Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
nr 33 (306) 18-24 sierpnia 2005 r. TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI Przez 5 miesięcy byliśmy świadkami kampanii na rzecz stworzenia dożywotniej kariery politycznej Borysa Kołesnikowa, której pozazdrościłby nawet Wiktor Janukowycz... Str. 3–4 Ukraiński portret historyczny XVI–XVIII w. — czy czujemy przynależność do tej historii Str. 8–9
Машинний переклад
Stat rosa pristina nomine, nomina nuda tenemus (tylko róża zachowuje dawne imię, imiona inne są odtąd nagie) — taką sentencją kończy Umberto Eco swoją najsłynniejszą powieść „Imię róży”. Róże wznoszą się nad gruzami ośrodków wiedzy i wiary. W splotach tego kwiatu przetworzono popiół spalonych bibliotek, zgiełk batalii, okruchy dawnej wielkości. Odwiane i zebrane pyłek do pyłka ze wszystkich światowych śmietników. W wypalonej płomieniami piekła „Boskiej komedii” Dantego Alighieri finał został naznaczony wizją promiennej mistycznej Róży. A jeden z ostatnich mistyków XX w. Daniił Andriejew dzieło swojego życia nazwał „Różą świata”. Przyciągająca siła tego kwiatu — to niby rękojmia tego, że na świecie zawsze pozostaje coś niepodległego rozumowi (ale do czego, w końcu, bez wspólnych wysiłków rozumu i serca nie da się zbliżyć…). Pierwszy monokulturowy ogród róż został założony przez Józefinę, żonę Napoleona Bonapartego. Oczywiście, krzewy róż na równi z greckim marmurem i pozłacanymi sarkofagami faraonów należały do najcenniejszych trofeów Bonapartego. Rozpadała się w szwach mapa Starej Europy, nabierała obrotów machina dynamowa Nowożytnej historii, a pod Paryżem w posiadłości Malmaison kwitło około trzystu odmian róż, — w tę liczbę wchodziły praktycznie wszystkie znane w tamtym czasie nazwy tego dziwnego kwiatu. I ten różany ogród stał się niby kompendium znikających i znikłych cywilizacji oraz zgasłych kultur, których ślad na ziemi jest jak wyblakłe pismo na pergaminie. Tylko róża zachowała swoje właściwe imię i imię to stało się synonimem tajemnicy. Wszystkie inne imiona okazały się nagie, otwarte, znane, bezbronne, — takie, które mogą być zmienione i zastąpione. Kijowski ogród botaniczny Akademii Nauk Ukrainy posiada kolekcję większą niż u cesarzowej Józefiny, czterysta odmian (prawda, i na świecie obecnie nalicza się już ponad piętnaście tysięcy odmian). W nie mniej „pokojowej” dobie, w 1947 roku został założony także Kijowski akademicki ogród róż. Pierwsze kolekcjonerskie krzewy róży na dnieprzańskich wzgórzach zostały wysadzone w 1946 roku. Po pędy roślin pracowników Ogrodu Botanicznego specjalnie wysłano do Niemiec. Wszystkie róże zostały całkowicie cywilizowanie zakupione za pieniądze, żadnych trofealnych wywozów. Z podobnym pietyzmem, zapewne, wywozili róże z ograbionego przez wandali Rzymu mnisi zakonów katolickich. Za grubymi murami opactw skrzypiały rylce w skryptoriach, wiatr przewracał płatki róż, wysadzonych na wewnętrznych dziedzińcach. Kwiaty cicho świeciły obietnicą zbawienia, uspokajały pięknem raju, kusiły przepychem mądrości i wabiły ekstazami poznania oszałamiających tajemnic świata. To łagodne światło i ostre błyski przeniosły się na gotyckie witraże i kamienne rozety. Wszakże, kto wie, jak to było naprawdę.., ale rosa do dziś rymuje się z krzyżem. REPORTAŻ Z OGRODU BOTANICZNEGO Jeśli chodzi o Kijów, to tradycja pielęgnowania róż ma tu dawną historię. Przynajmniej jeszcze w drugiej połowie XIX w. na dnieprzańskich zboczach (w rejonie obecnego stadionu „Dynamo”) była miejscowość znana jako „Dolina róż”. Przypuszczają, że była to część regularnych ogrodów, które pojawiły się nad Chreszczatykiem i Peczerskiem jeszcze w połowie XVIII w., po wzniesieniu Carskiego (później — Mariińskiego pałacu). Wzorem dla kijowskich regularnych ogrodów, najprawdopodobniej, stały się francuskie ogrody pałacowe czasów Ludwika XV. „Ręka Paryża” daje się zauważyć nie tylko w starym Kijowie, ale i w planowaniu Ogrodu róż Ogrodu Botanicznego NAN Ukrainy (autor projektu — akademik architektury Ołeksandr Własow. Do najsłynniejszych jego prac należy zielona część Chreszczatyka, Zielony teatr na zboczach Dniepru). Zdaniem kuratora kijowskiego ogrodu róż, kandydata nauk biologicznych Ołeny Rubcowej, ten odcinek stworzono na wzór francuskiego ogrodu róż Bagatelle. Gwiaździste w profilu neorenesansowe fontanny, wachlarzowe planowanie ścieżek, utrudnione delikatnymi załamaniami i splotami nastrajają odwiedzających na niespieszny tryb, nasuwają arystokratyczną powolność. A niezgłębione w swojej prostocie spiralne galaktyki kwiatu róży wzywają do skupienia i samopogłębienia. — Obecnie w modzie są róże retro („Agnes”, „Frühlingsduft”, „Alchymist”), — kontynuuje swoją opowieść Ołena Rubcowa, — z płaską formą kwiatu — takie, jakie były rozpowszechnione w XVIII w. Nawiasem mówiąc, najstarsza odmiana kijowskiego ogrodu róż sięga XVII w. i nosi nazwę „Perska żółta”. Podobnymi odmianami uzupełniają prywatne kolekcje, wymieniają się nimi specjaliści. Ale do najstarszych odmian róż należą nie dekoracyjne, a olejkodajne. Za ich ojczyznę uważa się Persję. Właśnie tam odnotowuje się największą różnorodność dzikich gatunków żółtej dzikiej róży, która stała się pramatką wielu współczesnych róż. W Starożytnej Grecji róża była emblematem wiosny, piękna, młodości, ale jednocześnie — przypominała o przemijalności życiowych dóbr. Rzecz w tym, że w tamtych czasach istniały odmiany róż, które kwitły dwa, maksymalnie trzy tygodnie, — wyjaśnia Ołena Rubcowa. Kultura uprawy róż osiągnęła wysoki poziom za czasów Cesarstwa Rzymskiego, uważa badaczka. Mykoła SKYBA Zakończenie na s. 16 Jurij Janowski w historycznym wirze lat 1920. Str. 11 Demonologia po tej i po tamtej stronie Karpat Str. 13 Sierpniowy Kosmos Natalii Kondratiewej Str. 14 Redakcja „Słowa Proświty” zaprasza do pracy doświadczonego redaktora literackiego. Informacje pod tel.: 278-01-30 W SUMIE NA KONCIE CERKWI TARASA — 720 006 hrywien 33 kop.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
najlepszym kontrolerem władzy jest, bez wątpienia, opozycja”. Zważywszy na wysoki poziom konfliktowości, pani Tymoszenko, „opozycjonistka ze stażem”, ma szczególne zainteresowanie, by osobiście wziąć udział w opracowywaniu dokumentów ochrony prawnej opozycji na Ukrainie. Tak by rzec — gwarancje na przyszłość. Chociaż według logiki, tylko bardzo nierozsądni ludzie mogą popełnić taki błąd, jak wypuszczenie tak doświadczonego gracza, jakim jest Julia Wołodymyriwna, na pole opozycyjne. Mieliby wtedy rządzący nie amorficzną, a jednak prawdziwą opozycję i straszny ból głowy… Chociaż w naszym kraju paradoksów może być wszystko. Bez wątpienia przedwyborczą jest także uchwała Gabinetu Ministrów o wydzieleniu 45 milionów hrywien na techniczne przezbrojenie i modernizację obwodowych państwowych firm telewizyjno-radiowych. Komentując tę decyzję, szefowa Rządu zaznaczyła, że obecnie obwodowe firmy telewizyjno-radiowe znajdują się w trudnej sytuacji finansowej i koniecznie potrzebują finansowania na techniczne przezbrojenie. Julia Tymoszenko dodała, że środki na przezbrojenie tych firm mogą zacząć napływać już w najbliższych dniach. Z tego powodu nie trzeba zapominać, że obwodowe studia telewizyjne zawsze były jednym z głównych narzędzi informacyjnych każdej władzy podczas wyborów. Na zakończenie konferencji prasowej pani Premier nie odmówiła sobie przyjemności zgodzenia się z oświadczeniem polityków opozycyjnych o utracie przez Petra Poroszenkę stanowiska sekretarza RBNOU. Chociaż, być może, takie oświadczenie było nieco przedwczesne. Jednak kilkakrotnie podkreśliła, zwracając się do dziennikarzy: „Nie trzeba oczekiwać różnych kryzysów. Ufajcie władzy. Władza może być uczciwa. U nas nie ma kryzysów. Ja wam odpowiedzialnie oświadczam jako Premier-minister: w kraju wszystko jest spokojnie…” Radmiła KORŻ Radmiła KORŻ sprzedażą swojego ziarna na rynkach zewnętrznych po niższej cenie, niż spodziewała się uzyskać Ukraina. Taki dumping w warunkach walki konkurencyjnej nieuchronnie doprowadzi do tego, że przy najlepszym układzie wydarzeń zarobimy mniej, niż oczekiwaliśmy. Paniki dodają jeszcze przedstawiciele przemysłu piekarniczego, którzy bardzo boją się, że struktury władzy, zwłaszcza na miejscach, zaczną przed wyborami sztucznie ustalać zaniżone ceny na produkty chlebowe, co może doprowadzić do zbankrutowania zakładów piekarniczych. Według słów przedstawicieli związków zawodowych, działających w tej branży, nawet obecne ceny nie pokrywają wszystkich wydatków i nie dają możliwości utrzymania wynagrodzeń pracowników przedsiębiorstw na należytym poziomie w warunkach ogólnego wzrostu cen. Co prawda, na razie taka sytuacja wynika nie z ceny ziarna i mąki, a z gwałtownego podniesienia cen paliw i innych kosztów energetycznych. W ten sposób, mimo całej pozytywnej dynamiki, kryzys chlebowy jest jednak możliwy. Co prawda, nie jesienią, jak przepowiadają niektórzy eksperci, a w najbardziej niewygodnym dla tego momencie, w okresie międzyżniwnym — wiosną, kiedy Ukrainę czeka nowa próba polityczna. Widowiskami naród już się zadowolił. Zatem błędy w polityce chlebowej mogą spowodować to, że naród wybierze to, co istotne, czego będzie potrzebował — chleb… Czy też tego, kto obieca błędów nie popełniać.
Машинний переклад
SPRAWY PAŃSTWOWE Harmonogram prywatyzacji „Kryworizstali” zmusił Rząd do zebrania się na posiedzenie dzień wcześniej niż zwykle. Urzędnicy nie chcieli wypadać z harmonogramu posuwania się naprzód w tak ważnej dla państwa sprawie. Wśród pięćdziesięciu punktów porządku obrad kwestia „Kryworizstali” była pierwsza. Premier jest pewna, że prywatyzacja przyniesie kolosalny dochód do budżetu, a w konkursie weźmie udział co najmniej pięć szeroko znanych zagranicznych firm. Jednakże nazw pretendentów nie ogłoszono, motywując to tajemnicą handlową. Przynajmniej do czasu przeprowadzenia otwartego konkursu. Warunki konkursu prywatyzacyjnego „Kryworizstali” zostały przez Rząd określone jako dość surowe. Od potencjalnego inwestora wymagane są zobowiązania do zachowania całego programu socjalnego przedsiębiorstwa, gwarancja dla robotników, że przez co najmniej pięć lat nie będzie zwolnień z miejsc pracy. Do udziału w konkursie dopuszczeni są tylko inwestorzy przemysłowi, którzy albo prowadzili działalność gospodarczą w branży hutnictwa żelaza przez co najmniej trzy lata, albo przez co najmniej rok sprawowali bezpośrednią kontrolę nad przedsiębiorstwami hutniczymi. Nie będą mogły wziąć udziału w konkursie także firmy ze stref offshore, powiązane ze strefami offshore, a także te, które działają na zlecenie firm offshore. Również do prywatyzacji „Kryworizstali” po raz pierwszy, jak w przypadku prywatyzowanych przedsiębiorstw tego szczebla, zostanie zastosowany audyt ekologiczny. Co nie jest zbędne przy dość napiętym stanie środowiska naturalnego w rejonie Krzywego Rogu w szczególności oraz w technogennie obciążonym obwodzie dniepropetrowskim w ogóle. Zatem potencjalny inwestor będzie musiał troszczyć się nie tylko o ochronę socjalną, ale także o programy ekologiczne, aby stan środowiska naturalnego nie ulegał pogorszeniu. CHLEB POWSZEDNI Dziwny z nas naród. Nie ma zbiorów — źle. Są zbiory — też niedobrze. Z reguły problemy zbożowe lub ich brak zawsze są jednym z indykatorów efektywności zarządzania rządowego. Według innych indykatorów — sytuacji z produktami naftowymi, na przykład, obraz rysuje się niezbyt sympatyczny. Zarówno dla narodu, jak i dla władzy. Na rynku zboża, na szczęście dla nowego Rządu, na nieszczęście dla kraju, problemy miewano co roku. To nieurodzaj, to kolejna wojna ze zbożowymi traderami, to rynek światowy nie przyjmuje. Kto pamięta kryzys 2003 Warunki sprzedaży w konkursie 93,02 % akcji OAO „Kryworizstal” zostały już zatwierdzone. Cena początkowa sprzedaży — 10 mld hrywien. To dwa i pół raza przewyższa tę symboliczną cenę, za którą Leonid Kuczma „podarował” „Kryworizstal” strukturom Achmetowa i Pinczuka. Ale to tylko cena początkowa. Niektórzy eksperci podają ostateczną cenę, za którą być może zostanie sprzedana „Kryworizstal” — 15 mld hrywien. Lecz Premier poddała nawet tę cyfrę w wątpliwość. „To daleko nie końcowy wynik. Mamy nadzieję, że w konkursie zostanie zaproponowane o wiele więcej” — odpowiedziała Julia Wołodymyriwna dziennikarzom na konferencji prasowej poświęconej wynikom posiedzenia. Jeśli przy takich warunkach konkursu zainteresowanie obiektem prywatyzacji nie maleje, to możemy mieć nadzieję na zyski ze sprzedaży tego przedsiębiorstwa. „Kryworizstal” staje się prawdziwie strategicznym obiektem Ukrainy. Urzędnicy zajmowali się tym razem także innymi kwestiami strategicznymi. Na przykład kwestią rozwoju kompleksu wojskowo-przemysłowego państwa. Według słów Julii Wołodymyriwny, prawie każdy w państwie wie, że przez ostatnie czternaście lat w tym kierunku nie robiono nic. Wyposażenie Sił Zbrojnych Ukrainy już dawno nie odpowiada żadnym parametrom, a charakteryzuje się po prostu jako „grat”. Tymczasem państwo posiada potężny kompleks przemysłowy, który w ramach realizacji Doktryny Wojskowej Ukrainy może samodzielnie zapewnić przezbrojenie wojsk w nowoczesną broń. Szczególną uwagę urzędnicy poświęcili szkutnictwu. Gabinet Ministrów przyjął rozporządzenie o budowie nowego pełnofunkcjonalnego okrętu wojennego klasy „korweta”. Przewiduje się, że w ciągu 5 lat realizacji tego programu na opracowanie i wykonanie nowego okrętu z budżetu zostanie wydzielone 805 milionów hrywien. Rząd ma nadzieję, że nowy okręt będzie cieszył się popytem także na rynkach zewnętrznych. Premier zaznaczyła, że oczekuje w ten sposób poprawy sytuacji ukraińskich przedsiębiorstw, które pracują w sferze szkutnictwa. Także w niektórych decyzjach Gabinetu Ministrów wyczuwalny był ciężki krok nadchodzących wyborów parlamentarnych. Jest to, po pierwsze, przyjęcie przez Rząd projektu rozporządzenia Pre- Zdjęcie Hanny Oborskiej zydenta Ukrainy o utworzeniu grupy roboczej ds. opracowania projektu ustawy, która zapewni prawa opozycji parlamentarnej na Ukrainie. Do tej grupy, której sformowanie powierzono ministrowi sprawiedliwości Romanowi Zwaryczowi, wejdą także przedstawiciele opozycji parlamentarnej i pozaparlamentarnej. Julia Tymoszenko podkreśliła, że ma zamiar osobiście brać udział w pracy nad projektem ustawy. „Myślę, że od tego kroku rozpocznie się u nas absolutnie cywilizowany dialog z opozycją i będzie on zakładał prawdziwe prawa opozycji parlamentarnej na Ukrainie” — zaznaczyła Premier. — „Szczerze wierzę w to, że władza nie zacznie pracować uczciwie, dopóki nie będzie silnej opozycji parlamentarnej ze swoim statusem i prawami, ze swoimi instrumentami i możliwościami. Dlatego że najbardziej zmotywowani-
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
roku, wtedy właśnie okazało się, że nie mamy nawet strategicznych zapasów zboża. Piękna sprawa, nie ma co dodawać… W tym roku przed władzą stanęło trudne zadanie: po pierwsze, zapewnić zboże Państwowej Rezerwie, po drugie, nie dopuścić do takiej ceny skupu, która byłaby nieopłacalna dla producenta, po trzecie, utrzymać nie zbyt wysokie ceny chleba dla ludności przed wyborami, po czwarte, z polecenia Prezydenta Ukrainy, umocnić się na światowym rynku zboża. Ostatnie z nich jest jednym z najtrudniejszych zadań:
Zdjęcie: Hanna Oborska
Światowy rynek produktów rolnych jest dostatecznie zintegrowany, a nowych graczy na swoje pole widocznie dopuszcza niezbyt chętnie. Choćby nie wiadomo co, w tym roku Bóg Ukrainę oszczędził. Plon jest normalny. Wielkości zbiorów i dynamika żniw zadowalają władzę. Na ostatniej naradzie selektorskiej z szefami obwodowych administracji swoje zadowolenie w tej sprawie wyraziła premier.
Liczby cieszą duszę pani Tymoszenko, która zawsze podkreśla, że dane statystyczne pod względem wszystkich wskaźników są lepsze niż w ubiegłym roku. „Na dzisiaj zebrano już 27768 tysięcy ton zbóż, co jest o 15% więcej niż wskaźniki ubiegłoroczne (24138 tys.). Omłócono zboże z 10281 tys. ha wobec 8064 w 2004 roku (tempo wzrostu — 27%) — podkreśliła Szefowa Rządu. — W tym roku ukraińscy chłopi znacznie wyprzedzają wskaźniki ubiegłego roku”.
Można zrozumieć pewne kompensacyjne odruchy premier przy wykonywaniu trudnego zadania — programu składowania zboża w Państwowym Funduszu. Jak wielokrotnie podkreślał Gabinet Ministrów, ten program ma przede wszystkim na celu ustabilizowanie cen przy zakupie zboża od producenta i niedopuszczenie do paniki na tym rynku. Stałe apele urzędników rządowych, a także samej pani premier, aby producenci nie spieszyli się i nie sprzedawali zboża po niskiej cenie, są najlepszym tego potwierdzeniem. Ale są one także potwierdzeniem tego, że nastroje paniki jednak istnieją. Szczególnie wyraźnie odczuwa się to w kolejnych „operacjach wojennych” między władzą a handlarzami zbożem.
Na dzisiaj znaczące preferencje podatkowe i ekonomiczne na mocy zarządzenia Gabinetu Ministrów otrzymały jedynie dwie państwowe struktury przyjmujące zboże: Derżrezerw i Państwowa Akcyjna Korporacja „Chlib Ukrainy”. Niepaństwowi handlarze zbożem znaleźli się, jak mówią, „za burtą” ogólnego procesu, co grozi wielu z nich utratą swoich pozycji na rynku. I to nie tylko na rynku wewnętrznym, ale także zewnętrznym, gdzie poszczególne firmy od dawna dobrze się zarekomendowały.
Zatem Ukraińska Asocjacja Zbożowa całkiem słusznie wystąpiła z oświadczeniem, że Rząd postawił w dyskryminacyjnych warunkach wszystkich uczestników rynku, z wyjątkiem struktur państwowych. Wielu ekspertów uważa, że takie kolejne „ręczne sterowanie” gospodarką stanie na przeszkodzie nie tylko długo oczekiwanemu uzyskaniu przez Ukrainę statusu kraju z gospodarką rynkową, ale może też doprowadzić do utraty przez państwo i tak niezbyt dobrych pozycji na światowym rynku zbóż. Bo wymienione wyżej struktury państwowe na tym rynku są nieznane.
