem. Przykrą pomyłkę na marmurowym piedestale odkryto następnego dnia. Wielkimi złotymi literami na czerwonym granicie wyryto „Metropolita I l l a r a r i o n”, a w drugim wierszu – „Profesor Iwan Ohijenko”. Nie ma sensu teraz wyjaśniać: jak to mogło się stać? Przecież nie odsłaniano szyldu na kolejnym „barze”. I nie robili tego niepiśmienni handlarze. Projekt realizowano pod opieką Ministerstwa Kultury, przebieg wykonania i ostateczny wariant powinna była przyjąć komisja państwowa. W cywilizowanym, państwowotwórczo dojrzałym społeczeństwie taka przykrość jest a priori niedopuszczalna. A gdyby tak nagle się zdarzyło, to błąd naprawiono by już następnego dnia. Kosztem, oczywiście, nie tego, kto wykuwał litery w marmurze, lecz odpowiedzialnego kontrolera ze strony władz, społeczności, miasta, obwodu. W Żytomierzu ta historia przeciągnęła się na… całe sześć lat.
Właśnie tyle czasu żytomierska społeczność publicznie tolerowała tę krzyczącą, bezczelną i niczym nieuzasadnioną niegramotność. I gdzie? W wizytówce miasta, na znamiennym pomniku, w samym imieniu językoznawcy światowej sławy, pierwszego tłumacza Biblii na język ukraiński, autora dziesiątek podręczników, poradników, słowników, wreszcie ministra oświaty w rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej. Tego ministra, który stanowczo nie uznawał ugodowej gry z wrogami tego, co ukraińskie na Ukrainie, w tak zwaną miękką ukrainizację. Minister Ohijenko stanowczo zwalniał ze wszystkich kierowniczych stanowisk w szkołach, gimnazjach, instytutach i jedynym wówczas ukraińskim uniwersytecie w Kamieńcu Podolskim wszelkich nieuków, plagiatystów, konformistów, nie-specjalistów i nie-patriotów. Należało się spodziewać, że w polu informacyjnym obwodu pojawi się kilka ostrych sygnałów, trochę analityki, publicystycznie natchnionych rozważań na ten temat. Lecz trzeba było pojawienia się dwóch-trzech audycji na popularnych lokalnych kanałach, kilku publikacji w lokalnej prasie, pary wywiadów ze specjalistami, aby wzburzyć opinię publiczną, wywołać w niej ideę nieakceptowania obojętności wobec arcyważnej kwestii humanitarnej. Nie było, nie pojawiło się, nie wywołało, nie stało się. Pomnik niegramotności (tak nazwałbym tę długo oczekiwaną rzeźbę) żył swoim życiem, a lokalna inteligencja i władza – swoim. 2018. Autor tych słów po raz pierwszy podniósł tę kwestię publicznie. Przed kierownictwem obwodowych organizacji narodowych związków pisarzy, dziennikarzy, a także obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Oczywiście, że te organizacje są chronicznie bez pieniędzy, pozbawione władczych dźwigni. Ale tradycyjnie mają wstęp do gabinetów władzy, są przez nią stale nagradzane, systematycznie obecne w przeróżnych lokalnych jury, radach doradczych i komisjach. Większość z nich jest uhonorowana tytułami laureatów, w tym także nagrodą Ohijenki. Zatem głos takich osób powinna usłyszeć – jeśli nie w korytarzach władzy, to przynajmniej opinia publiczna. A ona, jak twierdzi nasza historia, często bywa potężną siłą. Przy autorytecie przewodników. 2019 i 2020. W sprawie dwóch „L” w imieniu Ohijenki zabieram głos na posiedzeniu komitetu ds. nagrody Ohijenki. Tradycyjnie w skład tego komitetu wchodzą przedstawiciele związków twórczych Żytomierszczyzny i odpowiedzialny przedstawiciel obwodowej administracji państwowej. To zostało usłyszane. Jednak reakcji nie było żadnej. 2021. Wraz ze zbliżaniem się 140. rocznicy urodzin Ohijenki (data ta przypadała na 2 stycznia 2022 roku) wysłano z moim podpisem list od Charytatywnej organizacji społecznej „Fundacja imienia metropolity Iłariona (Ohijenki)”. Chodziło o udział władz regionu we wdrożeniu zaledwie trzech konkretnych propozycji: 1. Przeprowadzić w ciągu marca-maja 2022 roku we wszystkich byłych wiejskich centrach rejonowych obwodu oraz w centrum obwodowym wydarzenie edukacyjno-kulturowe pod nazwą „Spóźniony powrót” w formie multimedialnej opowieści o życiowej i twórczej drodze tej osobowości. (Dołączono komunikat prasowy wydarzenia, które z wielkim sukcesem odbywało się w większości centrów obwodowych i kilku krajach zagranicznych). 2. Zakupić dla bibliotek obwodu przynajmniej po 100 egzemplarzy książek o biografii i twórczości Ohijenki („Jego walka o państwowość” i „Spóźniony powrót”) oraz dzieł samego Ohijenki, które obecnie zostały wydane przez Fundację. 