Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
nr 37 (310) 15-21 września 2005 r. TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI Oksana PACHLOWSKA: “Ta kobieta miała rycerskie pojęcie honoru”. Str. 6
Машинний переклад
Zdjęcie z archiwum „SP” WNIOSKI Kryzys władzy, społeczne rozczarowanie, zimna wojna między Juszczenką a Tymoszenko. Niewesoły obrazek w naszym „królestwie”. Co prawda, ostatnie publiczne kroki i oświadczenia pierwszych osób państwa są w stanie zdjąć wszelkie cudzysłowy-konwenanse. Główny „przekaz” Prezydenta, który wybrzmiał w oświadczeniu 8 września po 3 dniach i nocach burzliwych negocjacji i narad, niestety nie świadczył o strategicznym rozwiązaniu kryzysu politycznego: „dobry król” zmuszony jest cały czas ułaskawiać i godzić ze sobą trzech-czterech „szarych eminencji”. Prezydent Wiktor Juszczenko, wysyłając w dymisję cały skład rządu, dokonał bezprecedensowego w historii i w praktyce krajów demokratycznych czynu. Podstawą prawną dla takiej decyzji powinno być uznanie działalności Gabinetu Ministrów za nieefektywną po odpowiednim raporcie rządu lub przynajmniej poważne publiczne oskarżenie rządu o korupcję. Tymczasem Prezydent faktycznie przez cały czas, aż do skandalicznego wystąpienia Ołeksandra Zinczenki, i publicznie – w Dniu Niepodległości, pozytywnie oceniał działalność rządu. Wiktor Andrijowycz swoim oświadczeniem telewizyjnym również w żaden sposób z punktu widzenia państwa prawa nie uzasadnił dymisji członków rządu, zamiast tego przyjął rolę skrzywdzonego ojca rodziny władzy i Majdanu: „Miałem nadzieję na to, że jeśli każdy włoży swoje jarzmo, nie wystarczy czasu na wzajemne intrygi, …Prezydent nie powinien być niańką, …wojny nasilały się według zasady „dwóch Ukraińców – trzech hetmanów”, …jeden chciał na Kijów iść.., trzeci na Lwów chciał iść, czwarty zrobić przetasowanie sił politycznych, zwabić do koalicji na wybory innych partnerów.., a wyszło jak z jednej szajki przekazać drugiej szajce… Czyli zaczęły dewaluować się ideały Majdanu…” Prezydent oskarżył rząd o nieumiejętność pracy w zespole z Poroszenką, Tretiakowem i innymi: „Chcę powiedzieć jedno: jeśli mogą pracować wspólnie, jeśli w sposób dowodowy zmienią swoje zachowanie, moja ocena roli tych ludzi pozostaje niezmienna. To ważni ludzie dla najnowszej historii Ukrainy. Szanuję ich pozycje, ale stawiam jedyny warunek – zdolność do pracy jako jeden zespół”. W ten sposób Prezydent, zakładając czy to „chirurgiczne”, czy to „białe rękawiczki”, nie wziął na siebie części odpowiedzialności za sytuację, która zaistniała, nie zareagował adekwatnie na oskarżenia swojego najbliższego otoczenia o korupcję. Bezapelacyjnie stwierdził, że oskarżenia Zinczenki, pomimo formalnego utworzenia międzyresortowej grupy śledczej, są polityczne i bezpodstawne, pewnie zaznaczając, że komisja nie potwierdzi faktów korupcji Poroszenki, Tretiakowa, Martynenki i innych. Czyżby choćby publicznie pan Prezydent, którego imię być może wielu z nas wykrzykiwało we śnie w czasach rewolucyjnego Majdanu jako symbol demokracji i wolności, nie może powstrzymać się od podobnych autorytarno-kuczmowskich oświadczeń? Czyżby mentalnością niepaństwowego narodu wciąż mogli łatwo manipulować nieprzejednani apologeci „batuszki-cara”, spychając w cień systemowe przemiany polityczne i demokratyzację kraju? Wniosków z oświadczenia Wiktora Juszczenki jest kilka. Po pierwsze, Prezydent stał się częścią swojego zespołu i już nie może działać jako samodzielny polityk, podejmując samodzielne decyzje. Po drugie, zespół Prezydenta formuje się według zasady osobistej lojalności wobec Wiktora Juszczenki, sprawdzonej tak czy inaczej „na Majdanie” – czy to finansowymi zastrzykami, czy to troską o bezpieczeństwo i byt rodziny Juszczenków podczas jesiennego kryzysu, czy to innymi osobistymi kontaktami z Wiktorem Andrijowyczem. Wygląda na to, że zaufane relacje z Prezydentem oskarżeni o korupcję Poroszenko, Tretiakow i Martynenko wykorzystują maksymalnie efektywnie dla wpływu na pierwszą osobę państwa. Z drugiej strony „czynnikiem ludzkim” będzie mógł w każdej chwili usprawiedliwić się Wiktor Juszczenko: powiedzmy, ci ludzie mnie chronili w najtrudniejszej chwili, dlatego musiałem im wierzyć, a sojusznicy polityczni w rodzaju Tymoszenko są niepewni, bo zawsze mogą grać we własną grę. W końcu, kiedy wątpliwe działania „otoczenia” Prezydenta zaczną w końcu krańcowo niszczyć zaufanie do niego opinii publicznej, Wiktor Andrijowycz znów będzie mógł zmyć brud z rąk: oni mnie dezinformowali, zdradzili. Dziś większość Ukraińców, choć sceptycznie odnosi się do otoczenia Prezydenta, wierzy samemu Juszczence. Przez osobistą sympatię do niego, przez to, że Wiktor Andrijowycz wciąż pozostaje głównym symbolem Majdanu i wyborów prezydenckich, popierają go, uważając niemal za przestępców wszystkich tych, którzy „biją w jego zespół”… Jednak głównym wnioskiem wszystkich decyzji politycznych kierownictwa państwa jest brak u niego demokratycznej, prawnej kultury, a także brak jej w społeczeństwie. I to jaskrawo potwierdziły minione wybory prezydenckie, kiedy o elektorat rywalizowały nie konkurujące programy polityczne i bloki, a narzuciła się walka osobowości – Wiktora Juszczenki oraz Wiktora Janukowycza. Zakończenie na s. 2, 3 Biznes wydawniczy po ukraińsku Str. 8—9 Kopał, kopał studzienkę Str. 11 Mychajłyna KOCIUBYŃSKA: „Jestem szczęśliwa, że znam uczucie ramienia”. Str. 15
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