Dlatego jeszcze raz przypomnijmy o twardej integracji rynku i niechęci do pracy z niesprawdzonymi „graczami”. Ponadto „dzwonek alarmowy” już dzwoni od rosyjskich handlarzy, którzy wyprzedzili Ukrainę z
Машинний переклад
REZONANS NA ZMIANĘ DYKTATURY MIAŁY PRZYJŚĆ RZĄDY PRAWA “Bandytom — więzienia!” Proste, kategoryczne, maksymalnie pojemne i trafne w warunkach kryminalno-oligarchicznego reżimu hasło wyborcze Wiktora Juszczenki bardzo przypadło do gustu spragnionemu sprawiedliwości narodowi. Raz po raz Wiktor Andrijowycz rzucał tym hasłem w twarz ówczesnemu prezydentowi Leonidowi Kuczmie oraz jego spadkobiercy Wiktorowi Janukowyczowi, pragnąc rozwiać swój wizerunek uległego, bezcharakternego, zbyt kompromisowego człowieka. Jednocześnie ulubieniec narodu nieustannie podkreślał przestępczość Kuczmy, Janukowycza i ich popleczników oraz obiecywał należycie ocenić ich działania po zdobyciu władzy. W tym samym kontekście brzmiała obietnica ukarania zabójców dziennikarza Gii Gongadzego, którzy, zgodnie z “taśmami Melnyczenki”, otrzymali rozkaz porwania dziennikarza bezpośrednio od Leonida Kuczmy. Mowa była także o innych głośnych sprawach dotyczących zabójstw niewygodnych dla poprzedniej władzy polityków, biznesmenów i dziennikarzy, o zwrocie narodowi nielegalnie sprywatyzowanych przedsiębiorstw, ziemi itp. JUSZCZENKO ROZWIĄZUJE ZBRODNIĘ? Po inauguracji prezydent Wiktor Juszczenko stał się aktywnym uczestnikiem wyjaśniania zbrodni przeciwko Gongadzemu. Jakże inaczej można wyjaśnić codzienne długie narady prezydenta z prokuratorem generalnym Swiatosławem Piskunem, rozmowy z ministrem spraw wewnętrznych Jurijem Łucenką, ciągłe prezydenckie komentarze dla prasy na temat śledztwa w tej sprawie? I nie chodzi tylko o to, że zabójstwo Gongadzego stało się najbardziej głośną zbrodnią poprzedniego reżimu na Ukrainie, a Juszczenko wielokrotnie deklarował Zachodowi swoją gotowość postawienia wszystkich kropek nad “i”. Już dziś można mówić, że pan prezydent z punktu widzenia rządów prawa i Konstytucji nie miał prawa ingerować w kompetencje śledztwa i organów ścigania oraz jako pierwszy pospiesznie ogłosić, że “zabójstwo Gongadzego zostało rozwiązane”. Jeszcze 1 marca Wiktor Andrijowycz ogłosił światu, że zabójcy zostali znalezieni, a sprawę można uznać za zamkniętą. Obiecał, że za miesiąc zabójcy staną przed sądem, potem — za kolejny miesiąc, później — w lipcu. Bez wątpienia prezydent nie mógł składać takich oświadczeń samowolnie, czyli nie opierając się na informacjach S. Piskuna. Prawdopodobnie słusznie zauważają (zarówno rodzina zmarłego Gongadzego, jak i Mykoła Melnyczenko oraz Hryhorij Omelczenko), że pana Juszczenkę prokurator generalny po prostu “podstawia”, działając przede wszystkim z pobudek politycznych. Nawiasem mówiąc, panu Piskunowi, który faktycznie nielegalnie powrócił na swoje stanowisko, jeszcze w 2003 roku komisja śledcza Rady Najwyższej z ramienia H. Omelczenki i J. Łucenki przekazała listę milicjantów, na której znajdowali się wszyscy, którzy obecnie są aresztowani i oskarżani o bezpośrednie zabójstwo dziennikarza. Ciekawe jest również to, że pan Omelczenko i inni niedługo przed śmiercią Jurija Krawczenki wprost błagali Prokuraturę Generalną, aby aresztować byłego ministra spraw wewnętrznych oraz inne osoby zamieszane w zabójstwo, dla ich własnego bezpieczeństwa. Pozostaje otwarte pytanie, czy S. Piskun, który publicznie ogłosił wezwanie byłego ministra na przesłuchanie, jest winny śmierci pana Krawczenki i ucieczki za granicę generała Ołeksija Pukacza? Czy przypadkiem zginęła właśnie ta osoba, która jako pierwsza mogła wskazać na Kuczmę jako głównego organizatora zabójstwa? Czy prokurator generalny nie pracuje na to, aby organizatorzy zbrodni właśnie nie zostali wykryci? Być może dzieje się to za wiedzą urzędującego prezydenta, który pragnąc “legalnie” przejąć władzę jesienią ubiegłego roku, za pośrednictwem Zachodu mógł dać gwarancje nietykalności zarówno Kuczmie, jak i W. Łytwynowi (prawdopodobnemu podżegaczowi do zabójstwa Gongadzego). Tymczasem Prokuratura Generalna na początku tego miesiąca ogłosiła zakończenie pierwszej części śledztwa w sprawie zabójstwa Gongadzego i gotowość przekazania materiałów śledztwa do zapoznania się stronie poszkodowanej, czyli matce zabitego Łesi Gongadze oraz wdowie Myrosławie Gongadze. Ze swojej strony Łesia Gongadze niedawno oświadczyła, że znęcanie się naszych organów ścigania, w szczególności Prokuratury Generalnej, nad nią trwa i że będzie składać pozew do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. BORYS KOŁESNIKOW ZJEDNOCZYŁ I AKTYWIZOWAŁ WSZYSTKIE SIŁY OPOZYCYJNE? Walkę nowej władzy z bandytami ilustruje oczywiście również nie mniej głośna “sprawa Kołesnikowa”, którą opozycja jednoznacznie nazywa represjami politycznymi przeciwko zwolennikom Wiktora Janukowycza. Najwyraźniej jeszcze urzędujący przewodniczący Rady Obwodowej w Doniecku Borys Kołesnikow zrobił bardzo wiele, aby Wiktora Fedorowycza fanatycznie pokochał Donbas: od “karuzelowych” wycieczek z zaświadczeniami o prawie do głosowania po całej Ukrainie, “mobilizacji” ledwo żywych emerytów i chorych do lokali wyborczych, “naciskania” i wyganiania przedstawicieli Juszczenki w lokalach wyborczych, aż po akcje protestacyjne w Donbasie i stolicy. To ten sam Kołesnikow, który na separatystycznym zjeździe w Siewierodoniecku 9 grudnia 2004 r. ogłosił inicjatywę referendum w sprawie utworzenia “nowego ukraińskiego państwa południowo-wschodniego w formie republiki federacyjnej” ze stolicą w Charkowie… Jednak pan Kołesnikow, mimo wysokiego stanowiska w regionie, jako polityk nigdy się nie eksponował i wykorzystywał swój status, jak świadczą poinformowani doniecczanie, jako parasol ochronny dla swojej i całego potężnego lobby, włącznie z Achmetowami, działalności komercyjnej. Dlatego całkiem logiczne jest, że po tym, jak struktury siłowe poniosły porażkę w próbie znalezienia przestępstw politycznych Kołesnikowa, do sprawiedliwości zaczęła apelować rodzina Penczuków, oskarżając przewodniczącego Rady Obwodowej w Doniecku o wymuszenie z groźbą zabójstwa w 2002 roku. Dzięki głośnej sprawie karnej, którą ogromny segment mediów pracujących na “donieckie lobby” przekształcił w antyrządową kampanię PR, “bohater”-Kołesnikow, aresztowany 6 kwietnia tego roku, stał się drugą osobą w Partii Regionów. Faktycznie przez prawie 5 miesięcy byliśmy świadkami kampanii na rzecz stworzenia dożywotniej kariery politycznej Borysowi Kołesnikowowi, któremu nawet Wiktor Janukowycz może pozazdrościć. Nieudolne działania MSW, a zwłaszcza Prokuratury Generalnej, tylko wzmocniły nieufność społeczeństwa do działań władzy. W warunkach podwyższonego napięcia politycznego w państwie minister Jurij Łucenko nie zdołał nawet zapewnić przestrzegania wszystkich proceduralnych
Hija Gongadze norm zatrzymania Kolesnikowa, chociaż oczywiście rozumiał wagę i rezonans każdego kroku. Natomiast młody rewolucjonista w duchu swojej epatującej tradycji kładzie nacisk na dwa ostrzały z broni automatycznej i jeden wybuch, którymi próbowano zabić Penczuka z powodu jego niechęci do oddania akcji przewodniczącemu Donieckiej Rady Obwodowej, i podaje to jako główne uzasadnienie zatrzymania Kolesnikowa. Chociaż, jak okazało się później, na Borysa Penczuka napadano w 1999 roku, a Kolesnikow w wszczętej wtedy sprawie karnej (która, nawiasem mówiąc, zniknęła) jeszcze nie figurował. Nie na korzyść naszych organów ścigania wybrzmiało również oświadczenie naszej ombudsman Niny Karpaczowej, że w protokole zatrzymania B. Kolesnikowa nie ma żadnej umotywowanej podstawy do aresztowania. Tymczasem Kolesnikow, w istocie jednocząc i aktywizując wszystkie siły opozycyjne, na tle ciągłych akcji protestacyjnych swoich donieckich fanatyków i okresowych blokad trybuny przez opozycyjnych deputowanych 8 kwietnia oświadczył, że niedługo przed zatrzymaniem wzywano go do Sekretariatu Prezydenta i żądano włączenia do list wyborczych Partii Regionów „potrzebnych władzy ludzi”. Bezsensowne, oczywiście, oskarżenie nawet w późniejszych, już przekształconych interpretacjach pana Kolesnikowa, ale media postarały się je rozkręcić. Sytuację zaostrzyło to, że nagle przed telewidzami pojawia się „terrorysta”, który z groźbą wysadzenia Kijowskiej Elektrowni Wodnej żąda wypuszczenia Kolesnikowa. W rezultacie o „terroryście” wspomniały tylko opozycyjne media, oświadczając, że okazał się nim pracownik milicji Kolei Południowo-Zachodniej. Mówiono, że to sprawka samych siłowików… Opozycja organizuje także przyjazd do Kijowa krewnych Penczuków, w szczególności Oksany i Serhija Martynowych, którzy oświadczają, że akcje centrum handlowego „Biały Łabędź” (przedsiębiorstwo rodzinne Penczuków na czele z ojcem Wołodymyrem Penczukiem) zostały sprzedane w 2002 roku dobrowolnie. Media praktycznie nie zauważają oświadczenia Wołodymyra i Borysa (jego syna i swego czasu dyrektora generalnego „Białego Łabędzia”) Penczuków, że rodzina Martynowych faktycznie nie ma z nimi żadnego związku z powodu konfliktu i dlatego nic nie wiedziała o wymuszeniach Kolesnikowa. Opozycja w końcu, choć nie uwolniła Kolesnikowa, dopięła jednak swego, że sprawę maksymalnie przeciągnięto. Chociaż Prokurator Generalny Piskun od samego początku oświadczał, że po miesiącu sprawa zostanie zamknięta („jeszcze wcześniej niż sprawa Gongadze”) i przekazana do sądu, Prokuratura Generalna, zabierając praktycznie już zamkniętą sprawę z Głównego Zarządu Śledczego MSW, zrobiła wszystko, by sprawę dociągnąć bliżej wyborów. Przez cały ten czas zmieniło się 4 śledczych, każdy zmuszony był za każdym razem od samego początku studiować sprawę, przesłuchiwać poszkodowanych, oskarżonego i świadków, wykonywać mnóstwo innych formalności. Zresztą potężni donieccy przyjaciele pana Kolesnikowa nie drzemali. W lipcu udało im się doprowadzić do przedłużenia śledztwa już zamkniętej sprawy, bo, jak oświadczyła Raisa Bohatyriowa i adwokat Andrij Fedur, „znaleziono niepodważalne dowody niewinności pana Kolesnikowa”, w szczególności to, że Kolesnikow po sprzedaży akcji przez Penczuków przelał im na konto 500 tysięcy dolarów — realną cenę akcji, a nie zaniżoną, jak twierdzili sami Penczukowie. Kolejną sensację i „dowód uczciwości” Kolesnikowa podchwytują media, mimo że Prokuratura Generalna wszczęła sprawy karne przeciwko Bohatyriowej i Fedurowi za ujawnienie poufnych informacji. Charakterystyczne, że Kolesnikowa gotowych było wziąć na poręczenie 73 deputowanych ludowych i proponowano kaucję w wysokości 2,6 miliona (!) hrywien. Wyłącznie pod niego opozycyjni deputowani lobbują i przyjmują ustawę, która pozwala przedstawicielom ludu brać na poręczenie aresztowanych. W każdym razie, nawet bez tej ustawy 2 sierpnia 2005 roku pana Borys Kolesnikow Kolesnikowa Apelacyjny Sąd Kijowa zwalnia z aresztu za poręczeniem osobistym, nie otrzymawszy od Prokuratury Generalnej poważnych podstaw do przedłużenia terminu zatrzymania o kolejne 6 miesięcy (?!). Pół godziny po zwolnieniu osobiście na Borysa Kolesnikowa czeka już samolot, który dostarcza „zakładnika represji politycznych” do Doniecka. Jeszcze nie zdążyły wszystkie media ogłosić zwolnienia Kolesnikowa, jak jego adwokaci, wśród nich Amerykanin Richard Haighby, oświadczyli, że to praktyczny dowód niewinności przewodniczącego Donieckiej Rady Obwodowej i że wkrótce zostanie uniewinniony. Tymczasem sam Borys Wiktorowycz natychmiast trafia na reanimację, prawda, arytmia serca na szczęście nie zagraża jego życiu, ale gorący news dla mediów i współczucie publiczności dla pana Kolesnikowa jest zapewnione. Wszystko to nie przeszkadza Borysowi Kolesnikowowi od razu aktywnie pracować na stanowisku przewodniczącego Donieckiej Rady Obwodowej. PROKURATURA GENERALNA ZNĘCA SIĘ NAD PENCZUKAMI Za tym wszystkim opinia publiczna, niestety, nie dowiedziała się prawdziwych istotnych faktów, które świadczyłyby o jakichś przestępstwach Kolesnikowa. MSW i Prokuratura Generalna ograniczyły się do sprzecznych i półpolitycznych oświadczeń, a rodzina Penczuków nie chciała publicznie „świecić”. Na szczęście Borys Penczuk w zeszłym tygodniu dał szeroką konferencję prasową w Kijowie, prawda, donieckie lobby świetnie się do niej przygotowało, tworząc za pomocą swoich przedstawicieli — podległych mediów, biura prasowego, adwokatów — po prostu wybuchową atmosferę w pomieszczeniu. Jednak przez hałas i mnóstwo agresywno-prowokacyjnych wykrzykników-„pytań”, komentarzy rzeczników Kolesnikowa i adwokata Fedura opinia publiczna usłyszała od Borysa Penczuka i jego adwokata Wiktora Czewhuza istotę problemu i oskarżenia Kolesnikowa. Wiktor Czewhuz tymczasem poinformował, że zgodnie z prawem na śledztwo w sprawie karnej daje się 2 miesiące, a minęło już 5 miesięcy i sprawa karna nie jest w sądzie. Adwokat zaznaczył, że „Biały Łabędź” był rodzinnym przedsiębiorstwem Penczuków. Ojciec rodziny, Wołodymyr Penczuk, ponad 20 lat poświęcił temu przedsiębiorstwu, on je zbudował. W ten biznes włączył się syn i inni członkowie rodziny. Corocznie rodzina otrzymywała dywidendy — około 50 tysięcy dolarów. „Powiedzcie, proszę, kto dobrowolnie sprzedawałby to przedsiębiorstwo? Czy były jakieś podstawy? Tym bardziej, rosną dzieci i wnuki. Borys nawet drugą wyższą uczelnię ukończył, żeby zajmować się tą sprawą. Nasuwa się jeden wniosek — zmuszono ich do sprzedaży” — podsumował pan Czewhuz. Kontynuacja na s. 4 Miliony ludzi podczas Narodowej (czy Pomarańczowej — dla tych, którzy boją się pierwszego słowa i wolą sprowadzić tamte wydarzenia do walki wyborczej między kandydatami) rewolucji walczyły właśnie przeciwko zbrodniczemu systemowi, o to, żeby bandyci wszystkich rang i gałęzi władzy wreszcie odpowiedzieli za to, co popełnili w ciągu 13 lat ogłoszonej niepodległości, a nawet za czas poprzednich dziesięcioleci represji politycznych przeciwko ukraińskości. Na zmianę dyktaturze, samowoli urzędniczej i kapitałowi kryminalnemu miało przyjść rządy prawa i ustawy.
Машинний переклад
Dokończenie. Początek na s. 3. Jeśli chodzi o, według słów obrony Kolesnikowa, „uczciwą sprzedaż akcji” przedsiębiorstwa, adwokat zaznaczył, że w sumie było około 1 miliona 220 tysięcy akcji, nominalna cena jednej — 2,78 hrywny. Proste obliczenie pokaże, że wartość wszystkich akcji w tamtym momencie wynosiła 640,867 tysięcy dolarów, natomiast zapłacono po 63 kopiejki za akcję — 145 tysięcy dolarów za wszystkie. 495,637 tysięcy dolarów — to te pieniądze, które zostały niedopłacone. „Dlaczego nie jest zakończone śledztwo? Z punktu widzenia dowodów i śledztwa to sprawa prosta, to sprawa rejonowego szczebla. Zwykły śledczy zakończyłby ją w 2 miesiące i przekazałby do sądu w celu rozpatrzenia co do istoty. Na dzień dzisiejszy zmienił się czwarty śledczy. Wyobraźcie sobie, że w każdym tomie jest gdzieś 250 stron ręcznego tekstu, a dzisiaj jest już 16 tomów. Śledztwo w sprawie zamieniło się dla rodziny Penczuków w tortury. To znęcanie się nad rodziną Penczuków. Przeprowadzana jest konfrontacja z Penczukiem-ojcem, chorym człowiekiem, nadcinieniowcem. Zamiast pół godziny konfrontacja trwała 7 godzin w małym pokoiku z zamkniętymi oknami. Trzeba było biegać, brać leki, bo ojciec był na granicy utraty przytomności. Konfrontacja, która jest przeprowadzana w celu likwidacji sprzeczności między zeznaniami dwóch osób, zamieniła się w znęcanie. W tym przypadku śledczy pozwolili Kolesnikowowi i jego adwokatowi na przesłuchanie. Na przykład, czy poszkodowany nie przebywał w szpitalu psychiatrycznym, czy nie cierpiał na choroby psychiczne” — zauważył Wiktor Czewhuz. A Borys Penczuk dodał: „Po tych siedmiogodzinnych przesłuchaniach od Kolesnikowa i jego adwokata Fedura w Łukianowskim areszcie śledczym mój ojciec przeleżał prawie półtora miesiąca w szpitalu. Po raz kolejny po tym, co przeżył, zaczęła się u niego gangrena i ledwo nie stracił nogi. Dzięki Bogu, że w Kijowie są wspaniali specjaliści medyczni, którzy uratowali mu nogę”. GRUPA PRZESTĘPCZA CZY GOSPODARZE DONBASU?
Borys Penczuk pokazał dziennikarzom całą głębię problemu Kołesnikowa i jego kryminalnego otoczenia: „Do 2002 roku pracowałem jako dyrektor największego w tamtych latach na Ukrainie donieckiego domu towarowego „Biały Łabędź”. Nasze przedsiębiorstwo to spółka akcyjna z liczbą akcjonariuszy wynoszącą 13 800 osób w okresie, gdy jeszcze pracowaliśmy w tym zakładzie. Do 2002 roku przedsiębiorstwo stabilnie pracowało, rozwijało się, miało plany, istniały możliwości inwestycyjne. Przedsiębiorstwo było dochodowe, faktycznie dawało pracę 2 tysiącom własnych pracowników i wypłacało z roku na rok swoim akcjonariuszom dywidendy z rosnącym wynikiem. Do momentu, gdy przewodniczącym Rady Obwodowej w Doniecku nie został Borys Kołesnikow, nie mieliśmy żadnych problemów ani z władzą, ani z organami ścigania. Od momentu, gdy Kołesnikow został właśnie przewodniczącym Rady Obwodowej w Doniecku, jego struktury zaczęły monitorować praktycznie cały potencjał Donbasu, wszystkie dochodowe przedsiębiorstwa trafiły w pole widzenia Kołesnikowa i jego struktur. Jak tylko przedsiębiorstwa zaczynały przynosić zysk, od razu trafiały w strefę uwagi Kołesnikowa i jego ugrupowania. Właśnie ugrupowania, ponieważ mieszkańcy Donbasu, kierownicy przedsiębiorstw, którzy i dziś pracują i którzy stracili swoje firmy, wiedzą, czym jest Kołesnikow. Nasze przedsiębiorstwo również trafiło w strefę uwagi Kołesnikowa i bardzo go zainteresowało. Mówił, że „wszystkie duże centra handlowe i przedsiębiorstwa obwodu donieckiego będą nasze”. Jego przykrywka, jego plecy — to ludzie, którzy dziś są gospodarzami Donbasu. Metodami gróźb pozbawienia życia, wymuszeniami Kołesnikow zmusił nas do przekazania pakietu akcji, który należał do naszej rodziny. Jednym z naszych warunków było pozostawienie nas na poprzednich stanowiskach i pozostawienie nam z ojcem, prezesem zarządu spółki akcyjnej, po 5% akcji. W naszej rodzinie zostało 10% akcji, resztę zmuszeni byliśmy przekazać pod presją i groźbami osobiście Kołesnikowowi i tym ludziom, których on wyznaczył. Wśród tych ludzi mogę wymienić nazwiska: Achmetow Ihor Łeonidowycz, rodzony brat Achmetowa Rinata Łeonidowycza, Czertkow, Kij, Kartaszow, Laszko (również znany w Doniecku). Sprzedaliśmy swoje akcje praktycznie za bezcen. Wartość była konkretnie wskazana przez komisję papierów wartościowych — 2,78 hrywny za akcję. A realna wartość przedsiębiorstwa jest 10–15 razy wyższa, niż zapisano… Z naszym odejściem przedsiębiorstwo gwałtownie stało się nierentowne. W minionych latach ani razu, w żadnym dokumencie, nie wykazano zysku przedsiębiorstwa. Uważam, że świetnie pracowali funkcjonariusze organów ścigania, zajmując się tą sprawą. Zarejestrowano wiele faktów, kiedy czynsz oficjalnie wypłacano tylko w 30%, a 70% trafiało do kieszeni określonych osób… Do miliona dolarów miesięcznie — to suma, która nie podlegała opodatkowaniu. Dokąd trafiała? W rezultacie 13 800 akcjonariuszy zostało rzeczywiście skrzywdzonych. To przedsiębiorstwo w kwietniu 2005 roku miało stać się bankrutem i przejść na własność prywatną określonego kręgu osób. Kołesnikow deklaruje w swoich wystąpieniach, że nie jest akcjonariuszem „Białego Łabędzia”, że swoje akcje przekazał. Komu? Wszyscy duzi akcjonariusze, na których przepisaliśmy swoje akcje my oraz inne osoby, dziś przebywają w poszukiwaniu od ponad 3 miesięcy. Osobiście swoje akcje przepisałem na obywatela Babaka, który również jest poszukiwany. Pytanie brzmi: jeśli wszystko zrobiono uczciwie, dlaczego ich nie ma? Dlaczego nie ma głównych figurantów w sprawie rozkradania własności? Dlaczego nie ma głównych figurantów w sprawie uchylania się od podatków? Dlaczego nie ma Czyżykowa, nowego dyrektora generalnego centrum handlowego „Biały Łabędź”? 8 osób dziś przebywa w poszukiwaniu. Gdzie oni są? Jeśli Kołesnikow jest taki biały i puszysty, jakim chce się przedstawić przed mediami, jeśli jest taki uczciwy i prawdomówny, to dlaczego wtedy ci ludzie, na których zmuszał do przepisania akcji, dziś się ukrywają? Kołesnikow próbuje uciec przed wymiarem sprawiedliwości. I ucieka od niego… Kołesnikow podczas konfrontacji w obecności mojego adwokata i swojego adwokata Andrija Fedury, w obecności śledczego, którego zmieniono, oświadczył mi, że, powiedzmy, jestem bogatym człowiekiem i wiem, jakie nieprzyjemności państwo przeszliście, że mieliście duże problemy, i jestem gotów to wszystko zrekompensować. Dalej, już podczas eksperymentu śledczego, który trwał ponad 7 godzin, oświadczył: „Nic wam nie wyjdzie, przeciągnę czas do stycznia-lutego, zostanę kandydatem na deputowanego ludowego i wtedy wam wszystkim…”. Dalej nastąpiły niecenzuralne przekleństwa, które bardzo lubi, co oznacza „bardzo źle”. Czyli są to otwarte groźby, które wciąż padają pod moim adresem, pod adresem członków mojej rodziny i mojego ojca. Brzmią one stale. Zarówno od Kołesnikowa, jak i od jego ludzi, takich jak Fedura. Widziałem też wystąpienie Bohatyrowej — to nieukrywana groźba. Fałszowane są dane, fakty. To, co ogłaszają wam z ekranów telewizorów i mówią, że są niezaprzeczalne dowody na to, że Penczukowie wszystko otrzymali — to wszystko obliczone na ten elektorat, na tę publiczność, która jest w Doniecku i która musi dziś doznawać tych upokorzeń, których doznawała w poprzednich latach. Wielkim problemem nas wszystkich i Donbasu w całości jest to, że ci ludzie, którzy nami rządzili w przeszłości, faktycznie pozostają u władzy i dziś. Człowiek, który zbudował swój majątek, swoje bogactwo na cudzym nieszczęściu, cudzych łzach i na krwi, pozostaje przewodniczącym Rady Obwodowej w Doniecku. Mówi o tym, że jest twarzą partii. Jaka partia?! To czysta kryminalistyka. To człowiek, który pojawił się niespodziewanie po zabójstwie dyrektora dużej donieckiej firmy „Juh” Serhija Mychajłowycza Romana. Nagle jako dyrektor generalny pojawia się Kołesnikow, którego wcześniej mało kto znał. To ten człowiek, który przez 7 lat Wiktor Czewhuz i Borys Penczuk z
dorobiła się miliardów i została oligarchą. Jakimi metodami? Demonstruję wam to na własnym przykładzie. Dewiza tych ludzi, mówię dosłownie, wybaczcie za ich żargon: „Moczyć łochów to święta sprawa!”. Jeśli żyjesz uczciwie, jeśli płacisz podatki, jeśli pomagasz innym ludziom, to jesteś łochem — w ich języku. Dość! Wszystkim się znudziło! Dlaczego wystąpiłem? Dlatego, że odbył się Majdan. To niecodzienne wydarzenie dla naszego państwa. Wszyscy uwierzyliśmy w to, że w życiu musi zmienić się absolutnie wszystko. Jeśli wszyscy będziemy dalej milczeć, niczego nie zmienimy. W sprawie Kolesnikowa jest czysty kryminał, żadnej polityki. Główny problem polega na tym, że dzieje się to, o czym Kolesnikow otwarcie mówił: „Będę zwlekał z czasem i zostanę kandydatem na deputowanego ludowego”. Spełniają się wszystkie jego słowa. Kolesnikow próbuje wylać pomyje absolutnie na wszystkich uczestników tej sprawy... Dlaczego właśnie Kolesnikowowi potrzebne było przejęcie tego przedsiębiorstwa? Spójrzcie, jak w Donbasie przebiega podział. Jeśli obywatel Achmetow ma własne fabryki, zakłady, kopalnie, przemysł, metalurgię, to w strefie wpływów Kolesnikowa są inne przedsiębiorstwa, które mają charakter socjalny, czyli centra handlowe, znana „Kyjiw-Konti”, zakład win szampańskich i wiele innych przedsiębiorstw. Tutaj jest wyraźna strukturyzacja biznesu, komu co ma przypaść. Kolesnikowowi w życiu udało się wiele. Złamał wielu. Nie złamał jednego człowieka, który okazał się dla niego nie do ugryzienia — Kostiantyna Worobjowa. W dniu wyjścia Kolesnikowa na wolność z aresztu za poręczeniem osobistym grożono mi, pracownicy służb specjalnych zarejestrowali to i obecnie prowadzone jest śledztwo”. Borys Penczuk poinformował ponadto, że te 500 tysięcy dolarów na ich koncie, które w mediach przedstawiane są jako wypłata Kolesnikowa za akcje, w rzeczywistości są osobistymi środkami Penczuków, od których odprowadzono wszystkie podatki. Z kolei zastępca Prokuratora Generalnego Wiktor Szokin oświadczył po konferencji prasowej Borysa Penczuka, że Prokuratura Generalna zakończyła już śledztwo w sprawie wymuszeń Borysa Kolesnikowa i od tego tygodnia oskarżony oraz jego obrona będą mogli się z nim zapoznać. Z drugiej strony rzeczywistość jest taka, że najbardziej prawdopodobne wydaje się to, iż bandyci zamiast więzienia otrzymają status deputowanych ludowych. Ołeksandr SOŁONEC Od 2 do 12 sierpnia w pobliżu wsi Biłyky w rejonie kobielackim połtawska stanica Narodowej Organizacji Skautowej Ukrainy „Płast” prowadziła między-stanicowy obóz szkoleniowy ekologiczno-patriotyczny dla młodzieży w wieku 13—18 lat „Odwrócić dwukrotnie”. Wzięli w nim udział chłopcy i dziewczęta z różnych ośrodków obwodu połtawskiego (Orżycy, Krzemieńczuka, Semeniwki, Biłyk, Połtawy). Wychowawcami byli starsi płastuni Myrosława Czyrkowa, Dmytro „Bilbo” Panow, Orysia Szeptun, Danyło Danyłejko, Serhij Ostapenko. Obóz płastunów rozlokował się na malowniczej leśnej polanie niedaleko brzegu Worskli. Podczas rozbijania namiotów niespodziewanie okazało się, że w różnych końcach polany, prosto w ziemi, znajdują się dwa gniazda: os i trzmieli. Ale ludzie i owady potraktowali się nawzajem z szacunkiem i zrozumieniem. Gniazda natychmiast ogrodzono słupkami, żeby nikt na nie przypadkiem nie nadepnął. Przez dziesięć dni młodzież miała okazję zdobywać tradycyjne umiejętności skautowe, takie jak wiązanie węzłów (pionierka), udzielanie pierwszej pomocy medycznej, zaradność (umiejętność przetrwania w warunkach dzikiej przyrody), obozowanie, wędrownictwo, sygnalizacja. Oprócz tego było też kilka niezwykłych lekcji — jazda konna, strzelanie z broni pneumatycznej. Nawiasem mówiąc, najlepszą w strzelaniu okazała się komendantka obozu starsza płastunka Myrosława Czyrkowa, która po raz pierwszy w życiu wzięła do ręki karabin. Główna idea obozu, odzwierciedlona w nazwie „Odwrócić dwukrotnie”, polegała na potrzebie od czasu do czasu patrzenia na dawno znane rzeczy w nowy sposób, w razie potrzeby wychodzenia poza granice swojego zwykłego postrzegania świata, aby nie dopuścić do jego skostnienia i nie popaść w snobizm. W nurcie tej idei odbyło się kilka „dni tematycznych”. Na przykład „Dzień na opak” zaczął się od ceremonii zamknięcia o godzinie 22:00, potem było wieczorne ognisko, kolacja, obiad o 13:00, śniadanie, otwarcie dnia, wstawanie o 7:00 — wszystko na odwrót, nawet czas. Było też świętowanie Nowego Roku z choinką (rolę której pełniło suche drzewo, hojnie ozdobione papierowymi ozdobami, cukierkami i owocami), ze Śnieżynką i prezentami. „Dzień grochowy” ucieszył uczestników różnorodnymi potrawami z grochu i żartami. Pod koniec obozu młodzież otrzymała zaświadczenia uczestników, a ci, którzy wykazali się z najlepszej strony, zostali nagrodzeni odznakami, które teraz będą zdobić ich mundury. Ale wszyscy oni otrzymali coś znacznie cenniejszego niż zaświadczenia i odznaki — wyborną ukraińską mowę, bezcenną wiedzę i umiejętności — to, co pozwoli młodym ukraińskim patriotom godnie stawiać czoła wyzwaniom życia, tworzyć silną i dumną Ukrainę. z Orysia SZEPTUN
Машинний переклад
KREW GRA
Nie wierzę w powrót wojska. Nasze wojsko w ziemi i w stepach. I żadna trwoga synowska Nie zbierze go znowu pod sztandar. Iwan Małkowycz
— Co oznacza nazwa „Sztuka walki „Spas”? — Sztuka walki „Spas” — to zwyczaj kozackich rodów, kiedy kozak swoim poziomem sztuki walki dochodził do poziomu ratownictwa dla dobra ziemi ojczystej, dla dobra narodu, czyli stawał się rodzicielem swojej ziemi. — W czym upatruje Pan ratownictwo „Spasu” dzisiaj? — Polega ono na odrodzeniu kozackiego ducha, kozackiego męstwa Ukraińców. To nasz główny cel. Do tego służą zawody sportowe i walki „ława na ławę”. Nie zajmujemy się rozmowami i budowaniem teorii, a robimy wszystko w praktyce. — Na czym polega odmienność „Spasu” od innych organizacji i ośrodków kozackich? — Różnica polega na tym, że praktycznie pracujemy z dziećmi. Wiemy, że dzieci — to przyszłość Ukrainy i właśnie dla nich warto chodzić w szarawarach, nosić osełedce. Będą one chłonąć w siebie tego ducha i, mamy nadzieję, wyrosną na prawdziwych Ukraińców. Nawiasem mówiąc, w naszych szeregach obowiązuje zasada: nie pić i nie palić. To również wewnętrznie mobilizuje. „Spas” — to środek, za pomocą którego ukraińskość osiągnie ten poziom duchowy, kiedy będzie zdolna tworzyć. A do tego naród musi być zdrowy i moralnie, i fizycznie. — Rozmawiając z synem zmarłego Anatolija Jermaka, Witalijem, który też jest w waszych szeregach, doszłam do wniosku, że u podstaw zjednoczenia „Spasu” leży kult Pana osobowości w dobrym tego słowa znaczeniu. Jak Pan sam do tego podchodzi? — To trochę nie tak. Jeśli istnieje jakiś kult jednostki, to jest to po prostu przykład własnego stylu życia, który albo jest przyjmowany, albo nie. Choć pracuje u nas wielki zespół. Oczywiście, ja jako kierownik formuję kozackie koło, ale panuje u nas atmosfera równości, nie ma weselnych generałów i mitycznych marszałków, każdy może wyrazić to, co uważa za stosowne. Czyli, być może, to, co nazwała Pani kultem, jest po prostu życiem według zwyczajów i określonych zasad duchowych. Przodkowie zostawili nam zwyczaj dumnego nieposłuszeństwa prawdy i sumienia, dlatego u podstaw naszego bytu leży nieakceptowanie wyższości nad sobą i w sobie. — Dlaczego w pełnym wymiarze nie jest u was zaangażowany region zachodni? — Formowanie i rozwój „Spasu” rozpoczynały się na Wschodzie, w Zaporożu. Ale pracujemy także w regionie zachodnim: Tarnopol, Lwów, Równe, Wołyń. Istnieją też czysto techniczne momenty. Na festiwal chłopcy muszą dojeżdżać na własny koszt, więc często przeszkodą staje się problem finansowy. Mam nadzieję, że na dziesiąty jubileuszowy festiwal przyjadą wszyscy, a to kilka tysięcy uczestników.