3. Naprawić przykrą pomyłkę na pomniku I. Ohijenki w centrum Żytomierza w słowie IŁARION (stoi dwa L zamiast jednego, co dla językoznawcy światowego formatu, jakim był Ohijenko, jest zniewagą, a dla żytomierskiej społeczności – wyrzutem z powodu jej niegramotności). W warunkach rozpoczęcia rosyjsko-ukraińskiej pełnoskalowej wojny wykonanie dwóch pierwszych punktów zostało wymuszenie odłożone. A trzeciemu nic nie przeszkadzało wykonać. Jednak wykonywać nie spieszono się. 2023. 2 czerwca. Podczas wręczania nagrody Ohijenki tegorocznym laureatom ze sceny Brusiłowskiego domu kultury ponownie publicznie wybrzmiała moja propozycja usunięcia wreszcie tej przeklętej zbędnej litery „L” z marmurowej płyty. Tym razem lody zaczęły pękać. I tutaj należy się zasłużone podziękowanie za konkret w podobnych sprawach obecnemu zastępcy przewodniczącego Żytomierskiej Obwodowej Administracji Państwowej Jurijowi Denysowcowi. Obecnie na placu Mychajłowskim w Żytomierzu majestatycznie stoi poprawny, gramotny i przychylny językowi ukraińskiemu Iwan Ohijenko (metropolita Iłarion). Na zakończenie – często powtarzana w takich sytuacjach fraza samego Ohijenki: „Kropla drąży skałę”. Faktycznie drąży! Ten sam pomnik z poprawionym napisem, wrzesień 2023 r.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
jak zauważył znany krytyk i literaturoznawca, profesor Taras Sałyha w posłowiu do drugiej książeczki naszego autora „Zamknijcie niebo!”, O. Shuhaj wynalazł swoją własną formę epigramatu – ośmiowersową. Jest ona mobilna i posłuszna poecie niczym ostry, zamaszysty miecz w dłoni odważnego wojownika-obrońcy ojczystej ziemi przed znienawidzonymi najeźdźcami. Przy okazji wspomnijmy rozmowę dwóch słynnych pisarzy – braci Tiutiunnyk. Starszy, Hryhorij, mówił młodszemu Hryhorowi o jednym z ich współmieszkańców, z którym miło i wesoło się rozmawia: wszak ten człowiek w rozmowie „zawsze w wesołą fujarkę zagwiżdże”… Ołeksander Shuhaj, tworząc epigramaty, nie przepuszcza okazji, by wziąć na śmiech, nadać humorystyczny, niszczycielski odcień wrogom Ukrainy i swoim renegatom. Czyli autor potrafi również „w wesołą fujarkę zagwizdać”. Swoisty rodzaj humorystycznego wierszowania jest bliski ludowemu humorowi – charakterystyczną cechą jest to, że poważna forma nabiera komicznej, żartobliwej treści. Obecnie w Ukrainie trwa gorący, kontrowersyjny czas dotyczący przemianowywania placów, ulic, uroczysk, miejscowości. Rzecz jasna, że za tę ważną i odpowiedzialną sprawę powinni brać się ludzie świadomi, wykształceni. Zresztą mamy mądrych, po prostu genialnych swoich (nie pożyczonych) doradców: „I cudzego się uczcie, / I swego nie porzucajcie”. Obserwuje się należyty obywatelski poziom świadomości autora i jego umiejętność, by ze zwykłego faktu, wziętego z prasy, wyostrzyć śmiechotliwą, niszczycielską, wrażliwą myśl: COVID wita tę kwestię – Placów, ulic przemianowanie… I doprawdy, to, co nam wrogie, W domu szanować niegodne… A tam, na bagnach cudzych, Skąd przyszło nam tyle nieszczęść, W Tyranię (czego czekać?) Rosję przemianować… („COVID i przemianowanie”) Czasami dla głębszego odkrycia współczesnego ukraińskiego, żywotnego problemu autor zwraca się do odpowiedniego wydarzenia historycznego. Mówiąc, że COVID szuka przyczyny, dlaczego obecnie i Szwecja, i Ukraina nie mogą trafić do NATO. Czyżby więc ta przyczyna nie była spowodowana dawną historią wojny Ukrainy z Rosją? COVID szuka: gdzież przyczyna, Że Szwecja (nie Ukraina!) Do NATO trafić nie może, Choć zapewniają wszyscy, daj Boże?.. Ale do NATO nie przyjmują, Pewnie, głęboko studiują, Czy Karol XII (no i no!) Skończył z Rosją …wojnę?.. („COVID, NATO, Szwecja i Karol XII”) Całe pismo książki „COVID i świat” (właśnie o niej mówimy) naznaczone jest ostrym dowcipem, sarkazmem, lekkim uśmiechem, ironią, a nawet drwiącą, zabójczą satyrą. COVID potwierdza dla wszystkich: Kochali nasi przodkowie śmiech… Sułtanowi list pisali I brzuchy ze śmiechu rwali… („COVID i śmiech”) Można jedynie wyobrazić sobie, jaka jednocząca, wręcz heroiczna siła skupiała kozacką wspólnotę, kiedy zaporożcy pisali rozweselony list do swojego zaciętego w złości wroga – tureckiego sułtana. Analogii nie ma w światowej historii! Czytelników czeka tradycyjnie umotywowana i jednocześnie nowatorsko napisana książka setek epigramatów „COVID i świat”, z której przytoczymy jeszcze jedną: COVID pyta: po co Trzciny szepczą wieszczo?.. Po co w niebie skrzydła ptaków, Kiedy na świecie tyle strachów?.. Po co barbarzyńcy przestrzenie, Jak zasiewa tylko cierpienie?.. Po co ludzkość cierpi, A głupoty nie porzuca?.. („COVID i pytanie: po co?”)