„dobrego króla”. Nieprzypadkowo ideologiczno-polityczna podstawa Wiktora Juszczenki w wyborach prezydenckich została dziś odrzucona przez „najnowszych polittechnologów”, a siły, które ją reprezentowały — Ukraińska Partia Ludowa, Ludowy Ruch Ukrainy, Ukraińska Partia Republikańska „Sobór” — zmuszone są albo rozpuścić się w bezideowych imiennych blokach Juszczenki—Bezsmertnego i Tymoszenko (jak to, zdaje się, dzieje się z Ruchem i „Soborem”), albo szukać samodzielnej gry na drodze realnej demokratyzacji kraju. Całkiem prawdopodobnym wydaje się w tym kontekście oświadczenie Tymoszenko, że proponowano jej start w bloku z NSNU, formując 30% list, ale pod warunkiem, że ani UPL, ani „Pora”, ani PRP nie zostaną do nich kategorycznie włączone. Jaki stan rzeczy mamy? Tymoszenko, Tomenko i Teriochin zostali na długo odsunięci od władzy — zapewne aż do marcowych wyborów 2006 roku. Co prawda, Teriochin, podobnie jak Poroszenko, może jeszcze odzyskać w sądzie swój mandat deputowanego. Turczynow, oświadczywszy Prezydentowi, że „Pana decyzja o dymisji rządu zagraża bezpieczeństwu narodowemu Ukrainy”, też na długo stanie się
Машинний переклад
Закінчення статті «MAJDAN UMARŁ? NIECH ŻYJE KRÓL!», с. 1
WNIOSKI Kontynuacja. Początek na s. 1
Choć właśnie dzięki nie charyzmatycznym, a demokratyczno-dialogicznym, rozważnym cechom Wiktora Andrijowycza poparły go wszystkie siły narodowo-demokratyczne. Opozycja wobec autorytarno-oligarchicznego reżimu Kuczmy wybrała Juszczenkę na swojego przedstawiciela nie przez jego nadzwyczajne cechy przywódcze, a raczej dlatego, że ich właśnie nie posiadał. Wszyscy wierzyli w demokratyczność i patriotyzm Juszczenki i właśnie taka osoba zdolna była zjednoczyć opozycyjne siły demokratyczne na czele z silnymi liderami i politykami. Realnie ludzie głosowali nie na osobowość Juszczenki, a dlatego, że wokół niego zjednoczyli się wszyscy, którzy walczyli z kryminalno-totalitarnym reżimem. Inna sprawa, że oprócz samodzielnych sił politycznych wokół Juszczenki skupiła się grupa ludzi niezdolnych do prowadzenia samodzielnej gry politycznej, którzy postanowili postawić na Wiktora Andrijowycza poważne stawki polityczne i finansowe. I oni, najwyraźniej, stawiali nie na zmianę skorumpowanego systemu, a osobiście na Juszczenkę. Wtedy też zaczęto przekształcać demokratę ze słabościami, jakim był Juszczenko, w „silną postać”, w Mesjasza. Swoją rolę w autorytaryzacji Juszczenki odegrał religijny „przekaz” kampanii: Juszczenko — wzorowy chrześcijanin i uosobienie Dobra, czyli ideał, a Janukowycz — niemoralny przestępca, przedstawiciel Zła… Byli oni bezmiernie hojni i zgodni, czyli maksymalnie wykorzystali „czynnik ludzki”, by stać się dożywotnimi satelitami tej osoby. I właśnie oni w końcu przekształcili walkę o społeczeństwo obywatelskie w walkę o „dobrego króla”. Właśnie oni stworzyli kult Juszczenki i pod hasłem oczyszczenia władzy oraz wierności ideałom Majdanu zalegalizowali wojnę o ciało Prezydenta. To ciało wziął się „ochraniać” przed niepotrzebnymi osobami pan Tretiakow, przekształcając Prezydenta w świętą krowę, którą wykorzystuje się do rytuałów i interwencji kryzysowych. Kiedy Petrowi Ołeksijowyczowi Poroszence nie udało się zostać Premierem — Prezydent był na to gotowy, mimo pisemnej umowy z Tymoszenko, ale nie zaryzykował — tworzy on równoległy Gabinet Ministrów, stopniowo rozszerzając swoje funkcje sekretarza RBNiO do autorytarnego modelu zarządzania krajem. Nie będziemy za panem Zinczenką mówić o cieniowych, w tym finansowych, schematach pana Poroszenki — to sprawa organów śledczych. Jednak nawet publiczne kroki i akty normatywne zmusiły opinię publiczną do niepokoju. Pierwszą oficjalną „jaskółką” stało się rozporządzenie Prezydenta o rozszerzeniu uprawnień RBNiO, kiedy sekretarz RBNiO otrzymał w istocie uprawnienia do kontrolowania działalności sędziów. Czyli aparat, powołany do organizacyjnego i dokumentalnego przygotowywania spotkań koordynacyjnych Prezydenta, Premiera, szefa SBU, ministra obrony i innych wyższych urzędników państwowych, mógł oficjalnie wpływać na niezależną zgodnie z Konstytucją władzę sądowniczą. Wymowny stał się tutaj proces sądowy dotyczący NZF (Nikopolskich Zakładów Ferrostopów), kiedy sędziowie deklarowali ogromny nacisk na nich. Oczywiście, Gabinet Ministrów, atakując z gołą szablą zięcia byłego prezydenta Wiktora Pinczuka, też jednoznacznie naciskał na sąd, ale w nie mniejszym stopniu, jeśli nie znacznie większym, naciskała druga strona, za którą kryli się zarówno ludzie Pinczuka, jak i rosyjski biznes, a co najbardziej prawdopodobne, ich „parasolem” mógł być Petro Poroszenko. Mimo wszystko faktem pozostaje to, że sekretarz RBNiO pod szyldem „reformy organów ścigania” dążył do pełnej kontroli nad wszystkimi siłowikami, gdyż SBU na czele z wiernym Tymoszenko Turczynowem często rejestrowało „przestępstwa” Poroszenki. Co więcej, zapragnął on rozwiązać samodzielną służbę wywiadowczą i przenieść ją pod swój „parasol”, podporządkowując swojemu zastępcy. Wywołało to oburzenie profesjonalnych wywiadowców, ale w żaden sposób nie powstrzymało sekretarza RBNiO… Nie chodzi o to, że wokół Prezydenta zgrupowali się „źli ludzie”, jakkolwiek byśmy ich nie nazywali — korupcjonerzy czy inaczej. Raczej trzeba mówić o zasadniczo błędnym systemie kształtowania wizerunku władzy, o niedojrzałym systemie politycznym. Oczywiście, Wiktor Juszczenko wyrósł jako polityk za poprzedniego reżimu, nazywając Kuczmę swoim ojcem. Podświadomie i zachowaniem przyswoił autorytaryzm pierwszej osoby państwa i zaadaptował się do tego systemu. Jednak naturalna, mentalna demokratyczność Juszczenki mogła zadziałać na korzyść władzy, gdyby nie decydujący wpływ na niego „satelitów”, którzy