Zdjęcie Leonida
— Wiem, że w kijowskiej organizacji jest tylko 30 osób. — Rzecz w tym, że trzydzieści osób — to ci, którzy systematycznie ćwiczą. Bywa, że człowiek przyjdzie na kilka treningów i dalej nie jeździ. Poza tym 30 osób dla Kijowa na pierwszy rok — to normalnie. Ale to tylko w MAUP, a jest jeszcze 60 osób w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, będzie jeszcze ośrodek na Uniwersytecie im. M. Drahomanowa. Zatem widzę niezłe perspektywy w odniesieniu do Kijowa. — Czy prowadzicie agitację na rzecz wstępowania do kozactwa? — Agitacja specjalna nie jest prowadzona. Do nas może przyjść każdy, kto chce spróbować swoich sił. Jeśli wytrzyma, wtedy jest z nami, ale istnieją pewne próby. — W ciągu roku prowadzone są tylko treningi, czy także inna praca? — U nas trening prowadzony jest według takich zasad. To przygotowanie fizyczne, techniczne, teoretyczne, moralno-wolicjonalne, a najważniejsze — duchowe. Człowiek musi zajmować się nie tylko hartem fizycznym. „Spas” — to sposób życia. To nie jest sztuka walki. — A czy w szeregach organizacji są dziewczęta? — Dziewczęta są, ale tylko jako życzliwe osoby, pomagają nam. Rzecz w tym, że dziewczyna powinna rodzić dzieci — młodych Ukraińców, dziewczyna powinna opiekować się rodziną, ona daje przyszłość, a naszym męskim zadaniem jest tę przyszłość utrzymywać i chronić. — Wczoraj na koncercie widziałam, że ludzi nie było zbyt wielu jak na Zaporoże. Czym może Pan to wyjaśnić? — Po pierwsze, do tej pory stosunek do struktur kozackich jest niejednoznaczny. Niektórzy uważają, że zebrali się kozacy i znowu będą pić. To wszystko nudzi. Jednak z roku na rok rośnie szacunek do „Spasu”. Władze miejskie obiecują w pełni wspierać ten festiwal. Wtedy i ludzi będzie więcej. — A w jaki sposób organizacja utrzymuje kontakty z innymi państwami: Białorusią, Rosją? — Obecnie sformowano Ogólnoukraińskie Stowarzyszenie „Spasu”, a będzie formowana Międzynarodowa Federacja Sztuk Walki, w której epicentrum będzie „Spas”. — Jakim widzi Pan dziesiąty festiwal „Spasu”? — Przygotowania do niego rozpoczynają się już dzisiaj. Uważam, że formuła festiwalu nie zostanie zmieniona. Będzie i pokłon naszej świętości — Kamiennej Mogiły, i walki „ława na ławę” na Chortycy, wszystkie te wydarzenia, które już dawno stały się tradycyjnymi. Już na tym festiwalu odbył się plener pod kierunkiem artysty Leonida Hopanczuka, który ma przerodzić się w potężną akcję artystyczną, która rozpocznie się jesienią w Kijowie i zakończy na jubileuszowym festiwalu na Chortycy. Oczywiście, wzrośnie liczba uczestników. Tylko z Rosji przybędzie ich 500, z Białorusi — 200, czekamy na gości z Bułgarii, Chin, Wietnamu. Do tej pory festiwal tworzyło wąskie grono ludzi. Inicjatywę Anatolija Jermaka, który zaczął odradzać zapomniane tradycje, podchwycili jego towarzysze broni — deputowany ludowy Ukrainy Hryhorij Omelczenko, przewodniczący zarządu Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia „Afgańczycy Czarnobyla” Ołeksandr Riabeka. Teraz czekamy na wsparcie ukraińskich władz, bo obecnie na Ukrainie jest wreszcie prawdziwa ukraińska władza. I wydaje mi się, że na jubileuszowym festiwalu będą i Prezydent, i Premier. Zapamięta Pani moje słowa, bo my, kozacy, jesteśmy tacy: jak powiedzieliśmy — tak będzie. Będzie ponad tysiąc uczestników i kilka tysięcy gości. — A jak osobiście trafił Pan do „Spasu”? — Wszystko to tradycje. Jestem kozackiego rodu, coś otrzymałem od dziadka, potem spotkałem się z grupą ludzi o podobnych poglądach: Ołeksandrem Kornijenką, Wiktorem Pawlenką. Jeździliśmy po wsiach, zbieraliśmy techniki, interesowaliśmy się metodami różnych organizacji i tak się stało, że znaleźliśmy nauczycieli, jak Anatolij Bondarenko z Doniecczyzny, Leonid Bezkłubyj z Odessy, którzy dali wewnętrzny kręgosłup i prawo do rozwijania się samemu i sprawie. Pierwszy festiwal przeprowadziliśmy sami. Było siedemdziesięciu uczestników. Potem zwróciliśmy się do Rady Najwyższej. Poznaliśmy deputowanego ludowego Ukrainy Anatolija Jermaka. Był tak oddany Ukrainie. Porozmawialiśmy dwie minuty, w jego oczach zapłonął ogień i powiedział: „Wszystko, chłopaki, pracujemy”. Miał wiele spraw, ale otrzymaliśmy pierwszą pomoc od niego i Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia
Zdjęcie Leonida
„Afgańczycy Czarnobyla”. To ludzie, którzy naprawdę przejmują się duchowością. — Na Chortycy jest wielki problem ekologiczny. Ile ton śmieci wywieźliście, przygotowując się do festiwalu? — Tylko z jednego miejsca wywieźliśmy około 5 ton śmieci, to z jaru Hronuszyna, gdzie przygotowywano główne widowisko. Zrobiliśmy to własnymi siłami w pół dnia. A wyobrażacie sobie, ile ich jeszcze zostało? Gdyby postawić tu zakład przetwarzania śmieci, to wzbogaciłby się na Chortycy. — Kwestia mostu przez Chortycę. Jak Pan i Pana organizacja odnosicie się do tego problemu? — Jednoznacznie — mosty Zaporożu są potrzebne. To bardzo ważny problem. Tę kwestię trzeba oddać pod rozwagę specjalistów. Tutaj, tak jak w „Spasie”, nie warto dawać upustu emocjom. W walce, jeśli nie jesteś specjalistą, przegrywasz. Opinię społeczeństwa trzeba uwzględniać, ale ostatnie słowo należy do specjalistów. Wiecie, tam, gdzie trzech Ukraińców — minimum dwóch hetmanów. Wydaje mi się, że kwestii mostu przez Chortycę nie warto rozwiązywać tłumem, tylko fachowo. Żeby nie powtórzyła się historia budowy zakładów w centrum miasta, które pokryły dymem wszystko wokół, chociaż projekt był zupełnie inny. — Jak u Pana rozwiązuje się kwestię językową? — Kwestia językowa nawet nie istnieje. Wszyscy chłopcy rozmawiają w języku ukraińskim. Uważam, że ma to ogromne znaczenie. Wszystko trzeba przepuszczać przez siebie. Jest potężna energetyka naszego języka — to jedno ze źródeł, które daje natchnienie, by rozwijać się samemu i inspirować innych. Sprawdzono, że jeśli nawet w rosyjskojęzycznym otoczeniu będziecie rozmawiać po ukraińsku kilka godzin, to przynajmniej trzech z pięciu przejdzie na ukraiński, niedoskonały, ale to już pozytywny rezultat. — Czego życzyłby Pan naszym czytelnikom? — Przede wszystkim kochać Ukrainę. Być duchowo silnymi. Po prostu pamiętać, że nasz ukraiński zwyczaj — to zaledwie cztery słowa: dumny opór prawdy i sumienia. Prawda, sumienie, duma ze swojego narodu, ze swojej ziemi, ale nie pycha, nie wyższość, a właśnie duma. Trzeba być wolnym i dumnym, bo mamy z czego być dumni. W genach Ukraińca pulsuje wieczny opór. Bądźcie niepokorni wobec losu i okoliczności. Formujcie swój los sami. Nie zapominajcie o prawdzie, żyjcie zawsze zgodnie z prawdą, bo kto ma prawdę, ten ma siłę, a wszystko powiedziane wyżej równoważy sumienie. Żyjcie zgodnie z sumieniem! Rozpytywała Iryna OLIJNYK DOŚWIADCZENIE Wbrew epigrafowi do tego artykułu, mimo wszystko uwierzyłam w powrót wojska, przy czym nie w postaci historyczno-nostalgicznej instalacji, a w młodych, silnych chłopakach, którzy żyją i działają we współczesnych wymiarach. Obecnie istnieje niejednoznaczny stosunek do kozactwa. Współczesna młodzież nie potrzebuje ludowego kiczu o naftalinowym posmaku. Inna sprawa, kiedy w prawdziwym kozackim stroju jest twój rówieśnik, który myśli nowoczesnymi kategoriami. Na tle alkoholizmu, narkomanii, bezduchowności dorastającego pokolenia przyjemnie jest widzieć i czuć, że „uśpiony dorobek naszych przodków” zaczyna pulsować w dzisiejszych Ukraińcach, zaczyna tlić się nadzieja, że kozacki duch odradza się. Właśnie takich kozaków nowej formacji połączył IX Międzynarodowy Festiwal Kozackich Sztuk Walki, poświęcony świetlanej pamięci stepowego ojca Anatolija Jermaka. Festiwal odbył się w Zaporożu na owianej legendami wyspie Chortyca, gdzie, według słów deputowanego ludowego Ukrainy Hryhorija Omelczenki, „każda fala Dniepru przewraca smutne, wesołe, tragiczne strony naszej historii, bosymi stopami czujemy jej potężną energetykę i to daje nam siłę tworzyć nową historię rękami i sercem”. Zaprosiliśmy do rozmowy prezesa WGO „Ogólnoukraińska Federacja „Spas”, prawdziwego ukraińskiego kozaka Ołeksandra PRYTUŁĘ, który jest mózgiem unikalnego i niepowtarzalnego zjawiska o nazwie „Spas”.
Машинний переклад
Międzynarodowy Dzień Ludów Rdzennych Świata w Jewpatorii, gdzie mieszkają przedstawiciele ponad 100 narodowości, obchodzono świętem Jedności. W nim wzięły udział zespoły artystyczne wszystkich narodowo-kulturalnych towarzystw. Na nabrzeżu kurortu najwięcej braw zebrał krymskotatarski zespół „Eftine”, zespół wokalny niemieckiego towarzystwa „Ludwigsburg”, zespół narodowego greckiego tańca „Eleftheria” oraz ludowy zespół taneczny Karaimów „Fidan”. W Muzeum Krajoznawczym miasta odbył się wieczór „Wieniec przyjaźni”. Był on jubileuszowy, ponieważ od dziesięciu lat organizowane są tu tematyczne spotkania poświęcone historii i kulturze różnych narodów, które od dawna zamieszkują Krym. Jubileuszowe zebranie było szczególnie liczne: zjawili się przedstawiciele wszystkich towarzystw narodowych i ośrodków kulturalnych, przedstawiciele społeczeństwa, znawcy osobliwości różnych etnosów — opowiadali o zachowaniu tradycji w swoich wspólnotach, dzielili się doświadczeniem pracy i sukcesami. Odbył się wielki koncert zespołów folklorystycznych, a przy świątecznym stole degustowano potrawy kuchni narodowych. Pracownicy muzeum do późna prowadzili wycieczki, zapoznając zwiedzających z etnograficzną częścią bogatej ekspozycji, która opowiada o tradycjach i obyczajach małych narodów półwyspu.
…Krymscy Karaimi również w tym świątecznym dniu zwrócili uwagę społeczeństwa na swoją dwudziestoletnią walkę o zwrot obiektów kultowych w Symferopolu i Bakczysaraju. Choć prezydencki dekret o zwrocie dziedzictwa kulturowego małym narodom Ukrainy wyszedł już 13 lat temu, władze dotąd zajmowały się wyłącznie wymijającymi odpowiedziami i nie spieszyły się z oddaniem pomieszczeń karaimskich kenas. Historyczny wygląd bakczysarajskiej kenasy, wzniesionej z ofiar miejscowych wiernych w XIX wieku, został po tym, jak za czasów radzieckich przebywali tu poligraficy i pionierzy, zmieniony nie do poznania. Miejscowe władze „wątpią”, czy ta dawna budowla jest obiektem kultowym, choć na potwierdzenie tego Karaimi przedstawili miejskiemu komitetowi wykonawczemu i administracji rejonowej dawne dokumenty o budowie właśnie w tym miejscu jedynej w Bakczysaraju kenasy. Lokalni deputowani jednak odmówili nawet wniesienia tej kwestii pod obrady sesji rady rejonowej, a nowa władza nie zdążyła jeszcze zapoznać się z tym problemem. Nie udaje się również zwrócić Karaimom napół zrujnowanej symferopolskiej kenasy, w której mieści się redakcja radiowa Państwowego Komitetu ds. Telewizji i Radiofonii. W sierpniu przyszłego roku ta kenasa skończy 110 lat, a Karaimi są przekonani, że przed jej jubileuszem nowa władza zwróci im obiekt kultowy o nadzwyczajnej wartości historyczno-architektonicznej.
z
Wiktor CHOMENKO, Krym
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Często irytujemy się, gdy nas „uczą żyć”. Zwłaszcza gdy robią to Ukraińcy, którzy mieszkają w zapewnionym, dostatnim świecie za granicą. I odpowiadamy, a częściej powstrzymujemy się, by nie wypalić: nie pouczajcie nas, nie kochajcie Ukrainy z daleka, a przyjedźcie i spróbujcie żyć i pracować na rzecz narodu tutaj, na Ukrainie. Lecz czasem warto posłuchać prawdy o naszym bycie, tak jak widzą ją ludzie „stamtąd”, ze świata, który dawno przeszedł szkołę budowania państwowości. Zwłaszcza gdy są to ludzie, którzy szczerze przejmują się sprawą ukraińską — i to nie tylko słowem, ale i czynem. W czerwcu br. małżeństwo Bodnaruków, aktywni członkowie Towarzystwa Języka Ukraińskiego (TJU)-Chicago, po raz kolejny odwiedzili Ukrainę i spotykali się z czołowymi działaczami „Proświty”. W proponowanym materiale pan Bohdan i pani Wira dzielą się z czytelnikami wrażeniami ze swojej podróży, a także wyciągają wnioski na temat ukraińskiego, w szczególności proświtańskiego życia — na przekroju po rewolucyjnych zmian. Ogólnie zachowujemy język i styl wypowiedzi autorów — jako ilustrację języka ukraińskiej diaspory, która nie zaznała rosyjskiego wpływu.
Lecieliśmy na Ukrainę „AeroSwitem” — postanowiliśmy wesprzeć ukraińską linię lotniczą. Chociaż pilot ogłaszał po ukraińsku, cała obsługa „ćwierkała” w obcym — rosyjskim języku. I kiedy zwracaliśmy się do nich po ukraińsku, udawali, że nie rozumieją...
KIJÓW
Jeśli nie irytuje was obcy — rosyjski język, to Kijów dla turysty wygląda jak ładne zachodnioeuropejskie miasto. Trwa rozbudowa, szalony ruch samochodowy, nowoczesne hotele. Chociaż wszystkie napisy są już w języku ukraińskim, to rosyjski panuje wszędzie: na lotnisku, w hotelach, na ulicy. Jedyna różnica, którą zauważyliśmy teraz, porównując z poprzednimi wizytami na Ukrainie, — kiedy do ludzi zwracać się po ukraińsku, to oni, jeśli potrafią, odpowiadają po ukraińsku. Bo wcześniej przeważnie „nie rozumieli”.
W CENTRALI „PROŚWITY” NA CHRESZCZATYKU
Przewodniczący „Proświty”, deputowany ludowy Pawło Mowczan, wręczył nam medale „Budowniczy Ukrainy” — za współpracę Towarzystwa Języka Ukraińskiego (TJU)-Chicago z „Proświtami” na Ukrainie w ciągu ostatnich 15 lat. Spotkania zarówno w centrali, jak i w obwodowych „Proświtach” koordynował p. Mykoła Nesterczuk, zastępca P. Mowczana i sekretarz odpowiedzialny centrali. Tutaj mieliśmy okazję odnowić stare znajomości z prof. O. Ponomariwem, z redaktorką „Słowa Proświty” p. Lubow Hołotą, a także poznać nowych współpracowników. Centrala wydaje gazetę „Słowo Proświty”, w studiu telewizyjnym „Proświty” wypuszczają kasety na tematy wychowawcze. W stolicy występowaliśmy w Narodowej Radiokompanii Ukrainy (wywiad z zast. red. nacz. Oksaną Małowyczko), w Światowej Służbie Radia Ukrainy (wywiad z red. nacz. Mykołą Marynenką) oraz w „Głosie Kijowa”. W Kijowie mieliśmy również spotkanie z przewodniczącym Charkowskiej obwodowej „Proświty” prof. A. Kindratenką. Charkowska „Proświta” wydaje bardzo popularny magazyn „Żurawłyk”. Od prof. Kindratenki dowiedzieliśmy się, jaki szalony opór grupy Janukowycza—Kuczmy tworzyli podczas ostatnich wyborów, a także że ukraińscy charkowianie są rozczarowani nowym gubernatorem.
O POŁTAWIE
Do Kijowa przybył przewodniczący Połtawskiej obwodowej „Proświty”, deputowany ludowy Mykoła Kulczynski — właśnie wrócił z festiwalu „Mazepa-Fest”, jednym z organizatorów którego jest już trzeci rok. Nasz TJU-Chicago mu w tym pomaga finansowo, bo taki festiwal zbiera w Połtawie tysiące młodzieży. Sytuacja w Połtawie również nie do pozazdroszczenia. Niedawno „wyrzucono na ulicę” bibliotekę dziecięcą im. P. Myrnego; miejscowa i obwodowa administracje ignorują takie kwestie. W tej sprawie TJU-Chicago napisało list do Prezydenta, a także podało informację do prasy. Choć problemów w Połtawie wiele, to p. Kulczynski jest optymistą, niezwykle dynamicznym człowiekiem i wierzy, że sprawy zmienią się na lepsze.
CZERNIHÓW
W Czernihowie „Proświta” z powodzeniem wydaje gazetę „Siwerszczyna”. Mają także małą księgarnię i ładną bibliotekę. Czernihowska „Proświta” jest zainteresowana stworzeniem spółdzielni kredytowej (na wzór Lwowa, Stryja czy Swatowego). Obiecaliśmy im w tym pomóc. W tym budynku znajduje się również galeria sztuki „Kruti schody”, którą prowadzi pisankarka Nina OliszKewycz. Proświcianie są zainteresowani tworzeniem wspólnych przedsiębiorstw i stacji radiowej FM. W Czernihowie znajduje się wiele starodawnych cerkwi (XI—XII w.); choć większość należy do patriarchatu moskiewskiego, to jedna z najstarszych, cerkiew Piatnyćka, należy do patriarchatu kijowskiego. Ta cerkiew jest ładnie odbudowana wewnątrz, ale dookoła — chwasty... Czernihów może być „kopalnią złota” dla turystyki; tylko trzeba postawić przyjazne hoteliki, skosić trawę, mieć informacyjne broszurki itp. Przewodniczący Czernihowskiej obw. „Proświty” Wasyl Czepurnyj — młody, zapalony człowiek — jest również wielkim optymistą. Dzięki niemu wielu młodych ludzi wstąpiło do „Proświty”: woził nas młody przedsiębiorca Jurij Wertijko — choć rodem z Rosji, stał się proświcianinem i uczy się języka ukraińskiego; młody proświcianin Ołeh Hołowatenko prowadzi wydanie internetowe „Wysokyj wał”.
drogą. Mieliśmy konferencję prasową na Uniwersytecie Pedagogicznym im. I. Franki, gdzie zebrało się dość dużo dziennikarzy, wykładowców i studentów. Spotykaliśmy się także z p. Iryną Syniawską, zastępcą przewodniczącego administracji obwodowej. Pani Syniawska przychylnie odnosi się do „Proświty” — wygląda na to, że nowa administracja obwodowa będzie współpracować z „Proświtą”.
NOWOGRÓD WOŁYŃSKI
W tym mieście (pierwotna nazwa — Zwiahel) jest chata, gdzie urodziła się Łesia Ukrainka. Teraz to wspaniałe muzeum, którym opiekuje się rząd. Po zwiedzeniu muzeum, gdzie znajdują się również informacje i dane o różnych miastach, które dotyczą Łesi Ukrainki, zauważyliśmy, że nigdzie nie ma wzmianki o pomnikach Łesi Ukrainki w Ameryce...
KRYM
BATURYN
Z przewodniczącymi obwodowych „Proświt” Odessy, Zaporoża, Chersonia, Symferopola, Sewastopola oraz Jałtańskiej rejonowej
Udało nam się pojechać autobusem do Baturyna, na Dni Kozackie.
Baturyn. Po świętowaniu Dni Kozackich
W Baturynie deszcz lał jak z cebra. Ale mimo to świętowaliśmy z przewodniczącymi baturynskiej i czernihowskiej administracji. Ludzi zjechało się bardzo wielu. Z Kijowa przybył deputowany ludowy Iwan Pluszcz. Poznaliśmy wielu baturynskich, niżyńskich i bachmackich działaczy, a także miejscowych księży, którzy są aktywnymi członkami „Proświty”. Na przyjęciu występował miliarder Serhij Taruta, który przepraszał, że nie zna języka ukraińskiego, ale powiedział, że jego dzieci już mówią po ukraińsku. Obiecywał pomagać w odbudowie Baturyna. Przy płycie Mazepy na Honczariwce spotkaliśmy się z Mykołą Mazepą z Charkowa, który jest dalekim krewnym hetmana Iwana Mazepy.
organizacji „Proświty” spotkaliśmy się w Jałcie. Spotkanie odbyło się w Muzeum Łesi Ukrainki, którym kieruje pani Switłana Koczerha. Odeską „Proświtę” niedawno objęła pani Hałyna Dołnyk. Problemów w Odessie jest wiele: brak własnego lokalu, brak wsparcia finansowego, problem z rozpowszechnianiem ukraińskich książek. Oficjalnie w mieście jest 50 ukraińskich szkół, ale nawet w tzw. „ukraińskich szkołach” nauczanie odbywa się w języku rosyjskim. Jednak pani Hałyna, młoda osoba-entuzjastka, wierzy, że sytuacja będzie lepsza, zwłaszcza po tym, jak Hurwic został niedawno mianowany merem Odessy (przychylnie odnosi się do ukraińskości). W listopadzie odeska „Proświta” będzie świętować swoje 100-lecie; planują otworzyć centrum proświtańskie. Przewodniczący zaporoskiej obwodowej „Proświty”, pan Taras Szewczenko, poinformował, że na 68% Ukraińców w obwodzie przypada 40% ukraińskich szkół (choć problemy z „ukraińskimi” szkołami są takie same jak w Odessie). „Proświta” pracuje w bardzo niekorzystnych warunkach i stara się wydawać gazetę „Dniprowi Porohy”. Jak informuje przewodniczący chersońskiej obwodowej „Proświty” Ołeh Ołeksiuk, sytuacja na Chersońszczyźnie po pomarańczowej rewolucji się pogorszyła. Przedtem mieli bezpłatny lokal, program telewizyjny, a teraz nie mogą dostać się do władz na spotkanie. Na 554 szkoły — 45% to ukraińskie. Dzisiaj zmniejszają pensje „proświtańskim” nauczycielom; władza nie jest ukraińska. Pan Wołodymyr Procenko, przewodniczący sewastopolskiej „Proświty”, również pracuje w trudnych warunkach. W Sewastopolu panuje rosyjski szowinizm; miastem rządzi rosyjska diaspora. Proświtańcy wydają gazetę „Dzwin Sewastopolia”, mają małe wydawnictwo, przy „Prośvicie” istnieje chór. Na 22% ukraińskiej populacji przypada tu 2 ukraińskie szkoły. We wszystkich szkołach miasta jest godzina języka ukraińskiego. Przewodniczący Wszechkrymskiego Towarzystwa „Proświta” z Symferopola Serhij Sawczenko poinformował, że na Krymie jest około 750 000 Ukraińców; 90% z nich mieszka na wsiach. Dzięki ukraińskiej społeczności istnieje 5 ukraińskich szkół. W minionych latach „Proświta” wydawała gazetę „Krymska Switłycia”, lecz z powodu braku finansowania przestaje ona wychodzić. Odczuwalny jest brak ukraińskich podręczników. Państwo nie daje środków na wydawnictwo, podczas gdy Rosja zalewa rynki dużymi nakładami książek i gazet. Przewodniczący krymskiego oddziału NTSz, Petro Wołwacz, mówił, że wykłady w uczelniach wyższych prowadzone są w języku rosyjskim (oprócz literatury ukraińskiej); nawet historię Ukrainy wykłada się z moskiewskich podręczników! Pan Ł. Pyłunśkyj, przewodniczący Krymskiego Ludowego Ruchu, informował, że po dojściu Putina do władzy sytuacja na Krymie znacznie się pogorszyła. Po tym, jak Rosja narobiła „rejwachu” – szumu, jakoby prześladowano język rosyjski na Ukrainie, prezydent Juszczenko oświadczył, że żadna rosyjska szkoła nie zostanie zamknięta. Z powyższego wynika, że sytuacja na Krymie wygląda pesymistycznie. Ale pani S. Koczerha chciała nas zapoznać z lepszymi stronami Jałty. Odwiedziliśmy wspaniałe Muzeum Łesi Ukrainki (którym teraz kieruje Ołena Hnizdowa). W muzeum była również wystawa prac ukraińskich pisarzy z Jałty. Mieliśmy spotkanie z rektorem i dziekanem Krymskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego, gdzie pani Koczerha wykłada literaturę ukraińską. Rektor M. Ihnatenko i dziekan rozmawiali z nami po ukraińsku i przychylnie odnoszą się do ukraińskości. W tej placówce pan Ołeksyj Nyrko uczy gry na bandurze i kieruje Muzeum Sztuki Kobziarskiej. Był on pierwszym przewodniczącym „Proświty” w Jałcie. Następnie odwiedziliśmy ukraińską szkołę im. S. Rudanśkiego. Dyrektor tej szkoły to niezwykle rzeczowa osoba, pani Switłana Rehrut. Ta szkoła jest dumą Ukraińców w Jałcie. Uczy się tu 400 dzieci. Więcej dzieci się zgłasza, ale z powodu braku większego lokalu nie mogą ich przyjmować. W szkole uczą również języka angielskiego. Jest tu Muzeum S. Rudanśkiego. Na zakończenie w pocie czoła wdrapaliśmy się na górę-cmentarz, gdzie pochowany jest Stepan Rudanśkyj, który przez dłuższy czas mieszkał w Jałcie. Jego grób pielęgnują uczniowie ukraińskiej szkoły. Tak więc, mimo ogromnej presji ze strony Rosji, sprawy ukraińskie nie stoją w miejscu. Ciekawe jest również to: jak zwracaliśmy się do ludzi po ukraińsku, to uprzejmie odpowiadali w języku rosyjskim. Mieliśmy też okazję odwiedzić dawne greckie miasto Chersonez. Jest to niezwykle interesujący teren archeologiczny, który leży nad Morzem Czarnym. Miło nam było spotkać się z Ukrainką, panią Taisą Bushnell z University of Texas, która prowadzi tu wykopaliska. ŻYTOMIERZ W Żytomierzu niezwykle rzeczowo rozmawiał z nami przewodniczący obwodowej „Proświty” Swiatosław Wasylczuk. W siedzibie „Proświty” opowiedział o ich pracy. Wydają gazetę „Narodnyj likar Ukrajiny” oraz „Wicze”. Pan Swiatosław pochodzi z patriotycznej rodziny: ojciec brał udział w wojsku UNR, a brat zginął w UPA. Przed pomarańczową rewolucją proświtańcom było bardzo trudno pracować, ale obecnie sytuacja się poprawia i przewodniczący wierzy, że wszystko idzie w dobrym kierunku. Kijów. Spotkanie z przewodniczącym WUT „Proświta” Pawłem Mowczanem
Машинний переклад
STRYJ
Tutaj przybyliśmy na zaproszenie pana Wasyla Dmytryszyna, burmistrza miasta Stryja. Odbywały się tu dwa nadzwyczajne wydarzenia: I Światowy Kongres Wychodźców ze Stryja oraz Zjazd Absolwentów stryjskiego gimnazjum. Po rozpadzie sowieckiego imperium Stryj stracił wiele przedsiębiorstw, które dawały ludziom pracę. Teraz prawie nie ma miejsc pracy. Pan Dmytryszyn stara się nawiązać kontakty z zagranicznymi miastami, wspiera przyszłych inwestorów. W Stryju niedawno wybudowano mały hotel w zachodnim stylu, więc zagraniczni goście mają już gdzie się zatrzymać. Burmistrz jest zainteresowany nawiązaniem więzi z jakimś miastem partnerskim w Ameryce. Stryj to prawdziwe ukraińskie miasto; burmistrz miasta to prawdziwy ukraiński patriota; istnieje także wielki potencjał dla turystyki zagranicznej, ponieważ Stryj znajduje się blisko Karpat. W Stryju niedawno świętowano 15-lecie podniesienia niebiesko-żółtej flagi na ratuszu miasta (po raz pierwszy na Ukrainie)! Podczas tych uroczystości otwarto kompleks memorialny „Bojownikom o wolność Ukrainy” – w miejscu, gdzie było stryjskie więzienie, w którym przed wojną władze polskie, a po wojnie KGB torturowały ukraińskich patriotów. Prawda jest taka, że gdyby nie wysiłki pana Dmytryszyna, to „biznesmeni” postawiliby tam „myjnię samochodową”.