Машинний переклад
Petro ZASENKO
Ale my, koledzy z bojowego oddziału „szestdziesiątników”, do którego należy nie tylko tak zwane wąskie grono „wybranych osób”, nakreślone przez ograniczonych krytyków i literaturoznawców, nie doceniliśmy możliwości O. Szuhaja. Nie, jego, jak innych, nie krzyżowali możnowładcy, nie pozbawiali pracy. On też „nie siedział za kratami”, a pisał, jak to mówią, do szuflady. (Ten fakt może poświadczyć dość oryginalna i głęboko demaskatorska powieść „Jarmark, albo Dzień świętego Eliasza”, wydrukowana dopiero teraz, po pół wieku, w autorytarnym lwowskim czasopiśmie „Dzwin”. Nie mówiąc już o innych utworach, napisanych w tamtym głuchym czasie, ale dotąd nieopublikowanych). Pracując jako dziennikarz i redaktor wydawniczy w owym okresie, O. Szuhaj jak mógł wspierał publikację utworów innych autorów oraz kompilatorów nieprzeciętnych, znaczących książek (choćby pierwszej w XX wieku antologii dawnej poezji ukraińskiej „Apollońska lutnia”). Zatem nie przewidziano pojawienia się O. Szuhaja w nowym, skądinąd niełatwym gatunku literackim – humoru i satyry, do którego już w dojrzałych latach popchnęło go samo życie. Rzeczywiście, przebyto znaczącą drogę twórczą. W tym czasie napisano i wydano unikalne badania o twórczości znanych (oraz zapomnianych i prześladowanych) pisarzy, w szczególności Arkadija Kazki, Wasyla Mysyka, Iwana Bahrianego, Hryhora Tiutiunnyka, Liny Kostenko (na podstawie dokumentalnej, z przekonującymi realnymi faktami i w oryginalnej, artystycznie podanej formie o wartkiej akcji po raz pierwszy obnażono zło systemu radzieckiego – komunistyczną cenzurę). Lecz najważniejszym impulsem do epigramatów, bez wątpienia, stały się nie tylko ostatnie dramatyczne wydarzenia na świecie (tenże COVID-19), ale i epokowa bitwa (pełnoskalowa wojna) Ukrainy w obronie przez nią swojej niepowtarzalności, niepodległości z odwiecznym wrogiem – imperialną Rosją… Ołeksander Szuhaj w swojej pracy dziennikarsko-literackiej w istocie kontynuuje bojową naukę naszych pisarzy-poprzedników, którzy zapisali chwalebne karty literatury ukraińskiej w latach najcięższych prób. Wczytując się w epigramaty poety (gatunek epigramatu, zwłaszcza politycznego, na dziś w naszej literaturze, niestety, nieco zapomniany), mimowolnie przypominasz sobie twórczość poety i działacza społecznego Wasyla Ellana-Błakytnego: on jeszcze na początku ubiegłego wieku w wierszach „Uderzenia młota i serca”, „W rozgwarze pijanej żywiołowości” (zauważmy, jak ten tytuł dokładnie nakłada się na krwawe epizody niedawnego wandalizmu, którego dopuszczali się moskiewscy nieludzie na przedpolach Kijowa). Wierszowane humoreski, epigramaty, bajki, parodie poety-satyryka poświadczają to, że Wasyl Błakytnyj w żywym twórczym zapale szukał rwanego, energicznego rytmu, zewnętrznej i wewnętrznej dynamiki wiersza. A jego oddanie ojczystej ziemi wyrażone jest w aforystycznym zwrocie: „Tobie, Ukraino moja, i pierwszy mój oddech i oddech ostatni tobie. Ja sieję słowa na niwach twoich – posieję słowa, niech z nich wyrosną trawy, i kwiaty rozkwitną, a wnuki na czoło tobie położą z nich wieniec…” Po rewolucji lutowej 1917 roku w Czernihowie pojawiły się związki młodzieżowe. Jeden z nich – „Borotba” (od nazwy podziemnego organu drukowanego) – kierował Wasyl Błakytnyj. Jego współmyśliciele uważali się za rewolucjonistów chłopskiego korzenia. Tylko oni, powiadali, są partią ukraińskiego pracującego chłopstwa, którego liczna większość jest podstawą naszego narodu. Złożony czas dyktował złożoną ewolucję, walkę myśli, poglądów. W 1919 roku Wasyl Błakytnyj musiał prowadzić negocjacje z przedstawicielami Komitetu Wykonawczego Kominternu, spotkać się z Leninem. Bolszewicka wiarołomna siła podstępem i terrorystycznymi zamachami złamała kręgosłup borotbistom – w marcu 1920 roku Ogólnoukraińska konferencja tej ukraińskiej partii zmuszona była przyjąć uchwałę o samolikwidacji partii „borotbistów”. Od 1920 roku Wasyl Błakytnyj – główny redaktor centralnej gazety „Wisti WUCWK”, w ówczesnej stolicy Ukrainy Charkowie przy tejże gazecie tworzy dodatek „Literatura, nauka, sztuka”. Pracuje jako przewodniczący Państwowego Wydawnictwa Ukrainy, kieruje organizacją pisarzy proletariackich „Hart”, organizuje wydanie pierwszego ukraińskiego czasopisma satyrycznego „Czerwonyj pereć”, a także obecnie odnoszącego sukcesy popularnego czasopisma „Wseswit”. Na łamach tych wydawnictw niemal codziennie drukowano utwory (humoreski, epigramaty, nowele, felietony) Wasyla Błakytnego. Krótkimi, wyraźnymi, ostrymi poezjami dzisiaj operuje Ołeksander Szuhaj. Szanowane lwowskie czasopismo „Dzwin” pod kierownictwem znanego prozaika, również byłego „szestdziesiątnika” Jurija Kowala, począwszy od przedwczorajszego roku, systematycznie zamieszcza wybory jego wysoce aktualnych, bezlitośnie demaskatorskich