narzucają mu rolę silnego i twardego władcy. Ten model jest korzystny nie dla Juszczenki — to psychologicznie inny typ kierownika. Ten model jest korzystny dla tych, którzy kierują się nie procesami demokratycznymi i otwartymi metodami dyskursu politycznego, a przede wszystkim faworytyzmem, dostępem do ciała, niezmordowanym krytykiem władzy. Nowy szef SBU powołany jest do maksymalnego oczyszczenia tej struktury z ludzi Turczynowa, aby odciąć mu kanały „kompromatów” na władzę. „DJ” Majdanu Mykoła Tomenko już ogłosił, że nie pogodzi się z „oligarchicznym rządem Poroszenki” i będzie organizował „drugi etap Pomarańczowej rewolucji”. W sumie jest to bardzo mało prawdopodobny scenariusz, nawet biorąc pod uwagę to, że Tymoszenko była, według słów samego Juszczenki, „duszą Majdanu”. Jakie są perspektywy Julii Tymoszenko? Jej ranking po dymisji rządu tylko wzrośnie. I to główny błąd polityczny Prezydenta z punktu widzenia perspektywy wyborczej. Po dymisji Tymoszenko Prezydent i jego otoczenie zaczęli negatywnie oceniać działalność jej rządu. Poroszenko nawet oświadczył, że zostawia ona gospodarkę w gorszym stanie niż siedem miesięcy temu. Tym z jednej strony daje się carte blanche Jurijowi Jechanurowowi, z drugiej — legalizuje się ostateczne przedwyborcze zerwanie Juszczenki i Tymoszenko. Właściwie problem ekipy rządzącej polega na tym, że od samego początku działała ona nie jako spójna siła polityczna, a jako blok przedwyborczy, który może w każdej chwili się rozpaść. Na „rozłam” pracowali „satelity” Juszczenki, którzy dążyli do wyparcia silnego gracza politycznego. Z drugiej strony, daleko nie idealne było zachowanie także Tymoszenko, która zajmowała się otwartym populizmem, chociaż „budżet przejadania” został założony jeszcze przez prezydencką kampanię wyborczą. Mimo to Tymoszenko jeszcze podniosła świadczenia socjalne, zwiększając presję podatkową na średni biznes. Jednocześnie jej rządowi nie udało się powstrzymać procesów inflacyjnych, a wojna z „cieniem”, reprywatyzacja, zniesienie ulg dla średniego biznesu i zniesienie wolnych stref ekonomicznych zmusiły wielu przedsiębiorców do jeszcze większego ukrywania się w szarej strefie. Niestabilność, agresywność państwowego gracza gospodarczego i brak programu rozwoju gospodarczego doprowadziły do tego, że inwestycje na Ukrainie, mimo światowych tournée Prezydenta i europejskich podróży Premiera, nawet zmniejszyły się w porównaniu z ubiegłym rokiem. Poważną wadą zespołową Julii Tymoszenko, w porównaniu z Wiktorem Juszczenką, jest jej naturalny autorytaryzm, wzmocniony charyzmą, silnym charakterem. Dlatego o wiele trudniej jej wpisać się w system demokratyczny i rynkowy model gospodarki. W każdych okolicznościach Tymoszenko będzie prowadzić własną grę i zdobywać własny kapitał polityczny. Dlatego konkretna ideologia i platforma polityczna nie są dla niej szczególnymi wartościami. Dlatego „Batkiwszczyna” i BJuT to czysto imienne projekty, przez które mogą legalizować swój biznes i polityczną przeszłość przedstawiciele wszystkich reżimów i narodów. BJuT ryzykuje nawet stanie się największym projektem finansowym następnych wyborów, podczas gdy Partia Ludowa Łytwyna pretenduje do roli głównego politycznego rehabilitanta poprzedniego reżimu. Jeśli już mówić o kompromatach, które będą ujawniać byli sojusznicy, to ekipa Juszczenki też będzie miała o czym mówić w odniesieniu do Tymoszenko. Korupcją będą nazywać także umorzenie „Jednolitym Systemom Energetycznym” długu w wysokości 5 miliardów hrywien, kiedy Julia Tymoszenko została Premierem. Wspomną też o tym, że od niejednego roku mieszka ona na daczy pewnego biznesmena, nie płacąc za wynajem ani grosza… Co więcej, możliwe jest także wszczęcie nowej sprawy karnej przeciwko „lady Ju”, gdyż Prezydent po wystąpieniu byłej premier w „Interze” 9 września bardzo ostro „obiecał”, że Prokuratura Generalna, MSW i SBU sprawdzą działalność członków rządu w sprawie NZF (Tymoszenko oskarża się o lobbowanie interesów PrywatBanku). Z drugiej strony ekipa Prezydenta zapewne nie zaryzykuje przekształcenia bloku Tymoszenko w agresywną opozycję, gdyż zakrojona na szeroką skalę wojna informacyjna jest w stanie zminimalizować zaufanie zarówno do Prezydenta, jak i do Tymoszenko. Tymczasem Prezydent faktycznie zrobił byłej premier prezent: jej nieuzasadnione słodkie obietnice i zaklęcia-sugestie o cudach gospodarczych na Ukrainie stopniowo podważały do niej zaufanie, dziś zaś Tymoszenko jako wolny, półopozycyjny gracz polityczny na krytyce władzy będzie tylko zwiększać swój ranking. Jeśli ogólnie oceniać działalność rządu Tymoszenko, to sprawiedliwie mówiąc, nie nazwiesz jej zbyt udaną. Właśnie kwotowe formowanie rządu w zasadzie określiło jego los. Socjaliści Ołeksandr Baraniwski, Jurij Łucenko i Stanisław Nikołajenko pracowali przede wszystkim na wizerunek partii. Rezonansowe i reformatorskie wydarzenia w MSW, w szczególności „ujawnienie” przestępców poprzedniego reżimu, zrodziły największą popularność wśród mas Jurija Łucenki. Wprawdzie dobrze wyłapuje on wiatr polityczny i bez szczególnych przemyśleń jest zdolny wznowić sprawę karną przeciwko Julii Tymoszenko. Tym bardziej, że u byłej premier i jej ekipy powstał otwarty konflikt z panem Baraniwskim i SPP (Socjalistyczną Partią Ukrainy) w ogóle, gdyż były minister rolnictwa odmówił wykonania woli byłej premier w sprawie importu cukru surowego na Ukrainę dla stabilizacji cen cukru, za co otrzymał oskarżenie o lobbowanie interesów kilku dużych przetwórców cukru. Mówią nawet, że w kryzysie cukrowym obecne są także interesy finansowe pana Poroszenki.