LWÓW
Nasze spotkanie z kierownictwem „Proświt” odbyło się w domu sztabu W. Juszczenki, ponieważ w przededniu wyborów „banda” byłej władzy rzuciła bombę do kancelarii „Proświty” (przy ul. Drukarskiej). Ciężko sobie wyobrazić, że takie rzeczy mogły dziać się we Lwowie. Do Lwowa zjechali się przewodniczący obwodowych „Proświt” z Iwano-Frankiwska, Chmielnickiego, Tarnopola i Równego. Obecni byli także kierownicy rejonowych „Proświt” z obwodu lwowskiego. Spotkania na Lwowszczyźnie zorganizował pan Jarosław Pitko, przewodniczący Lwowskiej Obwodowej „Proświty”; teraz zajmuje on także stanowisko zastępcy przewodniczącego obwodowej administracji państwowej. Lwowska „Proświta” wydaje gazetę „Proświta”, publikuje książki, ale ma problemy z ich rozpowszechnianiem. Na spotkaniu ze strony lwowskiego oddziału przemawiał szanowny pisarz Roman Iwaniczuk — honorowy przewodniczący „Proświty”. Zastępca przewodniczącego Lwowskiej „Proświty” pan Iwan Słobodian poinformował, że przygotowują obchody jubileuszu Franki na 2006 rok. Także „Proświta” proponuje „okrągłe stoły” dla wszystkich partii w celu uzgodnienia działań w wyborach 2006 roku. Ze strony Iwano-Frankiwskiej „Proświty” przemawiał przewodniczący pan Stepan Wołkowecki. Wydają gazetę „Hałyćka Proświta”, pracują nad odrodzeniem „Proświt” w każdej wsi. Ukraińska wieś przeżywa teraz niełatwe czasy. Uwolniwszy się od niewolniczej pracy w kołchozie, ludność wiejska pozostała sam na sam ze swoimi życiowymi problemami. Z działki rolnej nie wyżyjesz, nie ma maszyn; ludzie masowo wyjeżdżają za granicę. Dawne domy „Proświty”, wiejskie kluby są przeważnie zamknięte, nieogrzewane; młodzież nie ma czym zająć swojego czasu, szuka pocieszenia w wódce, narkotykach, a stąd — rozpusta, rozpad młodych rodzin, złodziejstwo, bójki, a nawet morderstwa. Przewodniczący Chmielnickiej Obwodowej „Proświty” pan Witalij Maćko opowiadał, że chmielniczanie byli zmuszeni stworzyć „mini-pomarańczową rewolucję”, aby wykorzenić nowo mianowanego gubernatora, który był „przemalowanym” partyjnym aparatczykiem. Informował także, jak moskiewska cerkiew prowadzi antynarodową i antypaństwową pracę wśród swoich wiernych. Teraz chmielniczanie przygotowują się do 100-lecia chmielnickiej „Proświty”. Pan Petro Szymkiw, przewodniczący Tarnopolskiej Obwodowej „Proświty”, opowiadał o organizowaniu przez „Proświtę” festynów o skali obwodowej. Przewodniczący obwodowej „Proświty” z Równego, pan Mykoła Fedoryszyn, poinformował, że dzięki administracji obwodowej (panu Czerwoniowi) połączono podzielone „Proświty” w jedną. Dzięki staraniom pana Pitki mieliśmy okazję spotkać się z przewodniczącymi rejonowych „Proświt” Złoczowa i Sambora. Przewodnicząca Złoczowskiej „Proświty”, pani Lesia Juszkewycz, zorganizowała nam spotkanie z panem W. Zubarem, zastępcą przewodniczącego administracji rejonowej; odwiedziliśmy także Zamek w Złoczowie, który jest teraz restaurowany. Pani Ołeksandra Sumaruk kieruje „Proświtą” w Samborze. Mają swoją siedzibę, a także księgarnię w centrum miasta. Nowogród Wołyński. W Muzeum Łesi Ukrainki.
POSŁOWIE
Podsumowując nasze ostatnie spotkania z kierownictwem „Proświt” na Ukrainie, można dojść do następujących wniosków: 1. W większości obwodów „Proświta” aktywnie pracuje. Przyszli nowi, młodsi ludzie, którzy wnoszą nowe wizje i optymizm. 2. Mniejszość rosyjska robi wielkie zamieszanie, jakoby język rosyjski był wypierany ze szkół Ukrainy. To wszystko — nieprawda!!! Nikt żadnych rosyjskich szkół nie zamyka; przeciwnie, na południu/wschodzie, w tzw. „ukraińskich szkołach” przeważnie nauczanie odbywa się po rosyjsku. Choć niektóre obwodowe „Proświty” wydają gazety, niestety wychodzą one w bardzo małym nakładzie i nieregularnie. Tymczasem Rosja zalewa rynek książki rosyjską literaturą. 3. Wywierana jest wielka presja na Prezydenta Juszczenkę ze strony części jego otoczenia, aby ogłosić język rosyjski drugim językiem urzędowym. To absurd! Przeciwko temu występują wszystkie „Proświty”, bo bez języka nie ma narodu! Przeciętny obywatel wreszcie powinien pozbyć się kompleksu niższości i nie traktować języka ukraińskiego jako „chłopskiego”! Po 14 latach niepodległości każdy obywatel, który pracuje na Ukrainie (zwłaszcza w rządzie), musi mówić w języku ukraińskim! Na ten temat poeta D. Pawłyczko napisał artykuł (apel do Prezydenta Juszczenki): „Quo Vadis, Domine?” („Deń”, 24/ 6/ 05). 4. „Proświta” proponuje iść na wieś i zapewniać narodowe przewodnictwo. Do tego także trzeba zachęcać księży, aby oprócz nabożeństw w cerkwi, także wychowywali młodzież w duchu narodowym. 5. W cerkwiach prawosławnych patriarchatu moskiewskiego duchowieństwo często prowadzi antypaństwową politykę i buntuje wiernych przeciwko Prezydentowi Juszczence (na przykład w Jałcie). Państwo powinno zwrócić na to uwagę. 6. Najważniejsza sprawa teraz — przygotować się do następnych wyborów do Rady Najwyższej. Jak powiedział wysokoszanowny pisarz Roman Iwaniczuk, nie zważając na osobiste, partyjne interesy, wszyscy muszą iść razem i wesprzeć narodowego Prezydenta Juszczenkę!
Dr Bohdan BODNARUK, ref. org.
Ktoś niedbale przeczytał „3” jako „9” — i w historię proświtańską drohobycka filia „Proświty” trafiła z datą założenia „1909 rok”. W rzeczywistości materiały Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego we Lwowie zaświadczają, że drohobycka „Proświta” została założona 6 lipca 1903 roku. Próbę zorganizowania w Drohobyczu proświtańskiego Towarzystwa po utworzeniu „Proświty” we Lwowie w 1868 roku podejmował Iwan Werchratski (nauczyciel gimnazjalny I. Franki), przybywszy ze Lwowa do pracy w drohobyckim gimnazjum, lecz nie zdołał tego dokonać z powodu zbyt silnej tutaj fali moskalofilskiej. W Drohobyczu, gdzie panowała wówczas gorączka naftowa w związku z masowym napływem eksploatatorów borysławskich złóż, stworzenie „Proświty” nie było łatwe. Udało się to greckokatolickiemu księdzu Mychajłowi Baczynskiemu, proboszczowi wsi Ripczyce, który znany jest także jako poeta Orest Filaretow. Na założycielskim zebraniu proświtańskim w Drohobyczu 6 lipca 1903 roku, któremu przewodniczył drohobycki dziekan, proboszcz wsi Modrycz ks. Mykoła Iwaniwski, na prezesa drohobyckiej „Proświty” wybrano ks. Mychajła Baczynskiego. Jego zastępcą został Jać Ołeksowśkyj — chłop z Jasienicy Sielnej, szczery przyjaciel Iwana Franki. Sekretarzem drohobyckiej filii „Proświty” wybrano adwokata Hryhorija Kuziwa. M. Baczynski od razu zabrał się do pracy: porusza na posiedzeniu „Proświty” kwestię otwarcia w Drohobyczu bursy dla wychowania niezamożnych ukraińskich dzieci (otwarto jesienią 1904 roku), budowy w mieście pomnika T. Szewczenki (zamysł zrealizowano dopiero w 1991 roku). Pod koniec 1904 roku na prezesa drohobyckiej „Proświty” wybrano adwokata Jarosława Ołesnyćkiego (1875—1933), M. Baczynski został jego zastępcą. Jarosław Ołesnyćkyj doprowadził do otwarcia czytelni na przedmieściu Zwaryckie w Drohobyczu, we wsi Uniatycze, szkoły muzycznej we wsi Ułyczne. Później J. Ołesnyćkyj był doradcą w rządzie ZURL, jako dyplomata reprezentował rząd URL w Londynie. Po powrocie na Ukrainę mieszkał w Złoczowie, był posłem do polskiego sejmu, występował przeciwko polskim pacyfikacjom na terenie Ukrainy. Wiosną 1910 roku M. Baczynski po raz drugi stanął na czele „Proświty” i przewodniczył jej aż do końca swoich dni. Założył wiele czytelni proświtańskich. W latach 1906—1907 na drohobycczyźnie działały 44 czytelnie. Łącznie było w nich wówczas 2184 członków Towarzystwa; na 44 czytelnie przypadało 4245 książek, 10 sklepów, 10 chórów, 9 kółek dramatycznych, 8 kas, 2 spółdzielnie mleczarskie w Dowhem i Ripczycach oraz 1 spichlerz w Silcu. Trzecim prezesem drohobyckiej „Proświty” był lekarz Wołodymyr Czapelskyj (1882—1956), który próbował także sił w nowelistyce. Podczas I wojny światowej został powołany do wojskowej służby medycznej. Zmarł W. Czapelskyj na emigracji. Od 1916 do 1921 roku w Drohobyczu, gdzie znajdował się największy sąd powiatowy w Cesarstwie Austro-Węgierskim, pracował jako adwokat były redaktor gazety „Diło” i poseł do Sejmu Krajowego Galicji Antin Horbaczewśkyj (1856—1944) — późniejszy działacz ZURL. W okresie drohobyckim był komisarzem powiatowym, organizował nabór ochotników do UHA, a w 1918 roku podjął próbę wznowienia w Drohobyczu pracy „Proświty”. Faktycznie „Proświta” została tutaj odnowiona na początku lat 20. W grudniu 1922 roku W. Czapelskyj, który przejął „Proświtę” po Horbaczewskim, przeprowadził w Towarzystwie zebranie, które rekomendowało na prezesa adwokata Rudolfa Skybińskiego (1886—1966). Stając na czele „Proświty” w 1923 roku, Skybiński wykazał troskę o odbudowę czytelni, o sytuację ekonomiczną „Proświty”, ale próbował wykorzystywać ją w swoich partyjnych interesach. Z jego inicjatywy wiec pamięci I. Franki w Drohobyczu w 1926 roku kończył się śpiewaniem „Międzynarodówki”, a na święcie Franki w Nahujowicach 31 maja 1936 roku komuniści urządzili „czerwono-sztandarową awanturę”. Od 1926 do 1939 roku drohobycką „Proświtą” kierował Stepan Wytwyćkyj (1894—1965), adwokat, działacz państwowy, od 1954 roku — Prezydent URL na uchodźstwie. Jego zastępcą w „Prośvicie” od 1932 roku był ojciec Seweryn Baranyk, bazylianin, którego zamęczyli enkawudziści, a Papież Rzymski Jan Paweł II ogłosił go świętym. Pomimo przeciwdziałania polskich władz okupacyjnych, na drohobycczyźnie w przededniu 1939 roku działało 68 czytelni „Proświty”. Władze polskie czyniły przeszkody, wyszukiwały powody, by zamknąć tę czy inną czytelnię, lecz nie odważyły się zakazać „Proświty”. Inaczej zachowali się moskiewscy okupanci. Jak tylko pojawili się oni w Galicji we wrześniu 1939 roku, Towarzystwo zostało zakazane, a działacze proświtańscy, którzy nie zdążyli wyemigrować lub bezpiecznie się ukryć, trafili do więzień, zostali rozstrzelani. *** Współczesna odrodzona organizacja proświtańska działa od 15 stycznia 1989 roku. Drohobycka „Proświta” przyczyniła się do podniesienia świadomości narodowej, rozwoju ukraińskiej duchowości na Podgórzu Franki: niemało zrobiła dla przywrócenia praw należnych zakazanemu w czasach radzieckich Ukraińskiemu Kościołowi Greckokatolickiemu; przy udziale Towarzystwa w Drohobyczu wzniesiono pomniki Tarasowi Szewczence, Jurijowi Drohobyczowi, przemianowano miejskie place i ulice; zorganizowano dziesiątki wieców, mityngów; uroczyście obchodzono wiele jubileuszy, świąt; przeprowadzono konferencje naukowe; tradycją stały się okresowe „Drohobyckie środy proświtańskie” — ogólnomiejskie wieczory twórcze, poświęcone konkretnemu artyście. Drohobycka filia „Proświty” jest bodaj jedyną na Ukrainie, przy której działa Ludowy Uniwersytet Ukrainoznawstwa. Długi czas działał przy Towarzystwie klub dyskusyjny „Polilog”. Prowadzi drohobycka „Proświta” także znaczącą pracę wydawniczą — początkowo przez swoje wydawnictwo „Beskyd”, teraz — przez firmy wydawnicze „Widrodżennia”, „Koło”. Mają drohobyccy proświcianie także swoją gazetę „Prowisnyk”. Drohobycka miejsko-rejonowa organizacja Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki to potężna ukraińska siła intelektualna, która jednoczy ponad 4000 prośwician. Członkami zbiorowymi Towarzystwa są Ludowa męska kapela chóralna „Beskyd”, Związek Ukrainek Drohobycczyzny. Klastrowe stowarzyszenia proświtańskie funkcjonują w mieście Stebnyk, w byłych centrach rejonowych Medenice, Pidbuż. „Młodą Proświtę” w drohobyckiej filii utworzono 17 lutego 1998 roku. Obecnie „Proświta” ma jeszcze wiele pracy, i każdy świadomy Ukrainiec, jeśli chce zobaczyć Ukrainę naprawdę bogatą i szczęśliwą, powinien wstępować w szeregi tego najstarszego i najsławniejszego ukraińskiego Towarzystwa. Mychajło Szałata. Stryj. Po spotkaniu z czołowymi członkami stryjskiej społeczności
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
W Narodowym Muzeum Sztuki trwa wystawa „Ukraiński portret XVI—XVIII wieku”. Wydarzenie, jeszcze niedostatecznie uświadomione w życiu kulturalnym Ukrainy. O jego ogromnym znaczeniu wypowiada się Halyna Bielikowa — kuratorka wystawy, której udało się zebrać płótna artystyczne, zazwyczaj rozproszone po wszystkich muzeach kraju. Największy wkład do kijowskiej ekspozycji wniosło
ROZDROŻE MYŚLI pani Halyno, wystawa nazywa się „Ukraiński portret XVI—XVIII wieku”... Ale wiadomo, że portret XVI wieku to dzisiaj wielka rzadkość... Ile mamy go tutaj, na tej wystawie? — Mamy stuprocentowe dzieło XVI wieku. To nagrobny portret epitafijny na śmierć Ioana
„Pod terminem
Herberta. Znaleziono go w kościele, we wsi Skole. Ioan Herbert zmarł w 1577 roku. Również w muzeum wystawiono portret polskiego króla Stefana Batorego. Badacze, co prawda, do tej pory wahają się, czy to
„1576. Stefan Batory bronią w świecie chrześcijańskim wsławiony, duchem swoim heroicznym dowiódł, że oprócz królestwa niczego już nie potrzebuje. Wreszcie obietnicami stanów z siedmiogrodzkich wystawa „Ukraiński portret XVI—XVIII wieku” — to wspólna praca muzeów z różnych zakątków Ukrainy. Panie Woznycki, jak wielki jest wkład Lwowskiej Galerii Sztuki? — Po raz pierwszy wernisaż lwowskiego portretu zrobiliśmy w 1965 roku. Od tamtej pory Kijowskie Muzeum Narodowe ponad czterdzieści lat przygotowywało tę wystawę. Aż wreszcie... stało się. Przez burzliwą działalność władzy radzieckiej mamy wielkie straty. Na Ukrainie prawie nie istnieje portret XVII wieku. Nie mówiąc już o XVI. Zachowało się trochę płócien XVIII wieku. Najwyraźniej bez naszych portretów ta wystawa byłaby bardzo uboga. Trzecia część dzieł sztuki pochodzi ze Lwowa. Oczywiście jest coś z Tarnopola, Równego, nawet z Poczajowa... Zbieraliśmy z całej Ukrainy. Ale portrety XVI—XVII wieku — w zasadzie nasze rzeczy, lwowskie... — Macie więcej, bo władzy radzieckiej było mniej... — To prawda, ale potem jak się wzięli... W każdym zamku na Lwowszczyźnie było do 300—400 portretów. Obrabowawszy i zamieniwszy pałace na stajnie, „sowiety” zniszczyły też portrety. To, co zostało, przechowuje się we Lwowskiej Galerii Sztuki oraz w Zamku w Olesku. Mamy około tysiąca lwowskich portretów. Żadne miasto Europy nie ma tyle. Są one napisane naprawdę płótno XVI wieku... Pędzel przypisuje się lwowskiemu artyście Wojciechowi Stefanowskiemu. Ciekawa historia z powstaniem tego portretu. W dokumentach archiwalnych istnieją dane, że Stefan Batory przed koronacją, w drodze do Krakowa, zajeżdżał do Lwowa i był tam trzy dni. Dokumenty odnotowują, że gdzieś miesiąc po tym lwowski Ratusz nabył u Wojciecha Stefanowskiego portret króla. Z czasem, pod koniec XIX wieku, oczom badaczy ukazał się portret, stylistycznie bliski XVI—XVII wiekom. Ciekawy szczegół. Na płótnie artysta napisał słowo „elect”, a to oznacza, że Stefana Batorego namalowano w roli osoby, która dopiero co zamierzałaścin wybrawszy się na obszerne pola Polski, piątego kwietnia wstąpił do Lwowa... Sam król w purpurowym płaszczu i hełmie, przyozdobionym piórami czapli, jechał na trackim koniu. Jego ruska szlachta przez swojego wojewodę, Hieronima Sieniawskiego, pierwsza powitała go na drodze, a potem miasto radosnymi okrzykami. Wśród nich Stefan głosem, pełnym nadzwyczajnej godności, pochlebnie odnotowanej przez obcych pisarzy, wygłosił: „Wkrótce pokażę, czym król, zasłużenie przywołany przez pragnących na tron, różni się od tych królów, których los urodzenia oszukał”. Nie zatrzymał się we Lwowie dłużej niż na trzy dni i pospiesznie wyjechał do Krakowa...” Bartłomiej Zimorowic „Potrójny Lwów czyli Kronika miasta Lwowa”.
w tym regionie i przeważnie przez ukraińskich artystów. Oprócz tego są wspaniałe portrety we Lwowskim Muzeum Historycznym i Drohobyckim Muzeum Krajoznawczym. Właśnie na podstawie tych zbiorów zrobiliśmy wystawę w 1965 roku. — Mówi Pan, że jedna trzecia portretów pochodzi ze lwowskich muzeów, a reszta? Jakie terytorium i warstwę historyczną one obejmują? — Muzeum Kijowskie ma dobry wybór z XVIII i początku XIX wieku. Kilka portretów przywieziono z Czernihowa, Połtawy, Dniepru... We Lwowie kiedyś był problem z ukraińskimi portretami XVI—XVII wieku. Z jakiegoś powodu uważano je za polskie. Dlatego wystawę w 1965 roku nazwaliśmy „Lwowskim portretem”, czyli portretem, który wykonano we Lwowie. Ostatnie badania świadczą, że polscy malarze pracowali we Lwowie bardzo mało. Przeważnie to portrety francuskie, niemieckie, Włosi coś malowali. Polskość argumentowano, wskazując na tych, których malował artysta. A byli to przeważnie ich królowie i magnaci... Głównym zleceniodawcą była szlachta, która zamieszkiwała na terytorium Prawobrzeżnej Ukrainy. Ale my, jako chyba jedyni w Europie, mamy portrety chłopskie z połowy XVIII wieku. Są one przedstawione na tej wystawie. — Widzę w tym dramat... Dlaczego magnaci zamawiają koronację. Dlatego ten portret wywołał duże zainteresowanie. Zdecydowano, że to właśnie ta rzecz, którą stworzył Wojciech Stefanowski w XVI wieku. Ale ostateczny werdykt jeszcze nie zapadł, więc datowanie i autorstwo portretu nadal pozostają pod znakiem zapytania. — A czy zachowały się jeszcze jakieś płótna tego autora? — Bezsprzecznych portretów przypisanych Stefanowskiemu niestety nie ma... — A jak wyjaśnić, że portrety z XVI wieku prawie się nie zachowały? O ile wiem, główne straty dobra kultury poniosły podczas ostatniej wojny... — Nie, to błędne wyobrażenie. Prawdopodobnie portretu z XVI wieku nie było już na początku XX wieku, a nawet pod koniec XIX... Zbyt odległa epoka. Oprócz tego w XVI wieku portret nie był tak rozpowszechniony jak w XVIII. W znacznej mierze był to przedmiot elitarny, zabawka wyższej warstwy społecznej — magnatów i królów. Właśnie dlatego stworzono ich mniej. Później pojawia się portret znacznie liczniejszej szlachty. — W prasie zarzucano Panu, że to wystawa bardziej polskiego niż ukraińskiego portretu... — Przeprowadzenie wyraźnej granicy między portretami narodowymi tamtego okresu jest prawie niemożliwe. Przecież ziemie ukraińskie, białoruskie i litewskie wchodziły w skład jednego państwa — Rzeczypospolitej. Więc nie ma sensu wyszukiwać niepowtarzalnych cech narodowych. Był to jednolity i niepodzielny proces. Oprócz tego bardzo często ci sami artyści obsługiwali zarówno kozacką starszyznę, jak i polskich magnatów. Zresztą artyści byli różnej narodowości. Dlatego lepiej polegać na definicji Danyła Szczerbakiwskiego, która jest lejtmotywem naszej wystawy. Staraliśmy się jej trzymać. I do pewnego stopnia osiągnęliśmy cel. Jest jeszcze jeden ważny aspekt: jak rozumieć i traktować słowo „ukraiński” w nazwie wystawy... Jeśli uznać, że odnosi się ono do szkoły narodowej i artystów, którzy pracowali tylko na terytorium Ukrainy, to nasza wystawa pod tę koncepcję nie podlega. „Ukraiński portret” traktujemy jako zjawisko historyczno-kulturowe. Akumulowało ono nie tylko dzieła naszych twórców, ale także płótna zagranicznych artystów, którzy mieszkali na Ukrainie. — Co, Pana zdaniem, przeważa w ukraińskim portrecie: historyczność czy jakość artystyczna? — Gdybyśmy mówili o pejzażu czy ikonopisie, to tam to pytanie nie stawiałoby się tak ostro. Oczywiście, przede wszystkim chcieliśmy pokazać wartość artystyczną i proces rozwoju ukraińskiego portretu na przestrzeni tych wieków. Mniej interesowało nas, czy to portret króla, czy zwykłego mieszczanina. Ale ponieważ na portrecie przedstawiono wybitną osobę, która jest nośnikiem pewnego czasu, to historyczność jest ważną cechą naszej wystawy... — Proszę opowiedzieć trochę o wpływie baroku na ukraiński portret... — Jego wpływ był taki sam jak na ikonopis i architekturę. Barok to ogólnoeuropejski styl, który został przyjęty i zaadaptowany na Ukrainie. Czyli zsyntetyzowany z narodowym. Przejawia się on zarówno w stylu życia, jak i w stylu myślenia. Jeśli mówić o baroku w europejskim portrecie, to w odróżnieniu od klasycyzmu zauważymy nie surowość, a malarską zmysłowość, dynamizm i swobodę. Zamiast symetrii — asymetria. Ukraiński barok to połączenie wszystkiego tego, co wymieniłam, z ukraińską ludową sztuką dekoracyjną i cechami ikonopisu. — Czy łączą się w ukraińskim portrecie psychologizm i archaiczność? — To zależało od kunsztu artysty. Wśród portretów na naszej wystawie spotykają się psychologicznie wyraziste wizerunki. Na przykład mamy portrety Semena i Paraski Sułymów. Artysta był utalentowany i zdołał wspaniale oddać charakter bohaterów. Znowuż, wszystko zależy od tego, jak traktować pojęcie psychologizmu w malarstwie. Jako zjawisko artystyczne psychologizm powstał na początku XX wieku. Mistrzowie portretu XVI—XVIII wieku nie stawiali przed sobą celu przeniknięcia w świat człowieka, nie było im to potrzebne. Epoka wymagała pokazania człowieka z reprezentatywnego punktu widzenia. Jaka jest jego rola w społeczeństwie, jaki szczebel hierarchicznej drabiny zajmuje... Stąd pompatyczny anturaż, żeby było zrozumiałe na pierwszy rzut oka: oto hetman, oto pułkownik, a oto król... Psychologizm nie był na czasie... — Ale podobieństwo portretowe musiało być? — Obowiązkowo. Zwłaszcza w portrecie, który jest bliższy szlacheckiemu. Tam było to podkreślanym wymogiem. Nawet jeśli człowiek był nieładny, to artysta musiał nie idealizować, a wręcz przeciwnie, namalować wszystkie niekorzystne rysy twarzy i postury. W większości tak zwanych „sarmackich” portretów było to bardzo ważne. — A ich postawa, gesty... Czy to wszystko też danina czasom? — Właśnie te pozy i właśnie te kompozycje odsyłają nas do sztuki europejskiej. Schemat kompozycyjny został zapożyczony. I chociaż w pewnym stopniu zaadaptowano go do miejscowych wymogów, przez długi czas taka kompozycja utrzymywała się jako szablon. Jeśli na Ukrainie w XVI wieku zaczęto malować tak zwane portrety w pełnej postaci, które w tamtym czasie były rozpowszechnione w Europie, to w XVII i XVIII wieku na naszych terenach nadal używano tej samej pozy i gestów. Choć, powtórzę, wszystko zależało od indywidualności mistrza. Czasami pojawiały się arcydzieła, całkowicie odmienne od kompozycyjnego szablonu...