utworów. I tak naturalnie i stosownie do jego gniewno-satyrycznych inwektyw, otwarcie wypowiedzianego i skierowanego na obnażenie historii bandyckiego sensu imperium rosyjskiego przystaje Ellanowskie określenie „wierszem po mordzie”: Nie zazdroszczę laurom pisaków I poniżającym trubadurom. Gdy coś nie tak (Nie jestem dumny) Raz! Raz! Wierszem po mordzie!.. Często autor, aby nie chybić w uderzeniu, bije na odlew… Na ten policzek dzisiaj zasługują wszyscy ci, którzy po bandycku naruszają międzynarodowe umowy dyplomatyczne o bezblokowości Ukrainy, o nienapaści na młode rozbrojone państwo i nie tylko… Bądźmy samokrytycznie szczerzy: niektórzy i z naszych „pisaków” z wysokiej trybuny Rady Najwyższej Ukrainy w zapale, w niewoli ślepej euforii wygłaszali wyrzeczenie się powstałego, a w istocie odrodzonego z ruin ZSRR, suwerennego państwa od potencjału jądrowego. COVID nie był u nas gwarantem – Był Budapeszteński memorandum… Teraz dziwi się COVID. Kto Ukrainie da odpowiedź: „Były zapewnienia, rozmowy… A czym wy myśleliście, panowie?..” Najlepsza odpowiedź, wreszcie – Radzieckie czołgi w Budapeszcie… („COVID i Budapeszteński memorandum”) Ten boleśnie-piekący epigramat pojawił się jeszcze w pierwszym antywojennym zbiorze O. Szuhaja z trafnym tytułem „Zamknijcie niebo!” („Dnipro”, 2022; potem – w jego jednobrzmiącej, uzupełnionej wierszami książeczce tamże, w
„Dnipri”, 2023). Napisano ją 29 kwietnia 2021 roku. W istocie był to głos wołającego na puszczy. Do tych, którzy są w stanie usłyszeć. Pierwsze antywojenne (covidowe) epigramy autora ujrzały światło dzienne na łamach gazety „Literaturna Ukrajina”. Ołeksander Shuhaj jest zarówno ujawniaczem, jak i demaskatorem codziennych faktów dokumentalnych, które hojnie serwują nam media. Tak jak w rozłupanym ziarnie dobrze widać jądro, tak w rdzeniu epigramu autor wykazuje precyzję myśli, nieoczekiwaność obrazu: COVID i noc… O tej porze Zgasły nagle latarnie… (Przyzwyczaiła się raszystowska głupota Uderzyć w infrastrukturę…) Choć w oko strzelaj!.. Nie ma ścieżek – I nawet COVID ma szok… Nagle – Księżyc, pełen piękna: Raszysto, spróbuj – zgaś!.. („COVID i… Księżyc”) U podstaw każdego epigramu leży wydarzenie – dzisiejsze lub historyczne, które niepokoi nas, Ukraińców. To wydarzenie, oczywiście, budzi w czytelniku czujność, nieobojętność, wymaga swoistego reagowania. A ponieważ literatura zajmuje się znawstwem człowieka, pisarz mimowolnie występuje w roli swoistego diagnostyka – odkrywcy tego czy innego wydarzenia. Dalej za pomocą środków językowych mistrzowsko otwiera istotę nazwanego zjawiska: Wojna – sztuka, prawdziwy cud, Świat bez wojny – czyż to możliwe?.. O czym by wtedy, powiedzcie, kłamali Politycy i generałowie?.. („COVID, wojna i świat”) Albo z podsłuchanej rozmowy: Powiedział sąsiadowi sąsiad: „Ja psa swojego nazwałem – COVID… Jest skryty i, przeklęty, Na mnie rzuca się… Zły…” „A ja swojego – nie, nie zgadniesz – Zowię Putinem”, – powiedział towarzysz… „A coż takiego pies narobił, Że Putinemś go uhonorował?..” („COVID i imię Putin”) Jeszcze takie wersy: Neandertalczycy atakują – Zabijają, niszczą i grabią… Jaka naprawdę jest dzisiaj era?.. Czy schron – to nie ta sama jaskinia?.. Nie od dobrego życia COVID ucieka do schronu… („COVID i schron”) Tutaj należy odnotować ważne twórcze odkrycie autora: COVID u niego działa stale i wszędzie nie tak sobie, dla rozrywki, a jako cząstka żywego, która, zdaniem naukowców, istnieje na planecie od wieków, i właśnie to daje możliwość swobodnego operowania faktami historycznymi w czasie i przestrzeni. Ciekawe, swoiste, czyż nie? Wyszlifowanie każdego epigramu (precyzja formy, logiczne myślenie, nienachalne rymowanie) sprawia, że czytelnik odbiera to, co mówi autor, jako poufną rozmowę. Jednocześnie czuć głębokie skupienie autora na konkretnie wybranym temacie – tym samym Ołeksander Shuhaj głębiej „dosięga” tych, którzy drapieżnie zajmują się politycznymi wykrętami, przejawiając otwarcie faszystowską nienawiść wobec ludzkości. Pod względem gatunkowym właśnie ta twórczość Ołeksandra Shuhaja to publicystyczna satyryczna poezja w formie wierszowanej. (Jak słusznie zauważył… W swoim czasie mnie, redaktorowi, przypadło w udziale pobłogosławić na drogę pierwszy zbiór wierszy Ołeksandra Shuhaja „Romen-cwit” („Mołod”, 1966 r.). A później przyszło być i bojarzynem na weselu, kiedy Sasza, rodem z Sumszczyzny, żenił się w malowniczej wsi Opaka na Lwowszczyźnie. Kto mógł wtedy pomyśleć, że autor lirycznych poezji i płomiennej publicystyki (jego „Słoneczniki”, na dziwo, dokładnie wyraziły istotę moskiewsko-bolszewickiego totalitarnego reżimu, który długo panował nad Ukrainą: „Drogi… Drogi… Wkoło… Wkoło… / A nogi nie idą. / My wszystkim, wszystkim bijemy czołem, / A nas w czoła biją…”), z czasem zwróci się ku humorowi i satyrze?
