DZIENNIK
Halina PAHUTIAK, Lwów
Mała świeczka
W moim podwórku od kilku lat stoi niewielki sklepik spożywczy. Handluje w nim młoda kobieta, która mieszka w pobliżu. Ma małe dzieci, które bawią się z innymi dziećmi na placu zabaw. Kobieta ma mnóstwo przyjaciół, którzy czasem, gdy nie ma klientów, siadają na schodach i rozmawiają, pilnując dzieci.
Nie muszę czekać na ogłoszenie końca świata. Nastanie on wtedy, gdy ta kobieta nie otworzy kiosku o 8 rano i nie zamknie go o 8 wieczorem. Dwa razy w roku – na Boże Narodzenie i Wielkanoc – sklepik jest zamknięty. Ani wyłączenie prądu, ani alarm przeciwlotniczy nie zmuszą kobiety do opuszczenia posterunku. Co więcej, nie jest ona nawet właścicielką. Przynajmniej jeszcze niedawno nią nie była.
Każdego ranka podchodzę do okna – otwarte. Równie zaciekli są dostawcy. W najczarniejsze dni wojny przywożą produkty. I to działa uspokajająco. I nie pytajcie, dlaczego ona nie biegnie do schronu. Bo tutaj są bloki z wielkiej płyty i nie ma gdzie się schować.
Gdyby nie mały biznes, nie tysiące takich kiosków z chlebem, wodą i mlekiem, nie wytrzymalibyśmy. …Weszłam na „Nową Pocztę”. Kolejka była duża, ale po 20 minutach załatwiłam wszystko. Nigdy nie widziałam, żeby ktoś pracował tak sprawnie i zgodnie. Pochwaliłam mo-
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
młodego pracownika, jak szybko i dobrze on pracuje, a on odpowiedział: „Spokojnie”. Tak ocenił swoją pracę. Niewzruszony spokój – oto co ratuje w krytycznej sytuacji.
Jest chasydzka przypowieść o latarni morskiej. Zaczął się nocny sztorm i statki mogły się rozbić, bo ogniska na latarni nie udawało się rozpalić – skończyło się drewno. Dozorca wziął świecę, małą – wszystko, co mu zostało, i zaczął wchodzić na wieżę.
„Dokąd mnie niesiesz, panie?” – zapytała świeca.
„Żebyś oświetliła drogę statkom, które płyną po morzu”.
„Cóż ty mówisz? Mój płomyk jest słaby i mały, nawet twojej izdebki nie oświetli”.
„Świeć, jak potrafisz i jak umiesz, świeczko, nie proszę cię o wiele” – poprosił ją gospodarz.
Kiedy weszli na szczyt wieży, mężczyzna zapalił od świecy lampę, również niewielką, otoczoną lustrami, i nagle rozbłysło tak wielkie światło, że wszystkie statki, które w tym czasie płynęły do rodzinnego portu, mogły szczęśliwie powrócić.
Od słowa do słowa. Małe świeczki do podgrzewania palą się dłużej i lepiej niż wszystkie te szpanerskie świece zapachowe czy zwykłe wysokie świece. Dopalają się do końca i nie kopcą.
Praca zgodna z powołaniem i „groby pobielane”
Nie było światła, więc włączyłam radio. „Suspilne”, jak się wydaje, postanowiło rozluźnić swoich słuchaczy, ale przynajmniej jedną słuchaczkę doprowadziło do szału. Skądś wygrzebano, być może spod czyjejś ciepłej pachy, panienkę, która uważa, że umie śpiewać. Nie potrafiła nawet kilku słów złożyć po ukraińsku, choć, jak sądzę, żadnym innym językiem również. A kiedy zaczęła śpiewać, było to wycie psa Baskerville'ów na bagnach. Może z niej byłaby dobra manikiurzystka czy kelnerka, ale i tu potrzeba talentu. To są ciekawe i godne zawody. Albo, skoro już tak bardzo chce śpiewać, mogłaby zabrać się za naukę, na dziesięć lat, ale wszyscy chcą wykorzystać młodość do przebicia się na Parnas czy Olimp. Taki to świat, w którym dominują „groby pobielane” – biblijne określenie,
którego lubił używać Hryhorij Skoworoda, mówiąc o tych, którzy za błyszczącym wierzchem i złotem ukrywają zgniliznę i śmieci. Pomyślałam, że w tej ciemności, w domu i za oknem, bardzo dobrze podziałaby pieśń w wykonaniu Mykoły Kondratiuka „Na dolinie mgła”. Bo ona przepędza niepokój i nadaje sens istnieniu. Przyjaciółka podarowała mi płytę z lat sześćdziesiątych. Ale nie mogę jej posłuchać, bo nie ma prądu. Dobrze, elitę trzeba wyhodować, i powinna ona zostać uznana za elitę w społeczeństwie. Elita w Galicji wyrastała ze świeckich duchownych, którzy przede wszystkim dbali o to, by ich parafianie rozwijali się jako osobowości. I rozwijali się sami w warunkach nie do zniesienia dla naszego narodu. Z etnografów, folklorystów i lokalnych historyków w sutannach wyrastali politycy i dysydenci. Ich dzieci zdobywały wysokiej jakości wykształcenie i byli przy tym ukraińskimi patriotami. Ich wnuki szły do podziemia OUN, a potem do UPA. Byli niewygodni, ale prawdziwi. Dzisiejszy bomonde, który uchodzi za elitę, zaczynał od kariery komsomolskiej, był tajnym współpracownikiem KGB i zapewne szybko wspiąłby się windą społeczną, lecz zdobycie Niepodległości przeszkodziło mu iść utorowaną łokciami ścieżką. Niektórzy z ich pokolenia spili się, bo nie umieli nic robić. Ani plesti koszyków z wikliny, ani pracować głową, a przecież nie wszyscy mogą być szefami. A ci, którzy przeżyli, nie, nie przeżyli, bo umarli nie żyją, zmimikrowali, wykorzystali stare powiązania i teraz zombią społeczeństwo, nie schodząc z ekranów telewizorów i komputerów. Sprawność tam wynosi zero. To po prostu głowy, które mówią, i gęby, które powtarzają cudze myśli, bo własnych nie mają. Błazny, które wyobraziły sobie, że są królami. Groby pobielane. Są bezimienne mogiły na Kołymie, a teraz na Wschodzie Ukrainy, gdzie leży rozstrzelana i zamordowana torturami elita, którą nigdy nie dopuszczono ani do Radia Swoboda, ani do telewizji. A Hryhorij Skoworoda to nie przebrany filozof, nie symulakrum, jak się dziś mówi, lecz Ten, który zapalił świecę w ciemności, jaka spowiła Ukrainę w XVIII w., i ona świeci do dziś.
„Chmary” Newczuja-Lewyćkiego
Byłam nastolatką, kiedy mama pożyczyła u kogoś powieść „Chmary” (z 10-tomowego wydania) i, nie mogąc się powstrzymać, przeczytała ten słynny fragment o czarnych chmurach rusyfikacji nad Ukrainą. Mieliśmy w domu i do dziś mamy grubą książkę, której strony już się rozsypują, a czcionki ledwo widać – „Wybrane utwory” Newczuja-Lewyćkiego. Czytałam tę książkę niezliczone razy, szczególnie zapadły mi w duszę „Dwie Moskiewki”, choć w wieku 10–11 lat nie rozumiałam wszystkiego. A „Chmary”… Każdy Ukrainiec powinien je przeczytać, żeby zrozumieć, co dzieje się teraz. Bardziej aktualnej książki w czasie wojny trudno szukać.
„Studenci z Ukrainy i Białorusi byli cywilizowańsi, delikatniejsi. Stali znacznie wyżej od innych, nawet pod względem rozwoju umysłowego, i wyglądali jak panicze i Europejczycy wśród grubych Wielkorusów. Wszyscy studenci mówili po moskiewsku, i rzadko kiedy można było usłyszeć śpiewną, miękką rozmowę po ukraińsku. Pośrodku klasztoru stała wielka, piękna cerkiew Bogojawleńska. Na południowej ścianie cerkwi była żelazna tablica z napisem nad grobem hetmana Konaszewicza-Sahajdacznego. Sam klasztor z akademią stał na podwórzu Mazepy. A mimo to w akademii Petra Mohyły, św. Dymitra Tuptała i innych nie było ani ducha, ani śladu tych dawnych działaczy Ukrainy, tych Sahajdacznych, Mohył… W Bratnim klasztorze, w dawnej sławnej akademii panował obcy wielkoruski duch, obca nauka, obcy język, nawet obcy ludzie… Wszystko dawne, ukraińskie leżało gdzieś głęboko pod ziemią, obok grobu Sahajdacznego, a nad ziemią roiły się pod drzewem obcy ludzie z obcej dalekiej strony, z obcym językiem, z obcym duchem, zagnani bóg wie skąd, aby wepchnąć jeszcze głębiej w ziemię naszą starożytność i nowoczesność i pochować ją na wieki”.
Машинний переклад
355. dzień wojny. Zacięte walki z raszystami. Ukraina po raz kolejny przeżyła zmasowany atak terrorystyczny wroga (71 wystrzeleń rakiet manewrujących Ch-101, Ch-555, „Kalibr”), z których niektóre przeleciały nad Mołdawią i Rumunią. Podróż Prezydenta Ukrainy do Londynu, Paryża, Brukseli w celu wzmocnienia antyputinowskiej (antyraszystowskiej) koalicji oraz zwiększenia pomocy dla Ukrainy w walce z moskiewskimi okupantami. Heorhij FILIPCZUK, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy
W tym samym czasie Kreml bezczelnie prowadzi kampanię werbunku szpiegów w krajach europejskich, w szczególności w Wielkiej Brytanii, próbuje (nie bezpodstawnie) umieścić agenta GRU w Międzynarodowym Trybunale Karnym w Hadze, pospiesznie przygotowuje operację wojskową w Kosowie według „scenariusza krymskiego”, a nawet „planuje” zamach stanu w Mołdawii. To niekończący się łańcuch zbrodniczych działań, dlatego dyskusja, począwszy od ONZ, na temat tego, czy Rosja jest państwem terrorystycznym, wygląda dość komicznie. A na tle tego barbarzyństwa dokonywane są inne niewiarygodnie dzikie zbrodnie przeciwko ludzkości – morderstwa, uprowadzenia, wywózki, „adopcje” ukraińskich dzieci. Tylko w Mariupolu, gdzie zabito ponad 25 tysięcy cywilów, uprowadzono (zalegalizowano przez erefię!) około 1300 dzieci. Możliwe, że nigdy ich nie odnajdą, ponieważ wiele dzieci ma mniej niż 3 lata, mogą nie znać rodziców, swojego imienia i nazwiska. Złodzieje kur, złodzieje koni, ludożercy. Tylko tak należy nazywać ten okrutny i żałosny „głubinny narodek”, który od czasów swojego zdeformowanego pojawienia się na świecie tylko ćwiczył się w kradzieżach, grabieżach i przemocy. Dlatego dziwi, gdy niedawno żandarmska duma erefii uchwaliła na oczach całego świata „projekt ustawy”, przewidujący karę za rozpowszechnianie map, które „zaprzeczają integralności terytorialnej Rosji”. Oznacza to, że na mapach złodziejskiego nieimperium muszą być zaznaczone obwody doniecki, ługański, zaporoski i chersoński Ukrainy. W przeciwnym razie – grzywna dla orków od 3 tysięcy rubli do jednego miliona lub areszt. Co prawda, miłośnicy „nowej” kartografii wypływają też na Ukrainie, nawet w korytarzach władzy. Tak, niedawno deputowana Rady Obwodowej Zakarpacia opublikowała w sieci społecznościowej mapę ukraińskiego regionu już w barwach węgierskiej flagi. Podobne działanie wydaje się nie tylko faktem kolaboracji czy ugodowości, ale bezpośrednią zdradą, zamachem na suwerenność i bezpieczeństwo narodowe. Ale dzięki Bogu, takich politycznych nicości, jeśli nie brać pod uwagę przestępców z OPZZ i gundiajowskich popów, zostało już niewielu. A zatem nie im decydować o ukraińskiej sprawie. Wektor narodowego postępu wyznaczają jakościowo inne postacie, ideały, wartości, pamięć narodowa. Kilka dni temu na adres redakcji „Słowa Proświty” przyszedł list z Centralnego Państwowego Archiwum Organizacji Społecznych i Ukrainiki dotyczący popularyzacji historii Ukrainy, znaczących wydarzeń, wybitnych ukraińskich działaczy społeczno-politycznych i kulturalnych. Rzeczywiście, rok 2023 zawiera wiele wybitnych dat, które musimy znać i czcić. A także – wyciągać lekcje z naszych zwycięstw, niepowodzeń i tragedii, z twórczości życiowej wybitnych Ukraińców. Bo takie daty, jak: 100 lat od założenia w Pradze Ukraińskiego Wyższego Instytutu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa, Ukraińskiego Towarzystwa Historyczno-Filologicznego; 100 lat od rozpoczęcia polityki „ukrainizacji”; 105. rocznica „Listopadowego Czynu”; 90. rocznica Hołodomoru-Ludobójstwa (1932–1933); 85. rocznica Wielkiego Terroru; 130 lat od czasu wydania pierwszej w USA ukraińskojęzycznej gazety „Swoboda”, a także jubileuszowe daty O. Kobylańskiej, O. Olesia, M. Michnowskiego, J. Petruszewycza, P. Skoropadskiego, M. Chwylowego, K. Macijewycza, L. Łukjanenki i innych – są ważną bazą światopoglądową dla współczesnych procesów budowania państwa, wychowania narodu. Przecież te fakty, zjawiska, idee niosą w sobie znaczące etyczne, ideologiczne, polityczne przesłania dla dni dzisiejszych i przyszłości Ukrainy. Na przykład w tym roku w marcu przypada nie tylko 150. rocznica urodzin Mykoły Michnowskiego, ale mija też 130 lat, jak w rocznicę śmierci Tarasa (1893) we lwowskiej „Prawdzie” został wydrukowany jego wystarczająco śmiały i prognostyczny programowy wystąpienie „Symbol wiary dla młodych Ukraińców”. Niewiarygodnie aktualna rzecz, wyrażona przez 20-letniego młodzieńca, opętanego ideą narodową. Jej znaczenie polegało również na tym, że publicznie ogłoszono nową platformę wartości światopoglądowych w czasie, gdy Ukraina była upokorzona przez dwa imperia – moskiewskie i austro-węgierskie. Ściśnięty kleszczami ucisku, rozdzielony naród był spragniony każdego słowa i czynu, które choć trochę przebijały światłem ciemne mury tej olbrzymiej pańszczyzny. I chociaż stara ukraińska hromada, reprezentując nieliczną inteligencję narodową, już nie od jednego dziesięciolecia próbowała poprzez oświecenie kulturalne wyprowadzić ukraiństwo z „niewoli egipskiej” na drogę prawdziwą, jednak przed nim nieugięcie majaczył wieczny nieprzejezdny tunel niewolnictwa, przez który nie przenikały promienie nadziei i wolności. Oczywiste jest, że ta inteligencka kategoria „lojalistów”, którzy stawiali na osiągnięcie celów wolności ekonomicznej i narodowej dla Ukraińców poprzez „praworządność”, nie była w stanie zaproponować ani konstruktywnych idei, ani produktywnych działań. I oto tę wyzwoleńczą ideę pod wpływem Tarasa Szewczenki głosi wykształcony młodzieniec ze Słobożańszczyzny w swojej pracy „Sprawa ukraińskiej inteligencji”, twierdząc, że „póki naród ukraiński będzie niewolnikiem, bezprawnym ekonomicznie i politycznie, jak każdy niewolnik w ogóle, dopóty nie może być bogaty.., bo co niewolnik dzisiaj zarobi, to pan jutro zabierze”. A dlatego nalega na jedynej i bezalternatywnej zasadzie życiowej narodu – zdobyć Wolność. Poza nią – upokorzenie, niewolnictwo, rozkład i rozpuszczenie narodu. Właśnie w tym etycznym i politycznym wymiarze został sformułowany ówczesny wystąpienie młodego Michnowskiego, którego idea samodzielności Ukrainy znacznie wyprzedzała myśl społeczno-polityczną ukraiństwa tamtych czasów. „Czytane w mieście uniwersyteckim na Ukrainie” (Lwowie), – jak mówił sam Michnowski, gdzie bardziej lojalna baza konstytucyjna pozwalała wtedy być usłyszanym i za powiedziane od razu nie zostać uwięzionym. Ale główne – wydrukowane słowo zakładało nową stronę wyzwoleńczych zmagań o wolność i samodzielność Ukrainy, kiedy absolutnie większa część ukraińskiej „przedniej” inteligencji beznadziejnie chorowała na autonomizm, federalizm i „demokratyczny” socjalizm. I to była ta pierwsza lekcja narodowego idealizmu, którym Ukraina żyje do dziś. Drugim ważnym aspektem (po Wolności) była Soborność. Oznaczało to, że ten wektor postrzegania świata, zaproponowany przez ukraińską młodzież na przełomie wieków, dotyczył wszystkich (a nie jakiejś części) zniewolonych ziem ukraińskich i był zgodny z wolnościowymi słowami P. Czubynskiego (1862) – przyszłego Hymnu Ukrainy. Wartość tego krótkiego manifestu właśnie polegała na jego ogólnonarodowym sobornym brzmieniu jednego narodu. „Dla nas, świadomych Ukraińców, jest jeden naród ukraińsko-ruski i żadne granice geograficzne nie mogą rozdzielić jednego narodu… Idei moralnej siły, ducha rozerwać na dwa kawałki nie można, jak niczym nie można zatrzymać biegu Dniepru”, – zaznaczał Michnowski. Ta idea, mimo wszystko, nie umierała, a pozostawała najwyższą wartością dla następnych pokoleń Ukraińców, zachowując ciągłość historyczną, wyzwalając Ukrainę. Bo już Siczowa wersja Hymnu (Czubynskiego – Werbyckiego) okresu narodowo-wyzwoleńczych zmagań (1917–1921) brzmiała jeszcze bardziej wymownie: A jak staniemy razem, bracia, od Sanu do Donu, W swoim kraju panować nie damy nikomu. Morze Czarne jeszcze się uśmiechnie, Dniepr jeszcze się ucieszy, Jeszcze nad Galicję, Bukowinę dola nadejdzie. Wydawałoby się, że dzisiaj tak częste spojrzenia zwrócone w przeszłość nie są najbardziej pożądanymi i racjonalnymi w warunkach okrutnej rzeczywistości. Przecież trwa straszna pod względem skali i okrucieństw wojna przeciwko przeklętemu najeźdźcy-Moskalowi. Uwaga przede wszystkim skupiona jest na walkach na frontach, ważnych politycznych (międzynarodowych) wydarzeniach. Bezsprzecznie, Ukraina jak łyk świeżego powietrza potrzebuje działającej antyraszystowskiej koalicji. Nie tylko czołgowej czy lotniczej, ale przede wszystkim politycznej, światopoglądowej, cywilizacyjnej, zdolnej uświadomić sobie (jako jeden organizm) powszechne zagrożenie dla ludzkości. Jednak nie mniej ważnym czynnikiem dla naszego zwycięstwa (oprócz wielu sprzyjających czynników zewnętrznych) jest zwartość, konsolidacja, jedność ukraiństwa – na Ukrainie i poza jej granicami. Dlatego też zwrócone są nasze spojrzenia ku tym niewysychającym źródłom i początkom narodotwórczości, państwowości, które zawsze żywiły się ideami, myślami, ideałami, wartościami, zwycięstwami wielkich oświecicieli, wojowników, budzicieli ducha narodowego. Bo to, jak oni widzieli świat, przede wszystkim ukraiński, jak i czym go trzeba bronić, rozwijać, nie tylko wywołuje zachwyt, ale i wymaga aktualizacji w odniesieniu do obecnych okoliczności i przyszłych perspektyw. Dlatego warto obecnie opierać się na tych ideach, które wzmacniały ukraińską sprawę, orientować się właśnie na tych myślicieli, działaczy, przywódców ludowych, którzy bronili (i bronią) nie ugodowości czy „autonomistycznych wolności”, a „wolnego rozwoju, całkowitego zaspokojenia moralnych, oświatowych, socjalnych i politycznych potrzeb narodu ukraińskiego”. Tak myślał autor „Symbolu wiary” i „Samodzielnej Ukrainy”, uważając, że w takim duchu należy wychowywać naród, naród, który zaczął się odradzać. Bo „wychowanie najważniejsze tworzy ludzi”, – pisał Michnowski. A do tego należy „wziąć w swoje ręce wychowanie i edukację na Ukrainie, zwracając je na ukraiński grunt”. Zatem trzecia lekcja, która znajduje się poza czasem, – wychowanie narodu ukraińskiego. To zadanie wtedy i obecnie tylko pozornie może wyglądać na niezbyt znaczące. Jednak to zupełnie nie tak. Przecież ważną przyczyną, która zawsze uniemożliwiała ukraiński postęp, jest obecność długotrwałej choroby „moskalofilstwa ukraińskiej inteligencji, idealizacja przez nią liberalnych i demokratycznych nurtów społeczeństwa moskiewskiego”, ignorowanie politycznych, narodowych, ekonomicznych spraw swojego własnego narodu i gorliwa służba Moskalowi. Bo czego warte (według Michnowskiego) domorosłe „popki, dawidenki, kibałczycze, małynki, stefanowycze, łyzohuby, którym nie ma liczby, co polegli głowami za sprawę społeczeństwa moskiewskiego”. Ta narodowa antyteza gorliwej służby jest czwartą pouczającą lekcją dla teraźniejszości. Bo jak wtedy zrozumieć inaczej, kiedy przez wszystkie 30 lat odnowionej Niepodległości znaczna część „pierwszego rzędu” ukraińskiej politycznej, twórczej, naukowej „elity” dbała o obsługę tego wrogiego państwa, narodu, jego „ideałów”, które, według słów Michnowskiego, „zjadały i teraz zjadają naród ukraiński”. Przed oczami wciąż stoją haniebnie-drwiące obrazy tych „narodowych” liderów i bohaterów, którzy, jak „chodoki do Lenina”, kolejny raz po chamsku prosili pachanaputlera o „wyzwolenie” Ukrainy. A w tym samym czasie promoskiewskie (i nie tylko) kanały telewizyjne z ich etatowymi kłamcami-prowadzącymi całymi dniami rozprawiali o „historyczności” tych kremlowskich obłudnych i zdradzieckich zabaw. Można by i dalej prowadzić bezpłodną polemikę, różnorodne talk-show, cierpieć (jak długo?!) ryki „koloradowych” polityków z trybuny Rady Najwyższej, oklejać całą Ukrainę murajewskimi billboardami w stylu „To – nasza ziemia”, jednak zatrzymała (mamy nadzieję, ostatecznie) ten nieznośny smród w przestrzeni publicznej pełnoskalowa wojna rosyjska, która rozpoczęła się w 2014 roku. Takie niesłychanie straszne próby i ofiary, które ponosi Ukraina, Naród Ukraiński, wymagają tylko jednego czynu – sprawiedliwej zemsty-kary wszystkim i za wszystko za popełnione zło, ludzkie cierpienie. Dla wszystkich, którzy latami wprost i zakamuflowanie służyli w „zespole Moskala”. Wielu z nich uciekło, niektórych „wypuszczono” na zielone światło, inni przebrali się (jak na święto Małanki), żeby, nie daj Boże, nie zejść z komfortowego parkietowego trójkąta „hruszewskiego-bankowa-chreszczatyk”. I tego śmiecia oraz moskiewskiego brudu zawsze było pod dostatkiem. Zdradzając na lewo i prawo, realizowali i wyznawali „zasadę” judaszowego pocałunku – zdradzić Ukrainę pod omoforem „dobrych uczynków”. Właśnie takich miał na myśli Mykoła Michnowski, kiedy tworząc narodowy ogólnoukraiński ideał, w „Dziesięciu przykazaniach UNP” podkreślił: „Nie stań się renegatem-odstępcą; Nie okradaj własnego narodu, pracując na wrogów Ukrainy”. Piąta lekcja naszej historii, której od czasu do czasu nie da się czytać „bez bromu”. Przecież w tym roku mija 10-lecie jednej z haniebnych stron w historii ukraińskiego parlamentaryzmu. Wtedy 148 „narodowych” deputowanych (partia regionów, kpu, bezpartyjni) zwróciło się (na zamówienie Moskwy) do polskiego Sejmu z apelem o uznanie tragedii wołyńskiej za ludobójstwo przeciwko Polakom. Apel wywołał niemały rezonans w społeczeństwach ukraińskim i polskim, ponieważ po raz pierwszy w historii świata państwowi i polityczni działacze „swojego” kraju zwrócili się do innego z prośbą o potępienie i upokorzenie własnego narodu oraz jego bohaterów. Nawet wystarczająco kompromisowy i umiarkowany Prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk nazwał taki politykierki krok „społecznie szkodliwym, antynarodowym, co przyrównuje się do zdrady narodowej”. Jednak w tamtych czasach, jak i później, odpowiednie służby zareagowały „tradycyjnie” – wszystko „ok”, zdrady nie wykryto. Zło tylko się rozrastało, bo i przed tym wydarzyło się nie mniej zdradzieckie wydarzenie, kiedy w kwietniu 2010 roku ówcześni rządzący postawili pod zagrożeniem suwerenność Ukrainy, podpisując „porozumienia charkowskie”. Prawdziwie klasyczna zdrada bez terminu przedawnienia, która przerzutami szybko rozprzestrzeniała się po najwyższych korytarzach władzy. I już po jakichś dwóch tygodniach 236 deputowanych Rady Najwyższej „skutecznie” ratyfikowało te sprzedajne „charkowskie ugody” na korzyść zachłannej Moskwy. Dowodów na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej wszystkich zaangażowanych w tę świadomą awanturę jest więcej niż wystarczająco. Przecież od tego czasu wydarzył się krwawy Majdan, w 2014 roku – wojna moskiewszczyzny przeciwko Ukrainie, oto już mija rok pełnoskalowej inwazji raszystów. 13. rok tego przestępstwa, ale prawie wszystko bez zmian. Słabe potępienie, formalno-zaoczne kary, otwarte „głośne” sprawy przeciwko tym, którzy z dawno „naostrzonymi nartami” wyjechali za granicę. Społecznego oporu tutaj za mało, ponieważ dla sukcesu potrzebne jest zaangażowanie państwa, jego instytucji. Bo to właśnie te przypadki, kiedy przez długi czas organy państwowe z jakiegoś powodu (?!) tolerowały te ropiejące wrzody społeczne.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