Sieńkowicz Fedir, portret Iwana Daniłowicza. 1620 r., zamek w Olesku rozumiemy trzy grupy tego rodzaju dzieł artystycznych: 1) portrety, które na terytorium etnograficznej Ukrainy tworzyli jej rodacy, 2) portrety, które ukraińscy mistrzowie tworzyli na obcych ziemiach, 3) portrety Ukraińców, które tworzyli mistrzowie-cudzoziemcy. Tylko takie zwyczajne u wszystkich narodów postawienie pytania da możliwość chociażby w przyszłości wyjaśnić drogi rozwoju w sztuce portretowej na Ukrainie, określić ten grunt, na którym ten portret wyrósł, jak i wykazać charakter wpływów artystycznych, które się na nim odbiły”. Danyło Szczerbakiwski, 1925 rok.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
modlono się do niego i o nim wspominano. Na dzień dzisiejszy zachowało się 14 portretów Mikołaja Potockiego. Na wystawie jest on przedstawiony płótnem z klasztoru w Poczajowie. — Czy nie myśleli Państwo o zebraniu ukraińskiego portretu z całego świata? — Ukraińskiego portretu do XVIII wieku prawie nigdzie nie ma. Coś niecoś jest w Polsce. Tam jest wspaniała kolekcja w Muzeum Krakowskim, do dziesięciu kobiecych portretów pełnopostaciowych. Jest wizerunek Mazepiny — matki hetmana Mazepy, jest Wyhowska. Obecnie na szczeblu ministerstw kultury prowadzimy negocjacje, aby wypożyczać sobie nawzajem dobra kultury. Tak zwane depozyty na dziesięć i więcej lat. Oba państwa przestały rozmawiać językiem ultimatum! W Rosji również jest ze trzydzieści ukraińskich portretów, w szczególności w Muzeum Historycznym w Moskwie. Kilka portretów może być w Sztokholmie... — Proszę powiedzieć, na ile wiarygodne jest twierdzenie, że Rembrandt malował Krzywonosa? Przynajmniej ten fakt często wspomina się w literaturze historyczno-artystycznej... — Tak, jest portret Rembrandta, który nazywa się „Lisowczyk”, czyli po polsku — „najemnik”. Wtedy Krzywonos był w rejestrze wojska kozackiego Rzeczypospolitej. Wielu uczonych zgadza się z opinią, że na tym obrazie przedstawiono właśnie Krzywonosa. Obecnie natknęliśmy się na bardzo interesującą kolekcję. Są to portrety kozackie, które widzieliśmy tylko na fotografiach. Oryginały znajdują się na terytorium byłej Jugosławii. Swego czasu wywieziono je z Konstantynopola. Po fotografiach trudno określić, kto je malował. Ljanicki Ołeksandr (?) Portret trumienny Anastazji Krasowskiej ok. 1714 r. w nim przechowywana jest drewniana rzeźba. Przyjechaliśmy. Patrzymy, a pośrodku podwórza leży już sterta... Rozczłonkowane figury... Oto noga drewniana, ręka, głowa... Jacyś studenci na podwórzu piłują z tego drewno na opał... Trzynaście starodawnych rzeźb zniszczyli. Pięć zdążyliśmy uratować. W pobliżu klasztoru była szkoła zawodowa, to oni dla niej to drewno przygotowywali. — Żyły sobie sowiety... Już w latach dziewięćdziesiątych pokazywałam przedstawicielowi UNESCO te uratowane rzeczy. Zapytał mnie, na ile wyceniłabym jedną z nich. „No, dwieście tysięcy dolarów...” On tylko uśmiechnął się na to. Na aukcji w Londynie, mówi, cena wywoławcza jednej rzeźby nie byłaby mniejsza niż pięć milionów dolarów... z jednak w nich nigdy nie zapominają o pobożności portretowanego i prawie zawsze obok jest krucyfiks lub ikona. Analogiczny wygląd mają także portrety ukraińskiego duchowieństwa. W większości obliczone na wnętrza cerkwi, mają wspólne cechy z podobnymi do nich monumentalnymi malowidłami. Można twierdzić, że w świecie prawosławnym tylko na Ukrainie portret konkretnych osób historycznych zajmuje tak znaczące miejsce w ikonie. Jednocześnie nasz portret jest także bodaj najbardziej demokratycznym: obok hetmanów, starszyzny kozackiej jest wielu mieszczan i zwykłych chłopów. W krótkim przeglądzie trudno nakreślić wszystkie nurty i kierunki artystyczne lub odnotować poszczególne osobowości twórcze, których imiona dotarły do nas. Jednak warto wymienić jeszcze jedną charakterystyczną cechę. Pomimo historycznego losu Ukrainy, której terytorium przez wieki znajdowało się w granicach różnych imperiów, jej kultura artystyczna wypracowała swój narodowy język. Przecinał on granice etniczne i wzajemnie się wzbogacał. Nie na darmo Ukraińcy W. Borowykowski i D. Łewycki rozsławili sztukę rosyjską, choć obaj zdobyli wykształcenie w Ojczyźnie. „Ukraiński portret XVI—XVIII wieku” przede wszystkim świadczy o wysokim poziomie duchowym naszej kultury, właściwie takie wystawy kształtują świadomość narodową społeczeństwa obywatelskiego. W Polsce analogiczna wystawa polskiego portretu poprzedzała organizację „Solidarność”. z Ł. S. MILIAJEWA, historyk sztuki, akademik AMU
Машинний переклад
O ukraińskim portrecie interesowała się i rozmyślała Ulana HLIBCZUK. Portret wieśniaka z kosturem. 1760 r. Obecnie znajdują się one w niewielkim zamku w Chorwacji. — Dobry powód, by odbyć podróż na Bałkany... A wróćmy do wystawy. Proszę powiedzieć, co to oznaczało, kiedy osobę świecką wpisywano w ikonę? — Ukraiński portret jest ściśle związany z portretem starorzymskim. To dziwne, bo żaden kraj na świecie nie ma takich analogii. W Rzymie portretowi nadawano znaczenie sakralne. Malowano zmarłych i tworzono takie święte kąciki, gdzie znajdowały się portrety bliskich sercu nieboszczyków: ojca, babci, dziadka... Na pogrzebie niesiono chorągiew z portretem. We Lwowie również jest taka chorągiew z portretem zmarłego. Obecnie znajduje się ona na wystawie w Kijowie. A są jeszcze portrety trumienne. We Lwowie jest ich ponad dwadzieścia. Taki portret malowano na blasze i przybijano do trumny. Gdyby chowano w ziemi, to nic by nie zostało. Ale chowano w kryptach. Kiedy Austriacy przybyli do Lwowa, to na rozkaz cesarza zaczęto te groby wynosić. Mówiono, że to antysanitarne. Lwowianie wynieśli trumny i poodrywali portrety. A były jeszcze wizerunki epitafijne. Współczesnym językiem — to tablice pamiątkowe, na których opisywano zasługi nieboszczyka. Na lwowskim portrecie epitafijnym mógł być przedstawiony zmarły ze swoim świętym patronem, na przykład świętym Mikołajem lub innym świętym... Pan zapewne te portrety ma na myśli... — Panie Woźnicki, uratował Pan mnóstwo dzieł, ale też niejednokrotnie stykał się Pan z aktami wandalizmu. Co najbardziej zapadło Panu w pamięć? — Czegoś związanego z portretem od razu nie przypomnę sobie... Chyba że z rzeźbą. To było w latach sześćdziesiątych... Do mnie dotarła informacja, że w jednym z klasztorów na Lwowszczy-
Машинний переклад
Ukraiński portret to swoiste zjawisko w światowej sztuce, a wystawa prezentuje jego niuanse: różne wady portretu, zależne od jego funkcjonalnego przeznaczenia, oraz różne style, które dominowały w kulturze artystycznej na przestrzeni kilku stuleci. Wystawa odzwierciedla także to, jak portret wcielano w różnych dziedzinach sztuki: w malarstwie, grafice i ikonie. Ma ona wielkie znaczenie artystyczne i historyczne: przed widzem wyłaniają się wizerunki królów, hetmanów, magnatów, szlachciców, duchowieństwa, mieszczan, a nawet chłopstwa. Zwiedzający czuje się otoczony postaciami historycznymi. Tymi, które wiele wysiłku włożyły na ołtarz sławy Ukrainy, i tymi, które były jej wrogami. Chyba nigdzie tak nie czuć pulsu historycznej przeszłości, jak wśród tych portretów. Pierwsze kroki sztuki świeckiej na Ukrainie zostały poczynione właśnie poprzez portret na przełomie XVI—XVIII wieku. Zachowały się jedynie pojedyncze zabytki z tego czasu na Zachodniej Ukrainie, we Lwowie, ale dają one możliwość odczucia, jak aktywnie artyści zaczęli pracować w nowym dla nich kierunku sztuki i jak wielki był popyt na portret. Od razu uformowały się różne rodzaje tego gatunku malarstwa. Na wystawie widz śledzi, jak wypracowywano pewne kanony każdego rodzaju i jak bardzo stawały się one ustalone. Ukraińskie malarstwo chciwie chłonęło kulturę renesansową Europy Zachodniej, kiedy ta, na przełomie wieków, już zaczęła chylić się ku upadkowi. Bezpośrednimi wzorami były portrety polskie, które z kolei orientowały się na pewne zachodnioeuropejskie schematy kompozycyjne. Wczesne portrety odzwierciedlają niektóre karty życia naszych przodków z ich szczególnym kultem zmarłego. Odbił się on w różnych pod względem kompozycji portretach epitafijnych oraz w portretach trumiennych, które są związane z uroczystym obrzędem pogrzebowym „Pompa funebris”. Jeśli te pierwsze przedstawiały zmarłego na kolanach przed Ukrzyżowaniem, to portrety trumienne podczas pogrzebu znajdowały się w nogach nieboszczyka, a tekstowa epitafia — w głowach. To, że portrety te mocowano bezpośrednio na trumnie, tłumaczy niezwykły kształt blachy, na której były malowane. Nieboszczyk, gdy jego zamknięta trumna stała w cerkwi, jakby jednocześnie przebywał w dwóch wymiarach — zaświatowym i jeszcze realnym. Dlatego portret nagrobny musiał być realistyczny, podobny do portretowanego, z wyraźnie zaznaczonymi indywidualnymi cechami. Pompatyczny rytuał pogrzebowy nabrał w polskiej magnaterii i szlachcie do pewnego stopnia teatralności. Z czasem został częściowo zapożyczony przez członków słynnego lwowskiego Uspieńskiego bractwa stauropigialnego oraz ukraińskich mieszczan. Na wystawie przed widzem staje cała galeria tych aktywnych ludzi, młodych i starych, którzy tak wiele zrobili, aby w trudnych czasach zniewolenia przez Rzeczpospolitą bronić godności Ukraińca oraz jego prawa do wyznania prawosławnego. Założyli szkołę, drukarnię. Wśród nich był także najzamożniejszy lwowianin, Grek z pochodzenia, kupiec Konstanty Korniakt. Upiększył on Lwów renesansowymi budowlami — dzwonnicą Lwowskiego Uspieńskiego bractwa i swoim palazzo. Reprezentuje go epitafium na chorągwi oraz wykonane później imponujące portrety członków rodziny. Wizerunek inteligenta tamtych czasów został ucieleśniony w portrecie J. Herburta, który zachwyca swoją doskonałością: to zarówno powściągliwy lakonizm środków wyrazu artystycznego, w których wielką rolę odgrywa sylwetka, jak i harmonia barw, przypominająca najlepsze wzory niemieckiego malarstwa czasów północnego Odrodzenia. Do naszych czasów nie dotrwały kijowskie portrety z pierwszej połowy XVII wieku. Ale istniały one i wiemy o tym ze świadectw podróżnika-archidiakona Pawła z Aleppo, syna patriarchy antiocheńskiego Makarego, który podróżował wraz z ojcem przez Ukrainę do Moskwy. Swoje wrażenia notował w dzienniku, gdzie zaznaczył, że w Kijowie „kozaccy malarze zapożyczyli piękno malowania twarzy od frankońskich i lackich artystów... Posiadają oni niedościgniony kunszt w przedstawianiu ludzkich twarzy z doskonałym podobieństwem”. Jedynym wizerunkiem, który potwierdza słowa archidiakona, jest fresk, portret Piotra Mohyły w cerkwi Spasa na Berestowie. Jak to nie dziwne, ale kanon portretu reprezentacyjnego, który ukształtował się w XVII wieku, pozostał także w XVIII wieku, do pewnego stopnia stając się anachronizmem. Jednak upływ czasu wpływał także na styl: na Ukrainie zapanował barok z jego uroczystością i dążeniem do dekoracyjności. Wlał nowe wino w stare bukłaki. Portrety przekształciły się we wzorzyste dywany, w których status społeczny portretowanego podkreślano ornamentacyjnym bogactwem stroju, oznakami władzy (pernacz, buława, herb), a w najmniejszym stopniu charakterystyką psychologiczną. Szczególnie portrety starszyzny kozackiej nabierają estetycznej samowystarczalności i piękna. Pro-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
nie przyjęły się w języku, zamiast szeroko znanych odpowiedników: biegun, membrana, wahadło, cylinder, gwiazdozbiór, pojemność, objętość, równik, ekwiwalent, soczewka; germanizmami: rura (rura) i innymi; obcojęzycznymi, głównie angielskimi terminami, co jest szczególnie zauważalne w sferze techniki obliczeniowej, społeczno-politycznej, bankowej, finansowej: abandon, outright, barter (wymiana towarowa), biznesmen (przedsiębiorca), bond, briefing, demarketing, factoring, stockbroker, bit, implementacja (wdrożenie), piplometria (badanie opinii) itp. Te tendencje nie sprzyjają normalizacji i rozwojowi ukraińskiej terminologii naukowej. Nawet ci, którzy stali u źródeł funkcjonalnej rozbudowy języka naukowego, rozumieli tworzenie systemów terminologicznych jako kontynuację procesu językowego, który ma tysiącletnią historię, orientując tworzenie terminów na źródła narodowe, nie ignorując przy tym praktyki terminologicznej innych narodów. Tworząc słowniki, trzeba wykorzystywać najlepsze doświadczenia krajowej i światowej leksykografii. Możemy z pewnością powiedzieć, że system terminologiczny języka ukraińskiego jest potężną bazą lingwistyczną, zdolną zaspokoić wszystkie sfery działalności naukowo-zawodowej. Pomimo tytanicznej pracy terminologów, w wydanych słownikach czasami obserwuje się niesystematyczny dobór terminów, brak wyraźnie określonych granic odpowiednich systemów terminologicznych, naruszenie norm obowiązującej pisowni, co tłumaczy się brakiem jednolitej podstawy metodologicznej tworzenia słowników. L. SYMONENKO, wiodący pracownik naukowy Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy gotowych im podobnych. Niektóre z przytoczonych w „Słowniku” słów teraz mało kto pamięta. Na przykład wanda — wiersza z wiklinowej witki. Albo smyha — lipowe łyko późnego zdzierania (na Rówieńszczyźnie jest miasteczko Smyha). Część zapożyczonych lub kalkowanych z innych języków terminów ukraińskiego leśnictwa można uznać za żargon zawodowy (rębnia czyszcząca, powierzchnia próbna, widełki miernicze, samochód do przewozu drewna itp.), w odniesieniu do wielu innych trzeba się określić zgodnie z semantyką i tradycjami języka ukraińskiego. Tak, za synonimy uważa się słowa chwoja (igliwie) i szpyłky (igły), ale w słowniku języka ukraińskiego przykłady użycia słowa chwoja pochodzą ze źródeł z końca XX wieku, słowa szpyłky — ze źródeł dawniejszych. Drzewa szpilkowe brzmi, wydaje się, lepiej niż drzewa iglaste. A ściółka leśna — warstwa szczątków roślinnych pokrywająca ziemię w lesie — lepiej niż podściółka leśna. Rosyjskiemu „wależnik” najbardziej precyzyjnym odpowiednikiem może być łamanina leśna, „gorelniku” — nie horilnyk, a zharyszcze, zharec, zhar. Precyzja, jednoznaczność terminu to precyzja myśli, precyzja naukowych uogólnień i rekomendacji, rozwiązań zawodowych, programów państwowych. Właśnie dlatego potrzebna jest ekspertyza terminów, ich unifikacja i standaryzacja. Jeśli chodzi o leśnictwo, to tę funkcję mogłaby pełnić Komisja Terminologiczna przy Państwowym Komitecie Leśnictwa Ukrainy lub przy Leśnej Akademii Nauk Ukrainy. Stworzenie takiej komisji to potrzeba czasu. Wołodymyr BONDARENKO, profesor Ukraińskiego Państwowego Uniwersytetu Leśno-Technicznego, członek NSPU, członek WUT „Proświta”, m. Lwów
Машинний переклад
TERMINOLOGIA Ukraiński język naukowy sięga głębi wieków, co potwierdzają zarówno wzorce języka aktowego, jak i badania teoretyczne w dziedzinie kształtowania poszczególnych systemów terminologicznych. Za owocny etap w rozwoju ukraińskiej terminologii naukowej badacze uważają lata 20. i początek lat 30. XX wieku, kiedy to przywrócono ukraińską państwowość i rozszerzono funkcje społeczne języka ukraińskiego. Skłoniło to do celowej pracy, która była logiczną kontynuacją działań terminologicznych naukowców, techników, lingwistów i pisarzy w poprzednich dziesięcioleciach. Wielką rolę w tym procesie odegrał utworzony w 1921 roku Instytut Ukraińskiego Języka Naukowego. Oskarżenia ukraińskich filologów o narodnictwo i nacjonalizm przerwały pracę na niwie terminologicznej na długie lata. Jej odrodzenie wiąże się z utworzeniem w 1957 roku przez Prezydium Akademii Nauk Ukrainy Komisji Słownikowej, która miała wypracować zasady tworzenia słowników terminologicznych. Głównymi zadaniami współczesnego terminoznawstwa jest systematyzacja i porządkowanie istniejącej terminologii naukowej z usuwaniem z niej słów-potworków, odradzanie poszczególnych zapomnianych lub „represjonowanych” terminów, tworzenie słowników branżowych, podręczników w języku ukraińskim, pomocy naukowych, informatorów, kodeksów oraz państwowych standardów dotyczących terminów i definicji. Zważywszy na to, że terminologia naukowa jest wskaźnikiem rozwoju naukowego, społeczno-ekonomicznego i kulturowego państwa, zainteresowanie problematyką terminologii ze strony specjalistów branżowych i lingwistów stale rośnie. INTERPRETACJA Już Sokrates (V w. p.n.e.) zauważał, że dokładne definiowanie pojęć jest najważniejszym warunkiem prawdziwej wiedzy. Powiedzmy, szereg synonimiczny rozpoczynający się słowem las liczy ponad dwa tuziny słów. Słownik epitetów języka ukraińskiego (1998) do słowa las podaje 147 epitetów, ale zaznacza, że istnieją też inne. Prawie 100 specjalnych określeń lasu zawiera Państwowy standard terminów leśnictwa (1996). Leśnictwo, bartnictwo, myślistwo (w terenach leśnych) to od dawna tradycyjne i prestiżowe zajęcie Ukraińców. Zgodnie z tym kształtowała się oryginalna terminologia fachowa. Niestety, kolonialne położenie Ukrainy i przebywanie jej regionów w składzie różnych państw przerwało proces utrwalania tej terminologii i doprowadziło do istotnych strat. Na terytorium etnicznym Ukraińców rozpowszechniły się zapożyczenia, kalki i sztuczne konstrukcje językowe. Przy czym nie tylko w życiu leśnym, ale także w literaturze naukowej i dydaktycznej. Zapożyczone terminy specjaliści czasem tłumaczyli na język ukraiński, ale nie zawsze znajdowali dla nich dokładne i wyczerpujące odpowiedniki. Nawet termin las jest niejednoznaczny: oznacza las jako taki, a zarazem ścięte drzewa, drewno (lesowoz — samochód do przewozu kłód). Inne przykłady: wyrąb — zarówno proces wycinania lasu, jak i działka, gdzie las się wycina; wschody — zamiast pędów; leśnik (lisowod) — w znaczeniu leśniczy; drzewostan (derewostij) — jako synonim drzewostanu; plantacje nasienne — zamiast nasiennych. Nawiasem mówiąc, niedokładnym i nieodpowiadającym sformułowanej w 1992 roku w Rio de Janeiro przez głowy 179 państw koncepcji uzgodnienia potrzeb społeczeństwa z możliwościami przyrody (istniejącymi zasobami naturalnymi) okazał się termin trwały rozwój. Wszakże grunt logicznych wywodów często okazuje się chwiejny, a rozwój wydarzeń — pozbawiony realnej podstawy i logiki. Dla przykładu można wspomnieć jeszcze termin „ekologia” z jego wariantami „ekologia duszy”, „ekologia kultury”, a nawet „ekologia przyrody”. Niedokładne jest także wyrażenie „fundusz przyrodniczo-zapobiegawczy” (antonimy: przyrodniczy — nieprzyrodniczy, sztuczny), należałoby użyć „fundusz ochrony przyrody”. Niektóre terminy powstały w wyniku nieporozumienia. Powiedzmy, dary lasu — to żadne dary, a danina, którą ludzie pobierają z lasu. Do Słownika języka ukraińskiego trafiło słowo smowzyk z zaznaczeniem, że to Podwyższone zainteresowanie naukowców problemami terminologii jest uwarunkowane praktyczną potrzebą — zapewnienia wszystkim dziedzinom życia społecznego i kulturalnego skodyfikowanej terminologii narodowej. Skutkiem współpracy naukowców z różnych dziedzin wiedzy jest wydanie w latach niepodległości Ukrainy około 600 słowników branżowych różnego typu i przeznaczenia. Wydane słowniki umownie można podzielić na kilka typów. Według orientacji: ogólnonaukowe, wielobranżowe (uniwersalne), branżowe, wąskobranżowe; według liczby zaangażowanych języków: jedno-, dwu-, trzy- i wielojęzyczne; według przeznaczenia: dydaktyczne, informacyjne, pomocnicze, przeważnie objaśniające, które mają czysto praktyczne zastosowanie. Do wydawnictw tego typu należą słowniki-informatory, słowniki encyklopedyczne i encyklopedie branżowe, w których rejestr określają jasne kategorie znaczeniowe i gramatyczne. W ostatnich latach na Ukrainie ukazało się około 250 słowników typu encyklopedyczno-informacyjnego. Wśród słowników wielobranżowych, z reguły przekładowych, które obejmują terminologię wielu dziedzin wiedzy, wyróżnia się pełnią materiału leksykalnego (około 160 tys. terminów) „Wielki słownik rosyjsko-ukraiński politechniczny” pod red. O. Je. Błahowieszczeńskiego (Kijów, 2002). Zapisano w nim terminy z głównych dziedzin nauki i techniki: techniki komputerowej, radioelektroniki, elektroniki kwantowej, fizyki jądrowej itp. Warty uwagi jest „Słownik rosyjsko-ukraiński. Politechniczny” W. S. Pidlypenskiego i W. M. Petrenki, który rejestruje ponad 40 tys. terminów z różnych branż. Specjaliści narzekali na brak słowników dwujęzycznych z bazową ukraińską. Tę lukę wypełnia, po raz pierwszy w historii ukraińskiej terminografii, stworzony przez terminologów Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy „Słownik ukraińsko-rosyjski terminologii naukowej”, w którym zapisano ponad 100 tys. terminów i połączeń terminologicznych. Jest to normatywny dwujęzyczny słownik przekładowy współczesnej terminologii naukowej, obejmujący terminologię ogólnonaukową i szeroko stosowaną terminologię z różnych branż, zapisaną we współczesnych słownikach encyklopedycznych, ogólnojęzykowych objaśniających i przekładowych, państwowych standardach dotyczących terminów i definicji, w literaturze naukowej, popularnonaukowej, dydaktycznej oraz informacyjno-referatowej. materiału słowniki są niejednorodne. Wiele z nich wydaje się na wewnętrzne potrzeby instytucji, placówek oświatowych, w szczególności: „Słownik rosyjsko-ukraiński i ukraińsko-rosyjski. Dla wykładowców i pracowników katedry informatyki”, „Słownik bankiera”, „Słownik rosyjsko-ukraiński podstawowych terminów w dziedzinie budownictwa”. Łącznie podobnych słowników jest ponad 20. Niestety, nie wszystkie wydane prace leksykograficzne można nazwać słownikami, zarówno pod względem objętości, jak i charakteru opracowania materiału leksykalnego. Przy tworzeniu często ignoruje się prawidłowości rozwoju nie tylko języka, ale i odpowiedniej dziedziny wiedzy, nie mówiąc już o kanonach leksykograficznych: doborze rejestru, wi-
