Zdjęcie Serhija Marczenki
Petro Antonenko
19 maja Ruch Ludowy Ukrainy, rozbity 14 lat temu, wreszcie się zjednoczył. Pod względem prawnym stało się to na XXII zjeździe NRU. Rzecz w tym, że nasze ustawodawstwo nie przewiduje mechanicznego połączenia dwóch lub więcej partii w jedną. Dlatego zjednoczenie musi odbyć się na bazie i zgodnie ze statutem jednej z partii, a członkowie drugiej po prostu do niej wstępują. Po trudnych negocjacjach wybrano na taką partię Ruch Ludowy Ukrainy. Była to nielekka decyzja. Z jednej strony, po rozłamie na początku 1999 roku w Ruchu Ludowym, za inicjatorami „odnowy partii”, tymi, którzy byli przeciwni Czornoworowi, poszły dwie trzecie partii. Ta część początkowo ogłosiła się Ruchem Ludowym, ale przegrała w sądach nazwę, a w końcu rejestrację partii, dlatego najpierw przemianowała się na Ukraiński Ruch Ludowy, a wkrótce na Ukraińską Partię Ludową. Jednak obie części rozłamanego Ruchu, obie partie znalazły się na uboczu wielkiej polityki. UPL brała udział w ogólnokrajowych wyborach, ale z smutnym wynikiem. NRU w ogóle rozpłynął się w blokach wyborczych. Nawet w bardziej zorganizowanej i finansowanej UPL wśród zwykłych członków partii od dawna dojrzewało niezadowolenie z sytuacji w partii i jej marnej roli w życiu politycznym. I oto 19 maja zjazd UPL podjął nielekką dla siebie decyzję o faktycznym rozwiązaniu partii i włączeniu jej członków w szeregi Ruchu Ludowego. Jednak rozumiejąc, za kim realnie idą struktury, kto ma większość wśród rucherów, XXII zjazd NRU przyjął nową nazwę swojej partii, uzgodnioną z UPL, dość skomplikowaną: Ruch Ludowy Ukrainy (Ukraińska Partia Ludowa „Ruch”), uproszczony, nieoficjalny wariant — RUCH. Przewodniczącym zjednoczonej partii wybrano Wasyla Kujbidę, który kilka miesięcy temu został przewodniczącym NRU. Pierwszym zastępcą przewodniczącego partii wybrano Iwana Zajcia (dotychczas pierwszy zastępca i p.o. przewodniczącego UPL). Jurij Kostenko nie wszedł do kierownictwa partii. Zjazd postanowił, że wszyscy członkowie NRU i UPL są członkami tej zjednoczonej partii. Do listopada ma się odbyć ponowna rejestracja członków partii na miejscach, czyli faktycznie będzie się trzeba zająć strukturami — od organizacji obwodowych, rejonowych i miejskich aż po koła. I tu mogą pojawić się konflikty, ponieważ w UPL, przepełnionej nadmiernym honorem i ambicjami, wielu boleśnie przyjęło likwidację partii i jej włączenie właśnie do NRU. Bo tu mimowolnie widać uznanie moralnej porażki w sprawie rozłamu 1999 roku, skruchę i powrót „synów marnotrawnych” na łono jednego Ruchu. A w wielu przypadkach koła i całe organizacje rejonowe UPL trzeba będzie przemianować na NRU. Jednak to wszystko jest formalną stroną sprawy i miejmy nadzieję, że członkowie partii, którym od dawna znudziły się rozłamy i waśnie, przekroczą wydumane ambicje. Tym bardziej, że znacznie ważniejsza jest inna rzecz: polityczna strona sprawy, ciężka sytuacja w obozie narodowo-demokratycznym i to, jak zjednoczonemu Ruchowi działać dalej. Warto tu zacytować wystąpienie Wasyla Kujbidy na wspólnym posiedzeniu Centralnych Zarządów dwóch partii, które odbyło się w przeddzień zjazdu: „Demokracja narodowa przegrała, została rozgromiona i dzisiaj musimy skrupulatnie, z szacunkiem dla tych, którzy pozostali, zbierać wszystkich razem. Musimy się zjednoczyć, aby przeciwstawić się tej antyukraińskiej władzy, aby nie stracić szansy na zachowanie własnej państwowości, nie dzieląc się na parlamentarne czy pozaparlamentarne partie, na duże czy małe. Czy automatycznie nasze zjednoczenie wyda mocną partię? Oczywiście, że nie. Dziś jesteśmy zbyt słabi. I praktycznie nie wpływamy na procesy polityczne w kraju. I nasze zjednoczenie nie czyni nas automatycznie silnymi. Ale daje mocny sygnał w środowisku narodowo-demokratycznym, że jesteśmy zdolni się zjednoczyć. Jak oświadczył Wasyl Kujbida na briefingu po zjeździe, RUCH zamierza zjednoczyć siły prawicowe w Ukrainie w jedną pozaparlamentarną opozycyjną siłę polityczną. Zjazd zwrócił się z taką propozycją do innych demokratycznych partii.
Машинний переклад
Mykoła CYMBALIUK
Dokładnie 100 lat temu członek kijowskiej „Proświty”, jeden z najgłębszych badaczy życia i twórczości Tarasa Szewczenki, znany społeczno-polityczny działacz odrodzenia narodowego przełomu XIX i XX wieku. Serhij Jefremow w artykule „Oświatowe działania Bractwa Cyryla i Metodego” po raz kolejny zwrócił uwagę społeczeństwa na edukację ludową, która „nieustannie była żywą, aktualną sprawą w historii ukraińskiego odrodzenia narodowego”. Tę ideę broni, analizując zamiary „głośnego i niezapomnianego w naszej historii Bractwa Cyryla i Metodego, które skupiło w sobie najlepszych ludzi lat 40., kwiat ukraińskiej inteligencji — Szewczenkę, Kostomarowa, Kulisza, Hulaka, Pilczykowa, Biłozierskiego i innych”.
Bractwu nie udało się rozwinąć swojej humanitarnej i szlachetnej działalności. Rosyjski caryzm ze swoją ideą „wielkiej i niepodzielnej” (podobnie jak dzisiejsza Moskwa za pomocą naszych Kainów) pilnie śledził i okrutnie tępił wszelkie przejawy myśli narodowej. Dlatego kirylometodiewców zdemaskowano, aresztowano i skazano, a Szewczenkę wysłano na 10 lat do służby wojskowej bez prawa „malowania i pisania”.
Ale ziarno, wypielęgnowane w formie idei narodowo-oświatowej, wykiełkowało. Ich plan i zamiary, zapisane w statucie i regulaminie, które miały stanowić podstawę przyszłej działalności, odpowiadały ówczesnym realiom ukraińskiego społeczeństwa. I są aktualne także dziś. Porównajmy: już w 5. punkcie statutu mowa jest o „obowiązkowej nauce” dla narodu, tym bardziej że tylko wykształceni ludzie, zdaniem braci, mogli uczestniczyć w zarządzaniu sprawami państwowymi i społecznymi… Rozumieli, że wykorzenić niewolniczego ducha społeczeństwa, zmusić do szanowania praw i wolności szerokich mas narodu można tylko pod warunkiem powszechnego szerzenia piśmienności, która jest niemożliwa bez szanowania i pielęgnowania ojczystego języka, znajomości prawdziwej rodzimej historii, wychowania godności narodowej. Te myśli są fundamentalne w założycielskich dokumentach bractwa.
A Szewczenko, jeszcze długo przed tym, jak zaznacza Jefremow, „nosił się z myślą o wydawnictwach ludowych” jako jednym z najdostępniejszych i najskuteczniejszych sposobów oświecania prostego ludu. Poza tym Taras Szewczenko i jego współmyśliciele byli realistami, którzy trzeźwo i ważąc oceniali nie tylko cel, ale i środki jego osiągnięcia. Sprawa narodowa dotkliwie potrzebowała (i zawsze będzie potrzebować) wykształconego pokolenia Ukraińców. Ta polityka była niebezpieczna dla imperium, które na wszelkie sposoby ograniczało dostęp do edukacji dla pochodzących z prostego ludu. Dlatego, zabierając się za ludowe oświecenie, każdy z braci „obiecywał dawać, ile tylko zdoła, do składki w kasie towarzyskiej na stypendia dla chłopców z ludu na studia uniwersyteckie”.
Szczególne miejsce bractwo przypisywało ukraińskiemu pięknemu piśmiennictwu. „Myśmy, — pisał Kostomarow, — widzieli w naszej ukraińskiej literaturze wiele dobrego, zaczerpniętego od ludu; ale widzieliśmy też zbyt mało tego, co my zamiast tego sami daliśmy narodowi”. I dowodzi, że i edukację trzeba dawać narodowi jego językiem ludowym: „Wydaje mi się, że dopóki z językiem ukraińskim… nie będzie się szerzyć nauka, dopóki ten język nie stanie się narzędziem ogólnoludzkiej edukacji — dotąd ze wszystkich naszych pism tym językiem będzie błyszczący pusty kwiat”.
Dziś, zdobywszy niepodległość, Ukraina potrzebuje utrwalenia swojego języka już jako jednej z niewzruszonych podstaw państwa narodowego. Ale tę naturalną potrzebę, zapisaną w Konstytucji Ukrainy, cynicznie ignorują władcy. 18 maja władza, organizując w Kijowie w przeciwwadze do opozycyjnego „Wstawaj, Ukraino!” cyniczno-obłudny opłacony „antyfaszystowski marsz”, podjęła próbę repetycji przyszłych wyborów prezydenckich. Przeciwko opozycji pod ochroną milicji wypuściła swoje „orły” — łysogłowych sportowców-kryminalistów. Dlatego brutalne pobicie dziennikarzy, komedia z opancerzonym samochodem — BRDM (bojowa maszyna zwiadowczo-patrolowa) po raz kolejny potwierdziły jej prawdziwe zamiary.
Pisarze, którzy zawsze byli odsłoniętym nerwem społeczeństwa, następnego dnia, 19 maja, w Kijowie przy pomniku T. H. Szewczenki rozpoczęli szeroko zakrojoną akcję literacko-artystyczną, poświęconą otwarciu tradycyjnego Międzynarodowego Szewczenkowskiego Święta „W rodzinie wolnej, nowej”, które odbyło się 20—22 maja w Charkowie i obwodzie. Duchowi potomkowie braci — literaci — dali start literacko-wizualnemu projektowi „Gwiezdny Taras”, mającemu na celu popularyzowanie twórczości ukraińskiego geniusza jako współczesnej i aktualnej nie tylko w kontekście kultury narodowej, ale przede wszystkim dla wychowania i uświadomienia godności narodowej.
Również członkowie związku przyjmowali do NSPU młode uzupełnienie, a aktorzy, malarze, śpiewacy, sportowcy, działacze polityczni i społeczni czytali poezję Tarasa. Bo i przez stulecia, parafrazując słowa Jefremowa z jego artykułu, idea Szewczenki, jak i wszystkich kirylometodiewców, „łączy nasze pokolenia z tym, co kiedyś rozświetliło pierwsze promienie świadomości narodowej…”.
Машинний переклад
Ludzka egzystencja to nierozerwalny system duchowości i materializmu. Doskonałość życia każdego społeczeństwa zależy od harmonii obu tych czynników. I odwrotnie, wraz z lekceważeniem, korozją pierwszego, nieuchronnie niszczeje i upada drugie. Być może dlatego każdy naród tak szacunkiem darzy swoich narodowych, duchowych przewodników, którzy siali ziarna dobra i wieczności, zaszczepiając miłość do ojczystej ziemi. Jeśli chodzi o Ukrainę, to po raz kolejny trzeba się przekonać: dla obecnej władzy i biznesu przeważającej większości „nowych Ukraińców” (czyżby Ukraińców?) nie ma nic świętego. Interesy narodowe, interesy lokalnych wspólnot, zwykłych obywateli są dla nich tak samo odległe, jak najdalsza galaktyka UDFj-39546284 jest niewiarygodnie odległa od Ziemi. Oni wszystko oceniają miarą własnego zysku i są gotowi pójść, jak pisał klasyk, ideowy ojciec symonenkówców, za kilka procent zysku na wszelkie zbrodnie. Świadczy o tym nie tylko światowe doświadczenie grup kryminalno-mafijnych w krajach, gdzie sprawują one władzę, ale także działalność takich samych w duchu firm międzynarodowych i krajowych. Świadczy o tym również obecna rzeczywistość ukraińskiego życia. W proponowanych czytelnikom materiałach nasi autorzy po raz kolejny podejmują próbę zwrócenia uwagi społeczeństwa, opowiedzenia o zagrożeniach dla najświętszego miejsca dla większości Ukraińców — Kaniowa z jego Czerniecza Górą. Nawiasem mówiąc, „Słowo Proświty” (i nie tylko nasze wydanie) nie po raz pierwszy wraz ze społeczeństwem bije na alarm, próbując dobić się do Peczerskich wzgórz, opowiedzieć o problemach Kaniowskiego Rezerwatu Przyrody, a teraz — o zagrożeniach dla życia ludzi. Szczególnej ostrości sytuacja nabiera na tle niedalekiej już 200. rocznicy urodzin ukraińskiego geniusza Tarasa Szewczenki. Przecież Kaniowszczyzna to nie tylko jego ojczyzna, w wielkim rozrachunku — to ojczyzna ukraińskiego ducha narodowego. Dlatego obrona interesów kaniowian nabiera dla naszej społeczności i polityków znaczenia obrony strategicznych interesów narodowych. Zoja ZAHORDNIA, m. Kaniów Fotokolaż Ołeksandra ŁYTWYNENKI W przyszłym roku świat będzie obchodził 200-lecie urodzin Tarasa Szewczenki. Odbędzie się szereg państwowych (i międzynarodowych) uroczystości, wydanie encyklopedii szewczenkowskiej, książek, porządkowane i otwierane będą ogromne ilości obiektów, miejsc, tras turystycznych i kulturalno-artystycznych, związanych z imieniem Kobziarza. Bez wątpienia przewiduje się także odwiedziny gości w samej Mogile i Muzeum w Kaniowie. Ale jeśli „kulturalno-duchowe przedsięwzięcia” zostały już jakoś określone, to sytuacja ekologiczna ukraińskiej Mekki jest skrajnie zła. Niewielkie, 25-tysięczne miasteczko Kaniów bardzo ciasno opanowali przedsiębiorczy dorobkiewicze: i „Nasza Riaba”, i „Weres”, i Ukrszampinion, i „Enerhopak”. A do tego jeszcze chiński projekt budowy elektrowni cieplnej… Czy nie za dużo? Największe niebezpieczeństwo płynące z działalności tych przedsiębiorstw (oprócz toksycznych emisji) polega na tym, że wszystkie one do celów technicznych wykorzystują wody podziemne i bez oczyszczalni ścieków wyrzucają je nocą do Dniepru i Rosawy. A kiedy, jak mówią sami kaniowianie, pióra z fermy drobiu popłynęły Rosawą i oddychać stało się po prostu czym, a poziom wody w ujęciu spadł poniżej 1,5 metra i w studniach zaczęła znikać woda, ludzie zaprotestowali — w przededniu jubileuszu Kaniów przekształcił się w strefę katastrofy ekologicznej!!! Dlatego na przeprowadzonych niedawno wspólnych przesłuchaniach deputowanych Rady Miejskiej i Rejonowej w Kaniowie dyskusja była gorąca. Po budzącym wątpliwości „raporcie przed społeczeństwem” zastępcy przewodniczącego rejonowej administracji państwowej ds. rolno-przemysłowych Anatolija Duryckiego pytań okazało się więcej niż odpowiedzi. Czego oczekiwać od władzy, która swoją antypaństwową istotę próbuje ukryć za manipulowaniem rzeczywistością? Prawda, tutaj w nurcie „linii generalnej” nie wspominano o „poprawie”... Gdzież o niej wspominać, kiedy w związku z ogłoszoną „reformą” zarząd ochrony środowiska zlikwidowano całkowicie? Bez wskazywania winnych wspominano jedynie o nielegalnych wysypiskach śmieci i samowolnym wywożeniu na nie stałych odpadów produkcyjnych — bez zatwierdzonego harmonogramu i możliwości sporządzenia aktów nadania ziemi pod nie. Wycinanie zadrzewień i składowanie kurzego pomiotu. Tak by przesłuchania zakończyły się kolejnym urzędniczym raportem, gdyby nie wystąpienia ludzi, którym nie jest wszystko jedno, w „obronie swojego konstytucyjnego prawa do bezpieczeństwa życia”…
Jak zauważył lokalny aktywista Iwan Zabrodski, przede wszystkim należy zadbać o stworzenie planu, perspektyw rozwoju regionu, w nurcie którego określane i rozwiązywane byłyby wszystkie palące problemy. Ale jeśli urzędnicy nie mają zrozumienia, „czym jest Kaniowszczyzna”, to skąd ma się wziąć systemowość i strategia? Zatem przy braku systemowego postrzegania u lokalnych urzędników i deputowanych, aktywiści oraz przedstawiciele organizacji społecznych i partii wypowiadali się osobno, co w połączeniu złożyło się na niepokojący obraz ekologicznego niepowodzenia krainy Szewczenki. Prace umacniające brzeg nie są prowadzone — w krótkim czasie wymyto prawie 100 metrów brzegu Dniepru! Brak jest bezpieczeństwa technicznego, nie ustaje niszczenie gór kaniowskich, nie prowadzi się monitoringu środowiska ekologicznego ani samych rzek Rosawy i Dniepru. Nie działają systemy obrony cywilnej i powiadamiania, plan zagospodarowania przestrzennego nie jest uzgodniony. Dlaczego monitoring Rosawy prowadzi się tylko 4 razy w roku, jeśli powinno się to robić tyle samo razy tylko w ciągu lata — dlaczego wstrzymano finansowanie i zredukowano etaty o 50%? Członek komisji roboczej Leonid Obichod, który przepracował w systemie bezpieczeństwa ekologicznego wiele lat, oburzył się, dlaczego na te przesłuchania nie zjawili się sami kierownicy przedsiębiorstw-naruszycieli — Bohaterowie Ukrainy? To oni, domagając się pozwoleń od społeczności, obiecywali tutaj Nowe Wasiuki. Obecnie zaś kozacka kraina stała się kurnikiem z kłębkiem strasznych problemów, a odpowiedzialnych nie ma. Obecny kierownik Złotonoskiej międzyrejonowej służby sanitarno-epidemiologicznej Wołodymyr Karpenko potwierdził, że w rejonie kaniowskim zredukowano również służbę ekologiczną. Bez względu na to, że Kaniów jest miastem podporządkowania obwodowego. Jako wymowny dowód na to, że władza buduje dobrobyt narodu na wiatrakach, bezsumiennie przestała finansować wydatki socjalne, potrzeby duchowe i bezpieczeństwo ekologiczne ludności. Pragnienie, by nie wynosić śmieci, gdy już dymi chata, jest niebezpieczne dla samej władzy. Więc dlaczego lokalni urzędnicy, jeśli znajdują się pod naciskiem administracyjnym „z góry” i nie są w stanie przeciwstawić się bezrodnym przedsiębiorcom, nie wykorzystują siły społeczności? I choć moderator spotkania Wołodymyr Korżow zatrzymywał występujących ostrzeżeniem, „że zebraliśmy się dla tych problemów, które trzeba rozwiązywać dzisiaj”, krąg ich z każdym wystąpieniem tylko się rozszerzał. Były rejonowy „ekolog” Mykoła Czerniak autorytatywnie stwierdził, że z duchowej Mekki Kaniów przekształca się w kloakę, nawarstwienie „pokładów niebezpieczeństw” i stał się nieprzydatny dla turystyki. Potwierdzają to również wnioski niezależnej Ligi Ekologicznej. Wystąpienie przedstawicielki „Naszej Riaby” Switłany Nikołajenko odebrano jako drwinę ze zdrowego rozsądku. Kobieta w diamentach, która „pracuje w przedsiębiorstwie bardzo niedawno”, na wiele pytań nie miała odpowiedzi, a dlatego pewna siebie obiecywała… do kolejnego razu „zainteresować się”. A jeszcze oskarżyła kaniowian, że są złośliwi, bo chcą, aby „coś było, ale nie u nich”, przecież „zapasów wód podziemnych wystarczy jeszcze na 50 lat”? Problemy ekologii i przyczyny chorób mieszkańców rejonu spróbowała przerzucić na… transport. „Nasza Riaba” na potrzeby techniczne w ciągu doby roboczej zużywa 7,5 tys. metrów sześciennych wody artezyjskiej, a potem ją — nieoczyszczoną — każdej nocy zrzuca do oczyszczalni ścieków. Lokalni mieszkańcy widzą, jak codziennie wiercą nowe odwierty. I na pytanie, dlaczego wtedy nie brać wody z Dniepru, „pani w diamentach” odpowiada, że to… drogo. Kurzy pomiot powinien być wywożony poza wsie na odległość nie mniejszą niż 300 metrów. Ale i te prace prowadzone są z naruszeniem. Niepodważalny zarzut aktywistki, że „Riabie” łatwiej wydawać środki na fałszywe „naukowe obalenia”, niż zbudować prawdziwe oczyszczalnie ścieków. „Riaba” kieruje się tylko pragnieniem zysku, a nie prawem i troską o ludzi. Nie zaszczycili kaniowian swoją obecnością także kierownicy pozostałych przedsiębiorstw. A u „wyznaczonych” w ich miejsce urzędników — ten sam zestaw przygotowanych odpowiedzi, za którymi nie ma żadnego realnego rozwiązania krzyczących problemów, nawet odpowiedzialności za nie. Wszystkie przedsiębiorstwa mają sfałszowane specjalne zezwolenia na emisje i wykorzystanie wód podziemnych, co jest rażącym naruszeniem warunków bezpieczeństwa ekologicznego. Kierownik „Wodokanału” również nie wyróżnił się oryginalnością odpowiedzi… Oczyszczalnie ścieków zbudowane jeszcze w 1978 roku przewidują tylko mechaniczne oczyszczanie wody, ale… „są jednymi z najlepszych na Ukrainie”. A to, że te trujące wody zrzuca się do Dniepru i rozmywa się prawy brzeg Dniepru, to na to nie ma rady. A zawartość szkodliwych domieszek w tych ściekach 64-krotnie przekracza dopuszczalną normę. Gdyby znalazły się środki na biofiltry dla zanieczyszczonej wody, to nie byłoby potrzeby wszystko to zrzucać do rzeki. Lokalnych oczyszczalni ścieków żadne z przedsiębiorstw-naruszycieli, które zrzucają ścieki do wodociągu, nie posiada. Nakazy i sankcje karne są wypisywane, ale ignorowane… I proces trwa bezkarnie. Czy nie dlatego, jak twierdzi przewodniczący funduszu emerytalnego rejonu, poziom śmiertelności u kaniowian jest najwyższy w regionie? Wystąpienie proświtanki, lokalnej aktywistki Wiry Nosenko — to ból i rozpacz o los rodzinnej krainy. Grobowiec Wielkiego Kobziarza przekształcił się w ekologiczne wysypisko. Dlatego nie można czekać na łaskę od tych, którzy żyją, oślepieni żądzą zysku. Im obojętne, że w studniach znika woda, a dziesięć kilometrów dalej śmierdzi odorem kurzych odpadów. Działacze są pewni, że są w stanie znaleźć sposób, jak po raz kolejny oszukać społeczność. Oto tylko fakty o przestępstwach ekologicznych, które pozostają bezkarne: — 15 przedsiębiorstw rejonu nie ma zezwoleń na emisję szkodliwych odpadów i śmieci; — 21 nie ma zezwoleń na specjalne korzystanie z wód; — żadna z rad wiejskich nie ma ani zezwoleń, ani wyznaczonych miejsc na ich składowanie; — 47 przedsiębiorstw nie ma do tej pory określonych granic terytorialnych. Aby ta urzędowa „dyskusja” nie przekształciła się w kolejny niewypał, ogłoszone programy, środki, plany należy natychmiast wziąć pod kontrolę społeczności. Zdaniem Iwana Zabrodskiego, konieczne jest sformowanie grup inicjatywnych, które podejmą się takiej pracy i wspólnie z władzami rejonowymi stworzą realny program unieszkodliwienia skrajnie niebezpiecznej sytuacji ekologicznej na Kaniowszczyźnie, która kształtowała się latami. Kaniowianom nie pozostaje nic innego, jak brać sytuację w swoje ręce i wołać na pomoc Tarasa Hryhorowycza. Przecież ukraińska Mekka ryzykuje, że stanie się ogólnoukraińskim cmentarzyskiem Dniepru i samej Tarasowej Góry. Wstyd tobie, państwo! Hańba tobie, obojętna na żywych i umarłych, władzo!
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
do centrum włączono również wydział biologiczny uniwersytetu oraz ogród botaniczny imienia akademika O. W. Fomina. Istotnym faktem jest otrzymanie przez Kijowski Narodowy Uniwersytet imienia Tarasa Szewczenki aktów państwowych na prawo stałego użytkowania działek ziemskich, na których znajduje się rezerwat kaniowski. W tym kontekście można dodać: podobny status posiadają obecnie, na przykład, rezerwat przyrody „Roztocze”, podlegający Narodowemu Uniwersytetowi Leśnictwa Ukrainy (Lwów), oraz wspomniany ogród botaniczny im. O. W. Fomina. Tradycyjnie problematycznymi po dekrecie Prezydenta Ukrainy w sprawie rozszerzenia rezerwatu kaniowskiego są kwestie gruntowe. W szczególności opracowanie materiałów i rozstrzygnięcie kwestii dotyczących wyłączenia i przekazania w stałe użytkowanie gruntów rezerwatowi; opracowanie projektu zagospodarowania terenu w zakresie wydzielenia działek ziemskich (projekt wydzielenia), przekazanych rezerwatowi, oraz projektu zagospodarowania terenu w zakresie organizacji i zmiany granic terytorium rezerwatu; otrzymanie aktów państwowych na prawo stałego użytkowania ziemi na działki ziemskie (6607,9 ha), przekazane rezerwatowi w stałe użytkowanie. W celu rozwiązania tych ważnych kwestii konieczne jest uzyskanie zgody użytkowników gruntów, organów władzy lokalnej na wspomniane projekty zagospodarowania terenu, opinii państwowej ekspertyzy z zakresu gospodarki gruntami oraz podjęcie odpowiedniej decyzji przez organy władzy państwowej lub samorządu terytorialnego (w sprawie przekazania działek ziemskich). W związku z rozszerzeniem rezerwatu pojawiła się kwestia opracowania i zatwierdzenia zmian do Projektu organizacji terytorium Kaniowskiego Rezerwatu Przyrody. Taki projekt (obszerny w treści) jako dokument prawny instytucji ochrony przyrody opracowuje cały naukowo-badawczy instytut projektowy, a zatwierdza minister ekologii i zasobów naturalnych Ukrainy. Wychodząc z założenia, że Środkowe Naddnieprze, a zwłaszcza rejon kaniowski, charakteryzują się harmonijnym współistnieniem unikalnych kompleksów przyrodniczych oraz historyczno-etnograficznych, skoncentrowanych w dużej liczbie na stosunkowo niewielkim, wyraźnie określonym terytorium, istnieje potrzeba dalszego rozszerzenia terytorium rezerwatu kaniowskiego i nadania mu statusu biosferycznego z włączeniem do sieci rezerwatów biosfery UNESCO. W celu zapewnienia wykonania poleceń Prezydenta Ukrainy z dnia 22.06.2011 r. oraz Gabinetu Ministrów Ukrainy z dnia 28.05.2011 r. dotyczących utworzenia na bazie rezerwatu przyrody Kaniowskiego Rezerwatu Biosfery, w Ministerstwie Ochrony Środowiska przygotowano odpowiedni projekt dekretu Prezydenta Ukrainy. Projektowany rezerwat biosfery ma znajdować się w granicach rejonów kaniowskiego, czerkaskiego i złotonoskiego w obwodzie czerkaskim. Nie ma żadnych wątpliwości — dzięki utworzeniu rezerwatu biosfery podniesie się status ochrony przyrody terytorium rezerwatowego!