prawda”, w której 11 lutego pojawiło się ponad 10 publikacji potępiających (trudno uwierzyć) inwazję Rosji na Ukrainę. Wśród nagłówków: “Krym to Ukraina; Rosja jest zobowiązana zwrócić półwysep”; “FR popełniła zbrodnie w Buczy, Iziumie i Hostomlu”; “Reżim kremlowski wypuścił więźniów z bronią”; “Pokój nie nadchodzi przez Putina: Zełenski podpisał dekret o zakazie negocjacji osobiście z Putinem”… Jednak my róbmy swoje. Nie łudźmy się mantrą o “dobrych” moskiewskich liberałach. Wszyscy ich przedstawiciele władzy, opinii publicznej i nauki, zaznaczał Michnowski, są świadomymi i głębokimi wrogami Ukraińców oraz obrońcami despotyzmu (od Piotra, Katarzyny, Aleksandrów po Bielińskich, Tołstojów, Michajłowskich, Turgieniewów, Sołowjowów, Struwego, Pypinów, Suworinów…). Jakakolwiek ich obecność w przestrzeni społecznej, informacyjnej, kulturalno-oświatowej jest złem i zbrodnią przeciwko Ukrainie. I to działanie-przestroga jest naszą siódmą zasadą. Aby mieć prawo ŻYĆ wolnym życiem narodowym, trzeba mieć siłę żyć tak, by wyrzucać na śmietnik historii “ruskomirstwo”. Dlaczego interesujące i pożyteczne są dla nas idee Michnowskiego? Przede wszystkim dlatego, że przed tym zagrożeniem ostrzegał jeszcze na początku XX wieku. W jego pracach, wydanych przez “Smołoskyp” w 2015 roku, znajdujemy ciekawy dokument w sprawie wybuchu przy pomniku Puszkina w Charkowie 31 października 1904 r. (CDIA Ukrainy. F.336 – Spr.794). Jeszcze w tamtych odległych czasach Ukraińcy, wysadziwszy w powietrze monument Puszkina na placu Teatralnym w Charkowie, oświadczyli: “Na terytorium Słobodzkiej Ukrainy nie powinno być dla nikogo i żadnego monumentu z cudzoziemców. Puszkin – działacz i literat moskiewski podło-kłamliwie przedstawiał postać naszego patrioty hetmana Iwana Mazepy i ma pomnik na historycznie naszym, ale siłą zagarniętym terytorium, a dlatego nie ma dla niego miejsca na Ukrainie, stawiajcie u siebie i nie noście nam go na oczy. Szewczenko jest naszym Wielkim Poetą i narodowym geniuszem…” Czytam tę znamienną ulotkę i zachwycam się naszymi mężnymi poprzednikami, jednocześnie czując wstręt do tych “naszych” współczesnych watnych polityków i pseudo-intelektualistów, którzy do dziś mlaskają gumę, głosząc o “wielkiej kulturze”. Nie na darmo student Michnowski marzył o tym czasie, kiedy razem z geniuszem i apostołem słowa Tarasem pojawi się u nas (na Ukrainie) geniusz w polityce, pokazując inną drogę, wolności i suwerenności. Wtedy Ukraina, przynajmniej w kwestii swojej kultury, nie zależałaby od okoliczności i nie szła manowcami “przez całą moskowszczyznę”. I dlatego, kiedy ten sławny dwudziestoletni młodzieniec stworzył program dla młodych Ukraińców, przywitał ich właśnie słowami nieśmiertelnego Tarasa Szewczenki: “Walczcie – zwyciężajcie! Bóg wam pomaga!”. UNR Mykoła Opoka i Mychajło Turok (łącznie 38 osób). Prowadzący wieczór Roman Kowal opowiedział o walce i losach wielu Bohaterów. Wśród występujących – historycy, pisarze, oficerowie Sił Zbrojnych Ukrainy, działacze społeczni. W szczególności głos zabrali Jurij Juzyc – historyk, działacz polityczny i społeczny, przewodniczący Krajowej Rady Płastowej, major SZU; Łesia Ostrowska – dyrektorka kompleksu muzealno-etnograficznego “Dykyj Chutir”, wolontariuszka; Łarysa Nicoj – pisarka, pedagog, działaczka społeczna; wolontariusz Jurij Łewczenko, poeci Wasyl Kowtun, Pawło Wolwacz i Władlen Kowtun oraz inni. Portrety atamanów przedstawił na improwizowanej wystawie artysta i żołnierz Dmytro Burjan. Taras Kompaniczenko, Serhij Wasyluk, Żywosył-Wasyl Luty – wybitni muzycy, którzy obecnie są żołnierzami Sił Zbrojnych Ukrainy, a także ich bracia w broni na froncie twórczym Swiatosław Syłenko i Mychajło Hreczkyn radowali wszystkich obecnych najlepszymi przykładami pieśni walki wyzwoleńczej różnych czasów. Finałowym akordem stała się autorska pieśń artysty ludowego Ukrainy, lidera zespołu “Choreja Kozacka” Tarasa Kompaniczenki “Chwała Bogu, Chwała Jezusowi, Chwała naszym SZU!”, którą wykonał ze Swiatosławem Syłenką. Jewhen BUKET Zdjęcie autora
Машинний переклад
Ale wtedy do „walki” powinna była przystąpić najważniejsza broń społeczeństwa obywatelskiego – inteligencja, świadoma swojej misji służenia narodowi. Oczywiście nie ta, która wiecznie „obsługuje” każdą władzę, zwłaszcza obcą, ponieważ ona nie jest „inteligencją”. Aby poczuć całą podłość tak gorliwej służby, wystarczy zapoznać się z listem „ukraińskiej inteligencji” do prezydenta Janukowycza z 3 sierpnia 2011 roku i staje się oczywisty poziom moralnego upadku tych, którzy powinni prowadzić naród, a tak ją (taką kelnerską „inteligencję”) prowadzą, jak na rzeź. Bo tacy, wypraszając napiwki, stanowiska, rangi i tytuły (kategoria rzekomo wykształconych ludzi), zdolni są uważać „na radość Moskalom i na swoją oraz narodu zgubę” także narodową wolność ujarzmionego narodu za głupstwo, wszak (według Wynnyczenki) „ideał wszystkich narodów leży w zjednoczeniu” (z Moskalem). Ta część oszukanej i zamroczonej moskiewskimi teoriami „przedniej” warstwy Ukraińców, pozbawiona świadomości narodowej, głosząc narodowy indyferentyzm, była najbardziej „zdolna” właśnie w służeniu moskiewszczyźnie. W najlepszym przypadku byli zdolni co najwyżej dojść do „wyżyn” ukraińskiego autonomizmu, jak to zrobił M. Drahomanow, zwalczając wszelkimi środkami ukraiński nacjonalizm (żywiołowy) oraz ideę „samostijnyctwa”. Nie na darmo ten, bez przesady, wybitny ukraiński działacz kulturalny w swojej „Autobiografii” rozmyślał tak: „W ramach autonomii pokładam rozwiązanie kwestii narodowej w Rosji, wypowiadając się przeciwko wszelkiemu separatyzmowi”. Rzeczywiście, ukraińska samodzielność, wolność, „separatyzm” były tymi punktami odniesienia, których nigdy nie była w stanie przekroczyć nawet „najbardziej demokratyczna” część rosyjskiej „inteligencji”. Przypominam sobie dyskusję sprzed prawie dwudziestu lat z wiceprezydentem (RAO) Borisenkowem, który mówił „tak” Gogolowi, Drahomanowowi i Kostomarowowi, jednak niemal „anatemowo” nie znosił, nienawidził Iwana Mazepy. Dlaczego? Wyłącznie za jego państwowotwórcze, niepodległościowe ideały, jak i za to, że ten ostatecznie rozpoznał podłą naturę wroga-Moskala, potwierdzając swoje marzenie słowami W. Sosiury (poemat „Mazepa”): Weźmiemy wroga w klingi I na kościach jego przeklętych Znów zakwitnie Ukraina-matka! Zatem szósta lekcja (choć mogłaby być i pierwszą!): nie wierz, nie służ, nie przyjaźnij się z Moskalem! Nowoczesny testament dla Ukraińca na wieki. Ta rzecz nie jest zwykłą poradą życiową czy życzeniem dla wolnego wyboru. Zasada „nie wierzyć” dawno powinna była stać się dla nas decydującym politycznym, światopoglądowym, egzystencjalnym początkiem narodowego i państwowego bytu. Ponieważ
Historyczny Klub „Chołodnyj Jar” wspólnie z Muzeum Rewolucji Godności przeprowadzili wieczór z okazji 100-lecia powstania atamanów chołodnojarskich. Byli żołnierze Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej – czołowi działacze Republiki Chołodnojarskiej oraz oddziałów petlurowskiego podziemia Kijowszczyzny wystąpili przeciwko oprawcom w więzieniu Łukianowskim w Kijowie. 9 lutego 1923 roku podczas tego powstania zginęli jak bohaterowie atamani Chołodnego Jaru i Czarnego Lasu: Larion Zahorodnij, Metodij Hołyk-Zalizniak, Jurij Drobkowski, Denys Hupało, Serhij Zacharow, ataman Kijowszczyzny Hajowyj (Iwan Hrysiuk), jego pomocnik Mychajło Kucenko i „najwierniejszy kozak” Hryhorij Olijnyk ze wsi Kniażyczi, pułkownik Armii Państwa Ukraińskiego Kost Zdobud-Wola z Kubania, kozacy-chołodnojarczycy Ołeksij Dobrowolskyj i Kornij Czerkas, podziemnik Iwan Laszenko z Piszczanoho Brodu, chłopcy z Galicji – sotnicy korpusu Strzelców Siczowych Armii URL. Historia zawsze przekonująco dowodziła, że nie tylko działać, ale nawet we śnie myśleć Ukraińcom o „przyjaźni” z moskalami jest niepowetowaną zgubą. I kiedy szukamy często odpowiedzi na przyczyny niepowodzeń narodu ukraińskiego w walce o swoje wyzwolenie, to na powierzchnię wypływa właśnie ten drogowskaz lotu ku fałszywemu światłu moskiewszczyzny. Ta „choroba” obmoskowienia nie opuszczała ukraińskiej polityki i ideałów narodowych przez długi, wielowiekowy okres. I nawet w decydującym czasie zmagań narodowowyzwoleńczych (1917–1921) „pierwszy” szereg, przywódcy ukraiństwa nie zdołali wyleczyć się z „autonomizmu” moskalofilstwa. Bo zdradziecka socjalistyczno-demokratyczna inteligencja w osobie członków Centralnej Rady (esdecy, eserzy, esefy, kadeci) nawet w Trzecim Uniwersale zdołała narzucić narodowi i proklamowanej Ukraińskiej Republice Ludowej wrogą im tezę – „nie oddzielając się od Rosji i zachowując jedność jej”. To złowieszcze „nie oddzielając się” musi obecnie na wieki „odejść w niebyt”, pójść w niepamięć dla każdego sumiennego Ukraińca, pozostawiając „w przyjaciołach” dla raszy chyba tylko diabła, „północnokoreańskiego” dyktatora, „irańskiego” shaheda oraz „Orbana-miłośnika pokoju”. Co do tego ostatniego – najbardziej otwartego putinisty w UE, to Ukraińcy muszą przestać milcząco przyjmować bezpodstawne oskarżenia pod swoim adresem. Bo podstaw u nas do ostrej oceny węgierskiej polityki w ciągu XX wieku w stosunku do Ukraińców jest więcej niż wystarczająco. Wspomnijmy chociaż reakcyjną ustawę oświatową hrabiego Apponyiego (1907), na mocy której na Zakarpaciu zamknięto wszystkie ukraińskie szkoły. Z 571 ukraińskich szkół (1874) w 1915 roku pozostało tylko 18 mieszanych. Zabroniono mówić po ukraińsku, uczyć się, a nawet myśleć. Ustawa brutalnej madziaryzacji wobec Ukraińców podkreślała: „każdy powinien czuć się Węgrem i oddychać węgierskim powietrzem, bo węgierski je chleb”. Czeski pedagog O. Kadner pisał o ukraińskiej szkole początku XX wieku tak: „Bardzo biedne było na Węgrzech zawsze rusińskie szkolnictwo. Tam nie było żadnej rodzimej lub średniej szkoły. Od pierwszego roku nauki używano tylko węgierskiego” (Arżewitin S. Szkolnictwo: Historia wsi werchowińskiej Kołoczawa). Dlatego pretensje nie do Ukrainy, w której praktycznie funkcjonuje najbardziej liberalny model kulturowo-językowy na świecie, a do własnej rewizjonistycznej paradygmatu, który już dwukrotnie ponosi fiasko w wyniku dwóch wojen światowych. Czyżby i tym razem istniał spisek orbanistów z nazistowską raszą, że uda im się coś „odgryźć”? Ale ta karta jest dawno bita, jak i cała strategia Orbana-Putina. Tym bardziej, że w Europie nie można odnaleźć takiego systemu oświatowego (jak w Ukrainie), w którym dzieci mniejszości narodowych zdobywają w klasach 1-11 pełne wykształcenie średnie w języku ojczystym (węgierskim). Prawda, niestety, niezadowalająco władając państwowym?! Dlatego Ukraina musi o tej sytuacji śmiało mówić wszędzie – w ONZ, UE, NATO, UNESCO… I rola dyplomacji, polityki „miękkiej siły”, Ukraińskiego Instytutu, deputowanych, centralnych urzędów, mediów jest szczególnie odpowiedzialna. Przecież wyrwa nawet na tym „pokojowym” odcinku frontu leje wodę na młyn raszystowskiej polityki, dla której niszczenie ukraińskości w jakiejkolwiek formie jest alfą i omegą istnienia imperialnej eresji. Bo przez kilka stuleci uformowała się imperatywna zasada, którą opisywał jeszcze na początku XX wieku M. Michnowski: „czym lepiej dla wielkorusów – tym gorzej dla Ukraińców”. Dlatego naród ukraiński nie może iść na ustępstwa nawet „na pół centymetra”. Ich szkoła, fabryka, gazeta w moskiewskim języku czy liberalny polityk – to wszystko pracuje przeciwko Ukraińcom. Czyżby, na przykład, u kogoś jeszcze zachowały się chociaż jakieś marne iluzje, że infrastruktura energetyczna, obłgazy i obłenerho, które należały (-ą) do kremlowskich oligarchów i promoskiewskich domorosłych zdrajców, nie stanowią zagrożenia dla bezpieczeństwa narodowego? Nasze interesy są polarne, przeciwstawne, nie mają nic wspólnego z Rosją! Zoologiczna nienawiść do Ukraińców, która skupiała się w jej zdziczałych normach behawioralnych, nakreślona wandalizmem – kłamać, okradać, grabić, torturować, zabijać. Jedyny naród na planecie, którego nie dotknęła ewolucja ludzkości. Jeśli moskale mają własną historię (a nie ukradzioną Rusi-Ukrainie), to jest to „historia opriczników Moskwy”. Kłamliwych, wściekłych i zdradzieckich. Wspomnijmy oszukanego „perejasławską zdradą” Bohdana, albo jak moskale drogą podstępnego oszustwa, zaprosiwszy na bankiet, rozprawili się z narodowymi bohaterami Koliszczyzny, Ukrainy – Hontą i Zalizniakiem, kiedy pierwszego oddali na 14-dniowe tortury i śmierć polskim magnatom, a drugiego zniszczyli sami. Czy umowę o „przyjaźni, współpracy i partnerstwie” między Ukrainą a eresją, w której zapisano (art. 2) o nienaruszalności granic. Albo cyniczna polityka „nas tam nie ma” wobec zagarnięcia Krymu i części ukraińskiego Donbasu. Zrozumiał to i demokratyczny świat, chociaż z wielkim opóźnieniem. Niedawno Europejska Służba Działań Zewnętrznych przeprowadziła w Brukseli ważną konferencję na temat manipulacji informacyjnych. Podkreślono wagę walki przeciwko putinowskiej „przemyśle kłamstwa” dla przyszłości świata… Tego niebywałego kłamstwa nie są już w stanie wytrzymać nawet „ichni”, w szczególności czysto propagandowe wydanie „Komsomolskaja Prawda”.
Машинний переклад
Heorhij ŁUKIANCZUK. W stolicy trwa proces dekomunizacji i derusyfikacji. 9 lutego wreszcie zdemontowano pomnik radzieckiego generała Mykoły Watutina, znajdujący się obok Rady Najwyższej Ukrainy. To wydarzenie kijowianie porównują do zburzenia pomnika rosyjskiego komunistycznego wodza Wołodymyra (Uljanowa) Lenina na bulwarze Tarasa Szewczenki podczas Rewolucji Godności. Jeśli pomnik Lenina kojarzył się z twórcą radzieckiego imperium – ZSRR, to pomnik Watutina (stalinowskiego satrapy) kojarzył się z raszystowskim mitem o wielkiej „ojczyźnianej” wojnie i radzieckiej armii-„wyzwolicielce”! Pomnik Mykoły Watutina został wzniesiony nad jego grobem w Parku Maryjskim. Jest to dzieło radzieckiego rzeźbiarza Wuczeticza. Zatem w stolicy usunięto pomnik tego stalinisty – jeszcze większego rzeźnika niż Żukow. Podczas bitwy o Dniepr, którą dowodził Watutin, do działań bojowych masowo angażowano „czarną piechotę” – naprędce zmobilizowanych, nieprzeszkolonych i niewyposażonych chłopców, których rzucano na śmierć podczas forsowania rzeki jesienią 1943 roku. Stalinowski satrapa „zasłynął” tym, że w imię forsowania Dniepru i zdobycia Kijowa do „7 października” jako prezentu dla tyrana Stalina utopił w wodach Dniepru setki tysięcy tak zwanych „czarnoswitoczników”, przymusowo zabranych ze wsi i miast lewego brzegu Dniepru młodych Ukraińców – od 16 lat. (Tak ich radzieccy okupanci-„oswoboditieli” przezwali z powodu tego, że stalinowska władza nawet nie zamierzała ich uzbrajać, ubierać, uczyć bojowego rzemiosła). Według stalinowskiej wizji, ci ludzie byli szkodliwi i niepożądani dla jego reżimu i podlegali likwidacji, do czego wybrano zimne wody Dniepru, niemieckie karabiny maszynowe i pociski wybuchowe. Straty były tak przerażające, że nawet faszystom nie wytrzymały nerwy i w istocie po prostu odstąpili z Kijowa w stronę Żytomierza. Ta antyludzka masakra wywołała naturalną nienawiść do Watutina nawet wśród ukraińskich komunistów oraz nowo utworzonej „radzieckiej” administracji Kijowa i władz radzieckiej Ukrainy w ogóle. I w pełni zasłużona kara za to wojenne ludobójstwo dopadła Watutina na prawym brzegu Dniepru, kiedy z ochroną poruszał się w kierunku zajętych już przez czerwoną armię pozycji do Żytomierza. Na trasie wpadł w zasadzkę, zdołał uciec, ale został ciężko ranny. Do dziś nie ma jasności, kto dokładnie zorganizował zasadzkę. Oficjalna wersja głosi, że byli to ukraińscy nacjonaliści, nieoficjalna – wojskowi i oficerowie tej samej czerwonej armii, którzy sadystę Watutina po prostu znienawidzili za dokonaną rzeź pod pretekstem forsowania Dniepru. Ponadto Watutin brał aktywny udział w przeprowadzaniu sztucznego głodomoru oraz wojnie przeciwko resztkom armii Ukraińskiej Republiki Ludowej i powstańcom Chołodnego Jaru. Wreszcie w stolicy stało się o jedno wspomnienie o krwawym reżimie mniej – strasznego i przygnębiającego idola raszyzmu w centrum Kijowa usunięto. Jeśli chodzi o dalsze losy, właściwie grobu generała Watutina, który pozostał w Parku Maryjskim pod postumentem, to kijowianie proponują ekshumację jego ciała na Łukianiwskim cmentarzu wojskowym. W przeddzień w Kijowie wreszcie usunięto pomnik jeszcze jednego stalinowskiego faworyta – lotnika Walerija Czkałowa. „Stalinowski sokół” testował radzieckie myśliwce i zginął podczas lotu na jednym z nich w wieku 34 lat. Otrzymał tytuł bohatera Związku Radzieckiego po tym, jak rzekomo wykonał pierwszy bezprzesiadkowy przelot z Moskwy do Vancouver przez biegun północny. Sam pomnik Czkałowa nie zostanie wyrzucony na śmietnik. Zgodnie z decyzją Kijowskiej Rady Miejskiej, zasili on ekspozycję Państwowego Muzeum Lotnictwa Ukrainy im. O. K. Antonowa. Ukraina kontynuuje żegnanie się z totalitarno-imperialnym dziedzictwem. Radzieckich pomników staje się coraz mniej. Na Ukrainie, w szczególności w 2022 roku, zburzono pomniki Katarzyny II, Żukowa, Suworowa, Łomonosowa, Puszkina, Gorkiego, radzieckich „oswoboditieli”... W kolejce są inne pomniki, dla których nie ma miejsca w przestrzeni publicznej Ukrainy. Ministerstwo Kultury zdecydowało o zdjęciu z państwowej ewidencji szeregu pomników działaczy radzieckiej epoki, w szczególności w Kijowie pozwolono zdemontować pomniki Kirponosa, Frunzego i Kowpaka, tablicę pamiątkową ku czci marszałka Gieorgija Żukowa na budynku sztabu okręgu, a także popiersie Ołeksandra Bojczenki, biusty Bożenki i Krupskiej. W Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej mają również wyznaczyć miejsce, dokąd przeniosą pomnik Mykoły Szczorsa. Gdy tylko decyzja zostanie podjęta – zostanie wcielona w życie. Jeśli chodzi o pomnik odrażającego bolszewika Szczorsa. Według słów zastępcy przewodniczącego Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej Wołodymyra Prokopowa, który kieruje grupą roboczą ds. badania kwestii usuwania obiektów pamiątkowych związanych z historią i kulturą Rosji oraz ZSRR z przestrzeni publicznej miasta Kijowa: „W stolicy nie ma miejsca na pomniki, rzeźby i tablice pamiątkowe, które przymusowo narzucała nam radziecka władza”. Prokopow jest przekonany, że grupa robocza powinna w najbliższym czasie podjąć decyzję w sprawie zburzenia jeszcze trzech pomników: pomnika Szczorsa, pomnika kijowskich bolszewików, którzy wzniecali kontrrewolucyjne powstanie przeciwko Ukraińskiej Republice Ludowej w zakładzie „Arsenał”, a także pomnika imperialisty Puszkina. Deputowani Rady Kijowskiej na posiedzeniu przemianowali również 31 ulic, zaułków, prospektów i bulwarów, których nazwy są związane z Rosją i radziecką przeszłością. W szczególności prospektowi Zwycięstwa przywrócono historyczną nazwę – Berestejski. Plac Zwycięstwa będzie teraz nazywał się Halickim; szosa Brzesko-Litewska w rejonie swiatoszyńskim – szosą Berestejską. Na zdjęciach: demontaż pomnika Walerija Czkałowa oraz zburzenie pomnika Watutina obok Rady Najwyższej.
Машинний переклад
Jewhen BUKET
W Narodowym Muzeum Rewolucji Godności odbyły się X Czytania Banderowskie na temat „Filozofia ukraińskiego zwycięstwa. Wizja Wielkiej Ukrainy”. Organizatorzy poświęcili wydarzenie tym, którzy oddali swoje życie dla naszej przyszłości i dla Wielkiej Ukrainy. Tegoroczne Czytania Banderowskie przygotowywano i częściowo przeprowadzono w warunkach frontowych. Środki na organizację czytań oraz druk zbioru referatów „Filozofia ukraińskiego zwycięstwa. Wizja Wielkiej Ukrainy” zbierano w całym kraju. A założyciel oraz kilku stałych uczestników wydarzenia dołączyło do udziału w nim z frontu. Wśród żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy, którzy wzięli udział w wydarzeniu dzięki połączeniom, byli: Jurij Syrotiuk – żołnierz-granatnik w składzie oddzielnego pułku szturmowego, założyciel Czytań Banderowskich, Ołeh Tiahnybok – major SZU, Andrij Rudyk – oficer ds. komunikacji w Sztabie Generalnym SZU, Bohdan Hałajko – młodszy sierżant SZU, naczelnik Centralnego Międzyregionalnego jako podstawę rozwoju narodu i czynnik bezpieczeństwa narodowego. W bloku „Świat z Wielką Ukrainą i bez Rosji: nowe perspektywy” mówiono o tym, jak skłonić zachodnich sojuszników do przyjęcia naszej idei rozpadu Rosji na państwa narodowe jako obowiązkowego warunku ukraińskiego zwycięstwa w wojnie; jak USA i reszta świata zachodniego będą odnosić się do Ukrainy, która zwyciężyła w wojnie – państwa z ponadmilionową armią, dużą ilością zachodniego uzbrojenia i znaczącym autorytetem co najmniej na poziomie regionalnym; czy nie będą nastawieni wrogo do swojego potencjalnego konkurenta; jak w przypadku wstąpienia Ukrainy do UE zneutralizować politykę wywyższania praw mniejszości nad większością. W szczególności w walce o całkowite usunięcie moskiewskiej obecności ideologicznej na Ukrainie, pozbywając się ich „języka”, literatury, interpretacji historii i cerkwi; czy Kreml otrzyma wystarczające wsparcie od Chin, Iranu i Korei Północnej, aby wytrzymać konfrontację z Zachodem? Również podczas Czytań Banderowskich odbyło się nagrodzenie zwycięzców Konkursu esejów wśród młodzieży „Filozofia ukraińskiego zwycięstwa. Wizja Wielkiej Ukrainy” oraz prezentacja zbioru „Filozofia ukraińskiego zwycięstwa. Wizja Wielkiej Ukrainy”. Weszły do niego najpotężniejsze prace wizjonerskie. W szczególności z takimi tematami: „Ukraina jako moderator północnej Eurazji”; „Gospodarka wojenna – gwarancja bezpieczeństwa narodowego Ukrainy w XXI wieku”; „Ukraina i wojna: czynniki destabilizacji i stabilizacji bytu narodowego”; „Ukaranie raszystów za zbrodnie w wojnie przeciwko Ukrainie – prewencja dla reżimów totalitarnych świata”; „Duch wojny nikogo nie zwalnia ze służby: jaka powinna być ukraińska pamięć narodowa”; „Uniknięcie katastrofy demograficznej jako priorytet narodowy”; „Filozofia ukraińskiego zwycięstwa. Jaka będzie deokupacja?”; „Weterani wyzwoleńczej wojny rosyjsko-ukraińskiej: od paternalizmu społecznego do pasjonarności gospodarczej” i in. Informacja dodatkowa. Projekt „Czytania Banderowskie” został założony w 2014 roku w szczytowym momencie Rewolucji Godności jako intelektualna dyskusja nad ideami banderowskimi i wypracowanie wizji państwa ukraińskiego. Od tego czasu odbywa się co roku w pierwszych dniach lutego, w czasie utworzenia Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów w 1929 roku jako ruchu, który postawił sobie za cel ustanowienie Ukraińskiego Sobornego Samodzielnego Państwa, jego zachowanie oraz rozwój.