Ogólnie rzecz biorąc, rozwój rolnictwa, dzięki przede wszystkim inicjatywie ustawodawczej Premier (czy nie dlatego, że, jak przyznała pani Tymoszenko, jej mąż pracuje w agrobiznesie?), w tym roku uzyskał najlepsze wskaźniki i perspektywy, czego nie można powiedzieć o przemyśle Ukrainy. Ale najbardziej nieudanymi w rządzie okazali się przedstawiciele zespołu Juszczenki: Oksana Biłozir, Dawyd Żwanija i Mykoła Poliszczuk. Wszakże „zawiedli” w sferze humanitarnej człowiek Tymoszenko Mykoła Tomenko i, najwyraźniej, sam Prezydent, który podjął się osobiście opiekować procesami kulturalnymi. Żadnej koncepcyjnej i konkretnej decyzji w sprawie rozwoju kultury i każdej z jej dziedzin nie otrzymaliśmy, natomiast pan Tomenko przez cały czas próbował udowodnić niepotrzebność programu utwierdzenia języka ukraińskiego, reformować Akademię Nauk itp. Swoją drogą, eks-minister edukacji i nauki Nikołajenko również zawalił wszystkie „reformy” swojej sfery. O niekompetencję i korupcję oskarżono także eks-ministra ds. sytuacji nadzwyczajnych Dawyda Żwaniję, jeszcze jednego sponsora rewolucji. Jego zastępca Wałerij Kalczenko oskarżył pana Żwaniję o lekceważenie swoich obowiązków służbowych (ponad 3 miesiące nie pojawiał się w Ministerstwie w godzinach pracy, nie przeprowadzał narad, nie stworzył kolegium), w terenie mianował niekompetentnych „swoich” ludzi, lobbował interesy finansowe swoich partnerów… Jeśli chodzi o „reformatora” Poliszczuka, to jego resort i ogólnie system medyczny stały się najbardziej skorumpowanymi i nieefektywnymi. Panu Poliszczukowi lepiej wychodziło składanie oświadczeń politycznych dotyczących zdrowia Nestora Szufrycza (który, według jego słów, w dzieciństwie doznał poważnego urazu głowy, bo opowiadali o tym wszyscy mieszkańcy Zakarpacia), niż zwrócenie się twarzą do ludzi przez wskroś skorumpowanych medyków. Faktycznie Ministerstwo odpracowywało granty Zachodu, organizując nieefektywne maratony PR-owe i akcje przeciwko AIDS. Archaiczna idea Poliszczuka, by odnowić w każdej wsi punkty felczersko-akuszerskie, była skierowana nie na poprawę jakości medycyny wiejskiej, a na zwiększenie liczby nieprofesjonalnych lekarzy. Tak samo skandaliczne „reformowanie” wyższego wykształcenia medycznego, kiedy zmieniano nie jakościowy system przygotowania lekarzy, a po prostu dodawano jeden rok nauki. A co dopiero mówić o przejściu na „alternatywne leczenie gruźlicy”, kiedy dla oszczędności środków państwowych, w istocie, zamyka się oczy na epidemię gruźlicy na Ukrainie? Albo o w ogóle „genialnej” idei Poliszczuka, by sprzedawać leki w aptekach tylko na recepty? Toż to nic innego, jak usankcjonowanie totalnej korupcji w medycynie, wszak po pierwsze, lekarze będą wypisywać recepty na leki firm, z którymi mają zawarte umowy handlowe, po drugie, to zbędna biurokratyzacja i tak już nadmiernie zbiurokratyzowanego systemu… W ten sposób p.o. Premiera Jurij Jechanurow otrzymał kompleks problemów. Z drugiej strony, raczej nie będzie ich rozwiązywał, gdyż wymagają one poważnych i radykalnych zmian, które przed wyborami są bardzo nie w porę. Co więcej, sądząc po wszystkim, wszyscy najbardziej „nieudani” ministrowie pozostaną na swoich miejscach (oprócz, być może, Oksany Biłozir i jeszcze kogoś) jako ludzie zespołu Juszczenki lub jako sytuacyjni przeciwnicy Tymoszenko. Wszystkim wiadomo, że pan Jechanurow to czysto techniczny nominat Wiktora Juszczenki. Świetnie odnajdywał się przy wszystkich poprzednich reżimach: w latach 1993—1994 był zastępcą ministra gospodarki Ukrainy, w latach 1994—1997 kierował Funduszem Mienia Państwowego, w 1997 roku był ministrem gospodarki Ukrainy, w latach 1997—1998 kierował Państwowym Komitetem ds. Rozwoju Przedsiębiorczości, w latach 1999—2001 — pierwszy wicepremier, w 2001 — kierownik głównego zarządu polityki organizacyjnej i kadrowej oraz współpracy z regionami Administracji Prezydenta Ukrainy. Jest znakomitym technicznym wykonawcą woli kierownictwa i absolutnie niezdolny do samodzielnych decyzji. Właśnie taka figura jest potrzebna dzisiaj zespołowi Juszczenki. Cały negatyw działalności władzy będzie kojarzony z panem Jechanurowem, którego można w każdej chwili posłać na dymisję, natomiast cały pozytyw teraz będzie gromadził Prezydent. Tymczasem dymisja radykalnej i bezlitosnej wobec byłej władzy Julii Tymoszenko zaktywizowała siły wrogie zarówno wobec Tymoszenko, jak i Juszczenki. Tak zwana „opozycja” poczuła, że władza jest słaba jak nigdy. Oficjalnie Prezydenta poparło niemało opozycjonistów, podobnie jak eks-prezydent Kuczma, tak samo o zamiarze współpracy z Julią zadeklarował szereg opozycyjnych polityków. Z drugiej strony, opozycja już otwarcie deklaruje możliwość ogłoszenia impeachmentu Prezydentowi wiosną przyszłego roku. Tak czy inaczej, obecna sytuacja wzmacnia oligarchiczną opozycję i zmusza Prezydenta do pójścia na kompromisy z nią. Tak, „Memorandum stabilności” i oświadczenie Prezydenta, że do formowania
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