Машинний переклад
Wołodymyr HETMAN, Kijowski Uniwersytet Narodowy im. T. Szewczenki, docent katedry krajoznawstwa i geomorfologii, kandydat nauk geograficznych. Nad Trachtemirowem wysoko, na urwisku niby sierota… stoi samotna chatka… Z chatki widać Ukrainę i cały Hetmanat wokoło. Taras Szewczenko. Wzdłuż siwowłosego praojca-Dniepru, poniżej Kaniowa, i akurat naprzeciw lewobrzeżnej wsi Keleberda, hen na 5 km, wysokim, pociętym jarami i wąwozami prawym brzegiem ciągnie się Kaniowski Rezerwat Przyrody. Jest on jednym z najstarszych na Ukrainie, gdzie przez tysiąclecia organicznie łączyły się historia narodu (prasłowiańskiego) i jego ziemi. Unikalność rzeźby terenu, niepowtarzalne piękno krajobrazów, ogromna bioróżnorodność cudem zachowały się w samym centrum gęsto zaludnionej Ukrainy. Ziemia jest tu bogata w zabytki archeologiczne jeszcze z czasów paleolitu. Miejsca te już pod koniec XIX — na początku XX wieku przyciągały uwagę naukowców: biologów, geologów, geografów, archeologów, krajoznawców. Zamyślona stoi nad siwym Dnieprem Kniaża Góra, skrywając w sobie pamięć o kronikarskim Rodniu. Ile podobnych mu średniowiecznych miast Rusi Kijowskiej spalili mongolscy Tatarzy: Plesnesk na Lwowszczyźnie (w pobliżu m. Brody, wieś Pidhirci), Woiń na prawym brzegu Suły, w miejscu, gdzie wpada ona do Dniepru… Na miejscu Woinia obecnie chlupoczą falami wody Zbiornika Krzemieńczuckiego. A późniejszy Baturyn! Dobrze, że wystarczyło państwowego rozumu i woli, by go odbudować. Prawda jest taka — losy poszczególnego człowieka, budowli, miasta i całego narodu bywają podobne. Ale jak mogło dojść do tego, że upadła Ruś, zginął Hetmanat, zamordowano S. Petlurę, S. Banderę, W. Czornowoła? Obecnie wyradza się cały naród i wiadomo, co dzieje się z Ukrainą — waśnie, nieufność, podłość… Przykro, ale kocioł etnogenezy wrze. Warzy się nowa „wspólnota ludzka” pod szyldem — naród ukraiński. Historyczne początki staroruskiego Rodnia sięgają być może V—VI wieku. I nazwa jego pochodzi od najstarszego ze słowiańskich bogów — Roda (boga rolnictwa). Właściwie miasto powstało z osady Polan z VII—VIII wieku, odkrytej przez archeologów u podnóża Kniażej Góry. Odkopano również (pod koniec lat 90. ubiegłego wieku) osadę Polan na terenie posiadłości rezerwatu, na pierwszym tarasie nadzalewowym — tam, gdzie teraz jest boisko sportowe. Ot co! My, studenci lat 70., „kopaliśmy” piłkę nożną w miejscu, gdzie żyli Polanie w VIII—IX wieku. Dzisiaj zrekonstruowano tu dwie półziemianki: z leżanką na kłodach, miejscem na ognisko; drewnianymi kłodami obłożone są ściany. Stąd wzięła się Ruś! (Powstała nazwa rzeki Roś, narodził się bóg Rod). Dawne miasto, południowy forpoczt państwa ruskiego, stało na stromym cyplu, dumnie wznosząc się nad okolicą. Od osuwisk i obrywów Kniaża Góra schudła, zmalała w rozmiarach i obecnie jej powierzchnia wynosi zaledwie 4 ha. Dniepr i Roś z dwóch stron czyniły Rodień nieprzystępnym. Obecnie góra ograniczona jest od północy jarem Marii, a od południa — Kniażym, od wschodu stromo urywa się w stronę Dniepru, a na zachód — stopniowo przechodzi w równinę prawobrzeżną. Stoimy na świętej ziemi. Gdzieś tutaj stały pałace książęce, nieopodal — drewniana cerkiew. Kniaży gród porósł lasem. Z Kniażej Góry rzut beretem do Wielkiego i Małego grodziska scytyjskiego, skąd otwiera się rozległy widok na Dniepr. Jaka energia Ducha w tej ziemi! Jest ona zakodowana w historycznej pamięci o ludziach, Scytach-oraczach, którzy żyli tu w I tysiącleciu p.n.e. Tutaj uprawiali ziemię, obchodzili pogańskie święta, wychowywali dzieci… Połóżcie się i obejmijcie tę ziemię, przysłuchajcie się jej, a usłyszycie mowę przodków, ludzki gwar i rżenie koni. Energia Ducha ziemi doda sił, uskrzydli. Z pamięcią o przodkach, i zgaśnie, gdy o nich zapomnimy. Z Kaniowskim Rezerwatem Przyrody graniczy Szewczenkowski Narodowy Rezerwat Historyczno-Kulturalny. Tutaj, na Czernieczej Górze, spoczywa Taras, nasz ukraiński Apostoł. I stojąc w zadumie, wszystko widzi…
Rezerwat Kaniowski obejmuje jako główną tak zwaną część wyżynną (1415 ha) — porośnięte lasem jary i wzgórza, nazywane przez ogół społeczeństwa Górami Kaniowskimi (najwyższy punkt bezwzględny 255 m n.p.m.). Do rezerwatu należą również dwie zalewowe wyspy Dniepru — Kruhłyk (92 ha) i Szelesliw (404 ha), a także wyspy Żmijowe (116 ha) w Zbiorniku Kaniowskim. W niedalekiej przeszłości Góry Kaniowskie były krainą leśną. Step ostnicowo-różnotrawiasty zajmował przeważnie wierzchołki wzgórz i południowe strome zbocza. Po zniszczeniu lasów na stromych zboczach rozpoczęła się silna erozja gleby. Dlatego obecnie jary zajmują prawie jedną trzecią terytorium rezerwatu. Głębokość niektórych — Suchego Potoku, Małanczyna Potoku, Komaszynnego Jaru — sięga 30—40 m. Do rezerwatu wchodzą odnogi Jaru Chmilanskiego (do 80 m! głębokości) — najdłuższego i najgłębszego w Europie. W wilgotne lato, w maju-czerwcu, miejscowe łąki bujają barwnym różnotrawiem, odbijając wszystkimi kolorami tęczy. Aspekt (wygląd), gamę kolorystyczną łąki tworzą wtedy, na przykład, różowe świece jednej z rzadkich ukraińskich orchidei — kukułki błotnej, z dużymi purpurowymi kwiatami w długim kłosowatym kwiatostanie. Latają i brzęczą trzmiele. Na dobrze nagrzanych otwartych zboczach w trawie świergoczą świerszcze. Dusza ściska się od tych kołysankowych melodii. Jednak najbardziej czarujące na Górach Kaniowskich są stepy łąkowe, które do końca XVIII w. reprezentowały większą połowę terytorium lasostepu Ukrainy. Obecnie zachowały się one chyba tylko na 49 ha całkowicie chronionej „Michajłowskiej Celiny”, na 80 ha, w przekształconej formie, w rezerwacie „Medobory”. Barwne, różnotrawiasto-ostnicowe stepy wcześniej kwitły na górach Mar’inej, Kniażej, Płastunce, Wielkim i Małym grodziskach scytyjskich, Górnych i Dolnych Hruszkach, Górze Czernieczej. Teraz niewielkie wysepki cudownego stepu jeszcze „żarzą się” na Wielkim grodzisku scytyjskim, Górnych Hruszkach. Właściwie modelują one, odtwarzają historyczne środowisko stepu scytyjskiego (skołockiego) (VIII—III w. p.n.e.), sarmackiego południa Równiny Ruskiej (II w. p.n.e. — III w. n.e.). Dzięki chronionemu stepowi wirtualnie zmartwychwstają w wyobraźni dawne, z czasów antów, umocnione grodziska, wysokie mogiły, kurhany na ziemiach naszych pradawnych wolności. Tam jeszcze można poczuć cierpki, nasycony piołunem, odurzający od suchego tchnienia wiatru aromat „autentycznego” stepu, wciągnąć pełną piersią kurz czumackiego szlaku!.. Jaki wielki czasowy „przekrój” i jakie małe skrawki ziemi! Latem step łąkowy Gór Kaniowskich kwitnie, buja, płonie… Kwitną komonica zwyczajna, nostrzyki biały i lekarski, lebiodka pospolita, dziurawiec zwyczajny i inne. Wszędzie rozrzucone są drzewka rozłożystych dzikich grusz, krzewy głogu, dzikiej róży, nastroszyły się zarośla kolczastego tarniny. Obecnie wokół Kaniowskiego Rezerwatu Przyrody powstały obiektywnie, same z siebie, czy subiektywnie problemy, które wymagają rozwiązania. Szczególnie aktualne są kwestie związane z rozszerzeniem terytorium rezerwatu, co przewidziano Ukazem Prezydenta Ukrainy z 1 stycznia 2010 r. Kosztem przyłączenia do rezerwatu 6615,6 ha (z jednoczesnym wyłączeniem 7,7 ha ziem w celu przekazania ich Szewczenkowskiemu Narodowemu Rezerwatowi — na Górze Czernieczej) jego powierzchnia wyniesie 8657,2 ha. Ogólnie idea rozszerzenia terytorium istniejącego Kaniowskiego Rezerwatu Przyrody powstała jeszcze na początku lat 70. XX wieku, kiedy grupa naukowców na czele z przewodniczącym Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody, doktorem nauk biologicznych M. A. Wojnstenskym wystąpiła z inicjatywą stworzenia na jego bazie rezerwatu przyrody Środkowego Naddnieprza. Uczeni zaproponowali przekazanie rezerwatowi leśnictwa Michajłowskiego Kaniowskiej Stacji Hydroleśno-Melioracyjnej (w szczególności uroczyska Peruny). Ogólna powierzchnia chronionego terytorium miała wynosić 157,2 tys. ha. Idea z czasem znalazła oficjalny odzew. Zgodnie z Narodowym programem ekologicznego uzdrowienia dorzecza Dniepru i podniesienia jakości wody pitnej, zatwierdzonym Postanowieniem Rady Najwyższej Ukrainy z 27 lutego 1997 r., planowano stworzenie Środkowodnieprzańskiego Narodowego Parku Przyrodniczego o powierzchni aż 300 tys. ha. Także Ogólnopaństwowym programem tworzenia narodowej sieci ekologicznej na lata 2000—2015 przewidziano stworzenie Ukraińskiego Rezerwatu Biosfery Lasostepowej o powierzchni 50 tys. ha (do lat 2010—2012). Oczywiście, jego podstawą miałby stać się Kaniowski Rezerwat Przyrody. Dlatego też istniejąca przed rozszerzeniem powierzchnia Kaniowskiego Rezerwatu Przyrody (2049,3 ha) była niewystarczająca dla efektywnego zachowania biotycznej i krajobrazowej różnorodności Środkowego Naddnieprza. Rozszerzenie terytorium Kaniowskiego Rezerwatu Przyrody postawiło w porządku dziennym rozwiązanie szeregu „pochodnych” kwestii. Rozważmy je, układając wszystko na półkach. Pierwsza kwestia — status prawny Kaniowskiego Rezerwatu Przyrody jako instytucji przyrodniczo-chronionego funduszu Ukrainy, podporządkowanej Kijowskiemu Narodowemu Uniwersytetowi imienia Tarasa Szewczenki. Zwróćmy się do Ustawy Ukrainy „O przyrodniczo-chronionym funduszu Ukrainy”. Zgodnie z artykułami 12, 15 tej Ustawy, rezerwat przyrody jest przyrodniczo-ochronną, naukowo-badawczą instytucją o znaczeniu ogólnopaństwowym, której zarządzanie odbywa się przez specjalną administrację. Zgodnie z Regulaminem „O Centrum Naukowo-Dydaktycznym „Instytut Biologii” Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki”, zatwierdzonym 20 lipca 2010 r. przez rektora uniwersytetu, Kaniowski Rezerwat Przyrody jest jednostką strukturalną wcześniej utworzonego Centrum Naukowo-Dydaktycznego „Instytut Biologii” Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, z prawem osoby prawnej. Do wspomnianego naukowo-dydaktycznego...
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
działek najpierw w Ufie, potem w Kazaniu i Samarze, ale doczekał się głodu i wojny domowej. Z małymi dziećmi nocami przedzierał się przez kordony różnokolorowych band i dotarł do rodzinnej wsi dopiero w 1922 roku, mówiono, że jako ostatni. Nie zastał ani chaty, ani stodoły. Chata spłonęła, stodołę ludzie na trumny rozebrali, bo szalał tyfus. Z dziewięciorga dzieci u Wasyla Wowczuka pozostało czworo. I wszystkie — głodne. Średnia z córek, Handzia (moja matka), nie raz nawet w głodnym 1946 roku za porohami Dniepru mawiała: “To jeszcze nie głód. My wrony łapaliśmy i jedliśmy”. Mniej więcej jedna trzecia mieszkańców wsi nie wróciła — ich mogiły rozrzucone są po całym Imperium Rosyjskim, sięgają nawet Azji Środkowej. I mimo wszystko Strilci, jak i inne okoliczne wsie, znów orały, siały, kosiły. We wsi działała “Ridna chata” (uważaj: “Proświta”), chór, orkiestra instrumentalna, kółko dramatyczne, które wystawiało sztuki według dramatów Tarasa Szewczenki, Marka Kropywnyckiego, Iwana Karpenki-Karego, Mychajła Staryckiego i innych. We wsi czczono pamięć Kobziarza. Na jednej z takich uroczystości mój mały rówieśnik żarliwie wygłaszał: Wyrósł Chełm i stanął na straży ukraińskiej ziemi! — i pamiętam, że bardzo mu zazdrościłem. We wsi unosił się ukraiński duch pośród niebiesko-żółtych flag, parobkowie w kozackich strojach wyjeżdżali w święta na koniach i śpiewali: Staniemy, bracia, do krwawego boju od Sanu po Don, W ojczystym kraju panować nie damy nikomu! Przyznam się, wszystkie pieśni, w których wspominano strzelców (a śpiewało się ich u nas oj ile): “Szli strzelcy do boju, aż w Galicję…”, “Oj za ciebie, rodzinny kraju, nasi strzelcy umierają…”, “Oj zza góry czarna chmura wstała. Po całym świecie idzie strzelecka sława…”, i wreszcie słynna: “Występują strzelcy siczowi w krwawy tan…”), ja aż do samego wyjazdu za Bug odbierałem jako swoje, sławiące moją rodzinną wieś i jej dzielnych mieszkańców. Można więc sobie wyobrazić, w jakiej atmosferze kształtował się mój światopogląd!
Машинний переклад
Josyp STRUCYUK, Łuck. Jadąc z Chełma do Hrubieszowa, zaraz za Białym Polem (jak u nas nazywano) na 29. kilometrze odwiedzicie starodawną ukraińską wieś Ratyborowice. Na lewo od niej, 4 km dalej, znajdują się moi Strzelcy. W Strzelcach mieszkały 3 rodziny Polaków, 7 rodzin Murawiaków, reszta, 140 rodzin, nazywała siebie Rusinami. Tak nazywali ich Polacy. Na chwałę moich ziomków i w odróżnieniu od niektórych współczesnych Zakarpacian, nigdy nie odszczepiali się oni od wspólnego ukraińskiego prakorzenia. Strzelcy mieli wymowną historię. Świadczą o tym podania, niektóre toponimy, a nawet poszczególne rody, które miały kozackie przezwiska. Ojciec mojego przyjaciela z dzieciństwa, najbardziej wykształcony we wsi człowiek, Mikołaj Brzezicki, zapewniał: wieś powstała jeszcze w czasach książęcych i była osadą ratoborców, czyli wojowników (stąd nazwa „Ratyborowice”). Pośrodku Ratyborowic miała stać drewniana cerkiew, a obok niej bardzo wysoka dzwonnica z jakimś niezwykłym dzwonem, który było słychać z odległości kilkunastu kilometrów. Oprócz wzywania na nabożeństwa, dzwon służył także jako ostrzeżenie przed zbliżającymi się wrogami. Jednak po jakimś niespodziewanym napadzie Turków lub Tatarów wieś i cerkiew spłonęły. Kiedy ludzie wrócili z uroczyska Tursko, gdzie ukrywali się przed wrogami, niektórzy z nich osiedlili się już w lesie, zbudowali tam nową cerkiew (dalej od traktu, który ciągnął się do Chełma). Mówią, że obok cerkwi, aby ją chronić, wzniesiono istby (chaty) dla części ratoborców — strzelców. Stąd wzięła się nazwa wsi. O ucieczkach przed napastnikami do uroczyska Tursko opowiadał mi przed śmiercią także mój ojciec. Według świadectw byłego mieszkańca wsi Werbkowice, Wołodymyra Kydyby, takie „książęce straże”, oprócz tej, która ciągnęła się wzdłuż linii Strzelcy—Ratyborowice, były jeszcze w Wojsławicach, Mołodiatyczach i w słynnym Czerwień-grodzie. Od dzieciństwa znam uroczysko położone na wzniesieniu niedaleko Białopolskiego Lasu w pobliżu rzeki Wownianki. Nazywało się dość zagadkowo — „Monastyr”. I dopiero niedawno dowiedziałem się, że w tym miejscu w zamierzchłej przeszłości rzeczywiście znajdował się prawosławny klasztor. Innym być nie mógł. Ponieważ w tamtym czasie plemię Lachów było daleko za Wieprzem. Jak istniała prawosławna wspólnota i dlaczego mnisi ją opuścili — można tylko zgadywać. Według podań, po jakimś napadzie wroga ci mnisi, którzy pozostali przy życiu, rozeszli się, a niektórzy zdążyli nawet wywieźć z klasztoru dawny kamienny krzyż na parafię strzeleckiej cerkwi św. Jerzego. Mnisi rzekomo chcieli dostarczyć tę starodawną pamiątkę do miasta Włodzimierza, które w tamtym czasie mogło być stolicą księstwa, ale coś im przeszkodziło to zrobić. Do dziś ten krzyż stoi w tym samym miejscu. Niedawno widziałem go pośród żyta, gdzie kiedyś stała nasza cerkiew. Jeśli chodzi o strzeleckie cerkwie, to informacji jest sporo i często są one zagmatwane. Jedną z nich nie pominął swoją uwagą przywilej króla polskiego Jana III Sobieskiego z 25 kwietnia 1676 roku, którego kopia przechowywała się w cerkwi. Jeśli wieś Strzelcy po raz pierwszy wspomniana jest 1 stycznia 1478 roku, to na cerkiewnej ikonie Opieki Najświętszej Bogurodzicy znajduje się napis: „Ta ikona została sporządzona staraniem ojca prezbitera Jerzego Chmaruka w tym czasie 1416 r.”. Świadczy to o tym, że w Strzelcach stała dawna cerkiew, być może właśnie ta, o której wspominał M. Brzezicki, i sama wieś bez wątpienia w epoce książęcej już istniała. Co do polskiego króla, to jego uwaga skierowana na naszą wieś nie była przypadkowa. Jak twierdzi ksiądz-krajoznawca G. Kuraszkiewicz: „Wiadomo o istnieniu Strzelec z przywileju Jana Kazimierza, króla polskiego, z 23 maja 1650 roku, danego w Szołochach w obozie pod Sokalem włościaninowi wsi Strzelce na sołtystwo Grzegorzowi Bajkiewiczowi za jego odwagę w bitwach z nieprzyjacielem”. Myślę, że nie tylko mnie nie podobało się, żeby mój ziomek później odznaczył się jeszcze pod Beresteczkiem. Tak czy inaczej, daleki potomek Hrycia gdzieś w latach trzydziestych ubiegłego stulecia najpierw przeszedł na katolicyzm, a później wrócił do prawosławia i został deportowany, jak wszyscy jego współmieszkańcy, w obwód zaporoski. Jednak to nie uratowało go przed infamią. Na pięknych córkach tego renegata-przechrzty nikt ze współmieszkańców nie zawiesił oka i pozostały one samotne w obcej stronie. W dokumentach nie wspomina się, gdzie podziała się stara, jeszcze z czasów książęcych cerkiew, jednak wspomina się nową pod rokiem 1564. Jeszcze nowszą zbudowano w 1772 roku, ale spłonęła ona podczas burzy, a w 1831 roku postawiono tymczasową kaplicę, zaś w 1845 roku kosztem parafian zbudowano nową świątynię. Właśnie z tej cerkwi zachowała się fotografia i dlatego data oznaczona pod nią w niektórych dokumentach jako 1564 rok jest niedokładna. Ciekawa była też dzwonnica (1810), która miała aż 8 dzwonów. W 1869 roku w Strzelcach otwarto szkołę początkową, która moskalizowała moich przodków. A w języku ukraińskim po raz pierwszy zaczęto nauczać w szkole dopiero w 1941 roku, podczas niemieckiej okupacji Chełmszczyzny. W tym samym języku odprawiał nabożeństwa w soborze Przeczystej Bogurodzicy w Chełmie władyka Iłarion (w świecie Iwan Ohijenko). O tym, jak pracowało się księżom we wsi, jest sporo dokumentów. I prawie wszystkie one świadczą, że żyło im się tutaj, zwłaszcza podczas katolickiego samowolstwa, ciężko i niebezpiecznie. W 1640 roku ksiądz strzeleckiej cerkwi ojciec Hieronim Popowicz, nie wytrzymawszy dręczenia, złożył skargę na Barbarę Komarowską, żonę podkomorzego bełskiego, za co ta aresztowała go i wtrąciła do więzienia, z którego jakoś udało mu się uciec. W 1657 roku ojca Hieroteusza Bobrykowicza pobił i ograbił zarządca majątku Drzewoszowski. W 1858 roku ojciec Iwan Hukewycz poproszył parafian o pomoc przy żniwach. Kiedy żniwa się zaczęły, zarządca majątków, katolik Józef Banaszkiewicz, na polu publicznie pobił nahajem Hukewycza za to, że włościanie nie przyszli na pańszczyznę, a postanowili pomóc księdzu. Szczególnie znęcano się nad prawosławnymi księżmi w latach 30. ubiegłego wieku. Zaczęto ich, jak zwierzęta, nawet odstrzeliwać. Dlatego niektórzy księża bali się odwiedzać cerkwie i uciekali za Bug.
Wieś książęcych strzelców od dawna składała się z trzech części: starej wsi, pańskiego dworu (teraz 1. kolonia strzelecka) i Podlesia. Na zachód od skrzyżowania znajdował się zakątek Murawiaki. Tutaj przeważnie mieszkali Murawiacy (przesiedleńcy z Moraw), osiedlili się tutaj po 1859 roku. Polacy — jeszcze później. Wschodnią część wsi z jakiegoś powodu nazywano Sołtyszczyzną. Tutaj stała niewysoka drewniana wieża. Z niej, jak niektórzy twierdzili, w pogodny dzień widać iglice słynnego prawosławnego soboru na Daniłowej Górze w Chełmie. W soborze od dawna przechowywana była słynna ikona Bogurodzicy, przed którą klękali książęta Włodzimierz Wielki, Roman Mścisławowicz, królowie Daniel, Lew i wielu innych wysokich dostojników ziemi naszej. Za Sołtyszczyzną pod lasem rozłożyło się Podlesie. Tam mieszkali tylko Ukraińcy. Pański dwór był polski. I chociaż pracowali w nim także Ukraińcy, to tylko w swoich domach rozmawiali po ukraińsku, w pracy porozumiewali się po obcemu, za co nie szanowali ich współmieszkańcy, chociaż rozumieli, że fornale (pracownicy dworscy) robili to z przymusu. Gdzieś w pobliżu uroczyska Tursko (według świadectw starych ludzi) był Kozacki Bród. Jak na Chełmszczyznę to nieoczekiwana nazwa. “Może kozacy Maksyma Krzywonosa jesienią 1649 roku tutaj zabłądzili? Przecież byli w Uchaniach, to dlaczego nie mogli odwiedzić Strzelec?” — kiedyś zapytał mnie rodak Ołeksandr Hołowersa. Niestety, nie mogłem mu ani zaprzeczyć, ani potwierdzić. Do kozackiego folkloru moi współmieszkańcy odnosili się z pietyzmem, jednak samo słowo “kozak” u nich nie zawsze wywoływało radosne emocje. Może winni są temu dońscy kozacy, którzy nie raz przeorali wzdłuż i wszerz Chełmszczyznę, a może jeszcze ci pod wodzą Chmielnickiego, którzy podeszli pod Zamość i, gorliwie broniąc wiary prawosławnej, nie zawsze tolerancyjnie odnosili się do jednokrwistych braci-chełmszczaków, którzy w tamtym czasie już przeszli przez unię. Nawiasem mówiąc, to potem brali pod uwagę polscy księża, chytrze wabiąc Zrujnowany cmentarz Ukraińców do rzymskokatolickiego wyznania. Zachodnią okolicę mojej wsi zawsze obmywała niewielka rzeczka. Podobno kiedyś jej źródło ktoś z pasterzy próbował zatkać kępą wełny. Stąd i nazwa — Wownianka. A dalej za Białopolem płynęła już Udal, która niosła swoją wodę w ukraińską dal. Wydaje się, że jak i Wownianka, wpadała ona do Bugu, który był jakimś szatańskim rubikonem w historii naszego narodu. My nigdy nie zmienialiśmy ukraińskich brzegów. Jak za Bug nas wyganiali — w oczy nam siekły śniegi… Mnie i do dziś robi się przerażająco od opowieści ojca o tym, jak ich, chłopów, pędzili przed sobą dońscy kozacy w czasie I wojny światowej. Zagonili aż w gubernię tambowską, strasząc austriackimi okupantami. Dziadek Petro, pozbawiony zwykłych dochodów na utrzymanie (a był on wspaniałym stolarzem), zaczął wytwarzać drzwi, ramy okienne, płozy do sań, bałałajki, nawet walonki i kożuchy. Ponieważ był złotą rączką, to zarabiał nieźle. “Białogwardziści” zaproponowali mu jakąś korzystną posadę w artelu, a kiedy przyszli “czerwoni”, to powiedzieli: “Będziesz na nas pracował!” Nie chciał. I pomimo tego, że syna Jehora, mojego ojca, za sukcesy w szkole brali aż do Tambowa uczyć się na “państwowe utrzymanie”, zmajstrował nowy wóz, zaprzągł do niego konia i ruszył na zachód. Kiedy chełmszczacy wracali z “bieżeństwa”, Polacy na ich oczach podpalali chaty. W Bohutyczach, Mołodytyczach zaczęły płonąć nawet cerkwie (1918 r.). W Zaborcach też podpalili świątynię, ale austriaccy żołnierze (właśnie ci, którymi straszyli dońscy kozacy) ugasili ją. Dziadek Petro z żoną i pięcioma synami osiedlił się w cerkiewnej dzwonnicy, przezimował, a wiosną “zakopał się” w ziemię. Ojciec pokazywał mi to miejsce, gdzie kiedyś stała ziemianka. I mimo wszystko Petro Stolar (tak przezywali dziadka) jako pierwszy zbudował w Strzelcach nową chatę, bo wrócił wśród pierwszych. A małorolny dziadek Wasyl, przeciwnie, czekał od sowieckiej władzy szczodrych
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Moi ziomkowie śpiewali, a nad ich głowami już zbierały się chmury. W 1928 r. w Pawłowicach rozebrano cerkiew. Pojawiły się bandy „krakusów”. Pewnego dnia napadły na nasze wieś. Wybijały szyby, rozpruwały poduszki i puszczały z wiatrem pierze, wlewały naftę do mąki, zrywały ze ścian i deptały na podłodze ikony. Potem pojawiły się po raz drugi, po raz trzeci… Rozpoczęło się masowe niszczenie cerkwi. Matka wspominała: „To było latem. Nagle w biały dzień po wsi poszła plotka: „Walą cerkiew!” Chwyciłam ciebie (to znaczy mnie) za rękę i pobiegłam. Ludzi przy cerkwi było już pełno. Kobiety płakały, mężczyźni krzyczeli, ale podejść do antychrystów bali się, bo ci byli uzbrojeni. Przed ludźmi stał twój dziadek, który był starostą cerkiewnym. Ksiądz uciekł ze wsi. Polacy wspinali się po dachu, zerwali i krzyż, zrzucili go na ziemię, ale żelazny krzyż zaczepił się o cienką gałąź lipy i zawisł. Krzyknęłam: „Patrzcie, ludzie, nie spada, bo jest święty, a wy, bandyci, jesteście grzesznikami!”. Polak obejrzał się i tylko się roześmiał. Mówią, że właśnie tego dnia, kiedy burzył cerkiew, jego córka utonęła. A drugi, ten, który wspinał się po dachu, potem zdechł jak pies. Tak Bóg ich ukarał…” W niszczeniu prawosławnych świątyń polscy szowiniści jakby rywalizowali z rosyjskimi komunistami. Na Chełmszczyźnie zniszczyli ponad 100 cerkwi tylko w 1938 roku. Między nimi również naszą, ze starożytnymi, rzadkimi ikonami, które „antychryści” wtłaczali w ziemię brudnymi butami. Wkrótce polscy historycy zaczną wskazywać za Bug, na Wołyń, mówiąc, co tam się działo. Ale czy policzyli, ile ich świątyń tam zniszczyli Ukraińcy? A 29 stycznia 1943 roku do leśnej strzelnicy zabrano już Adama Mykytiuka i Jewhena Simiaszka. Adam zginął, a Jewhen ocalał cudem. Mordowali ich polscy bandyci, powtarzając: „Będziesz wiedział, gadzie, na czyjej ziemi żyjesz!” Pokorny i bogobojny Antin Bryl po pracy myl buty, a do niego podeszło dwóch i pchnęło go do rowu, w chacie wybito okna. Sąsiedzi namówili Antona, by pozwał sprawców do sądu. Mężczyzna posłuchał i sąd przyszedł, ale do poszkodowanego. 30 stycznia tego samego roku 1943 Brylа zabrano do lasu. Ktoś z sąsiadów słyszał, jak mordowano niewinnego. Rozebrano go, przywiązano do dębu. Zdzierano z niego skórę, posypując rany solą. Taką samą śmiercią tego wieczoru zginął także Josyp Kowalczuk. Później z lasu nie wrócił Todorko Miszczanczuk. Zgłosił się, by go odszukać, jego brat Hryć — poszedł i też przepadł. Ludzie zaczęli się domyślać, że w lesie najpewniej znajduje się gniazdo bandytów. Trzeba było coś robić. To był przedsionek straszliwej walki dwóch słowiańskich narodów. Tym bardziej że jeden miał bronić swoich praw na rodzinnej ziemi po obu stronach Bugu. Dlatego po pierwszych ofiarach we wsi Jurij Łukaszczuk zorganizował samoobronę. Weszli do niej Jewhen Dołyński, Josyp Nazarewycz, Serhij Stec i moi rodzeni wujowie — Wołodymyr Strutsiuk i Jewhen Wowczuk. Potem działali na terenie Chełmszczyzny i Nadsania — jedni w dywizji „Galicja”, inni w oddziałach UPA. O tym nieraz opowiadał mi wujek Jewhen. Odyseja jego cierpiętniczego życia pewnie nie zmieściłaby się i w tomie.