Машинний переклад
Ten słownik zawiera maksimum informacji o współczesnym stanie narodowych systemów terminologicznych, o ekwiwalentnych formach oddawania tego samego pojęcia w języku ukraińskim i rosyjskim. Utrwalono ustalone jednostki leksykalne, formy gramatyczne i warianty terminu, które odpowiadają wymogom współczesnej pisowni. Terminologia naukowa nie jest systemem niezmiennym — żyje ona, przystosowuje się do potrzeb społeczeństwa. Tworzy się ona życiem w trakcie duchowego rozwoju społeczeństwa. Wielka rola w jej zachowaniu przypada słownikom, dlatego słownik to nieustanny obieg nabytych i utraconych słów. Pod względem objętości reprezentowane-zdjęcie Łesi Tkacz nazwa ptaka. Takiej nazwy w rzeczywistości nie ma, jest kowalik. Ale rosyjskojęzyczny profesor z Kijowa M. Wojinstwenśkyj w latach 40. ubiegłego wieku ludowej nazwy ptaka nie dosłyszał i w książce „Pożyteczne ptaki Ukrainy” (1950) podał nonsens.odzwierciedlenie w słowniku relacji leksykalno-semantycznych w systemach terminologicznych (czyli synonimii, homonimii, polisemii), zasady i metody przekazywania znaczeń terminów języka wyjściowego w języku przekładu, charakterystykę gramatyczną i stylistyczną terminów, cechy akcentologiczne itp. Realizowane są różne podejścia do tworzenia słowników, na przykład: bezwarunkowe przywracanie terminologii lat 20.—30., skierowane na zastąpienie ustalonych terminów, wspólnych z językiem rosyjskim, terminami zapożyczonymi z innych języków, w szczególności polonizmami: bigun, bołona, wahadło, walec, gwiazdomierz, pojemność, równik, równoważnik, soczewka, które
Машинний переклад
W wielkiej (588 stron) starannie ilustrowanej książce „Opyt lesowodstwiennogo tierminologiczeskogo słowaria” (opracował Petro Werecha, Petersburg, 1898) objaśniane są słowa z języka ukraińskiego: sokyra (siekiera), hajok (gaj), wersza (wiersza), majdan (plac), ceber (ceber), ba-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Jednocześnie autorskie nastawienie na to, co wysokie i piękne, czasami zawodzi; na stronach „Mistrza okrętu” czytamy również takie słowa: „Kocham ludzkie ręce. Wydają mi się żywymi dodatkami do ludzkiego rozumu. Najbardziej podobają mi się ręce twórców…” i t. d. — piętnaście wersów banalnego sławienia (którego nie sposób porównać, powiedzmy, z błyskotliwą słowną pantomimą o rękach karciarza w opowiadaniu S. Zweiga „24 godziny z życia kobiety”). Dla Janowskiego to przypadek, ale jednocześnie — wzorzec dla estetycznych analfabetów, którzy wkrótce ogłoszą i w milionowych nakładach będą utwierdzać „socrealizm”, wysławiając mdłymi głosami ręce chirurga czy dojarki; o karciarzach, oczywiście, mowy nie będzie. Z pewnymi skrótami; z przedmową o tym, pod jakim imieniem Janowski przedstawia siebie, pod jakim — Dowżenkę, i kim była naprawdę balerina Tajach, „Mistrz okrę-
Машинний переклад
Tworzenie dla siebie praw to nieprzyjemna rzecz. Dobrze było Mojżeszowi otrzymać je na górze. Jurij Janowski, „Mistrz okrętu” (1928) Urodzili się na przełomie XIX i XX wieku, dwa tuziny ukraińskich chłopców, których literacki bóg dostrzegł w pieluchach i pochylił się, by pocałować w czoło. Żyli, kochali, pisali i cierpieli. Nieczęsto, ale zdarzały im się chwile niezmąconego, kryształowego szczęścia. Oto jedna z nich: Jurij Janowski wyszedł do ukłonów po premierowym spektaklu w Kijowskim Teatrze im. Łesi Ukrainki. Widzę, że jest wysoki, nawet tyczkowaty i całkiem siwy; według teatralnych kanonów mógłby pretendować do emploi „szlachetnego ojca”, ale trzyma się nieco niepewnie i śpieszy się, by schować za kulisy. Spektakl nie wywarł na mnie wielkiego wrażenia, ale mniejsza z tym — oto on, SAM Janowski, a ja klaszczę razem ze wszystkimi, czekając, że jeszcze raz wyjdzie do rampy. Pisarzowi zostało do życia kilka dni. KARNAWAŁ To ciekawa, ale osobna historia, jak młody Janowski — bez wykształcenia, bez żadnego doświadczenia w tej dziedzinie — stał się jednym z głównych kierowników Odeskiej Fabryki Filmowej, faktycznie jedynego przez kilka lat centrum kina na Ukrainie. Pracował dużo, wesoło, gorączkowo, czasem szaleńczo; trudno w to uwierzyć, ale zdarzało się, że uczył, jak trzeba kręcić kino, młodego artystę o nazwisku Ołeksandr Dowżenko. Janowski czyta i poprawia scenariusze, projektuje nowe. Razem z innym reżyserem kręci film „Hamburg”. Jeździ szukać plenerów do zdjęć „Mykoły Dżeri”. Do „Spartakusa” dobiera statystów w tłumie rybaków z Łuzaniwki, barwnych łotrzyków z Peresypu, brodatych dziadów z Mołdawanki, „byłych” dam z Francuskiego Bulwaru i podejrzanych piękności z Placu Greckiego. Wszyscy oni gestykulują i mówią, ale kino, dzięki Bogu, jest nieme. Przeglądając świeże kadry, Janowski widzi ekstrakt tego, co kilka godzin temu było życiem, a teraz staje się (lub nie staje) sztuką. Obiektyw kamery filmowej czasem drażni, a czasem dziwi osobliwościami swojego postrzegania świata, jednocześnie drobiazgowo-obiektywnego i kadrowo-poetyckiego. Powstaje uczucie, że życie to to, co na taśmie, a wszystko poza nią to szkic, rysunek techniczny, brudnopis. Powstaje uczucie, że właśnie tak on, Janowski, postrzegał świat zawsze, że tak będzie go przedstawiał i dalej, posługując się nie taśmą filmową, a papierem. Ma w dorobku dwie książeczki opowiadań, a w głowie dojrzewa powieść. W 1927 roku ucieka do Charkowa, by pisać, w 1928 ukazuje się drukiem „Mistrz okrętu”. Janowski pisał nie o Odessie, a o Mieście; primadonna, wokół której rozwija się intryga, nazywała się wymyślonym imieniem Tajach, była zrobiona z księżycowego światła; wszyscy inni bohaterowie mieli nie imiona, a hasła i potrafili poruszać się po orbitach swojej miłości, nie konsumując niczego materialnego. Wszakże na jednej stronie pisała się bajka, a na drugiej — powieść, nasycona realnymi, ba — czasem naturalistycznymi cechami prozy obyczajowej. Oczy autora patrzyły na świat jak dwa obiektywy. Otwierając książkę na chybił trafił, możemy natrafić i na diamenty, i na perły wątpliwego gatunku. Kiedy Janowski pisze: „Klasztor był biedny i żyli w nim sami dziadowie”, to wcale nie to samo, co „żyli w nim starzy mnisi”; ci „dziadowie” charakteryzują wszystko, co dzieje się w świętej siedzibie — od refektarza po ikonostas. Nie dziwmy się — jeszcze w pierwszej książce („Mamutowe kły”, 1925) czytamy: „Wiatr dmuchał w las jak w wielką waltornię”; „mgły wypaliły niemało machorki”; „zamyśleni pluli na niebo, które płynęło w wodzie”; „step szeroki jak klosz”. [...] może i dziś mieć czytelnika. Przede wszystkim wśród kobiet (jeśli chodzi o fabułę) i wśród tych, którzy chcą wiedzieć, czym była i czym mogłaby stać się literatura tamtej epoki. Szczerze mówię, że nostalgicznie za nią tęsknię, chociaż zaczęła umierać właśnie wtedy, kiedy się urodziłem. HISTORIA POPIELNICZKI Szczytem twórczej (i życiowej) kariery Janowskiego stali się „Jeźdźcy” (1935). Już na pierwszych dwóch stronach tego utworu odzwierciedlono i jego istotę, i kontekst polityczny, w którym został napisany i ujrzał światło dzienne. „Szalały szable, konie biegały bez jeźdźców, a Połowcy nie poznawali jeden drugiego, a z nieba paliło słońce, a gęganie bojowników przypominało jarmark, a kurz powstawał jak za stadem, oto i rozbiegli się wszyscy po stepie, i Owerko zwyciężył. [...] I do Owerka przyprowadzili Andrija. „Oficer? Tfu, tfu, to ty, bracie?” [...] „Petlurowskie ścierwo, — powiedział Andrij, — matkę-Rosję sprzedajesz Galicjanom! [...] Przeklinam cię moim ruskim sercem, imieniem wielkiej Rosji-matki, od Warszawy do Japonii, od Białego morza do Czarnego, przeklinam imieniem brata. [...] „To rąbać go, kozactwo!” krzyknął Owerko, i zachwiał się Andrij, i zaryczeli zwycięzcy, i stały nieruchomo wieże stepowego nieba. [...] A nad brzegiem morza przechadza się stary Połowiec, wypatruje wiatru czy fali...” Nie chciałbym skomplikowanej bajki sprowadzać do prostej moralności, ale cóż począć? Wiele takiego usłyszeliśmy w trakcie niedawnej kampanii wyborczej (i jeszcze wiele usłyszymy, kiedy rozpocznie się nowa). „Jedyną” i „niepodzielną” broni ukraiński pisarz, i broni w języku ukraińskim, a „ruskie serce” brata Andrija w przekładach skazane jest stać się „rosyjskim”. „Jeźdźcy” — to nie powieść (jak błędnie uważał Janowski), a rewolucyjna saga, heroiczna ballada, w poszczególnych fragmentach nawet biblijna przypowieść. Próżno szukać w tym utworze dokładności w przedstawieniu rewolucyjnych perypetii — jej miejsce zajęła obrazowość. Wsie, step i morze — wszystko w całości malownicze, a nawet bojowa taczanka pomalowana w jabłka i kwiaty. Ludzie — wielcy i żelaźni. Dowódcy i listonosze, rybacy i podziemni drukarze — wszyscy co do jednego Dawid Burluk. Karuzela. 1928 r.
olbrzymy. Stary Połoweć stoi wśród synów jak między dębami w lesie. „Jeźdźcy” to wam nie przyziemna „Konarmia” Babla. „Jeźdźcy” — błyskotliwa agitka, napisana wzniośle i szczerze. To hybryda, za którą „Taras Bulba” i „Słowo o wyprawie Igora”… a jeszcze „Duma o Opanasie”, zrymowana przez Bagrickiego… a jeszcze — miejscami — „Żelazny potok” Serafimowicza. Nie chodzi o jakieś zapożyczenia, jedynie o styl i ducha. Wszakże agitka ta jest za długa i czytali ją przeważnie krytycy oraz komsomołki dla wystąpień na dyspucie w bibliotece. W odróżnieniu od Babla, Janowski uratował sobie życie; jego pierwsza próba w heroicznym gatunku („Cztery szable”) została ostro skrytykowana, a drogę na Sołowki już przetarli Płużnyk i Pidmohylny oraz wielu innych. Moskwa natychmiast opublikowała rosyjski przekład. Komunista Louis Aragon w gazecie „L’Humanité” nazwał Janowskiego ukraińskim Homerem; inteligenci-lewacy na Zachodzie mdleją od wszystkiego bolszewickiego, w przytulnych kawiarniach przyprawiając nudne burżuazyjne życie rewolucyjnym pieprzem. W 1937 roku (!) na dwudziestą rocznicę „wielkiego października” w Moskwie odbywa się spektakl według nowej sztuki naszego Homera („Duma o Britance”), a w 1939 roku honorują go orderem. Janowski pisał scenariusze filmowe, opowiadania, powieści, wiersze, publicystykę, pisał w językach ukraińskim i rosyjskim, i oto teraz — nie mając nawet 40 lat — jest klasykiem „socjalistycznego realizmu”, wzorcem dla młodych bojowników frontu ideologicznego. Na sprzeczność między skłonnością do bezlitosnego realizmu i do romantycznej wzniosłości, które kipiały we własnej duszy pisarza, kładły się kajdanami partyjne hasła. Pisać trzeba było żwawo i radośnie, ale o jednym tylko typie bohaterów. Dla innych przewidziana była czarna farba: jeśli kułak, czy sabotażysta, czy broń Boże! — „burżuazyjny nacjonalista”, to niech choć w nosie dłubie, ale musi nie tylko wewnątrz, lecz i z zewnątrz być wstrętny. Za każdym razem, biorąc w prawicę luksusowy zamorski „parker”, Janowski musiał wybierać między słowami a Słowem, ale — raz przyjąwszy komunię Diabła — wyboru już nie miał. W jednym z wczesnych opowiadań pisał: „U robotnika z fakultetu robotniczego na stole stoi popielniczka. Wyglądem zewnętrznym, białą farbą przypomina płaską morską muszlę. W rzeczywistości zaś — to kość z czoła człowieka. Palą tutaj w dzień Październikowych wspomnień machorkę i dokurzają do żółtych paznokci. Zamyślenie błąka się po pokoju sinie. Wieczór zajrzy przez ramię sąsiada. Wtedy śmiało gaś „petka” w popielniczce i zostaw go tam, gdzie był kiedyś mózg”. Ciężka przepowiednia. Siedem operacji; lekarze i leki; aresztowani, rozstrzelani lub przerażeni przyjaciele. Zwiędły Dowżenko ze „Szczorsem” — budowlanym jeźdźcem własnej produkcji. Jedyna pociecha — miła i niezawodna żona Tamara, aktorka, której poszczęściło się zagrać nawet rolę Leśnej Pieśni Łesi. Ich przypadkowa znajomość w Charkowie rozpoczęła się od zabawkowego pajaca, kupionego w kramie; w 1940 roku wiozą go ze sobą do Kijowa, do nowego mieszkania, które partia i rząd podarowali im w pisarskim domu przy ul. Lenina. Jeszcze jednym mieszkańcem nowego lokum staje się foksterier Tiapa. W 1941 roku, wyruszając w ewakuację, zostawiają go w Kijowie. Wojna — mimo swojej przeklętej istoty — daje poczucie twórczej wolności, bo dokładnie wiadomo, kto jest wrogiem. Janowski aktywnie pracuje w publicystyce, pisze opowiadania, opierając się na wrażeniach korespondenta wojennego. MARTWA WODA „Podczas walki padał deszcz, a oto niebo stało umyte, ziemia parowała. Słońce biło w mokrą ziemię, i tam, gdzie uczepiły się krople deszczu, błyskały iskrami”. „UCZEPIŁY SIĘ” o kroplach deszczu pisze Janowski, mistrz okrętu i mistrz słowa. „Skowronki siadały odpocząć na grzbietach bocianów”, — i tutaj rozpoznajemy jego pióro. Ale czyjaż to ręka kreśli na papierze program wizyty wysokiego partyjnego naczelnika w powojennym kołchozie? „Pochwalił za kopanie stawu, obiecał przysłać traktora, wypytał, skąd wzięli wiatrak, poradził napisać do Kijowa, żeby przysłali kino objazdowe, poprosił pokazać plan zabudowy wsi, zapytał ile przypada na dniówkę, zainteresował się, kiedy zbierają się kopać buraki, dał radę ogłosić czyn społeczny, żeby posadzić sad, a on pomoże wypisać winogrona, sprawdzone dla kijowskiego klimatu”. Przeżegnajmy się, kto wierzy… „Żywa woda” wyszła drukiem w 1947 roku, kiedy Moskwa podarowała Ukrainie kolejny wielki głód; rodzice i dziadkowie wielu dzisiejszych głosujących na Janukowycza i Symonenkę wtedy przeżyli tylko dlatego, że jeździli do „banderowskiej” Galicji po ziemniaki — a one tam obrodziły, bo nie było kołchozów. Na mojej pamięci to był pierwszy wielki głód, na pamięci Janowskiego — trzeci. Głodni chłopi snuli się po Charkowie i kładli się umierać na chodniki w 1933 roku, kiedy pisarz komponował „Jeźdźców”. Jednak z „Żywą wodą” tak nie poszczęściło się. Trzeba było kogoś bić, żeby pisarze wiedzieli, kto trzyma bank. Janowski — figura nie po prostu zauważalna, a znakowa — jak najlepiej pasował do roli kozła ofiarnego. „Żywą wodę” („tego za dużo, tego za mało, nie tam akcenty”) ogłoszono martwą. Szczekali z gazetowych stron, chwytali za serce i za gardło na pisarskich zebraniach. Nie ostatnim w tej kampanii był i dawny Przyjaciel (jeszcze z młodych, głodnych i szczęśliwych lat). Janowski przeredagował powieść, ostatecznie kalecząc i ją, i siebie. Pod tytułem „Pokój” książka ujrzała świat dopiero w 1954 roku; autor dowiedział się, że ją jednak pozwolili, w sali zawałowej, ale już nie było dane potrzymać w rękach swój pełen smutku utwór. Przed tym znów wypadły triumfy — Nagroda Państwowa ZSRR za „Kijowskie opowiadania” (1949), miejscami szczere, a ogólnie nijakie, i głośne oklaski na premierze „Córki prokuratora”. Radość bywa niebezpieczna — Jurij Janowski zmarł mało nie na ukłonach, mając niespełna 52 lata. Tym, że nie dożył, zapłacił za to, że przeżył. Zapłacił zmarnowanym talentem człowieka, który nie tylko słyszy, ale może widzieć słowo; może widzieć je czarnym i śliskim, sprężystym i wesołym, i wzniosłym, jak wieże ukraińskiego stepowego nieba. Figuralnie — razem z pisarzem odeszła cała epoka w naszej literaturze, epoka wielkich osiągnięć i jeszcze większych strat. W zamian poruszyły się, zapulsowały pierwsze rytmy i rymy „szistdesiatnyctwa” — zawsze szczerego, czasem utalentowanego, ale tak samo naiwnego i skazanego na zagładę, jak wszystko, co było przed nim. W 1922 roku, dowiedziawszy się, że jedna z kijowskich gazet opublikowała jego pierwszy wiersz, Janowski — pod deszczem i bez parasola — przemaszerował od Politechniki do Chreszczatyka, nie bardzo wiedząc, dokąd i po co idzie. Pisarstwo jest Bożą łaską — i Bożą karą; radości i męki między tymi, którym one wypadły, los rozdziela przypadkowo i niesprawiedliwie: nie według talentu. Wołodymyr WOJTENKO Wyrażamy głębokie współczucie naszemu stałemu autorowi Wołodymyrowi Wojtence z powodu tragicznej straty syna Ołeksandra. Redakcja
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
tutaj właśnie mamy romans kobiecy ze wszystkimi jego cechami. Podróże w czasie, nadprzyrodzone zdolności i happy end. Taki sam, ale bardziej kunsztowny jest romans Jurija Wynnyczuka „Malwa Landa”. Chociaż pisarz zapewne się obrazi, jeśli jego dzieło nazwać romansem kobiecym. W końcu starał się, żeby wyszło „na poziomie”. Zresztą – można ten romans nazwać rycerskim, od tego nic się nie zmieni. Mamy wszystkie atrybuty niezbędne do tego: rycerz, który wyrusza na poszukiwania pięknej damy; dama – jasna i niczym nie splamiona, która nawet cnotę straciła z jednorożcem; cały szereg przygód; walka dobra ze złem. I główne dla nas – nierealność tego wszystkiego. Mamy i rusałki, i upiory, i wyrocznie. Wszystko jest tak pastelowe i tak słodkawe, że chce się dobrnąć do końca i wreszcie zabrać za coś ponurego. Na przykład za „Zachód słońca w Urożu” Hałyny Pahuťak. Oto jest szczera ukraińska lektura. Chwała autorce – nie skusiła się ani na Hollywood, ani na obciążanie czytelnika swoją erudycją. A oto z Janą Dubynianśką jest trudniej. Z jej „Finału noworocznej sztuki” spróbuj się wydostać. Znowu równoległe czasy istnienia. Jedyne, co wyciągasz z takiej lektury – to strach przed marzeniami, bo marzenia spełniają się często nie w tej projekcji, która jest potrzebna. Jeśli chodzi o romans Dubynianśkiej, to nawet trudno powiedzieć, kogo autorka chciała nim zachwycić czy choćby zainteresować. Czytelnik ma już dość hawajskich krajobrazów i wytartych do dziur historii o życiu filmowych gwiazd. Nie dociąga pisarka do poziomu rodzimej „irrealnej” prozy. I główny „wypadek przy pracy” polega na tym, że zapomina – dla kogo pracuje. Jej romans prawie nie różni się od Steel, Brown i innych – znanych sprzedawcom stoisk z lekką lekturą. Ależ ich bohaterowie żyją gdzieś tam – w „bogatym zagraniczu”. W możliwość takiego życia u nas czytelnik nie uwierzy. Nie pomoże autorce nawet to, że nazwała swoich bohaterów „nie naszymi” imionami i osiedliła ich nie u nas. Wśród literatury wiedźmińskiej jest jeszcze znachorska. Niby całkiem realna proza, ale coś tam jest „nie tak”. Przykładem takiej lektury jest „Jaga” Chrystyny Tałan. Historia dziewczynki, którą podrzucono pod drzwi mieszkania pielęgniarki, a potem oddano do profesorskiej rodziny. Historia banalna, ale autorka dodaje trochę przekleństw, mistyki i babcię-znachorkę. Dodajcie do tego imię bohaterki (Jadwiga, pieszczotliwie – Jaga), jej urazę do życia, zazdrość wobec tych, którzy wyciągnęli przy narodzinach lepszą kartę, zdolność zsyłania różnych nieszczęść na wrogów, a otrzymacie romans wiedźmiński. Niezły wątek, ale język romansu odpycha estetę. Jednak książka swojego czytelnika znajdzie. „Suczej córce” Wałentyny Masterowej poszczęściło się mniej. Starała się autorka wybrać pomiędzy pisarstwem znachorskim a społeczno-politycznym, ale do końca utworu tak i nie zdecydowała się, co właściwie ma robić czytelnik. Jak widzimy – w dziedzinie rodzimej „wiedźmińskiej” prozy aktywnie pracują i mężczyźni, i kobiety. I chociaż dzisiaj jeszcze za wcześnie mówić o dobrym poziomie takiej literatury (przecież poszczególni wybitni przedstawiciele – to jeszcze nie powód, by krzyczeć „Hura!”), można prognozować w najbliższej przyszłości potężny rozwój. Coraz więcej pisarzy „grzeszy wiedźmiństwem”, logicznie zauważając potrzeby konsumenta. Oprócz tego dorasta nowe pokolenie czytelników, wychowane na „Harrym Potterze” i „Hobbicie”, które zechce takiej prozy – ale jakościowej. Dlatego jest nad czym pracować pisarzom. Maria KRYSTOPA P.S. Literatura „wiedźmińska” zakłada „wiedźmiński” humor, zorientowany nie na obrazę pisarzy i ich fanów, a na dobry nastrój i refleksje.