Машинний переклад
Serhij KOMISAROW, zasłużony dziennikarz Ukrainy, art-menedżer, organizator plenerów artystycznych i wystaw
Byłem mile zaskoczony jego podniosłym nastrojem: oczy utalentowanego ukraińskiego malarza Wasyla Krasiochy i jego czarującej żony Sofii promieniały radością! Tak się złożyło, że w dniu wywiadu do drzwi tej twórczej rodziny zapukało szczęście: córka mojego przyjaciela Iwanka podarowała dziadkowi Wasylowi i babci Sofii długo wyczekiwaną wnuczkę. Jako pierwszy z przyjaciół pogratulowałem szczęśliwemu małżeństwu tej pięknej nowiny. Wasyl Krasiocha od pierwszych dni pełnoskalowej inwazji kremlowskiej ordy na naszą ojczystą ziemię wstąpił do Międzynarodowego stowarzyszenia artystycznego „Wracaj żywy!”. Jeszcze w marcu 2022 roku wraz z kierownictwem Narodowego Związku Artystów Ukrainy założyliśmy w Kijowie tę międzynarodową wspólnotę twórczą. Od tamtej pory Wasyl Andrijowycz jest na pierwszej linii frontu, gdy mowa o walce o duchowość i kulturę niepokonanego przez raszystów państwa ukraińskiego. Potwierdzeniem tego jest aktywna działalność twórcza i wystawiennicza utalentowanego ukraińskiego malarza-patrioty w ciągu dwóch lat Wielkiej wojny. W lutym 2023 roku w Muzeum Marii Zańkowieckiej (filii Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Filmowej Ukrainy, dyrektor Iryna Drobot) zorganizowałem i przeprowadziłem wielką wystawę indywidualną Wasyla Krasiochy, która nosiła tytuł „Sakralna codzienność”. Ta nastrojowa premiera artystyczna odbiła się szerokim echem zarówno wśród współczesnych ukraińskich malarzy, jak i wśród koneserów współczesnej sztuki plastycznej. Po zakończeniu wystawy „Sakralna codzienność” odbyło się jeszcze kilka bardzo interesujących wernisaży indywidualnych pana Wasyla nie tylko w stolicy Ukrainy, ale i w różnych zakątkach naszego państwa. Zapytałem rozmówcę, jakie są dla niego osobiście główne podsumowania 2023 roku. „Trudny, dramatyczny i pamiętny dla nas wszystkich rok – odpowiedział artysta. – Na Ukrainie trwa krwawa wojna, nie widać jej końca. Giną bohaterscy żołnierze i oficerowie Sił Zbrojnych Ukrainy. Raszyści pozbawiają życia tysiące cywilów. Wszystko, o czym rozmawiamy w kręgu przyjaciół czy na poziomie codziennym, tak czy inaczej dotyka tematu wojny i tematu wyzwolenia Ukrainy od putinowskich zdobywców. Od pierwszych dni pełnoskalowej inwazji Rosji na terytorium naszej Ojczyzny aktywnie pracowałem nad stworzeniem cyklu prac, które koneserzy współczesnej sztuki plastycznej zobaczyli we wrześniu 2023 roku w pomieszczeniu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, w ramach mojej wystawy indywidualnej „Oblicza wojny”. Nie wyjechałem z Ukrainy, choć miałem taką możliwość. Ale jak zostawić Ojczyznę w biedzie? Więc postanowiłem pracować właśnie tutaj, jak to mówią, nie zwalniając tempa. Początkowo wraz z żoną Sofią pracowaliśmy w Kijowie. Czym jest bombardowanie stolicy rakietami i dronami – nie muszę wam opowiadać. Obrazy do cyklu „Oblicza wojny” musiałem malować i w pracowni, i w mieszkaniu, w którym żyjemy, i w piwnicy budynku, i w schronach przeciwlotniczych. Ze swoim albumem, w którym codziennie pojawiały się szkice o wojnie po obejrzeniu „Wiadomości”, nie rozstawałem się ani na chwilę. Uzbierały się aż trzy albumy. A potem przeprowadziliśmy się na daczę, do wsi Motowyliwśka Słobidka w rejonie fastowskim, w obwodzie kijowskim. Natura uspokoiła nerwy. Poczułem, że trzeba zrobić serię prac malarskich na temat „Oblicza wojny”. Groza wojny, strach, rozlew krwi, żywa reakcja naszych współobywateli na inwazję raszystów – to wszystko zapisało się na twarzach ludzi, których przedstawiłem na obrazach. Ważne było oddanie stanu duszy bohaterów, chronologiczne opowiedzenie, co dokładnie, gdzie i kiedy działo się z ludźmi, o których postanowiłem opowiedzieć językiem współczesnej sztuki plastycznej. Wybierałem tylko to, co istotne, reszta mnie nie interesowała. Drugoplanowe detale postanowiłem świadomie zostawić poza kadrem. Pierwsza praca z serii „Oblicza wojny” nazywa się „Pożegnanie”. Młoda kobieta w mundurze wojskowym patrzy na swoje dziecko, które śpi. W oczach matki świeci niepokój i nadzieja. A za tą pracą na świat Boży pojawiły się inne”. Moim zdaniem, jako krytyka sztuki i organizatora plenerów oraz wystaw, seria malowniczych płócien „Oblicza wojny” Wasyla Krasiochy to jasne i obiektywne reportersko-artystyczne odzwierciedlenie wydarzeń wojny od samego jej początku aż do dziś. Mam na myśli każdy prawdziwy i aktualny obraz, który wszedł w skład tej serii. Wszystko, co było drogie milionom ludzi przez wiele lat pokojowego życia w przedwojennej Ukrainie, w jednej chwili zostało zniszczone, zdeptane i splugawione brudnymi butami raszystów. Marzenia i plany naszych rodaków na szczęśliwą przyszłość pozostały w przeszłości. Ból, rozpacz, tęsknota za zmarłymi w tej krwawej walce krewnymi, przyjaciółmi i znajomymi zapisały się na twarzach bohaterów obrazów malarza. Ale spokój, pewność w oczach niepokonanych przez raszystów Ukraińców i duma z bohaterskich żołnierzy oraz oficerów Sił Zbrojnych Ukrainy dają