Za swoją inicjatywę obronną Jurij Łukaszuk srodze przypłacił: 6 lutego 1943 roku akowcy (tak nazywali siebie bandyci) zamordowali jego ojca Wasyla i siostrę Nadię, a wkrótce potem pod wsią Ratyborowyczi mściwa kula odebrała życie także bratu Oleksie. Utworzenie samoobrony spowodowało również, że 26 maja 1943 roku na Strilci napadła banda AK, liczące 500 bojowników. Wiem o tym z polskich źródeł. Strilci byli pierwszymi spośród tych 52 wsi, które w ciągu roku spłonęły tylko w powiecie hrubieszowskim. Oto zaledwie kilka epizodów, które wstrząsnęły mną najbardziej.
Przy dopalającej się stodole biega rżąc nasza klacz, a ja stoję i patrzę w ogień — tam, w klatce, moje ulubione króliki. Nie mogę oderwać oczu od tego rogu, gdzie płomień nijak nie może się uspokoić. Gdzieś obok biega matka i zawodzi:
— Ludziska! Przecież zabili mojego męża!
Ja tego jakby nie słyszę i wciąż patrzę na ten płonący kąt.
— Przecież gdyby żył, już byłby tutaj! Bandyci są już aż za cmentarzem!
Wreszcie matka podbiega do mnie i szarpie mnie za rękę:
— Juziu, czemu stoisz jak słup? Biegnij do dziadka i babci! Zobacz, czy chociaż oni żyją!
I biegnę. Biegnę, biegnę i nagle potykam się w dymie o trup. Przypatruję się — Romaś Nesterczuk. Leży, rozrzuciwszy ręce krzyżem, akurat na skrzyżowaniu w Murawiańcu. Wyprowadzono go z domu, półślepego i pół nagiego, i kazano pokazywać „chałupy Rusinów”. Romaś albo w nocy nic nie widział, albo nie chciał wydać współwyznawców — i za to dostał kulę dum-dum w czoło.
A oto Osyp i Pałażka Hołowersowie. Pałażka przysiadła, jak żywa, pod płotem. Tylko dlaczego chwyciła się za brzuch? A oczy — już obojętne. Dziewięćdziesięcioletniemu Josypowi kula przebiła gardło. Chce coś powiedzieć, napina się — i krew strumieniem tryska z rany. A pod tlącym się zgliszczem leży jego syn Stepan.
Mykoła Bżeziński był we wsi chyba najbardziej szanowanym człowiekiem. Jego sień zawsze była zawalona po sam sufit książkami. Po tej górze z książek ja z synami Mykoły często zjeżdżałem w dół, jak z zaśnieżonej góry, dopóki nie wbiegał gospodarz. „Co to za zbóje?! No, do diabła na podwórko!” — i wcale nie złośliwie dawał każdemu z nas klapsa i wypychał za próg. Mówiono, że gdyby Bżeziński przeszedł na katolicyzm, objąłby najwyższe stanowisko w gminie, a tak… I człowiek znienawidził to, co nazywało się polskim. Jeśli ktoś z innowierców (najczęściej byli to osadnicy-Mazurzy, którzy niedawno przenieśli się na sparcelowane pańskie ziemie) przypadkiem odwiedzał Mykołę, człowiek brał szpadel i wyrzucał ślady niechcianego gościa za płot.
W tę tragiczną majową noc osadnicy postrzelili Bżezińskiego, podpalili dom, stanęli naprzeciw drzwi i czekali… Ale Mykoła postanowił raczej spłonąć, niż opuścić rodzinny dom. Dowiedziałem się o tym od swojego dziadka Wasyla Wowczuka, który mieszkał po sąsiedzku z nieboszczykiem…
A gdzieś na drugim końcu wsi w tym czasie czołgało się niemowlę po martwej Marii Strucziuk. Kobieta rozpoznała bandytę i wymieniła go po imieniu. Ten zdemaskowany dawny kolega z klasy nie wybaczył jej tego…
Pod Hrubieszowem, w Sahryniu, zabito blisko tysiąc ludzi, a w moich Strilcach zaledwie ponad dwadzieścia. Dla tragedii to wydaje się jakby za mało. Straszna jest nasza ukraińska logika. Poza tym co to za pojęcie „ponad”?
W Kronice halicko-wołyńskiej czytamy: „Wtedy też (wiosną 1218 roku) zabity został Klim Chrystynycz, jeden z jego (księcia Daniła) wojowników, i jego krzyż stoi do dziś na Suchej Dorohwie. A Lachów oni pobili wielu i gonili za nimi aż do rzeki Wepr”. Zginął jeden — i jest uwieczniony. Ten krzyż stoi do dziś w Zymnem koło Włodzimierza Wołyńskiego. Oto przykład do naśladowania! A moi rodacy leżą aż w Azji Środkowej, po Tambowach i Kazaniach, Chersoniach i Zaporożach, Galicjach i Wołyniach. A ich cmentarzysko rozciągnęło się do takich rozmiarów, że zagubiło się w czasie i przestrzeni, a prastare ich cmentarze z powalonymi krzyżami i zaoranymi mogiłami zarosły pieśniowym ukraińskim barwinkiem, jak w Strilcach. Szukam grobu dziadka, babci, siostry — nie znajduję. Wiozę rodzimy barwinek na Wołyń, na grób ojca — barwinek na tej ziemi (choć ukraińskiej) się nie przyjął.
W lipcu 1988 roku po raz pierwszy odwiedziłem Chełmszczyznę, którą opuściłem w listopadzie 1944 roku. Stałem i patrzyłem na brązowy skrawek, porośnięty chwastem wśród pszenicy, w miejscu, gdzie kiedyś stał dom ojca…
— A wiesz, Józefie, mówią, że twoją wieś spalili banderowcy… — Przyznam się, że rozzłościła mnie ta prowokacyjna informacja mojego przyjaciela — polskiego poety. Ale… ale, niestety, tak fałszowano fakty nie tylko w Polsce. Prasa radziecka do przesytu roznosiła po całym świecie, jak tzw. ukraińscy burżuazyjni nacjonaliści zmiatali z powierzchni ziemi polskie wsie, na prawo i lewo mordując sąsiadów. Boże, i skąd się tyle tej burżuazji wzięło w kilku zachodnioukraińskich obwodach?! Przecież świadczą, że było jej aż kilkaset tysięcy (mam na myśli żołnierzy UPA)! I prawie wszyscy — ze wsi. Oto przykład nagłego uburżuazyjnienia narodu, który nieco za późno wpadł pod ocalające skrzydło władzy komunistycznej.
Dla sprawiedliwości zaznaczę: dotąd nie spotkałem żadnego materiału, w którym mówiono by o ukraińskiej wsi spalonej przez Polaków. A czy takich nie było na Wołyniu? Jestem przekonany, że nie mniej niż polskich. O Chełmszczyźnie nie wspomnę — tam to same ukraińskie zgliszcza.
Tak to naszprycowani ideologią imperialną pismacy (przeważnie dziennikarze i pisarze) jeden przed drugim robili z własnego narodu bandytę. A co wtedy zostało do zrobienia nieżyczliwym sąsiadom? Oni we wszystkim orientowali się na tę znienawidzoną przez ukraińskość trajkotaninę i nie szczędzili brudnej czerwonej farby, która w dwóch trzecich oblała stalinowski sztandar naszego fikcyjnego państwa.
Ale my jednak broniliśmy się. Samoobrona moich Strilciw i sąsiedniego Biłopillia, liczącą 14 strzelców, stoczyła walkę z półtysięczną bandą. Walka była nierówna, ale ukraińskim chłopcom, jak świadczą źródła archiwalne, udało się zabić co najmniej 5 bandytów, wśród nich —
dowódcy bandy Franciszka Krakiewicza. Ukraińscy strzelcy wycofali się z pola bitwy bez strat. Wujek Jewhen opowiadał o walce pod Radostowem: „Ich było ponad czterystu… Leżeli jak snopy w żniwa, ci akowcy. No to my ich za Sagryń i za Strzeliska! Potem to dali drapaka aż za San…” — i mocno zaciągał się samosadem. Ponad rok strzelec UPA Jewhen Wowczuk walczył w Karpatach. Walczył nie tylko z Polakami, ale też z Węgrami. A na koniec z enkawudzistami. Zwątpiony i wyczerpany walką postanowił za wszelką cenę przebić się z okrążenia i odwiedzić starych rodziców. Przebił się, ale w Strzelcach rodziców już nie było… Nieprawda, że pierwsze transporty Chełmiaków jechały na wschód dobrowolnie. W 1944 roku w naszej wsi prawie co drugi dzień pojawiały się polskie bandy. Czasem zaglądała też czerwona partyzantka. Z czasem ludność ukraińska odnosiła się do niej z nieufnością. Czuło się, że jest zmówiona z Polakami, nazywała Ukraińców nacjonalistami i ich rabowała. Kiedy z frontem przyszli „sowieci”, od razu postawili wartownika przy naszej studni, żebyśmy nie brali z niej wody. Matka podała kilku żołnierzom świeżego mleka — ci w milczeniu odsunęli dzbanek. „Cóż to za wojacy — dziwił się ojciec — jakby bez języka, a onuce owinęli bóg wie czym. Chyba się doczekaliśmy…” Potem ojciec natrafił na jakiegoś człowieka z Tambowa, zwabił go do domu, poczęstował wódką i zaczął wypytywać. Tamten odpowiedział: „U nas można żyć, ale trzeba się kręcić”. Ojciec wytrzeszczył oczy na doradcę: „Jak się kręcić? Jak wrzeciono czy bączek?” Później wszystko zrozumiał, ale „kręcić się” tak i nie nauczył się. A tymczasem już chodzili agenci i agitowali. Agitowali za ZSRR. Ludzie siedzieli na zgliszczach i opierali się. Wtedy agenci zaczęli wbijać do głowy: „Što eta wasza Polsza! U mojej Maszki dupa i to bolsza! A tam prostory, czernozioma, niemieckije doma…” Ludzie słuchali i nieufnie zerkali spod byka. A potem nie wytrzymali: „Jeszcze kiedyś mówili: wiedz, Lachu, że aż po Wieprz nasze. Myśleliśmy, że nam pomożecie zabrać od Polaków naszą ziemię. Myśleliśmy, że wy jesteście swoi, a jesteście obcy bardziej niż Niemcy. Ci przynajmniej otworzyli dla nas ukraińskie szkoły i oddali prawosławnym sobór w Chełmie, jak należy”. Ludzie byli jeszcze odważni, bo na razie nie wiedzieli, co wolno mówić, a czego nie. Wtedy agenci zaczęli grozić: „Jeśli my wyjdziem — wsiech was pieriestrieliajut!” I rzeczywiście zaczęły rozbrzmiewać strzały. Czyje? Nikt nie wiedział. Ale wszyscy już się domyślili, że trzeba szykować się w drogę. Moi wioskowi jako pierwsi załadowali wozy skromnymi tobołami i ruszyli do Ustiługa. Towarzyszyli im sowieccy żołnierze. Niektórzy twierdzili, że także pojedynczy strzelcy Chełmskiej Samoobrony. Za Strzeleckim lasem ostrzelali nas Polacy. Nocą przeprawiliśmy się przez Bug, we Włodzimierzu Wołyńskim wdrapaliśmy się do „cielęcych wagonów” i, jak wspomina matka, „na październikową” byliśmy już we wsi Nowosłobódka, koło najsłynniejszych progów na Dnieprze.
Jakoś tak wychodziło, że nie liczyliśmy swoich ofiar, bo nie było nam na to pozwolone, a sami nie spieszyliśmy się. Później wspominałem o tamtych czasach: Krzyczeć by należało, ale chyba nie wolno, milczeć by należało, ale jak tu milczeć. Od Sahryni aż po Jaworzno nasza krzywda krzyczy do wszechświata. Jednak niektóre wsie nie spieszyły się z wyjazdem. Przeważnie były to wsie, których nie dotknęła zagłada. Ale na nie już napadali Polacy w biały dzień i zapalającymi pociskami podpalali ukraińskie chaty. Najczęściej podpalacze otwarcie grozili: „Żeby twoja noga nie stanęła na tej ziemi!”. I ludzie opuszczali obejścia zamieszkane od wieków. Wsie pustoszały, bo na Chełmszczyźnie były one w większości ukraińskie. Wśród chwastów skradały się zdziczałe koty. A Tyratyn, sąsiadujący ze Striljciami, jeszcze się trzymał. Ale przyszła kolej i na Tyratyn. Pierwsza kolumna wozów dotarła do Chełma w porę. A oto druga, w składzie 13 furmanek, utknęła pod Białopolskim lasem. Naprzeciw niej z lasu, konno, wyjechała banda Swatka z Odlitajki. Wyszkolony rozbójnik rozkazał furmankom zawrócić do lasu. Tam wszystkich ludzi wymordowano, a mienie podzielono między swoich. Mam pod ręką zbiór dokumentalny, wydany w Zamościu w 1992 roku przez tak zwany Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej „Luny nad Huczwą i Bugiem”. W książce Swatko figuruje jako bohater. Jest nawet jego portret. Jest tam także portret Franciszka Kraczewicza — podpalacza mojej Striljciów. Znajdziecie tam też portret kata Sahryni Basaja-Rysia i wielu innych bandytów. Według obliczeń autorów zbioru, w Białopolu zginęło 99 Polaków i zaledwie 5 Ukraińców, w Striljciach aż 53 Polaków i ani jednego Ukraińca. W Bereście wymordowano 500 Ukraińców, jednak figuruje tylko 3. Choć we wsiach, gdzie figurują pokaźne ofiary po stronie polskiej, nie mieszkało nawet tylu Polaków. Gdy zapytałem Jewhena Andruszczuka z Busznia: „Czy w waszej wsi mógł zginąć 31 Polak?” odpowiedział: „U nas mieszkała zaledwie jedna polska rodzina, składająca się z trzech osób. I żadnych obcych pod naszą wsią nikt nie bił. To wszystko kłamstwo. Jakie kłamstwo, że w Ratyborowiczach zginęło 20 Polaków. Jednego zabili, to prawda, i to chyba wtedy, gdy wasza wieś płonęła. A w Striljciach to pewnie z trzydziestu naszych zamordowali. Ale to już sam powinieneś wiedzieć. A zresztą, ty wtedy byłeś smarkaczem. Twoja matka powinna pamiętać”. Razem z matką staramy się przypomnieć niewinnie zamordowanych współwieśniaków. Oto ich imiona: Adam Mykytiuk, Antin Bryl, Josyp Kowalczuk, Todorko Miszczanczuk, Hryć Miszczanczuk, Ołeksij Łukaszczuk, Wasyl Łukaszczuk, Nadija Bajkewycz, Roman Niesterczuk, Josyp, Pałaszka i Stepan Hołowerscy, Maria Struciuk, Mykołaj Bżeziński, Iwan Czemeris, Wiktor Janicki (Iwanicki), Adam Bryl, Hryhorij Kocjubynski, Illia Pekarczuk, Nestor Bajkewycz, Andrij Harmata, Stepan Juszczak, Stepan Teslia (Ciesla), Stepan Barylluk, Stepan Malczewski… Innych już nawet matka nie potrafi przypomnieć. Wieczna im pamięć na odwiecznie ukraińskiej ziemi.
Машинний переклад
Wasyl PACHARENKO, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, m. Czerkasy
Współczesny człowiek zazwyczaj czuje się jak liście klonu Stefanyka, rozwiewane po pustym duchowym polu. Posłusznie toczy się z wiatrem czasu, mody. Albo gorączkowo szuka oparcia i najczęściej go nie znajduje. W tym pędzie nierzadko zapominamy, że już od wieków mamy niezawodne oparcie. Jest nim chrześcijaństwo — najcenniejsza, ratunkowa dla nas i przyszłych pokoleń spuścizna cywilizacji zachodniej. Ale bardzo ważny jest warunek: tego daru przodków nie można przejmować ślepo, fanatycznie, bo wtedy litera zwycięża ducha albo nawet zamienia go w przeciwieństwo. Ten dar staje się życiodajny tylko wtedy, gdy człowiek przychodzi do niego własną, niepowtarzalną drogą, przyjmuje go i pojmuje swoim sercem. Dopiero wtedy odsłaniają się główne tajemnice, testamenty tego daru, które przez tysiąclecia ratowały przodków i mogą pomóc nam uratować od katastrofy świat współczesny. Jeśli oczywiście staną się dla nas symbolem wiary i drogowskazem w działaniu. Zatem już antyczność wpisała w europejską duszę dwie fundamentalne cechy, które warunkowały supermocny potencjał i burzliwy rozwój właśnie tego, zachodniego modelu ładu świata. Tymi cechami są synteza (czyli właściwie dialogizm) i antropomorfizm. Zachód jest swoistą syntezą antyczności i chrześcijaństwa. Zresztą sama antyczność połączyła w sobie aż trzy tradycje — grecką, wschodnią (po podbojach Aleksandra Macedońskiego) i rzymską. A jednak świat antyczny po gwałtownym, dotąd niewidzianym rozkwicie w końcu zginął. Dziś bardzo pouczające i ważne jest pamiętanie o pierwotnej przyczynie tamtej prastarej katastrofy — by nie powtórzyć jej już w skali planetarnej. Był to rozpad dialogu duchowego i duszewno-cielesnego: zarówno w zracjonalizowanym Kosmosie Arystotelesa, jak i w mistycznym Jednym Platona (którego idea zadziwiająco koresponduje z taoizmem) nie było miejsca dla człowieka — niepojętej i ambiwalentnej, duszewno-duchowo-cielesnej, uniwersalno-unikatowej istoty, która zawzięcie starała się zrozumieć, w czym sens jej obecnego i przyszłego istnienia. Świat starożytny ogarnęła przesytu tym, co cielesne, i — w konsekwencji — egzystencjalna nuda. Osobowość czuła się aktorem w teatrze absurdu. Tak długo to trwać nie mogło. Dlatego w poszukiwaniu odpowiedzi człowiek poszedł dalej, pozostawiwszy antyczność w przeszłości i w swoim doświadczeniu, dziedzictwie. Zatem kolejnym stopniem kształtowania się ducha ludzkiego, według Hegla, „osią historii świata” stało się chrześcijaństwo. Źródłami jego unikatowego potencjału duchowego, który dał nowy, najpotężniejszy impuls rozwoju świata zachodniego, jest jeszcze szerszy synkretyzm, a przede wszystkim przejście z poziomu binarnego na trynitarny w rozwiązywaniu opozycji. Jeśli Wschód absolutyzował surowego, nieludzkiego Boga, deprecjonując człowieka, to Zachód z kolei zachwycał się bezbożnym człowiekiem. Chrześcijaństwo zaś doszło do idei Bogoczłowieka. Istota, pierwotna tajemnica tej wiary ukryta jest w symbolu Trójcy. M. Bierdiajew w tej sprawie pisze: „Trójjedność bóstwa jest nie tylko formułą dogmatyczną, ale jest prawdą teologicznej scholastyki, ma głęboki egzystencjalny sens. Trzy — to liczba święta, ponieważ oznacza dopełnienie, przezwyciężenie wszelkiej dwoistości, rozdwojenia. Cała oryginalność chrześcijaństwa polega na tym, że nie jest ono czystym monizmem. To właśnie wywołało opór i wrogość konserwatywnego judaizmu. Czysto monistyczną tendencją w chrześcijaństwie jest islam albo powrót do judaizmu. Trójjedność Boga oznacza wewnętrzne życie duchowe w Nim, a to życie jest we wszystkim świecie… Jest Jeden, i jest Jego Drugie, i jest wyjście, rozwiązanie w Trzecim, w świętej Trójcy… Odwieczna Ludzkość jest Bożym Drugim, drugim obliczem Bóstwa. Ludzka i kosmiczna wspólnota w wolności i miłości jest rozwiązaniem Bożej Trójcy, trzecim obliczem Bóstwa” [1, s. 376—377]. Gdy narodziło się chrześcijaństwo, panował jeszcze naiwny (często nieświadomy) antropocentryzm. Później nauka (po odkryciach Kopernika i Darwina) nieodwołalnie go przezwyciężyła. Ziemia nie jest centrum Wszechświata, a człowiek nie jest centrum na tej skromnej planecie; fizycznie człowiek jest tylko jedną z form życia organicznego na Ziemi, jednym z momentów ewolucji. Jednakże człowiek to nie tylko istota przyrodzona, fizyczna, lecz także nadprzyrodzona, duchowa istota o boskim pochodzeniu i przeznaczeniu. On, choć żyje w „tym świecie”, jest „nie z tego świata”. Właśnie chrześcijaństwo przyniosło ten absolutny, duchowy, niezwalczony antropocentryzm. Chrześcijaństwo wywodzi się z syntetycznych systemów antyczności i judaizmu (nie kontynuując ani bezpośrednio nie naśladując żadnego z nich). O jedności greckiego — wschodniego — rzymskiego w antyczności już była mowa. Judaizm również stał się punktem przecięcia, przenikania (ale nie zlewania się, nie mieszania) Wschodu i Zachodu. Już w antyczności rodzą się, przebijają się niektóre z idei, które staną się podstawą chrześcijaństwa. Jest to zarówno nakaz Sokratesa dotyczący dialogizmu, samopoznania; jak i dążenie Platona, by wyprowadzić człowieka poza granice codzienności; i teza o nieśmiertelności indywidualności; i skupienie Arystotelesa na świecie konkretnym, żywym; a u epikurejczyków — na problemach ludzkiego istnienia. Jest to także przypuszczenie Ksenofanesa i Anaksagorasa o jednym Bogu. W judaizmie zaś jedynobóstwo, nauka o bezpośrednim związku człowieka z Bogiem jako osobą stała się sercem wiary. Uderza też wyostrzony etyzm, bolesne samopoznanie, szczerość wyznania psalmistów, proroków. Zatem chrześcijański korzeń antropocentryzmu, humanizmu wzniósł się na potężnych fundamentach. Jak słusznie twierdził D. Strauss, nowa wiara wyzwoliła człowieka z powierzchownie cielesnej religii Greków, z jednej strony, i z judejskiej religii prawa, z drugiej. Jest to wiara w to, że światem rządzi siła duchowa i moralna, a zarazem przekonanie o tym, że powinność, którą jesteśmy zobowiązani pełnić wobec tej siły, może być jedynie duchowa i moralna, jest powinnością serca i rozumu [zob. 2, s. 27]. Dlatego związek „poganizm—chrześcijaństwo” trzeba oceniać dialektycznie (a nie jednoznacznie, jak nierzadko się czyni). Jeśli dzikus staje się poganinem, to dla niego jest to dobro i rozwój. Inaczej jest natomiast, gdy Żyd, chrześcijanin czy muzułmanin — dla nich jest to tragedia i rozpad, bo sprzeciwia się to duchowemu kształtowaniu. Tak właśnie należy rozumieć liczne przestrogi w Starym Testamencie przed oddawaniem czci obcym bogom czy bałwanom. Bezsensowne jest też przeciwstawianie judaizmu i chrześcijaństwa. Są one ze sobą powiązane, według trafnego porównania współczesnego filozofa S. Łazariewa, jak szkoła i uniwersytet. Ludzkość miała pomyślnie ukończyć szkołę, by wstąpić na wyższą uczelnię. Judaizm odsłania Zachodowi niezwykle ważną prawdę (którą na Wschodzie wytrwale głoszą hinduizm i buddyzm): o wzajemnym związku przyczyny i skutku, o tym, że czyny, myśli, uczucia wpływają na los człowieka. I jeszcze jedno — życiowo konieczne dla człowieka zachodniego, skupionego na aktywnej działalności, na celach, pragnieniach, na rozwoju form — aktywność celów i pragnień trzeba przeplatać samoograniczeniem, powściągliwością. Chrześcijaństwo zachowuje te prawdy, ale jakościowo pogłębia ich rozumienie. Jeśli w judaizmie większa uwaga skupia się na szczegółowym i rozgałęzionym systemie ograniczeń i zakazów, to w chrześcijaństwie, szczególnie wczesnym, głównym warunkiem uwolnienia od zależności spod władzy celów i pragnień stało się nieustanne pomnażanie miłości do Boga.