do nowego rządu zostaną włączone wszystkie siły polityczne, świadczą o pewnym rewanżu przedstawicieli poprzedniego reżimu i o coraz większym ich zlewaniu się z obecną władzą. Kamieniem węgielnym dla władzy ma stać się reforma konstytucyjna, która ma zostać zrealizowana od 1 stycznia przyszłego roku. Ponieważ uprawnienia Premiera i parlamentu po reformie niepomiernie wzrastają, nie jest wykluczone, że w grudniu możemy zobaczyć nowego Premiera. Na przykład, bezsprzecznie silnego organizatora, choć dalekiego od demokracji, Petra Poroszenkę. Przecież nikt nie wątpi, że jego oficjalna dymisja nie umniejsza jego wpływu na procesy polityczne w kraju… Wszakże wszyscy rozumieją, że główną konfigurację polityczną we władzach określą wybory parlamentarne. Zażartość walki wyborczej jest zagwarantowana. Możliwe, że otoczenie Prezydenta będzie nawet skłaniać go do wykorzystania zasobów administracyjnych, na co Wiktor Juszczenko raczej nie pójdzie. Inna sprawa, że dzisiaj jego ekipa robi wszystko możliwe, aby przez Sąd Konstytucyjny nie dopuścić do przeprowadzenia politreformy. Co z kolei grozi Prezydentowi prawdziwą wojną obecnych “opozycjonistów” esdeków, regionalistów i komunistów, a także socjalistów i, najprawdopodobniej, niedawnej przeciwniczki politreformy Julii Tymoszenko, która już nie raz oceniła możliwości autorytarnej władzy. Do tego “lady Ju” pretenduje do roli Premiera z już rozszerzonymi uprawnieniami. Obecny kryzys polityczny, poza wszystkim, ma pozytywne skutki — jeśli rozpatrywać go nie z pozycji interesów pewnych osób politycznych i ugrupowań, a z punktu widzenia systemowych procesów politycznych. Bez wątpienia, otwarte dyskusje polityczne o problemach państwowych i śledztwa w sprawie faktów korupcji przedstawicieli władzy (nawet jeśli z góry przewidują one zamknięcie sprawy bez żadnych oskarżeń) — to oznaka demokratyzacji kraju, formowania się społeczeństwa obywatelskiego. Mimo wszystkich prognoz, jeśli władza wyciągnie wnioski ze swoich błędów, to społeczeństwo nie rozczaruje się ideałami Majdanu, swoją aktywnością obywatelską na nim. Wtedy aktualne stanie się hasło: Majdan żyje! Żyje społeczeństwo obywatelskie! Ołeksandr SOŁONEC Wreszcie to się stało: Prezydentowi skończyła się cierpliwość, rząd Julii Tymoszenko został wysłany na dymisję razem z jej oponentami z “prezydenckiego otoczenia”, kraj otrzymał kolejny kryzys i długo oczekiwaną opozycję wraz z “trzecią siłą” w wyborach parlamentarnych. Bo cokolwiek by nie mówiono, jako polityk populistyczny Julia Wołodymyriwna jest wciąż niedościgniona. Więc pewne poparcie narodu, który u nas odwiecznie kocha “skrzywdzonych”, ona otrzyma, pomimo na wpół martwej ukraińskiej gospodarki. Chyba nigdzie nie przyjęto dymisji rządu tak pozytywnie, jak w murach Rady Najwyższej. Oczywiście, poza frakcją “BJuT”. Powietrze w sali sesyjnej w czwartek było naelektryzowane od rana: skandaliczna konferencja prasowa Mykoły Tomenki, plotki (bo podpisanego przez Prezydenta ukazu nikt nie widział) o dymisji Petra Poroszenki. Wszakże do ogłoszenia ukazu o dymisji Poroszenki, deputowani zdążyli ustanowić sprawiedliwość i zostawili pana Poroszenkę bez mandatu deputowanego. Tak jak innych deputowanych-łączących funkcje, których oświadczenia, złożone w ostatnim tygodniu minionej sesji, potulnie oczekiwały logicznego zakończenia epopei. Komunikat zaś o dymisji całego rządu, który wstrząsnął Ukrainą, dodał deputowanym ludowym dobrego nastroju. I nie na darmo… Bo następno-
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
Zdjęcie Ołeksandra Hałaty. Myrosława Gongadze. PARLAMENT. Ołeksandr SOŁONEC. Radmiła KORŻ. WYDARZENIA. W ubiegłym tygodniu Serhij Hołowatyj ujawnił informację, że życiu głównego i być może jedynego, który pozostał przy życiu, świadka w sprawie ujawnienia zleceniodawców zabójstwa Gongadzego, Mykoły Melniczenki, zagraża niebezpieczeństwo. Co więcej, przedstawiciel Łesi Gongadze w Europejskim Trybunale jest przekonany, że niedawne aresztowanie Mykoły Melniczenki w Turcji to sprawka ukraińskiej Prokuratury Generalnej na czele z Piskunem, która w ten sposób wykonywała zlecenie fizycznej likwidacji pana Melniczenki. Przy tym, jak wiemy, Prokurator Generalny Piskun wielokrotnie oświadczał, że sprawa karna dotycząca Melniczenki jest zamknięta. Zatem w listach gończych Interpolu nie mogło go być. Ponieważ pan Melniczenko leciał do Turcji przez Europę, gdzie funkcjonariusze organów ścigania go nie zatrzymali, to zlecenie na jego aresztowanie Prokuratura Generalna Ukrainy mogła wydać właśnie podczas przelotu z Europy do Turcji. Po aresztowaniu Melniczenki w wydarzenia wmieszali się amerykańscy adwokaci i ukraińscy politycy, którzy dotarli do Jurija Łucenki. Ten ostatni zareagował dziwnie: „Niech Hołowatyj napisze, że on wezwał Melniczenkę do Turcji”. To, zdaniem pana Hołowatego, była prowokacja służb specjalnych, a dowodem na to jest komunikat w wydaniach internetowych o aresztowaniu Melniczenki, który rzekomo przebywał z Hołowatym. Rzecz w tym, że o zaplanowanym spotkaniu Hołowatego i Melniczenki w Turcji nikt nie wiedział i Hołowatyj ostatecznie nie pojechał tam… Konferencję prasową w sprawie Heorhija Gongadzego, ze swojej strony, dała żona zmarłego Myrosława Gongadze, a także jej przedstawiciele Ołeksandr Wełyczko i Wałentyna Tełyczenko. Pani Myrosława również uważa, że Melniczence zagraża niebezpieczeństwo, „jak i nam wszystkim”: „Melniczenko jest bardzo pryncypialnym i ważnym świadkiem w tej sprawie. Już nie ma wśród żywych Krawczenki, nie wiadomo gdzie jest Pukacz. Kilkakrotnie składałam wnioski do Prokuratury Generalnej z prośbą o zwrócenie się do organów FBI o pomoc w przeprowadzeniu ekspertyzy taśm, ponieważ Melniczenko znajduje się pod jurysdykcją organów ścigania USA. I organy ścigania USA wyraziły gotowość przeprowadzenia takiej ekspertyzy, podobnie jak europejscy eksperci. Niestety, Prokuratura Generalna na czele z