Машинний переклад
Nasz rozmówca Żan Żonjo (ur. w 1954 r.) – znany belgijski pisarz i działacz społeczny. Ukończył Wyższą Szkołę Tłumaczy Międzynarodowych przy Uniwersytecie w Mons oraz Narodowy Instytut Sztuk Widowiskowych (wydział filmu, radia i telewizji) w Brukseli. Pracował w belgijskiej telewizji (m.in. prowadził szereg programów historycznych). Autor zbiorów nowel („Korpus celny”, „Maruderzy ciemności”), powieści („Słowa Maud”, „Rok temu w Sint-Idesbaldzie”; Nagroda im. Auguste’a Michaux Królewskiej Akademii Języka i Literatury Francuskiej Belgii; Nagroda Belgijskich Bibliotek) oraz innych utworów przetłumaczonych na język włoski, rumuński i ukraiński, scenariuszy filmów dokumentalnych i komiksów. Występuje także jako krytyk kultury, koordynator warsztatów twórczego pisania nowel, dziennikarz radiowy (cotygodniowy program „Między wierszami”) i założyciel internetowego radia „Przestrzeń książki”, był redaktorem naczelnym jednego z najbardziej poważanych belgijskich czasopism literacko-społecznych „Marginal”, kierował sekcją frankofońską belgijskiego PEN-centrum Królestwa Belgii, gdzie obecnie pełni funkcję honorowego przewodniczącego. Włączył się w kampanię informacyjną na rzecz Ukrainy w warunkach rosyjskiej agresji, w szczególności wspierając wystąpienia ukraińskich działaczy kultury w paryskim „Le Monde”, belgijskim „Le Soir”, w radiu i telewizji. Dmytro Czystiak: Drogi Żanie, Pańska wielostronna działalność na arenie międzynarodowej, zwłaszcza we frankofońskim środowisku kulturalnym, budzi szczere podziw… Kiedyś na czele legendarnego czasopisma „Marginal”, a dziś jako honorowy przewodniczący frankofońskiego PEN-centrum Belgii i prezes Fundacji Maurice’a Carême’a oraz niestrudzony organizator licznych inicjatyw kulturalnych, stał się Pan niezastąpioną postacią Królestwa Belgii… Sądzę, że warto zacząć od krótkiego przeglądu Pańskich obecnych projektów… Żan Żonjo: Rzeczywiście, moja działalność literacka jest dość różnorodna. Zbiory opowiadań, dwie powieści, liczne artykuły i recenzje, monografia „Sztuka Słowa” o niezapomnianym sekretarzu Królewskiej Akademii Języka i Literatury Francuskiej Belgii Jacques’u De Deckerze należą do tradycyjnego pisarstwa. Istnieje jednak także pisarstwo dźwiękowe w postaci długich wywiadów radiowych (lub wideo, z powodu covidu) z pisarzami, historykami, filozofami, a nawet autorami komiksów. W każdej rozmowie staramy się ustalić, w jaki sposób rodzi się twórczość, czym się karmi – rozpatrujemy różnorodne zjawiska literackie jako sposób rozumienia świata. Wśród dalszych planów jest opowiadanie lub powieść, w której główny bohater przypomina mojego ojca, oczytanego, ale milczącego i ogólnie przygnębionego mężczyznę. Już pojawiał się w szeregu nowel, dlatego głębiej przyglądam się przedstawieniu rzeczywistego i wyobrażonego, właśnie w takim ujęciu przebija prawdziwa istota tego, co ludzkie. Wśród innych projektów jest powieść o wyprawie dookoła świata (w tym także do Ukrainy) belgijskiego dywizjonu samochodów pancernych podczas I wojny światowej, gdzie historia łączy się z fikcją – temat ten podjąłem w zbiorze „Belgia” (2019, Wydawnictwo „Ker”). Uważnie śledzę ekranizację mojej noweli „Obsługa hotelowa”, która ma wejść na ekrany już wiosną. A jeszcze jeden, nie tylko literacki projekt jest mi niezwykle bliski – odwiedzić Ukrainę i wreszcie zaprezentować wydany zbiór nowel „Upojenie książkami” (wydawnictwo „Pinzel”, 2022, przekład Iwana Riabczija), pochwałę czytania, sztuki słowa i wolności myśli – bez nich nie wyobrażam sobie istnienia współczesnego człowieka. D. C.: Pańska twórczość literacka odniosła sukces także wśród czytelników ukraińskich – wraz z wydaniem zbioru „Upojenie książkami”, a także po publikacji nowel w czasopismach „Kijów” i „Wszechświat”. Za wsparcie kultury ukraińskiej został Pan odznaczony dyplomem Kijowskiej Organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Jakie jest obecnie Pańskie kredo twórcze? Ż. Ż.: Niezwykle wzruszyło mnie wydanie tegorocznego zbioru, a także druk w Pańskim przekładzie noweli „Ślady” w belgijskim numerze czasopisma „Wszechświat” (2015, nr 9–10). Niestety, w Ukrainie byłem tylko raz – we Lwowie, na dorocznym kongresie Międzynarodowego PEN (2017), gdzie z radością spotkałem się z Andrijem Kurkowem (autorem ciepłej przedmowy do mojej ukraińskiej książki) oraz z zaproszonymi gośćmi, Paulem Austerem i Philippe’em Sandsem. Moje kredo, gdy chodzi o Ukrainę (przeciwko której rozpętano nieludzką agresję) – to nadal rozpowszechniać, dostępnymi nam pokojowymi środkami, to, czego może nas nauczyć ukraińska historia, ukraińska literatura, w szczególności w kwestii przesłanek tej wojny. Dlatego w środkach masowego przekazu wspierałem publikację wywiadów z Andrijem Kurkowem (znanym u nas posłańcem pokoju), Iwanem Riabczijem (wydawcą i tłumaczem „Tintina”) i z Panią (a oprócz twórczości poetyckiej i tłumaczeniowej tyle Pani robi dla upowszechniania ukraińskiej historii i literatury w świecie frankofońskim…). Moim zdaniem solidarność pisarzy w krajach frankofonii, w Europie i ogólnie na świecie jest niezwykle ważna i należy ją wszelkimi sposobami wspierać. Oczywiście międzynarodowy PEN to struktura koordynująca ten proces, ale nieustanna praca musi być prowadzona również w zakresie informowania o nowych wydawnictwach z historycznej i literackiej ukrainistyki, do czego przyłączyliśmy się także my, z serią wywiadów. Być może to właśnie literatura (choć jej historyczność jest artystyczna) wnika w nasz czas znacznie głębiej niż jakikolwiek inny środek komunikacji. Dlatego w krajach totalitarnych to książki jako pierwsze wrzucano do ognia – słowo stanowi dla nich największe zagrożenie. Dlatego, określając swoje kredo twórcze, zauważę, że źródło i sens twórczości literackiej są dla mnie następujące: pisarstwo jest nieodzownym sposobem poznawania rzeczywistości. A walka pisarza o prawo do wolności trwa co chwilę – o tym nie wolno zapominać. D. C.: Rosyjska agresja przeciwko Ukrainie w uderzający sposób zmieniła nasze życie. Niektórzy specjaliści mówią o ludobójstwie ukraińskiej cywilizacji europejskiej. Jak wojna w Ukrainie jest odbierana w społeczeństwie belgijskim? Ż. Ż.: Przede wszystkim chciałbym zwrócić uwagę na słowa „cywilizacja europejska”. Właśnie one, moim zdaniem, najbardziej przemawiają do Belgii (nasze państwo jest jednym ze współzałożycieli Europejskiej Wspólnoty w 1957 r.), właśnie w nich – klucz do zrozumienia rosyjskiej agresji przeciwko Ukrainie. Nie mogę mówić za wszystkich Belgów, ale powiem o odczuciach, które są właściwe większości moich rodaków, a także ogólnie Europejczyków. Należę do pokolenia, które urodziło się kilka dziesięcioleci po zwycięstwie w II wojnie światowej, dlatego nigdy nie byłem świadkiem wojny na terenie wspólnoty europejskiej. Właściwie jednym z zadań budowy jednej Europy było także to – poprzez rozwój więzi gospodarczych zabezpieczyć się przed nowymi konfliktami po I i II wojnie światowej. W jednej noweli wspominam o dziadku, który ucierpiał w wyniku ataku gazowego w I wojnie światowej, a ponadto o sławnym wystąpieniu Wiktora Hugo na Światowym Kongresie Pokoju w 1849 r., gdy pisarz zwrócił się z poruszającym apelem do narodów świata, z ideą zbudowania wspólnoty europejskiej, z jedną walutą! Zaznaczę – z taką propozycją zwrócił się właśnie pisarz! Można przypomnieć także słowa Jeana Monneta: „Gdyby wszystko można było zacząć od nowa (chodzi o utworzenie Europejskiej Wspólnoty), zacząłbym od sfery kultury…”. I choć ta wypowiedź nie została udokumentowana, często się ją przywołuje, i to już wystarcza, by przekonać się o jej nagłości. Te straszliwe obrazy, które docierają do nas z Ukrainy, ucieczka ludności cywilnej, liczni przesiedleńcy –
wszystko to wywołuje rozpaczliwe wspomnienia moich rodziców i dziadków. W tym upiornym powtarzaniu Historii – los niedoli, przeciwko któremu trzeba walczyć, demaskując go, ukazując jego historyczne uwarunkowania i uczłowieczając go, tym właśnie zajmuje się literatura. D. Cz.: Pana wsparcie dla kultury ukraińskiej poprzez wystąpienia w środkach masowego przekazu budzi u Ukraińców szczerą wdzięczność. Kijowska organizacja Krajowego Związku Pisarzy wspólnie z instytucjami-partnerami, w tym Europejską Akademią Nauk, Sztuk i Literatury, założyła Instytut Badawczy Międzynarodowej Dyplomacji Literackiej, do którego prac przyłączył się również Pan. Jakie dalsze inicjatywy w tym kierunku wydają się Panu stosowne? Ż. Ż.: Dyplomacja literacka to rzeczywiście ważna sprawa i chętnie przyłączam się do tej inicjatywy. Kultura w ogóle, a literatura w szczególności, są wyjątkowymi sposobami spojrzenia na historię i teraźniejszość, ponieważ uczłowieczają wielkie wstrząsy społeczne. Ponownie przywołam Victora Hugo: czy nie w „Nędznikach” czytamy najstraszniejszy opis bitwy pod Waterloo? Całym sercem, całą siłą sztuki pozwala nam on zrozumieć i przyswoić tragedię wojennej konfrontacji poprzez jej uczłowieczenie. Pisarze, którzy naprawdę poświęcili się dyplomacji literackiej – to oni przybliżają pokój, którego pragniemy wszyscy. Literatura to opór, jest to dla mnie oczywiste. O tym mówi się w noweli o nieuchronności sprawiedliwości z mojego przetłumaczonego zbioru. Co do przyszłych inicjatyw, może ich być wiele (wywiady, tłumaczenia, recenzje, wydania) i w całości poszerzą pole naszej wspólnej świadomości – nieuchronnego oporu wobec wojen. Projekty literackie powinny sprzyjać wymianom, lepszemu poznawaniu kultur, aktywnej solidarności – kolokwia i spotkania literackie, zebrania w regionalnych oddziałach międzynarodowego PEN, inicjatywy tłumaczenia literatury ukraińskiej… W ten sposób coraz szerzej rozbrzmiewa nieunikniona rola pisarzy w niesłabnącym przebudzeniu ludzkiej świadomości. D. Cz.: Czy Ukraina może stać się częścią cywilizacji europejskiej i Unii Europejskiej? Ż. Ż.: Nie będąc specjalistą w dziedzinie technicznych procedur uzyskiwania członkostwa w Unii Europejskiej, nie będę o tym mówić. Ale całym sercem pragnę, by Ukraina przyłączyła się do niej w dowolnej dla niej do przyjęcia formie. I jestem głęboko przekonany, że tak się stanie, pamiętając o obu dziadkach, którzy cudem przeżyli I wojnę światową, ale potem dziadka ze strony ojca rozstrzelano na początku II wojny światowej za udział w ruchu oporu. Oni tego nie zobaczyli, lecz do dziś jedyna europejska flaga ze złotymi gwiazdami na niebieskim tle od dziesięcioleci omija pola wojny…
Rozmowę przeprowadził Dmytro CZYSTIAK
Машинний переклад
Jurij MOSENKIS, honorowy akademik NAM Ukrainy
W italijańskim wydawnictwie „I Quaderni Del Bardo” ukazało się znaczące wydanie – antologia ukraińskiej poezji „Sonaczne klarnety” w przekładzie na język francuski i włoski, do której weszły utwory ponad 50 autorów, m.in.: Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Łesi Ukrainki, Wołodymyra Swidzinskiego, Pawła Tyczyny, Maksyma Rylskiego, Andrija Małyszki, Dmytra Pawłyczki, Borysa Ołijnyka, Mykoły Winhranowskiego, Iwana Drača, Ołeksija Dowhoho, Wiktora Kordunа, Pawła Mowczana, Mykoły Worobjowa, Rajisy Łyszy, Wasyla Holobородька, Ljubow Hołoty, Hałyny Kyrpy, Mychajła Syduržewskiego, Marii Morozenko, Inny Kowalczuk, Wiaczesława Huka, Anny Bahrjanej, Iryny Szuwalowej, Dmytra Drozdowskiego i in. Redaktorem i autorem francuskiego przekładu (który wiosną 2022 roku ukazał się w Rouen nakładem wydawnictwa Christophe Chomana) jest zastępca przewodniczącego Kijowskiej Organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki Dmytro Czystiak. Redaktorkami i autorkami przekładu włoskiego są znana poetka, członkini Europejskiej Akademii Nauk, Sztuki i Literatury, Prezes Międzynarodowego Festiwalu Poetyckiego „Europa w wierszach” Laura Garavalia oraz znana badaczka romanistka, wykładowczyni Uniwersytetu Mediolańskiego Annarita Tavani, a ilustratorką jest Inna Kazimirowa. Jak zaznaczył we wstępie Dmytro Czystiak, „pięćdziesiąt kilka autorów pod jedną okładką daje pewne wyobrażenie o współczesnych tendencjach rozwoju ukraińskiej poezji – od jednego z twórców nowożytnej literatury pięknej, Tarasa Szewczenki, poprzez wybitnego przedstawiciela modernizmu Pawła Tyczynę, który wywarł istotny wpływ na neomodernistyczny nurt szістдесятników, a także poprzez dalsze istotne poszukiwania poetów „szkoły kijowskiej” aż po pokolenie autorów dwudziestych lat dwutysięcznych”. Natomiast Laura Garavalia napisała na stronie w serwisie Facebook: „prawie rok pracy – znak solidarności z narodem, który cierpi z powodu grozy tej upiornej wojny, a panoramiczny przegląd niemal dwustu lat ukraińskiej poezji – swoista rekonstrukcja historii i kultury narodu ukraińskiego”, zauważając, że przed nimi nowe projekty na rzecz upowszechniania naszej kultury w świecie włącznie italiańskojęzycznym.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
i do dziś zwolennikami starej słowiańskiej cerkwi, podległej moskiewskiemu patriarsze, że popieracie nieprawdę ludzką przeciwko prawdzie Chrystusowej, że jeśli nie dążycie do wolności cerkiewnej, do wyzwolenia Ukraińskiej cerkwi, idziecie przeciwko testamentom Chrystusa, przeciwko nakazom św. Apostołów”. Mój towarzysz z dzieciństwa w Hnidynie, Tola Hałatenko, opowiedział kiedyś po prostu tragiczną historię z życia jego rodziny. Poprosiłem Anatolija Iwanowicza, jednego z pierwszych przywódców Ruchu w Boryspolu, o zapisanie wspomnienia. Podaję, zachowując autorską pisownię i stylistykę. (U nas wieś tak właśnie nazywali – „HnidEn”): „W drugiej połowie lat 50. mój kuzyn w trzecim pokoleniu Anatolij Załoznyj pokazał mi w komórce siwego dziadka z brodą. Powiedział, że to jego dziadek, a mój pradziadek, że jest byłym księdzem. Prosił, żeby nikomu o tym nie mówić. Do tego czasu wiedziałem, że sąsiedzi do nich nie zachodzą, pokłócili się. Miałem wtedy 10–11 lat. ...Kilka lat temu z archiwów KGB pomogli mi wydostać »sprawę karną« mojego dziadka Mychajłowskiego. Ze »sprawy« dowiedziałem się, że jego ojciec, Wasyl Petrowycz, ksiądz, służył we wsi Bortnyczi w parafii greckokatolickiej. Dziadek nie chciał być księdzem, więc kupiono mu ziemię we wsi Hnidyn, 12 dziesięcin ornej, 8 – łąk. Do Hnidyna przeprowadziły się z nim siostry, Olha i Hałyna. Po zamążpójściu zmieniły nazwiska odpowiednio na Załozna i Koszarna. Wtedy zrozumiałem, że Olha Załozna, siostra mojego dziadka, rozstrzelanego, ukrywała swojego ojca przez ponad 20 lat, dlatego że wtedy cerkiew była AUTOKEFALICZNA (wyróżnienie autora). Za to NKWD rozstrzeliwało, a rodzinę – na Sybir”. Metropolita i proboszcz Sofii Kijowskiej Wasyl Łypkiwski odnawiał macierzystą autokefaliczną prawosławną ukraińską cerkiew od rewolucji lutowej 1917 roku. Utopijnie socjalistyczna Centralna Rada Ukrainy wahała się w tej kwestii. Jednak chcieli oddzielić cerkiew od państwa. Ale od jakiego – nie wiedzieli. Hetman Pawło Skoropadski i Dyrektoria uważali, że oddzielanie cerkwi od państwa nie jest na czasie (?!). Dopóki ukraińska państwowość nie okrzepła, nie można tego robić ze względów bezpieczeństwa narodowego (!). Nikt nie wątpił, że cerkiew powinna być ukraińska. „Pierwszy Wszechukraiński sobór cerkiewny zebrał się w Sofii Kijowskiej 14 października 1921 roku i ogłosił autokefalię UPC. Przejście Kijowskiej cerkwi pod zwierzchnictwo Patriarchatu Moskiewskiego w 1686 roku uznano za niekanoniczne, nabożeństwa miały być prowadzone w języku ukraińskim. Wasyla Łypkiwskiego niemal jednogłośnie wybrano metropolitą kijowskim i całej Ukrainy” (z Wikipedii). *** Muszę zastrzec, że nie piszę zarysu religioznawczego. My z wami jedynie podróżujemy światopoglądowo, odnotowując przy okazji, na ile jesteśmy przywiązani do wiary przodków, włącznie z przedchrześcijańską, i czy jest prawosławną ta cerkiew, gdzie Boga podmieniono carem lub wodzem. Kreml nie rejestrował „swoich” cerkwi przez wiele dziesięcioleci. Czekiści nie spuszczali oczu z metropolity Andrzeja Szeptyckiego, uznając go za najwyższy autorytet duchowy na terenach już sowieckiego imperium. Istnieją wszelkie podstawy, by uważać, że w Moskwie chcieli nakłonić go do zjednoczenia Cerkwi. W 1990 roku zwierzchnikiem Autokefalicznej Cerkwi Ukrainy na Soborze w Kijowie wybrano patriarchę Mścisława (Skrypnyka), chorążego wojska UNR, uczestnika „Zimowego marszu” 1919 roku, bratanka Symona Petlury. Jest pochowany w USA, a nie w Sofii, zachowanej dla Ukrainy oraz chrześcijańskiego i całego kulturalnego świata przez metropolitę Wasyla Łypkiwskiego. Tak historia w osobach odzywa się w życiu duchowym narodu. ...Świątynia w Hnidynie mogła spłonąć z powodów bytowych, niekryminalnych. W wyniku nieszczęśliwego wypadku. Jednak wspólnota podeszła do zdarzenia odpowiedzialnie, jak do sprawy o znaczeniu państwowym. Historyczny ekskurs dowodzi: kiedy władza ocenia cerkiew po moskiewsku i bolszewicku, traktuje ją jak dyskotekę dla emerytów, to przegrywa w odbiorze społecznym. Włączenie wartości chrześcijańskich wzmacnia charakter państwowy.
Машинний переклад
Wiara moja jest chwiejna i interesowna. Choć przez całe życie dla siebie o nic Boga nie prosiłem. A wczoraj... Jedno płacze, drugie się oburza, trzecie żartuje, czwarte wymyśla… Życie jak życie. Wysłuchuję, jak ktoś niby mnie kocha, w dziwny sposób wyobrażając sobie ten stan bez poświęcenia. Albo szlocha z bólu: ja, na głos, proszę o uspokojenie, a w myślach błagam, żeby przestał, bo serce boli mnie już od tygodnia. Ludzi na Ziemi jest więcej niż wczorajszych rozmówców. Przed nimi, wychodzi na to, w ogóle trzeba się chować. Ale takiego miejsca nie ma. Trzeba jednak prosić. Chyba nie Boga, a Mikołaja Cudotwórcę: pomóż i umocnij! Mówię przecież, chwiejna i interesowna. Wiktor TIUTIUN *** 20 stycznia 2023 roku we wsi Hnydyn spłonął kościół. Wydarzenie zwyczajne dla przygody i tragiczne dla mnie. Ogień przychodzi, by oczyścić. Przemyślenie znaku, uświadomienie go nie przerażało, ale zmuszało do przewalenia góry myśli, dlatego w domysłach pomyliłem mnicha Iwana Wyszeńskiego z księdzem Iwanem Nekraszewiczem. Naprzeciwko kościoła rosły moje dzieciństwo i młodość, odbyły się pierwsze rozmowy o wierze z diakiem Mikołajem i o ateizmie z sekretarzem organizacji partyjnej Piwtorackim. Bo łamałem sobie głowę jeszcze od czwartej klasy nad listem Iwana Nekraszewicza do „hnydyńskiego”, jak nam mówiono, „popa”, chociaż w oryginale tytuł czyta się tak: „Pismo, pisane do hnydyńskiego księdza Ioanna Filipowicza, i do jego syna Piotra, i do diaczka Stefana Krynickiego”. Iwan Gieorgijewicz Nekraszewicz urodził się we wsi Wyszeńky w rejonie boryspolskim. To w sąsiedztwie Hnydynia. Wykształcenie zdobył w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, kontynuował ojcowską służbę wierze chrześcijańskiej, wszedł do literatury ukraińskiej jako spadkobierca polemisty Iwana Wyszeńskiego, mianowany zastępcą metropolity kijowskiego. Mnie ochrzczono w Wyszeńkach. Nic nie jest przypadkowe: lewobrzeżne kościoły na południe od Kijowa połączone są wieloma wydarzeniami historycznymi i osobistościami. Kiedyś w Monasterze Florowskim na Podolu wpadł mi w oko dokument, w którym poświadczano, że pułkownik kozacki Hryhorij Hulanycki przekazuje należące do niego wsie Hnydyn i Wyszeńky we władanie temu monasterowi. (Już nie przypomnę sobie, czy wskazywano tam wieś Bortnyczi i czy chodziło o „własność”, czy o „władanie”. Wszystko to miało znaczenie dla wydarzeń w przyszłości). Życie kościelne i duchowe w wymienionych wsiach rozwijało się dramatyczną i krwawą drogą po podboju Lewobrzeżnej Ukrainy przez Carstwo Moskiewskie. Pierwszy i najcięższy grzech kłamstwa spadł na ludzkie dusze na tych i innych naszych ziemiach. (Później wyjaśnię tę myśl). Jeśli kłamstwo we współczesnym wyjaśnieniu jest substancją wirtualną, to nieszczęście od niego jest fizyczne i materialne, dotkliwe. Znany jest list Hryhorija Hulanyckiego do hetmana Iwana Wyhowskiego. „Moskwa nadciąga bezbożna ze swawolnikami, gdzie nikomu nie odpuszczają, wszystko ogniem i mieczem pustoszą, cerkwie Boże palą i monastery, księży i mnichów oraz mniszki bez żadnego miłosierdzia zabijają, a ponadto nad paniami dobrymi, dziewkami i dziewicami gwałt czynią, piersi tną i małym dzieciom nie przepuszczają, oczy wyłupiają i gorzej niż poganie”, – pisze hetman nakazowy 31 października (10 listopada nowego stylu) 1658 roku. Czy nie to samo czynili raszystowscy najeźdźcy od 24 lutego 2022 roku? *** W latach 90. rozmawiamy z ciotką Paraską w Wyszeńkach. Skądś wzięło się o nabożeństwie (ona w świątyni śpiewa, ją wołają, by „odczytywała” zmarłych). Ona i mówi: – U was w Hnydynie cerkiew jakaś... – I ciotka zacięła się, wspomniawszy charakter bratanków. – Jaka u nas Cerkiew?! – Jakaś nie taka... – Kiedy wy mnie w Wyszeńkach chrzciliście... – Wtedy w Hnydynie w ogóle batiuszki nie było... Czymże jest „nasza cerkiew”? Dlaczego ich na Ukrainie tak dużo, zwłaszcza po „zjednoczeniu”? Niektóre segmenty życia społecznego są na Ukrainie tabuizowane. W szczególności ludzie, nie umawiając się, zabronili sobie omawiać działalność moskiewskiej i życie trzeciej (Filaretowej) cerkwi prawosławnej. Z tym niby wszystko jasne: życie duchowe to szczególna i osobista sfera, chociaż wolność wyznania nie jest powodem do utajniania się. We wrześniu 2022 roku w ten milczący spisek wmieszał się Główny Zarząd SBU w obwodzie kijowskim. Faktycznie zabronili władzom lokalnym agitować za przejściem ośrodków religijnych sekty moskiewskiej do jedynej Prawosławnej Cerkwi lokalnej na Ukrainie. Ich zdaniem procesy te „zagrażają bezpieczeństwu narodowemu”. Mniej więcej tak eks-generał Naumow radził nie bronić Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. 17.09.2022 roku zwolniono ze służby Jurija Pałahniuka, który podpisał list. Ustaliłem z oficjalnych źródeł, że Świątynia św. Mikołaja w Hnydynie spłonęła doszczętnie, do środka spadły resztki kopuły z krzyżem – ściany pozostały. Wspólnota i aktyw terytorialny zareagowały natychmiast. Odbudową świątyni zajmie się rada wiejska, komitet organizacyjny będzie zbierał potrzebne środki, działkę ziemi wyznaczą i sformalizują jako własność wspólnoty, a budowlę kultową przekażą w użytkowanie parafianom. *** „Nasza cerkiew”, moim zdaniem, to Autokefaliczna Prawosławna Cerkiew Ukrainy. I to nie żart, a fakt. Chociaż jej parafian drażniono „samoswiatami” i „lipkiwcami”. Pierwszego metropolitę NASZEJ CERKWI (wyróżnienie autora) Wasyla Łypkiwskiego czekiści rozstrzelali w 1937 roku. Odrodzona przez niego ukraińska cerkiew w 2018 roku weszła w skład Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. Mam nadzieję, że moi przyjaciele wiedzą, dlaczego Święty Ogień rozjaśnił zarośla Zalesia oraz jak kościelne pierworództwo moskiewscy diacy ukradli kijowianom. Zaznaczę tylko, że misyjny wyczyn mnichów z Ostroga i rektora Kijowskiej Akademii Duchownej Teofana Prokopowicza obróciły się utratą Cerkwi, a próby metropolity Andrzeja Szeptyckiego założenia w imperium metropolii greckokatolickiej ostatecznie zakończyły się zamordowaniem przez czekistów jego brata Klemensa Szeptyckiego. Na Ukrainie represjonowano wszystkich duchownych NASZEJ CERKWI. Słowa z kazania wielomęczennika Wasyla Łypkiwskiego i dziś są aktualne: „Wiedzcież wszyscy ci, którzy uważacie się tu na Ukrainie jeszcze”
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
były podporządkowane greckokatolickiemu biskupowi mukaczewskiemu. W 1735 roku, po śmierci biskupa Dosyfeja, państwo węgierskie zakazało wybierania nowego biskupa prawosławnego. Warto zauważyć, że dla Węgrów nie istniała różnica między grekokatolikami a prawosławnymi – dla nich była to jedna prawosławna cerkiew. Tak samo jak dla samych chrześcijan-prawosławnych, którzy ze względu na obiektywne warunki historyczne zawarli Unię – umowę o sojuszu, o podporządkowaniu cerkwi prawosławnych Rzymowi. Po zakazie posiadania własnego biskupa nosicielami prawosławia pozostawały klasztory, a według danych Hruszewskiego w XVIII wieku na Zakarpaciu nie brakowało prawosławnych duchownych, ponieważ wyświęcali ich sąsiedni biskupi mołdawscy i serbscy. Po utworzeniu Czechosłowacji, do której w wyniku pierwszej wojny światowej włączono Zakarpacie, nowa władza nie uważała już przejścia ludności z greckokatolicyzmu na prawosławie za niebezpieczne dla siebie, więc pojawiła się tu wolność religijna. Eparchia prawosławna została odnowiona w składzie Cerkwi serbskiej. W 1936 roku w skład eparchii mukaczewsko-preszowskiej wchodziło 160 tysięcy parafian. W czasie drugiej wojny światowej Zakarpacie zostało okupowane przez Węgry. Władze węgierskie wydaliły biskupa Cerkwi serbskiej i miały plan utworzenia na Zakarpaciu autokefalicznej cerkwi prawosławnej. Po aneksji Zakarpacia przez Związek Radziecki w 1949 roku eparchia mukaczewska została siłą włączona pod jurysdykcję Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Rosyjska cerkiew prawosławna patriarchatu moskiewskiego na Ukrainie została utworzona dekretem Stalina. Ale nie będziemy o tym tutaj mówić, kto zechce, sam znajdzie informacje. W najnowszych czasach, po rozpoczęciu wojny, po napaści Moskwy-Rosji na Ukrainę, cerkiew prawosławna postanowiła odłączyć się od patriarchatu moskiewskiego. Ale czy rekin puści rybę, która już ma w żołądku? Oczywiście, że nie! Młodzi patriotyczni duchowni prawosławni szukają dróg wyjścia z sytuacji, lecz doświadczenie przynależności do wrogiego patriarchatu, a także sam patriarchat moskiewski, ich nie puszczają. W 2019 roku Patriarcha Ekumeniczny przywrócił Tomos Cerkwi Prawosławnej Ukrainy, który ta miała od 988 roku. Całkowicie naturalnym byłoby przejście Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej patriarchatu moskiewskiego do Cerkwi Prawosławnej Ukrainy. A co z parafianami? Przecież nigdzie nie przechodzą! Jak chodzili do swojej cerkwi, tak będą chodzić. Tak samo jak ich przodkowie nie zauważą przejścia z jednego podporządkowania pod inne. Przecież w naszej historii takie zdarzało się już kilkanaście razy. Będą modlić się do Boga, a nie do duchownych. Dla przeważającej większości prawosławnych nie ma żadnej różnicy, jak nazywa się ich cerkiew, komu podlega i co jest napisane na pieczęci cerkiewnej. Bo Bóg jest jeden. Nasz naród jest mądry. Jestem dumny, że należę do narodu ukraińskiego, że jestem jego cząstką. Czas wszystko postawi na swoje miejsca. I powtórzę jeszcze raz: decyzję o przejściu powinni podejmować parafianie każdej konkretnej cerkwi. I Dołżańskiej, i Prybrzeżańskiej, i Bronkiwskiej… I wszystkich cerkwi w gromadzie, obwodzie, na Ukrainie. Nie wtrącam się i nie agituję, po prostu dzielę się informacją. A ja jeszcze tęsknię za czasami, gdy wszyscy trzej dołżańscy duchowni siedzieli przy jednym stole i życzyli sobie nawzajem pokoju, zgody, łaski. Ojciec Wasyl Slywka, który służył w naszej świątyni przez kilka dziesięcioleci i ma niezaprzeczalny autorytet, nigdy nie mówił, że chodzenie do innej cerkwi jest grzechem. We wszystkie świąta parafialne procesje szły od jednej świątyni do drugiej. Ludzie szanowali i szanują przekonania innych ludzi, w tym, a przede wszystkim, także religijne. U nas nigdy nie było konfliktów międzywyznaniowych. Mam nadzieję, że nigdy nie będzie. Bo Bóg jest jeden! Pokój wam, drodzy bracia i siostry. Bądźmy mądrzy i silni! Przybliżajmy nasze zwycięstwo na wszystkich frontach i każdy na swoim miejscu. Chwała Ukrainie!