nadzieję, że nasze Zwycięstwo jest blisko. Nie my wywołaliśmy tę straszną rzeź. Walczymy z wrogami na ojczystej ziemi, bronimy jej przed wściekłymi orkami, odbijając wrogom zniszczone wsie i miasta. Nigdy nie uklękniemy przed podłymi wrogami, których, niczym stado zombie, codziennie rzucają do „mięsnych ataków” wściekli putinowscy generałowie. Niepokojące poranki i noce bez snu, brutalny terror ludności cywilnej przez przedstawicieli „ruskiego miru” w mundurach wojskowych, splugawione przez rusnię Bucza, Hostomel, Moszczun, setki niedawno kwitnących ukraińskich wsi, zabici i wzięci do niewoli obrońcy oraz dzieci „Azowstali” – właśnie taką rzeczywistość, w której od pierwszych dni wojny aż do teraz muszą żyć miliony naszych rodaków, odtworzył siłą swojego talentu na płótnie Wasyl Krasiocha. I udało mu się to w pełni. Artysta jest bowiem uznanym mistrzem realistycznej szkoły artystycznej, profesjonalnym malarzem, którego nazwisko jest dobrze znane zarówno w Ojczyźnie, jak i daleko poza granicami naszego państwa. A Wasyl Krasiocha był, jest i zawsze pozostanie patriotą Ukrainy nie tylko w słowach, ale i w czynach. „Z wystawą „Oblicza wojny” w ciągu ostatnich miesięcy udało mi się odwiedzić kilka ukraińskich miast. W zeszłym roku mój dorobek twórczy zobaczyli mieszkańcy Iwano-Frankiwska. Dobrze wiemy: w życiu wszystko poznaje się w porównaniu. Ludzie, którzy żyją w tym niezwykle gościnnym mieście, przeżywają wojenne nieszczęście nie tak, jak na przykład nasi rodacy, którym dane było urodzić się i żyć w zniszczonym przez rosyjskich żołnierzy Mariupolu. Kiedy pierwsi zwiedzający przyszli na moją wystawę indywidualną w Iwano-Frankiwsku, od kilku z nich usłyszałem: „Trudno na to patrzeć. Smutek, bieda, ruina. Tak, to wszystko było. Ale może już czas malować bardziej pozytywne obrazy, panie malarzu? Czy się mylimy?”. Nie chciałem polemizować z tymi zwiedzającymi wystawę. Po prostu trudno było zebrać myśli. Jednak tego samego dnia na wernisaż wraz z miejscowymi zawitali także przesiedleńcy, którzy tymczasowo żyją i pracują w Iwano-Frankiwsku. Oni mieli odwrotną reakcję na to, co zobaczyli. Bo ich to boli, jak nikogo innego. Przesiedleńcy ze wschodu Ukrainy byli bowiem żywymi świadkami tego, co przedstawiłem na płótnie. To surowa prawda o zbrodniach raszystów. To dowód na to, że z „ogniem i mieczem” w krwawych rękach przyszli do nas nie nasi „bracia w Chrystusie”, a prawdziwi nieludzie. Tak, zobaczenie tego, co przedstawione na moich obrazach, oznacza ranienie sobie duszy. Ale w tych pracach, które zacząłem nosić w swojej wyobraźni jeszcze w lutym-marcu 2022 roku, jest wielokrotnie więcej optymizmu niż pesymizmu. Na całe życie zapamiętam reakcję małego przesiedleńca ze wschodu Ukrainy, który wraz z mamą zawitał na wystawę w Iwano-Frankiwsku. Uważnie oglądał wszystkie obrazy. Ale, jak to mówią, dosłownie zamarł przy jednym. Na nim przedstawiłem mamę z synem, którzy próbują ratować się przed żołnierzami Federacji Rosyjskiej. Przerażeni Ukraińcy uciekają, a rozwścieczeni Rosjanie ich doganiają. „Mamo, mamo, popatrz: to przecież my z tobą ratujemy się przed żołnierzami, którzy zabili naszych krewnych… To ty i ja próbujemy uciec z naszego miasta!” – zwracając się do mamy, wykrzyknął przerażony chłopiec. A potem z lękiem dodał: „Dzięki Bogu, przeżyliśmy. A nasi bliscy, którzy tego dnia byli razem z nami, zginęli”. Mnie jako artystę bardzo poruszyły słowa tego małego Ukraińca. Ponieważ cykl prac stworzyłem właśnie po to, aby nikt z naszych współobywateli nigdy nie zapomniał czasów nieszczęścia. Według mojego osobistego przekonania jest to niezwykle ważne nie tylko dla naszych współczesnych, ale i dla naszych potomków. Wielkie rzeczy można zobaczyć tylko z dystansu. Dlatego starałem się opowiedzieć o tej strasznej karcie w historii współczesnej Ukrainy maksymalnie prawdziwie i obiektywnie – tak jak ja to widzę. To moje prawo autorskie i moje osobiste postrzeganie tego, co dzieje się przez prawie dwa lata na terenach naszego państwa. Oprócz kijowian i mieszkańców Iwano-Frankiwska serię prac „Oblicza wojny” zobaczyli już ludzie, którzy żyją i pracują w mieście Jaremcze w obwodzie iwanofrankiwskim oraz w mieście Ostróg w obwodzie rówieńskim (w pomieszczeniu biblioteki Narodowego Uniwersytetu „Akademia Ostrogska”). W planach na 2024 rok jest to, aby tę wystawę zobaczyli także w innych regionach. To, moim zdaniem, bardzo ważne dla każdego z naszych rodaków”. W 2024 roku Wasyl Krasiocha będzie obchodził swoje 70-lecie. Obecnie mistrz malarstwa jest w dobrej formie twórczej. Przygotowuje się do przeprowadzenia kolejnej wielkiej wystawy indywidualnej, która odbędzie się w salach wystawowych Narodowego Związku Artystów Ukrainy. Jego dewiza „Ani dnia bez nowego obrazu!” to nie tylko piękna fraza, ale wskazówka do działania. On tak żyje i pracuje – jak w młodych latach. Malarz tworzy nowe płótna współczesnej sztuki, i to nie tylko o tematyce wojennej. Portrety, pejzaże, martwe natury na najwyższym profesjonalnym poziomie. W pracowni pana Wasyla przekonałem się: był i pozostaje pracoholikiem.