Piskunem nie poszła na to, ale wysłała do USA pytania do Melniczenki, które zostały mu postawione jeszcze w 2002 r., kiedy było pragnienie zamknięcia sprawy Gongadzego. Kolejny krok Prokuratora Generalnego to oświadczenie o tym, że 24 sierpnia Melniczenko miał zeznawać w sądzie. To nieprawda, nie wzywano go. Dalej Piskun oświadczył, że Melniczenko miał zeznawać 5 września, a to dzień wolny w USA, kiedy organy państwowe nie pracują. Mykoła Melniczenko powiedział mi, że chce składać zeznania, potrzebuje publicznego sądu, ale trzeba przeprowadzić ekspertyzę nagrań”. Jeśli chodzi o sprawę Gongadzego, to pani Myrosława uważa za niecelowe wydzielenie ze sprawy niewielkiego fragmentu do odrębnego postępowania — dotyczącego bezpośrednich wykonawców zbrodni. Jej zdaniem istnieje niebezpieczeństwo, że ukarani zostaną tylko „kozły ofiarne”. Oprócz tego uważa, że Prezydent Juszczenko nie ma woli politycznej dla ukarania organizatorów i zleceniodawców zbrodni — Łeonida Kuczmy, Wołodymyra Łytwyna i innych. Prawnik Ołeksandr Wełyczko poinformował, że śledztwo jednak nie jest zakończone, ponieważ zbrodnia, dokonana we wrześniu 2000 roku, to zabójstwo na zlecenie. Wałentyna Tełyczenko, ze swojej strony, zaznaczyła: „Istnieją 2 niebezpieczne tendencje. Pierwsza to próba wprowadzenia w błąd ukraińskiej i międzynarodowej społeczności, zastępując rozmowami o ujawnieniu wydzielonej sprawy realne ujawnienie całej sprawy. Druga niebezpieczeństwo polega na tym, że w obu sprawach jest kwalifikacja z artykułu o umyślnym zabójstwie przez grupę osób w wyniku wcześniejszego porozumienia, a nie z artykułu o umyślnym zabójstwie na zlecenie. Z jednej strony daje to możliwość łatwiejszego doprowadzenia oskarżenia do 3 bezpośrednich wykonawców zbrodni, ale daje to możliwość organom śledztwa przedsądowego uniknięcia zakończenia tej sprawy, uniknięcia konieczności szukania zleceniodawców. I wtedy powstaje pytanie: jak można adekwatnie ocenić poziom winy wykonawców, nie znajdując realnego motywu zabójstwa? Trzeba wymagać od władzy zakończenia sprawy w adekwatny sposób. Brakuje nie tylko woli politycznej pierwszej osoby państwa, ale i współdziałania, synergetyki między różnymi organami państwowymi, które prowadzą śledztwo. Jest mi strasznie wstyd, że na stanowisku Prokuratora Generalnego jest osoba, która zajmuje się jedynie PR-em własnej osoby i metodycznie wprowadza w błąd społeczność”. W warunkach obecnego kryzysu energetycznego żadna partia, oprócz UNP, nie zaproponowała wyznaczenia na stanowisko wicepremiera ds. paliwowo-energetycznych swojego przedstawiciela. Również UNP uważa, że kandydatura Jurija Jechanurowa zatwierdzenie parlamentarne najprawdopodobniej przejdzie. W tym byli jednomyślni wszyscy siły polityczne. Jurij Kostenko zaś, powróciwszy od Prezydenta, podkreślił, że nie zdziwiła go obecność na naradzie przedstawicieli tak zwanych „opozycyjnych” frakcji. „Główne — podkreślił Kostenko — żeby oni nie byli w opozycji do własnego państwa. W nazwanych frakcjach jest bardzo wielu deputowanych ludowych, którzy stoją na takich samych pozycjach, jak i Prezydent Juszczenko. Nam trzeba zjednoczyć się wokół idei państwowości i tych problemów, które ma gospodarka. Myślę, że w opozycji, która nie jest ideologiczną, a administracyjną, wystarczy rozumu poprzeć inicjatywę Prezydenta z tym, żebyśmy stworzyli warunki dla działalności produkcyjnej w pierwszej kolejności, a nie dzielili krzesła. Czemuś wszyscy zwracają uwagę na to, kto na jakim krześle, a nie na to, co na tym krześle ty masz zrobić dla państwa…” Konsultacje w sprawie składu nowego rządu będą trwały do następnego posiedzenia Rady Najwyższej Ukrainy, które rozpocznie się 20 września.
Машинний переклад
12 września 2005 roku Trybunał Konstytucyjny Ukrainy uznał projekt ustawy 3207-1, dotyczący rozszerzenia uprawnień samorządu terytorialnego, za zgodny z art. 157 i art. 158 Konstytucji Ukrainy. Ten projekt ustawy został przyjęty przez Radę Najwyższą w pierwszym czytaniu 8 grudnia 2004 roku w pakiecie razem z projektem ustawy o zmianach do Konstytucji 4180 oraz ustawą o wyborach. Projekty ustaw 3207-1 i 4180 są ze sobą powiązane o tyle, że zgodnie z postanowieniami projektu ustawy 4180 reforma polityczna weszłaby w życie 1 września 2005 roku, w przypadku gdyby do tego czasu zostały przyjęte zmiany do Konstytucji, dotyczące reformowania systemu samorządu terytorialnego (projekt ustawy 3207-1). Jeżeli do 1 stycznia 2006 roku te zmiany nie zostaną przyjęte, ustawa 4180 wejdzie w życie samodzielnie 1 stycznia 2006 roku. Za uznaniem ustawy 3207-1 za zgodną z Konstytucją zagłosowało dziesięciu sędziów Trybunału Konstytucyjnego, przeciw – czterech, a jeden sędzia miał w tej sprawie zdanie odrębne. Zdaniem sędziów niedoskonały jest mechanizm wprowadzenia w życie tego projektu ustawy. Projekt ustawy przewiduje rozstrzyganie spraw o znaczeniu lokalnym przez rady lokalne i organy wykonawcze. Ponadto projekt ten wprowadza zmiany w ustroju administracyjno-terytorialnym: znoszone są takie jednostki administracyjno-terytorialne, jak wieś, osiedle typu miejskiego i miasto, w miejsce których wprowadza się nową jednostkę administracyjną – gromadę. Również zgodnie z nowym projektem ustawy organy samorządu terytorialnego otrzymują prawo do tworzenia organów wykonawczych. Mimo uznania projektu ustawy za zgodny z Konstytucją Ukrainy sędziowie wyrazili jednak szereg zastrzeżeń do niektórych postanowień zawartych w tym dokumencie.