Chrześcijaństwo, podobnie jak każda religia, narodziło się w czasie ostrego kryzysu duchowego, który wówczas przeżywały zarówno świat antyczny, jak i judejski. Co ciekawe, ten kryzys zadziwiająco przypomina dzisiejszą sytuację w krajach rozwiniętych. Źródłem kryzysu (zarówno dawnego, jak i obecnego) stała się pseudomityczna istota pogańskiego światopoglądu. Każde pogaństwo ukierunkowuje człowieka na formę, ziemskie, cielesne, codzienne, chwilowe, teraźniejsze. Ciało pojmowane jest jako pierwotne wobec duszy, a nawet ważniejsze od niej. Będzie dobrze ciału — będzie dobrze i duszy; cielesność jest wieczna (stąd barbarzyńskie obrzędy chowania razem ze zmarłym wodza jego niewolników, nałożnic, koni, mienia; stąd też mumifikacja, piramidy, mauzolea itp.). Jak zauważa S. Łazariew, poganie intuicyjne dążenie do Boga, do wieczności zastępowali próbą uczynienia wiecznym materialnego składnika świata [3, s. 65]. Komunikacja z Bogiem w pogaństwie nieuchronnie zawęża się do swego rodzaju konsumenckiego monologu, próby umowy handlowej. W każdym razie pragnienia człowieka są tu pierwotne, a bóstwo, do którego człowiek się zwraca, wtórne. Poganin dąży do osiągnięcia triumfu tego, co ludzkie, nad tym, co boskie — modli się, by polepszyć swoją ziemską egzystencję. Co więcej, w tym celu sięga po magię, czyli wykorzystanie wyższych sił w celach egoistycznych. Chce zmienić świat, nie zmieniając siebie. Skąd taka przywiązanie do formy? S. Łazariew słusznie podkreśla: „Im mniej w człowieku w duszy miłości i energii, tym silniej zależy on od formy” [3, s. 179]. Jednocześnie, powtarzam, pogaństwo — prawidłowy i konieczny stopień duchowego rozwoju, jeśli kontynuować wyżej przytoczoną analogię — to przedszkole ludzkości ze wszystkimi jego plusami i minusami. Imperium Rzymskie stało się najbardziej charakterystycznym i najwspanialszym na owe czasy przejawem zachodniego ducha¹. W epoce Augusta znacznie się rozszerzyło i umocniło. Zaczęto już mówić o „niewzruszonym królestwie”, które rzekomo ugruntowało się na wieki. Ale imperium, ten, zdawałoby się, doskonale wyregulowany mechanizm, niepostrzeżenie toczyły wewnętrzne konflikty. Demokracja przerodziła się w samowładną dyktaturę z prymitywnym obłudnym kultem cesarza, który ogłosił siebie żywym bogiem i zaczęto mu już wznosić świątynie. Podbite i okrutnie uciskane liczne narody dążyły do wyzwolenia, powstawali niewolnicy (których w Rzymie było wtedy blisko milion), szemrali i marginalizowali się zrujnowani włoscy chłopi. Jednak najważniejszym i najniebezpieczniejszym był kryzys duchowy. Dawna religia traciła swoje znaczenie, przekształcając się w jeden z obywatelskich obowiązków dla utrzymania porządku. Dawne sakralne mity budziły teraz kpinę. Zaczęły odradzać się greckie doktryny materialistyczno-ateistyczne. Tak oto poeta Lukrecjusz widział w religii zwykły szkodliwy przesąd i postanowił reanimować nauki Demokryta i Epikura, zgodnie z którymi Wszechświat jest przypadkowym tworem, zrodzonym z szaleństwa atomów, a zatem prędzej czy później czeka go zguba. Lukrecjusz dostrzegał wokół oznaki bliskiego końca świata. Inni Rzymianie, których nie zadowalał sceptycyzm, gorączkowo szukali duchowego oparcia w religiach Wschodu, które błyskawicznie rozprzestrzeniały się po imperium, dziwacznie mieszając się ze sobą. Władza zaś cynicznie ubóstwiała samą siebie. Niezwykle autorytatywnymi stawały się nauki okultystyczne, astrologia, magia, wróżbiarstwo. Pogoń za cudownym wywoływała wzrost zabobonów i szarlatanerii. „Człowiek stał na rozstaju dróg i zewsząd słyszał wabiące głosy: bądź obojętny wobec smutku i radości życia, zanurz się w spokojną kontemplację — mówili buddyści i stoicy; żyj zgodnie z naturą, jak wszystkie istoty — nauczali uczeni w Piśmie i epikurejczycy; szczęście jest w wiedzy i rozważaniach — sprzeciwiali się im filozofowie-przyrodnicy; oczyszczaj siebie tajemnymi obrzędami, a zdobędziesz nieśmiertelność — zapewniali nauczyciele misteriów; strzeż wierności jedynemu Bogu i przestrzegaj Jego prawa — głosiła religia Izraela. A rzymski orzeł, wypatrując zdobyczy, krążył nad tym wirem ducha, gdzie, jak w pierwotnym chaosie, w walce zmieszały się zasady” [4, s. 25]. W takiej sytuacji ludzie trzeźwego umysłu dochodzili do smutnego wniosku: na pytanie „Czym jest prawda?” trudno znaleźć odpowiedź. Tak tragicznie, ale całkiem zakonnie kończyła się wielowiekowa historia pogańskiego światopoglądu. Nie lepsza atmosfera panowała także w post-pogańskim, już monoteistycznym Izraelu. Ta dawna i kiedyś bardzo duchowo produktywna cywilizacja nieubłaganie się starzała — stawała się zdziecinniała, statyczna. Miłość, która kiedyś jednoczyła naród i czyniła cuda, niepostrzeżenie zastępowały surowe reguły postępowania (forma podmieniała treść). Stąd wzmagał się egoizm, malała oddawana energia, degradował się duch. Pogaństwo, przed którym tak wytrwale przestrzegał Jahwe i którego tak lękali się Żydzi, przedostało się jeśli nie drzwiami, to oknem. Nieustanne przestrzeganie Prawa, Bożych przykazań i licznych zasad, które z nich wynikały, dla wielu stało się ważniejsze niż miłość. Po co kochać i troszczyć się o innych, skoro znacznie ważniejsze jest pościć, modlić się, prawidłowo się odżywiać i pilnie wypełniać wszystkie przepisy Tory. To, jak uważano, właśnie jest wiara, prawość, świętość. Tymczasem taka postawa prowadziła do katastrofy, której niestety nie udało się uniknąć: wkrótce Jerozolimę zmieciono z powierzchni ziemi, Hebrajczyków rozproszono po całym świecie, faktycznie zginęła cywilizacja. Dlaczego tak się stało? „W zasadzie każdy obiekt we Wszechświecie powinien dążyć do wypełnienia trzech funkcji: przez miłość jednoczyć się z całym Wszechświatem, a potem i ze Stwórcą, przez oddawanie energii dążyć do miłości i przez nieustanne zmiany zapewniać oddawanie energii. Nie będzie przebudowy powiązań — nie będzie oddawania energii. Nie będzie energii — będzie spadał poziom jedności, co znaczy zmniejszenie miłości i degradację” [5, s. 175] — przekonująco twierdzi S. Łazariew. Jaskrawym dowodem
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
tej prawidłowości uległ w szczególności los starego Izraela. W takich okolicznościach totalnego kryzysu duchowego przyszedł Chrystus. Aby obwieścić Judejczykom, Rzymianom, wszystkim ludziom wszystkich czasów radosną, dobrą nowinę o możliwości ratunku. Zamiast logiki Prawa zaproponował On logikę Łaski, Miłości (relację między tymi dwiema logikami wspaniale ukazuje metropolita Hilarion w swoim słynnym „Słowie o Prawie i Łasce”). Bóg Starego Testamentu jest surowy, groźny, tajemniczy, nieosiągalnie daleki od człowieka. Takim Go, najwyraźniej, postrzegał przepełniony strachem i samowładnymi cielesnymi namiętnościami naiwny, dziecinny („przedszkolny”) człowiek pierwotny. I takim On, zapewne, czasami celowo stawał przed nim — w celach pedagogicznych. Chrystus zaś otwiera inne Oblicze Boga poprzez Siebie. A. Mień, nawiasem mówiąc, zauważa, że Chrystus prawie nigdy nie wypowiada słowa „Bóg”, a zawsze nazywa Go — „Ojciec”. „Chrystus otwiera Boga jako naszego niebieskiego Ojca, tym samym tworzy braci i siostry, wszak bracia i siostry są możliwi tylko wtedy, gdy mają wspólnego ojca… Prawo — to pierwszy etap religii, który zaczyna się u dziecka: tego nie wolno, to wolno, jakieś zasady, jakieś normy. Czy jest to potrzebne? Tak. Ale potem przychodzi Łaska — poprzez wewnętrzne doświadczenie spotkania z Bogiem. To jak miłość, jak bezgraniczna radość, to jak zwycięstwo, jak muzyka sfer. Łaska — to nowe życie. I apostoł Paweł mówi: „Oto spierają się między sobą ludzie. Jedni — zwolennicy zachowania obrzędów starodawnych, starotestamentowych, inni — przeciwni temu, a ani jedno, ani drugie nie jest ważne, a ważne jest tylko nowe stworzenie i wiara, która działa przez miłość”. Oto prawdziwe chrześcijaństwo, wszystko inne — to historyczna otoczka, rama, anturaż, to, co związane z kulturą” [6, s. 670]. Judaizm reglamentował życie człowieka ponad sześciuset najdokładniejszymi przepisami. U podstaw zaś chrześcijaństwa leży faktycznie tylko jedno, ale żywotnie niezbędne przykazanie — to przykazanie miłości. Miłości do Boga i do bliźniego (Mateusz — 22: 34-40), nawet (szczególnie skomplikowany, drażliwy moment) — do wroga, włącznie z niestawianiem oporu złu przemocą (Mateusz — 5: 38-48). Błogosławiony Augustyn celowo sformułował to przykazanie jak najbardziej zwięźle i paradoksalnie: „Kochaj Boga i rób, co chcesz”. S. Łazariew przekonująco wyjaśnia mechanizm tej logiki: „Pierwsza emocja, która ma się w nas obudzić wobec drugiego człowieka, — to emocja miłości, troski, ciepła duszy, poczucie jedności siebie z innym. Nienawiść do wroga niszczy poczucie jedności z nim, a znaczy to, że pozbawia duszę miłości i prowadzi do starzenia się oraz zagłady cywilizacji. Dla realnej praktyki i normalnej ludzkiej logiki — to całkowicie absurdalne rady: uderzyli cię — nie stawiaj oporu; pożyczyli pieniądze — nie proś o zwrot. To i teraz wydaje się dzikie. Dzikie z punktu widzenia przetrwania ciała, stabilności i sprawiedliwości społeczeństwa. Im mniej miłości w duszy, tym bardziej organizm boi się zniszczenia, a co za tym idzie, bardziej rygorystyczne stają się zasady postępowania, które zapobiegają zniszczeniu. Czyli gwałtownie rosną pojęcia moralności, sprawiedliwości. „Oko za oko, ząb za ząb”. Zasad jest coraz więcej, są coraz surowsze, a miłości coraz mniej. Im skrupulatniej przestrzegasz wszystkich zasad, tym wyższe poczucie własnej racji i sprawiedliwości. Znaczy to, że tym więcej potępienia i agresji wobec tych, którzy nie mają racji, i tym mniej miłości w duszy. Kiedy kochasz — starasz się pomóc innemu się zmienić. Kiedy nie ma miłości — wymagasz od innego właściwej linii postępowania, gardzisz i nienawidzisz, jeśli on nie może lub nie chce tego zrobić” [5, s. 176—177]. Aby zrozumieć logikę Starego i Nowego Testamentu, trzeba brać pod uwagę dialektykę samostanowienia człowieka. W głębokiej starożytności, kiedy jeszcze bezkontrolnie szalały ślepe instynkty, prawdziwym zbawczym objawieniem stała się zasada „Oko za oko, ząb — za ząb”. Groźba nieuchronnej kary powstrzymywała bezsensowną przemoc. Chrystus zaś przyszedł obwieścić, że dzieciństwo się skończyło i człowiek jest duchowo zdolny, by „wstąpić na uniwersytet”.
Chrześcijaństwo jest religią ducha, treści, która przyszła na miejsce religii ciała, formy. Mówi o tym wyraźnie Biblia: „Jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha, nie może wejść do królestwa Bożego. To, co się z ciała narodziło, jest ciałem, a to, co się z Ducha narodziło, jest duchem... Musicie się powtórnie narodzić” (Jana 3:5-7); „Bóg jest duchem, a ci, którzy Mu cześć oddają, muszą oddawać cześć w duchu i w prawdzie” (Jana 4:24); Bóg „uczynił nas zdolnymi sługami Nowego Przymierza, nie litery, lecz Ducha, gdyż litera zabija, Duch zaś ożywia” (2 List do Koryntian 3:6). Dlatego chrześcijaństwo zdołało odnowić dialog człowieka z Bogiem, człowieka z człowiekiem (a także narodu z narodem, państwa z państwem), człowieka z samym sobą. W konsekwencji Chrystus nie wystąpił jako rewolucjonista-burzyciel (choć właśnie takiego wojownika-wyzwoliciela spod rzymskiego jarzma oczekiwali wówczas Hebrajczycy), nie odrzuca on ani fundamentów społecznych, ani Starego Testamentu, a jedynie rozjaśnia ich prawdziwy, duchowy rdzeń. Dlatego, na przykład, wypowiedziawszy fundamentalne idee o miłości, Zbawiciel zauważa: „Na tych dwóch przykazaniach opiera się całe Prawo i Prorocy” (Mateusza 22:40). W rzeczywistości Chrystus nie neguje niczego poza złem, on po prostu ustanawia hierarchię wartości. Jednak chrześcijańską logikę zrozumieć adekwatnie, a tym bardziej przyjąć do swojego życia, jest niezwykle trudno. Do tego potrzebne jest duchowe odrodzenie człowieka — długi i skomplikowany proces, który nieprzypadkowo w Ewangelii porównuje się do wzrostu drzewa. Bolesną złożoność tego procesu poświadczyli już uczniowie Chrystusa — „sól ziemi”, jak nazywa ich Zbawiciel. Nawet bezpośrednio komunikując się z Nauczycielem, podczas i po Jego śmierci oraz zmartwychwstaniu, wciąż myślą „nie po Bożemu, lecz po ludzku”. Dlatego, powiedzmy, Piotr odciął ucho słudze arcykapłana w obronie swojego Nauczyciela, a potem tej samej nocy trzykrotnie się Go wyparł. I dopiero po Pięćdziesiątnicy następuje cud odrodzenia apostołów w Duchu Chrystusowym. Zatem, jak się wydaje, w najbardziej ogólnym sensie można wyodrębnić dwa typy odczytań chrześcijaństwa — odkupieńcze i twórcze. Różnią się one jak powierzchowne i głębokie, początkowe i gruntowne. Odkupieńcze rozumienie koncentruje się na tym, że Zbawiciel swoimi mękami krzyżowymi, śmiercią i zmartwychwstaniem odkupił grzech pierworodny, otworzył ludziom drogę do życia wiecznego. Aby wstąpić na tę drogę, trzeba samemu stać się odkupicielem (ukrzyżować w sobie Adama, to co cielesne i po części też duszewne), spędzić swoje życie w ascetycznym wyrzeczeniu się w celu przyszłego pośmiertnego zbawienia przez odkupienie. Ważną przesłanką tej drogi jest usynowienie przez ciało Chrystusowe — Jego Kościół, przez sakramenty, czyli obrzędy, które myślane są jako dane ludziom bezpośrednio od Boga. Takie odczytanie to naturalny pierwszy szczebel rozumienia Słowa Bożego, ale odpowiada ono raczej literze, a nie duchowi Ewangelii — radosnej nowiny. Ono (zwłaszcza pamiętając o typowej dla nas skłonności do skrajności) przywiązuje człowieka do grzechu pierworodnego; ogranicza się do binarnego spojrzenia na życiowe opozycje (a nie trynitarnego); niesie zagrożenie zubożenia, zwężenia życia do modlitwy i postu dla zbawienia swojej duszy; wreszcie absolutyzuje rolę kościoła, obrzędowości. Echo odkupieńczego odczytania daje się odgadnąć, powiedzmy, w koncepcji człowieka jako gospodarza S. Bułhakowa. Ten głęboki chrześcijański myśliciel gospodarowanie wiąże zarówno z wolnością, jak i z twórczością, ale mimo wszystko koncentruje się przede wszystkim na pracy: „Ponieważ jakakolwiek twórczość uwarunkowana jest napięciem woli i pracą, to można powiedzieć, że w zdolności do pracy najjaśniej odbija się twórczość i wolność” [7, s. 231]. Bułhakowski człowiek-gospodarz mimo wszystko przypomina kogoś w rodzaju dzierżawcy, który bierze od Boga na pewien czas w użytkowanie Jego własność. Tego gatunku logikę wyjaśnia i obala M. Bierdiajew: „Materializacja świata, która dopuszcza jedynie ewolucję i nie dopuszcza twórczości, jest rezultatem upadku personalnych substancji i zniewolenia ich, obciążenia ich. To zniewolenie i obciążenie doprowadziło do tej błędnej świadomości, że Bóg stworzył byt stworzony zdolnym jedynie do ewolucji, do redystrybucji, do gospodarowania, ale niezdolnym do twórczości... Stwórca nie przekazywał stworzeniu swojej twórczej energii. W twórczym akcie Stwórca zamknął i zakończył stworzenie i zażądał od stworzenia jedynie absolutnego spokoju i pokory. Dynamika w stworzeniu zaczęła się jedynie od grzechu pierworodnego, grzech zrodził ruchliwość. Zwycięstwo nad grzechem powinno przywrócić stworzenie do spokoju i zakończyć jakąkolwiek dynamikę. Twórczość jest od złego. Taka świadomość była jedynie odbiciem inercji, pasywności i statyczności człowieka. W upadku swoim człowiek utracił twórczą dynamikę, stał się ciężki, poddał się konieczności i koniecznej ewolucji” [8, s. 122—123]. Właściwie to właśnie odkupieńcze odczytanie prowokuje okresowo wybuchy ateistycznego buntu ludzkiego ducha. Twórcze (egzystencjalne) odczytanie jakościowo pogłębia poprzednie rozumienie, a zatem rozstawia inne akcenty. Główna uwaga koncentruje się tutaj na postaci Jezusa jako Boga-Człowieka. Zbawiciel, wcieliwszy się, stał się ogniwem łączącym między Stwórcą a nami, pomógł Mu pobyć człowiekiem, spojrzeć na świat ludzkimi oczami. Z drugiej strony, otworzył człowiekowi fundamentalne tajemnice bytu: że Bóg — to nie jakiś abstrakcyjny rozum wszechświatowy, a Osobowość; że ta Osobowość jest ludzka, bezinteresownie kocha nas, troszczy się o nas, a nie jest naszym władcą, niewolnikiem, gospodarzem, nadzorcą, lalkarzem; że człowiek wcale nie jest obcy Bogu, przeciwnie, jest Jego dzieckiem, ale związany z Nim nie cieleśnie, a duchowo; że każdy poszczególny człowiek — to samowystarczalna i samoistna osobowość (egzystencja), która nigdy nie rozpuści się w czymś ogólnym, bo jest obrazem i podobieństwem Bożym. W konsekwencji ta osobowość — jako jedyna, niepowtarzalna w egzystencji — jest potencjalnie wolna, realnie zaś jest na tyle duchowa, na ile wolna (List do Galatów 5:1; 5:13). I co najważniejsze: Stwórca — to wszechjedność, pełnia harmonii. Doprowadzić człowieka do tej „wiecznej Bożej symfonii” (A. Mień) właśnie pragnie Chrystus. Podczas Ostatniej Wieczerzy modli się On do Stwórcy, „aby wszyscy stanowili jedno, jak Ty, Ojcze, we Mnie, a Ja w Tobie, aby i oni stanowili w Nas jedno, aby świat uwierzył, żeś Ty Mnie posłał. A chwałę, którą Mi dałeś, przekazałem im, aby stanowili jedno, tak jak My jedno stanowimy. Ja w nich, a Ty we Mnie! Oby się tak zespolili w jedno, żeby świat poznał, żeś Ty Mnie posłał i żeś Ty ich umiłował tak, jak Mnie umiłowałeś” (Jana 17:21-23). Zbliżać się zaś do wszechjedności, do Stwórcy człowiek może jedynie czując wspólnotę Jego i swojego powołania, jedynie tworząc z miłości siebie i świat. Podstępy do twórczego odczytania chrześcijaństwa widzimy jeszcze w niektórych pismach Ojców Kościoła, niemieckich mistyków, wielu innych myślicieli. Tuż-tuż podszedł do takiego odczytania H. Skoworoda [zob. o tym 9, s. 226—231]. Konceptualnie zaś, systemowo zrealizowali je duchowi naśladowcy ukraińskiego wędrownego filozofa W. Sołowjow i M. Bierdiajew. Podstawą filozofowania Sołowjowa stały się idee wszechjedności i Bogoczłowieczeństwa. W konsekwencji szczególny akcent myśliciel kładzie na egzystencjalno-humanistyczną istotę chrześcijaństwa: „Wiara w... nieskończoność duszy ludzkiej dana jest przez chrześcijaństwo. Ze wszystkich religii jedynie chrześcijaństwo obok doskonałego Boga stawia doskonałego człowieka (podkreślenie autora. — W. P.), w którym pełnia bóstwa przebywa cieleśnie. I jeśli pełna rzeczywistość nieskończonej ludzkiej duszy została zrealizowana w Chrystusie, to możliwość, iskra tej nieskończoności i pełni istnieje w każdej duszy ludzkiej, nawet na najniższym stopniu upadku” [10, s. 306]. Ideę Bogoczłowieka jako twórcy najdokładniej opracował M. Bierdiajew. Myśliciel twierdzi: „Nie można wierzyć w Boga, jeśli nie ma Chrystusa. A jeśli jest Chrystus, to Bóg nie jest gospodarzem, nie jest samowładnym władcą, — Bóg jest bliski nam, ludzki, On jest w nas, a my w Nim. Bóg sam jest Człowiekiem — oto najwyższe religijne objawienie, objawienie Chrystusa. Z Chrystusem kończy się samowładztwo Boga, ponieważ synowski wobec Boga człowiek zapraszany jest do bezpośredniego udziału w Bożym życiu. Zarządzanie światem staje się bogoludzkim. W religii bogoludzkiej przez Boga objawiana jest wola Boża. Ale wola ludzka musi być objawiana przez samego człowieka. Religia bogoczłowieczeństwa zakłada aktywność człowieka. Jeśli Bóg stworzył człowieka na swój obraz i podobieństwo i jeśli Syn Boży — to Absolutny Człowiek, to znaczy, że synowski wobec Boga człowiek przeznaczony jest do bycia wolnym twórcą, podobnym do Ojca Stwórcy” [8, s. 123—124]. Twórczość Bierdiajew definiuje jako „proces, który rodzi się z wewnętrznej potęgi substancji, z ich osobistej oryginalności” [8, s. 122]. W przeciwieństwie do ewolucji — „procesu, który rodzi się z zewnętrznego współzależności substancji i ich redystrybucji [tamże]”. Zatem kluczowe przesłanki twórczości — osobowość, wolność, oryginalność. Ale dlaczego przykazanie twórczości nie zostało podane bezpośrednio i wyraźnie w Biblii? W takim przypadku, w przekonaniu Bierdiajewa, twórczość byłaby już posłuszeństwem, czyli nie twórczością. „To, że tajemnica twórczości i drogi jej są ukryte w Piśmie Świętym, w tym — przedziwny ezoteryzm chrześcijaństwa. Tajemnica twórczości z istoty swojej jest ezoteryczna, ona nie jest objawieniowa, ona jest — skryta. Otwierać się Niebiosami mogą jedynie prawo i odkupienie, twórczość — skrywa się. Objawienie twórczości idzie nie z góry, a z dołu, to objawienie antropologiczne, nie teologiczne. Bóg otworzył grzesznemu człowiekowi swoją wolę w prawie i dał człowiekowi łaskę odkupienia, posłał na świat Syna swojego Jednorodzonego. I Bóg czeka od człowieka antropologicznego objawienia twórczości, skrywszy przed człowiekiem w imię podobnej do Bożej wolności jej drogi twórczości i usprawiedliwienia twórczości. Prawo odkrywa zło grzesznej natury człowieka i... wyznacza granicę złej woli. Łaska odkupienia odnawia ludzką naturę, przywraca jej wolność... Człowiek odradza się w nowego Adama, jedynie immanentnie przeżywszy ukrzyżowanie. Ale samo twórcze powołanie człowieka nie otwiera się przymusowo ani w Starym, ani w Nowym Testamencie. Twórczość jest sprawą podobnej do Bożej wolności człowieka, odkrycia w sobie obrazu Stwórcy. Twórczość nie jest w Ojcu i nie w Synu, a w Duchu, i dlatego wychodzi poza granice Starego i Nowego Testamentu. Gdzie Duch, tam i wolność, tam i twórczość... Antropologiczne objawienie, zapoczątkowane w Synu, ostatecznie kończy się w Duchu, w wolnej twórczości człowieka, który żyje w Duchu” [8, s. 90—91]. Jak widzimy, są wszelkie podstawy, by nazywać takie odczytanie chrześcijaństwa egzystencjalnym.
Ciąg dalszy nastąpi. Literatura 1. Bierdiajew N. Dialektyka boskości i człowieczeństwa / Nikołaj Bierdiajew; [oprac. i wstęp W. Kaluzny]. — Moskwa: AST; Charków: Folio, 2003. — 624 s. — (Philosophy). 2. Strauss D. Życie Jezusa / Dawid Strauss; [red. ogólna i wstęp A. Karimskiego]. — Moskwa: Respublika, 1992. — 528 s. 3. Łazariew S. Diagnostyka karmy. Ks. 11. Zakończenie dialogu / Siergiej Łazariew. — Sankt Petersburg: Dila, 2006. — 192 s. 4. Mień A. Syn człowieczy / Aleksander Mień; [tłum. z ros. L. Chmelkowskiego]. — Lwów: Swiczado, 1994. — 328 s. 5. Łazariew S. Diagnostyka karmy. Ks. 9. Poradnik przetrwania / Siergiej Łazariew. — Sankt Petersburg: Dila, 2003. — 192 s. 6. Mień A. Światowa kultura duchowa. Chrześcijaństwo. Cerkiew: wykłady i rozmowy / Aleksander Mień; [oprac. A. Bieławin]. — Moskwa: Fundacja im. A. Mienia, 1995. — 672 s. 7. Bułgakow S. Filozofia gospodarstwa / Siergij Bułgakow // Dzieła: w 2 t. / Siergij Bułgakow; [wstęp S. Chorużego]. — Moskwa: Mysl, 1993. — T. 1. — 603, [5] s. — S. 49—308. 8. Bierdiajew N. Sens twórczości. Doświadczenie usprawiedliwienia człowieka / Nikołaj Bierdiajew. — Moskwa: AST; Charków: Folio, 2004. — 678, [10] s. — (Philosophy). 9. Popowycz M. Hryhorij Skoworoda: filozofia wolności / Myrosław Popowycz. — Kijów: Majsternia Biłećkych, 2007. — 256 s. 10. Sołowjow W. Dzieła. W 2 t. T. 2 / Władimir Sołowjow; [red. ogólna i oprac. A. Gułygi, A. Łosiewa] — [wyd. 2]. — Moskwa: Mysl, 1990. — 822, [2] s. ___________________ Zachowujemy pisownię autora. 1Sytuację w ówczesnym Rzymie wszechstronnie rozważa A. Mień w książce „Syn człowieczy” [4, s. 23-26].
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Ihor Kałyneć. Poeta pokolenia lat sześćdziesiątych. Były dysydent. Działacz społeczny w niepodległej Ukrainie. Laureat Państwowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki; Nagrody Literackiej im. Wasyla Stusa; Nagrody Literackiej im. Iwana Franki (Chicago). Dorobek poetycki Ihora Kałyncia to 17 zbiorów, zgrupowanych w dwóch cyklach: „Przebudzona muza” (muza pokolenia lat sześćdziesiątych, 9 zbiorów), „Niewolnicza muza” (8 zbiorów z lat 1972–1981 – czasu uwięzienia). O czym rozmawiamy? O literaturze, o państwie, o pracy nad przygotowaniem i wydaniem książek żony Iryny Kałyneć, która w zeszłym roku odeszła w zaświaty… Pan Ihor ma na wszystko swój pogląd: kiedyś przekładało się to na poezję, a z czasem – na tworzenie literatury dla dzieci, na działalność społeczną, na nieustanną pracę nad sobą.