Машинний переклад
Wasyl KUZAN, Zakarpacie
W swoich publikacjach z zachwytem opowiadałem o ulicy kościołów w Dowhem. U nas, przy ulicy Sicziowych Striltsiw, wybudowano trzy świątynie, oddalone od siebie o 100–200 metrów. Najstarsza cerkiew (greckokatolicka, którą w latach niepodległości ponownie poświęcono jako prawosławną i zamieniono krzyże na cebulaste kopuły) powstawała w latach 1909–1912. Ludzie nazywają ją Wielką Cerkwią. Nowe kościoły rzymskokatolicki (1999 r.) i greckokatolicki (2002 r.) zbudowano według oryginalnych projektów i one zdobią centrum wsi. Po drugiej stronie drogi, naprzeciw rzymskokatolickiego kościoła, stoi jeszcze stary kościół rzymskokatolicki, zbudowany z drewna bez jednego gwoździa. A za placem Piac, za Wielką Cerkwią, znajdowała się także synagoga. Lecz rosyjsko-radzieccy okupanci wypędzili Żydów ze wsi, a w ich budynku urządzili klub. Ale o ulicy kościołów warto mówić nie tylko jako o unikalnym zespole architektonicznym. Dowhe można brać za wzór tolerancji i szacunku dla przekonań religijnych, politycznych i innych ludzi, którzy żyją obok siebie. W tym samym czasie we wszystkich obiektach kultu odprawia się nabożeństwa. Ludzie chodzą tam, dokąd chcą, i nikt nikomu niczego nie nakazuje. Konflikty na tle religijnym nigdy tu nie miały miejsca. Na masowych uroczystościach, zwłaszcza przy poświęceniu dwóch kaplic i krzyża przy wjeździe do wsi, byli obecni trzej duchowni i to tylko dodawało nam jedności. Bo Bóg jest jeden i dla Boga zupełnie nie ma znaczenia, w jakiej świątyni, przy jakiej kaplicy, przy jakim krzyżu, czy we własnym domu, czy pośrodku pola zwracasz się do Niego w modlitwie. Najważniejsze, by twoja modlitwa była szczera. W Dowhem zupełnie normalną sytuacją jest, gdy prawosławni przechodzą do greckokatolickiego kościoła. Jeśli człowiekowi tam bardziej się podoba, jeśli ma inne ważne powody, niech idzie tam, dokąd nakazuje mu dusza, rozum, wiara. Ale kim są grekokatolicy? To ci sami prawosławni, którzy podporządkowują się Rzymowi. Zatem, w głównym rachunku, prawosławni pozostają prawosławnymi, tylko chodzą do innej świątyni. Symboliczne jest, że greckokatolicka świątynia św. Ilii została zbudowana u nas pomiędzy starą, obecną cerkwią prawosławną a kościołem rzymskokatolickim. Również w Dowhem zupełnie normalnie odbiera się przejście prawosławnych do kościoła rzymskokatolickiego. Bo jeśli prawosławna kobieta wyszła za mąż za rzymskokatolika, zaczyna uczęszczać do kościoła katolickiego. To naturalne, tak powinno być. Czy to grzech wobec Boga? Nie! Bo Bóg jest jeden i dla Boga nie ma znaczenia, gdzie oddajecie Mu chwałę. Czy to grzech z punktu widzenia duchownych? Tak! Być może mają oni ku temu istotne podstawy, ale nie będziemy na tym kłaść nacisku. Dziś dojrzała potrzeba przejścia prawosławnych spod moskiewskiego podporządkowania do Prawosławnego Kościoła Ukrainy. I tu zaczynają się różne spekulacje i manipulacje, które produkują moskiewscy propagandyści, a niektórzy duchowni wkładają je w usta parafian. Na przykład: „My, prawosławni, nigdy nigdzie nie przechodziliśmy!”, „Kościół to nie skarpetki, żeby go zmieniać!”, „Jesteśmy jedynym kanonicznym kościołem, a wszyscy inni pójdą do piekła!”, „Tylko my wierzymy poprawnie!”, „Nikt nam nie będzie mówił, dokąd mamy przechodzić!” itp. Z różnych źródeł zebrałem trochę faktów i podzielę się nimi z wami. Czytajcie, analizujcie, sprawdzajcie, myślcie. Zacznę od daleka. Rozłam chrześcijańskiego Kościoła nastąpił w 1054 roku („Wielka schizma”) – ostateczny podział chrześcijańskiego Kościoła na katolicki, pod przewodnictwem papieża rzymskiego, oraz prawosławny, w którym decyzje podejmuje się soborowo, przez Kościoły lokalne na czele z patriarchami. Przy tym, z punktu widzenia katolików, od Jedynego Powszechnego Apostolskiego Kościoła odłączyli się prawosławni („schizmatycy”), a z punktu widzenia prawosławnych – odłączyli się katolicy („łacinnicy”, „papiści”). Rozłam przez wieki swego istnienia towarzyszyły liczne spory teologiczne, a także konflikty wojskowe i polityczne, przede wszystkim we wschodniej Europie, gdzie historycznie przebiegała granica wpływów struktur kościelnych Wschodu i Zachodu. Początki chrześcijaństwa na terenie Zakarpacia sięgają czasów Cyryla i Metodego (druga połowa IX w.). Według podań Cyryl i Metody, idąc na Morawy, przez kilka miesięcy mieszkali na Zakarpaciu i od nich Zakarpatczycy otrzymali wiarę chrześcijańską oraz nabożeństwo w języku cerkiewnosłowiańskim. Настоятель soboru Wzniesienia Krzyża w Użhorodzie, o którym pisałem osobno, twierdzi, że w tym okresie w Kijowie panowało „dzikusterstwo”, a historia twierdzi, że pierwszą świątynię (Ilińską) w stolicy zbudowano w 945 roku. W okresie rozkwitu Rusi Kijowskiej (IX–X w.) zakarpacka eparchia prawosławna była podporządkowana metropolii kijowskiej. W
XI–XII w. z Rusi-Ukrainy (Kijowa i Galicji) na Zakarpacie sprowadzano książki cerkiewne, które następnie przepisywano w klasztorach mukaczewskim, hruszowskim (rejon tiaczowski eparchii chuskiej) i innych. Po rozpadzie Rusi Kijowskiej i utworzeniu Królestwa Ruskiego eparchia zakarpacka przez pewien czas wchodziła w skład metropolii halickiej. W XVI wieku istniała tu własna eparchia, podporządkowana patriarsze serbskiemu. W 1646 roku zawarto unię użhorodzką. Jednak unia nie odniosła tu takich sukcesów jak w Galicji. We wschodniej części Zakarpacia unia nie nadeszła od razu, ponieważ to terytorium uważano za należące do biskupów mołdawskich. Dopiero w 1720 roku wszystkie klasztory prawosławne i
Машинний переклад
Taki zamaskowany cel ma rozkaz ministra edukacji i nauki Ukrainy Serhija Szkarleta o zniesieniu historii Ukrainy i literatury jako obowiązkowych przedmiotów podczas ZNO. Dzieje się tak mimo niedwuznacznej potrzeby posiadania naszej świętości – Hymnu Narodowego Ukrainy. Nie trzeba być specjalistą, by wiedzieć: te przedmioty są fundamentalne w kształtowaniu świadomości młodzieży, w orientacji politycznej. Szczególnie dla przyszłych obrońców Ukrainy. Dokument poniża naszą godność narodową, podkreśla naszą niższość, rozbraja młode pokolenie w wojnie ideologicznej z moskiewskimi mistrzami dezinformacji. Właśnie ci zawodowi kłamcy, którzy dawno przewyższyli Goebbelsa, już rzekomo godnie ocenili starania ministra i obiecali mu się kiedyś odwdzięczyć. Nazwali dokument strategicznym i perspektywicznym. Dla nich nasza stałość i zwycięstwo są ością w gardle, bo świat dziwi się nami i jest z nas dumny: „druga armia świata” usiała trupami swoich żołnierzy część terytorium Ukrainy, zasiała ją złomem wczorajszego sprzętu bojowego. I jest to rezultat nie tylko pomocy Zachodu i USA. Mamy niewidzialną, potężną broń – ruch narodowy naszych przodków, a nasi wojownicy są z tego rodu, kozackiego. Mimo moskiewskiej pychy i znacznych rezerw mięsa armatniego podli agresorzy boją się, by nasze Siły Zbrojne nie powtórzyły tego, co zrobili sławni kozaczkowie pod wodzą hetmana Iwana Wyhowskiego. Na kapustę posiekali wyborowe wojsko moskiewskie i dotarli do Moskwy. Car ogłosił żałobę… Ciężka walka o niepodległość wyłoniła całą plejadę narodowych bohaterów. A jakich olbrzymów ducha i talentu wydała nasza ziemia! Wymieńmy tylko dwóch – Taras Szewczenko i Iwan Franko. Nasza hojna ziemia, z jej mądrym, pracowitym i dzielnym narodem, jego zwycięstwami i tragediami, jest motywacją do wyczynu ZSU. A międzynarodowe wsparcie przyjaznych krajów pomaga nam wytrwać w ciężkiej walce z agresorem. Wszystko to osłabia rozkaz ministra, który w perspektywie mógłby doprowadzić do zapomnienia historii. Bo jaką motywację do nauki historii i literatury będą mieli uczniowie, skoro minister tak zdewaluował te przedmioty? Nie zapomniano jeszcze, jak potężna machina ideologiczna ZSRR przekształcała Ukraińców i inne narody w bezojcowskich, którzy nie pamiętają swego rodu. Czy młode pokolenie znów spycha się do bezpamięci? И to w 32. roku Niepodległości! Na stronie prezydenta powinno pojawić się żądanie zniesienia antyukraińskiego (chodzi o bezpieczeństwo państwa) rozkazu Szkarleta. Potrzebną liczbę głosów by zebrało. Należyta reakcja najwyższej władzy byłaby wyznacznikiem jej ukraińskiego ducha.
Andrij BONDARCZUK, poseł ludowy Ukrainy I kadencji
Машинний переклад
Nie znam kobiety bardziej aktywnej niż Sofia Rusowa, jeśli chodzi o sprawę ukraińską. Dotyczy to każdej dziedziny, w którą angażowała się najaktywniej – edukacji, nauki, pracy społecznej, utwierdzania idei narodowej, wydawnictwa, redagowania, organizowania bibliotek, dziennikarstwa. Dyplomacja kulturalna Sofii Rusowej podczas przymusowej emigracji to jeszcze jedna karta jej poświęcenia, której rezultaty działają nawet po stu latach. To, co udało się zrealizować Sofii Rusowej w Czechosłowacji, jest równoznaczne z pracą całego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Galina DACIUK, dziennikarka
Ciekawy fakt. Po raz pierwszy z publicznym wykładem o Ukrainie za granicą Zofia Rusowa wystąpiła we francuskim Montpellier w 1897 r., gdzie przebywała, towarzysząc młodej córce Lubie w nauce na wydziale medycznym uniwersytetu. Łączyć to, co osobiste, z tym, co społeczne, Zofia potrafiła przez całe życie. Ówczesne wystąpienie Zofii na święcie ku czci prowansalskiego poety Mistrala Mireio wywarło niesamowite wrażenie na Francuzach. „Cóż to za Ukraina, cóż to za naród, czyż to nie wszystko jedno co moskiewski?” – dopytywali zdziwieni Prowansalczycy. Zofia, na prośbę Mistrala, wyrecytowała wiersz Tarasa Szewczenki „Sad wiśniowy koło chaty”, i „rytm tego wiersza wszystkim się spodobał”. Tę historię wraz z wystąpieniem Zofii opublikowały francuskie czasopisma. A ona przesłała publikacje Aleksandrowi Rusowowi jako „najlepsze trofeum… pierwszej próby szerzenia wiedzy o Ukrainie w Europie”. Szerzenie wiedzy o Ukrainie za granicą, obrona jej interesów i praw w warunkach bezpaństwowości stanie się największą potrzebą Zofii Rusowej na przymusowej emigracji. Podkreślam: przymusowej, bo prawie do końca 1921 roku Zofia Rusowa pozostawała w Kamieńcu, pielęgnując nadzieję na pracę w Ukrainie. W artykule „Dlaczego znalazłam się na emigracji” napisze: „Przez to, że nie mogłam podlegać ciągle jakimś dzikim wymaganiom… Nie dawali swobodnie oddychać, zmuszali przekształcić się w dzikusa… Widzieć wszystko straszne, co działo się wokoło, i milczeć – dla mnie było niemożliwe… Z bolszewikami organicznie nie mogłam pracować”. „Żelazna rzeczywistość, która jakimś nieodpartym pierścieniem” zaczęła ściskać coraz mocniej, zmusza Zofię, by „wyrwać się z tego piekła” i opuścić „kraj niewoli, smutku, nieprawdy i ruiny”. Późną jesienią 1921 roku Zofia wraz z jedenastoletnią wnuczką Olą przejdzie rzekę Zbrucz i powie: „Żegnaj, rodzima, droga Ukraino! Opuszczam Cię z jednym żarliwym pragnieniem wszystkie swoje stare siły oddać na wyzwolenie twego narodu…” 1923. Po Lwowie, Baden, Podiebradach Zofia zatrzymała się w Pradze, gdzie przeżyła do końca życia (1940 r.). Wyrwawszy się z bolszewickiej niewoli, 67-letnia Zofia z kipiącą energią zabrała się do pracy. Radośnie przyjęła zaproszenie do wykładania w nowo utworzonej Ukraińskiej Akademii Gospodarczej, gdzie zebrał się elitarny skład wykładowczy ukraińskiej inteligencji. Błyskawicznie odpowiedziała na propozycję Mykyty Szapowała, by zorganizować placówkę oświatową do przygotowania nauczycieli. „Ta myśl głęboko zapadła mi w serce”, – wyznawała Zofia, pracując nad programem przyszłej placówki. I kiedy 7 lipca 1923 roku w Pradze został otwarty Ukraiński Wysoki Instytut Pedagogiczny im. M. Drahomanowa, Rusowa została jego profesorką. Ani na chwilę Zofia nie porzucała pracy społecznej. Wzięła najaktywniejszy udział w pracy Ukraińskiego Związku Kobiet, który połączył wysiłki kobiet na rzecz zachowania tożsamości kulturowej w warunkach emigracji. Szczególną uwagę już na początku lat 20. organizacja poświęcała pomocy zniewolonej przez bolszewików głodującej Ukrainie. Ten kierunek działalności kobiet, kierowanych przez Zofię Rusową, stanie się najważniejszym na początku głodnych i strasznych lat 30. W 1924 roku Zofia Rusowa została wybrana przewodniczącą nowo utworzonej w Pradze Ukraińskiej Narodowej Rady Kobiet, która miała na celu nawiązanie kontaktów z międzynarodowymi organizacjami kobiecymi. W maju tego samego roku Rusową delegowano do Kopenhagi na posiedzenie kongresu wykonawczego, gdzie miało być rozpatrywane pytanie o członkostwo Ukraińskiej Rady Kobiet w Międzynarodowej Radzie Kobiet. Prawo do posiadania przedstawicielstwa w organizacji międzynarodowej w warunkach bezpaństwowości Ukrainy przebijało się ciężko. „Zależność od łaski obcego rządu kamieniem gniotła duszę”, – oburzała się Rusowa, jednak nie poddawała się i przy najmniejszej możliwości starała się być użyteczna dla Ukrainy. Na konferencjach, zjazdach, w prasie wzywała opinię publiczną, rządy, kraje, by zrozumiały, w jakim bezprawiu przebywają Ukraińcy w ZSRR. Jako delegatka od Ukrainek S. Rusowa wystąpiła na Międzynarodowym Zjeździe Rady Kobiet w Hadze, i w rezultacie jej płomiennej mowy holenderski Czerwony Krzyż wysłał żywność na pomoc „szczęśliwej i wolnej” oraz głodującej Ukrainie”. A oto co napisze Zofia Rusowa do syna Jurija o swoim zamiarze wyjazdu do Genewy na wystąpienie w Lidze Narodów: „Kiedy obywatelstwo wszystkich odcieni powierza mi najważniejszą współczesną sprawę na forum międzynarodowym, to moim obowiązkiem jest wykonać ją jak najlepiej… Nie próżność, nie słabość ducha kierują mną, a pragnienie zawsze przyłożyć moje siły na małą korzyść Ukrainie”. „Gdziekolwiek był jakiś międzynarodowy zjazd, gdzie można byłoby powiedzieć choć słowo o Ukrainie – czy to w Rzymie, czy Hadze, czy Genewie, czy Brukseli, czy gdzie indziej, – tam pojawiała się postać starej już siwej, ale zgrabnej kobiety, która, jak wyrzut sumienia, rzucała w oczy obojętnym na los ostatniego europejskiego przedmurza na wschodzie – Ukrainy, wszystkim tym europejskim zgromadzeniom słowo o niedoli naszej Ojczyzny”, – powie o matce Jurij Rusow. 1932. Kiedy stalinowska Rosja zorganizowała w Ukrainie ludobójstwo-Hołodomor, Zofia rzuciła się ratować głodujących i włączała się do każdej akcji na pomoc Ojczyźnie. Tymczasem w Czechosłowacji z najpotężniejszą ukraińską diasporą (około 20 tysięcy osób) został stworzony Praski Społeczny Komitet Ratunku Ukrainy na czele z wybitnym działaczem kulturalnym i politycznym Olgerdem Boczkowskim. Jego płomienny apel do międzynarodowej wspólnoty o pomoc Ukrainie i dziś przeszywa bólem. „W kajdanach strasznej niewoli Ukraina milczy. Ale nie śmiemy milczeć my, którzy jesteśmy na wolności. Bijemy w wielki dzwon na alarm przed całym kulturalnym światem! Protestujemy i piętnujemy przed nim niesłychane zbrodnie bolszewickiej dyktatury, wyrządzone naszemu narodowi! Apelujemy do sumienia Europy! Europa wiele winna jest Ukrainie. Moralnie ponosi wielką odpowiedzialność za to, co dzieje się teraz tam. Bo Europa milczała, kiedy Moskwa wbrew wszystkim zasadom o samostanowieniu narodów ogniem i mieczem okupowała Ukrainę; kiedy bolszewicki najeźdźca nieludzkim terrorem, w potokach krwi dusił wyzwoleńcze zmagania ukraińskiego narodu, zupełnie osamotnionego w swojej walce o samodzielność. Europa zapomniała o wielkich nakazach swojej politycznej przeszłości. Zapomniała o największym z nich haśle „wolność, braterstwo i równość”. Ukraina ginęła w strasznej, pełnej heroizmu walce z nienasyconą Moskwą. Europa milczała... Teraz jej obowiązkiem jest odkupić tę swoją winę. Przyjść z pomocą głodującej Ukrainie. Apelujemy do jej sumienia”. Silna emocjonalna odezwa O. Boczkowskiego ekstrapoluje się na obecne wołania Ukrainy do Europy o pomoc bronią, by pokonać rosyjskiego okupanta, który, jak sto lat temu, próbuje zniszczyć Ukrainę. „Do wszystkich narodów kulturalnego świata z głośnym prawnym protestem przeciwko nieludzkim dążeniom sowieckiego rządu zniszczyć ukraiński naród na jego historycznie własnym terytorium” zwróciła się w imieniu kobiet i Zofia Rusowa – najodważniejsza kobieta na emigracji” („Diło”, nr 316, 1933 r.). Jako przewodnicząca Narodowej Ukraińskiej Rady Kobiet wydrukowała w czasopiśmie „Żino czyj swit” (USA) odezwę „Do kobiet”, w której wzywała świat do ratowania przed głodem Ukrainy, w szczególności dzieci, które często stawały się ofiarami kanibalizmu. Jeszcze na jeden aspekt zwraca uwagę Zofia Rusowa – moralny. Zobaczyła, jak w warunkach stalinizmu dzieci zmusza się do donoszenia na swoich rodziców, wychowując je na kapusiów, tajnych współpracowników i szpiegów… W czasopiśmie „Trudowa Ukraina” (Praga) została wydrukowana ostra artykuł Zofii Rusowej „Głód w Ukrainie”. Rusowa zrobiła przegląd ówczesnej radzieckiej prasy, dodała swoje komentarze i na podstawie faktów z publikacji przekonująco udowodniła, że wielki głód w Ukrainie jest zaplanowany. „Głód w Ukrainie”.* Na Wschodniej Ukrainie Głód, prawdziwy głód ze wszystkimi jego fizycznymi i moralnymi potwornościami. Można było go oczekiwać jeszcze za 2-3 lata, póki opanowałby prawie całe terytorium Ukrainy, ale okazał się już teraz, i bolszewicka prasa sama musi uznać jego groźne panowanie. To nieszczęście całego kraju, milionów ludzi nie wywołane jakimiś fizycznymi przyczynami czy nieurodzajem, czy warunkami klimatycznymi nie, on jest stworzony sztucznie przez te polityczne warunki, w których przebywa ukraiński naród pod władzą moskiewskich bolszewików. Przytoczymy tutaj tylko wiadomości z samej radzieckiej prasy, zaczynając od 1931 roku. Tak, „Mołodyj bolszewyk” (9/X 1931, nr 109) pisze, że do jesiennego zasiewu nikt nie jest przygotowany, i że Narkomziem widzi w przebiegu jesiennego zasiewu w Ukrainie poważne niebezpieczeństwo. Plan jesiennego zasiewu (według pięciolatki) wykonano tylko w 65,3 %; wszystkie terminy dla zasiewu już minęły. W połowie października najgorzej stoi sprawa na Prawobrzeżnej Ukrainie. Te kołchozy, które obsługują maszyny i traktory, wykonały roczny plan tylko w 61,3 %. Ludność jest już głodna i kradnie chleb, gdzie tylko może, i ukrywa, żeby nie zabrała go władza, która ze swojej strony wymaga od swoich partyjnych i komsomolskich pracowników zaciętej walki z ludnością i tymi „kułakami”, którzy wydają się bolszewickiemu rządowi głównymi jego wrogami. („Prołetarska prawda”, nr 220 z 27/IX 1931). To samo słyszeliśmy od uciekinierów znad Dniestru. Ludzie chowają chleb w plewy, w słomę, uparcie nie oddają go, bo sami nie mają co jeść, a władza znowu wymaga surowej kary dla tych, którzy pobłażają „kułakowi” („Radjanśke seło”, 26/IX 1931, nr 832). W listopadzie te same narzekania, że Ukraina nie wykonuje planu pięciolatki, w całości wykonano w 65,6 %. Gospodarstwa kołchozowe – w 75,7 %, „kułackie” – 77,2 %, indywidualne – 63,3 %. (Rob. gazeta „Prołetar”, nr 249, 30/X 1931). W tym samym czasie, kiedy już głodna ludność pod strachem śmierci chowa i kradnie chleb, na jej oczach ten drogi chleb wywożą do Moskwy, do Leningradu, bo „proletariackie centra czekają na chleb, na warzywa z Ukrainy”. Przypis w dokumencie: „Słowo „kułak” daleko nie oznacza tego chłopa, kułaka lub pająka, który miał kiedyś wielki majątek i wykorzystywał na swoją korzyść wiejską biedotę. To zwykły chłop średniak pod względem ekonomicznym, ale dość doświadczony rolnik i dość świadomy, żeby orientować się w szkodliwych dla chłopstwa wystąpieniach bolszewickiej władzy. Oprócz tego, najmniejszy opór chłopa, przypadkowa kłótnia z komsomolcem lub innym partyjnym działaczem już nakładają na zwykłego chłopa straszną łatkę „kułaka”, która stawia człowieka poza prawem, stawia go pierwszym w kolejce do rozstrzelania, do konfiskaty ostatniego dobra, którego żonę i dzieci wyganiają z chaty bez odzieży, bez kawałka chleba”. („Rob. Prołetar”, nr 266, 1931). W rejonie Sinielnikowa proletariuszom Moskwy wysłano 30 wagonów chleba, 15 wagonów warzyw. („Komunist”, nr 307, 6/XI 1931). I łatwo można zrozumieć, jak katastrofalnie brzmi ta wiadomość, że w listopadzie 1931 r. pozostało nieobsianych 682 200 ha. I w grudniu już staje się wiadomym, że Ukraina nie wykonała planu skupu zboża: Lewobrzeżna tylko w 69,8%, Polesie w 54,3 %, Prawobrzeżna 38,1%, Step 38,7 %. I w rozpaczy bolszewicka władza, całkowicie nieświadoma w agronomii, wydaje rozkaz orać na zimę po śniegu! („Radjanśke seło”, nr 851, 29/XI 1931). I dziwi się, że „kułacy” całkowicie odmówili orania po śniegu zimnej zamarzniętej ziemi. Władza zsyła wszędzie pe
S. Rusowa (w centrum) na Międzynarodowym Kongresie Kobiet w Rzymie, 1929 r.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
komisje rewizyjne, które muszą się upewnić, że nie tylko „kułacy” zawinili w katastrofalnym stanie gospodarki. Komisje wykryły straszny nieład i przestępstwa względem mienia państwowego, a mianowicie: nadzwyczaj wielkie straty podczas zbioru zboża oraz jego młócenia i przewożenia; chleb jest tak kiepsko wyrabiany, że nie ma wyglądu chleba. Zbiory maleją, zapisy prowadzone są nieprawidłowo; kierownicy sowchozów traktowali obowiązek oddawania ziarna państwu jako zadanie drugorzędne, po całkowitym zaspokojeniu potrzeb swojego sowchozu; jakość uprawy ziemi jest niezadowalająca, nic nie robi się, aby podnieść jej wydajność. Traktory psują się od całkowicie nieumiejętnego ich używania. Nic dziwnego, że taki przebieg skupu zboża niepokoi moskiewski rząd, bo Ukraina miała dać radzieckiemu rządowi 60% zboża na cały ZSRR, około 800.000.000 pudów. („Komunist”, nr 337, 8/XII 1931). Południowa Ukraina, która dotąd dostarczała najwięcej zboża, podała w 1931 r. 42%... I oto na Kijowszczyznę, do rejonu śmiałskiego, zsyłają 60 brygad uderzeniowych… to znaczy po prostu mówią: bij, zarzynaj, strzelaj, a zboże dawaj, Ukraino, bo ty przecież jesteś radziecką kolonią, ty musisz karmić swojego pana, musisz karmić cały związek radziecki. Nie na darmo pan Kosior na Wszechukraińskiej konferencji partyjnej w Charkowie tak słodko naświetla w swoim przemówieniu. („Wisty”, nr 159, 15/VII 1931). „Ukraina jest krajem nieograniczonych możliwości. U nas wspaniała ziemia (a co wy z niej zrobiliście, pytamy my?)… („Proletarśka prawda”, nr 160, 15/VII 1931). W lipcu, na III konferencji partyjnej Mołotow podkreśla wyjątkowo wielkie znaczenie Ukrainy w rolnictwie Związku Radzieckiego: „Podniesienie rolnictwa kołchozów i sowchozów na Ukrainie ma nie tylko ekonomiczną, ale i polityczną wagę. Partia ma prawo wymagać”… itd. A już w kwietniu 1932 r. prasa radziecka („Proletarśka prawda”, nr 77, 1932 r.) pisze: „Ziarna na wiosenny zasiew nie wystarcza w 50%, ludność kradnie ziarno, żeby nie umrzeć z głodu, a do początku siewu pozostało tylko 8-10 dni”. I lecą rozkazy: „W Stepie przeprowadzić zasiew w 6-7 dni, a w Lesostepie w 10 dni”. („Radianśke seło”, nr 878, 1932). W lipcu już wiadomo, że powierzchnia zasiewów na Ukrainie zmniejszyła się 4,5 raza… Skrypnyk przyznaje, że w całym szeregu rejonów, wsi, kołchozów stan jest zagrażający. Wydajność wspaniałych ziem Ukrainy, która karmiła swoją pszenicą całą Europę, spadła o 5-10 centnarów z jednego hektara, a może swobodnie dawać 17-20 c. Jeśli w 1931 r. zginęło 150–200 milionów pudów zboża, to boją się tego samego i w tym roku. Zboże osypuje się na polu i często ani kierownicy rady wiejskiej, ani organizacje partyjne i komsomolskie nie potrafią walczyć z tymi nieładami. („Radianśke seło”, nr 198, 22/VIII 1931). Kosior Stanisław (1888–1939) działacz państwowy i polityczny. W latach 1928–1938 sekretarz generalny (od 1934 pierwszy sekretarz) KC KP(b)U. Represjonowany w 1938. Mołotow (prawdziwe nazwisko Skriabin) Wiaczesław (1890–1986) działacz państwowy i polityczny. W latach 1930–1941 przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych ZSRR i Rady Pracy i Obrony. Na Charkowszczyźnie z wyznaczonego planu wykonano 4,8%;