Машинний переклад
Zgodnie z nowym Kodeksem Postępowania Cywilnego od 1 września wszystkie sprawy w sądach są rozpatrywane wyłącznie w języku państwowym, to znaczy po ukraińsku. Takie postanowienie zostało zapisane w artykule 7 nowego Kodeksu. Prowadzenie postępowania sądowego w języku państwowym oznacza, że sąd komunikuje się z uczestnikami postępowania cywilnego w języku ukraińskim. Zgodnie z ogólną zasadą uczestnicy postępowania cywilnego również powinni porozumiewać się w ramach procesu cywilnego w języku ukraińskim. Dotyczy to zarówno komunikacji ustnej, jak i pisemnej (poprzez sporządzanie dokumentów procesowych). Część druga artykułu ustanawia wyjątek od ogólnej zasady: jeżeli osoba biorąca udział w sprawie (strony, osoby trzecie, wnioskodawcy oraz inne zainteresowane osoby, ich przedstawiciele) nie włada językiem państwowym lub włada nim w niewystarczającym stopniu, może ona porozumiewać się w ramach postępowania cywilnego (składać oświadczenia, udzielać wyjaśnień, występować w sądzie i zgłaszać wnioski) w swoim języku ojczystym lub w języku, którym włada. Przy tym korzysta z usług tłumacza, który zostaje zaangażowany postanowieniem sądu na wniosek tej osoby. Co zaś się tyczy kosztów związanych z zaangażowaniem tłumacza, to mogą one być w całości lub w części pokryte z budżetu państwowego Ukrainy w przypadku zwolnienia przez sąd osoby z ponoszenia tych kosztów albo zmniejszenia ich wysokości, z uwagi na jej stan majątkowy (część trzecia artykułu 82 i część czwarta artykułu 86 KPC Ukrainy). Zatem nowy Kodeks Postępowania Cywilnego nie ustanawia żadnych ograniczeń praw osób, które nie władają językiem państwowym (szczególnie dotyczy to obcokrajowców).
Radmiła KORŻ
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
…go dnia Prezydent zaprosił na naradę przedstawicieli niemal wszystkich sił politycznych, reprezentowanych w Radzie Najwyższej. Za burtą łodzi pozostali jedynie komuniści oraz Socjaldemokraci Zjednoczeni. Być może słusznie, bo konstruktywna rozmowa z tymi „opozycjonistami” raczej by się nie odbyła. Zainteresowani dziennikarze „łapali” posłów z dość standardowymi pytaniami: na ile realne jest zatwierdzenie przez parlament kandydatury Jurija Jechanurowa na stanowisku premiera? Jaki będzie skład nowego rządu z punktu widzenia koalicyjności? Jaki może być dalszy los pani Tymoszenko? Chętnie odpowiadał na pytania niezaproszony do Prezydenta Leonid Krawczuk, choć z pewną urazą w głosie, ale twierdził, że najprawdopodobniej Jurij Jechanurow zostanie zatwierdzony przez parlament, chociaż, jak mówił, frakcja esdeków nie będzie uczestniczyć w tworzeniu rządu i nie będzie głosować ani za premierem, ani za składem rządu. „Nie będziemy teraz głosować za nikim. Kogokolwiek by nie zaproponowano. Nawet za anioła…” — bardzo emocjonalnie wyraził stanowisko socjaldemokratów pan Krawczuk. Natomiast spokojnie stwierdził, że Julia Tymoszenko powinna teraz wyruszyć „w samodzielny rejs…”
Valerij Pustowojtenko był szczerze zadowolony, po pierwsze z tego, że po rocznej przerwie po raz pierwszy wreszcie odwiedził Administrację Prezydenta, po drugie dlatego, że Juszczenko wreszcie zwolnił wszystkich, którzy byli zamieszani w polityczny kryzys w państwie, czemu pan Pustowojtenko bezwarunkowo sprzyja, podobnie jak wezwaniu do konsolidacji. Jednocześnie Valerij Pustowojtenko oświadczył, że obawy związane z tym, iż w nowym składzie rządu mogą pojawić się nazwiska tych, „którzy pracowali z Kuczmą”, są po prostu niesłuszne, gdyż nie ma takich, którzy posiadają doświadczenie w pracy państwowej, a nie pracowaliby za Kuczmy, począwszy od Wiktora Juszczenki. Zdaniem Pustowojtenki Jechanurow ma szansę przejść zatwierdzenie przez parlament, a najważniejsze teraz to zająć się strategią gospodarczą państwa, ponieważ gospodarką w ostatnim czasie nikt w ogóle się nie zajmował. Pod nieobecność Jurija Kostenki, do zakończenia narady prezydenckiej, dość aktywnie rozmawiał z dziennikarzami poseł Ołeksandr Hudyma. Poinformował, że Ukraińska Partia Ludowa jest gotowa wziąć na siebie odpowiedzialność w nowym rządzie za jeden z najtrudniejszych kierunków — paliwowo-energetyczny. Według słów pana Hudymy, w
Машинний переклад
POGLĄD Ten aforyzm Prezydent Juszczenko wypowiedział przed ogłoszeniem dymisji rządu na czele z Premier Julią Tymoszenko. Ta kluczowa fraza dotycząca obecnego kryzysu rządowego jest bardzo trafna, ale bardzo spóźniona… Kryzys dojrzewał od dawna: nowa ekipa nie mogła ze sobą współpracować. Konflikty interpersonalne na szczytach władzy następowały jeden po drugim. Sprzeczności pojawiały się to między Premier a ministrem sprawiedliwości Zwaryczem, to między szefem Służby Bezpieczeństwa Turczynowem a sekretarzem Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Poroszenką, to między Premier a wicepremierem Bezsmertnym, to między Tymoszenko a Poroszenką… Obecna reakcja łańcuchowa ostrych oświadczeń i wzajemnych oskarżeń rozpoczęła się od oszałamiającego dla ogółu podania się do dymisji kluczowej postaci w ekipie Juszczenki — sekretarza stanu Ołeksandra Zinczenki. Publicznie wyjaśnił on swój krok protestem przeciwko korupcji w otoczeniu prezydenta, oskarżając najbliższych Głowie państwa urzędników: sekretarza RBNiO Petra Poroszenkę, pierwszego pomocnika Prezydenta Ołeksandra Tretiakowa oraz lidera frakcji parlamentarnej „Nasza Ukraina” Mykołę Martynenkę. Poparł go swoją dymisją wicepremier ds. polityki humanitarnej Mykoła Tomenko, który nieco uchylił rąbka dworskiej tajemnicy, informując o planowanych dymisjach członków rządu. I z goryczą zauważył, że kradną jedni, a do dymisji posyłają zupełnie innych. Potem były nie mniej ostre wzajemne ataki. Wreszcie publiczna konferencja prasowa Prezydenta, na której ogłoszono dymisję całego rządu, a także przyjęcie wniosków o dymisję Zinczenki i Poroszenki (on również napisał taki wniosek, a równolegle został pozbawiony mandatu deputowanego), odsunięcie od stanowiska pierwszego pomocnika Tretiakowa oraz polecenie Prokuraturze Generalnej, Służbie Bezpieczeństwa i Ministerstwu Spraw Wewnętrznych sprawdzenia wysuniętych przez Zinczenkę oskarżeń. Jako ostatnia z przywódców wyszła do ludzi Julia Tymoszenko. Na żywo opowiedziała swoją wersję tego, co teraz dzieje się na Ukrainie. Jak zawsze wykwintnie ubrana CO MYŚLI MŁODZIEŻ?