Машинний переклад
Od czasów powstania „Wiedźmy z Konotopu” literatura ukraińska przeszła niemało etapów uwielbienia. Zazwyczaj wszystko działo się zdumiewająco szybko i prosto: nowa władza, nowe ideały, nowe idole, nowe tematy. Zapoczątkowany udany motyw podchwytywano gromadnie, a potem obserwowano swoistą persewerację. Kiedy zaś literatura światowa i kinematografia zaczęły aktywnie przeżuwać folklor, ukraińscy literaci nie mogli oprzeć się pokusie. Jeszcze jak! Bogactwo ojczystych legend skusi nie takich odpornych, a tutaj, oprócz tego, „równanie do Hollywood”. Tak, w literaturze ukraińskiej zaczął tworzyć się kult czarownictwa i irrealności. Wariant „Pieśni lasu” już nie zadowalał ani pisarzy, ani konsumentów ich twórczości. Rozpieszczony dynamiką telewizyjnych demonstracji czytelnik pragnął nie po prostu widowisk, a prawdziwych stymulatorów wydzielania adrenaliny. Cóż, chciał, to otrzymał. Ukraiński literat dba o swojego czytelnika. Zresztą o kogo miałby jeszcze dbać? Przecież boom przekładowy czeka nie każdego. Chodzi głównie o tak zwaną literaturę masową. Chociaż znaleźć tę kolczastą drutkę, która rozgranicza czytadło dla mas i dla wybranych, jest coraz trudniej. Rzecz nie w obniżeniu poprzeczki wymagań wobec siebie literatów, którzy tworzą dla elity. Po prostu czytelnik „rośnie”, staje się bardziej wymagający. To cieszy. Zatem mamy niezłą literaturę „wiedźmińską” (można ją rozgraniczać na fantasy, literaturę mistyczną i..., ale teraz tego nie będziemy robić). Jeśli chodzi o literaturę „wiedźmińską”, to można wyodrębnić dwa jej podtypy: skierowaną w głąb rodzimej mitologii oraz refleksyjną — natchnioną przez twórców-cudzoziemców. Do ostatniego podtypu należy „Kult” Lubka Deresza. Ekspresyjnie. Dynamicznie. Dużo muzyki, zielska. Deresz, mimo młodego wieku, pojął trzy zasady budowy jakościowego tekstu dla zwykłego czytelnika, który cierpi na estetyzm. Zasada pierwsza: w utworze musi być dźwięk. Czytelnik powinien „usłyszeć” to, co czyta. Jeśli jest możliwość, by to wszystko rzeczywiście jakoś sformalizować, znaleźć nagrania audio kompozycji, którymi delektuje się w utworze student-praktykant i Darcia Borges, potrzeba czytelnika w postrzeganiu świata bohaterów poprzez dźwięk zostanie zrealizowana. A jest jeszcze wiele dźwięków, odtworzonych werbalnie przez Deresza w samym tekście. Zasada druga: zaspokojenie potrzeb czytelników-wizualowców. Z tym również u Deresza wszystko w porządku. Łatwo wyobrazić sobie wygląd tejże Darci i innych mantylep, wyraźnie nakreślono budynki, a jeśli chodzi o pejzażowość — w ogóle nie może być uwag. Zasada trzecia — zmysłowość. Nieco kuleje u Deresza opis fizycznych odczuć. Nie przeżywa czytelnik każdego zadrapania. Ale „ból serca” poznaje, prawda, przez lekką zasłonę zielska. Lecz to szczegóły. Powróćmy do naszego tematu. Fantastyka, przedstawiona przez Deresza, zachwyca, ale jednocześnie nieco niepokoi swoją skierowaniem na hollywoodzkość. Chociaż gdyby nie to, raczej autorowi nie udałoby się odtworzyć w wyobraźni czytelnika niemal filmu. Wrażliwy konsument „Kultu” przeżył nie po prostu przeczytanie, on „zekranizował” to wszystko. Możliwe, że u niektórych w głowie pojawiły się nawet napisy końcowe (żart, czytelniku, chociaż tobie zapewne znane jest pragnienie wyobrażania sobie zamiast bohaterów siebie i swoich znajomych). Jeszcze jedna cecha „Kultu” — obecność Castanedy. Wszystkie te podróże poza granicami własnego ciała, sugerowanie myśli, ingerencja w czyjeś sny itp. No i stworzenie superbohatera — też nie nowe w świecie fantastyki. Inny podtyp literatury „wiedźmińskiej” w większości przyciąga kobiety. Znany czytelnikowi utwór Oksany Zabużko „Bajka o kalinowej piszczałce” — to jaskrawy przykład takiej literatury. Bajkowy wątek i charakterystyczna dla autorki egzystencja. Bardzo typowo, przewidywalnie, dlatego też atrakcyjnie dla masowego czytelnika. Dwie siostry, które koniecznie muszą być przeciwieństwami we wszystkim. Zabużko trzyma się tego podziału na czerń i biel, ale przestarzały feminizm bierze górę i Hanna (zła siostra) nabiera odcieni, właściwych „silnym kobietom, których nikt nie ceni i nie rozumie”. Dlatego absolutnie nie dziwi pojawienie się demona-kochanka, gdyż właśnie taki typ idealnych mężczyzn przeważa we współczesnej literaturze kobiecej. Do takich bajkowych wątków skłaniają się też Maryna i Serhij Diaczenkowie. Po całkiem jadalnych opowiadaniach, pisarze podarowali swojemu czytelnikowi „Wiedźmińską dobę”, gdzie zebrali wielu bohaterów legendarnego świata i podzielili ich na dwie walczące strony. Znowuż — Fragment okładki książki Łady Łuzinej „Kijowskie wiedźmy. Miecz i krzyż”. silna kobieta, która nawet nie podejrzewa o swojej władzy nad światem, i mężczyzna z jaskrawymi oznakami masochizmu. To zakochuje się (po raz kolejny) w niwce i uparcie ryzykuje sobą dla mokrych pieszczot, to kłania się młodziutkiej wiedźmie, ignorując niebezpieczeństwo. Wygląda na to, że tytuł Wielkiego Inkwizytora podarował chłopu pewność w swojej nadmiernej sile. I tak — kilka zakochań, męska przyjaźń, kobieca bezbronność i wiele śmierci. Łasuch-czytelnik zadowolony. Bo przecież przenika! Każda egzekucja niwki drapie coś tam — w dole brzucha czy serca. A o obrzędzie inicjacji wiedźm nawet nie ma co mówić. Takie baśniowe czytadło, gdzie On i Ona — wrogowie i kochankowie. Temat miłości jest obowiązkowy w literaturze „wiedźmińskiej”. O tym nie zapomina żaden pisarz. Na przykład Wasyl Slapczuk w powieści „Ślepy deszcz” niemal twierdzi, Zdjęcie Hanny Oborskiej że wszystkie te zaświatowe problemy powstają wtedy, kiedy zakochujesz się nie w tym, w kim trzeba. Gdyby mama głównego bohatera nie kładła się pod partyjnego karierowicza, nie urodziłaby wilkołaka. Gdyby bohater nie poznał się z wiedźmą, nie obrósłby sierścią. Gdyby tenże wilk nie zechciał młodej dziewczyny, byłby żywy. Takie same „gdyby” są w powieści Mychajłyny Omeły „Martwa krew”. Nic nie szkodzi, czarnobre i jasnowłose, kochać się z Moskalami, jeśli oni, oprócz tego, są żonaci i upiorami. Sami wtedy troszczcie się o to, gdzie podziać nieślubne dziecko i gdzie zjeść. I nie ma co cierpieć na marazmy nekrofilii, bo w końcu staniecie się czyimś pożywieniem. Należy oddać sprawiedliwość pisarce — podeszła gruntownie do naświetlenia pisarskiego środowiska i tematu okultyzmu. Mamy tutaj niemal podręcznik z białej i czarnej magii. Jeśli kogoś dotknie taka przypadłość, to już będzie wiedział, jak działać. A póki co możecie poćwiczyć w spirytyzmie, który tutaj przedstawiono również na należytym poziomie. Głównym jest — żwawo i dowcipnie. Bez humoru zwycięzcami w takich tematach nie zostać. Oto niedawno ojczysty czytelnik otrzymał właśnie taki poważny „wiedźmiński” świat od Łesi Chołodiuk. Wszystko dobrze, kiedy nie za bardzo. Wygląda na to, że autorka zapomina, że pisze dla masowego czytelnika. Choćby raz uśmiechnęła się! A tak nawet adnotacja ostrzega: „Mistyczny świat, w który trafiają bohaterowie nowej książki współczesnej pisarki Łesi Chołodiuk (Łarysy Fedoriw), wywraca każdego na lewą stronę, obnaża najskrytszą istotę. Jakaż ty jesteś, człowieku? Powieści mocno chwytają czytelnika i nie puszczają, ponieważ zwykłe tło obyczajowe rodzi wyostrzone poczucie katharsis”. Skąd taka naiwna pewność w tym, że czytelnikowi potrzeba, żeby go „rozbierano”? W większości czytelnik chce odpoczynku przy takiej literaturze. Ale „Zapach strachu” Łesi Chołodiuk, wygląda na to, pretenduje do miana „elitarnej” prozy. Trudne do przyswojenia konstrukcje powinny pokazać to czytelnikowi: „Czas realnego umierał, jego w stróżówce (czy na całym tartaku?) pożerał ów zapach, który miał całkowicie zmaterializowaną przynależność”. Zupełnie innego rodzaju powieść Natalii Oczkur „Mistyczny walc”. Oto
„Są na świecie niegodziwe baby, przypuszczalnie z plemienia kananejskiego, w tłumaczeniu – kanalskiego, które oddały się Belzebubowi i jego biesowskiemu mędrkowaniu, i mają wprawę w czarostwie, że nocną porą, gdy my leżymy i śpimy, te niegodziwe wychodzą ze swoich domów i, wdziewając na siebie białą koszulę, rozpuszczają włosy swoje, niczym wielbłądzie, i, przychodząc do sąsiedzkich i innych mieszkańców siedzib, wchodzą do obory, prościej mówiąc, chlewu, i mają tam krowy, i doją je, i łagodne owieczki, i bystronogie kobyły, i suki złego psiego pomiotu, i co mam rzec? Doją zwiędłe koty, szkodliwe myszy, rozpustne żaby... i wszelkie stworzenie pełzające i skaczące, mające mleczne narządy, doją je tylko niegodziwą, znaną sobie sztuką; i zebrawszy wszystkie te mleka, diabelskim urokiem przemieniają je w czary i zaraz wprowadzają wszystko według swojego zamierzenia, jak to: wykradają ssące niemowlęta z łon matczynych i wkładają w nie albo żabę, albo mysz, albo jeszcze szczenię; zasiewają waśń i niezgodę między małżonkami; wzbudzają miłosne skłonności u młodzieńca do dziewczyny i od niej do niego, i inne zło nie do opisania; a nade wszystko zamykają niebieskie czeluście i zabraniają deszczowi zraszać ziemię, by zginął ród ludzki. Czy zrozumiałe wam teraz, dobrodzieju, skąd ta napaść dotknęła naszą Palestynę, że nie mamy ani kropli deszczu, nawet do dzisiaj? Nuże, nie ziewajcie i mówcie: czy zrozumieliście moje słowa?” Hryhorij KWITKA-OSNOWJANENKO „Konotopska wiedźma”
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
ZA KARPATAMI
Kiedy pewien temat lub obraz literacki wydaje się już całkowicie wyeksploatowany i banalny, nie warto się zniechęcać. Nadszedł bowiem czas, by zapytać: „A od czego to wszystko się zaczęło?” Pytanie to, niczym nić Ariadny, może zaprowadzić nas do najbardziej nieoczekiwanych odkryć. Tym razem mowa będzie o obrazie, który od ponad dwustu lat jest kultowy dla europejskiej literatury, teatru i kina. Jest to obraz wampira. Tak się złożyło, że hrabia Drakula — bohater powieści o tym samym tytule autorstwa angielskiego pisarza końca XIX wieku Abrahama (Brama) Stokera — stał się stereotypem dla masowej kultury XX wieku. Dzięki licznym ekranizacjom postrzegamy postać Stokera przede wszystkim jako wzorzec dla gatunku „horroru”. Tymczasem autor, zwolennik konserwatywnych tendencji, właściwych wiktoriańskiej moralności, pragnął przestrzec społeczeństwo przed szkodliwym wpływem tak zwanego „estetyzmu”, którego przedstawiciele (m.in. Walter Pater, O. Wilde, O. Beardsley) bronili samodzielnej wartości sztuki, jej prawa do korzystania z dowolnych tematów, obrazów i środków w imię wyższego celu — piękna. Wielu zwolenników wiktoriańskiej moralności cechowała wyraźna pobożność, obłuda i gotowość do zwalczania represyjnymi metodami nawet najmniejszych odstępstw od przyjętego standardu. Dla Brama Stokera były to niekwestionowane wartości: w swoich artykułach wzywał do surowych środków cenzury wobec przedstawiania erotyki w sztuce i literaturze. Demoniczny węgierski hrabia — wampir z powieści pisarza — uosabia ideały estetyzmu: mieszka w dawnym zamku, otoczony wszelkiego rodzaju zbytkiem, wraz z trzema towarzyszkami-wampirzycami. W powieści walczy z nim zgrana drużyna szlachetnych wiktoriańskich Anglików. Niestety, na obszarze postradzieckim informacje o „autentycznych” wampirach ograniczają się do amerykańskiej popularnej literatury, na której w większości opierają się artykuły w czasopismach i strony internetowe... Ironią losu stało się to, że wschodnioeuropejskie realia, opisane przez B. Stokera jako węgierskie, w rzeczywistości są bardziej związane z Rumunią. Historycznym pierwowzorem hrabiego-wampira Stokera był władca Wołoszczyzny (południowa część dzisiejszej Rumunii) — wojewoda Wład III Drakula (ok. 1430/31 — ok. 1476/77). Podobnie literacka siedziba Drakuli ma rzeczywisty pierwowzór: jest nim średniowieczny zamek w górskiej przełęczy Borgo na terytorium Siedmiogrodu (północno-zachodnia część dzisiejszej Rumunii) w okręgu Bistrița-Năsăud. Siedmiogród to dawna łacińska nazwa tego kraju, którą można przetłumaczyć na ukraiński jako „Zaleśje”. W dawnych czasach Rumunii nazywali ten region „Ardeal”, a po przyłączeniu regionu do Rumunii w 1920 roku Siedmiogród przemianowano na „Țara Românească”, co można przetłumaczyć jako „Ziemia rumuńska” lub „Kraj rumuński”. Rozpoczynając pracę nad powieścią o wampirach, Abraham Stoker planował umieścić akcję w austriackiej okolicy Styrii. Historyczną decyzję o przeniesieniu akcji do Siedmiogrodu pisarz podjął pod wpływem znajomości z wybitnym węgierskim orientalistą Hermannem Vámbérym. Oprócz rozmów z Vámbérym Stoker wzbogacał swoją wiedzę dzięki publikacjom naukowym — badaniu Émily Gérard „Ziemia za lasem” (1888), książce angielskiego konsula Wilkinsona o władcach Mołdawii i Wołoszczyzny. W miejscach akcji własnej powieści autor książki o Drakuli nigdy nie był. Autorzy publikacji o wspomnianej powieści nie zwracają uwagi na ogromne możliwości, które stracił Bram Stoker, nie zwróciwszy uwagi na rumuńskie wierzenia o ludowych wampirach — strigoi, powszechnie rozpowszechnionych dawniej w Mołdawii, Wołoszczyźnie i Siedmiogrodzie. Strigoi — jeden z wielowymiarowych i upiornych obrazów ludowej demonologii Europy Wschodniej.
W różnych regionach Rumunii nazwa „strigoi” bywa odmienna: wampiry płci męskiej nazywano „strigoiul”, „stригoiul”, „szyszkoiul”, „moroiul”, „muroiul”, „virkolakul”, „Cel-rew”, a wampirzyce – „strigoajka”, „striga”, „moroajka”, „muroajka”. Nazwa rumuńskiego wampira sięga korzeniami czasów panowania rzymskiego w Dacji i pochodzi od nazwy starożytnorzymskich czarownic-krwiopijczyń „striga”, o których Owidiusz opowiadał w poemacie „Fasti”, a Petroniusz Arbiter – w sławnej powieści „Satyricon”. Jednak mitologia i folklor nigdy nie stoją w miejscu: w procesie rozwoju rumuńskiej ludowej demonologii pojęcie „strigoi” połączyło obrazy czarownic i czarowników, wiedźm i zmiennokształtnych, które w innych tradycjach folklorystycznych są bardziej zróżnicowane. Ponadto obraz strigoi wchłonął cechy zbliżone do demonologii sąsiednich ludów południowosłowiańskich i wschodniosłowiańskich – w jednych sytuacjach rumuński wampir przypomina bałkańsko-macedońsko-serbskie karakondżo i karakondżole, w innych – zachodnioukraińskie upiory. Według innych podań strigoi podczas świąt zbierają się w odludnych miejscach i urządzają tańce. Unoszą się w powietrze i tańczą chorowody wokół wież na wpół zrujnowanych świątyń, tańczą sarabandę na opuszczonych cmentarzach. Czasem zaznacza się, że podczas tańca wampiry zamieniają się w promienie światła lub latające ognie. Dla wędrowców było bardzo niebezpiecznie przypadkowo natknąć się na taki sabat. Według jednej bylicy chłopa, który wracał z młyna i na drodze spotkał tańczące strigoi, uratowało jedynie to, że niósł ze sobą worek mąki kukurydzianej, którą wykupił się od wampirów. Podróżni, których w czasie świąt strigoi zastawała noc w bezludnym miejscu, rysowali wokół siebie na ziemi magiczny krąg i aż do rana nie wychodzili poza jego granice. Opowieści i bylички o bitwach wampirów mają ironiczny odcień – z uśmiechem opisuje się w nich, jak poobijane i poszarpane strigoi wracają do domu po bitwie na szable. Według podania pewna arystokratyczna dama z miasta Botoszani była wampirzycą-strigoajką i latała na turnieje w bogatych sukniach zamówionych w Paryżu. Następnego ranka wracała cała w siniakach, z drogich francuskich szat zostawały podarte łachmany. Aby się dowiedzieć, która z sąsiadek jest strigoajką, stosowano różne sposoby – między innymi skomplikowane manipulacje czosnkiem wyrastającym w głowie węża. Wierzono, że jeśli pierwszego lub drugiego dnia Wielkanocy położyć koszyk z pisankami w koronie drzewa przy drodze, którą chodzi wiejskie bydło, to można zobaczyć, jak kobiety-strigoajki jeżdżą konno na bykach. Kobiety podejrzewane o wampiryzm i czarostwo wrzucano do wody – wierzono, że strigoajki nie toną. Obraz rumuńskiego ludowego wampira jest bardzo wielowymiarowy, często łączy w sobie przeciwstawne koncepcje i wyobrażenia. Równie sprzeczna jest odpowiedź na pytanie, czy współcześni rumuńscy chłopi wierzą w istnienie wampirów. Ostatni odnotowany przypadek ekshumacji „podejrzanego” ciała miał miejsce w 1974 roku. Według obserwacji francuskiego antropologa Jacques
Kiedy jednak chodzi o wierzenia ludowe, zapisane w Rumunii w ostatnich dziesięcioleciach XX wieku, z jednej strony w rumuńskich wsiach uważa się, że strigoi dziś wymarły. Z drugiej strony nadal praktykuje się tam rytuały, które leczą z chorób rzucanych przez strigoi, a wiejskie kobiety, wracając wieczorem ze stacji kolejowej do własnych domów, boją się spotkać strigoi. Jeśli rozważanie obrazu strigoi zmusiło nas do krótkiej wycieczki w sferę etnografii i folkloru, to kolejne pytania, związane z powieścią grozy Brama Stokera, prowadzą nas w obszar nauk historycznych. Vlad III Drakula jest postacią zbyt wyrazistą, aby zupełnie ją pominąć uwagą. Działalność Vlada III jest udokumentowana dokumentami o różnym stopniu obiektywności. Wyprawy wojenne i stosunki dyplomatyczne Drakuli znamy z bardziej wiarygodnych świadectw kronik węgierskich, greckich, tureckich, austriackich, włoskich oraz różnych listów, raportów, umów, wśród których są dokumenty napisane przez samego Vlada III. Natomiast jedynym źródłem, dającym wyobrażenie o wewnątrzpolitycznej działalności wojewody wołoskiego, są pamflety. Skomplikowany charakter Vlada III dawał jego przeciwnikom doskonałą okazję, by przedstawić Drakulę całemu światu jako strasznego potwora. To właśnie pamflety przedstawiają władcę jako fanatycznego despotę. Na ile można wierzyć pamfletom, obecnie trudno ustalić. W ojczyźnie, w Rumunii, Vlada III uważa się za bohatera narodowego, niestrudzonego wojownika przeciw Turkom, „surowego, ale sprawiedliwego władcę”, który miał swoiste poczucie humoru. Dla Europejczyków Drakula jest wzorem wschodniego tyrana. Równie sprzeczne są punkty widzenia badaczy. Jedni uważają, że Abraham Stoker, nie zagłębiając się w szczegóły historyczne, wykorzystał brzmiące przezwisko Vlada III – Drakula („syn węża, smoka” lub „syn diabła”), które odziedziczył po ojcu – Vladzie II Drakuli, członku rycerskiego Zakonu Smoka, założonego przez cesarza niemieckiego Zygmunta Luksemburskiego. Natomiast amerykańscy badacze Raymond T. McNally i Radu Florescu w książce „W poszukiwaniu Drakuli: historia Drakuli i wampiry” przedstawiają pisarza jako głębokiego myśliciela, który na przykładzie swojego bohatera chciał przestrzec współczesnych przed nadmierną nietolerancją. Mało prawdopodobne, by autor powieści o hrabim-wampirze stawiał sobie tak głębokie pytania. Historyczny Vlad III w wyniku ówczesnej sytuacji politycznej musiał w młodości zapoznać się zarówno z europejskimi, jak i muzułmańskimi osiągnięciami w dziedzinie sztuki wojennej, stosunków dyplomatycznych i kultury. Objąwszy tron wołoski, Vlad III umocnił księstwo, nie stroniąc od demonstracyjnego okrucieństwa. Z drugiej strony był utalentowanym wodzem, konsekwentnie przestrzegał zasad rycerskiego honoru i odniósł szereg błyskotliwych zwycięstw w bitwach z Turkami. Zatem w postaci hrabiego Drakuli z powieści B. Stokera trudno dostrzec cechy rumuńskiego ludowego wampira-strigoi ani historycznej postaci Vlada III. Natomiast wyraźnie widoczny jest wpływ angielskich autorów z początku i połowy XIX wieku – Johna Williama Polidoriego oraz literatów popularnych Thomasa Peckett Presta i Jamesa Malcolma Rymera. W czerwcu 1816 roku George Gordon Byron, jego osobisty lekarz i sekretarz J. W. Polidori oraz poeta Percy Bysshe Shelley zebrali się w willi Diodati nad Jeziorem Genewskim na swoiste wieczorki. Aby się rozerwać, Byron zaproponował każdemu wymyślenie i opowiedzenie własnej strasznej historii. Później, dzięki tym samym posiadówkom, narodził się „Frankenstein” Mary Shelley. Tego samego razu Byron opowiedział historię o wampirze Auguście Darvellu. Później J. W. Polidori opracował tę opowieść i wydał ją pod tytułem „Wampir”. Właśnie u Johna Williama Polidoriego wampir po raz pierwszy nabiera cech arystokraty-dandysa, którego cechują rozczarowanie życiem, nuda i tęsknota. Lord Ruthven łączy tę melancholijność i chłód krwi z nienasyconym pragnieniem zakazanych rozkoszy. Jeśli „Wampir” pojawił się w środowisku angielskiej elity literackiej początku XIX wieku, to powieść-serial J. M. Rymera o wampirze Varneyu była jednym z pierwszych zjawisk współczesnej masowej kultury, narodzonej z uprzemysłowienia społeczeństwa. Upowszechnienie piśmiennictwa w Anglii i wprowadzenie maszyn drukarskich napędzanych silnikiem parowym pozwoliło wydawcy Edwardowi Lloydowi od połowy lat 30. do połowy lat 50. XIX wieku wydać ponad dwieście powieści-seriali w formie broszur z ciągiem dalszym, zostać milionerem i założyć imperium prasowe. Odbiorcami produkcji Lloyda były przede wszystkim najuboższe warstwy społeczeństwa, a sam gatunek przez niego zapoczątkowany otrzymał ironiczne nazwy – „Krew za pensa”, „Powieści grozy za pensa”, „Grzmot i krew”. Zresztą wszystko to nie przeszkadzało szerokiej popularności takiej literatury. Warto zauważyć, jak głęboki ślad powieść Brama Stokera pozostawiła w kulturze XX wieku. Należy ona do tych tajemniczych zjawisk, które, nie mając własnej wartości artystycznej, jednocześnie inspirują innych autorów do genialnych odkryć. Zatrzymajmy się choćby przy wpływie powieści o Drakuli na poezję A. A. Bloka. W liście do bliskiego przyjaciela J. P. Iwanowa z 3 września 1908 roku poeta pisał: „...przeczytałem «Wampira — hrabiego Drakulę». Czytałem dwie noce i strasznie się bałem. Potem zrozumiałem także głębię tego, niezależnie od literackości itd. Pod wpływem tej powieści napisałem w «Runie» jubileuszowy artykuł o Tołstoju. To rzecz wspaniała i niewyczerpana, dziękuję ci za to, że wreszcie zmusiłeś mnie do jej przeczytania”. Jednak w wierszach A. A. Bloka o wampirach – „Pieśń piekła”, „Taniec śmierci”, w cyklu „Czarna krew” – bohater Brama Stokera stał się dla poety jedynie formą, w której wcieliły się filozoficzne rozważania autora, naznaczone wpływem Dantego Alighieri i F. M. Dostojewskiego.
z
Jewhen OSAULENKO
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Tam wreszcie zobaczyłam, jaki bywa Sierpniowy Kosmos — zgodnie z ziemską naturą, on też zwija w kłębuszek powiązania, w planetarne powłoki swoje ziarna, nasionka, życie przyszłych kwiatów i światów. I galaktyka tych planetarnych ciał na cienkich łodygach jest jakaś matczyna i łagodna, a artystka, która ją stworzyła, mówi całkiem blisko jak na telefoniczną odległość niemieckiego miasteczka i zbyt przenikliwie jak na koślawość mojego realnego życia: „Znam artystów, którzy malują swoje sny. Znam artystów, którzy, posiadając wspaniałą technikę, zatrzymują chwilę piękna w pejzażu. Znam też innych, u których każdy odcień koloru jest osobistym przyjacielem... Sama zaś maluję przypowieści, legendy, idee, które spotykają się w moim życiu”. Kijowianka Natalia Kondratiewa już piętnaście lat mieszka w Niemczech. Jej mąż Jurij Kondratiew, matematyk z zawodu, wygrał grant — niemieckie stypendium imienia Humboldta, i został zaproszony tam do pracy, z czasem w drodze konkursu otrzymał stanowisko profesora uniwersyteckiego, oprócz tego kieruje Międzynarodowym centrum matematycznym. Natalia otrzymała dyplom fizyka, studiowała muzykę i malarstwo. W szczególności lekcje ikonopisarstwa pobierała u konserwatora z Sankt Petersburga i u artysty — mnicha Ławry Pieczerskiej w Kijowie. Kopię jednej z ulubionych ikon — Włodzimierskiej Matki Bożej — powtarza już dwadzieścia lat, bo za każdym razem komuś ją daruje, lecz z nowym pragnieniem znowu i znowu powraca do tego obrazu. Nasze wieczorne telefoniczne dialogi stały się dla mnie nieoczekiwanym przyjemnym przedłużeniem wrażeń, które przeżyłam na wystawach Natalii Kondratiewej w Państwowym muzeum ukraińskiej sztuki ludowej dekoracyjnej w 1998 i 2000 roku. Przypominam sobie, że w kolorycie jej malarstwa poczułam przejmujący chłód ozonu Himalajów Roericha i muzyczną architektonikę malarskiej przestrzeni, dzięki czemu obrazy „brzmią”. Dopiero później dowiedziałam się, że rzeczywiście bliska jest jej sztuka Roericha i Čiurlionisa, Wrubla, Kateryny Biłokur, Rublowa. Swoje zaś wymowne i jednocześnie zagadkowe dzieła artystka nierzadko pozostawia bez tytułu. Wyjaśnia to tak: „Po pierwsze, tytuł ogranicza postrzeganie treści. Po drugie, widzowie często sami opowiadają mi o moich pracach wiele ciekawego. Uczony Clifford wyraził się mniej więcej tak: „Na świecie nic się nie dzieje, oprócz zakrzywienia przestrzeni i obrotu”. Rzeczywiście, nasze ciało żyje dzięki krwiobiegowi i wszystko — od elektronu do Galaktyk — porusza się i obraca. Oto ten światowy obrót namalowałam. Aby zaznaczyć kontur okręgu i wskazać kierunek obrotu, dolny łuk przedstawiłam płynącymi rybkami, a górny — gwiazdkami. Na wystawie chłopiec w wieku około ośmiu lat powiedział mi: „Droga artystko, Pani chyba chciała powiedzieć, że teraz wszyscy jesteśmy rybkami, a potem kiedyś wszyscy staniemy się gwiazdkami...”. Obraz Tajemnicy na płótnie Natalii Kondratiewej — to delikatne kobiece oblicze z gęstymi, opadającymi z czoła koralikami na przemian z włosami, które zasłaniają wzrok, bo oczami tajemnicy nie zobaczysz. Tylko gwiezdnooka Ptak-dusza może widzieć to, co skryte. Poszukiwania rozwiązań tajemnicy Wszechświata ostatecznie i przywiodły Natalię, specjalistkę nauk ścisłych, do malarstwa. „Moja praca dyplomowa przedstawiała rozwiązanie pewnego fizyczno-matematycznego zadania w dziedzinie przewodnictwa cieplnego. Po otrzymaniu dyplomu fizyka zostałam skierowana do Instytutu przewodnictwa cieplnego Akademii Nauk ZSRR do wydziału przybliżonych metod matematycznych rozwiązywania równań fizycznych. Trzeba było układać i uruchamiać program. Maszyny obliczeniowe w tamtym czasie (lata 70. dwudziestego wieku) były bardzo „niezdarne”, komputerów osobistych nie miałyśmy. Dla mnie była to beznadziejna praca. Ale wystarczało mi wykształcenia, by czytać popularne w tamtym czasie książki fizyków Johna Feynmana i innych. Żyłam odczuciem, że lada chwila ostatnia zasłona opadnie i tajemnice Wszechświata się otworzą. Lecz z jakiegoś powodu „lada chwila” wciąż nie nadchodziło. Mieszkałam w Kijowie, mieście starożytnych świątyń z malowidłami i mozaikami, które zachwycały swoją tajemniczą pięknością. Przyszło przekonanie, że warto zgłębić ich istotę, a tajemnice Wszechświata tak samo szybko się otworzą. Tak zaczęłam kopiować ikony. To była moja pierwsza szkoła malarstwa. Kopiując ikony, zrozumiałam, że ludzie, którzy chcą dowiedzieć się o prawach budowy świata, wchodzą na Drogę uświadomienia Harmonii Świata. To Droga w nieskończoność (przecież ruch jest wieczny). Ale ludzie mimo wszystko idą nią, ponieważ jest szczególna radość: spotkać kolejną Ideę-odkrycie”. Znany aforyzm „Piękno ocali świat” Natalia Kondratiewa broni ważkimi argumentami matematyka, który ufa przede wszystkim formułom. Ten telefon zadzwonił w środku lata, a już po kilku dniach przekazali mi przyjaciele artystki jej katalog i krótkie notatki o filozofii twórczych poszukiwań. Lecz wszystkie nasze kolejne wieczorne dialogi przez telefon nie przypominały wywiadu i do publikacji postanowiłam znaleźć inną słowną formułę zamiast moich pytań do dawnej znajomej. Jej rozmyślaniom bardziej pasowały moje uwagi-wrażenia, bo miałam przed oczami katalog nowych obrazów i makietę kalendarza z reprodukcjami. tej jedności i jest naszą ewolucją, ratunkiem”. Dwanaście swoich nowych obrazów artystka już było ułożyła w makietę kalendarza, lecz zatrzymała ją myśl, że te reprodukcje będą żyły dla widzów tylko rok — termin kalendarzowy. A Natalii Kondratiewej chciało się, żeby Sierpniowy Kosmos za każdym razem rozpościerał nad nami łagodną matczyną galaktykę z powiązaniami przyszłych kwiatów i światów, Październikowe morze z dwoma błękitnymi żaglowcami w potoku szkarłatnych promieni darowało równowagę duszy, a nawet Styczniowy opad śniegu nad głowami naiwnych ziemian rozsiewał tylko płatki białych kwiatów, które wysypały się z niebiańskiego koszyka. „Kiedyś opowiadałam niemieckiej publiczności przypowieść, od razu tłumacząc z rosyjskiego. Pewien Nauczyciel uczył swoich uczniów pomagać ludziom. Kiedyś zebrał ich, aby sprawdzić, co przyswoili, i zwrócił się z prośbą: „Niech każdy z was powie, co chciałby zrobić dla ludzi”. Starszy uczeń odpowiedział: „Ja bym wytyczył drogi po całej ziemi i stworzył superszybkie maszyny. Żeby ludzie częściej jeździli do siebie w gości i na świecie byłoby więcej wzajemnego zrozumienia”. Potem mówił drugi, trzeci... Słońce zaszło za horyzont, na niebie zajaśniały gwiazdy. I kiedy przyszła kolej na najmłodszego, wstał, popatrzył na niebo z bliskimi ciałami niebieskimi i powiedział: „Witajcie, Bracia!”. Kiedy doszłam do tej frazy, zrozumiałam, że nie mogę przetłumaczyć jej na niemiecki, nie tracąc istoty przypowieści. Można by powiedzieć „Cześć, Bracia” czy „Bądźcie zdrowi”, ale przy tym coś bardzo znaczącego traciło się. Wtedy postanowiłam namalować obraz „Witajcie, Bracia”. Przedstawiłam go na wystawie w Niemczech, jak zawsze, był bez tytułu (przecież nie zdradzam tytułów moich obrazów podczas wystaw, ponieważ musiałabym pisać całe historie do nich). Na wystawie podszedł do mnie pewien Niemiec i powiedział: „Sądzę, że chciała Pani namalować „Drogę do Szczęścia”. Odpowiedziałam: „Tak...”. Walentyna DAWŁYDENKO SUBTELNOŚCI
Машинний переклад
Zajęcia malarstwem i praca z formułami matematycznymi (fizycznymi) dały mi zrozumienie stwierdzenia „Piękno ocali świat”. W 2002 roku zwróciłam się do kilku autorytatywnych matematyków z pytaniem: „Jakie trzy formuły matematyczne są dla Pana najpiękniejsze?”. Większość matematyków, a odpowiedziały mi takie wybitne osobistości naszych czasów, jak sir Michael Atiyah, Aleksandr Kiryłow, David Ruelle, Jakow Sinaj, Wołodymyr Skorochod, Friedrich Hirzebruch, wskazała wzór Eulera. W tym wzorze kombinacja nieskończonych liczb okazuje się równa jedności! Uświadomienie sobie tej zgodności nieskończonego i skończonego dziwi, zachwyca i daruje poczucie piękna. Piękne formuły matematyczne, rozważania o pięknie w matematyce zebrałam w przedruku w języku angielskim „Trzy najpiękniejsze formuły matematyczne”. To samo jest w malarstwie — wizerunek Matki Boskiej Włodzimierskiej to połączenie wiecznego Żeńskiego Pierwiastka, który rodzi, ochrania, inspiruje, oraz obrazu ziemskiej kobiety. Symboliczny język malarstwa ma wiele wspólnego z językiem symboli matematycznych. Czarny kwadrat Malewicza i geometryczne przedstawienie twierdzenia Pitagorasa są symbolami wielkich idei kosmicznych. Geometria to nauka o harmonii. I wierzę, że uświadomienie sobie harmonii świata poprzez matematykę (fizykę) i piękna poprzez sztukę ocali ludzkość. Piękno tkwi w konsekwentnym uświadamianiu sobie jedności nieskończonego i skończonego, wiecznego i tymczasowego, symetrycznego i asymetrycznego. Uświadomienie sobie. W jednym z najbardziej romantycznych zakątków Bachczysarajskiego Pałacu Chanów pojawił się perfumowany fontanna francuskiego „władcy zapachów” Christophe’a Lacarena. Mówi on, że stworzył wyrafinowany „aromat miłości”, który przypomina opoetyzowaną nie tylko przez Aleksandra Puszkina historię o wysokim hołdzie dla kobiety, okrutną i romantyczną przeszłość, wybredne aromaty ogrodów i klombów w tajemniczych dziedzińcach haremu, wyrafinowane zachcianki rozkapryszonych, czarujących, pachnących nałożnic. Lacaren dodaje, że „aromat miłości” pojął i poczuł od razu po ślubie z naszą rodaczką z Odessy. W Odessie stworzył swój pierwszy na Ukrainie perfumowany fontanna. W wynalezionej przez Lacarena nieprostej konstrukcji pełnej zapachów fontanny zastosowano specjalne mechanizmy, które wzmacniają zapachy dzięki rozdrobnieniu cząsteczek. Wymyślne urządzenia doskonale opanowały specjalne służki legendarnego „fontannu łez”. Przyciąga on zwiedzających nie tylko swoją poetyckością i baśniowością, ale także niepowtarzalnymi zapachami. W nich, w szczególności, wyczuwa się aromaty róż i lotosu, które według podań rosły tutaj jeszcze w XVIII wieku, kiedy istniał poprzednik „fontannu łez” — „kwiatowa fontanna”. Przy jego czaszy władcy „gniazda Girejów” zbierali się w godzinach popołudniowych, aby nacieszyć się mądrymi rozmowami, wyrafinowanymi aromatami, muzyką i kobiecym pięknem. Teraz są tu tłumy turystów, którzy pragną zatrzymać się przy strumieniach legendarnej fontanny, aby pośród piękna niedawno odrestaurowanego Pałacu Chanów jak najlepiej zapamiętać i utrzymać w sercu wzruszające „zapachy miłości”.