na Naddnieprzu 8,5%; w rejonie odeskim 25,8%. Na ziemiach sowchozu zbożowego im. Mikołajewa osypało się zboże na 2252 ha. („Komunist”, 3/VIII 1932). Niszczą maszyny, łamią traktory. Ziarno zrzucają w plewy, w słomę, kłosy ścinają i jedzą je na miejscu. („Proletarska Prawda”, nr 159, 14/VII 1932). I oto już w sierpniu z Radzieckiej Ukrainy przychodzą straszne wieści o głodzie, który objął już ludność wiejską i który jesienią jeszcze się powiększy. W wielu miejscach ludność już od stycznia 1932 r. nie miała chleba, jedzą słomę, chwasty, odchody – wszystko to jest mielone, mieszane i spożywane zamiast chleba. A zapasy zboża dla armii są tuż na oczach głodnych ludzi wywożone do Rosji i na sprzedaż za granicę. Na Kijowszczyźnie zbiory… leżą w snopach i kopach i gniją („Proletarska Prawda”, nr 191, 1932 r.). Z rocznego planu skupu zboża wykonano 2,3%. Kradzież zboża się rozszerza, sprawy trafiają już do sądu i są karane rozstrzelaniem oraz konfiskatą całego mienia. („Radziecka Wieś”, nr 922, 5/IX 1932). I takich rozpraw za kradzież w okolicy Charkowa wydarzyło się od lipca do września 526. Statystyka pokazuje, że taki opór przeciwko żądaniom rządu stawiają na wsi nie sami kułacy, a wszystkie warstwy ludności, z każdym dniem walka o chleb coraz bardziej rośnie: przejawia się w zamachach na pociągi, które wywożą chleb ze wsi do radzieckich centrów. Tak, w sierpniu odnotowano 95 katastrof kolejowych. („Komunist”, nr 227, 1932 r.) Rozpoczynają się szerokie rozruchy głodowe. Z niedożywienia wymierają całe wsie (w pobliżu Krzemieńczuka), według informacji niemieckich i amerykańskich studentów („Hromadśkyj Hołos”, nr 37). Szerzy się dur brzuszny. W 65 wsiach rejonu krzemieńczuckiego cała ludność jest chora, śmiertelność ogromna. W samym Krzemieńczuku chorych jest 10 000, w szpitalach nie ma miejsca… Lekarze są bezradni, bo jest ich mało, a i leków brakuje. Przyczyną choroby jest to, że chłopi przez dłuższy czas jedli wszelkie chwasty, niedojrzałe ziarno w kłosach. I w tej bezradnej sytuacji po wsiach chodzą karne ekspedycje, konfiskują resztki ukrytego chleba. Przypis w dokumencie: „Agencja Telegraficzna ATE podaje taką wiadomość: z różnych wsi Ukrainy napływają wiadomości o przypadkach kanibalizmu”. Nie mając możliwości sprawdzenia tego doniesienia telegraficznego, podajemy je tutaj... („Narodnyj Ahronom”, nr 36, 1932). Oto takie fakty podaje nam sowiecka prasa. Takie jest życie na wsiach Ukrainy. Wszędzie straszny nieład: nieznający się na rolnictwie kierownicy, natarczywe żądania chleba dla wszystkich sowietów na potrzeby ich centrów, ich wojska, ich handlu; okrutna walka wycieńczonej ludności, bezbronnej przeciwko uzbrojonej sile. Oto właśnie ten raj, który Stalin obiecał swoją pięciolatką, oto ta ruina gospodarcza jednego z najbogatszych niegdyś krajów w Europie. Jego eksperymenty na żywym organizmie narodu, który według ostatniego spisu liczy w granicach Ukrainy 23 644 634 dusze. Naród, który ma swoją historię, swoją psychologię, swój temperament, doprowadzili do całkowitej katastrofy, zarówno ekonomicznej, jak i moralnej. Wywołali w XX w. nie tylko głód ze wszystkimi jego okropnościami, ale także pełny rozkład życia zarówno u chłopów, jak i robotników, którzy nie otrzymując uregulowanej płacy w zakładach, gdzie pracują, ani żywności, ani jakiegokolwiek zaspokojenia potrzeb życiowych, ani mieszkania, ani odzieży, ani żywności, uciekają z jednego zakładu do drugiego, zawsze głodni, całkowicie zniszczeni w swoim osobistym życiu. („Proletarska Prawda”, nr 194, 24/VIII 1932). Chłopi w strasznej nędzy masowo porzucają swoje rodzinne wsie i idą szukać chleba, by ratować się przed rozstrzelaniami. Starcy, kobiety, dzieci błąkają się na wpół głodni, głodni po pustynnych polach, od jednego miasta do drugiego. Obiecująca pięciolatka przyniosła takie okropności, jakich Ukraina nie zaznała nawet w czasach wojny. Cofnęła życie na Ukrainie o kilka wieków wstecz, doprowadziła naród do tej rozpaczy, z której szuka wyjścia w jakiejś chronicznej transmigracji... Widząc wszystkie te skutki, przede wszystkim trzeba zapytać: dlaczego właśnie rolnicy, naród, który przez stulecia trzymał się ziemi jako swojego największego skarbu, który do całej pracy rolniczej odnosił się z pobożnością, dla którego żniwa i koszenie stawały się największym świętem, jak świadczy o tym cała poezja ludowa i cała literatura ukraińska od Kwitki-Osnowjanenki do współczesnych najlepszych utworów literackich – teraz zostawia ziemię odłogiem, setki tysięcy ha stoją nieobsiane, zboża na polu osypują się, gniją w kopach, a ludność tej płodnej, tak kochanej ziemi, umiera z głodu, a do ziemi się nie bierze. Psychologia ludowa nie zmienia się w ciągu jakichś 10-12 lat i w tym groźnym zachowaniu ukraińskiego chłopa-rolnika można widzieć jedynie tę rozpacz, ten opór przeciwko silniejszemu wrogowi, który odbiera mu chleb do ostatniego ziarna, goni go z domu z małymi dziećmi, rozstrzeliwuje najlepszych ludzi, rozgania na dalekie zesłanie do haniebnej niewolniczej pracy przymusowej. I ukraińska wieś powiedziała: lepiej śmierć, a pracować na wroga nie będziemy! To jest jej opór, rozpacz, świadomość tego, że nie ma dla wsi skąd nadejść pomoc. I umiera ona z głodu, od tyfusu głodowego i czeka, czeka skądś ratunku... Ale świat kulturalny nie może odnosić się bez uwagi do tego, że na jego oczach w Europie prowadzona jest okrutna zbrojna wojna przeciwko nieuzbrojonej bezradnej ludności, nie może Europa spokojnie patrzeć, że ten bogaty kraj, który karmił ją swoją pszenicą, teraz stoi w ruinie, a jego czarnoziemne bogate stepy stoją puste, na płodnej ziemi rosną chwasty i miotła zbożowa. A wsie pustoszeją, bo ludność ucieka z nich gdzie pieprz rośnie, szukać gdzieś chleba. Można sobie wyobrazić w takich okolicznościach dzieci! Całe generacje ukraińskich dzieci wymierają fizycznie i dziczeją moralnie. Potrzebna jest natychmiastowa pomoc, zorganizowana braterska pomoc, uporządkowana przez narody cywilizowanego świata, aby ten braterski chleb dotarł rzeczywiście do ust głodnego chłopa i robotnika. Potrzebna jest prawdziwa ocena bolszewickich eksperymentów państwowych. Wiedząc, co dzieje się na ziemiach Ukrainy „autonomicznej” republiki w Radzieckiej Federacji, staje się dziwne, jak mogą zorganizowane państwa Europy, Ameryki uznawać takie bezładne państwo, które rujnuje kraj i niszczy bez wojny miliony ludności. Jak mogą te europejskie państwa zawierać z bolszewikami jakiekolwiek umowy handlowe, kiedy wszystkie te towary, które bolszewicy przywożą do Europy, są albo wyrwane z ust głodnych dzieci i kobiet, albo wyprodukowane przez poddańczą pracę przymusową? Niezbędna jest natychmiastowa organizacja pomocy dla głodującej ludności Ukrainy? Ukraińskie kobiety, zjednoczone na emigracji w Narodową Radę Kobiet, są bezsilne, by udzielić nieszczęsnej ludności jakiejkolwiek pomocy. Ukraińska emigracja jest odgrodzona od swojego narodu strasznymi bolszewickimi zaporami – ani stamtąd do nas, ani od nas na Ukrainę nie przeleci nawet piórko. Nasza korespondencja z bliskimi ściąga na nich okrutne prześladowania. Nie możemy wysłać kilograma ryżu, nawet za tę ogromną cenę, którą ustalili sami bolszewicy, bawiąc się z głodnym ludem jak kot z myszą, żeby nie narazić naszych bliskich, naszych sióstr i ich dzieci na najstraszniejsze kary. Możemy jedynie prawdziwie informować świat kulturalny o tych okropnościach, które dzieją się za tymi murami. My jedynie wzywamy wszystkie organizacje Czerwonego Krzyża, Towarzystwa Kobiece: ratujcie zagubioną, umęczoną ludność niegdyś bogatej Ukrainy! Dajcie kawałek chleba głodnym dzieciom! Praga, 1932 Przewodnicząca Narodowej Rady Kobiet Ukraińskich, profesor S. Rusowa Sekretarz, dr inż. H. Kononenkowa
*** „Żyć dla naszych dzieci” – takie hasło przyświecało działalności Rusowej w Ukrainie. O ukraińskie dzieci dbała także na emigracji, organizując w 1925 r. przytułek w Podiebradach. Pieniądze wyprosiła u czeskiego ministerstwa. „Kierowałam tym przytułkiem około 5 lat i szczerze muszę powiedzieć, że dzieciom było dobrze i były syte, wesołe, otoczone czułością i dobrze wychowane…”. W 1932 r. wychowankowie przytułku pisali „dorosłe” listy i apele o pomoc dla „braci i sióstr, którzy umierają z głodu w Ukrainie”. Te smutne dziecięce wersy wydrukowało czasopismo „Nasza Ukraina”, nr 2, w całości poświęcony tematowi Hołodomoru. W jednym z wpisów czytamy: „Jesteśmy jeszcze mali i nie możemy zarobić pieniędzy, ale zebraliśmy między sobą te pieniądze, które czasami dostawaliśmy od rodziców lub od znajomych. W sumie uzbieraliśmy 10 koron i wysłaliśmy na głodujące dzieci. Leśko Zozulenko, 9 lat”. Takich świadomych Ukraińców wychowywała Zofia, która przyszła na świat, by „żyć dla dzieci”. I Ukrainy. …Jej życie na emigracji momentami trudno czytać „bez bromu”. Jednocześnie zachwyca poświęceniem i tysiącami spraw zrobionych dla Ukrainy! Jednak, niestety, nawet dzisiaj niektórzy czernihowscy ziomkowie Rusowej wyrzucają jej, że „uciekła za granicę i żyła w luksusach”. Nigdy nie żyła w luksusach. Każda minuta jej życia, każda zarobiona czy zebrana kopiejka były skierowane na ukraińską sprawę. „Nie dla spokojnego życia na emigracji i wygód opuściła S. Rusowa płonącą i zakrwawioną w dogasających powstaniach Ukrainę – pisał o swojej matce syn Jurij Rusow. – Ukraińskie kobiety znają jej niestrudzoną pracę: to jako organizatorki ukraińskich przedszkoli, to jako żarliwej mówczyni na międzynarodowych kongresach…”. Teraz, kiedy otwarte są archiwa Rusowej, z której dawno zdjęto piętno „burżuazyjnej nacjonalistki”, można by zainteresować się jej działalnością w Czechosłowacji. Tylko że wtedy zburzy się obraz sytej emigrantki... A tego uparcie nie chcą pozbyć się mentalnie skostniali w objęciach „podstarzałego” brata ludzie z markerami „ruskiego miru”. I po 30 latach odzyskania niepodległości Ukrainy w Czernihowie blokują decyzję o nadaniu imienia Aleksandra i Zofii Rusowych bibliotece publicznej. Którą, nawiasem mówiąc, Rusowowie kiedyś założyli. _______ *Dokument opublikowano jako „Przegląd prasy radzieckiej i apel przewodniczącej Kobiecej Narodowej Ukraińskiej Rady S. Rusowej do wszystkich organizacji Czerwonego Krzyża, towarzystw kobiecych o udzielenie natychmiastowej pomocy głodującym w Ukrainie” w zbiorze dokumentów „Bijemy w Wielki dzwon...”. Hołodomor 1932–1933 oczami ukraińskiej diaspory”, 2008. (CDAWO Ukrainy, f. 3801, op. 1, spr. 755, ark. 268 269 zw). Międzynarodowy kongres kobiet w Stanisławowie. Pierwsza z prawej Ch. Kononenko, czwarta — S. Rusowa, 1934 r.
Машинний переклад
Ihor Zoc, dziennikarz. Wydawałoby się, że przedstawiać Dziubę specjalnie nie trzeba – akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, pisarz, autor ponad 30 książek, działacz społeczny, Bohater Ukrainy (2001), ale dla pokolenia, które wyrosło już w niepodległym kraju, warto choć pokrótce opowiedzieć o jego drodze. Właściwie sławnym Iwan Dziuba stał się, gdy osiągnąwszy wiek Jezusa Chrystusa, napisał pracę “Internacjonalizm czy rusyfikacja?” i wysłał ją kierownictwu USRR w nadziei, że na górze posłuchają i “naprawią się”. Nie usłyszeli. Zamiast tego rękopis rozpowszechnił się w “samizdacie” i ujrzał światło dzienne za granicą w języku ukraińskim, angielskim, francuskim i innych. Pracę młodego naukowca władza radziecka uznała za zagrożenie dla systemu, gdyż autor wystąpił w obronie prawa Ukraińców do języka ojczystego, używania go we wszystkich sferach oraz przeciwko rusyfikacji. A to było sprzeczne z pozycją Kremla. Nawet w nowoczesnych realiach przez ostatnie 30 lat stamtąd nieustannie wskazywano niepodległemu państwu, w jakim języku rozmawiać. Tak “Internacjonalizm czy rusyfikacja?” stała się aktualną książką dla Ukrainy dwóch stuleci – dwudziestego i obecnego. Ale za swoje poglądy utalentowany naukowiec i publicysta zapłacił najpierw karierą, a później wolnością. Tak się stało i zapewne nieprzypadkowo, że pojawienie się “antyradzieckiej” pracy zbiegło się w czasie z pierwszym w ZSRR publicznym protestem przeciwko polityce władz. We wrześniu 1965 roku wraz z Wasylem Stusem i Wiaczesławem Czornowołem podczas premiery filmu “Cienie zapomnianych przodków” w kinie “Ukraina” wyrazili oburzenie z powodu tajnych aresztowań w środowisku ukraińskiej inteligencji twórczej. Dziuba stracił pracę w wydawnictwie i znalazł się pod “kloszem” represyjnego systemu. W styczniu 1972 roku, podczas przeprowadzania na rozkaz z Moskwy prowokacyjnej operacji KGB “Blok”, Iwan Dziuba został zatrzymany, wykluczony ze Związku Pisarzy w kwietniu 1972 r. i aresztowany. Na polecenie z Kremla skazany na 5 lat pozbawienia wolności za “działalność antyradziecką”. W listopadzie 1973 r. ułaskawiony. Praca korektora w gazecie zakładowej była upokorzeniem, ale i ratunkiem przed niedostatkiem. Dopiero w 1984 r. został przywrócony do Związku Pisarzy, a zrehabilitowany w roku ogłoszenia Niepodległości Ukrainy. W tym samym 1991 roku przyznano mu Państwową Nagrodę imienia T. H. Szewczenki. W 1989 roku stał się jednym ze współzałożycieli Ludowego Ruchu Ukrainy. W odróżnieniu od wielu współpracowników nie zdecydował się kandydować do parlamentu, ale nie odmówił objęcia w 1992 r. Ministerstwa Kultury Ukrainy, w którym pracował do sierpnia 1994 r. W latach 1999–2005 – przewodniczący Komitetu ds. Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Przeciwko narastaniu mroku. Jego artykuły publicystyczne i wystąpienia na wielkich zgromadzeniach zawsze były terminowe, społecznie znaczące. Bez przesady, programowymi stały się referaty I. Dziuby na Światowych Forach Ukraińców “Wspólnymi siłami stworzymy nowy obraz Ukrainy” (1992) i “Odrodzić godność ukraińskiego człowieka” (2001). Dwie dekady po ukazaniu się zachowuje aktualność jego artykuł “Ukraina w poszukiwaniu nowej tożsamości”, gdzie autor wyciąga wniosek, że stworzenie szerokiej i socjokulturowej struktury z energetycznie potężnym centrum w postaci ukraińskiej kultury narodowej jest, jego zdaniem, głównym problemem poszukiwania nowej tożsamości Ukrainy. Akademik Dziuba był jednym z niewielu potężnych oponentów takich rusyfikatorów we władzach, jak minister edukacji i nauki w rządzie W. Janukowycza D. Tabacznyk, nawiasem mówiąc, niedawno pozbawiony ukraińskiego obywatelstwa. “Skwaśniałe ‘szczi’ od Tabacznyka” – pod takim tytułem wychodzi zbiór artykułów, gdzie autor piętnuje ministra-rusofoba. Później artykuły “Miłość Tabacznyka do carskiej imperii i carów”, “Tabacznyk grozi i prowokuje” oraz inne wychodzą w książce “Narastanie mroku” (Dziuba I. M. Narastanie mroku: Od czarnosotniowców początku 20 wieku do ukrainofobów początku wieku 21. – K.: Wyd. dom “Kijowsko-Mohylańska Akademia”, 2011. – 503 s.). W podsumowującym rozdziale “Rusyfikacja we współczesnej Ukrainie” I. Dziuba rozmyśla nad przyczynami niespójności ukraińskiej władzy w sferze językowej i próbuje dać odpowiedź na pytanie co robić. W okresie wzmożonego nacisku na ukraińskość ze strony Rosji i podległej jej ówczesnej władzy, Iwan Dziuba pisze o wielkim rezerwie oporu wobec deukrainizacji Ukrainy. “Źródła ukraińskiego życia kulturalnego, zarówno profesjonalnego, jak i amatorskiego, zakorzenienie w nim, lub pociąg do niego wielkiej aktywnej masy naszej ludności jeszcze daleko nie są wyczerpane i dają energię wielu nowym i nowatorskim ideom oraz przedsięwzięciom w różnych regionach i na różnych poziomach”, – zaznacza autor. Przy tym ostrzega, że imperium krytycznie potrzebuje Ukrainy i ono “za cenę nie postoi”. Systemowe zagrożenia, które przewidywał naukowiec w 2011 roku, obecna władza nie uznawała aż do momentu rosyjskiej inwazji 24 lutego 2022 r. Niestety…
Szczęście poznania Iwana Dziuby uśmiechnęło się do mnie w 2001 roku. Stało się to po wizycie w Państwowym Komitecie ds. Telewizji i Radia, gdzie prosiłem o wsparcie dla gazety „Donecczyna”, której redagowałem w Doniecku. Spotkałem się z ówczesnym przewodniczącym Iwanem Draczem i jego zastępcą Witalijem Ablicowem. Z panem Witalijem weszliśmy do gabinetu przewodniczącego Komitetu Szewczenkowskiego. – A ja wyobrażałem sobie pana jako człowieka ze starszego pokolenia – wyznał po kilku minutach rozmowy Iwan Mychajłowycz, i zaczęliśmy wspominać niezapomnianych ziomków z Doniecczyzny, którzy nie tylko dla mnie, ale i dla samego Dziuby stali się już postaciami historycznymi w literaturze: Pawło Bajdebura, Hryhorij Krywda, Andrij Kłoczczia… Byłem zorientowany w sytuacji, gdyż współcześni pisarze regionu aktywnie współpracowali z gazetą. Z kolei Dziuba w latach 90. śledził gazetę „Donecczyna”, wiedział, jak cierpimy z powodu swojej patriotycznej postawy, i próbował choć trochę pomóc. Wstawiał się listownie w obwodowej administracji państwowej – bezskutecznie. Ale wstawiennictwo znanego uczonego i męża stanu pomagało nam przetrwać. Współpraca z akademikiem stała się systemowa. Poprzez gazetę obwodową Dziuba jakby na żywo rozmawiał z ziomkami, wspominając swoje dzieciństwo we wsi Mykołajiwka w rejonie wołnowaskim, gdzie urodził się 26 lipca 1931 r.; lata nauki w szkole we wsi Ołeniwski Karjery (obecnie Dokuczajewsk), w Stalińskim Instytucie Pedagogicznym (obecnie Doniecki Narodowy Uniwersytet imienia Wasyla Stusa w Winnicy). Sądząc po listach do redakcji, wspomnienia o tym, co przeżyli Dziuba i doniecczanie w tragicznych latach 1940–50., czytelnicy przyjmowali z wyraźnym zainteresowaniem. W swojej książce „Wspomnienia na ostatniej prostej” pisał, jak władza radziecka rusyfikowała Donbas i w ogóle cały kraj. Latem 2005 roku w Doniecku odbyło się forum ukrainistów świata – jednym z inicjatorów jego przeprowadzenia na swojej małej Ojczyźnie był Dziuba, a wsparcie informacyjne wzięła na siebie nasza redakcja. Przygotowaliśmy wydanie specjalne i każdy z delegatów otrzymał treściwą „Donecczynę”. Materiał Dziuby też tam był, a tekst referatu o donieckim składniku ukraińskiej kultury drukowaliśmy później we fragmentach. „To był ostatni kongres Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów, przeprowadzony nie w Kijowie” – przypomniał kiedyś jeden z jego aktywnych uczestników, profesor Donieckiego Uniwersytetu Narodowego Anatolij Zahnitko. Podczas forum Iwan Mychajłowycz zdążył odwiedzić swoją małą ojczyznę, pamiętne z dzieciństwa Ołeniwski Karjery. Wszystko się zmieniło, stało się inne… „Zwycięstwo zła nie bywa długowieczne” Wraz z wyborem w 2010 r. prorosyjskiego prezydenta natarcie na krzepnące pędy ukraińskiego ducha wzmocniło się w całym kraju, w szczególności także w Doniecku. Tak niespodziewanie stracił stanowisko rektora Donieckiego Uniwersytetu Narodowego Wołodymyr Szewczenko, który wspierał Honorowego doktora DonNU Iwana Dziubę i był bardzo dumny, że absolwentami uczelni jest trzech Bohaterów Ukrainy – Wasyl Stus, Iwan Dziuba oraz Wiktor Smyrnow (pływak-paraolimpijczyk). I sam rektor, nawiasem mówiąc, w tamtym czasie przewodniczący Donieckiej obwodowej organizacji WUT „Proświta”, też jest Bohaterem Ukrainy. Wraz z jego odsunięciem straciła aktualność idea Dziuby przekazania swojej własnej biblioteki rodzinnej uczelni. W tamtym niepokojącym czasie powstał pomysł porozmawiania z intelektualnym oponentem obecnej władzy Iwanem Dziubą o tym, dlaczego znaleźliśmy się w takiej sytuacji, kiedy równo po 20 latach kraj próbują zawrócić do więzienia, z którego się wyrwał. Nie zwlekając, przygotowałem pytania i wysłałem je pocztą elektroniczną, wiedząc, że Iwanowi Mychajłowyczowi lepiej samemu napisać, niż rozmawiać na żywo. Miałem nadzieję, że po miesiącu otrzymam odpowiedź, jednak pomyliłem się – po około dziesięciu dniach wywiad był w redakcji i ukazał się pod tytułem „Akademik Iwan Dziuba: Niech każdy idzie swoją drogą. Ale pożądane, aby ta droga prowadziła do Ukrainy, a nie od niej…”. Pozwolę sobie zatrzymać się tylko na jednym, ale bardzo charakterystycznym fragmencie. Odpowiadając na pytanie o to, czy istnieje jakaś logika w rozwoju ukraińskiego społeczeństwa, Dziuba napisał: „Kiedyś klasyk mówił, że rezultat ludzkich działań zawsze wychodzi nie taki, na jaki ludzie mają nadzieję (miał na myśli społeczny rezultat działań społecznych). W końcu to znana prawda, potwierdzona wszystkimi rewolucjami na świecie. I mimo wszystko jakaś logika chyba jest. Jest ona w tym, że człowiek społeczny coraz mniej zgadza się znosić przemoc, i dlatego zwycięstwo przemocy i zła nie bywa długowieczne. Nawet po najciemniejszej nocy wzejdzie słońce, niech i zachmurzone”. No czyż nie prorocze słowa mniej niż dwa lata przed Rewolucją Godności?! Oprócz „Donecczyny”, wyszedł ten wywiad w „Krymskiej switłyci”, a później w książce wspomnień Iwana Dziuby „Nie osobno wzięte życie” (2013) pod symbolicznym tytułem „Od „Donecczyny” zaczynałem – „Donecczyną” kończę”, gdyż właśnie w „Radzieckiej Donecczynie” w 1950 r. pojawiły się pierwsze studenckie notatki przyszłego światowej sławy uczonego. Ale życie trwa pomimo prób, które spadły na los Ukrainy i przed którymi ostrzegał literaturoznawca w swoich pracach, poczynając od klasycznego „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”. O najcięższym dziedzictwie Już w statusie wyrzuconego z okupowanego Doniecka Ukraińca udało mi się zobaczyć z uczonym w Kijowie. Spotkanie go wyraźnie wzruszyło, bo jeszcze zdołałem przyjść z nagrodą: krajoznawcy obwodu na czele z Wałerijem Romankiem wyróżnili legendarnego ziomka znakiem „Honorowy krajoznawca Donecczyny”. Wspomnieliśmy wspólnych znajomych: kto wyjechał z burzliwego regionu, a kto zostawił- On zostawił ten zaniepokojony przez rosyjskiego agresora świat na kilkanaście godzin przed pełnoskalową inwazją. Pożegnanie odbyło się, tak jak wyznaczyli – 24 lutego 2022 roku na Cmentarzu Bajkowym. Ludzi było niewielu: jedni poszli bronić kraju, inni uciekali jak najdalej od nieszczęścia. Ktoś potem będzie szukał jakichś symboli w datach, mówiąc, dobrze, że w porę odszedł, inaczej nie wytrzymałby barbarzyństwa sąsiadów. A mnie wydaje się, że nie stałaby się niespodziewana dla niego ta wojna, ponieważ całą swoją działalnością Iwan Mychajłowycz Dziuba ostrzegał przed zagrażającym wpływem „ruskiego miru”, przeciwstawiał się mu, jak mógł, i wzywał ukraińską władzę do wzmacniania frontu edukacyjnego i kulturowego. Wspomnijmy jednego z gigantów naszej współczesnej historii, przeciw któremu moskiewski Kreml walczył niemal pół wieku. Iwan Dziuba (drugi od lewej) w gronie uczestników Międzynarodowego kongresu ukrainistów w Doniecku (2005 r.). Obok – akademik, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Mykoła Żułynski oraz Ihor Zoc.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
się przez życiowe okoliczności. Na koniec Iwan Mychajłowycz poradził zwrócić się do Instytutu Historii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, który wydał „Doniecką ranę Ukrainy” (Dziuba, Iwan. Eseje historyczno-kulturologiczne. – Kijów: Sp. z o.o. „Wydawnictwo Klio”, 2018. – 136 s.), mówiąc, że może znajdzie się egzemplarz i dla mnie. Tak z czasem się stało. W 2018 r. tę aktualną książkę wznowiono i z radością oraz niepokojem przewracałem jeszcze nietknięte strony kilkadziesiąt kilometrów od linii styczności w obwodzie donieckim. Tam szczególnie dotkliwie odczuwa się to, co napisał autor: „Niezależnie od tego, czym stanie się Donbas w nadchodzących latach… – pokoju i spokoju nie będzie ani w Ukrainie, ani w Donbasie. Dożywotni władca Carstwa Rosyjskiego Putin nie zrezygnuje ze swoich zakusów i nie osłabi prowokacji oraz dywersji – nie tylko na Wschodzie Ukrainy. Jednak w każdych okolicznościach w Donbasie będą żyć nie tylko sami ideowi liliputyni i ciemni szalaputyni, ale także ludzie, którzy już czują lub jeszcze poczują, że wplątano ich w cudzą okrutną grę. Przeżyte wpływa i wpłynie na poglądy i nastroje wielu. Różnie. Ktoś przejrzy na oczy. Ktoś utwierdzi się w swoim ukraiństwie. Ktoś będzie obwiniał Ukrainę o wszystkie nieszczęścia wojny i jeszcze bardziej się rozgoryczy… Ale nad wszystkimi ciążyć będzie pamięć śmierci, kalectw i ruin. I jeśli nie wszyscy, to wielu z nich będzie niewolnikami swojej złości i nienawiści. Albo swoich traum moralnych. Albo swojej pamięci. To będzie najcięższe dziedzictwo. I jak sobie z nim poradzić? Jak z nim żyć?”. Wiele dobrych słów napisano o Dziubie w jubileuszowym dla niego 2021 roku. Jego dorobek twórczy jest tak wielki, treściwy i wieloaspektowy, że nadal będą o nim fachowo mówić literaturoznawcy, obrońcy praw człowieka, filozofowie, kulturoznawcy. Zapamiętałem wtedy słowa powitalne członka korespondenta NAN Ukrainy Anatolija Zahnitki: „Iwan Dziuba stale znajduje się na pierwszej linii – tam, gdzie ścierają się myśli w pojedynku i gdzie rozstrzyga się kwestia nie tylko współczesnego Państwa Ukraińskiego, ale przede wszystkim jego przyszłości”. Wybitny Ukrainiec pozostawił niezdobytą swoją pierwszą linię. I dobrze, że w stolicy nie zwlekano z uwiecznieniem jego pamięci. Już 8 grudnia 2022 roku Kijowska Rada Miejska przemianowała ulicę Rodziny Sosninów na cześć aktywnego uczestnika ruchu na rzecz niepodległości Ukrainy Iwana Dziuby. Lubił dawać książki Nie mogę nie wspomnieć o szlachetnym zwyczaju Iwana Mychajłowycza obdarowywania innych swoimi książkami. Kilka z nich tak i pozostało w okupowanym Doniecku. Ale niektóre udało się wywieźć i szczerze szczycę się historycznymi autografami. Wysyłał swoje prace wielu osobom, w szczególności profesorowi i pisarzowi Anatolijowi Fediowi ze Słowiańska, który z kolei nakłonił dziennikarza Wiktora Skrypnyka do napisania artykułu w gazecie „Złahoda” (nr 7, 2019) na temat publicystyki I. Dziuby dotyczącej wojny na Wschodzie. Warto wspomnieć, że jego książkę „Doniecka rana Ukrainy” działacze społeczni bezpłatnie rozdawali w Słowiańsku. A oto do sąsiedniego Kramatorska kilkadziesiąt egzemplarzy książki Dziuby „Bo to nie po prostu język, dźwięki…” wydawca gotów był wysłać dla szkół, ale coś nie zadziałało, bo skontaktowano się z miejscowymi urzędnikami… Iwan Mychajłowycz zapytał, czy mogę coś wyjaśnić i bardzo się zasmucił, że wspólnymi siłami tak i nie osiągnęliśmy pozytywnego rezultatu. Niedawno zaszedłem do jednej ze stołecznych księgarni, gdzie przed dwoma laty przeglądałem jego książkę „Bryzki czasu” (Odpryski czasu), i znalazłem ją w tym samym miejscu. Kupiłem, oczywiście, ponieważ autor włączył do tego zbioru i naszą rozmowę, i niemało innych publikacji w gatunku wywiadu z okresu od 1967 r. „W swojej sumie te wywiady pokazują nie tylko ewolucję samego autora, ale także poszczególne strony rozwoju samego społeczeństwa. Zmiany naszego „czasu społecznego”. Stąd nazwa zbioru – „Odpryski czasu” – czytamy w adnotacji. W książce jest ponad sto wywiadów z nagłówkami, które odzwierciedlały poglądy Dziuby, jego wizję tematu, oceny. Wiele z nich mogłoby złożyć się na osobny zbiór aforyzmów: „Każdy naród żyje swoim językiem” (1990), „Kultura – samoodtwarzanie narodu w czasie i przestrzeni” (2000), „Chcę żyć w Ukrainie, a nie w putinowskiej „przestrzeni” (2004), „Widmo idei narodowej błąka się po Ukrainie” (2017), „Najtrudniej być własnym sumieniem…” (2007), „Najważniejsze – wierzysz czy nie wierzysz politykowi jako człowiekowi” (2001), „Sam fakt niepodległości Ukrainy – to ogromne osiągnięcie. Choć nie wszyscy, że tak powiem, pogodzili się z tym” (2011)… A oto to wyznanie Iwana Mychajłowycza z książki „Odpryski czasu” po prostu wzrusza: „Nigdy nie byłem wolny od długów wobec ludzi i siebie, od win, od nadziei”. Cóż tu mówić – z bardzo ważnego naukowego i twórczego dziedzictwa Dziuby musimy korzystać. Jeśli chcemy iść naprzód i rozwijać się jako kulturalny i wykształcony naród. Zdjęcia z archiwum autora oraz otwartych źródeł
Машинний переклад
Autograf na książce “Doniecka rana Ukrainy”
Dmytro PYŁYP CZUK
W annałach twórczości klasyka literatury ukraińskiej i światowej Dmytra Pawłyczki, wśród półtorej setki jego książek, tragicznym zielonym ogniem naznaczony jest proroczy tomik poetycki “Jemioła” (2017). W adnotacji do niego ja, jego redaktor, pisałem: “Ta książka Dmytra Pawłyczki jest pełna głębokiego smutku i bolesnych wyznań, jak choćby: “Ukraińscy kozacy na służbie u Katarzyny II byli zdrajcami swojej ojczyzny”. Poeta dzisiaj, w dniach wojny rosyjsko-ukraińskiej, dostrzega śmiertelne zagrożenie dla Ukrainy w “jemiole moskiewszczyzny” oraz w zarazie małorosyjskości” (Id., s. 2). Uściślę: te wersy pisane były jeszcze dwa lata przed uchwaleniem Ustawy Ukrainy “O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” (2019) i ponad pięć lat przed pełnoskalową inwazją Federacji Rosyjskiej na Ukrainę. Obraz “jemioły moskiewszczyzny” autor książki kojarzył przede wszystkim z językiem rosyjskim, który przez stulecia był narzędziem bezlitosnej asymilacji ukraińskości:
Język rosyjski – śmierć mojego narodu,
Przyczajona w świadomości chachła,
Niewolnika, co moskwicinowi na ugodę
Mój kraj oddaje w dzierżawę dla zamieszkania.