Машинний переклад
„Łączyła nas przyjaźń i jakieś poważne rozmowy” — Panie Ihorze! W swojej opowieści „Uśmiech przyjaciela z młodości Teodozjusza Staraka”, która znalazła się w książce „O niektórych, o czymś”, ze smutkiem zauważa Pan: „Wstąpiłem w 1956 roku na Uniwersytet Lwowski i pierwszy rok nauki — jakiś mętny, nieoświetlony radosnymi uśmiechami studentów czy wykładowców. Nie odczuwało się beztroskiej młodości”. Dlaczego tak pesymistycznie? — (Śmieje się). Nie wiem, dlaczego tak powiedziałem, być może pod wpływem nastroju: przyzwyczajałem się do Lwowa, do życia studenckiego. Niestety, wtedy nie było wielkiej radości, nie było towarzystwa. Najważniejsze — pójść na wykłady, zdać egzaminy… Beztroska pojawiła się już na drugim czy trzecim roku, kiedy po wyjazdach do kołchozu trochę się zbrataliśmy. Stworzyła się fajna grupa chłopaków (dołączyły też dziewczyny), niektórzy — ze starszych — zdążyli już posiedzieć w obozie koncentracyjnym (Bohdan Zawadka, Teodozjusz Starak, zaocznik Jewhen Nakoneczny, który się z nami zaprzyjaźnił). Wszyscy oni już nie żyją. A jeszcze — Omelan Nestajko. To byli starsi chłopcy, związani wspomnieniami o Lwowie końca lat pięćdziesiątych. Trzech z nich po zabójstwie Jarosława Hałana aresztowano. A my, młodzi, ciągnęliśmy do nich, do ich życiowego doświadczenia, z ich tajemniczą więzienną biografią. Dlatego to towarzystwo stało się dla mnie interesujące. Weseli i dowcipni chłopcy. — Jak Teodozjusz Starak, na przykład? Z nim, nawiasem mówiąc, pod koniec lat 90. udało mi się poznać i opublikować w prasie kilka wywiadów… — Wszyscy po trochu byli interesujący. Ale Teodozjusz Starak — szczególnie. Łączyła nas ta przyjaźń i jakieś poważne rozmowy. Czytaliśmy prace Dmytra Doncowa, w szczególności jego „Wistnyk”. Skąd to wszystko się brało — dziś trudno powiedzieć. Żeby nasze posiedzenia nie przypominały posiedzeń jakiegoś podziemnego towarzystwa, zbyt poważnie — chłopcy „żartowali” — „piworizy”. Chodzili na piwo koło uniwersytetu. Nazwali się — „Gabinet” (B. Zawadkę nazywali z jakiegoś powodu Gomułką. Jeszcze był i Cyrankiewicz — członek naszego „Gabinetu”). Dlatego te poważne wieczory wydawały się żartobliwe, beztroska pojawiła się, nawet dość wesoła. To była fala „odwilży”. Można było coś więcej powiedzieć, nie bać się. — A doświadczeni chłopcy, którzy bywali w miejscach „nie tak odległych”, was nie powstrzymywali? — Wręcz przeciwnie, nadawali ton. Bo my, komsomolcy, po szkole byliśmy wystraszeni kursami „istmatów”, „diamatów”, które nas przygnębiały. A jeszcze do tego — rosyjskojęzyczne przygotowanie wojskowe! Zatem była pewna „odskocznia” w naszym towarzystwie. Nie bardzo głęboko studiowałem te czy inne przedmioty, przeciwnie, czekałem, kiedy pojedziemy na obrzeża miasta zabawić się. Choć my, oczywiście, trochę się uczyliśmy. Nawiasem mówiąc, wykładowcy z jakiegoś powodu uważali, że nasz kurs był interesujący dla nich, słowem — nie beznadziejny. — Iwan Owksentijowycz Denysiuk Pana uczył? — Tak. Wielu naszych wykładowców później się z nami nawet zaprzyjaźniło. Lubili z nami jeździć na praktyki. Denysiuk jakoś wspominał, że my dla nich byliśmy najbliżsi. Bo to byli chłopcy, którzy wyszli z uwięzienia (wśród nich i dziewczyny: Ola Horyń, Hala Sokil). Wtedy, w 1956 roku, pozwolono im wstąpić na uniwersytet na studia dzienne. Bo potem już takiego nie było. Niektórym pozwalano — i to na studia zaoczne. Bardzo dobrze pracowało koło literacko-krytyczne — w jego posiedzeniach, w szczególności, brali udział Bohdan Horyń, Mychajło Kosiw, Mychajło Honczar… — Panie Ihorze, przytoczę jeszcze jedną Pana tezę: „Jesteśmy z pokolenia zmarnowanego, które nie zaznało pełnowartościowych chwil, by w pełni sił być sobą”. Czy naprawdę — ze zmarnowanego? — Oczywiście. Bo w normalnym państwie bylibyśmy zupełnie inni. Gdybyśmy wychowywali się nie na dyscyplinach marksistowsko-leninowskich. A tak musieliśmy udawać komsomolców, radzieckich ludzi. Dlaczego — udawać? Bo, na przykład, w jednym z akademików doniesiono, że studenci czytali trylogię „Mazepa” Bohdana Łepkiego, więc kilku wykluczono z uniwersytetu. To do pewnego stopnia świadczy, że nie mogliśmy być pełnowartościowi. — Jak Pan poznał Irynę? — Na posiedzeniu studia literackiego. Jakoś usłyszałem, że za mną studentka pierwszego roku slawistyki mówi: „A pokażcie-no mi Ihora Kałyncia!”. — A dlaczego ta studentka chciała Pana zobaczyć? — W 1956 roku w czasopiśmie „Żowteń” zostały wydrukowane i mój, i jej wiersz. Iryna z jakiegoś powodu mnie zauważyła. Ja również zapamiętałem jej wiersz o czerwonych makach na mogiłach. Niby radziecki wiersz. Choć dla mnie — był w nim strzelecki oddźwięk. Dla Iryny, jak potem się wyjaśniło — również. Bo radzieckich wierszy ani ona, ani ja nie mieliśmy. A wtedy, na studiu, odwróciłem się na zaproszenie Iryny i tak się poznaliśmy. — Z czasem Pan, czyli członkowie Pana „Gabinetu”, z okazji 19. urodzin Iryny nawet wysłaliście jej, Irynie Stasiw, list-dyplom. Kto był jego autorem? — Niedawno znalazłem ten dyplom-list, nawiasem mówiąc — bardzo dowcipny. Jego inicjatorami byli Petro Procyk, Teodozjusz Starak i Bohdan Zawadka. Właściwie ta trójka i pisała. (Przy tych słowach pan Ihor pokazuje mi ten kilkumetrowy dyplom, napisany wyłącznie wierszami. — B. Z.). — Czytaliście utwory D. Doncowa. A nie baliście się, że ktoś doniesie „gdzie trzeba”? Co, nie było chętnych? — Takie wrażenie, że nie było. A ci chłopcy, o których opowiadałem wyżej — jednak „wpadli”. Szczęście, że rektorem był Jewhen Łazarenko, któremu udało się złagodzić sytuację: chłopców potem przywrócono na uniwersytet. To udało się zrobić, ponieważ wtedy była pełna dezorientacja w szeregach partyjnych. — Czy był Pan na spotkaniu w 1962 roku z kijowskimi literatami na Uniwersytecie? Nawiasem mówiąc, Mykoła Winhranowski, Iwan Dracz, Iwan Dziuba przyjechali na zaproszenie Dmytra Pawłyczki… Co Pan zapamiętał z tego spotkania? — Byłem. Bardzo dużo. To był punkt zwrotny — nie w moim światopoglądzie, bo on kształtował się i w domu, i w szkole, i na uniwersytecie — jako nacjocentryczny. Tutaj, na Uniwersytecie Lwowskim, po nowemu zabrzmiała poezja. Było uniesienie. Drugie spotkanie było w Baszcie Prochowej. Potem delegacja pojechała do Nahujowic. — Czy również z nimi Pan pojechał? — Oczywiście. Nawet mam zdjęcie „pod dębem” — na pamiątkę. Wrażenie zrobiły te spotkania na literacko-artystycznej Lwowszczyźnie. Zaczęliśmy stawać się odważniejsi w poglądach, zaczęliśmy myśleć, że i poezja powinna być odważniejsza w swojej formie, bardziej nowoczesna. Wtedy gości prowadzono na Cmentarz Janowski — do mogił strzeleckich. Podarowałem Mykole Winhranowskiemu album z lat 30., w którym W. Załozecki opowiedział o twórczości Ołeksy Nowakiwskiego. My, zatem, chcieliśmy im dać coś od Galicji. Byliśmy radośni, że możemy podzielić się z kijowianami swoją wiedzą. — Jakoś pani Iryna mi opowiadała, że,
kiedy ją aresztowano, Pan był gdzieś, jeśli nie na spotkaniu młodych poetów… — To był zlot twórczej młodzieży w Brzuchowicach. Nas tam zawieźli. Czy specjalnie, czy nie — nie wiem. Sekretarz komitetu obwodowego partii nazwał tam mnie i Hrycia Czubaja, że odstąpiliśmy od komunistycznych ideałów, jeszcze i Hryhora Tiutiunnyka nazwał (nawiasem mówiąc, z Hryhorem tam właśnie się poznałem). Podchodzili do mnie pisarze i gratulowali tego, że mnie pośród innych tak “wyróżniono”. Do obiadu odbywał się ten mały ideologiczny pogrom. Potem — rozrywki. Ale czułem się jakoś nieswojo — nie chciałem tej zabawy. I ja, i Mychajło Kosiw czuliśmy, że musimy jechać do Lwowa, tak nas ciągnęło. Nie pamiętam, jak dotarliśmy do Lwowa. W domu zastałem rozgardiasz. Jak potem opowiadała mi Iryna, śledczy dał słowo radzieckiego oficera, że ona wróci do nocy do domu. Czekaliśmy do rana — nie wróciła. Irynę nawet wypuścili, a potem na ulicy dogonili… Słowem, w biegu kierownictwo decydowało… I zabrali ją aż na 9 lat. — Pan osobno odbywał karę? — Tak, mieszanych obozów nie ma. Ja byłem na Uralu, Iryna — w Mordowii. Co prawda, mnie aresztowano pół roku później. — Kilka lat temu Pan stwierdził, że “państwo coraz bardziej obrasta nieprzyjemnymi rzeczami, których nie jesteśmy już w stanie oczyścić”. A jak jest obecnie? — Jeszcze gorzej, najwyraźniej. Choć jakaś nadzieja tli się. Bo nie chce się wierzyć w najgorsze. Co ja jeszcze mogę do tego dodać?.. Wydaje mi się, że była jednak wola Boża, że Ukraina zaistniała. — Nadzieja w młodzieży? — Tak. Już pojawiło się trochę zorganizowanej młodzieży, powiedzmy, w szeregach “Swobody”. “Ja postanowiłem przygotować i wydać wszystko, co napisała Iryna” — Czego więcej jest w Pana życiu — poezji czy, że tak powiem, prozy życia? — Więcej było poezji. Poprzez tę poezję ja reagowałem na pewne wydarzenia społeczne. Dedykowałem zbiór Wałentynowi Morozowi, były osobne dedykacje dla Ałły Horskiej, Iwana Dziuby, Wasyla Stusa… To nie była poezja w wieży z kości słoniowej. Choć nie raz wmawiałem sobie, że to — czysta poezja. — Pan w obozie kontaktował się także z poetą Tarasem Melnyczukiem? — Tak. Taras dał mi impuls do nowego. On — poeta od Boga, do tego — prześladowany. Taras był bardzo wyzwolony. U mnie były jakieś kanony, a on wszystko to łamał. Wyrastał z folklorystycznego gruntu — na jego podstawie robił zdumiewające rzeczy. Siadał i spisywał wierszami kilka zeszytów. Dawał je mnie, jeszcze i na zesłanie swoje wiersze mi przesyłał. Wyciągałem perełki z tego nieskończonego nurtu poetyckiego pisania, nawet przekazałem za granicę zbiór “Kniaź rosy”. Ale Taras był oburzony moją redakcją, bo uważał, że w jego wiersze nie można ingerować. — I ten zbiór ujrzał światło dzienne? — Nie. Odesłałem je Annie-Hali Horbach, ona przekazała Strukowi do Kanady. Oni z jakiegoś powodu myśleli, że to — moje wiersze. Słowem, stało się tak, że ich nie wydano. I dobrze. — Pan jakoś powiedział, że właśnie w poezji był sens Pana życia. A obecnie, kiedy Pan nie pisze wierszy, — w czym on jest? — W przemówieniu z okazji wręczenia mi nagrody Wasyla Stusa pisałem o tym, jak poezja ratowała mnie w I (przed uwięzieniem) i II okresie mojego życia. Po obozie i zesłaniu, na wolności, już nic nie pisałem. Ale czymś musiałem się zająć. Od końca lat 80. — działalność społeczna, “Jewszan-zillia” (czasopismo drugiego obiegu, które wychodziło z inicjatywy Iryny Kałyneć. — B. Z.), ale mimo wszystko korciło coś pisać. Więc wziąłem się za utwory dla dzieci — wierszowane i prozą. Jeszcze jeden moment był, kiedy wziąłem się za wiersze… — …Jerzego Harasymowicza? — Tak. Znałem jego wiersze jeszcze od początku lat 60., kiedy przysyłali mi “Nasze Słowo”, “Naszą Kulturę” (wydania Ukraińców w Polsce. — B. Z.). U niego było dużo wierszy o tematyce łemkowskiej. — O ile mi wiadomo, Jerzy Harasymowicz — jest z ukraińskiego rodu. — Do końca jego biografii nie znałem. Przetłumaczyłem cały tom jego poezji o tematyce ukraińskiej i chciałem prosić o zgodę autora na wydanie tego tomu. Ale spóźniłem się: ojciec Myron z Krakowa powiadomił mnie, że “Harasymowicz zmarł, ja go pochowałem”. Zgodę poprosiłem u jego żony. Pani Maria przekazała niektóre jego przedśmiertne zapisy, gdzie, między innymi, prosił: “Uważajcie mnie za ukraińskiego poetę”. To — trzeci okres mojego życia. A czwarty — Bohdan-Ihor Antonycz. Za późno zabrałem się do pisania o nim — już przed 100-leciem od dnia jego urodzin. To, prawdopodobnie, Omelan Nestajko (później — autor badania “Mity imperium”) zapoznał mnie z poezją Antonycza. A potem, pracując w archiwum obwodowym, znalazłem wszystkie trzy książki Antonycza. I — ostatni okres — piąty: to porządkowanie twórczości Iryny Kałyneć, czym ja teraz się zajmuję, czym żyję. Ułożyłem projekt na osiem tomów, a wychodzi trochę więcej. Pięć tomów było mi łatwo przygotować i wydać, bo, w istocie, one już były gotowe, wychodziły kiedyś (poezja, proza, bajki dla dzieci), plus dwie rozprawy naukowe. Ja je tylko opracowałem, dodałem fotografie, epigrafy itd. Poszło łatwo. A wszystkie inne idą nieco trudniej. — Pan chyba najbliżej kontaktował się — i na wolności, i w obozach — z Iwanem Switłycznym, który, moim zdaniem, stał u początków ruchu szestdziesiątników. — On, formalnie, zapoczątkował ruch szestdziesiątników. Poznałem się z nim, kiedy Iwan przyjechał do Lwowa. On zainteresował się mną. I zobowiązał mnie wszystkie moje zbiory
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
…przekazać mu do Kijowa. Już w obozie dowiedziałem się, że on o mnie napisał. Później Mychajlina Kociubynska przedrukowała to w czasopiśmie „SiCz” („Słowo i Czas”. — B. Z.). I. Switłyczny miał w domu największy zbiór poetów-dysydentów. Co więcej: próbował nawet nagrywać ich głosy. Zachował się głos W. Symonenki, W. Stusa. Mój, niestety, nie zachował się. — Iwan Dziuba w swojej książce wspomnień „Nie odrębnie wzięte życie” pisze: człowiek, osobowość jest starsza od „konkretnego społeczeństwa, ponieważ niesie w sobie kod genetyczny przodków i — co jeszcze ważniejsze — przyswaja bogatą duchową spuściznę całej poprzedniej historii”. Czy Panu zdaje się, że jest Pan starszy od dzisiejszego społeczeństwa? — Pewnie tak. Bo czuję związek z przodkami, którzy uświadamiali sobie, że są z narodem, z nacją, uświadamiali sobie, że są Ukraińcami. — Franz Kafka swego czasu wyraził taką myśl: „Człowiek może wszystko, nie może tylko uciec od samego siebie”. Czy zdarzyło się Panu uciekać (albo próbować uciec) od samego siebie? — Nie uciekam bardzo od siebie, bo jeszcze nie jestem całkowicie rozczarowany sobą. Bo wiem, że coś zrobiłem dobrze, może jeszcze coś zrobię, i dlatego nie żałuję swojego życia. Choć żaden były więzień polityczny nie powie, że chciałby inaczej ułożyć swoje życie, przeciwnie — byłby gotów znowu przejść te próby. Ja, prawdopodobnie, też tak powiem. Byłoby przykro, gdybym się wyrzekł. Na szczęście, tak się nie stało. Chociaż rozumiem, że nie w pełni mogłem się wyrazić w tamtych okolicznościach. Wreszcie, człowiek może zrobić coś lepszego z tego, co mu dano. — W jednej z gazet czytam w wywiadzie Myrosława Marynowycza: „Wszystko wywołuje depresję — zwłaszcza polityka… Duchowa degradacja naszego społeczeństwa jest straszliwa: przekonujemy się o tym prawie codziennie”. Pan, jak się zdaje, również podziela taką opinię? — On, jako chrześcijanin, nie powinien popadać w tak głęboką beznadziejność. Jakoś wierzę, że Bóg nie zostawi mnie, towarzystwa, rodziny, ukraińskiego społeczeństwa i Ukraińskiego państwa bez swojej pomocy. Coś się jednak wydarzy. Może pewnymi krokami zdołamy ocalić się od tej zagłady… I tu religia bardzo pomaga. — Augustyn Błogosławiony mówił: „Jeszcze nie kochałem, ale kochałem miłość i, kochając miłość, szukałem, kogo pokochać”. Jak u Pana to przebiegało, szukało się? — Byłem bardzo skłonny do zakochiwania się — od najmłodszych lat. Irena — to była moja największa miłość. Połączyło nas wiele: samopoświęcenie, przyjaźń, wzajemne zrozumienie. A teraz czuję obowiązek wobec niej. Ponieważ sama nie zadbała, muszę to zrobić — wydać jej twórczą spuściznę. — Dlaczego, Pana zdaniem, Ukraińcowi tak trudno porozumieć się z Ukraińcem? O tym wielu mówi. Może to właściwe przedstawicielom także nieukraińskiej nacji? — To jest zakodowane w każdym narodzie. Ale nasz naród został najbardziej zniszczony. I Hołodomory, i zesłania, i partyzantka. Dwie wojny światowe nie pozwoliły naszemu narodowi otrząsnąć się. Potomkowie zaś heroicznego pokolenia, choć to przykre, wzrastali w społecznym strachu. I czego wymagać od tego narodu? Trzeba go wychowywać i wychowywać na nowo. A nam znów teraz przerwano ten proces. Wiaczesław Czornowił kiedyś mówił: dajcie mi na tydzień radiostację — a przerobię Ukrainę. Ale nie wszystko jest takie proste. — Jak Pan ocenia projekt polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL), w którym proponuje się „uznać OUN, UPA, SS-„Galizien” i ukraińską policję na służbie niemieckiej za organizacje przestępcze”, a członkom Armii Krajowej (Polska) i innych polskich organizacji wojskowych — „wyrazić szacunek”? — Syndrom imperialny nie pozwala im choćby raz spojrzeć na to wszystko ukraińskimi oczami. Nasz Kościół zwrócił się do polskiego Kościoła, aby ten zaprowadził porozumienie między obiema stronami. Niestety, polski Kościół nie może i nie chce zgodzić się z opinią naszych władyków, pozostaje dalej szowinistą. Chociaż jego lider (władyka Mokszycki), który mieszka na Ukrainie, mógłby głębiej wejść w kontekst tych wydarzeń — polsko-ukraińskich — w szerokim czasowym ujęciu. — Czytam u Liny Kostenko: „Poezja — to sprawa serca, być bardzo rozumnym w poezji — źle… Przestałam chcieć być rozumna i pozwoliłam sobie być wolna”. Pan — wolny czy?.. — Nigdy nie byłem bardzo rozumny, ale byłem wolny, kiedy pisałem poezję. — Którego z pisarzy czytacie obecnie lub może nawet czytacie ponownie? — Stale czytam bardzo dużo. Powieści Myrosława Doczynca. Zrobiła na mnie wrażenie powieść Andrija Kokotiuchy „Czerwony”. Znalazłem kiedyś w domu bardzo piękną powieść Jurija Kosacza „Gwiazdozbiór łabędzi”. Piękny język, ciekawie czytać o znanych ukraińskich szlacheckich rodach. Nie mam czasu, by czytać ponownie. Właśnie czytam książkę Klima Poliszczuka i podziwiam jego talent. — Jak Pan uważa, kto lepiej rozumie się na twórczości artystycznej — pisarz czy naukowiec (krytyk literacki)? — Jednoznacznej odpowiedzi, prawdopodobnie, nie ma. Bo czasem pisarz bliżej podchodzi do prawdy, a czasem naukowiec. Zależy — kto i do kogo. — Co u Pana częściej wygrywa — rozum czy emocje? — Chyba rozum. Potrafię panować nad sobą. — Kto od kogo bardziej zależy: pisarz od czytelnika czy czytelnik od pisarza? — Nie wiem, co odpowiedzieć. Wiem, że jest kilkadziesiąt osób, które czytają moją poezję. Czasem piszą z Kijowa lub Charkowa, proszą o przesłanie. Prawdopodobnie czytelników nie mam wielu. Właściwie nie bardzo kieruję się czytelnikiem. Piszę to, co muszę powiedzieć. — Czy można wyczerpująco pojąć wewnętrzny świat człowieka? — Myślę, że nie. Tym bardziej, jeśli chodzi o świat innego człowieka… Czy pisarz zna świat swojego bohatera? Bo ja sam nie zawsze mogę siebie do końca poznać. A nagle — coś nieoczekiwanego. — Iwan Dziuba w wyżej wymienionej książce wspomnień przytacza, moim zdaniem, bardzo wymowną tezę (chodzi o nieco wcześniejsze czasy), wypowiedzianą kiedyś przez Olgę Iwaniwną (mamę Marty Dziuby): „Wkrótce państwo samo siebie ukradnie”. Dobrze powiedziane także o naszych czasach, czyż nie? — Ono, państwo, już całkowicie samo siebie ukradło. Oczywiście, jeśli nie brać pod uwagę tych, którzy tę władzę obecnie uzurpowali. — Czego ja Pana nie zapytałem, a Pan chciałby powiedzieć? — Przypomniałem sobie, że mam związek z odrodzeniem gaiwok, bo od dzieciństwa wychowywałem się w Chodorowie, przy cerkwi. To były moje najlepsze dni i wieczory… — …Podczas Wielkanocy? — Tak, w święta wielkanocne. Potem cerkiew zamknięto. Więc bawiliśmy się i śpiewaliśmy naprzeciwko, na drodze. Wiosną 1957 roku, już jako student Uniwersytetu, poszedłem na gaiwki do katedry św. Jura. To były ostatnie gaiwki we Lwowie. Obok stały już milicyjne samochody. I to długo mi nie dawało spokoju. Kiedy pod koniec lat 80. odrodziły się wertepy, pomyślałem, że warto odrodzić gaiwki. I tak powstało „Towarzystwo Lwa”. Cały czas myślałem, jak sprawić, by w Szewczenkowskim Gaju zabrzmiały gaiwki. Udało się. Z pomocą śpiewaczki Marii Procewiat, która podjęła się uczyć młodych ludzi. Stworzyła chór przy towarzystwie. Napisałem ręcznie afisze, które porozwieszałem po mieście. I tak wszystko ruszyło. Potem zakonnice uczyły dzieci w szkołach. I już za dwa-trzy lata we Lwowie pełnym głosem zabrzmiały gaiwki. — Jak Panu się wydaje, życie jest długie czy krótkie? — Czasem — bardzo długie. A z drugiej strony widzę, czuję: nie nadążasz za życiem, by zrobić to, co chciałbyś. Nawet nie zdążam przeczytać ukraińskiej klasyki. A trzeba.
Zamiast posłowia: Tak, ja jestem z tego pokolenia, które skosztowało owocu z zakazanego drzewa uczciwości. Nie mogliśmy nic zrobić z samymi sobą, pokusa była zbyt wielka, tak jak zbyt okrutna kara. Tak, jesteśmy z tego pokolenia, które dobrowolnie wyciąga ręce w kajdany, ale czy kiedykolwiek były inne pokolenia? Jestem pewien, że nie jesteśmy nawet godni poprzednich, oni oczekują od nas więcej.
(Ihor Kalynec. Z cyklu „Propozycje”. 12. Fragment)
Rozmawiał pisarz Bohdan ZALIZNIAK
Машинний переклад
Serhij Horycwit
Choć minęły cztery stulecia od dnia urodzin Iwana Sirki, każda wzmianka o tej niezwykłej osobie wciąż wywołuje gorące spory. Dla wielu jest on wzorem prawdziwego rycerza, którego Zaporożcy pietnaście razy wybierali na swojego koszowego otamana. Według obliczeń Dmytra Jawornyćkiego Sirko bez żadnej porażki odniósł w walce z Turkami i Tatarami krymskimi 55 zwycięstw. Kronika jego życia to zawrotne zwroty, w których gubili się historycy. Działał bowiem w okresie Ruiny, podziału Ukrainy na Lewobrzeżną i Prawobrzeżną. Starszyzna kozacka, walcząca o władzę, obawiała się jego wpływów, a i ciosów od nieujarzmionego otamana zaznała niemało. Rozliczono się z nim wiosną 1672 roku, kiedy za podszeptem Iwana Samojłowycza Iwana Sirkę zakuto w kajdany i jako „przestępcę państwowego” wtrącono na Syberię, do Tobolska. Jednak zimą tego samego roku na Ukrainę ruszyła 300-tysięczn-
Serhij Horycwit przy popiersiu Iwana Sirka, ustawionym w Merefie, na armię tureckiego sułtana i krymską ordę, poselstwo Zaporożców przekonało cara, by zwrócił na Sicz „prześladowcę pogan”. I Sirko z honorem usprawiedliwił zaufanie swoich bojowych towarzyszy broni, przechodząc z nimi cały Krym. Jeszcze za życia przyjaciele i wrogowie chylili głowy przed jego mądrością i talentem wodza, a lud zachował jego obraz w licznych podaniach, dumach i legendach. Przypominam to, aby było mniej nowych prób zhańbienia imienia narodowego bohatera. Powodem do rozmowy stała się decyzja sesji rady miejskiej Merefy, którą uważa się za ojczyznę Iwana Sirka, o przeniesieniu pomnika postawionego mu tam dwadzieścia lat temu w nowe miejsce, decyzja niespodziewana dla wielu osób.
Moi ziomkowie z Merefy dobrze pamiętają, ile musiało wycierpieć to popiersie. Już wiosną 1978 roku z inicjatywy Kostii Romanowa grupa nieobojętnych mieszkańców miasta utworzyła radę muzeum krajoznawczego i rozpoczęła zbieranie materiałów o Iwanie Sirku. Wtedy też po raz pierwszy poruszono kwestię wzniesienia mu pomnika. Dwa lata później rada miejska rzeczywiście podjęła stosowną uchwałę, lecz w celu jej realizacji nic nie zrobiła. Dlatego Kostii i jego zwolennikom przyszło stać z transparentami na targowiskach w Charkowie, Zaporożu, Merefie i zbierać ofiary. Zebrane 1500 karbowańców wystarczyło na wykonanie żeliwnej rzeźby Iwana Sirka i dostarczenie jej do rodzinnego miasta. Była to dokładna kopia popiersia, wykonanego przez nikopolskiego rzeźbiarza Walentyna Szkondę dla mogiły koszowego w wsi Kapulówka (obecnie rejon nikopolski obwodu dniepropetrowskiego). Lecz w latach 80., w szczycie walki z „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem”, władze nie chciały nawet słyszeć o upamiętnieniu Iwana Sirka. Dlatego rzeźba przez ponad dziesięć lat przechowywana była na podwórku Kostii Romanowa. Pokazywał mi wtedy to popiersie, trzymane w szopie na drewno. Do Iwana Sirka przychodzili tu, aby mu się pokłonić, znani literaci, historycy, krajoznawcy.
Wraz z nastaniem pierestrojki, po licznych publikacjach w środkach masowego przekazu, gdy w sprawę wmieszali się przewodniczący Ukraińskiego Funduszu Kultury Borys Olijnyk i akademik Petro Trońko, lód rzekomo pękł. W maju 1988 roku Charkowski obwodowy komitet wykonawczy podjął decyzję o ustawieniu w Merefie pamiątkowego znaku ku czci koszowego atamana Zaporoskiej Siczy Iwana Sirka. Lecz proces znów wyhamowali urzędnicy: komisja wydała wyrok — dzieło mało artystyczne, nietrwałe. Dlatego w biurokratycznej przepychance sprawa znów utknęła na długie pięć lat. Dopiero 30 maja 1993 roku pomnik uroczyście odsłonięto. Według trafnego określenia Kostii Romanowa było to 56. zwycięstwo Iwana Sirka. A oto ratusz w przededniu dwudziestej rocznicy ustawienia pomnika zaskoczył wiadomością, że Iwana Sirka przeniosą. Kierownictwo miasta jest przekonane, że pod pretekstem przebudowy placu wkrótce wprowadzi w życie swoją decyzję.
Będąc w swojej rodzinnej Merefie, przekonałem się, że większość ziomków jest przeciwna takiemu zamiarowi. Szczególnie zdecydowanie protestuje setnik ukraińskiego kozactwa i współpracownik Kostii Romanowa Wasyl Piszczanyj. Jego zdaniem władze już zamierzają sprzedać ludne miejsce koło centralnego placu pod jakieś nowe centrum handlowe. Ludzie nie mają pojęcia, dokąd dokładnie przeniosą pomnik. Chodzi pogłoska, że do jakiegoś skweru. Poszliśmy z panem Wasylem na maleńki zielony trójkącik obok trasy Moskwa—Symferopol, która przecina Merefę. Dla samego pomnika nie da się tu jednak wygospodarować miejsca, bo prawie cały skwerek zajmuje monument ku czci żołnierzy-wyzwolicieli i poległych w wojnie. Dlatego musiałem wszystko wyjaśniać w radzie miejskiej. Sekretarz Tetiana Derczenko opowiedziała o planach przebudowy centralnej części miasta. Obecnie miastu bardzo brakuje przyzwoitej sali na uroczystości i koncerty, muzeum. Dlatego istnieje zamiar dobudowania do kina „Suputnyk”, w miejscu, gdzie dziś stoi pomnik Iwana Sirka, dużego dwupiętrowego budynku. Sam zaś pomnik planuje się ustawić w zielonej strefie po przeciwnej stronie kina. W tym celu trzeba będzie usunąć stamtąd kilka sklepów i straganów. Według projektu Iwana Sirka nie przeniosą w głąb tej zielonej oazy, jak szepczą niektórzy mieszkańcy, lecz postawią na pierwszym planie, aby jadąc trasą, można go było widzieć. Co więcej, popiersie podniosą na okazały i wysoki cokół. Według obliczeń pani Tetiany na przygotowanie projektu będzie potrzeba nie jednego miesiąca. Po tym zostanie on wystawiony do publicznej dyskusji. Nawet jeśli miejscowa społeczność zaakceptuje taki zamysł, to jeszcze sporo czasu zajmie uzyskanie różnych uzgodnień i zezwoleń w wielu instancjach.
Jak widać, decyzja o przeniesieniu pomnika Iwanowi Sirkowi jest dość uzasadniona. Także on sam stanie się wspanialszy. Być może, gdyby rada miejska lepiej informowała obywateli o swoich planach, nie byłoby domysłów o znieważeniu pamięci atamana. Wieniamin Sitow, miejski głowa, zapewnił, że rada miejska zamierza ustawić obok odnowionego pomnika także stele, które opowiedzą o wojennych czynach atamana, o rodzinie, która żyła w Merefie, o tym, jak miasto czci jego pamięć. Według słów mera, o żadnym sklepie w miejscu obecnego pomnika nie może być mowy, bo ma ono być przeznaczone pod wysoce potrzebne wszystkim nowoczesne centrum kultury.