Ostatnio Wasyl Krasiocha maluje ikony. Te prace, z pomocą kapelanów i wolontariuszy, przekazuje na linię frontu sławnym obrońcom Ukrainy. Do każdej ikony dołącza list z życzeniami zwycięstwa nad wrogami, którzy przybyli na naszą ojczystą ziemię, oraz powrotu do domu jako nieuszkodzeni i zdrowi bohaterscy wojownicy Sił Zbrojnych Ukrainy. Obrazy artysty praktycznie co miesiąc sprzedawane są na aukcjach charytatywnych. Wszystkie zarobione środki Wasyl Krasiocha przekazuje na wsparcie SZU. Właśnie tak żyje i pracuje w imię Zwycięstwa ten utalentowany twórca. I nie zamierza zatrzymywać się na osiągniętym. Mam nadzieję, że wkrótce otrzymam od Wasyla Andrijowycza zaproszenie na jego jubileuszową wystawę, której przygotowania trwają pełną parą. Z panem Wasylem jesteśmy dawnymi przyjaciółmi. Dlatego zawsze pomagałem mu i nadal będę pomagać orać niełatwą niwę sztuki. Jego twórczość jest tego warta. Życzmy temu sławnemu artyście-patriocie nowych osiągnięć na drodze do zdobycia artystycznego Olimpu. Walcz, przyjacielu, zwyciężysz! Bóg ci pomaga! Informacja biograficzna. Wasyl Andrijowycz Krasiocha pochodzi z obwodu wołyńskiego. Urodził się 12 marca 1954 roku we wsi Chriask, w rejonie maniewickim, w chłopskiej rodzinie. Od wczesnych lat odczuwał pociąg do piękna, estetycznie oceniając przyrodę rodzinnych stron. Jaskrawe barwy Polesia zapisały się w pamięci artysty i do dziś odzwierciedlają się w jego obrazach. Uczył się w Kijowskiej Szkole Artystycznej im. T. H. Szewczenki. Najbardziej do ukształtowania go jako artysty przyczynili się nauczyciele Lew Iwanowycz Prezant oraz wykładowca starszych klas Jewhen Wołodymyrowycz Siemionow. W 1972 r. Wasyl Krasiocha wstąpił do Kijowskiego Instytutu Artystycznego na wydział malarstwa. Dyplom malarza otrzymał w 1978 roku i przeprowadził się do Iwano-Frankiwska, gdzie zaczyna intensywnie pracować, szukać swojego indywidualnego stylu. Od 1984 roku Wasyl Krasiocha jest członkiem Narodowego Związku Artystów Ukrainy. Jest urodzonym pejzażystą: na większości prac buja przyroda rodzinnej Wołyni oraz tak samo bliskiego Iwano-Frankiwska i Kijowszczyzny. Spotykamy prace tematyczne: zbiorowe obrazy sławiące człowieka i jego pracę, jego harmonijne współżycie z przyrodą. Artysta stale bierze udział w różnych spotkaniach plenerowych we Lwowie, na Zakarpaciu, w Łucku, Poczajowie, Ostrogu oraz w Polsce – Lubiewie koło Torunia. Wasyl Krasiocha nieustannie dąży do twórczego doskonalenia, rozwija się, eksperymentuje i pracuje nad sobą, za każdym razem odnajdując coś nowego, łącząc to ze zdobytym doświadczeniem. Każdy obraz artysta zaczyna malować jak po raz pierwszy, a jednocześnie z takim zapałem i oddaniem, jak po raz ostatni: płótno akumuluje w sobie wszystkie uczucia, całą siłę natchnienia, niepowtarzalność i piękno. Historyk sztuki Mykoła Bendiuk nazwał tego twórcę „artystą prawdy”, bo zanim przeniesie to, co zobaczył, na płótno, przepuszcza to przez swoje serce i wylewa najprawdziwszymi barwami. Dorobek artystyczny liczy tysiące prac. Obrazy Wasyla Krasiochy znajdują się w zbiorach Ministerstwa Kultury Ukrainy, muzeach i prywatnych kolekcjach wielu krajów świata (Polska, Japonia, USA, Finlandia i inne). Artysta przeprowadził ponad 50 wystaw indywidualnych i niezliczoną ilość zbiorowych. Aby otrzymać kwant życiodajnej energii, za której sprawą można by, mimo wojny i trudności ekonomicznych na Ukrainie, utrzymać się w dobrej twórczej formie przez wszystkie następne 366 dni, aby naładować się pozytywem w przededniu 2024 roku, postanowiłem odwiedzić pracownię twórczą mojego dobrego przyjaciela, zasłużonego artysty Ukrainy Wasyla Andrijowycza Krasiochy. Z nim przez wiele lat z rzędu wielokrotnie współpracowaliśmy zarówno na plenerach, jak i na wystawach.