Oddaje moją ojczyznę, mój język,
Stopczatowskie moje pola i gaje,
Moją ścieżkę żytnią i barwinkową –
Wszystko oddaje uśmiechniętej żmii.
Zabija mnie język okupanta,
Który urodził się i wyrósł nad Dnieprem,
I świątynia, gdzie służy kagiebistów banda,
Odziana w moskiewskie stichary.
Wiersz “Jemioła” podaje rozbudowany obraz znienawidzonej “jemioły moskiewszczyzny”:
Na topolach i sosnach potężnego rodu
W naddnieprzańskim gaju wisi jemioła,
Wyrasta i czeka nowego przychówku
Pasożytka zielona, okrągła miotła.
Złośliwe ptaki przynoszą nasiona kleiste,
Co chowają się w pęknięciach, w ranach kory…
Więc cierpliwe drzewa już muszą przepaść –
Je zje jemioła, je złamią wichry.
Jemioła przenika w wnętrze drewna,
Toczy serce jej, jak drobina mała.
I nie ma ratunku od złego ziarna,
Co zabija na wieki, lecz powoli.
Odstąp ode mnie, smutna panoramo,
Gdzie topola umierająca cicho stoi.
Mój nieszczęsny naród umiera tak samo –
Jemiołę moskiewszczyzny pod sercem tai.
Pełnoskalowa agresja Moskowii radykalnie i na wieki zmieniła stosunek Ukraińców do r u s n i; pokazują to całemu światu zarówno w planie zewnętrznym, jak i wewnętrznym. Od “języka moskiewskiego” (przypomnę, ten termin bodaj po raz pierwszy utrwalił w naszym języku Taras Szewczenko) na Ukrainie dzisiaj odwracają się nawet wczorajsi zagorzali moskwofile – zwolennicy “russkiego mira”… Ale… Ale na podświadomym poziomie wielu neofitów ukraińskiego świata i niedouczonych “specjalistów”, a nawet tak zwanych “ekspertów”, których zapraszają do transmisji na żywo stacje radiowe i kanały telewizyjne, w większości nieświadomie roznosi zarodniki “jemioły moskiewszczyzny”, świadcząc o gwałtownym spadku poziomu profesjonalizmu wspomnianych mediów. Szczególnie uderzają mnie w tkance żywego języka dziennikarzy niemal masowe przykłady błędnego odmieniania rzeczowników w miejscowniku liczby mnogiej; te “perły” dziesiątkami i dziesiątkami codziennie wysypują się na nasze głowy, jakby tak właśnie trzeba było. Dobrze, że u Ukraińców różnego pochodzenia etnicznego wzrosło poczucie ogólnonarodowej godności i na błędy językowe zaczynają zwracać uwagę zasoby medialne, które nigdy tego NIE robiły. Na przykład modowy zasób vogue.ua poprosił profesor językoznawstwa, wiodącą pracownicę naukową katedry języka ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Łarysę Masenko o skomentowanie 10 najczęstszych błędów w języku ukraińskim, wśród których pani Łarysa wymieniła między innymi błędne odmienianie rzeczowników w miejscowniku liczby mnogiej. Profesor akcentuje, że często mówimy (lub piszemy) “po sełam, po mistam”, a trzeba “po sełach, po mistach”. Spróbuję tutaj podać najczęstsze fakty błędów językowych wczorajszych użytkowników języka moskiewskiego lub surżyku w odmienianiu rzeczowników w tymże nieszczęsnym miejscowniku liczby mnogiej, aby nowi użytkownicy języka mieli pewien kompas, jeśli i do nich przykleiły się lub zaczęły przyklejać jakieś zarodniki moskiewskiej jemioły.
Najkrótszy słownik jemioły moskiewszczyzny, czyli Błędy w używaniu przez Ukraińców niektórych słów (lewa kolumna – z błędami, prawa – normatywne użycie słów)
po artystaM – po artystaCH; po beteerA M – po beteerA CH; po budynkaM – po budynkaCH; po budiwlaM – po budiwlaCH; po bezpilotnykaM – po bezpilotnykaCH; po bibliotekaM – po bibliotekaCH; po bijciaM – po bijciaCH; po awtobusaM – po awtobusaCH; po wagneriwciaM – po wagneriwciaCH; po wakansiaM – po wakansiaCH; po wertolotaM – po wertolotaCH; po wiknaM – po wiknaCH; po wokzałaM – po wokzałaCH; po wołonteraM – po wołonteraCH; po worohaM – po worohaCH; po wulyciaM – po wulyciaCH; po wczytelaM – po wczytelaCH; po harmataM – po harmataCH; po helikopteraM – po helikopteraCH; po diwczataM – po diwczataCH; po ditiaM – po ditiaCH; po dorohaM – po dorohaCH; po enerhetykaM – po enerhetykaCH; po żinkaM – po żinkaCH; po żurnalistaM – po żurnalistaCH; po zaharbnykaM – po zaharbnykaCH; po zajdaM – po zajdaCH; po zaprodanciaM – po zaprodanciaCH; po zachysnykaM – po zachysnykaCH; po kadyriwciaM – po kadyriwciaCH; po ka**paM – po ka**paCH; po kwartiraM – po kwartiraCH; po kładowyszczaM – po kładowyszczaCH; po koliaM – po koliaCH; po likarniaM – po likarniaCH; po likaraM – po likaraCH; po litakaM – po litakaCH; po ludiaM – po ludiaCH; po mahazynaM – po mahazynaCH; po maszynaM – po maszynaCH; po minaM – po minaCH; po mistaM – po mistaCH; po misciaM – po misciaCH; po mohyłaM – po mohyłaCH; po mos**laM – po mos**laCH; po mos**wytaM – po mos**wytaCH; po muzeaM – po muzeaCH; po ob’ektaM – po ob’ektaCH; po oboronciaM – po oboronciaCH; po okopaM – po okopaCH; po okupantaM – po okupantaCH; po orkaM – po orkaCH; po pensioneraM – po pensioneraCH; po pidwałaM – po pidwałaCH; po pid’jizdaM – po pid’jizdaCH; po pidrozdilaM – po pidrozdilaCH; po podiaM – po podiaCH; po pozitsiaM – po pozitsiaCH; po poliaM – po poliaCH; po posadkaM – po posadkaCH; po proektaM – po proektaCH; po profesiaM – po profesiaCH; po punktaM – po punktaCH; po raketaM – po raketaCH; po raszystaM – po raszystaCH; po resursaM – po resursaCH; po ruinaM – po ruinaCH; po selaM – po selaCH; po składaM – po składaCH; po skupczenniaM – po skupczenniaCH; po snajperaM – po snajperaCH; po sporudaM – po sporudaCH; po tankaM – po tankaCH; po twarynaM – po twarynaCH; po transzeaM – po transzeaCH; po uchniaM – po uchniaCH; po faszystaM – po faszystaCH; po chłopciaM – po chłopciaCH; po cwyntaraM – po cwyntaraCH; po centraM – po centraCH; po cymbałaM – po cymbałaCH; po ciliaM – po ciliaCH; po czastynaM – po czastynaCH; po czmobikaM – po czmobikaCH; po “szahedaM” – po “szahedaCH”; po szkołaM – po szkołaCH; po szlachaM – po szlachaCH.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
ru: być albo nie być Ukrainie. Ich nie boli ukraińska krew, mają za to wyostrzone wyczucie kierunku wiatru. Chorągiewki są wieczne. „Jedną z największych zbrodni wobec narodu jest ta, kiedy zabija się poczucie dumy narodowej i godności w jego inteligencji. Do tego celu mogą prowadzić różne drogi – przytępienie uwagi do wszystkiego, co rodzime, do przeszłości narodu, do jego sztuki ludowej i najlepszych synów, córek; nihilizm i obojętność wobec języka, łatwe przechodzenie do innych narodowości w imię korzyści materialnych, interesowność i brak gotowości do poświęcenia w imię własnego, głoszenie kosmopolityzmu itp. Każde odwracanie uwagi od rodzimego, swojego – tutaj służy również niemałą haniebną służbą, i tak naród traci swoje oblicze powoli, nieustannie, tak jego inteligencja staje się już inteligencją nie jego. A czym jest naród bez swojej inteligencji wszędzie i zawsze – od pisarza do inżyniera, od nauczyciela do stróża prawa?..” (Iwan Czendiej. Dzienniki. 1 czerwca 1966 r.). Powróciłem do „Dzienników” Iwana Czendieja. Trzeba je czytać „porcjami”, bo momentami „wyłazi” z niego „sowiecki człowiek” w roli Siergieja Bondarczuka. Trudno to teraz przyjmować, chociaż przesłanki światopoglądowego przekonania pisarza w tamtych czasach można zrozumieć. Bliższą jest postawa dziadka pisarza, Petra, który robił wszystko po gospodarsku, jak dawniej, a na wyrzuty syna i wnuków, po co tak ciężko pracować, skoro wszystko jest, mądrze odpowiadał: byle był chleb, a na gotowy chleb zęby się znajdą. Ale ten zapis o ważności narodowego znów przypomniał mi lata 90. i kosmopolityczne hasła Riabczuka, Andruchowycza, Jeszkilewa, Żadana i spółki. Jakże wyśmiewali wszelkie próby opamiętania od nihilistycznego wyśmiewania narodowego. Pieniądze nie śmierdzą, a oni załapali się na jakieś zagraniczno-liberalne datki w czasach niełatwych („diabeł tkwi w serze”). Dlatego przypomnę, że wina za dezinformację i „dezorientację w terenie” wśród młodego pokolenia po 1991 roku leży również na nich, jakkolwiek by teraz nie patriotyzowali. Według Stanisławskiego: nie wierzę.
Машинний переклад
Jewhen BARAN “Ja jeszcze nigdy nie miałem takiej wielkiej popularności” (Stepan Puszyk. 19.01.90). “Nie śpi się. Zwiastowanie. Bóg pobłogosławił ziemię, tylko mnie nie wystarcza zwiastuna. Czemu ja taki? Męczę się. Wziąłem na swoje barki za dużo. Panie, zabierz z moich piersi mękę! Ja myślałem, że pisarz może zjednoczyć prawych i lewych, i oni pójdą razem, bo najstraszniejsze to rozłam narodu. Ja, niczym Filip z konopi, jak Don Kichot, próbuję przekonywać i jednych, i drugich, że potrzebna jest jedność, a na mnie burczą. Mnie wczoraj krzyczeli “Hańba!” (Stepan Puszyk. 07.04.90). Od ludowej miłości do ludowej nienawiści – nawet nie moment, a błyskawica. To właśnie wyjaśnia powszechne zjawisko populizmu, demagogii we współczesnym życiu politycznym. “Chleba i igrzysk” tu i teraz. Wchodzą na te same grabie. I głowa nie boli. Twardogłowi zjadacze chleba. Oni – przyczyna permanentnych wojen, których skutkiem jest utrata państwowości. Syty i rozpieszczony niewolnik siedzi u podnóża wszystkich imperiów. “Mnie bywa ciężko porozumieć się ze swoimi współczesnymi, ale ja twardo wierzę w to, że z przyszłymi pokoleniami mnie będzie łatwiej. Zrozumieją, pojmą tę niełatwą atmosferę, w której ja żyłem, walczyłem, tworzyłem dla jutra. Żal, że mnie nie będzie, ale będą moje utwory, które przeżyją i mnie, i moich wrogów, i moich przyjaciół, i będzie Ukraina!” (Stepan Puszyk. 14.08.92). “Nie wiem, jakim ja jestem pisarzem, ale za to ja – wielki czytelnik. I myślę, że czytelnika trzeba szanować, czego nie rozumieją współcześni autorzy” (Stepan Puszyk. 24.10.92). “Są dwa sposoby, jak stać się genialnym. Pierwsze – urodzić się nim. Drugie – katorżniczo pracować przy posiadaniu talentu. Wierszokleci, którzy nazywają siebie awangardzistami, obecnie spotykają się wszędzie. Ich utwory przypominają gołe drzewa: bez kwiatu, bez liści, bez owoców. Jest gra słów, nie ma uczucia. Każda epoka ma swoje źródło natchnienia – większe lub mniejsze. To źródło wspólne, jak studnia w ogrodzie, do której chodzą wodę brać. Bóg oddycha w serce poecie” (Stepan Puszyk. 25.10.92). “Była „Ruska Trójca”, „Pokucka Trójca”, które zostawiły głęboki ślad w literaturze. Obecnie pojawiło się wiele nowych „trójc”: „Bu-Ba-Bu”, „Przepadła hramota”... i aż do „Nowej degeneracji”. Degeneracja – ruch wstecz. To wychodzi, że chcą dojechać do „trójc” przeszłości. Ale czy może z małpy wyjść rusałka? „Ruska Trójca” wydała „Rusałkę Dniestrową”, którą Iwan Franko nazwał zjawiskiem wskroś rewolucyjnym. A co stworzyły dzisiejsze „trójce”?” (Stepan Puszyk. 04.11.92). Przeczytałem Pierwszy tom “Dzienników” Stepana Puszyka, uporządkowany przez Ołhę Słoniowską (Z ostatnich dziesięcioleci: Dzienniki Stepana Puszyka w trzech tomach. Tom I. 1988–1992. Iwano-Frankiwsk: Misto NV, 2021. 876 s.). Tak, tutaj brakuje skandalicznych, a momentami i obraźliwych zapisów, które drukowano na jednej z lokalnych stron internetowych. Możliwe, że wyszedł nieco wygładzony obraz samego Puszyka, człowieka kontrastowego, charakter i zachowanie którego doznawały skrajności ludzkich ocen: od genialnego i ludzkiego do chama i złego człowieka. Prawda gdzieś, jak zwykle, pośrodku. Ale taki obraz pisarza bardziej mi imponuje. Sądzę, takim chciałby pozostać w pamięci potomnych sam Puszyk. On był wielki w zamysłach. Nauka w Moskwie, ludowe deputowanie dodały jego rozważaniom przestrzeni. On zawsze myślał kategoriami globalnymi. I drobnostka, jeśli nawet dotykała go, to on umiał przez nią przejść. Jeśli uda się wytrzymać następne tomy “Dzienników” Puszyka w takiej tonacji treściowej i ideowo-estetycznej – będziemy mieli precedens postaci wielko-tragicznej. Prawie szekspirowskiej – w namiętnościach, zachowaniu i myślach. “A żeby mieć ducha wybierać wolno – trzeba mieć doświadczenie przepływać morza i palić za sobą okręty” (Jewhen Swerstiuk. Wieczna tęsknota za prawdziwym. Zapisy dziennikowe. 25 grudnia 1995 r.). Ostatnie lata u nas prawdziwy wybuch literatury dziennikowej. Kiedy Petro Soroka zaczynał propagować ten gatunek, wydawało się, miną dziesięciolecia, póki sytuacja ruszy z miejsca. Obecnie mamy dzienniki Romana Iwanyczuka, Olesia Honczara, Ołeksy Izarskiego, Jurija Łuckiego, Lesia Taniuka (największy w objętości na dzień dzisiejszy, kilkanaście tomów), Osypa Zinkewycza, Jewhena Swerstiuka, Iwana Łysiaka-Rudnyckiego, Wasyla Habora, Stepana Puszyka, Iwana Czendeja, a jeszcze Ołeksandra Dowżenki, Serhija Jefremowa, Jewhena Czykałenki, Arkadija Lubczenki, Jewhena Małaniuka i in. Brakuje przemyślenia literatury dziennikowej. Nawet nie tak akademickiego, jak światopoglądowego. Wrócę do jednej tezy Swerstiuka. Od niej zaczyna się charakter człowieka. Od niej zaczyna się charakter państwa. Ja to uświadomiłem sobie za późno. Nie chciałbym, aby państwo powtórzyło błąd: “Ja zacząłem się tam, gdzie zobaczyłem wroga i śmiałem nazwać go wrogiem” (Jewhen Swerstiuk. Do 18.III.1999 r.). “Nie wiem, na ile wystarczy ducha prowadzić go? Nie wiem, jak często będę brał się za pióro, żeby właśnie w nim wyłożyć swoje myśli. (...). Będę zapisywał to, co rodzić będzie, budzić będzie myśli, niech na pierwszy rzut oka, i całkiem drobne, nieznaczące. Jeśli dziennik zmuszał będzie mnie częściej brać się za pióro i w pisanym słowie wykładać myśli – już cel prowadzenia go będzie usprawiedliwiony. I tak! Będziemy dzielić się z tobą tym, co kipi na sercu, będziemy, chyba, zrzucać z siebie od czasu do czasu krztę tego ciężkiego brzemienia, które podnosimy na swoje wątłe barki. Bądź moim przyjacielem, szczerym i serdecznym, niezradliwym i niezawodnym. Opowiem ci wszystko!” (Iwan Czendej. Dzienniki. Tom 1. 31 października 1953 r.). Przesłała pani Marija Czendej pierwsze dwa tomy “Dzienników” ojca, za co dziękuję. Deklaracja młodego pisarza, od której zaczynają się zapisy, jest naiwnie-szczera. Bo opowiedzieć wszystko jest niemożliwe nawet sobie. Ale bez takiej młodzieńczej szczerości i wiary nie byłoby Czendeja-prozaika. To już nie pierwsze moje zapoznanie z zapisami dziennikowymi pisarza, ko- Nazwę “rubryki” zaproponowała główna redaktorka czasopisma “Kijów” Teodozija Zariwna. W 2022 roku, w numerach 7-8, 9-10 zostały opublikowane moje czytelnicze ekspresje, które przez długi czas podaję na swojej stronie na Facebooku. Możliwe, z tych szkiców wyjdzie książka. Albo nic nie wyjdzie i nic nie straci się. Bo kiedy ludzkie życie jest niczym, wtedy kończy się cywilizacyjna historia. Ale jest pragnienie w tym momencie powiedzieć, że ona, cywilizacja, nie jest winna. To ktoś inny. Tylko nie my… Autor le pani Marija uporządkowała i wydrukowała taką “za cholewę wkładaną książeczkę” ojca, którą przypadkowo nabyłem. “Po nas zostają dzieci i książki”, – powiedział jeden mój dobry znajomy. Ale żeby książka miała kontynuację, bardzo ważne, aby jej promocją jeszcze jakiś czas zajmowały się dzieci pisarza. Zakarpackiemu “królowi Learowi” poszczęściło się z córką. Talent pisarza i wdzięczność córki dają swój pozytywny rezultat w czasy zobojętnienia potencjalnej czytelniczej społeczności do literatury wspomnieniowo-dziennikowego charakteru.
„Im niższy talent, tym bardziej jest on chełpliwy... Człowiek ze wszystkimi swoimi słabościami musi czymś nadrabiać swoją słabość, bezdarność, niedostatek talentu. Ludzie utalentowani są zawsze spokojniejsi i pewni swoich sił. Nieudacznicy, którzy wdarli się siłą różnymi drogami i bezdrożami do sztuki, są suetliwi, ruchliwi, bezpardonowi i bezceremonialni w wyborze środków, by pokazać siebie. Potrafią się wystawić, obronić, pokazać, zorganizować recenzję... Wszędzie jest im dobrze... Artysta-malarz, pisarz, poeta, kompozytor musi mieć Ojczyznę, którą kocha sercem, myślami, krwią. Nie może być kosmopolitą, obywatelem wszechświata. Jego Ojczyzna musi być w jego dziełach” (Iwan Czendiej. Zapis w dzienniku z 17 listopada 1961 r.). Czytam dzienniki Czendieja. Różnią się od dzienników Puszyka tonalnością, nastrojem, temperamentem, kolorytem. Oczywiście, wiele zależy tutaj od samych pisarzy i od redaktorów. Ale w wielu momentach literaci są sobie bliscy: pasją, oddaniem, zakochaniem w rodzinnym kraju, ludziach, języku. Myślący, utalentowani autorzy. W sztuce, a w sztuce słowa w szczególności, istnieją dawno zapisane prawdy, które albo są zapominane przez kolejne pokolenia, albo krzykliwie negowane, po to, by do nich po raz kolejny powracać. Jedna z nich została wypowiedziana przez Czendieja, którą przypominam: „pisarz ...musi mieć Ojczyznę”. Jak pokolenie lat 90. łamało kopie wokół tej oczywistej prawdy. Zwyciężyli liberałowie i kosmopolici, albo ci, którzy tak siebie nazywali i dostosowywali się do zachodniej koniunktury. Teraz są wielkimi patriotami, którzy walczą o nowoczesną literaturę ukraińską. Będą o nią walczyć i pojutrze, kiedy pojawi się kwestia wyboru. „Wierzysz – zostały tylko oczy do utrzymania suchymi – Grunt w stepie: żyzny, jeśli wilgoć. Widzisz – nie obiecuję ani słów, ani schimy. Ja po prostu będę. Nad niebytem. Między niczym” (Maryna Bracyło. Jedwabne państwo. Kijów. 2014). Maryna Bracyło (1976–2013), z duszą wiecznej dziewczynki, urodziła się za późno i z bardzo kruchą duszą. Wiem, kto dał jej „pistolet”, czyli otworzył dno artystycznego upadku. Nie sądzę, żeby planował. On niczego nie planował. To był żywioł, który wyrzucał i odrzucał tych, którzy wierzyli i którzy kochali. Chociaż bez tego pistoletu nie byłoby Bracyło-chortyckiej Sybilli. Jurij Noha – również ofiara młodzieżowej tusówki Zinkewycza. To, że się spotkali i zeszli – to przypadek, który dodał obojgu lat. Nie dodał szczęścia. Spotkałem ich na którymś ze zjazdów pisarskich w domu artystów, handlowali literaturą „Smołoskypu”, rozmawiałem z nimi około pół godziny. I po rozmowie wiedziałem, że ich wiek jest motyli, ale nic nie mogłem poradzić. Każdy ma swoje przeznaczenie i swoją GWIAZDĘ Przejścia. „Często słyszę śmiech. Żyjemy w głodnym i zimnym kraju, który niedawno rozrywano na części. Ale... mamy wielki zapas siły, bo śmiech jest oznaką siły. Śmiech nie tylko jest oznaką siły, ale sam jest siłą. I jeśli ją mamy, trzeba ją właściwie ukierunkować. ... Śmiech jest znakiem zwycięstwa. ................................................................ ... Śmiech – wielki sanitariusz. Aby coś zro
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
być śmiesznym – trzeba zadać ranę w najżywotniejszy nerw. Śmiech bezczelny, śmiech bluźnierczy, śmiech zabija trucizną zatrutych strzał” (A. Łunaczarski. Będziemy się śmiać. 1920).