Машинний переклад
Mykoła PSZENYCZNYJ, m. Dubno
Ona, N. F. Mykołajczuk, oddała rodzinnej szkole we wsi Ostrożec w rejonie młynowskim obwodu rówieńskiego ponad pół wieku. Przodownik oświaty ludowej, nauczyciel-metodyk, korespondent naukowy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Aktywna działaczka Proświty. Autorka wielu książek poezji, prozy, utworów muzycznych, krajoznawczych, publicystyki, recenzji, esejów, artykułów metodycznych. Publikowała w czasopismach „Ukraina”, „Ukraińska mowa i literatura w szkole”, gazetach „Literaturna Ukraina”, „Szliach peremohy” i innych. Jej aktualne utwory o charakterze narodowo-patriotycznym czytane są także za granicą — na Białorusi, w Tatarstanie, USA, Kanadzie, Rosji, Polsce, Niemczech, Anglii, Włoszech, Hiszpanii, Izraelu. Pierwsza książka poetycka pani Niny, „Cwist czereszni”, ujrzała światło dzienne pod koniec 1992 roku w kilkutysięcznym nakładzie w dubieńskim wydawnictwie Proświty „Naszyj kraj”. Jeśli kiedyś, w czasach niedorozwiniętego socjalizmu, wielu debiutantów (czy z własnej woli, czy za namową redaktora) przede wszystkim zaprzęgało do twórczych dyszli „parowóz”, to ona rozpoczęła zgodnie z chrześcijańskim zwyczajem i ukraińską tradycją od „Modlitwy”: „W imię Ojca, i Syna, i Ducha Świętego, i wysokiego imienia Matki, ziemi Rodzimej, Ukrainy naszej sławnej — niech jednoczą się nasze serca. W imię prawdy, życia i wszystkiego, co istnieje, nieprzekupnego, wiecznego i niezwyciężonego — niech tworzą się nasz każdy krok i lekcja na ziemi…”. Bo wszędzie i zawsze pamięta, że jest pedagogiem. Bardzo słusznie powiedział o tym profesor Rówieńskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego, uczony, metodyk, autor dziesiątek monografii i podręczników szkolnych, laureat Państwowej Nagrody Ukrainy w dziedzinie nauki, wieloletni szef „Proświty” na Rówieńszczyźnie Borys Stepanyszyn: „Jak wiadomo, modlitwy pisali przede wszystkim apostołowie i teologowie. Ale niemało modlitw jest także w dorobku ukraińskich poetów — Skoworody, Szewczenki, Kulisza, Franki, Ołesia, Łepkiego, Olżycza, Stefanowycza, Klena, Tyczyny, Pawłyczki, Mowczana i wielu innych, co potwierdza ułożona przez nas w 1996 roku antologia „Sto literackich modlitw”. Oto i Nina Mykołajczuk dołączyła do tego grona modlitwą swojego rozumu i swojego serca…”. Jako redaktor-opracowujący tego utalentowanego pierworodnego dzieła i po prostu jako zwykły czytelnik, już ponad dwie dekady nie mogę określić gatunku: czy to poezja, czy proza, czy publicystyka — nie, to jednak Modlitwa. Pozwolę sobie zacytować fragment dawnego listu Niny Fedoriwny do mnie, bo to, o czym mowa, jest już także historią: „…Nie wiem, czy byliście wtedy w sali Pałacu Młodzieży na Olimpiadzie Republikańskiej w Równem, jak ja, drżąc duszą, poprosiłam o dostęp do trybuny (uroczyste otwarcie). Tetiana Fyłymoniwna, o niczym jeszcze nie wiedząc, pozwoliła, i zaczęłam czytać „Modlitwę”. Obecne delegacje obwodów zaczęły wstawać. Pierwszy — Lwów, potem Czerniowce, Iwano-Frankiwsk, potem Wschód. I stała cała sala. Jak przystało przy Modlitwie. Przez wszystkie dwa dni ludzie nie przestawali prosić o tekst, przepisywali. Po takim uznaniu republiki już zupełnie nie martwiłam się o swoich rejonowych opiekunów-ugodowców. Prawda, dali o sobie znać, kiedy wezwali do organów za to, że nie chciałam napisać „donosu” na nauczyciela, poetę z Dubna Stepana Surażskiego. Jak mnie wtedy „przebiło”, jak cięłam w oczy swoim oburzeniem. Naczelnik wykrzyknął: „Do karceru ją!..”. A ja notuję: jak to, jeszcze są karcery?.. O, ile ich wtedy było… To przed końcami już… Podwozi potem nas do domu (z sekretarką-partyjną), a ja wszystko o „Soborze” Ołesia Honczara, który na strychu, myślę! Zakazany był! Ale rewizji nie było. Syn do tej pory jest dumny: jak ty mężnie się zachowywałaś. A ile potem nerwowych konwulsji trzeba było wydychać z siebie. Gdyby nie ogród i motyka — można by przepaść. A praca fizyczna ożywia, uzdrawia, choć męczy porządnie. Kapuś wtedy był na tym wspaniałym wieczorze, bo na drugi dzień — wykład o burżuazyjnym nacjonalizmie…”. Z Ołesiem Terentijowyczem poznała się jeszcze w latach 60. Jako nie lada relikwię przechowuje trylogię „Sztandarowi”, z autografem z 1967 roku. A oto list na jej adres domowy, do ich wspaniałego nauczycielskiego małżeństwa, po kilku latach: „Drodzy i szanowni Nino Fedoriwno oraz Wołodymyrze Łukjanowyczu! Zadaliście mi kłopot swoją taśmą, bo i czasu nie było nagrać, a i nie lubię tego. Mimo to Waszą prośbę wykonałem choć teraz, przed samym wyjazdem do Moskwy, na zjazd. Robię to z szacunku do Was i Waszych młodych wychowanków, bo i z oddali czuję, że jesteście dobrymi ludźmi i że jesteście prawdziwymi przyjaciółmi naszego pięknego piśmiennictwa. Szczerze życzę Wam wszystkim dobra, wielu radości w życiu. Wasz Ołeś Honczar”. O, ta taśma magnetofonowa — naprawdę niezapomniana! W każdym razie, niech o tym lepiej opowie Nina Fedoriwna: „Ołeś Honczar… Dla ostrożeckich uczniów to nie tylko „Sobór”, to — twierdza, to — głębokie źródło życia, które przelewało się w ich serca nie tylko z ust nauczyciela. Jak się poznaliśmy? Po prostu wyhaftowaliśmy soborowy ręcznik. Dziewczęta z głębi kraju, które dojeżdżały na naukę do szkoły w Ostrożcu, wyszukały taki wzór i tak mistrzowsko wyhaftowały soborowe kopuły, że wszystko zostało powiedziane bez słów. To na jubileusz pisarza. Przybyć na wieczór literacki on nie czytelnika. A rozmyślać jest o czym. Już same nazwy rozdziałów „Ptaszyna z rajskiego ogrodu”, „Myrohoszczańska Matka Boska”, „Idę zapalić dusze” oraz „Dotyk anioła” mówią o motywach, które dominują w książce. Medytacje o problemach ontologicznego, egzystencjalnego gatunku, które uwypuklają opozycje „człowiek i społeczeństwo”, „człowiek — człowiek”, „człowiek — osobowość”, nikogo nie pozostawiają obojętnym, wszak ich rodzynkiem są filozoficzne uogólnienia, które niekiedy przeradzają się w puentę — ostrodramatyczne zakończenie lirycznego wątku, najwyższy wyraz gradacji: „Przyleciałam w ten kłujący świat, / Niczym gołębica na cierniowy krzaczek”, „Lecz prawdziwa sława — tylko świecidełko, / Jeśli nie ma w sercu Ukrainy”, „Zachwieją się wagi dobra i zła, / Będą sądzić za zapisany papier. // Po co więc było wyrywać pióra / Każdego dnia z bolącego skrzydła?”, „Kiedy życie zmógł, za to przysłał nam książki z autografami, nagrał „Tronkę” na taśmę. A kiedy przyszła mi pora zrymować „Czemuście „Soboru” nie czytali?”, wsparł listownie, i nie tylko ten wiersz. Imponowały nam jego ludzkość, trwała humanistyczna postawa za każdej władzy. Jakiś ludzki niezłomny hart prowadził nas drogami pisarza-humanisty i wyprowadzał na własne życiowe ścieżki”. Ta „pora zrymować” przyszła nie sama z siebie latem 1993 roku, a stała się skutkiem rozmów, nawet ostrych dyskusji z byłymi wychowankami. Czyli „Polemika z absolwentami…” narodziła się z wielkiego bólu. Wiersz szczególnie drogi autorce, więc wprowadzony przez nią do kilku książek poetyckich. Zacytuję choćby fragmentarycznie: „Czemuście „Soboru” nie czytali, Nie myśleli, nie strzegli?! Dusza nieznajomych milczała, Choćby gdziekolwiek ją wiedli. Totalitaryzmu ruiny Zmiotły kłamstwo i sławę tę samą… Na czystych taflach Ukrainy Stoją sobory naszych dusz… …My nie czekali, „kiedy można”, Wtedy, gdy radzili: „zapomnij”, — My na lekcję nieśli, na każdą, Swoje życie — nie byle co. Nieśli ręcznik soborowo czysty Na wieczornice młode, Tam słowo mówiło się uroczyście Przy „Kobzarze” i święconej wodzie… …A nie czytając „Soboru”, Nie przysiągłszy na święte, W młode dni, w pogodną porę, Dusza nieochrzczona wyrośnie. Zawrzeszczy po janczarsku I zachłyśnie się w mikrofon, Żeby znów odmieńcy pogańscy Weszli głodni na tron. Pokajajcie się — sprawiedliwi uczą się — Ta spowiedź wiarą prosta. Wy do „Soboru” na komunię Zwróćcie oczyszczone usta”. Napisawszy te wybuchowe wersy, zapakowałam je (wraz ze zbiorem „Cwist czereszni”) do Ołesia Terentijowycza. Odpowiedź — po kilku tygodniach: „Szanowna Nino Fedoriwno! Pani poezje otrzymałem, wywierają dobre wrażenie. Tam, gdzie jest ludzkość, szczerość uczuć, miłość do Ukrainy, tam, moim zdaniem, niechybnie odezwie się poezja. Pani to ma. Pani „Polemika” — ostra, nieobojętna rzecz, chociaż, myślę, Pani ze swoim obywatelskim temperamentem mogłaby jeszcze ostrzej występować przeciwko potwornym zjawiskom, przeciwko różnej nieczystości we współczesnym życiu, wszak, powiedzmy, nawet literaturę obecnie znieważają zuchwali cynicy, przeklinający, nie dostając godnej odprawy. Pani zapewne wie, że ja już występowałem na te tematy w gazetach i przez radio — stan zdrowia, niestety, nie pozwala występować częściej, więc należałoby młodszym kolegom bardziej wykazywać aktywność, śmielej stawać w obronie świętości, czystości języka ukraińskiego, który dzisiaj tak zaśmiecają wulgaryzmami, więziennym żargonem niektórzy bezsumienni autorzy. Cieszy mnie, że i w regionach dzisiaj podnoszą się do pracy zdrowe siły narodowe, oto, widzi Pani, i sławne miasto Dubno mnie ostudzi, / O czym powiem w owej porze? // Czy i na duszy znaki będą, / Jak u brzozy na korze?”. Utwory, które weszły do książki „Ptaszyna z rajskiego ogrodu”, ósmej z kolei, bogate są w środki obrazowania i wyrazu, co potwierdza nie tylko mistrzostwo pióra poetki, ale i niezwiędłość talentu: „A tu — lasy stały, niczym szkielety”, „Ćwierka chata głosem siostry, / A drzwi pęcznieją kolędą”, „Wojsko zielone trawy zakołysało się włóczniami”, „I kładzie się ścieżka, jak węzełek, mi na duszy”, „Dusza była — jak chata bez drzwi”, „A cisza pachniała u nas na parapecie”, „Te klony — leśni aborygeni”, „Znieczulenie drzew…”, „Jej usta — rozkwitłe kanny”, „We włosach u niej nocowała mięta. // W spojrzeniu — łagodne jaskółczęta” itd. Są nawet autorskie neologizmy leksykalne, użyte w składzie metafory. Na przykład: „Dzień kwitnie błękitnocieniami”.
zakwitło Państwa „Kwiatem wiśni”… Ponieważ stołeczne wydawnictwa przeżywają obecnie ciężki kryzys, sądzę, że rola lokalnych wydawnictw będzie stale rosła, zewsząd musi płynąć wsparcie dla ukraińskiego słowa. Miło było dowiedzieć się, że w szeregach twórczych entuzjastów występuje Mykoła Pszenycznyj, przesyłam mu od siebie szczere pozdrowienia. Wszystkiego dobrego! 12.VII.1993 Oles Honczar”. Głęboko szanując wielki talent autora „Soboru”, jej rodzina postanowiła bardzo pięknie, po ludzku — nazwać wnuka Olesiem, który w 2006 roku miał już swój szkolny bal maturalny. W autorskim słowie wstępnym do książki „Bądź błogosławiona”, którą również miałem zaszczyt redagować (Łuck, 2003), Nina Fedoriwna zwraca się do wielbicieli jej talentu: „Chcę zaprosić Was, moi drodzy czytelnicy, do świątyni. Nie zasłaniajcie się zajętością, troskami, brakiem czasu i możliwości. Zatrzymajcie się. Wsłuchajcie się i zrozumcie: ta Świątynia jest zawsze z Wami, gdziekolwiek byście nie byli, dokądkolwiek byście nie spieszyli. Bo Świątynia ta — to Wasza dusza… W świątyni Słowa swój mądry Sobór Duszy stworzył Oles Honczar, wchłaniając w siebie i oddając ludziom całą wielowymiarowość nowego życia oraz zachowując obywatelską wierność klasycznej prawdzie historycznej…”. O, Prawdo historyczna, święta i nieśmiertelna! O, mądra Prawdo! Ty od wieków trzymałaś się i do dziś trzymasz się na nerwach, na bezsenności, na wierze, nadziei i miłości. Kłaniam się Wam do ziemi, moja niestrudzona krajanko-proświcianko-oświatowczyni, za słowa najskrytsze: „Mnie łamano, żądlono i tłuczono, // A potem jeszcze wodą polewano, // Lecz zgiąć mnie nisko nie zdołano, // Bo ja od wieków na ziemi stałam”. Na ojczystej ziemi. Ukraińskiej. Naszej! Oto dlaczego w Winnicy na swoim 60-leciu Mychajło Stelmach serdecznie ściskał kruchą Waszą dłoń po wspaniałym wystąpieniu gratulacyjnym, a potem, podczas obiadu, niespodziewanie przeszedł do stolika, przy którym siedzieliście Wy, choć wybitnego pisarza zapraszały do siebie dziesiątki wybitnych uczonych i mistrzów pióra. Oto dlaczego w powieści Iwana Ciupy „Dobroczyńca” jest szczere słowo także o Was, nauczycielce-samorodku ze wsi Ostrożec. Oto dlaczego w artykule „Wyczyn nauczyciela” akademika Mazurkewycza zaznaczono, że Wasyl Suchomłynskyj w rozmowie z nim powiedział: myślę — jednakowa jest u nas z nią ideowo-estetyczna wrażliwość; a innym razem akademik twierdził, że W. Suchomłynskyj nazwał Was „niepowtarzalnym, żarliwym samorodkiem”. Krótko, trafnie, prawdziwie. Wy, Nino Fedoriwno, wyszywałyście swoje ręczniki wtedy, gdy nie wszystkim było to w smak. Żyjecie i tworzycie nie dla zysku, a — „w imię Ojca, i Syna, i Ducha Świętego, i wysokiego imienia Matki, ziemi Rodzimej, Ukrainy naszej sławnej… W imię piękna, wiary i zgody… W imię chleba ziemskiego i pieśni niebiańskiej, wysokiego wzlotu duszy naszej…”. Za dwutomowy wybór Waszych utworów „Oświecenie” Dubieńska organizacja Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy właśnie zgłosiła Waszą kandydaturę do zdobycia tegorocznej Rówieńskiej obwodowej nagrody proświciankiej imienia Hryćka Czubaja. Wierzę: zostaniecie laureatką! Lubow Pszenyczna w swojej książce, choć daje upust uczuciom, jednak emocje nie przeważają nad rozumem. A stąd — produkt nieprostego procesu poznawania obiektywnej rzeczywistości: „Ten świat rozświetla tylko modlitwa, / A rozgrzewa — tylko miłość”. Albo jeszcze: „Stworzona z nadziei okruchów, / Z miłości i bólu, z wiecznych sprzeczności, / Tak idę rozświetlać dusze — / I ustępuje zuchwała noc”. Daj Boże, aby od siły artystycznego słowa Lubow Pszenycznej, wyróżniającej się pracownicy oświaty Ukrainy, wychowawcy-metodyka, autorki projektu „Berehynia” w Dubieńskiej telewizji, pisarki, której utwory zostały wprowadzone do podręczników szkolnych, przetłumaczone na języki rosyjski, białoruski, tuwiński, przemawiającej do czytelnika językiem duszy: ukraińskiej, szczerej, bogatej, nasłonecznionej, skierowanej na poszukiwanie szczęścia i siebie, — ustępowała zuchwała noc bezduchowości XXI wieku.
Машинний переклад
Ptaszka z rajskiego ogrodu. Poezje. Wydanie literacko-artystyczne. — Równe: PP DM, 2013. — 152 s.
Julia BONDIUCZNA
Wysokie niebiosa duchowości i moralności, oświetlone promieniem miłości i troski o świat, w którym żyjemy — właśnie to można odnaleźć w nowej książce członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Lubow Pszenycznej. — Czy wszystko zależy od nas? Czy ten świat nie jest jak skrzynia, w której chowasz wspomnienia, jak przeczytane listy?.. — zastanawia się autorka i zaprasza do wspólnego namysłu.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
i soborną, a język ukraiński — jedynym państwowym! Ze względu na okoliczności polityczne w ostatnich latach konkurs był praktycznie pozbawiony wsparcia państwa. Ale dzisiaj jego rozmach, autorytet i znaczenie opierają się na tym, że stał się prawdziwą inicjatywą ludową, społeczną i jest dobrowolnie wspierany przez nieobojętnych ludzi, prawdziwych patriotów Ukrainy”. Deputowana ludowa Iryna Farion, wręczając ufundowaną przez siebie nagrodę, zaznaczyła: “Ukraińscy filolodzy są powołani, by być jednocześnie naukowcami, badaczami i politykami, ponieważ kwestia języka to kwestia ukraińskiej władzy. Im szybciej uświadomi to sobie ukraińskie społeczeństwo, tym szybciej zapanujemy, jak śpiewamy w naszym hymnie”. Lubow Jankowska z Sewastopola, otrzymawszy nagrodę, wyraziła myśli uczestników konkursu: “Jestem po raz drugi na tej scenie. Jest mi miło, że mogę od siebie, od swoich rówieśników wyrazić miłość, szacunek do naszego państwa, naszego czarującego języka. Niski ukłon dla organizatorów konkursu, dla Iryny Farion za tę nagrodę, którą od niej otrzymałam. Niech konkurs im. Petra Jacyka nadal jednoczy patriotów”. Nagrody i prezenty — biblioteczki książek dzieci otrzymały także od fundatora konkursu etnograficznego „Ukraińska wieś” Wołodymyra Bondarenki, deputowanych ludowych Bohdana Beniuka, Ołeha Kaniwcia, Denysa Dzendzerskiego, Ihora Wasiunyka, Romana Ilyka, pisarzy Łesi Tkacz, Romana Kolisnyka (Kanada), firmy farmaceutycznej „Darnycia”, prywatnego towarzystwa „Obołoń”, banku akcyjnego „Ekspres-bank”, Ligi Ukraińskich Mecenasów, Związku Ukrainek Australii, Międzynarodowego Zjednoczenia Społecznego „Wołyńskie Bractwo”, prenumeratę czasopism „Kurier Krywbasa” od Hryhorija Husejnowa. Wśród uczniów i studentów, którzy otrzymali wysokie nagrody, a najlepsi językoznawcy zostali przedstawieni do stypendiów prezydenckich — cała geografia Ukrainy, wszystkie jej zakątki: obwód tarnopolski i chersoński, kijowski i rówieński, czerkaski i charkowski, ługański i Autonomiczna Republika Krymu… Święto uświetnił ludowy zespół artystyczny Zespół Tańca Ludowego „Drużba” Rówieńskiego Miejskiego Pałacu Dzieci i Młodzieży.
Машинний переклад
Nadia KYRIAN Zdjęcia Ołeksandra ŁYTWYNENKI
Ten projekt, który wymyślił i którego finansowanie zapoczątkował świętej pamięci Petro Jacyk, ukraiński biznesmen, mieszkający wówczas w Kanadzie i kochający Ukrainę prawdziwie „do głębi własnej kieszeni”, stał się jednym z jego najlepszych zamysłów i obecnie jest wspierany przez wszystkich Ukraińców. Konkretny plan realizacji projektu opracowali dyrektorzy wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów Mychajło Słaboszpycki oraz Fundacji Edukacyjnej Petra Jacyka Marko Stech. Anatolij Pohribny nazwał konkurs udaną formą o charakterze narodowotwórczym, a James Mace — pierwszą próbą narodowej samoobrony Ukraińców. Charakterystyczna cecha — to przedsięwzięcie wspierają materialnie wyłącznie darczyńcy, jednym z najważniejszych finansistów jest firma farmaceutyczna „Darnycia”. Zwycięzcy oraz nauczyciele, którzy ich przygotowali, otrzymują solidne nagrody pieniężne, imienne nagrody, które ustanawiają i wręczają darczyńcy-patrioci. Konkurs odbywa się w czterech etapach, gdzie są swoi zwycięzcy: w szkole lub wyższej uczelni, rejonie, obwodzie i na szczeblu ogólnokrajowym. W teatrze im. Franki zebrał się prawdziwy kwiat ukraińskości ze wszystkich regionów. Na początku uroczystości najlepszym konkursowiczom z liceum wojskowego im. Iwana Bohuna przyznano prawo złożenia kwiatów pod pomnikami Tarasa Szewczenki i Iwana Franki. Pobłogosławił przedsięwzięcie namiestnik monasteru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach UKP KP, który przekazał pozdrowienia od Jego Świątobliwości Filareta: „Ukraińska Cerkiew Prawosławna Kijowskiego Patriarchatu w pełni wspiera ten wspaniały konkurs. Wiemy, że język to fundament naszej państwowości, język to duchowy fundament naszej prawdziwej ukraińskiej Cerkwi. Jego Świątobliwość Patriarcha to nie tylko nasz duchowy przywódca, on jest gorliwym obrońcą języka ukraińskiego. Świadczy o tym wprowadzenie języka ukraińskiego do nabożeństw UKP KP, a także tłumaczenie na język ukraiński mnóstwa literatury duchowej, a przede wszystkim Biblii, której tłumaczenia dokonał sam Jego Świątobliwość Patriarcha. Nie powinniśmy wypierać się swojego języka, choć, niestety, jest on niwelowany, próbuje się jak najmniej drukować ukraińskich książek. Dlatego spoczywa na nas wielka odpowiedzialność. Nie pozwolimy sfałszować naszej historii, będziemy modlić się do Boga, aby Pan dawał nam duchowe i fizyczne siły, by być prawdziwymi patriotami państwa ukraińskiego”. Pozdrowienia od prezydenta Wiktora Janukowycza przekazał wiceminister kultury i turystyki Ukrainy Wiktor Baliurko. Prezydent w swoim przesłaniu również wysoko ocenił ogólnoukraiński konkurs językowy: „Ten narodowy turniej edukacyjny jest jednym z czynników umacniania społecznego prestiżu języka ukraińskiego oraz ważnym podłożem dla rozwoju młodych talentów. Szczerze dziękuję mecenasom i dostojnikom, społeczności pisarskiej i oświatowej — wszystkim, którzy dołączyli do organizacji konkursu i konsekwentnie wykonują tak potrzebną i szlachetną pracę.
Wołodymyr Zahorij
Mam nadzieję, że echo dzisiejszego święta zapali jasne ognie czynienia dobra, a wysoki poziom zdobytej wiedzy młodych zwycięzców stanie się podstawą dla ich szczęśliwego losu, osiągnięcia celów, zdobycia sukcesu”. Powitał obecnych prezydent Ligi Ukraińskich Mecenasów, przewodniczący rady nadzorczej konkursu, przewodniczący rady nadzorczej firmy farmaceutycznej „Darnycia”, doktor nauk farmaceutycznych, profesor, znany działacz społeczny Wołodymyr Zahorij: „Zaczęliśmy tę sprawę po to, aby nasza ziemia zawsze rozmawiała w języku państwowym. Wszyscy zwycięzcy, a także ich nauczyciele i rodzice zasługują na szacunek i nagrody. Kochajcie ten język, pielęgnujcie go, a wszystko u nas będzie dobrze”. Słowa uznania wypowiedział dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy, przewodniczący jury konkursu Pawło Hrycenko: „Bardzo się cieszę z tego, że z każdym rokiem rośnie grono tych, którzy biorą udział w konkursie, a także tych, którzy wspierają konkurs. To konkurs narodowy, nie państwowy. Wspiera nas naród, armia nauczycieli. Nasz prezydent NAN Ukrainy Borys Paton stale podkreśla znaczenie języka ukraińskiego i rolę Narodowej Akademii w wspieraniu, rozwoju i co najważniejsze — we wprowadzaniu języka ukraińskiego w nasze życie. Jeśli ktoś z możnowładców jeszcze nie rozumie roli
Radosne chwile święta języka jako integratora narodu, integratora naszego państwa, nie widzi i nie czuje twórczej, budującej siły języka, to takich możnowładców tylko żal, tak jak tych milionerów i miliarderów, którzy zapominają, że najważniejsze, co mają zrobić — to wesprzeć swoje państwo, jego przyszłość — młodzież”. Redaktor naczelna gazety „Deń”, która jest jednym ze sponsorów, Łarysa Iwaszyna podkreśliła szlachetność języka ukraińskiego. Pani Łarysa podzieliła się wrażeniem z rozmowy ze studentami Doniecka, uczestnikami „Klubu intelektualnej komunikacji młodzieży”, którzy ucieszyli ją wnioskiem: „Na tych terytoriach, gdzie przeszła wielka ruina czasów radzieckich, językowi ukraińskiemu odrodzić się nie jest tak łatwo. Ale język ukraiński na wschodnich terenach — to język przede wszystkim arystokratyczny. To wysoki wzorzec, który będzie przyciągał wszystkich”. Jeden z mecenasów, laureat nagrody im. Szewczenki, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Pawło Mowczan, wręczając dziecku z wadami wzroku nagrodę im. Borysa Hrinczenki, podkreślił ogromny wkład w konkurs Mychajła Słaboszpyckiego: „To człowiek, który wykonuje codzienną wielką pracę, podnosi prestiż języka ukraińskiego, czyni go bogorównym w programach, które prowadzi w kanałach telewizyjnych i radiowych, we wszystkich akcjach — wydawniczych i związkowych projektach itd. Spójrzcie, jak co roku rozrasta się nasza publiczność, chociaż co roku nacisk na język ukraiński
W teatrze im. Iwana Franki odbyły się uroczystości z okazji zakończenia XIII Międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego im. Petra Jacyka. To wydarzenie, bez wątpienia, wybitne dla miłośników ojczystego języka i kultury, gdyż konkurs, mimo wszelkich niesprzyjających okoliczności, rozrasta się i w ostatnich latach stał się najbardziej masowym — liczba uczestników obecnie sięga pięciu milionów z 20 krajów świata!
zwiększa się. Stosunek parlamentu do języka ukraińskiego i książki — jest po prostu straszny. Ale cokolwiek by robili z naszą zbiorową pamięcią, zbiorową historią, zbiorową świadomością, którą odziedziczyliśmy, my ją zdołamy obronić, bo odsuwając się od siebie, oddalamy się od samego Pana Boga. Jego Świątobliwość Patriarcha powiedział, jeśli związali ciało, to nie związali słowa, nieśmiertelnego słowa Jezusa Chrystusa, które daje nam możliwość mówić w swoim języku.