Машинний переклад
Halyna DACIUK, dziennikarka
2 stycznia, w dniu urodzin ukraińskiego działacza społecznego i kulturalnego Tadeja Rylskiego (1841–1902), najstosowniej było wysłuchać w „Hołosijiwśkim manuare” błyskotliwego badania doktora nauk historycznych Ihora Hyrycza „Rylscy i Stara Hromada Kijowska”. Prelegent rozwinął naszą historię na półtora wieku, przywołał nazwiska wybitnych ludzi, którzy budzili świadomość narodową, kładli podwaliny państwowości, podał przykłady niezwykle ważnych ukraińskich spraw, dla których członkowie Hromady nie szczędzili ani własnej pracy, ani własnych datków. Zatrzymał się w szczególności na postaciach Tadeja Rylskiego i Wołodymyra Antonowycza, w istocie ojców Hromady Kijowskiej. Mychajło Starycki, Ołeksandr Kistiakiwski, Mykoła Łysenko, Mychajło Drahomanow, Pawło Czubynski, Pawło Żytecki, Hryhorij Hałahan, Sofija i Ołeksandr Rusowowie, Wołodymyr Naumenko, Domanicki, Osyp Jurkewycz, Symyrenko. Różni pod względem pochodzenia i narodowości, jak choćby Szwedka-Francuzka Sofija Lindfors czy polski szlachcic Tadej Rylski, ludzie ci dokonali wyboru na rzecz Ukrainy. Tadej Rozesławowycz, na przykład, przeznaczył własne środki na wydanie nieocenzurowanego „Kobziarza” w Pradze w 1876 roku, który wydało małżeństwo Rusowów. I czy tylko na to! Zresztą, pierwszą pracę ekonomiczną w języku ukraińskim napisał również chłopoman Tadej Rylski. W ukraińskim otoczeniu dorastał i kształtował się nasz wielki Poeta, tłumacz Maksym Tadejowycz Rylski. Swoją drogą, przez pewien czas Maksym mieszkał w rodzinie Rusowów, przyjaźnił się z synem Jurijem. Oto jak wspomina Sofija Rusowa lato w Winnicy, gdzie mieli dom: „z Kijowa przyjeżdżali do nas drodzy goście, jak choćby do mojego syna Jury przyjeżdżała Lida – córka Biłowieskich, naszych petersburskich przyjaciół, młody poeta Maksym Rylski, wtedy jeszcze uczeń gimnazjum Naumenki, Oksana Łotocka, cała rodzina Rusowów – dzieci brata Oł. Oł. Wypełniali cały dom wesołym śmiechem, wspinali się po górach, pływali łódkami, dobrze im było. Przyjeżdżał Stecenko, który wtedy dopiero zaczynał swoje komponowanie. Tego samego lata mieszkała u nas córka Luba i śpiewem wypełniała nasz niewielki dom. Piękne to było lato”. To było już następne pokolenie świadomego ukraiństwa. A pokolenie założycieli zbierało środki na powtórny pochówek Tarasa Szewczenki, na opiekę nad grobem Kobziarza w Kaniowie, rozumiejąc znaczenie postaci Szewczenki dla formowania narodu politycznego. Członkowie Hromady mało mówili o własnych zasługach, nie wydawali pisemnych poleceń, zresztą udokumentowanie założenia organizacji społecznej było niebezpieczne. Pracowali na słowo honoru i własne sumienie. Taka to szlachetność i jedność w imię ukraińskiej sprawy. Ich skromność pozostawiła nam w archiwach skąpe, pojedyncze świadectwa. Dlatego też niezwykle ciekawym wydał się wykład Ihora Borysowycza, który przez dwie godziny, nie zaglądając w żadną kartkę, przedstawił dogłębne badanie historyka, który również pracuje według zasad dawnych hromadiwców – uczciwie i sumiennie. Ideę odrodzenia narodowego podchwycił już w nowszych czasach wielki oświatowiec i mąż stanu Iwan Ohijenko, który urodził się w tym samym dniu co Tadej Rylski, 2 stycznia, jednak w różnych latach. Pierwszy minister oświaty w rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej Iwan Ohijenko rozpoczął ukrainizację cerkwi i oświaty, jako pierwszy zaczął czytać wykłady w języku ukraińskim i to właśnie on zalecił nam pisać jedynie poprawnie – „w Ukrainie”. A dawna hromadiwka Sofijka Lindfors, która wraz z siostrą Marią otworzyła pierwsze przedszkole o ukraińskim profilu (1872 r.), została parlamentarzystką Ukraińskiej Centralnej Rady (1918 r.), stanęła na czele departamentu oświaty przedszkolnej i pozaszkolnej, zabrała się za organizację placówek przedszkolnych w całej Ukrainie. I dalej, przez całe życie, jej „raz dobrem ogrzane serce” biło gorącą miłością do Ojczyzny. A dewizą jej kipiącej działalności był „obowiązek ponad wszystko!”. Słowem, ta nić opowieści o Starej Hromadzie pociągnęła bezcenny kłębek historii o tym, jak 200 ludzi, nie licząc na nikogo, zabrało się w istocie do budowania ukraińskiej odrębności w warunkach imperium. Zaledwie dwie setki na 145-tysięczne Miasto. I każdy kamyk położony przez nich w podwaliny przyszłego państwa wytrzymał próbę ognia i miecza. I dzisiaj wściekły imperialny wróg łamie na nim smocze zęby. I połamie. O tym napisała mi w liście jeszcze w 1992 roku wnuczka dawnych hromadiwców Ołeksandra i Sofiji Rusowów, Nina Mychalewycz, która wstąpiła do OUN i z grupami pochodowymi przybyła w 1941 r. do Kijowa, aby w warunkach nazistowskiej okupacji tworzyć niepodległą Ukrainę: „Wierzę, że kremlowski kolos na glinianych nogach połamie zęby na naszej walce...”. Taki to hart i ciągłość pokoleń od dalekiego 1861 roku narodzin Hromady Kijowskiej – do teraz. Na fundamencie państwowotwórczym, położonym przez Ojców Hromady i „Proświty”, mocno stoimy my jako na miejscu siły, wiary i natchnienia do walki o Ukrainę. W dyskusji nad referatem wzięli udział: dyrektorka Muzeum Maksyma Rylskiego Wiktorija Kołesnyk, wnuk Poety Maksym Rylski, prawnuk Nazar Rylski, doktor nauk filologicznych Dmytro Czystiak. Szczere podziękowania dla zespołu profesjonalistów, którzy darzą szacunkiem i pamięcią wielkie imiona. W nowym roku – nowych badań, odkryć i niezapomnianych wydarzeń w „Hołosijiwśkim manuare”, do którego idziesz jak do uzdrawiającego źródła.
Машинний переклад
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Podajemy zatem Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Машинний переклад