Wasyl Babij – ten niestrudzony ideolog literackich i okołoliterackich wybryków – wygłosił kilka myśli, które ja pokierowałem „na właściwe tory”, nadając im strukturalną spójność. Tak u nas powstała seria „Biblioteka Halicka” (od 2011 roku) i Miejska biblioteka humoru „Halicki Cyp” (od 2020). W ostatniej mamy już 5 tomów, wśród nich humoreski Wasyla Babija, Mykoły Sawczuka oraz trzy zbiory: „Świnie nie czytają”, „Pokucki humor” i „Śpiewomowki Stepana Rudańskiego. Humoreski Pawła Dobriańskiego”. Te książeczki, wsparte miejskim programem wydawania książek, są naprawdę ważnym krokiem w kanonizacji i popularyzacji ukraińskiego humoru ludowego. Dlatego nie dziwi, że Wasyl Babij za swojego nauczyciela uważa Pawła Dobriańskiego. Łączy ich bowiem umiejętność nadawania zwyczajnej, ludowej sytuacji humorystyczno-satyrycznego brzmienia. Korzenie tej tradycji sięgają Stepana Rudańskiego, przez Ostapa Wyszniego i Wasyla Czeczwiańskiego, a następnie do Jewhena Krawczenki, Bohdana Bastiuka i Pawła Dobriańskiego. Jednym z „ostatnich Mohikanów” tej ludowo-śmiechowej kultury jest Wasyl Babij.
„Na pytanie, o czym pisali starożytni, można by odpowiedzieć: o wszystkim – od mrówki, która zdumiewała ich, maleńka swoją wielką pracą, – aż po gwiaździste niebo, które ożywiali swoją nieogarnioną, jak i to niebo, wyobraźnią. A pisali dlatego, że chcieli podzielić się swoim zdumieniem, które jest potężnym bodźcem myśli, zachętą do poznawania »natury rzeczy«. Gaśnie zdumienie, to i myśl marnieje, przychodzi – nuda, konsumpcjonizm, potężny przemysł rozrywki – gdzie wtedy chęć do pisania?..” (Andrij Sodomora. O czym starożytni nie pisali).
Książka Andrija Sodomory „Про що писати...” (Lwów, 2021) zdobyła nagrodę BBC „Książka roku” w kategorii „Esejistyka”. To najlepsza wiadomość w przeddzień Mikołaja. Jeszcze dojdziemy do zrozumienia, jaki Akt Stworzenia dokonał Andrij Sodomora. I będziemy się cieszyć, ci, którzy to zrozumieją, uświadomią sobie, w jak złożonej i szczęśliwej epoce przyszło nam żyć.
„Śmieje się ktoś, pluje nam w rany,
Całuje – jak ogniem parzy,
Przy nas, na nas kuje kajdany
I obejmuje gorąco.
O, kto ty, kto ty, nieznany,
Ty, synu Nocy i Grzechu?
I głos w odpowiedzi znajomy:
«Ja Kain, bracie, ha-ha-ha!»” (Ołeksandr Oles. Dziennik. Rok 1917 i inne wiersze: wybrane utwory 1917–1919. Sumy. 2018. 156 s.).
Dzięki Mykole Hrycence i Jurijowi Piatacence (jeden z redaktorów wydania) otrzymałem prezent na Mikołaja. Wiersze Ołeksandra Olesia są żywą i bezpośrednią reakcją na ukraińskie narodowo-wyzwoleńcze zmagania lat 1917–1920. Są bardzo ukraińskimi wierszami. To jedna z przyczyn, dla których ten poeta jest kochany przez Ukraińców, a nieznany w Europie. Oles to poeta, którego do aktu pisania po ukraińsku pobudziło święto Kotlarewskiego w Połtawie w 1903 roku, na którym obecny był ten, jeszcze nikomu nieznany, autor. Prześladowało go rosyjskie imperium, próbowała zniszczyć bolszewicka tyrania, a zabił Czużyn...
„Na proscenium pojawia się autor – Roman Horak. Widzowie zamierają. Pauza. Pełna cisza. Autor z miłością i twórczo przedstawia swoje postaci. I zaczyna się wzruszająca i poruszająca magia Objawień w szczęściu i smutku. A potem przemawiają do nas głosy wielkie i proste, głosy ukochanych i pociągających osobowości” (Hryhorij Szumejko. Wielolika wielkość osobowości).
Roman Horak – dramaturg. Wiedziałem o tym, ale spektakli na podstawie jego sztuk nie widziałem. Może czas sprzyja i naprawię to niedopatrzenie. Książka jest nieoczekiwanie bogata. Bo Horak pisze sztuki o artystach. Wśród jego postaci są Iwan Franko, Solomija Krušelnycka, Iryna Wilde, Maria Wilińska, Olha Kobylańska i inni. Część jego sztuk schodzi na scenę. Książkę otwiera przedmowa Narodowego Artysty Ukrainy Hryhorija Szumejki, a zamykają ją esej Horaka o reżyserce Allu Babenko oraz esej Jurija Nykołyszyna o samym Romanie Horaku. W styczniu ten niestrudzony i opętany Mężczyzna obchodzi swój jubileusz. Szanuję Go. Niemal kocham Go jako Twórcę. Każda książka Romana Horaka niesie ogrom informacji. Zadziwia szerokością i głębią poruszanych tematów: biografie Markijana Szaszkewycza, Mykoły Ustyjanowycza, Iwana Franki, Wasyla Stefanyka, Lesia Martowycza, Andrieja Szeptyckiego, Iryny Wilde, Kwitki Cisyk itd. Na swój jubileusz stanął jako mistrz biografii-eseju i przede wszystkim najgruntowniejszy encyklopedysta kultury galicyjskiej. Wywołuje irytację mechanicznymi błędami i faktograficznymi nieścisłościami w swoich książkach, zachwyca strategią widzenia i rozumienia historycznego rozwoju kultury ukraińskiej przez pryzmat biografii jej nosicieli i twórców. Wyjątkowy w swojej twórczej rozpiętości Twórca-muzealnik, frankoznawca, prozaik, dramaturg. Wreszcie po prostu charyzmatyczny Człowiek. A wszystko to razem – Roman HORAK, „galicyjski geniusz”, jak nazywała go w młodości Iryna Wilde. „Okaleczona ziemia coraz bardziej przypomina dolinę łez i płaczu. Ludzki egoizm osiągnął swoje apogeum, a habitualne grzechy przyspieszają eschatologiczny dramat, który jest już o pół kroku od nas. I tak wygląda, że ten nieodwracalny stan najbardziej odczuwają Ukraińcy. Osieroceni kroczymy na skraju swojego losu. Tak bardzo chce się zawołać: – Dokąd idziesz, Ukrainо?” (ks. dr Wasyl Pohorećkyj. Parusija: Ukrainо, de ty? Tarnopol. 2021. 492 s.).
Ojciec Wasyl Pohorecki postawił pytanie o parusię („niewidzialnej obecności Jezusa Chrystusa na świecie od momentu Jego przyjścia na ziemię, jak i objawienia się Zbawiciela pod koniec świata”) w kontekście chrześcijańsko-cywilizacyjnego wyboru Ukrainy. Jest to jedna z najszczerszych prób zrozumienia wyzwań cywilizacyjnych, przed którymi stanęła Ukraina. Nieco chaotyczna, wyznaniowo-przypowieściowa, pełna wewnętrznego bólu i miłości.
„Człowiekowi, tak samo jak powietrze, są potrzebne świty. I wiara w to, że postawienie pierwszego kroku jednak warto. I potrzebna jest odwaga, by opuścić rodzinną muszlę i wyruszyć w podróż ku nowym horyzontom” (Andrij Zelinski. Moja wędrówka do Kraju Morpiechów. Z dziennika kapelana. Lwów: WSL, 2021. 200 s.).
Są książki nie do recenzji i omówień, lecz do czytania. Oto jedna z nich. Noworoczny prezent sprawiła mi Julia Tkaczowa, za co dziękuję. Książkę napisał wojskowy kapelan brygady piechoty morskiej, który od 2014 roku aktywnie uczestniczy we wspieraniu morale ukraińskich żołnierzy na froncie wschodnim. Ta książka nie jest na nastrój. Jest na życie i na nieustanną gotowość, by za to życie walczyć. Codziennie, co godzinę, co minutę, co sekundę... Wreszcie zbiór nowel Wasyla Szkurhana dotarł do mnie z odległego Smodnego. Wasyl pisze niewiele, ale solidnie, po gazdowsku. „Ile tego świata” (2008), „Oto żyję” (2011), a to trzecia książka prozy, w której jest tylko jedna nowa nowela, „Powertin” (2021). Stefanyk może odpocząć. A może nie trzeba było nawet tak często. Bo to, co napisał Szkurhan, jest jak huculskie wino wystane, cierpkie i mocne. Jeśli postawić obok siebie Stefanyka, Czeremszynę, Mańczuka, Portiaka i Szkurhana, to Szkurhan językiem najbliższy jest Mańczukowi, a chwilami czyta się go trudniej, jak Czeremszynę. Ale to wybór Wasyla. Wszyscy oni są trudni w czytaniu, ci Wasylowie. I wszyscy utalentowani, bo wywodzą się z ziemi, która ich urodziła, po której chodzą i do której wracają, gdy nadchodzi pora... Stepan Chorob wydał nowy zbiór rozpraw i wspomnień literaturoznawczych. Do już tradycyjnych rozważań o kwestiach związanych z historią i teorią ukraińskiej dramaturgii i teatru doszły szkice literaturoznawcze i recenzje, a także, co szczególnie cenię, studia o ukraińskim kinie poetyckim oraz wspomnienia (Stepan Chorob. W echach czasu. Iwano-Frankiwsk. 2021). Są badacze, którzy rzekomo nie są barwnymi ani kontrowersyjnymi interpretatorami problemów literaturoznawczych, bo ich zadanie polega na czymś innym: na kanonizacji ukraińskiej przestrzeni kulturowej. A do tego potrzebna jest systematyczność, sumienność, gruntowna znajomość bazy źródłowej, uwaga wobec szczegółu literaturoznawczego, talent i miłość. Wszystkimi tymi cechami w pełni wypełniony jest naukowy dorobek Stepana Choroba.
„Tracąc swoje narodowe oblicze, swoją narodową indywidualność, człowiek jednocześnie traci także swoje ludzkie oblicze. To jedna z najbardziej naturalnych i najoczywistszych prawd nacjonalizmu. I ta prawda demaskuje jedno z najbardziej diabelskich kłamstw wszelkiej maści „liberałów”, którzy rzekomo tak cierpią z powodu „praw człowieka i obywatela”, świadomie i chaotycznie mieszając w jedną „arytmetyczną”, indywidualnie bezobliczną kupę żywych ludzi, segregując ich według tzw. społecznych czy „klasowych” cech, ale jednocześnie wymazując z nich ich „obraz Boży” (wszystkie mniej lub bardziej socjalistyczno-szulerskie teorie i ideologie). Naród to nie arytmetyczna suma, lecz co najmniej wyższomatematyczne „całkowanie” (E. M. Z Notatnika. 18. II. 1955).
Rozkoszuję się notatkami Jewhena Małaniuka, które przygotował do druku i wydał w Kropywnyckim Hryhorij Kłoczek (Jewhen Małaniuk. Z Notatnika. Kropywnycki. 2021). Ten poeta i myśliciel wszystko to wypowiedział już dawno: przyczyny klęski ukraińskości w przeszłości, które są kluczem do zrozumienia dzisiejszego stanu i statusu ukraińskości. Kiedy na początku lat 90. twierdziłem, że literatura musi stać na gruncie narodowym i że tylko w tym tkwi rękojmia jej artystycznych osiągnięć, – nazwano mnie „rustykałem” i „leninowcem”. Dziś zaś wczorajsi „liberalizujący grantojedzi” zaczęli prześcigać się w patriotyzmie i nawet swoje wypłowiałe przybory gotowi są pomalować w żółto-błękitne barwy. Jednego wybierają na honorowego profesora, inny nagle zaczął pisać powieści historyczne, trzeci wzywa do jedności w imię Ukrainy. Profesjonalne faryzeuszostwo – tkwi ono we krwi. Przypominają mi się wspomnienia Serhija Jefremowa o tym, jak w Centralnej Radzie mały Mychajło Hruszewski spychał ze sceny wysokiego Mykołę Michnowskiego, żeby ten nie przemawiał. A po Krutach do tegoż Hruszewskiego strzelał student z okrzykiem: to wam za Krути (w dziennikach Czykalenki). Historia – nie żywioł Ukraińców. Ich żywioł to chleb i chorągiewkowość. „Bywają tacy ludzie, od obcowania z którymi świecisz się od wewnątrz. A bywają takie wiersze. Szczere – bo samowystarczalne, jasne – bo napełnione siłą, szczęśliwe (choć czasem z nostalgiczną nutą)” (Iwanna Stefiuk. Portret Ukraińca. K., 2022).
Tego czerwcowego roku 2009, kiedy my z Wasylem Babijem przyjechaliśmy do Kobak na zaproszenie Marii Rawszer, by uczcić 135. rocznicę urodzin Pokuckiego Skowronka, po raz pierwszy usłyszałem Iwankę Stefiuk, wówczas jeszcze studentkę Uniwersytetu Czerniowieckiego i gorącą miłośniczkę twórczości Marka Czeremszyny. Prawdę mówiąc, nie myślałem i nie przypuszczałem, że nasze drogi będą się przecinać, a pierwszą przyczyną będzie właśnie ten sam Marko Czeremszyna. Obecna książka kulturologicznych esejów i szkiców po raz kolejny dowodzi, że dobry wygląd autora nie oznacza dobrego charakteru. Eseje, które składają się na książkę, są pouczające, otwierające oczy, ukrainocentryczne. Napisane lekko i utalentowanie. To wystarczy, by je czytać. Mam zastrzeżenie do tytułu. Bo pamiętam klasyczne: jak łódź nazwiesz, tak popłynie. Ale niech będzie. Błogosławieni ci, którzy wierzą... Mychajło Wieres napisał książkę o rosyjsko-ukraińskiej wojnie, zwłaszcza o walkach o donieckie lotnisko i jego obrońców (Stopniał śnieg na mrozie. – IF: Lileja NV, 2022. 144 s.). Centralnym elementem jest tu opowieść o Mykole Samaku, sierocie z Bani-Berezowa, który zginął w tej wojnie. Jednym z bohaterów książki jest Taras Kukuliak, a dziś rozmawiałem także z jego ojcem Wołodymyrem: „Synowi trudno wymusić rozmowę o wojnie”. To samo mówił mi Mychajło Batih o swoim synu Olehu. Ta książka jest jedną z tych, które zmusiły mnie, bym jednym okiem spojrzał na wojnę – prawym. Nim lepiej patrzeć przez celownik automatu.
– Jeśli opublikujesz te bzdury, które czytasz, to rozstanę się z tobą – mówi Natalia. – Okazuje się, że z tobą tak łatwo się rozstać! – Mów mi tu jeszcze – odpowiedziała Natalia. A boję się jednego: że wszystkie te obrazy i myśli, które napływają nie wiadomo skąd, pewnego dnia mogą się urwać jak babie lato od silnego wiatru, dlatego staram się je pospiesznie zapisywać na skrawkach papieru, które porozpychałem po kieszeniach plecaka... 6.07.2016... listy bez odpowiedzi... wszystko się skończyło, tak i nie zaczynając się, tylko w duszy gorycz... 6.07.2017
Czytam drugą książkę dzienników Wasyla Gabora „Łzy deszczu” (Lwów: ŁA „Piramida”, 2021. 228 s.). Właściwie to już nie tyle dzienniki, co fragmentaryczna impresjonistyczna proza. Piękne pismo. Elegijne. Tak się pisze, gdy nadchodzi jesień i ma się świadomość zbliżającej się zimy.
– Słuchaj, oto wasze kościotrupy już zasłoniły sobą cały widnokrąg – idą, a ty śpisz i śpisz... – Nikt nie idzie, Archipie – mówi zaspany Więzień. I – już całkiem oprzytomniawszy: – Co widzisz, Archipie? – Idą! Słyszysz ich twardy krok? – Kim oni są, Archipie? – Idą już cały tydzień! Boję się... Słuchaj, słuchaj – idą!” (Wasyl Stefak. Po tamtej stronie nocy. Lwów. 2006).
Powieść Wasyla Stefaka „Po tamtej stronie nocy”, wydana w 2006 roku, została zapomniana. A to, obok ideologicznego „Czarnego wrona” Szkliara, najlepsza ukraińska powieść XXI wieku. Nie mówię, że nie została uhonorowana Nagrodą Szewczenki. To powieść, której nie znają ani w szkole, ani na uniwersytetach. I to jest cecha braku jakiejkolwiek edukacji przez pierwsze 30 lat ukraińskiej najnowszej historii. Początek 38 rozdziału z VII części „Zasiane na kamieniu?”, w którym opisany jest powrót wszystkich Ukraińców do domu, ze wszystkich światów, ze wszystkich grobów, jest odczytaniem krwi-ziemi Ukrainy: w obronie tej Ziemi powstali Kij, Askold, Światosław, Bohun, Szewczenko, Franko, Szeptycki, Szuchewycz, Stus, Rybak, Skakun i miliony zamordowanych, umarłych, żywych i nienarodzonych. Tej prawdy nie da się pojąć, jeśli nie ma jej w sercu. Chwała Narodowi!
Машинний переклад
Mychajło SZMAL, laureat konkursów pedagogicznych, wyróżniający się pracownik oświaty Ukrainy, Ołena CZERNYSZ, wyróżniająca się pracownik oświaty Ukrainy, siostra Mykoły Burawskiego. Krętą ścieżką ku szczytom. Kimże jest ten człowiek – Mykoła Burawski, dlaczego właśnie jemu udało się stworzyć to, co wydawało się, że powinno istnieć już od setek lat i darować nie tylko Ukraińcom, ale i całemu światu bogaty dorobek naszej prastarej kultury, wszak leżał on dosłownie na powierzchni życia – w ludowej masie, w pamięci ludzkiej, współmierny z takimi zjawiskami kultury, jak sztuka opery czy dramaturgii. Chociaż, rzecz jasna, wartość jego jest o wiele wyższa, trudno ją nawet pojąć, gdyż jest to podstawa wszystkich przejawów kultury, jej korzenie. Możliwe, że byli artyści, którzy przymierzali się do organizacji takiego teatru, jednak tylko Mykole Ołeksandrowyczowi otworzyły się drzwi tej Świątyni Muz, którą wypełnił miłością swoją oraz swoich współmyślicieli i troskliwie ochraniał do ostatnich dni swojego życia. Osobowości Mykoły Burawskiego – koryfeusza ukraińskiej sztuki ludowej – poświęcona jest ciekawa i treściwa książka Wałerija Kyryliuka „Duchowy ojciec »Berehyni«”, gdzie naświetlone są najjaśniejsze momenty z jego życia oraz perypetie organizacji teatru. Ten artykuł napisany jest w kontekście tej książki z oparciem na fakty zebrane w niej, na wspomnienia bliskich Mykoły Burawskiego, a także kolegów-muzyków i przyjaciół-artystów, którzy stale byli obok wybitnego artysty, który poświęcił swoje życie odkryciu i zachowaniu rodzimego folkloru. Krok po kroku będziemy wspinać się krętą ścieżką Mykoły Ołeksandrowycza na majestatyczny szczyt jego tytanicznej pracy dla sławy ukraińskiego dziedzictwa folklorystycznego – teatru „Berehynia”, z którego widać całą naszą piękną Ukrainę, która obecnie w bezkompromisowej walce wywalcza prawowite prawo do posiadania swojej niepowtarzalnej historii i kultury. „Piękno Ukrainy, Podole!”. Małą ojczyzną naszego niezapomnianego artysty jest błogosławione Podole, kraina bogata w bujną przyrodę, napojona wodami czystych źródeł, nasycona piołunami i macierzankami luksusowych pól oraz malowniczych lasów i zagajników, pełnych śpiewów słowików i skowronków, tych małych twórców naszej muzycznej świadomości. Jest ona zamieszkana przez ludzi o niezgłębienie głębokich zwyczajach i tradycjach, ludzi, którzy zachowali w sobie ducha swoich poetyckich przodków-pogan, którzy jakby tylko czekali, żeby przyszedł taki człowiek jak Mykoła Burawski, poczuł i uwolnił potężną energię folkloru tego kraju. Urodził się przyszły twórca teatru folklorystycznego 25 czerwca 1940 roku na Żytomierszczyźnie we wsi Browky rejonu wczorajszańskiego (obecnie Browky Perszi rejonu andrusziwskiego) w śpiewającej rodzinie Jewhenii Serhijiwny i Ołeksandra Iwanowycza. I tata, i mama kochali pieśń, lecz szczególny wpływ na chłopca wywierał mamin śpiew, który zapamiętał z najwcześniejszych lat życia, kiedy matka śpiewała nad jego kołyską kołysanki. Dzięki maminej pieśni w nim od małego obudziła się miłość do wszystkiego, co ukraińskie. Jak zaznacza Wałerij Kyryliuk, „»Matczyne« pieśni można uważać za pierwotne źródło duchowości, moralności, uprzejmości, uczciwości… Niezauważalne wprowadzanie w świat sztuki poprzez kołysankę, bez wątpienia, kształtuje u dzieci miłość do ukraińskiej kultury, sztuki ludowej”. W 1942 roku z rąk najeźdźców i ich popleczników zginął tata małego Mykoły, a wychowanie małego wziął na siebie dziadek Serhij Oksentijowycz Tymczenko, który mieszkał we wsi Nemyrynci rejonu rużyńskiego. Matka Mykoły wróciła do domu dopiero w 1946 roku. Lecz właśnie w starożytnych Nemyryncach, znanych od VIII wieku, gdzie do tej pory jeszcze wieje duchem tamtych odległych czasów, zakumulowanym w obrzędach, tradycjach i pieśniach Ukraińców, on po raz pierwszy, jeszcze jako czterolatek, samodzielnie opanował grę na harmonijce, dobierając ze słuchu pieśniarskie melodie. Z czasem, w młodszych klasach, otworzyło mu to drogę do orkiestry instrumentów ludowych, gdzie poddały się Mykole jeszcze bajan i domra. Wtedy też szkolny nauczyciel muzyki Petro Stepanowycz Rymar zauważył u małego muzyka także wielki talent do wokalu i wziął go do szkolnego chóru, powierzając chłopcu bycie solistą. O wyjątkowych zdolnościach młodego Mykoły jasno świadczy starsza siostra Hałyna: „Kiedy Mykoła podrósł, w nim zaczął budzić się talent do muzyki. Ze słuchu mógł zagrać każdą melodię, do tego pasował każdy instrument muzyczny. We wsi chłopcy często zbierali się na wieczornice i tutaj przejawiał się jego talent: jaki instrument muzyczny chłopcy przynosili, na tym grał”. Sam Mykoła Ołeksandrowycz z uśmiechem też wspominał, jak dziewczęta namawiały go do grania: „Posadzą na kłodzie przy płocie, przyniosą kwasu, żeby pił kwas i grał, a one tańczyły”. Siostra Hałyna zaświadczyła też o udanej nauce Mykoły: „Uczył się brat dobrze, miał zdolności do różnych przedmiotów”. Wydawałoby się, że droga od małego ścieliła mu się w muzykę, ale stało się tak, że po ukończeniu szkoły średniej naczelnik miejscowego komisariatu wojskowego, znajomy ich rodziny, dał mu skierowanie do szkoły lotniczej. Lecz, na szczęście ukraińskiego folkloru, z czasem szkołę przeformatowano na śmigłowcową, co nie spodobało się młodzieńcowi. To stało się ostatecznym, zwrotnym momentem w losie Mykoły Burawskiego. Wkrótce ukończył roczne kursy bajanistów w Żytomierskiej szkole kulturalno-oświatowej, co otworzyło mu drzwi do sztuki muzycznej. Następnym muzycznym szczeblem stał się wydział instrumentów ludowych Charkowskiego Instytutu Kultury, gdzie doskonale opanował grę na bajanie. Ponad wszystko wabiła go pieśń ludowa. Mykoła Ołeksandrowycz twierdził: „Jestem szczęśliwy, że urodziłem się wśród narodu z tak bogatą duszą, który potrafi wylewać… swoje uczucia w pieśń. Kiedy brzmi ukraińska pieśń, to moje serce napełnia się uczuciem miłości do rodzinnego kraju, do swojego narodu, do Ukrainy”. Ukraińska pieśń ludowa i powołała Mykołę Burawskiego do upragnionego Państwowego Konserwatorium.