Nas stopniowo wyobcowują od tego, co najważniejsze, najcenniejsze, najdroższe — od pamięci rodowej, do której jesteśmy przyłączeni. Ale to się nie stanie, bo z nami Bóg. Z nami zwycięstwo. Witam was, sławni zwycięzcy”. Nauczycieli, którzy wychowali zwycięzców, powitała Jewhenija Tymoszenko i wręczyła nagrody od Julii Tymoszenko, odczytując pozdrowienia od byłej premier, w których powiedziano: „Konkurs znajomości języka ojczystego jednoczył w jedną przyjazną rodzinę Ukraińców z zachodu i wschodu, północy i południa naszego państwa, a także ze wszystkich zakątków świata. Konkurs stał się jeszcze jednym jaskrawym przykładem niezniszczalności ukraińskiego słowa, które brało początek jeszcze od Nestora Kronikarza, hartowało się w kozackich dumach i rozkwita dzisiaj w twórczości Liny Kostenko, Dmytra Pawłyczki, Jurija Muszhetyka, Wałerija Szewczuka, Marii Matios oraz wielu, wielu innych. Wydaje mi się, że tegoroczne wydarzenie ma szczególną wagę. Jest ono naszą wspólną odpowiedzią tym politycznym prowokatorom, autorom najnowszych cyrkularzy wałujewskich i ukazów emskich, którzy w zeszłym roku podstępnie przeforsowali i podpisali haniebną ustawę językową, a teraz wołają o „dwujęzyczność”, mając nadzieję na rozbicie Ukrainy. Ale sukces konkursu Petra Jacyka dowodzi, że Ukraina jest i będzie niepodległa. Iryna Farion wita zwycięzców
Машинний переклад
Stepan NALYWAJKO, ukrainoznawca — orientalista — indolog. Ekskurs historyczno-toponimiczny. Popularne ukraińskie imię żeńskie Kateryna ma rozległe słowiańskie (Kaciarina, Katarzyna, Katinka, Katica, Jekaterina) i europejskie (Katarina, Katrin, Kétryn, Kétlin, Két, Kitti) odpowiedniki, przy czym odbiło się ono nie tylko w imionach i nazwiskach, ale także w nazwach: rzeki Katka na Krymie i Katerynka na Czernihowszczyźnie (w samym Czernihowie znajduje się cerkiew św. Katarzyny), na Dniepropietrowszczyźnie bagno Katerynynśka, niegdyś rzeka, sądząc po nazwie w rodzaju żeńskim, dopływ Samary, potoki Katrijśkyj na Iwano-Frankowszczyźnie i Katerynyn Zwir (Katerynyn Dzwur) na Zakarpaciu, niegdyś rzeki, a obecnie bagna w dorzeczu Dońca: Katrezczyna (tutaj także jar Katreczkyn, mogiła Katreczkyna), Katryna, Katryna Łoszczyna (Katerna). Nazwy od imienia Kateryna posiada rzeka w Australii, góra na półwyspie Synaj, miasto w Grecji, wyspa w Brazylii, kanał na Uralu. Na Żytomierszczyźnie — cztery Kateryniwki (i wieś Katiucha), na Czerkaszczyźnie Katerynopil (od 1795 r.), na Ukrainie Katerynosław (po 1926 r. Dniepropietrowsk), w Rosji Jekaterynodar (Krasnodar) i Jekaterynburg (Swierdłowsk), nazwane na cześć rosyjskiej imperatorowej Katarzyny. O wysokim statusie imienia Kateryna świadczy także to, że nosiły je francuska królowa Katarzyna Medycejska, córka wielkiego księcia Wsiewołoda Jarosławowicza i polskiego króla Zygmunta. Tutaj zaliczają się także ukraińskie imię żeńskie Katria i pochodne od niego nazwiska Katruk, Katrycz, Katrenycz, Katrenko, Katerynycz, Katerynczuk, Katerynenko, Katerynczenko. Słynny poemat Tarasa Szewczenki nosi tytuł „Kateryna”. A ponieważ w tym artykule wykorzystano rozległy materiał indyjski, to również w odniesieniu do poematu należy powiedzieć, że znany indyjski pisarz Dandapani Dżejakantan (piszący w języku tamilskim, na który przełożył także „Testament” Szewczenki) swego czasu przebywał na Ukrainie, gdzie zapoznał się z życiem i twórczością Tarasa Szewczenki i pod wrażeniem „Kateryny” (w przekładzie na angielski) w 1982 roku napisał powieść społeczną „Sundara-kandam” („Piękny kwiat”) — o życiu współczesnej kobiety indyjskiej. W przekładzie na ukraiński indologa, rodowitego mieszkańca Odessy, znawcy języków drawidyjskich Witalija Furniki, autora gruntownego badania „Kobzar za Himalajami” i popularyzatora słowa Szewczenki w Indiach, utwór ten pod tytułem „Dobrem ogrzane serce” najpierw ujrzał światło dzienne na łamach czasopisma „Wseswit”, a następnie jako osobna książka (1984). Jeszcze jeden indyjski pisarz — M. Widżajalakshmi, piszący w języku kannada, na motywach „Kateryny” Szewczenki napisał opowiadanie. A bengalski pisarz Monmotho Roy został autorem pierwszej w Indiach sztuki o Tarasie Szewczence, którą transmitowało Wszechindyjskie Radio. Inicjatorem tak wzmożonego zainteresowania twórczością Wielkiego Kobzarza w Indiach stał się wybitny indyjski językoznawca, Bengalczyk Suniti Kumar Chatterdżi (1890—1977), który w 1964 roku przebywał na Ukrainie na obchodach 150-lecia Wielkiego Kobzarza. Zainicjował on także przekład staroukraińskiego zabytku epickiego „Słowo o wyprawie Igora”, który pod tytułem „Igor-gatha” („Opowieść o Igorze”) ujrzał światło dzienne w językach bengalskim i hindi (obecnie państwowym). Pierwszy w Indiach poetycki przekład „Słowa” w języku Rabindranatha Tagore, czyli bengalskim, wykonał indyjski poeta i literaturoznawca, profesor Uniwersytetu Jadavpur w Kalkucie Dżogonath Czokroborti, który również przebywał na Ukrainie — na 800-leciu „Słowa”. O „Słowie” bengalski tłumacz napisał także badanie, w którym zaznacza, że staroukraińskie oraz dawne i średniowieczne indyjskie zabytki epickie wykazują niemałe podobieństwo, że w „Słowie” jest wiele słów podobnych do sanskryckich, że niemało słów ukraińskiego zabytku jest zrozumiałych dla Hindusa przy zestawieniu ich ze słowami współczesnych języków indyjskich, wśród nich i bengalskiego, że praca nad „Słowem” stała się dla niego odkryciem nowego kraju, zadziwiająco podobnego do jego ojczyzny. Niemałe podobieństwo badacz-tłumacz znajduje także w ukraińskich i indyjskich pieśniach weselnych. Zaznacza on: „W Czernihowie usłyszałem weselne pieśni obrzędowe Ukraińców, tak dalekie od współczesnych melodii, ale tak bliskie pieśniom, które do dziś rozbrzmiewają na indyjskich weselach! I zapytałem siebie: czy to przypadek?”. I my z pewnością możemy mu odpowiedzieć: nie, to nie przypadek. Ponieważ dawna Ukraina zna nawet nie jedną (niegdyś, zapewne, jednak jedną), a dwie małe Indie: Sindikę koło Bosforu Kimeryjskiego (współczesna Cieśnina Kerczeńska), którą zna Herodot w V w. p.n.e., i Sindską Scytię w dolnym biegu Dniepru. Właśnie tutaj, jeszcze według przedchrześcijańskich wyobrażeń Ukraińców, po trzech i pół tygodnia dopływała wrzucona w siwy Sławutycz skorupka z wielkanocnych pisanek i zwiastowała tamtejszym bożym ludziom, sprawiedliwym rachmanom-brahmanom, że nadchodzi ich wielkie święto — Rachmańska Wielkanoc. A osobliwość tego święta polega na tym, że spośród wszystkich słowiańskich i europejskich narodów znane jest ono tylko Ukraińcom. Te dwie ukraińskie Indie antyczni autorzy wspominają, podobnie jak państwo bosporańskie, do którego wchodziła także Sindika, przez tysiąclecie, poczynając od V w. p.n.e. Chociaż zrozumiałe, że istniały one jeszcze przed tymi pierwszymi pisemnymi wzmiankami. Warto dodać, że jeszcze jeden Bengalczyk o nazwisku Czokroborti i imieniu Acziut napisał podręcznik języka ukraińskiego dla indyjskich bibliotek. Czakrawarti-czokroborti po ukraińsku oznacza czakrowertun (kołowrót), gdzie czakra to „koło” (por. ukr. czyhyr, nazwisko Czyhyr i nazwę Czyhryn-Czyhyryn). Czakrawarti-Czokroborti to znaczeniowy odpowiednik słowiańskiego nazwiska Kołowrat, co od razu przywodzi na myśl bojarzyna Jewpatija Kołowrata, który w XIII w. bronił Riazania przed hordami Batu-chana. Termin czakrawarti-czokroborti oznaczał w dawnych Indiach samodzierżawnego króla, imperatora, a z czasem stał się nazwiskiem o wysokim statusie, jak to często bywało z wieloma innymi imionami. Podobną drogę przebyło także imię Kateryna.
Pomimo tak dużej powszechności w przestrzeni i czasie, imię Katarzyna do tej pory nie zostało w sposób zadowalający wyjaśnione. Literatura fachowa rzuca niewiele światła na jego pochodzenie i znaczenie: prawdopodobnie po części tłumaczy się to tym, że oznaczało ono pogańskie bóstwo i korzeniami swoimi sięga przedchrześcijańskich wyobrażeń i wierzeń. Dzisiaj uważa się, że przybyło ono ze starożytnej Grecji i utworzone zostało od greckiego katarinos „czysta, nieskalana, święta”, co jest epitetami wielu żeńskich bóstw, które często określane są jako cnotliwe, sprawiedliwe, czyste, nieskalane, dziewicze. Jedną z takich bogiń była małoazjatycka bogini Hekate, którą znano również w północnym regionie Morza Czarnego i która ma tutaj swoje siostry: Kybele, Artemidę, Demeter, Dianę, Reę, Partenos, które pod tymi i wieloma innymi imionami funkcjonują w różnych krajach i u różnych narodów. Tak jak u Słowian pogański „bydlęcy” bóg Wles-Weles stał się po przyjęciu chrześcijaństwa świętym Własem-Włazym, patronem bydła, tak i dawna bogini Hekate stała się świętą Katarzyną. Bowiem właśnie od imienia Hekate, które posiada również formę Ekate, wywodzi się imię Katarzyna. Kult Hekate, ludowy z pochodzenia i zakorzeniony w głębi tysiącleci, z czasem stał się szczególnie popularny. Hekate zbliża się do bogiń-matek (Demeter, Persefona, Kybele, Rea), których czczenie związane jest z tajemniczymi misteriami. W epoce klasycznej Hekate to bogini księżyca, nocy i podziemnego królestwa: przedstawiana jest z pochodnią w ręku (rozpędza mrok). Posągi Hekate stawiano na rozstajach dróg i miały one znaczenie ochronne. Później Hekate staje się boginią-patronką czarów, władczynią czarownic. Imię Hekataios „Hekatej”, „Syn Hekate” nosili znani antyczni historycy Hekataios z Miletu i Hekataios z Abdery.
Hekate w inskrypcjach bosporańskich O szerokim rozpowszechnieniu imion pochodnych od imion tych bogiń na terenie Dawnej Ukrainy, w szczególności Hekate, świadczą najdawniejsze zabytki piśmiennictwa, tak zwane inskrypcje bosporańskie, pozostawione przez tysiącletnie Królestwo Bosporańskie, które istniało na południu Ukrainy od V w. p.n.e. ze stolicą w Pantikapajonie (obecnie Kercz). Tutaj właśnie znaleziono większość inskrypcji z imionami, gdzie wspomina się Hekate i imiona pochodne od jej imienia, na przestrzeni ponad 800 lat (od V w. p.n.e. do III w. n.e.). Oto najciekawsze z nich według „Korpusu inskrypcji bosporańskich”:
Nr 993 — najdawniejszy (V w. p.n.e.) ze wszystkich napisów na wapiennej steli, zawiera jedynie słowo Hekatonimowi, czyli „pomnik Hekatonima”; imię Hekatonim utworzone jest od imienia Hekate; Nr 117: Scytyjska ziemia, otuliwszy, przykryła Hekataiosa, który oddychał winem (dosł. Lenejem), daleko od ukochanej ojczyzny. Duszę jego przyjął Acheront, a ciało — mogiła. Wierszowana epitafia, III w. p.n.e., Kercz. Widać, że Hekataios nie jest tutaj rodowitym mieszkańcem Pantikapajonu czy innego tutejszego miasta; Nr 121: Poświadczyłeś sławę mądrości nie słowem, a życiem, poznawszy sam święte postanowienia. Zatem Hekataiosie, spocząwszy w rozkwicie lat, wiedz, że ty sam prędzej uniknąłeś kręgu okrutnych cierpień. Kercz, I w. p.n.e.; Nr 103 — napis z Kerczu, III w. n.e., wylicza członków synodu, wśród których jest i synagog Hekate. Czyli obok męskich imion pochodnych od imienia Hekate, funkcjonowało również męskie imię Hekate; Nr 1137 — napis znaleziony w Anapie, III w. p.n.e., podaje listy zwycięzców zawodów sportowych na cześć Hermesa, wśród których jest Hekataios, syn Euryta i Sosias, syn Hekataiosa; w tych listach poświadczone są również imiona Sind i Sindok, wyraźnie etnicznego (indyjskiego) pochodzenia; Nr 130 — największy i najbardziej poetycki napis na szaro-marmurowej steli, znaleziony w grobowcu, Kercz, I w. p.n.e.: „Teofilo, córko Hekataiosa, żegnaj. Do mnie, Teofili, młodej dziewicy, swatali się młodzieńcy. Ale ich uprzedził Hades, który porwał mnie, ujrzawszy we mnie Persefonę — a nawet piękniejszą od Persefony. I opłakuje wyryty na płycie nagrobnej napis dziewczynę Teofilę, synopejkę, której ślubne pochodnie ojciec jej Hekataios przygotował nie dla ślubu, a dla Hadesa. Nie ślubne węzły połączyły cię, dziewico Teofilo, a miejsce, skąd już nie bywa powrotu: nie jesteś już narzeczoną Menofila, a współuczestniczką Kory w łożu. A u twojego ojca Hekataiosa pozostało tylko imię nieboszczki, obraz twój widzi on w kamieniu, niezrealizowane jego nadzieje pogrzebała niegodziwa Mojra. Ciebie, Teofilo, której sądzona była rzadka wśród ludzi uroda, ciebie, dziesiątą Muzę, Charytę, dojrzałą do ślubu, wzorze wstydliwości, nie rękami ciemnymi objął Hades, a Pluton lampą swoją zapalił dla ciebie ślubne świeczniki, przyjmując cię w ślubny przybytek swój jako ukochaną żonę. Więc nie rozpaczajcie, rodzice, i nie płaczcie: Teofili sądzono łoże nieśmiertelnego”. Z tekstu widać, że Teofila to synopejka, czyli przybyszka z miasta Synopy (miasto na przeciwległym od Krymu wybrzeżu Morza Czarnego), że jej narzeczony nazywał się Menofil, gdzie greckie fil jest tożsame z lub w słowiańskich imionach i terminach. A Teofila-Teofila oznacza „Bogolubna” (por. Dobrolub, Bogolub, Andrzej Bogolubski). W epitafii zaangażowane są postacie greckiej mitologii: bogini Kora i jej mąż Pluton, Persefona, Hades, niegodziwa Mojra, dziesiąta muza Charyta. Ciekawa jest tutaj przeciwstawność Plutona i Hadesa — ponurego i przerażającego władcy zaświatów; Nr 22 — napis III w. p.n.e. z góry Mitrydates w Kerczu, na białomarmurowym, cylindrycznego kształtu ołtarzu z reliefowymi girlandami: Bafillos, syn Derkiasa, (poświęcił) Hekate, władczyni Sparty. Napis krótki, ale nadzwyczaj informatywny, bo jednoznacznie wskazuje, że Hekate to najwyższe żeńskie bóstwo w starożytnej Sparcie. Przypuszcza się, że Bafillosa ze Sparty do Pantikapajonu przywiodły sprawy handlowe, prawdopodobnie udane, bo chciał odwdzięczyć się Hekate, bogini-patronce swojego kraju, wzniesieniem jej ołtarza z białego marmuru. Badacze są pewni, że Hekate jest tutaj tą samą Artemidą, którą również niemało czczono w Sparcie, że Hekate i Artemida to po prostu dwa różne imiona jednego bóstwa. Więc jeśli Hekate to władczyni Sparty, to i Artemida to władczyni Sparty. I jeśli Spartanie Hekate-Artemidę czcili na południowym wybrzeżu Morza Czarnego, to nie mniej czczono ją również na północnym wybrzeżu — w Taurydzie-Tawryce.
Ciąg dalszy nastąpi.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
ki, dokumenty osobiste aktorów lat 20.—30. ubiegłego stulecia, płótna malarskie — portrety wybitnych postaci sceny (eksponowane po raz pierwszy). Szczególnie interesujące są przywrócone z zapomnienia prace represjonowanego ukraińskiego karykaturzysty i portrecisty Jakiwa Struchmanczuka. Wśród jego prac znajdują się oryginalne szkice aktorów w rolach w „Kyjdramte” (1920), założonym przez Lesia Kurbasa. Po raz pierwszy eksponowane są również fotografie Bohdana Stupki, na których Mistrz jest w rolach z młodych lat. Mało znane zabytki z historii teatru polskiego i żydowskiego zapoznają z wczesnymi szkicami wybitnych scenografów F. Niroda i M. Draka. Kinematografia początku XX w. na Ukrainie na wystawie muzealnej prezentuje pierwsze wzorce techniki filmowej, programy kijowskich kin, fotografie aktorów i reżyserów kina, dokumenty osobiste fundatora ukraińskiej sztuki operatorskiej Danyła Demuckiego, list do niego Ołeksandra Dowżenki, a także rzadkie zdjęcia legendarnego Amwrosija Buczmy w pierwszych ukraińskich filmach „Jimmy Higgins”, „Sprzedany apetyt”, „Taras Szewczenko”, „Nocny woźnica” i in. Perłą wystawy jest egzemplarz fonografu Edisona — to aparat nagrywający i odtwarzający dźwięk z końca XIX—początku XX w. Muzeum posiada bogatą kolekcję awangardy scenicznej. Na wystawie zaprezentowano prace znanych na świecie awangardzistów Anatola Petryckiego („Wij” O. Wyszni), Wadyma Mellera („Gaz” G. Kaisera, „Niebo płonie”), Ołeksandry Ekster („Hiszpański taniec” dla studia choreograficznego Bronisławy Niżyńskiej). Na szczególną uwagę zasługują prace teatralne J. Jucewycza (plastyka ulubionego filmu „Za dwiema zającami”) — szkice, subtelnie wykonane, mistrzowskie dekoracje. Prawdziwy zachwyt wywołują makiety dekoracji ze spektakli, wykonane przez klasyków ukraińskiej scenografii — Danyła Lidera i Danyła Borowskiego. Ogółem wystawa eksponuje około pięciuset rzadkich eksponatów z historii teatru, muzyki i kina, z których każdy jest niepowtarzalny. I uważamy, że powinna ona przyciągnąć uwagę tych, którzy interesują się sztuką, historią naszego miasta, rzadkimi zabytkami kultury Ukrainy. festiwale kulturalne dla miłośników dawnej historii, sztuki zbrojeniowej i aktywnego wypoczynku na łonie natury. W przyszłości twórcy „Kniazia Wołodymyra” planują zrealizować szereg ekspedycji naukowych starożytnymi szlakami wodnymi, popularyzując staroukraińską łódź jako bezcenny duchowo-materialny skarb, wielkie osiągnięcie naukowe Ukrainy i całego świata.
Машинний переклад
Switłana MUSZTENKO, historyk sztuki, członkini Narodowego Związku Artystów Ukrainy. Pierwsze kroki do jego powstania obserwuje się jeszcze na początku XX w. O tym w ukraińskich kręgach teatralnych mówiono jeszcze w latach 1908—1915, ale niczego skutecznego wtedy nie zrobiono. Wreszcie w 1923 roku z inicjatywą wystąpiło Zjednoczenie Artystyczne „Berezil”: w styczniu spośród aktorów „Berezola” wybrano komisję muzealną z poleceniem zorganizowania pierwszego na Ukrainie muzeum teatralnego. W tamtym czasie zjednoczeniem kierował Łeś Kurbas. Do komisji weszli: Wasylko-Milajew, Hakkebusch, Schwaczko, Sawenko, Hajworonski, Kononenko. Wtedy też wprowadzono przymusowy podatek muzealny w naturze: każdy z członków „Berezola” musiał oddać komisji muzealnej co najmniej dwie rzeczy dotyczące historii ukraińskiego teatru (kostiumy, zdjęcia, listy, afisze itd.). Pierwszymi, którzy to zrobili, byli Kurbas, Meller, Marjanenko, Hakkebusch, Buczma, Schwaczko, Antonowycz… Dyrektor „Berezola” Dackiw przeznaczył na pomieszczenie muzeum jeden z pokoi w budynku teatru, który wtedy mieścił się przy ulicy Worowskiego 29. Postanowiono zwrócić się do starszych aktorów, aby zaangażować ich w niełatwą sprawę tworzenia muzeum. Pierwszą odwiedzono Marię Zańkowecką, która podarowała muzeum kilka swoich kostiumów, wyhaftowanych własnoręcznie. „Towarzystwo Teatru Ludowego” przekazało muzeum cenną kolekcję szkiców kostiumów z Połtawszczyzny — klisze zdjęć Karpenki-Karego w różnych rolach. Dyrektor opery Bahrow oddał szkice kostiumów do „Tarasa Bulby” autorstwa Anatolija Petryckiego. Na początku 1924 roku urządzono pierwszą wystawę eksponatów muzealnych, która odniosła prawdziwy sukces. Dzięki temu dalsza praca komisji muzealnej ożywiła się. Ostateczne prawo do życia i rozwoju muzeum zyskało wtedy, gdy „Berezolowi” oddano trzy pokoje w foyer byłego teatru Sołowcowa (obecnie — teatr dramatu ukraińskiego im. Iwana Franki). Tutaj muzealnicy mogli zebrać razem cały materiał i odpowiednio go rozmieścić. W późniejszym czasie muzeum przeniosło się do przytulnego zakątka Ławry Pieczerskiej, gdzie znajduje się do dziś. Unikalną ekspozycję muzealną z miłością i znajomością swojego fachu stworzyła grupa pracowników naukowych na czele z dyrektorem W. A. Kozijenką, zastępcą dyrektora A. M. Drakiem (ekspozycja) oraz grupą połtawskich artystów Wiktora Baturina. Było to w latach 70. ubiegłego stulecia. Kiedyś, bardzo dawno temu, trafiwszy do muzeum jako zwiedzająca, byłam poruszona, oczarowana jego treściwą zawartością i artystyczną oprawą. I wtedy przyszło mi do głowy: gdyby los tak się ułożył (nigdy nie myślałam o miejscu pracy w muzeum), by pracować w muzeum, to wybrałabym tylko to. Myśl się zmaterializowała — ponad dwadzieścia lat oddaję swoje siły, twórcze natchnienie, miłość do historii świetlanych postaci ukraińskiego teatru właśnie Muzeum Teatru, Muzyki i Kina. Ekspozycja muzealna zaczyna się oryginalnie urządzoną salą, poświęconą początkom sztuki ukraińskiego teatru. Odwiedzających wita ciekawa konstrukcja karuzeli z wmontowanymi do środka trzema szopkami (oryginały z XVIII—XIX w.), w których wystawiał przedstawienia odbywające się na ulicach, przeważnie w czasie Bożego Narodzenia, lalkowy teatr ludowy. „Aktorami” tych przedstawień były lalki wyrzeźbione z drewna, pomalowane. Następna sala — epoka tworzenia teatrów stacjonarnych: pierwszym z nich był rosyjski teatr cesarski, stworzony w Petersburgu na rozkaz Elżbiety Pietrowny w 1756 roku. Na Ukrainie w tym czasie powstaje teatr pańszczyźniany. W majątkach ziemskich trupy teatralne, zebrane z chłopów pańszczyźnianych i członków rodziny właściciela ziemskiego, dają przedstawienia. Najsłynniejsze z nich to teatr pańszczyźniany Rozumowskich w Baturynie oraz półamatorski, półprofesjonalny teatr Troszczyńskiego, który zorganizował ojciec Mykoły Hohola, Wasyl Hohol. Pisał on sztuki dla tego teatru. Rodzice Hohola byli aktorami i prawdopodobnie sam M. Hohol otrzymał tutaj wielką miłość do spraw teatralnych. Jest wśród eksponatów rysunek pierwszego miejskiego teatru kijowskiego (1806 r.) — dwupiętrowego drewnianego budynku z salą na 470 miejsc. A pierwszy teatr stacjonarny pojawił się w Kijowie po stuleciu — w 1907 roku. Zorganizował go Mykoła Sadowski (Tobilewycz) w Domu Ludowym Troickim (obecnie — pomieszczenie Teatru Operetki). Wśród eksponatów tego teatru jest zdjęcie, na którym przedstawiono pełny skład trupy teatru, jest tam nawet Symon Petlura, który przez pewien czas pracował w teatrze jako literat. W czasach radzieckich jego twarz starannie wyretuszowano. Sala koryfeuszy ukraińskiego teatru zawiera wiele ciekawych materiałów twórczości teatralnej znanej na całym świecie rodziny Tobilewyczów (I. Karpenki-Karego, M. Sadowskiego, P. Saksahanskiego oraz ich siostry M. Sadowskiej-Barilotti). Unikalny eksponat — kostium sceniczny Marka Kropywnyckiego, ojca ukraińskiego teatru, który posiadał wszystkie zawody teatralne, do roli Iwana Nepokrytego z jego sztuki „Daj sercu wolę, zaprowadzi w niewolę” — to łatana siermięga. Ostatnia sala z historii sztuki teatralnej Ukrainy prezentuje jeden z ekstrawaganckich eksponatów — obrus uszyty z jedwabnych programów teatralnych. Taki prezent na jubileusz otrzymał reżyser Suchodolski od swoich kolegów. Drugie piętro ekspozycji muzealnej jest wykorzystywane na wystawy. Wśród stałych jest kolekcja starodawnych instrumentów muzycznych „Żywe struny Ukrainy”, wystawa twórczości Ł. Kurbasa. Niedawno otwarto ekspozycję rzadkich eksponatów ze zbiorów naszego muzeum na 90-lecie powstania kolekcji muzealnej. „Życie artystyczne Kijowa XX w. w relikwiach kolekcji muzealnej” przedstawia jasne karty. Przekroczywszy jego próg, trafiasz w zupełnie inne epoki, i oglądając ekspozycje ze starodawnych fotografii, afiszy, dokumentów, rzeczy, kostiumów, czujesz niezgłębioną tajemniczość i urok przeszłości. Chodzi o unikalne, jedyne na Ukrainie Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Kinowej. W tym roku kończy ono 90 lat.
Машинний переклад
Georgij ŁUKIANCZUK
15 maja od brzegu w pobliżu Mostu Południowego w stolicy Ukrainy wyruszyła w rejs (wyprawę naukową) po Dnieprze niezwykła łódź — bojowa łódź z czasów Rusi Kijowskiej z IX–XI wieku. Dwunastometrowa łódź „Książę Włodzimierz” stała się logicznym zwieńczeniem dziesięciu lat żmudnej pracy naukowej członków klubu historycznego „Park Ruś Kijowska” pod kierownictwem jego prezesa Wołodymyra Janczenki oraz członka Narodowej Komisji Ukrainy do spraw UNESCO Serhija Woronowa. Wyjątkowość łodzi polega na tym, że jest to jedyna na świecie pod względem architektury okrętowej dokładna i w pełni naukowo uzasadniona rekonstrukcja bojowej łodzi czasów książęcych, na których nasi przodkowie odbywali wyprawy wojenne po Dnieprze-Sławacie i po Morzu Czarnym do potężnego w owym czasie drugiego Rzymu — Konstantynopola. Węzły i elementy kadłuba starożytnej łodzi konstrukcyjnie i zewnętrznie odpowiadają skandynawskim statkom bojowym „drakkarom”, co nie dziwi, zważywszy na bliskie więzy rodzinne książąt ze Skandynawią oraz ich drużyn wojennych w Rusi Kijowskiej w IX–XI wieku. W ramach wyprawy naukowej przeprowadzono ostateczną próbę — sprawdzenie właściwości żeglugowych i wytrzymałości bojowej łodzi przy wietrze i na wiosłach. Pierwsza trasa przebiegła od dawnego Kijowa do wzmiankowanego w kronikach grodziska Trepol (rejon współczesnego miasta Ukrainka). Był to ten historyczny szlak wodny, który w czasach Rusi Kijowskiej łączył stolicę księstwa z południowymi przygranicznymi placówkami. Po zakończeniu wyprawy naukowej zrekonstruowaną łódź „Książę Włodzimierz” ustawią na muzealnym placu „Parku Ruś Kijowska”, gdzie mieszkańcy Ukrainy i goście z innych krajów świata będą mogli zapoznać się z bojową łodzią.