Машинний переклад
Wejście do sali-sejfu prywatnego Muzeum Pieniędzy w Teodozji zorganizował właściciel unikalnej kolekcji monet i papierowych znaków pieniężnych ze wszystkich czasów i narodów świata Ołeksandr Oliszczuk. Obecnie wystawiono tu najcenniejsze rarytasy, które właściciel muzeum wcześniej odważał się pokazywać zwiedzającym jedynie na zdjęciach. W nowej ekspozycji ponad pół tysiąca najrzadszych egzemplarzy-oryginałów papierowych pieniędzy i ponad 20 tysięcy monet. Wśród mnóstwa najbardziej unikatowych: jedyny na świecie srebrny grecki tetrabol IV wieku, monety, na których wizerunki opowiadają o czynach Heraklesa (jest ich na świecie zaledwie kilka); pieniądze z profilem rzymskiego cesarza Nerona, których u wszystkich numizmatyków i muzeów planety nie pozostało nawet dwudziestu. Jest tu także nasza dawna hrywna, nieliczne pieniądze z emisji próbnych, rzadkie dziś monety złote, srebrne, brązowe, miedziane, cynowe, ołowiane i nawet …porcelanowe, należące do dawno zniknięte i wciąż istniejących księstw, hrabstw, królestw, carstw i cesarstw. Demonstrując te „smakowitości”, znany kolekcjoner Ołeksandr Oliszczuk profesjonalnie, ciekawie i z pasją opowiada nie tylko o każdej z nich, ale też o powstaniu obiegu pieniężnego, mennicach, rozwoju i filozofii bankowości w naszym kraju od epoki antycznej po dzień dzisiejszy, zwłaszcza na przykładzie unikatowych skarbów oraz pojedynczych znalezisk z kiedyś znaczącego rynku handlu niewolnikami w Kafie, a potem znanego portu i kurortu — Teodozji. …Dotarcie do tego skarbu nie jest łatwe nawet dla gospodarza. Aby otworzyć niezwykle skomplikowany nowoczesny zamek z wieloma kodami i sekretami, trzeba przyjeżdżać do sejfu-muzeum z wyprzedzeniem, gdyż zwiedzający ustawiają się w kolejce do Muzeum Pieniędzy już od rana.
Materiały przygotował Wiktor CHOMENKO, Krym
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Ten esej będzie o Lwowie, chociaż, powiem w sekrecie, urodziłam się w Kijowie. Żeby ta aberracja miejsc i miast stała się zrozumiała, trzeba wiele wyjaśniać (bo rzecz wcale nie w tym, że ukraińskojęzyczną osobę w Kijowie szybciej zidentyfikują jako galicyjczyka), wiele pozostawić ukrytym i, w końcu, wyjaśnić, że wszystko jeszcze bardziej się zaplątało… Ot, na przykład, czy stanie się coś bardziej zrozumiałym od wyznania, że Kijowa nie to, że nie kochałam, ale zawsze chciałam stąd wyjechać… Dodam — kiedyś, bo teraz jest mi w Kijowie dobrze, byle nie… Byle nie istnienie Lwowa. To jest to miasto, które pasuje do mojego permanentnego nastroju człowieka zagubionego w zagubionym świecie… Właśnie do Lwowa na jakiś czas pojechałam żyć, kiedy było mi, jak w tym dowcipie, „gorzej niż Sarze”. Kiedy lwowianie dowiadywali się, że jestem kijowianką, która z własnej woli przeprowadziła się do Lwowa, szczerze dziwili się takiemu absurdalnemu z punktu widzenia życiowej pragmatyki poruszaniu się pod prąd. W jakim celu? Odpowiedzi nie było. Jak przekazać to zdumienie, kiedy błądzisz lwowskimi ulicami bez celu i określonej trasy, bo nie masz specjalnie do kogo iść, zresztą ciebie prawie nie ma, bo to nie ty chłoniesz miasto, a to miasto wchłania ciebie jako materiał budowlany dla swoich nostalgicznych czuwań w czasie: gdzieś przyłożyło do szpary na obdrapanej ścianie, gdzieś do matowego witraża, wciągnęło w otwór zardzewiałej bramy, w okno z zawijasami na gzymsie, domieszało do zapachu świeżo mielonej kawy, rozwiało na pył krzywą perspektywą ulic… To miasto, gdzie można pisać książki, wypadać z potoku obowiązkowości, przeżywać kryzys życiowy, zakochiwać się, chociaż — wasza prawda — zakochiwać się można nie tylko tutaj… Ale we Lwowie możecie spełnić marzenie wszystkich zakochanych — być tylko we dwoje, i do tego nie trzeba jechać na bezludną wyspę. Rzecz w tym, że Lwów, jak na moje paradoksalne odczucie, jest jednym z „martwych” miast świata. To znaczy, w tym mieście-miejscu czas rozwarstwia się i istnieje w swoim zastygnięciu. To miasto wieczności jako subiektywnego czasu. Miasto snu o mieście, które śpi. Może wam być tutaj bardzo przytulnie i bardzo osobiście, byle nie… Rzuca się w oczy, że Lwów prawie stracił swoich aborygenów, a teraz mieszkają tu głównie ludzie, których stała codzienna troska dysonuje z artystyczną fakturą czasu
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
wolnego lwowskiego modernizmu. Dobierałabyś jeszcze ludzi do koloru ścian i żywiła się świętym duchem – tak właśnie słyszę oburzony głos wewnętrzny, uosobiony przez mieszkańca Majoriwki czy Sychowa… Ale kolor ścian we Lwowie jest przeważnie szary, a rytm linii… Oczywiście, nie każdy może sobie pozwolić na luksus podziwiania rytmolinii otoczenia, ale przynajmniej psów nie „wyprowadzać” na środku chodnika… bo częściej trzeba zamiast architektonicznych „nadmiarów i pozostałości” centrum miasta pilnować abstrakcyjnego malarstwa na asfalcie, „wróżyć” z resztek śmietnikowych i omijać licznych bezdomnych… W końcu i ta nizinna lwowska kultura harmonijnie wpisuje się w raj zagubionych w czasie dusz… we Lwowie jest wiele zrzuconych skrzydeł aniołów… pionowy tranzyt, stacja „Czyściec”… Prawie przeciętny lwowski dom Tak się złożyło, że swoje urodziny zawsze spędzałam w Kijowie, z wyjątkiem dwóch razy. Pierwszy raz było to w Gruzji, drugi – we Lwowie. Dobrze pamiętam swoje odczucia, bo jak się okazało, oderwanie od domu, czyli od miejsca narodzin w dniu urodzin, przeżywam szczególnie dotkliwie. To nie jest zależność od hucznych świętowań, których zresztą prawie nie miałam, bo człowiek, jak wiadomo, rodzi się i umiera sam, i dlatego, jak każdy normalny neurotyczny człowiek, czuję się w tym dniu dość samotnie. Cziatura – niewielkie górskie miasteczko w Imeretii, jedno z miejsc „rehabilitacji” Gruzinów jako narodu pracowitego, a nie tylko „sprzedawców goździków”, bo tutaj znajdują się znane na cały Związek kopalnie manganu (nawiasem mówiąc, na naszych bazarach goździki sprzedają Azerowie, a nie Gruzini). Jak mnie tam zaniosło – to osobna historia, ale ja tam odpoczywałam w sanatorium. Ogólnie wymyślone nie bez górniczego humoru: w środku góry – kopalnia, a na górze – sanatorium. Wypełzasz z przodka i od razu – zabiegi. Ja zabiegów nie przyjmowałam. I nie dlatego, że nie zasłużyłam, ale… „leczyli się” tam przeważnie miejscowi mężczyźni, a prywatnych wanien dla gości wtedy jeszcze nie było… Nie wpisałam się w sanatoryjny reżim, więc błąkałam się po górach. Wtedy, w mojej dniu urodzin, moi gruzińscy przyjaciele nakryli świąteczny stół na niewielkiej górze obok dawnego chramu: zamiast talerzy – chleb puri, warzywa, zielenina, ser owczy, domowe wino z kwewri… Od tych rustykalnych luksusów stołu, ludzkiego ciepła i niewysłowionego piękna krajobrazu serce latało jak ptak – zresztą do nieba było tak blisko, siedzieliśmy na samym szczycie. Odeszłam nieco dalej i położyłam się na ziemi. Była taka ciepła i pachnąca – żywa. Niebo przykrywało mnie lekkim kocem, między moim ciałem, ziemią i niebem nie było ani szczelinki i poczułam… swoją nieobecność. Tylko strumienie miłości między ziemią i niebem. Już rok mieszkałam we Lwowie i, dziwne, wcale nie myślałam o Kijowie. Tak, jakbym wiedziała, że muszę być tutaj i nie ma co rozdrapywać duszy niepotrzebnymi nostalgicznymi wspomnieniami. One zresztą nie zamierzały mnie męczyć, sama wybrałam Lwów jako miasto, w którym chciałam być. Ale w tamte urodziny poczułam, że wszystkie moje ochronne tamy zaczęła rwać ciemna woda powrotu. Tego dnia błąkałam się samotnie wąskimi lwowskimi ulicami i marzyłam o przestrzeni, Dnieprze i urwiskach, tęskniłam za kijowskim wiatrem jak za ukochanym… cała ta „narodnicka gadanina” była ucieleśnioną rzeczywistością, wszystko wewnątrz mnie bolało… tak bardzo chciałam do domu, choć krzycz… Domu wtedy nie miałam… tylko siebie. Rodzimy się ze szczęścia i z bólu, kiedy do gardła podchodzi ciemna woda subiektywnego czasu wieczności… rodzimy się sami, trzeba tylko znaleźć miejsce, gdzie jest to naprawdę możliwe… Nataliia SZEWCZENKO Tymofij Bojczuk. Przy jabłoni. 1919–1920 r. nie mogli ich ochronić, nawet ci, którzy wrócili „od białych niedźwiedzi”. Do tej pory nie mogę pojąć, po co „wyzwoliciele” niszczyli sady, wycinali winnice? Czyżby wierzyli, że z korzeniami sadu wykarczują także samych gospodarzy? A może bali się wrócić do dzieciństwa i zobaczyć, kim się stali? z Mariia KRYSZTOPA
Машинний переклад
*** Rano przy chacie malutkie ślady: / Zajączek uszaty tu przychodził. / Z „Abetki” I. Małkowycza
Od dzieciństwa nie lubię zajęcy. Nie, wiem, że są puchate i płochliwe. Niektórym nawet budzą wzruszenie: „Ciu-ciu, zajączku, chodź tu, dam ci marchewkę. A nie chcesz posiedzieć w klatce? Tu jest ciepło”. Ucieka. Na sto procent da nogę, jeśli klatka nie jest w całości metalowa. Albo zdechnie. Zające nie lubią ludzi, tak jak ludzie nie lubią ich, a nawet bardziej (zające są wegetarianami). Ja nie lubiłam zajęcy, bo dziadek prawie każdego zimowego ranka miał taką smutną minę, kiedy oglądał pogryzione przez te małe stworzenia pniaczki młodych drzewek w naszym sadzie. Sadziliśmy te drzewka razem: rano wyruszaliśmy do lasu, szukaliśmy małych dzikich sadzonek, przynosiliśmy je do domu, podlewaliśmy. Kiedy drzewko trochę podrosło, dziadek je szczepił. Znalezienie dobrych szczepek (cienkich gałązek-pędów z odmianowej jabłoni lub gruszy) było prawdziwą sztuką. Wiosną i jesienią z dorosłych drzew obcinało się wilki (gałązki-pasożyty), suche konary albo te, które przeszkadzały rosnąć innym drzewom, zeskrobywało się suchą korę. I my z siostrzyczką ciągnęliśmy te chrust do ogniska, gdzie wieczorem dziadek urządzał prawdziwe fantastyczne widowisko: rozpalał ognisko, które trzaskało i buchało, wyrzucając spod gałęzi snop iskier; a my, umazane, zmęczone i szczęśliwe, czekaliśmy, aż będzie można piec ziemniaki, a także zaczynaliśmy czekać na nową porę roku i jabłka. A zające starały się zepsuć święto, choć przy każdej chacie były stogi siana, a w lesie dzikie sadzonki. Dlatego od dzieciństwa jestem przekonana, że zając jest dobry pieczony.
*** Antonycz był chrząszczem i żył kiedyś na wiśniach, na tych wiśniach, które opiewał Szewczenko. B.-I. Antonycz
A my mieszkaliśmy na czereśniach sąsiada Misia Otomana. Otoman palił fajkę, pasł krowę i rozmawiał z moim dziadkiem. Moja babcia nabijała Otomanowi fajkę, a jego trzecia albo czwarta żona Jelena była zazdrosna i tygodniami nie rozmawiała z babcią. Otoman był starszy od Jeleny, jego poprzednie żony umarły, jedna spadła z czereśni. Czereśnie były główним zarobkiem tej rodziny. Ale tak wielkiej ilości czereśni nikt nie mógł sprzedać ani kupić, dlatego pozwalano nam dojadać hojne resztki razem ze szpakami. Szpakom było łatwiej — Jelena nie zmuszała ich potem do pomocy przy pasieniu krowy. Czasem Jelena stawała się chorobliwie skąpa i pozwalała jeść tylko to, co spadło z drzewa. Wtedy chowaliśmy się między gałęziami czereśni i jedliśmy jagody z pestkami, żeby Jelena nie zobaczyła. Najważniejsze było wdrapać się na jedną czereśnię, reszta to kwestia techniki dla tych, którzy znali powietrzno-gałęziste szlaki. Jelena chodziła po sadzie i cicho się kłóciła, a Otoman opowiadał sąsiadom bajki — czasem bezsensowne — i zadawał zagadki, na przykład: „Pies us…ся w ogórki, a rozsół był czysty. Jak to?” Nocą Otoman owijał się prześcieradłami i szedł straszyć dziewczyny wracające z tańców, a w dzień smarował nogi konfiturą z czarnej porzeczki i demonstrował kołchozowemu kierownictwu, jakoby „żylaki wylazły”. Ale czereśnie u Otomana były najlepsze, bo najwcześniejsze, a do tego było ich najwięcej. Później dojrzewały białe i czarne czereśnie w domu, ale nie były już tak smaczne. Kiedy byłam zupełnie mała, czereśnie rosły na dębie.
REFLEKSJA
Dla mnie wszystko rosło na dębach, ponieważ całkiem logicznie uznałam, że skoro dąb jest najstarszym drzewem, to wszystkie drzewa są dębami.
*** Lato rozmawiało z drzewami, Zalecając się do każdego w sadzie: „Staniecie się moimi królowymi, W liściu ze mną kochając się”. Z piosenki Jordany Dranczuk
Lato lubiło drzewa i dzieci. Pachniało kusząco powidłami z komory i suszonkami z suszarni. Pozwalało wylizywać kotły po śliwkowym smakołyku, barwić ręce zielonymi orzechami i wieszać na uszach kolczyki z czereśni. Było hojne, a kobiety oplatały wielkanocne koszyki kwiatami, piekły zawijańce i szły dziękować Bogu za hojne lato. Lato z zadowoleniem układało się na owocach i wylegiwało się pod poświęconą wodą. Potem owoce wraz z latem rozdawano „przed dusze”, a dusze cieszyły się, że o nich nie zapomniano. A lato skapywało jak świeca w jesień, chowało się w jonatanach i sinkach, by potem wyruszyć „w świat” w drewnianych skrzynkach, wstrzymać oddech w słoikach i beczkach, po to, by usłyszeć kolędę i nacieszyć oczy dziecięcymi uśmiechami.
*** Kiedy z jabłoni Ewa zerwała księżyc, w raju zbuntowały się bujnogrzywe lwy. B.-I. Antonycz
Drzewa także dla nas, wiejskich dzieci, były źródłem poznania. Budowaliśmy gniazda i znosiliśmy tam wszystkie swoje skarby. Zapraszaliśmy do gniazd gości i chowaliśmy się przed rodzicami. Do naszych gniazd przychodzili Tom Sawyer, Karlsson i odważna Ronja. To był świat przygód, do którego dorośli nie mieli wstępu. Drzewa miały dziuple, do których można było
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło Mowczan Redaktor naczelna Lubow Hołota Kolegium redakcyjne Lubow Hołota Jarema Hojan Pawło Mowczan Anatolij Pohribnyj Ołeksandr Ponomariw Iwan Juszczuk Dyżurny redaktor, zastępca redaktora naczelnego, dział tematyki społecznej Mykoła Skyba 279-49-47 Pierwszy zastępca redaktora naczelnego, dział polityki Ołeksandr Sołoneć 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalija Skrynnyk 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna Szewczuk 278-63-69 Dział języka Ołeksandra Tkacz 270-55-57 Dział literatury Marija Krysztopa 270-55-57 Korespondent specjalny Radmiła Korż 279-39-55 Dział korekty Tetiana Mychajłenko Iryna Stelmach 278-63-69 Skład komputerowy Iryna Szewczuk 278-63-69 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 109B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovo.prosvita.com.ua Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301233 Nakład ogólny — 40000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,29 hrywny, na 3 miesiące — 9,59 hrywny.
Машинний переклад
Закінчення статті «IMIĘ RÓŻY», с. 1
Na terenie Ogrodu róż jest pod dostatkiem miejsca nie tylko na autorefleksję, ale i na samotność. Zakończenie. Początek na s. 1. Płatki tego kwiatu patrycjusze dodawali do czar z winem, używali ich jako konfetti, ścielili nimi podłogę podczas biesiad. Niektórzy z gości nawet nie wytrzymywali takiej koncentracji eterycznych oparów i umierali. Kiedy słynna egipska królowa Kleopatra czekała na Marka Antoniusza, kazała zasypać podłogę warstwą płatków o grubości pół metra. Po upadku Rzymu sekrety kultywowania róż w Europie zostały niemal utracone, jedynie w klasztorach kontynuowano uprawę tego kwiatu, który symbolizował dla katolików cierpienie Chrystusa. Biała róża była symbolem Matki Bożej. Dopiero podczas wypraw krzyżowych do Europy trafiła róża pełna, przywiózł ją francuski król Tybald IV, zasadził ją w swoim zamku w Blois. Stopniowo ta odmiana rozprzestrzeniła się po całej Francji, a z czasem trafiła i do innych krajów, w szczególności na Wyspy Brytyjskie. Właśnie ta róża stała się częścią emblematu „wojny dwóch róż” między Francją a Anglią. A oto żółtą różę przywieziono do Europy dopiero na przełomie XVI i XVII w. bezpośrednio z Persji. Zaczęto ją aktywnie rozmnażać w ogrodach pałacowych i wykorzystywać w selekcji. W XVIII w., kiedy ustanowiono regularne kontakty z Japonią i Chinami, następuje nowy etap introdukcji tego kwiatu w Europie. Przede wszystkim rozpowszechniły się niezwykłe dla Europejczyków pnące i miniaturowe gatunki róż, a co najważniejsze — róże, które w ciągu jednego sezonu powtarzały kwitnienie. Wszystkie znane do tego czasu w Europie krzewy różane kwitły tylko przez dwa, maksymalnie trzy tygodnie, dlatego sadzono je wśród innych kwiatów, aby takim sąsiedztwem stworzyć efekt kwitnącego ogrodu. Dla hodowców zaś najciekawsze są odmiany z cechami, które były całkowicie nieobecne u poprzedników. Właśnie tak wyhodowano tak zwaną błękitną różę, która w literaturze końca XIX i początku XX w. symbolizowała nieosiągalność harmonii, mistyczną miłość. Ołena Rubcowa zacytowała znane wersy Kiplinga: „Szkarłatnych róż i białych róż / ukochanej przyniosłem. / Lecz ona nie chciała — / niebieskie, przynieś — kazała. / Pół świata obszedłem, lecz takich nie znalazłem, / Widocznie poza życia granicą spełni się jej życzenie”. Rzecz w tym, że róże z natury nie zawierają pigmentu delfinidyny, który barwi płatki na niebieski kolor. Więc maksimum, co zdołali zrobić hodowcy — to, uciekając się do wszelkich sztuczek, maksymalnie zbliżyć zabarwienie kwiatów do jasnoliliowego koloru. A dla wzmocnienia efektu ogrodnicy dosadzają inne kultury kwiatowe, które zawierają tę samą delfinidynę, tak nieosiągalną dla róż. W każdym razie ukraińscy hodowcy mają znacznie bardziej prozaiczne kłopoty, marzą o wyhodowaniu takiej odmiany, która mogłaby zimować w naszym klimacie bez pracochłonnego „otulania” gałęzi… O tych i innych ciekawych faktach moglibyśmy dowiedzieć się znacznie więcej, gdyby pracownicy naukowi Kijowskiego ogrodu botanicznego mieli możliwość wydania drukiem dawno przygotowanych książek. Już trzy lata leży w wydawnictwie „Mystectwo” rękopis monografii Ołeny Rubcowej i Wałentyny Mieszkowej „Ogród róż” i nikogo to nie obchodzi. Mówią: dokąd się śpieszyć, róże to przecież symbol wieczności… Mykoła SKYBA Zdjęcie Hanny OBORŚKIEJ. P.S. Redakcja wyraża szczerą wdzięczność kierownictwu Centralnego ogrodu botanicznego NAN Ukrainy za pomoc w przygotowaniu materiału i osobiście — wiodącej pracownicy naukowej, kuratorce działki „Ogród róż”, kandydatce nauk biologicznych Ołenie Rubcowej za szczegółowe konsultacje. Ta sama błękitna róża …To była religia, mistyczna, egzaltowana. Kult Madonny i kult damy serca zlewały się w jedno. To była miłość czasów „błękitnej róży”, to miłość nie naszych czasów i nie naszego charakteru… „Błękitna róża” — to był symbol czystej, wzniosłej miłości. W średniowiecznych romansach rycerskich nierzadko mówi się o tej róży, która rośnie gdzieś w „mistycznym lesie”, wśród tajemniczych symbolicznych roślin. Przedrzeć się do niej mógł tylko rycerz „bez strachu i skazy”, który nigdy nie miał nieczystej myśli o swojej damie serca, nigdy nie rzucił na nią namiętnego spojrzenia, nigdy nie marzył o ślubie, a jedynie nosił w sercu obraz swojej jedynej panny, na ręce jej kolory, na tarczy jej dewizę, za jej cześć hojnie przelewał swoją krew i za najwyższą nagrodę uważał jej uśmiech, słowo, kwiat z jej rąk. Takim był ideał „rycerza błękitnej róży”. To miłość nie naszego czasu i nie naszych charakterów; jeśli jest za czym żałować w średniowieczu, to właśnie za tą „błękitną różą”. Są i w naszych czasach nawet prawdziwe błękitne róże, wyhodowane przez uczonych ogrodników w oranżeriach, ale te nietrwałe twory wielkiej kultury — to produkt przemocy wobec natury. Łesia UKRAINKA, „Błękitna róża”. Ołena Rubcowa, która każdą z róż Ogrodu zna z imienia. ...podążając wzrokiem za zawijasami róży, zbliżać się do sedna istoty rzeczy... Pozwólcie sobie na arystokratyczną niespieszność na ścieżkach kijowskiego rozarium. W planowaniu fontann również wykorzystano symbolikę róży — kwiatu Królestwa Niebieskiego w kulturze francuskiego gotyku.
Машинний переклад