Konserwatorium Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego. W 1967 roku ukończył tę uczelnię ze specjalnością „Dyrygentura chóralna”. Znamienne, że podczas egzaminów wstępnych konkurs twórczy zdał na „celująco” przed rektorem konserwatorium, wybitnym ukraińskim kompozytorem Andrijem Sztoharenką, który osobiście zainteresował się utalentowanym kandydatem. Młodzieniec z głową zanurzył się w naukę. Szczególny wpływ miały na niego próby i występy z chórem konserwatoryjnym, którym kierował znany ukraiński dyrygent chóralny i pedagog Pawło Murawski. Jako student Mykoła po sesjach zimowych odpoczywał w rodzinnych stronach. W drodze do Kijowa zaglądał do wsi Biłyliwka, gdzie mieszkała wtedy jego ciotka Pawlina Iwaniwna Burawska z córką Ołeną. Ten okres ich życia zapadł Ołenie w pamięć ze względu na wpływ, jaki wywierał na nią kuzyn, i wspomina ona: „Dni, kiedy Kola zostawał u nas na noc, były dla mnie świętem. Gotowa byłam słuchać jego opowieści, wstrzymując oddech, przez całą noc. Spokojny, melodyjny tembr głosu oczarowywał. A mojej dumie nie było granic, kiedy razem śpiewaliśmy „Cwite teren”. Po ukończeniu konserwatorium rozpoczęła się aktywna działalność pedagogiczna i chóralna Mykoły Ołeksandrowycza. Pierwszym przystankiem na tej drodze był Niżyński Instytut Pedagogiczny im. M. W. Hohola, gdzie z nakazu pracy był wykładowcą dyscyplin chóralnych i kierownikiem katedry muzyki i śpiewu, a także artystycznym kierownikiem kapeli chóralnej, której uczestnikami byli studenci i wykładowcy. Repertuar kierownik dobierał w taki sposób, aby oprócz utworów światowej klasyki, na czołowym miejscu znajdowały się utwory ukraińskich kompozytorów: M. Łysenki, M. Łeontowycza, K. Stecenki, Ja. Stepowego. Zarówno studenci, jak i koledzy podkreślali takie cechy młodego pedagoga, jak ludzka atrakcyjność, energiczność, natchnienie, które emanowały z tego człowieka. A jeszcze wyróżniały go rzadka tolerancja i profesjonalizm. Była studentka, a później koncertmistrzyni w jego klasie, Olha Hrozdowska, wspomina, jakim pedagogiem był Mykoła Ołeksandrowycz: „…Nigdy nie podnosił głosu, uwagi robił spokojnie, a kiedy pracował nad charakterem utworu, to od razu się przeistaczał i czuliśmy tę niezbędną energię, poza słowami, która pomagała studentom zgłębić artystyczny obraz utworu…” Miał idealny słuch muzyczny, doskonałe wyczucie wszystkich muzycznych subtelności brzmienia partii chóralnych: metrum, tempa, barwy, co prowadziło w ostatecznym rozrachunku do wysoce artystycznego śpiewu zespołów, którymi kierowała jego batuta. Zauważyli to znani artyści i w 1972 roku Ołeksandr Mińkiwski, główny dyrygent Kapeli Bandurzystów USRR, zaprosił go do udziału w konkursie na obsadzenie wakującego stanowiska dyrygenta-chórmistrza Państwowej Zasłużonej Kapeli Bandurzystów Ukrainy. Jedenaście lat poświęcił tej pracy Mykoła Ołeksandrowycz, zajmując się jednocześnie działalnością kompozytorską. Jego opracowania ukraińskich pieśni ludowych weszły do złotego funduszu kapeli bandurzystów oraz do funduszy ukraińskiego radia. Wśród nich są tak lubiane przez Ukraińców pieśni, jak „Czom, czom, zemle moja”, „Ta tuman jarom kotytcia”, „Hej, ja kozak z Ukrainy” i inne. Miłość do ukraińskiej pieśni ludowej oraz kunszt pedagogiczny M. Burawskiego przyciągnęły uwagę kierownictwa Ukrkoncertu. A w 1983 roku, na zaproszenie tej organizacji, stanął na czele zespołu folklorystycznego „Zołote perewesło”, który później przemianowano na zespół „Kałyna”. Wkrótce zespół stał się bardzo popularny na Ukrainie. Ten kolektyw podarował swojemu kierownikowi żonę, artystkę-piękność Nadię Korohodę, która stała się wierną przyjaciółką i oddaną współpracowniczką w jego twórczych działaniach. „Naszej radości nie było granic” O początku pracy Mykoły Ołeksandrowycza w zespole Nadia Fedoriwna wspomina: „Naszej radości nie było granic, kiedy się zgodził. Rozpoczęła się codzienna praca. Wniósł nowość w wydobywaniu dźwięku – tak zwaną „otwartą manierę śpiewu”… To był nasz trend, innowacja… Na niwie twórczej połączyliśmy się, wspierałam go we wszystkim, we wszystkich jego poczynaniach…” Małżeństwo i nowy zespół podniosły siły duchowe i twórcze. Pierwszego marca społeczność kulturalna Ukrainy uczci niestrudzonego organizatora i duchowego ojca pierwszego na Ukrainie i w Europie Kijowskiego Akademickiego Teatru Ukraińskiego Folkloru „Berehynia”, Mykołę Ołeksandrowycza Burawskiego. Zapoznawszy się z jego biografią, rozumie się, dlaczego właśnie jemu przypadła tak wysoka i zaszczytna misja w dziele stworzenia placówki kulturalnej, w której można by zgromadzić całe duchowe bogactwo ukraińskiego narodu, która swoją działalnością emanowałaby naszą wielotysiącletnią duszę, odkrywała źródła i dorobek narodowej tożsamości kulturowej, źródła jej wzbogacania, jej prastary i wiecznie młody fundament oraz historię, sięgające głębi niepowtarzalnego i do dziś bezgranicznie kuszącego pogaństwa, a wchłonąwszy w siebie strumienie i potoki różnych jej późniejszych wpływów, szeroką rzeką wypływała na współczesne obszary ukraińskiego życia kulturalnego.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Mykoły Ołeksandrowycza na nowy szczebel. Był to okres, kiedy popyt na jego pracę jako dyrygenta-chórmistrza był bardzo duży, a twórcze poszukiwania skłoniły go do stworzenia równolegle w zakładzie „Burewisnyk” także zespołu folklorystyczno-etnograficznego „Hołosuchy” (1986 r.). Na ten czas przypadła również wielka praca ze zbierania folkloru. Stale, wraz z żoną i osobami o podobnych poglądach, realizowali specjalne ekspedycje, gdzie nagrywali pieśni, zbierali informacje o obrzędach i zwyczajach narodu ukraińskiego. Mykoła Ołeksandrowycz wykorzystywał każdą okazję do zbierania materiału folklorystycznego, wśród jego „korespondentów” była nawet teściowa Wekła Stepaniwna, niezwykle artystyczna i utalentowana kobieta, „wielka aktorka”, jak sam ją nazywał. Od niej przejmował nie tylko właściwe pieśni, ale i sposób śpiewu, codzienne powiedzonka, przytupy, ballady i jeszcze wiele innych rzeczy, stworzonych przez ludzi dla swojego życia kulturalnego”. Wielką pomoc w zbieraniu folkloru okazywała córka Maryna. Oto jej świadectwo o pracy w ekspedycjach: „Najwięcej folkloru zebraliśmy w rodzinnych stronach ojca, we wsi Nemyrynci (rejon rużyński, obwód żytomierski). Szczególnie dużo nagrań – od starożytelki wsi Łysoji Marii Dmytriwny (ur. 1908 r.): 12 kaset, gdzie Maria wspominała obrzędy, pieśni, wierzenia…”. Niemało potem musiał Mykoła Ołeksandrowycz włożyć pracy w rozszyfrowanie materiału muzycznego i wokalnego, na podstawie którego tworzono folklorystyczne programy koncertowe z obrzędami i przedstawienia. Wałerij Kyryluk pisze: „Kierując zespołem folklorystyczno-etnograficznym w Ukrkoncercie, Mykoła Burawski poczuł, że jeśli po prawdziwemu pracować z folklorem, to trzeba pamiętać, że jest to gatunek synkretyczny. W nim połączone są pieśń, słowo, taniec i nie można ich rozpatrywać jako jakichś osobnych składowych. I wtedy wymyślił stworzenie kolektywu, który odpowiadałby pełni folkloru, z unikalnymi artystami, zdolnymi i śpiewać, i tańczyć, i grać, i słowem władać”. Najwyraźniej to stało się kluczowym momentem na drodze stworzenia kolektywu folklorystycznego, który z czasem przerośnie w teatr. Doszedłszy do takiej płodnej myśli, Mykoła Ołeksandrowycz zajął się jej realizacją. Przede wszystkim zaczął dobierać odpowiednich ludzi, formował z nich, według słów Wałerija Kyryluka, „jedyny unikalny instrument”. A z czasem stworzył kolektyw, „który był skrytym marzeniem całego jego życia, którego twórczym powołaniem powinno być odrodzenie ukraińskiego tradycyjnego folkloru środkami scenicznymi”. Oto oni – pierwsza siódemka, bezgranicznie zakochanych w ukraińskiej pieśni artystów, od których rozpoczęła się sławna droga przyszłej „Berehyni”: Mykoła i Nadija Burawscy, Ludmyła Sorokina, Natalja Rebryk, Wałentyna Bohdanowa, Wałentyna Dojnećka oraz Dmytro Kułłeczow. Startowy skład amatorskiego kolektywu, który nie miał jeszcze nawet nazwy, ale miał wielkie pragnienie – „rosnąć i działać”! Dwa lata były niełatwe w ustanowieniu kolektywu: nie mieli ani miejsca na próby (próbować jeździli do Konczy-Zaspy), ani muzyków, śpiewali a cappella, kolektywowi kierownika i jego kolegów stworzono dziesiątki folklorystycznych przedstawień i programów. Wśród nich – programy „Żywotoky”, „Mykołaj ide – Rizdwo wede”, kompozycja literacko-artystyczna „Lubitesia, braty moji”, programy „Slawni chłopci-zaporożci”, „Żenczyky”, „Ukrajinśkyj wertep”, „Naddniprianśke wesillia”, „I chudżomu nauczajtes, i swojeho ne curajtes”, program „Folklor narodiw switu”, program teatralizowany „Kupałśki wohni”, przedstawienie „Czumaćkyj szlach”, przedstawienie teatralizowane „Rusaliji”, przedstawienia „Nebesna sotnia” oraz „Kozacka sława”, „Ukrajinśki weczornyci” i in. Wałerij Kyryluk zaznacza: „Jako artysta, M. O. Burawski na wysokoprofesjonalnym poziomie inscenizuje wzorce dziedzictwa folklorystycznego, odkrywa osobliwości kulturowo-historycznych tradycji ukraińskiego folkloru, potwierdza niedoścignione znaczenie ukraińskiej sztuki ludowej… Stworzone przez niego przedstawienia i programy odradzają i propagują autentyczny folklor, bezcenne skarby ukraińskiej kultury narodowej. W jego przedstawieniach i programach w jedno połączone są słowo, pieśń, muzyka, taniec”. Aby wyobrazić sobie, ile pracy wkładał Mykoła Ołeksandrowycz w przygotowanie tej czy innej inscenizacji, przytoczymy takie jego słowa: „Dla tego, żeby wystawić „Naddniprianśke wesillia”, wykorzystałem 76 pieśni weselnych. A ile tam tekstów, które mają bezpośrednie odniesienie do obrzędu. Trzeba znaleźć każdej pieśni miejsce w obrzędzie. Trudno było określić, w którym momencie obrzędu wykonuje się ta czy tamta pieśń. Dla wesela zbierałem materiał 20 lat, studiowałem, badałem, nikt ich nie finansował. Początkowo nie było i kostiumów, ale ratowali nieobojętni ludzie, którzy podarowali teatrowi niemało autentycznych rzeczy – ręczników, odzieży, przedmiotów codziennego użytku. Berehynia Mykoła Ołeksandrowycz wspominał, że na początku od teatru bardziej cierpiał, aniżeli miał radości. Niełatwo przyszła i nazwa kolektywu, ale w końcu sam M. Burawski, zobaczywszy książkę W. Skuratiwśkiego „Berehynia”, zrozumiał, że to właśnie to, czego on i jego przyjaciele tak długo szukali. Obecnie twórczy skład teatru ukraińskiego folkloru „Berehynia” – to profesjonalni wykonawcy: śpiewacy, muzycy i grupa taneczna. W różnym czasie pracowali tu (a niektórzy pracują i obecnie) zasłużeni artyści Ukrainy: Nadija Burawśka, Anatolij Pachomow, Stepan Szkolnyj, Jarosław Cebrynśkyj, Tetiana Hałasz, kierownik orkiestry Jurij Milewśkyj, korepetytor Natalija Hołowko. Wśród artystów jest także 18 laureatów międzynarodowych konkursów. Oprawa muzyczna przedstawień wykonywana jest zarówno na profesjonalnych instrumentach muzycznych, jak i na mało znanych dźwiękowych, szumowych i epizodycznych instrumentach ludowych, które jeszcze wyraźniej podkreślają muzyczne osobliwości wykonywanych utworów danego regionu Ukrainy. Sceniczny strój artystów wykonany jest według wzorów prawdziwych kostiumów etnograficznych, nad którymi pracowali najlepsi artyści Ukrainy. Zasłużony artysta Ukrainy Anatolij Pachomow wspomina, jak będąc absolwentem Kijowskiego Instytutu im. O. Kornijczuka szykował się już do Kubańskiego Chóru Kozackiego, ale zobaczywszy na scenie Pałacu Październikowego występ „Berehyni”, od razu Międzynarodowy festiwal folklorystyczny w Bułgarii (2007 r.)
konsultował się z wybitnymi etnografami, folklorystami. Przygotowanie do realizacji scenariusza zajmuje długi czas – to dość żmudna praca”. Teatr „Berehynia” godnie reprezentuje ukraińską sztukę zarówno w Ukrainie, jak i poza granicami naszego państwa. Szczyt jego popularności to lata 90., kiedy teatr koncertował po Ukrainie i świecie. Jego występy gościnne i festiwalowe odbywały się w Niemczech, Polsce, Holandii, Bułgarii, Hiszpanii, Monako, Austrii, Francji, Włoszech, Egipcie, Turcji, Grecji, Szwajcarii, Rumunii, Izraelu, Republice Południowej Afryki, Korei, Japonii i innych państwach świata. W wielu krajach byli wielokrotnie. Powiedzmy, w Polsce – ponad 10 razy. Pamiętna stała się podróż na konkurs w Johannesburgu, który znał i zdecydował: „Oto jest mój zespół!” Od tamtej pory utalentowany artysta już ponad trzydzieści lat oddaje się ukochanej pracy w zespole folklorystycznym. Teatr „Berehynia” – to nowy kierunek w sztuce. Nawet w transformacji swojej nazwy przeszedł niemały okres kształtowania: początkowo nazywał się teatrem-studiem, a od 2001 roku – właściwie teatrem. I dopiero w 2004 roku zespół teatru otrzymał status akademickiego – w piątce pierwszych teatrów, którym nadano ten status. „Berehynia” jest bodaj jedynym teatrem założonym nie przez ludzi teatru, a przez folklorystów. Jego głównym zadaniem jest ukraiński autentyczny, a nie stylizowany, jak to ostatnio często bywa, folklor. Żywe źródła W trakcie twórczej działalności odbywa się w Południowej Afryce. Tam zespół śpiewającej „Berehyni” wywalczył 4 złote certyfikaty, 1 srebrny oraz główny puchar festiwalu muzyczno-pieśniarskiego, zdobywając ogółem pierwsze miejsce wśród uczestników forum. Na Międzynarodowym konkursie w (KRLD) programy konkursowe teatru zostały wyróżnione dwoma złotymi, dwoma srebrnymi nagrodami, dwiema międzynarodowymi nagrodami oraz Głównym pucharem konkursu artystycznego. Obecnie dyrektorem – kierownikiem artystycznym „Kijowskiego akademickiego teatru ukraińskiego folkloru „Berehynia” jest Iljina Hensyćka – niezwykle energiczna, twórcza i nadzwyczaj kreatywna osobowość. Przed nią szerokie pole działalności, gdyż bez wątpienia jedyny w swojej istocie i wielostronnej działalności nie tylko w Ukrainie, ale i w Europie teatr folklorystyczny ma wielką przyszłość. Z wielkim szacunkiem Iljina Borysiwna wypowiada się o założycielu teatru: „Mykoła Ołeksandrowycz – to unikalny człowiek. Skali jego osobowości trudno przecenić. Burawski z „Berehynią” był jednym z pierwszych, który zaczął pracować z folklorem. Nie z uczesanym oficjalnym i dozwolonym, a właśnie – z autentycznym…” Teatr stał się duszą także dla córki Maryny, gdyż ona z miłością wchłonęła w siebie wszystko to, co stało się życiem rodziców, i teraz wkłada cały żar swojego serca w rozkwit ich sprawy – i jako artystka, i jako folklorystka – starannie pracuje na wspólny sukces zespołu twórczego. Trzydzieści trzy lata pracy pełnej poświęcenia oddał swojemu najdroższemu zamysłowi – powstaniu i rozwojowi teatru „Berehynia” – Mykoła Ołeksandrowycz Burawski, i nie skrzywimy duszy, jeśli powiemy, że całe jego życie, odkąd jeszcze jako chłopiec wziął do rąk harmonię, było podporządkowane temu bezcennemu celowi. Ten, kto zdobył upragniony szczyt, nie lubi wspominać przepaści i przeszkód, które były na jego drodze, ale rozumiemy, jakim w rzeczywistości mógł być każdy krok utalentowanego człowieka, który postawił sobie tak wysokie zadanie. Maestro Niemało wyróżnień za lata swojej pracy otrzymał teatr „Berehynia”, którego działalność złotymi zgłoskami wpisana jest w historię ukraińskiej kultury. Nie pozostały poza uwagą państwa także osiągnięcia twórcze Mykoły Ołeksandrowycza. Dziesiątki razy jego pracę wyróżniano Podziękowaniami i Listami Pochwalnymi Gabinetu Ministrów Ukrainy oraz Ministerstwa Kultury Ukrainy, mera Kijowa, Departamentu Kultury, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, gdzie był wieloletnim członkiem Zarządu Głównego, reżyserem dziesiątek wieczorów proświtańskich. M. Burawski – zasłużony artysta Ukrainy od 1994 roku, artysta ludowy od 1998 roku. Dekretem Prezydenta Ukrainy za znaczący osobisty wkład w rozwój kultury narodowej i sztuki, znaczące osiągnięcia twórcze oraz wysoką biegłość zawodową Mykoła Ołeksandrowycz Burawski, główny reżyser teatralno-koncertowej placówki kultury „Kijowski akademicki teatr ukraińskiego folkloru „Berehynia”, w 2020 roku został odznaczony orderem księcia Jarosława Mądrego V stopnia. Także Mykoła Burawski jest laureatem Międzynarodowego konkursu w Johannesburgu, zdobywcą Złotej nagrody konkursu w Pjongjangu, laureatem międzynarodowej nagrody im. W. Mychajłyka, laureatem nagrody im. Iwana Ohijenki. Nie bez zaszczytów, przyznajmy szczerze, pracował wybitny działacz ukraińskiej kultury, a jednak nie opuszcza myśl, że taką żmudną wielostronną ludzką pracę na rzecz swojego rodzimego narodu można śmiało przyrównać do wyczynu pracy, i staje się oczywistym, że Mykoła Ołeksandrowycz, a zarazem – i cały zespół sławnej „Berehyni”, która w tym roku obchodzi swoje 35-lecie, zasługują na poważniejsze uhonorowanie. Państwo śpiewającego i bogatego w dziedzictwo folklorystyczne narodu za godne odrodzenie i chronienie jego duchowych dóbr powinno było godnie wynagrodzić sławnego swojego syna, duchowego obrońcę teatru sztuk ukraińskiego życia ludowego: najpierw – nadać teatrowi imię jego założyciela. Sprawiedliwie byłoby również nadać Mykole Ołeksandrowyczowi Burawskiemu najwyższe odznaczenie naszego narodu – order Państwa (teraz już – pośmiertnie), a zespołowi twórczemu „Berehyni” – Narodową nagrodę Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Uważamy to za nasze sprawiedliwe słowo w sprawie godnego uczczenia zarówno pamięci wybitnego muzyka, folklorysty, obywatela Mykoły Burawskiego, jak i godnego dzieła całego jego życia – teatru folklorystycznego „Berehynia”. Wierzymy, że dołączą do tego także ludzie o podobnych poglądach wielkiego Maestro i liczni wielbiciele teatru – wszyscy Ukraińcy, którym droga jest nasza rodzima kultura, a także – kierownictwo odpowiednich organizacji, które dbają obecnie o ukraińskie życie kulturalne. Ukraiński folklor – to nasza dusza, on, na przekór wszystkiemu, jak Nieopalający się krzew, przetrwał wśród płomieni dziejowych nieszczęść i obecnie dodaje nam sił w obronie naszej odwiecznej tożsamości.
Машинний переклад
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Iryny HURINEJ – Wcześniej moje utwory były wystawiane w Kijowskim Akademickim Teatrze „Złote Wrota” (spektakl „Mu-dak”), Lwowskim Narodowym Teatrze imienia Marii Zańkowieckiej („Lwowskie tango”), Łuckim Teatrze „HarMyDer” („Syndrom ocalałego”) – opowiedział Andrij Bondarenko. – Ciekawie jest pisać o jakichś pęknięciach w codziennym życiu, kiedy człowiek znajduje się na granicy zwyczajności i niezwyczajności, racjonalności i irracjonalności. Mniej więcej dziesięć lat temu natrafiłem na utwory Stefana Grabińskiego. Jakoś przypadkiem zobaczyłem dom we Lwowie, w którym mieszkał. Zacząłem czytać i zrozumiałem, że to niezwykle ciekawa, świetna literatura, o której u nas nikt nie wie. Pisał o miejscach i przestrzeniach analogicznych do Lwowa. I tematy miał ciekawe – pół-fantasy, pół-filozoficzne. Zapragnąłem zobaczyć swoje rodzinne miasto jego oczami. Jeszcze w latach 90. Jurij Wynnyczuk próbował popularyzować twórczość tego pisarza w Ukrainie. Wydawał jego poszczególne opowiadania. Postanowiłem kontynuować tę sprawę. Napisałem artykuł o Grabińskim, prowadziłem we Lwowie wycieczkę jego śladami. Kiedy dowiedziałem się, że Narodowy Związek Działaczy Teatralnych Ukrainy tworzy studio poświęcone inscenizacji, pomyślałem, że to dobra okazja, by za pomocą środków teatru opowiedzieć o tym artyście. Na Laboratorium Narodowego Związku Działaczy Teatralnych Ukrainy (NSTDU) latem 2021 roku napisałem sztukę na podstawie utworów Grabińskiego. A w październiku ubiegłego roku byłem na rezydencji artystycznej w Szwecji. W tej samej rezydencji mieszkała reżyserka z Kijowa Maria Hruniczewa. Zaprzyjaźniliśmy się. Po tym NSTDU zrobił „Maraton współczesnego dramatu”. Poprzez losowanie rozdzielano, w którym teatrze czytanie której sztuki się odbędzie. Właśnie dzięki losowaniu moja sztuka trafiła w ręce Marii. Trudno było uwierzyć, że stało się to przypadkiem, ale to przeznaczenie. Komunikowaliśmy się z Marią. Powiedziała, że najpierw chce zrobić czytanie sztuki, a potem wystawić na jej podstawie spektakl. Nieco dopisałem w swoim utworze na jej prośbę. Zapraszano mnie na próby, ale mogłem przyjechać dopiero na samą premierę. Wrażenia z inscenizacji są maksymalnie pozytywne. Pierwszy raz byłem na spektaklu teatru „Koło”. Tutaj dla mnie wszystko jest nowe. Spodobało mi się przytulne kameralne pomieszczenie teatru. W sztuce jest wielu bohaterów, ale w rzeczywistości ona też jest kameralna. Aktorzy udanie przepracowali swoje postacie. Spektakl nieco różnił się od mojego autorskiego zamysłu, ale to dodawało nowych ciekawych wymiarów. Nawet miejscami zapominałem, że to mój autorski tekst. Byłoby dobrze jeszcze popracować z tym teatrem. Już nawiązały się kontakty, jest wzajemne zrozumienie z reżyserką i aktorami. Kiedy będę pisał kolejne sztuki, to będę myślał również o tym teatrze. Niedawno napisałem sztukę o przyjacielu z dzieciństwa, który jest teraz na froncie. Mam dziennik, który pisała moja mama w latach 60. XX wieku, chcę przerobić go na sztukę. Również zainteresował mnie utwór dramatyczny niemieckiego pisarza końca XVIII – początku XIX wieku Heinricha von Kleista. Mowa w nim o jednej z wojen w Europie, w której brały udział wojska rosyjskie. Myślę, żeby zrobić remake, przerobić ten utwór z uwzględnieniem dzisiejszych realiów. – Nowy spektakl to moje drugie zwrócenie się ku współczesnej ukraińskiej dramaturgii. Wcześniej był musical „Flower boom” („Kwiatowy bum”) na podstawie sztuki Natalki Kołomijec – kontynuowała rozmowę Maria Hruniczewa. – Andrij już wspomniał, że poznaliśmy się na rezydencji w Szwecji jesienią ubiegłego roku. W Maratonie NSTDU brało udział 40 teatrów, napisano 40 sztuk. Długo śmialiśmy się z Andrijem, kiedy dowiedzieliśmy się, że jego sztuka trafiła właśnie do mnie. To naprawdę przypadek. Teraz pisze głównie o wojnie, o przesiedleńcach. A sztuka „Ultima Thule” nie jest związana z naszą teraźniejszością. Zainteresowała mnie mistycznością, a także obrazem głównego bohatera. Dość szybko zrobiliśmy czytanie performatywne, narodził się styl, który chciało się kontynuować w spektaklu. Przyznam, że kiedy sztuka po raz pierwszy trafiła w moje ręce, byłam nieco zagubiona. Przecież ona jest raczej dla kina, gdzie jest wiele lokacji i efektów specjalnych. Ale znaleźliśmy niestandardowe rozwiązanie, zrozumieliśmy, że można grać didaskalia. Dzięki temu widz otrzymuje wyobrażenie, co i gdzie się dzieje. Główny bohater Stefan Grabiński (onże autor utworów, na podstawie których stworzono sztukę i spektakl) żyje w swoich chorobliwych majaczeniach. Być może stracił swoją muzę – w spektaklu jest to Ksenia Kalegris. W finale bohater siedzi z dziecięcą pozytywką i gra na niej. Najwyraźniej jego dusza znalazła spokój, ale pozostała tęsknota za nieodwzajemnioną miłością. Do teatru niedawno przyszło dwóch młodych artystów Rostysław Fomenko i Arsen Bojczuk. Wcześniej pracowali w Siewierodoniecku, w Ługańskim Obwodowym Akademickim Ukraińskim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym. Wydaje mi się, że to perspektywiczni wykonawcy. Być może brakuje im doświadczenia, ale jestem pewna, że chłopcy mają wszystko przed sobą. Ze wszystkimi innymi aktorami jestem dobrze zaznajomiona. Z Paraskewią Żylińską współpracowałam przy „Kwiatowym bumie”. Ma dobry temperament, przy wytrwałej pracy ona też będzie mogła wiele osiągnąć. Obok niej na scenie są doświadczeni wykonawcy – zasłużona artystka Ukrainy Natalia Nadiradze-Wronska i Andrij Moroz, którzy, moim zdaniem, zagrali po mistrzowsku. Wcześniej już w wielu projektach pracowałam razem z Ołeną Tertyczną. Cenię jej talent. Również nie pierwszy rok współpracujemy z Ihorem Marusiakiem (wykonawca roli Stefana Grabińskiego). A Juris Tete nie jest zawodowym aktorem, jest raczej producentem. Dałam mu szansę wyjścia na scenę. Za granicą zrobiliśmy spektakl online w czasie rzeczywistym „Sen nocy letniej”, w którym grał. A teraz mógł zagrać w zwykłym spektaklu. Myślę, że Juris poradził sobie z tym zadaniem. Z Ołeksandrem Mykytenkiem też zaczęliśmy pracować za granicą. Potem zaangażowaliśmy go do teatru „Koło”, gdzie ma już kilka ról. Jest nie tylko zawodowym aktorem, ale i wykładowcą aktorstwa z wieloletnim doświadczeniem. Nie mieliśmy scenografa i rozwiązanie scenograficzne wymyślaliśmy sami. Oprawę muzyczną spektaklu zrobiła nasza dźwiękowiec Switłana Petrenko. Przez ograniczony czas i problemy ze światłem nie udało się zrealizować wszystkich naszych pomysłów. Dodaliśmy również projekcję wideo, aby pokazać, że u głównego bohatera wystąpiły zawroty głowy. Kostiumy postaci są całkowicie codzienne. A to, że te postacie nie są prawdziwe, widz zaczyna rozumieć w trakcie przedstawienia. Wszyscy oni są w głowie głównego bohatera, nieco wykrzywieni, nieorganiczni, nienaturalni. Ze swojej nowej pracy reżyserskiej jestem na dziś zadowolona mniej więcej w 50 procentach. Mam nadzieję, że spektakl wejdzie do repertuaru teatru, ale trzeba nad nim jeszcze popracować, uczynić bardziej wyrazistymi wszystkie myśli. Będzie to mistyczne widowisko na podstawie utworów dość popularnego na zachodzie artysty ukraińskiego pochodzenia. Repertuar Kijowskiego Akademickiego Teatru „Koło” niedawno wzbogacił się o spektakl „Ultima Thule”, stworzony na podstawie sztuki współczesnego ukraińskiego dramaturga Andrija Bondarenki, która została napisana na podstawie opowiadań Stefana Grabińskiego. Reżyserką-inscenizatorką jest zasłużona artystka Ukrainy Maria Hruniczewa.
Машинний переклад
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w morzu informacyjnym – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe dla wydawnictwa to znaczący wkład w sprawę ukraińską. Podajemy zatem Państwu nasze dane bankowe: AT „Sens Bank”, rachunek bieżący UA 30300346000002600 2016994001; odbiorca: Organizacja Społeczna „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik w taki sposób, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCHARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Halina DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Paweł MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Ljubow HOŁOTA
R e d a k c j a
Ljubow HOŁOTA (przewodnicząca)
Paweł MOWCZAN
Mykoła TYMOSZYK
Heorhij FILIPCZUK
Mykoła HOŁOMSZA
Jurij HANDZIUK
Halina DACIUK
Jewhen BUKET
Машинний переклад