stolicą Europy Wschodniej IX–XI wieku. Centrum, które rozciąga się na powierzchni 50 hektarów we wsi Kopaczów w rejonie obuchowskim na Kijowszczyźnie, od dawna stało się faktycznie jedynym miejscem, gdzie dzięki inicjatorom i mecenasom odtwarza się i zachowuje dla kolejnych pokoleń wielkie dziedzictwo kulturowo-historyczne Dawnego Kijowa i Rusi Kijowskiej, znanym miejscem turystycznym, gdzie stale odbywają się historyczno-
Машинний переклад
Ołena Szułha. Urodził się w 1895 roku w uzdrowiskowym miasteczku Krynica, które znajdowało się pod władzą Austro-Węgier. Nieślubny syn ubogiej głuchoniemej mieszczki, która prała bieliznę i paliła w piecach w pensjonatach, odziedziczył po niej kalectwo, a po nieznanym ojcu — talent do malarstwa. Większość populacji Krynicy stanowili Łemkowie, najbardziej wysunięta na zachód gałąź ukraińskości, gdyż miasteczko rozłożyło się na malowniczych stokach Beskidów. W 1947 roku, podczas osławionej operacji wysiedlenia Ukraińców z ich etnicznych ziem i rozproszenia ich po świecie „Wisła”, Epifaniusza Drowniaka (tak go właśnie ochrzczono, ale współmieszkańcy, zapewne przez niezwykłość imienia, nazywali go Nikiforem) trzykrotnie wywożono na zachód Polski, na dawne ziemie niemieckie, i trzykrotnie powracał on w rodzinne Beskidy. Epifaniusz Drowniak jest znany w świecie sztuki jako Nikifor Krynicki lub Nikifor z Krynicy. Jednak sami Łemkowie uważają to za manipulacje, ponieważ artysta uświadamiał sobie, że jest Łemkiem i utożsamiał się z łemkowskim światem. Mało piśmiennego, głuchoniemego malarza współcześni uważali za dziwaka, odmieńca, lecz on otworzył swoją wielowymiarową duchową istotę całemu światu poprzez niepowtarzalne rysunki, które obecnie zalicza się do sztuki naiwnej i wysoko ceni. Większość obrazów malarza to akwarele. Są prace wykonane ołówkiem, gwaszem i kredą. Najciekawsze są autoportrety. Na wielu widzimy fantastyczne budowle, surrealistyczne konstrukcje, cerkwie prawosławne, kościoły, zdumiewające krajobraidy gór, stacje kolejowe — miejsca, w których sam artysta nie bywał. To artysta-samouk, obdarzony absolutnym wyczuciem koloru i intuicją artystyczną. Wystawa z kolekcji Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu (Polska) zgromadziła szerokie grono miłośników sztuki. Na konferencję prasową, która poprzedziła otwarcie, przybyli ci, dzięki których wysiłkom wystawa doszła do skutku: dyrektor generalna Narodowego Muzeum Ukraińskiej Sztuki Ludowej Dekoracyjnej Adriana Wialec, zastępca dyrektora generalnego ds. naukowych Ludmyła Biłous, dyrektor Muzeum Nikifora w Krynicy Zbigniew Wolanin, dyrektor Instytutu Polskiego w Kijowie Jarosław Godun, dyrektor muzeum w Nowym Sączu Robert Ślusarek, burmistrz Krynicy-Zdroju (współczesna nazwa miasta) Dariusz Recko. Według słów Adriany Wialec, wystawa stała się możliwa dzięki finansowaniu polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. „Polskie muzeum — powiedziała pani Adriana — przywiozło do Kijowa 100 prac artysty. Tak Nikifor powraca do swojej praojczyzny. Dotąd wirtualnie znaliśmy jego twórczość, a dziś mamy okazję zobaczyć oryginały. Szczególnie jest to przyjemne w przededniu Międzynarodowego Dnia Muzeów. Jest taki zawód — pracownik muzealny. Miło, że w Ukrainie i Polsce to plemię jest jednakowo niespokojne. Oto i przedstawiciele lwowskich muzeów. Mam nadzieję, że wspólnymi siłami będziemy popularyzować twórczość Nikifora. We Lwowie jest pomnik artysty, jego dzieła znajdują się w lwowskich kolekcjach prywatnych”. Inicjatywa wystawy należy do prezesa Ukraińskiej Sekcji Stowarzyszenia Dziennikarzy Europejskich, badacza i gorącego miłośnika twórczości naiwnego artysty Nikifora, Artura Rudzyckiego. Ogromny wkład w realizację projektu wniósł Zbigniew Wolanin, ponieważ ekspozycję zbudowali w większości polscy specjaliści. Pan Zbigniew głęboko badał twórczość malarza, ale uważa, że nie ma człowieka, który wiedziałby o Nikiforze wszystko: „Nad przygotowaniem wystawy pracowały setki specjalistów, ale żaden nie wie wszystkiego o artyście. Andrzej Banach, badacz jego twórczości, pisał, że zawsze odnajduje się w niej coś ukrytego, jakaś nowość. Artur Rudzycki, przebywając jesienią ubiegłego roku w Krynicy na forum ekonomicznym, zainteresował nasze muzeum pomysłem przywiezienia wystawy Nikifora do Ukrainy. Finansowanie przedsięwzięcia było bardzo trudne do uzyskania, ale wsparło nas Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Polski. Zdobyliśmy finansowe i organizacyjne wsparcie Instytutu Polskiego w Kijowie, za co jesteśmy mu szczerze wdzięczni. Zajmuję się badaniem twórczości Nikifora od 30 lat, wydałem album. Był to uliczny artysta, który nie miał własnej pracowni, a żebrał. Mieszkał u różnych ludzi. Obdartego żebraka w okresie międzywojennym zabraniano pojawiać się w centrum zamożnego uzdrowiskowego miasteczka. Paradoksalnie, ale tam, gdzie wstęp był mu wzbroniony, obecnie znajduje się jego muzeum. Nikifor był faktycznie niepiśmienny, a podpisywał się bardzo niezrozumiale. Wystawiał bardzo wysokie ceny za swoje obrazy, a sprzedawał je faktycznie za grosze. Paradoksalnie, ale teraz kosztują one tak drogo, jak wyceniał je sam artysta. Traktując sztukę jako misję, malarz nie zajmował się niczym innym. Obrazami płacił za mieszkanie i jedzenie. Zatem były rodziny, u których gromadziły się całe stosy prac Nikifora. Ale nie przywiązując do nich wagi, nie traktując ich poważnie, zniszczyły je w latach 1920—1930. A niedawno na warszawskiej aukcji prace Nikifora sprzedawano za 9 tysięcy złotych, czyli 3 tysiące dolarów”. Robert Ślusarek wyraził serdeczne podziękowania Narodowemu Muzeum Ukraińskiej Sztuki Ludowej Dekoracyjnej za szczere przyjęcie i współpracę: „Nasze muzeum znajduje się w województwie małopolskim i jego kierownicy szczerze przejmują się jego losem. Dla nas to wielki zaszczyt prezentować twórczość Nikifora w Kijowie. Mam nadzieję, że wystawa artysty odbędzie się również we Lwowie, bo już wstępnie umówiliśmy się z lwowskimi muzealnikami w tej sprawie”. Jarosław Godun zaznaczył, że od 8 do 18 maja wszystkie kraje Unii Europejskiej świętują Dni Europy: „Dzisiejsza wystawa to jedno z najważniejszych wydarzeń tych dni w Kijowie. Oprócz wystawy, w stołecznym Domu Kina można obejrzeć film fabularny reżysera Krzysztofa Krauzego „Mój Nikifor”, stworzony w 2004 roku w Polsce, a także dwa filmy dokumentalne: „Taki świat” (reżyser Tadeusz Stefanek, 1968) i „Mistrz Nikifor” (reżyser Jan
Łomnicki, 1968). Obrazy ukazują artystę z dwóch stron: jako wielkiego twórcę i jako człowieka, który zmagał się z życiem, oraz to, jak postrzegali go współcześni. Filmy zaświadczają, że uważano go za dziwaka, pokonywał trudną drogę do uznania i osiągnął szczyty światowej sztuki. Mam nadzieję, że z twórczością malarza zapozna się wielka liczba waszych rodaków, wszak jego spuścizna należy do świata”. Miłośnik twórczości Nikifora Drowniaka, ukraiński mecenas Mychajło Markowycz, który mieszka w Niemczech, nie powstrzymał się, by nie wystąpić z repliką: „Należy podkreślać, że Nikifor to Ukrainiec z Łemkowszczyzny. Jego metryka pochodzi z ukraińskiej cerkwi obrządku bizantyjskiego, pochowano go również jako Ukraińca. Odkrył go dla świata jako artystę ukraiński malarz ze Lwowa Roman Turyn, wystawiając jego dzieła w Paryżu. Dla nas ważne jest podłoże, to, skąd wszystko się zaczynało. Sztuka tego malarza to przeżycia cerkwi obrządku bizantyjskiego. Urodził się w Austro-Węgrzech, zmarł w Polsce, ale uświadamiał sobie, że jest Łemkiem, częścią narodu ukraińskiego, a cerkiew była dla niego największą świętością i widać to w jego twórczości”. Adriana Wialec potwierdziła, że choć twórczość Nikifora jest oryginalna, to głęboko zakorzeniona w ukraińskiej twórczości ludowej: „Ma w sobie coś i z kozaka Mamaja, i ze sztuki ludowej. Był przede wszystkim synem narodu ukraińskiego. Piękna ziemia Krynicy inspirowała go, podkreślał: jestem malarzem, jestem artystą”. „Nikifor — zaznaczył Zbigniew Wolanin — przede wszystkim czuł się artystą i twórczość traktował jako misję. Podpisywał się: „Nikifor malarz Nikifor artysta”. Tak się identyfikował. Ponieważ jego twórczość zdobyła uznanie na Ukrainie i w Polsce, niech stanie się ona sakralnym zjednoczeniem naszych narodów”. Zwolennik i popularyzator twórczości Nikifora Dariusz Rećko zauważył: „Nikifor to symbol naszego miasta. Pamięć żyje w jego twórczości. Do Krynicy ludzie przyjeżdżają nie tylko po zdrowie, ale i w poszukiwaniu twórczej, kulturalnej atmosfery. Tworząc ją, opieraliśmy się na dwóch postaciach: malarzu Nikiforze i śpiewaku operowym Janie Kiepurze, który również urodził się w Krynicy”. Na uroczystą ceremonię z okazji otwarcia wystawy dzieł Nikifora przybyli Jurij Bohucki, doradca Prezydenta Ukrainy — kierownik Głównego zarządu ds. rozwoju humanitarnego; Wiktor Baliurko, wiceminister kultury Ukrainy; Jacek Miler, dyrektor departamentu dziedzictwa kulturowego ministerstwa kultury i dziedzictwa narodowego Polski; Robert Ślusarek, Zbigniew Wolanin, Jarosław Godun, Jan Kamieński, radny sejmiku województwa małopolskiego; Bohater Ukrainy, pisarz i działacz społeczny Iwan Dracz; Bohater Ukrainy Myrosław Wantuch, dyrektor generalny — kierownik artystyczny Narodowego Zasłużonego Akademickiego Zespołu Tańca Ukrainy imienia Pawła Wirskiego; Andrij Czebykin, prezes Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy, historycy sztuki, przedstawiciele Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Łemkowszczyzna”, dziennikarze. „Naszego kwiatu — po całym świecie — powiedział doradca Prezydenta. — Najważniejsze w tym to zachować siebie i swoją kulturę, aby nie po prostu wtopiła się w środowisko, w które los rzucił człowieka, a uzupełniała je. Są Polacy, którzy rozsławili Ukrainę, a są Ukraińcy, którzy rozsławili Polskę. Do takich należy Nikifor Drowniak. Oglądając tę wystawę, widzimy, że łączy nas kultura i duchowość. Jest wiele przykrych i gorzkich stron naszej historii. Musimy szanować i pamiętać o nich. Ale artyści wzywają nas w przyszłość. Musimy mieć własne oblicze, szanować kulturę innych. Strona polska zrobiła wielkanocny prezent Ukraińcom. Jestem wdzięczny wszystkim, którzy przyczynili się do wystawy. Ci, którzy ją zobaczą, będą wiedzieć, czym jest wysoka sztuka”. Zbigniew Wolanin podkreślił, że uważa tę wystawę za historyczną: „Wystaw Nikifora były setki, ale najważniejsze na jego drodze do sztuki, moim zdaniem, są cztery: w 1959 roku — w Paryżu w galerii Diny Vierny, którą zorganizował Roman Turyn, w 1967-go — w Polskiej galerii narodowej „Zachęta”, w 1995-go — w Krynicy, gdzie twórczość malarza zaprezentowano najbardziej wielkoskalowo, i obecna — w duchowym sercu Ukrainy, wszak otwiera go ona rodakom. Nikifor był zdumiewającym artystą. Prawdziwy żebrak, a obecnie jego obrazy znajdują się w najbardziej prestiżowych galeriach świata. Symboliczne, że obecna wystawa odbywa się na terenie Ławry Pieczerskiej w Kijowie, w świętym dla każdego Ukraińca miejscu”. Robert Ślusarek przypomniał obecnym, że Nikifor Drowniak to tak samo znany Łemko, jak Andy Warhol. „Chcę powiedzieć także o ziomkach Nikifora — naszych współczesnych. Dzisiaj artystyczną część programu przedstawią Łemkowie z Krynicy: śpiewaczka Julia Doszna oraz poeta-pieśniarz i wykonawca Petro Trochanowski”. „Każdy artysta — powiedział Andrij Czebykin — powinien dołączyć do twórczości ludowej. Nikifor znajduje proste formy ornamentu, plastykę linii, przejrzyste formy. Jego obrazy to humanistyczna filozofia wszystkiego, co jest zawarte we wszechświecie. To jest to wyższe, co jest w sztuce. Wszystko zrobione sercem”. Łemka Nikifora uznaje się za wielkiego artystę-prymitywistę na równi z Ukrainką Mariją Prymaczenko, Gruzinem Niko Pirosmanim, Francuzem Henrim Rousseau, Chorwatem Ivanem Generalićem. Jego droga do światowego uznania była długa i trudna, i obecnie, po dziesięcioleciach, malarz przybył na świętą kijowską ziemię: wystawa odbywa się w Narodowym Muzeum Ukraińskiej Sztuki Ludowej Dekoracyjnej w Ławrze Pieczerskiej w Kijowie.
Машинний переклад
Jewhen BUKET Zdjęcie autora
Ukraińskie przekłady wokalne mają dawną tradycję, zapoczątkowaną przez M. Rylskiego, M. Łukasza, Ł. Starycką-Czerniachowską, B. Tena. Jednak ich przekłady prawie nie były wydawane i dlatego pozostają mało znane. Dlatego w ramach projektu „Światowa klasyka po ukraińsku” wydano klawir opery „Sokół” D. Bortniańskiego w ukraińskim przekładzie M. Strihy. O tym wydaniu oraz muzycznej premierze ukraińskiego przekładu opery „Sokół” w Drohobyczu „Słowo Proświty” już pisało wcześniej. Koncert 15 maja objął jak najszersze spektrum stylowe i gatunkowe. Większa część utworów, które zabrzmiały podczas koncertu, to romanse F. Schuberta, R. Schumanna, M. Glinki, M. Rimskiego-Korsakowa, G. Pucciniego oraz S. Rachmaninowa w poetyckim przekładzie Jurija Otroszenki. Z ciepłymi wspomnieniami o kijowskim lekarzu, poecie i tłumaczu Juriju Jakowyczu Otroszence zwrócił się do obecnych przyjaciel artysty Wołodymyr Tolba, dziękując organizacji społecznej „Wikimedia Ukraina” za nieobojętność wobec dziedzictwa artysty. W koncercie zabrzmiało kilka współczesnych utworów Oksany Jewsiukowej do wierszy Tetiany Czerep i Maryny Popowej, a także Andrija Bondarenki do słów L. Carrolla (w przekładzie W. Kornijenki). Soliści — narodowy artysta Ukrainy Mykoła Kowal, narodowy artysta Ukrainy Stepan Ficycz, zasłużona artystka Ukrainy Natalija Kreczko, zasłużona artystka Ukrainy Oksana Dondyk, Oksana Jewsiukowa. Ponadto w koncercie wzięli udział laureaci międzynarodowych konkursów Andrij Bondarenko (fortepian), Andrij Diomin (klarnet), Wasyl Babycz (wiolonczela). Sala oklaskiwała wykonawców na stojąco, a po finałowej „Pieśni biesiadnej” z opery „Traviata” G. Verdiego wybuchła wręcz gorącymi owacjami i zmusiła do wykonania tego utworu „na bis”. Jeden z organizatorów koncertu, członek zarządu organizacji społecznej „Wikimedia Ukraina”, członek Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy Andrij Bondarenko zaznaczył, że koncert był unikalny: „Po tym, jak Opera Kijowska zrezygnowała z ukraińskich przekładów w pierwszych latach Niepodległości, ojczystego słowa w światowej klasyce muzycznej już prawie nigdzie nie usłyszycie. Wyjątki są nieliczne — studio przy Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy wystawiło po ukraińsku „Cyrulika sewilskiego”. W 1994 roku raz w teatrze Franki szereg utworów kameralnych zabrzmiał po ukraińsku w wykonaniu Hanny Kołesnyk-Ratusznej. Tymczasem rezultat jest zachwycający — mało tego, że wokaliści dobrze śpiewają, to jeszcze wy rozumiecie, o czym!”. „Obecnie prawie wszyscy „na wiarę” przyjmują twierdzenie, że operę i każdą muzykę wokalną można wykonywać tylko w języku oryginału, bo rzekomo w ten sposób osiąga się jedność muzyki i słowa. I nikt nawet nie próbuje się zastanowić, czy rzeczywiście tak jest. A jeśli poczytać, co pisali na ten temat sławni kompozytorzy przeszłości, to czytelnicy nie lada zdziwią się, gdy dowiedzą się, że na przykład i Giuseppe Verdi, i Richard Wagner, i Dmytro Szostakowicz, i wielu innych szanowanych autorów właśnie tej muzyki, którą należy śpiewać, uważali, że muzykę wokalną należy wykonywać w języku, który jest zrozumiały dla publiczności. Wiadomo, jak Verdi ciężko pracował nad francuskimi przekładami swoich najważniejszych oper. Wagner bardzo przejmował się, aby publiczność w Australii otrzymała adekwatne wyobrażenie o „Lohengrinie” po angielsku. I najwyraźniej stała za tym nie tylko jakaś filantropia, a głęboka świadomość tego, że i w arii operowej, i w romansie, i w pieśni muzyka i tekst są jednakowo ważnymi czynnikami. Dlatego, kiedy ktoś próbuje mówić o jedności muzyki i niezrozumiałego tekstu, to najwyraźniej głęboko fałszuje” — zaznaczył akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy, doktor nauk fizyczno-matematycznych Maksym Striha. Jeszcze jedną cechą koncertu jest jego pełne nagranie w celu rozpowszechniania materiałów wideo i audio na warunkach tak zwanych „wolnych licencji”. W szczególności fotografie i nagrania wykonane na tym koncercie będą dostępne w Wikimedia Commons na warunkach licencji Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported, która przewiduje prawo do kopiowania, rozpowszechniania i tworzenia utworów zależnych pod warunkiem wskazania autorstwa na warunkach tej samej licencji. Czyli „Światowa klasyka po ukraińsku” stała się pierwszym na świecie wokalnym dorobkiem, który odtąd będzie mógł wykorzystywać każdy. 15 maja w Kijowskim Domu Naukowców odbył się Koncert muzyki wokalnej w ramach projektu „Światowa klasyka po ukraińsku”, zorganizowany przez organizację społeczną „Wikimedia Ukraina”.
Te słowa Borysa Pasternaka o muzyce Fryderyka Chopina można odnieść także do koncertu poświęconego pamięci kompozytora — pierwszego solowego koncertu studentów wydziału orkiestrowego Wołodymyra i Ołeksandra Darmiciów. W małej sali Lwowskiej Narodowej Akademii Muzycznej im. Mykoły Łysenki nie było już wolnych miejsc, a ludzie wciąż przychodzili. Niektórym przyszło słuchać na stojąco, ale koncert był tego wart: Paganini, Chopin, Rachmaninow, Beethoven i znowu Chopin. Skrzypce — Ołeksandr, fortepian — Wołodymyr. Skrzypce — Wołodymyr, fortepian — Ołeksandr. Fortepian — Ołeksandr. Fortepian — Wołodymyr… Nie jestem muzykologiem, ale wysłuchałam wielu koncertów i mam kolekcję płyt z muzyką klasyczną. Otóż powiem szczerze: zarówno skrzypce, jak i fortepian w wykonaniu Wołodymyra nieczęsto brzmią tak nawet u wybitnych wykonawców. To jest Muzyka. Muzyka, która nie składa się z pojedynczych, wcześniej przez kogoś napisanych nut, lecz tworzy się teraz, tutaj, przy nas i płynie jednolitym strumieniem prosto z duszy do duszy. A to student trzeciego roku!.. Ołeksandr, młodszy o rok, również gra wspaniale. Prawda, on i skrzypce, on i fortepian na razie istnieją oddzielnie od siebie. Ale wszystko przed nimi: jeszcze usłyszymy zarówno Wołodymyra z Ołeksandrem, jak i ich młodszych braci Pawła i Romana, którzy z pewnością będą skrzypkami, a obecnie uczą się w specjalistycznej szkole muzycznej im. Kruszelnickiej. Starszy, Łeonid Darmić, uczy kunsztu młodych skrzypków w Mińskim Kolegium Muzycznym. Wołodymyr, oprócz skrzypiec i fortepianu, gra na waltorni, a Sasza — na trąbce. Siostry Maryna i Jelyzaweta też uczyły się grać na skrzypcach, ale nie zostały profesjonalnymi muzykami. „Pewnie wasi rodzice są muzykami? Muzyczna dynastia?” — zapytałam. „Nie. Ojciec kiedyś bardzo chciał zostać skrzypkiem…” Niestety, publiczne koncerty w konserwatorium odbywają się rzadko. Dlaczego? Chłopcy wzruszyli ramionami: pewnie brakuje pewności siebie, entuzjazmu, czasu… Nawiasem mówiąc, studentów na sali było niewielu: przeważnie przyszli wykładowcy szkoły im. Kruszelnickiej. Cóż, Julia Trochymiwna Onyszczenko i Natalja Pawliwna Posławska mają wszelkie powody, by być dumnymi ze swoich uczniów! Chopin to ulubiony kompozytor Wołodymyra. Koncert to jego pomysł. Można sobie tylko wyobrazić, jak denerwowali się bracia i jak bardzo są wdzięczni starszemu wykładowcy katedry fortepianu Sofii Onufrijiwnie Pomirko, która ich wsparła, pomogła ułożyć program i umożliwiła próby w sali. Na moje pytanie, czy bracia Darmiciowie nie planują stworzyć rodzinnej orkiestry, chłopcy skinęli głowami: tak, myśleli o tym, ale najpierw trzeba osiągnąć profesjonalny poziom, kupić wysokiej jakości instrumenty, znaleźć sponsorów… Wierzę w nich. Choć o ich pierwszym koncercie informował tylko jeden mały afisz w budynku konserwatorium, wolnych miejsc i tak nie było. To dobry start. Będą i sponsorzy, i przepełnione sale, i oklaski. Bo Darmić to mocny dar albo dar mocy. A nazwiska nie dają się ot tak. Oksana Jadczuk-Maczynśka
Машинний переклад
Lana PERLULAINEN
Машинний переклад
Uliana WOŁIKOWSKA Zdjęcia autorki
„Biały wiatr” …Błąka się po światach („Wiatr z Macedonii”), bawi się włosami zamyślonej panny („Biała gołąbka”), niesie na nieokiełznanych skrzydłach wiosenny kwiat („Medytacja”), rodzi zawieruchę (tryptyk „Taka zima”). W obrazach Oksany Jadczuk-Maczyńskiej wiatr to nie tylko symbol, lecz żywa istota, posłaniec-marzyciel, który podarowuje wspomnienie. Oto jest gorący i figlarny, a tu przepełniony aromatami przebudzonej przyrody albo niesie chłód północnego krańca. Słowem, wrażenie jest takie, jakby w obrazach artystki ukryły się synowie i wnuki władcy wszystkich wiatrów, Striboga…
Przekonać się o tym można, odwiedzając wystawę „Biały wiatr” w galerii „ABC-art”.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
długi, szczegółowy rysunek można porównać do oglądania powolnej animacji. Na montażu — papierze lub jedwabiu wokół malowidła — zostawiano miejsce na napisy, które wykonają przyjaciele artysty, właściciel zwoju lub jego potomkowie. Kolofony — tak nazywają się te napisy — zazwyczaj zawierają pochwałę dzieła i dobre życzenia dla jego właściciela albo wiersze napisane pod wrażeniem rysunku, a także historię o tym, skąd pochodzi zwój. W muzeum zwoje są rozwinięte całkowicie, a zwiedzający z zachwytem przyglądają się detalom obrazu: wodospadowi w tle, który jest jakby granicą między światem jawnym a pozagrobowym, małej podstawce, na której znajduje się obuwie mędrca pogrążonego w medytacji. Jest on w swoim domu, „swojej twierdzy”, wśród pięknych przedmiotów i wykwintnych roślin, które tworzą szczególną atmosferę, ze swoimi domownikami, którzy w żaden sposób nie przeszkadzają jego medytacyjnym rozmyślaniom. A obok w ekspozycji wystawowej — dziwne dziwowisko: zwykli ludzie w codziennych zabawach. Jak zapewniają naukowcy muzeum, jeszcze w epoce Tang, czyli w X–XIII wieku, chińscy artyści wykazywali uwagę wobec ludowych zabaw, jak choćby skoki przez naczynie z winem… W Narodowym Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków przechowywane są dwie dziesiątki poziomych zwojów tradycyjnego chińskiego malarstwa. Prezentując je szerokiej publiczności, oczywiście nie da się przestrzegać tradycyjnego sposobu oglądania, opisanego przez Martę Łohwyn. Jednak nawet rozwinięty od początku do końca zwój skłania widza do stopniowego, dokładnego oglądania każdego detalu. I — co najważniejsze. Bohdan i Warwara Chanenkowie stworzyli to muzeum w celach oświatowych, aby poszerzyć światopogląd swoich rodaków, otworzyć horyzonty świata w epoce, kiedy nie było jeszcze ani telewizji, ani internetu. Dzisiaj, gdy brudne i agresywne strumienie informacyjne wylewają się do naszych domów z ekranów telewizorów, a materiały artystyczne w programach powszechnie zastępuje się wiadomościami kryminalnymi, Narodowe Muzeum Sztuki imienia Bohdana i Warwary Chanenków jest oazą prawdziwego piękna, dobroci i aktywnego dążenia do udoskonalenia świata, przede wszystkim poprzez doskonalenie własnej duszy. 26 maja 1917 r. Bohdan Iwanowycz Chanenko, szlachcic z dziada pradziada, potomek hetmana Mychajła Chanenki, „przeszedł za wieczną granicę” (to wyrażenie Borysa Olijnyka jest obecnie powszechnie używane), a wykonawczynią swojego testamentu pozostawił żonę i towarzyszkę broni Warwarę Mykołiwnę. Ten szczodry dar utalentowanego małżeństwa dla kijowskiej społeczności przechowują i rozwijają obecnie ci, dla których, tak jak dla wielu kijowian, muzeum Chanenków jest miejscem świętym.
Машинний переклад
Hanna KOZACZENKO, członkini zarządu Ukraińskiego Funduszu Kultury. Nowy projekt zaprezentowano jednocześnie z otwarciem w Chinach wystawy malarstwa akademika Mychajła Hujdy — kijowianina, którego twórczość szczególnie cenią we współczesnych Chinach. Jednak znawcy sztuki krajów Wschodu zwrócili uwagę, że współcześni mieszkańcy Państwa Środka bardzo mało studiują własną pradawną kulturę, która do dziś oczarowuje nas, Europejczyków — i wiadomo dlaczego: „Ekspozycja Wschodnia” i zbiory Muzeum Chanenków są pełne cudownych skarbów, które nie mają ekwiwalentu finansowego. — To wasza wyimaginowana podróż od gwarnej ulicy do domu artysty i polany przed wodospadem, gdzie medytuje pustelnik — opowiada kuratorka nowego projektu, wiodąca pracownica naukowa Muzeum Chanenków Marta Łohwyn. — To po raz pierwszy otwarte dla ogólnego zwiedzania trzy poziome i trzy pionowe zwoje chińskiego tradycyjnego malarstwa XVIII – początku XX w. W tradycyjnych Chinach poziome zwoje oglądano w kręgu najbliższych przyjaciół, najbardziej honorowych gości. Niespieszny, medytacyjny przegląd długiego, szczegółowego rysunku jest rzeczywiście podobny do wyimaginowanej podróży. Opowiadająca hojnie dzieli się swoją wiedzą, odkrywając skomplikowany system znaków w sztukach plastycznych Chin, gdzie świat jawi się jako całość i wielowymiarowość. Każda chmurka, kropelka i roślinka, wydaje się, może tu opowiedzieć swoją historię temu, kto pragnie ją usłyszeć. Obserwując opowieść, czuje się jej pewien mistyczny związek z fragmentem tego świata, który w dawnych czasach otworzył się przed mistrzem-artystą. I oto już ty, widz, zanurzasz się w historię, kiedy znani i nieznani geniusze na wielkich zwojach pionowego i poziomego formatu, parawanach, na arkuszach albumowych i na wachlarzach tworzyli na jedwabiu i papierze te obrazy tuszem i wodorozcieńczalnymi farbami. — Różne formaty miały różne przeznaczenie i były postrzegane różnie — kontynuuje Marta Łohwyn w sali informacyjnej muzeum, gdzie rozłożono wystawę. — Wielkie pionowe zwoje przeznaczano do tymczasowego, sezonowego wystroju wnętrza. Rozwijano je i mniej więcej na pół roku wywieszano na ściany gabinetów, altan itp. Potem zwój znów zwijano i przechowywano skręcony i zawiązany wstążką, stawiając pionowo w wielkim wazonie na podłodze. A na miejsce poprzedniego zwoju wieszano nowy, który bardziej pasował i do kalendarza, i do nastroju gospodarza. Po obwodzie pokój mogły również zdobić wielkie malarskie wstawki poziomego i pionowego formatu. W odróżnieniu od większych dzieł malarskich, arkusze albumowe i wachlarze, a zwłaszcza długie i wąskie poziome zwoje, demonstrowano zupełnie inaczej. Kiedy zbierali się najbliżsi przyjaciele lub szczególnie szanowani goście, poziomy zwój rozwijano od prawej do lewej na „łokieć” (około 30 cm), oglądano pierwszy fragment, potem zwijano go w luźny zwój po prawej stronie, a po lewej odkrywano kolejne 30 cm malarstwa i w ten sposób posuwano się do przeciwległego końca obrazu. Malarskie przedstawienie mogło mieć do 5 metrów długości. Przegląd obrazu trwał pewien czas, dlatego towarzyszył mu poczęstunek — gościom oferowano wino i łakocie. Wyimaginowana podróż w ta— Narodowe Muzeum Sztuki imienia Bohdana i Warwary Chanenków z okazji Międzynarodowego Dnia Muzeów i Dnia Kijowa znów otworzyło swoje zbiory. Oprócz szczegółowo przemyślanego programu dla obywateli w różnym wieku — od najmłodszych uczniów, a nawet przedszkolaków, aż po całkiem dorosłych, który zaproponowali naukowcy w Dzień Otwarty, muzeum zachwyca nową prezentacją starodawnych chińskich zwojów. PRZEDPŁATA—2013 PRZEDPŁATA—2 0 1 3 Koszt przedpłaty Koszt przedpłaty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział tematyki społecznej Petro ANTONENKO 279-49-47 Dział pracy oświatowej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Korespondent Ulana WOLYKOWSKA Redaktor internetowy Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279-39-55 Redaktor dyżurny Nadia KYRIAN Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych fotoform w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę. Nakład w maju — 21 200 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Машинний переклад