Kiedy 8 września Prezydent zwolnił niemal wszystkich, których można było zwolnić, najczęściej musiałem słyszeć takie zdanie: „Co nas czeka dalej?”. Jakoś nie chciało się wierzyć w usłyszane nawet tym, którzy udawali niezdziwionych, i że prognozy opozycji się sprawdziły, i że po pół roku jednak się pokłócili i rozlecieli. Możliwe, że to i nie dziwi, możliwe, że taka ona jest naprawdę ta polityka, tylko wielu z tych, którzy kibicowali obecnej władzy, na duszy stało się jakoś pusto i gorzko… Zdecydowaliśmy się zwrócić do studentów Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki i zapytać ich o ocenę ostatnich wydarzeń. Odpowiedzi były takie… Zińkowa Alina, 19 lat: — Stałam na Majdanie, kibicowałam Ukrainie, wierzyłam w lepsze. I, szczerze mówiąc, nawet nie myślałam, że będzie taka niespójność, nieskoordynowanie działań rządu i Prezydenta. Z jakiegoś powodu uważałam, że doczekaliśmy się nowej władzy, która wreszcie zmieni nasze życie. Jestem oburzona tymi międzyludzkimi kłótniami między P. Poroszenkiem a O. Zinczenką. To jakieś straszydło! Czyż można polewać się nawzajem błotem, pracując w jednej drużynie? Jestem urażona i oburzona wszystkim, co się wydarzyło. Karpowa Daryna, 18 lat: — Ja kilka minut temu dowiedziałam się o dymisji rządu i jestem nieco zszokowana. Mam nadzieję, że oni wiedzą, co robią. Jest mi bardzo przykro. Jakaż różnica między narodem a władzą! Naród stał na Majdanie do ostatniego, a władza? Ona odeszła! To bardzo, bardzo przykro!!! To jakieś przedszkole. Ot tak składać swoje prawa. Wydaje mi się, że oni to robią, jasna i logiczna w formułowaniach, ona we wszystkim, co się stało, obwiniła prezydenckie otoczenie, które nie dawało rządowi pracować, dbało nie o państwowe, a o osobiste interesy. Jako doświadczona polemistka i subtelna polityk, nie krytykowała personalnie Prezydenta, podkreślała, że dla obojga nich Ukraina jest jedynym celem, ale gdzieś w głębi jej duszy czuło się głęboką urazę nie tylko do otoczenia Wiktora Juszczenki, ale i do niego samego. Te wydarzenia rozbiły ukraińską społeczność na dwa obozy: tych, którzy popierają Juszczenkę, i tych, którzy sympatyzują z Tymoszenko. Przeprowadzone jeszcze przed kryzysem badanie socjologiczne pokazało, że ranking obojga wyraźnie spadł i obecnie jest niemal jednakowy: 51% respondentów ufa Juszczence, a 50% — Tymoszenko. Po dymisji rządu sytuacja zapewne będzie zmieniać się na korzyść kobiety. W każdym razie wystąpienie Tymoszenko było jeśli nie bardziej przekonujące, to przynajmniej bardziej emocjonalne, a nasz lud zawsze żałuje skrzywdzonych. Lecz warto zapewne abstrahować od zewnętrznych oznak kryzysu i spróbować zobaczyć, co jest pod pianą wzajemnych oskarżeń. Czy były poważne podstawy dla takich zdecydowanych kroków Prezydenta? Zwolennicy Julii Tymoszenko słusznie podkreślają, że przy podsumowaniu 100 dni pracy nowej władzy Prezydent na „celujący” ocenił pracę rządu — było to pokazane w telewizji. W przemówieniu na Majdanie podczas 14. rocznicy odnowienia Niepodległości Wiktor Juszczenko ponownie dał wysoką ocenę rządowi. Co więc tak nagle zmieniło się na gorsze w ciągu niespełna miesiąca czasu? Zadowalającej odpowiedzi na to pytanie nie ma. A przeciwnicy Premier (nie brakuje ich u niej) mówią o całkowitym fiasku polityki rządowej, o stagnacji gospodarki, wzroście inflacji, eskalacji cen paliwa, mięsa, cukru i tym podobnych. Rację mają i jedni, i drudzy: każdy pedałuje na te fakty, które są dla niego korzystne. Zatem za tym wszystkim stoi jedno — następne wybory parlamentarne i nowa walka o władzę. I w tej walce wykorzystywana będzie każda porażka, każdy błąd, każdy nieostrożny krok zwycięzców Pomarańczowej rewolucji. To, co się zaczęło, nasuwa myśl, że walka o elektorat podczas wyborów parlamentarnych będzie jeszcze bardziej zacięta. Jednak wróćmy do prezydenckiego aforyzmu, że mimo nowych twarzy we władzy, oblicze samej władzy nie zmieniło się. Niestety, odpowiada to rzeczywistości. Oczekiwania ludzi od rewolucji nie sprawdziły się nie tylko dlatego, że te oczekiwania były zawyżone — mówiąc, dajcie wszystko i od razu, ale i dlatego, że władza w wielu przypadkach okazała się małoefektywna i niezdolna ich zaspokoić. Tytaniczne wysiłki naprawienia fiaska minionego reżimu w planie socjalnym nie dały należytego rezultatu: wzrost płac i emerytur od razu zjada inflacja. Dlatego życie większości populacji pozostało na tym samym poziomie, na którym było przed rewolucją. Stąd też głębokie rozczarowanie w społeczeństwie. Więc jakie są przyczyny obecnego kryzysu? Korzenie tych przyczyn trzeba szukać jeszcze podczas formowania bloku „Nasza Ukraina” w przededniu wyścigu prezydenckiego. Strategia Wiktora Juszczenki, by nie stawiać wyłącznie na siły narodowo-demokratyczne, a przyciągnąć na swoją stronę jak najszerszy elektorat, była absolutnie uzasadniona, co potwierdziło jego ciężkie zwycięstwo. Lecz zrozumiałe było, że za poparcie trzeba będzie płacić — niestety, takie są realia polityczne nie tylko u nas. Ale trzeba było zadbać, aby wydane weksle zwolennikom i towarzyszom z różnorodnych sił politycznych nie były zbyt uciążliwe, aby nie związały zwycięzcy ręce i nogi. Jak dla mnie, to właśnie to Wiktorowi Juszczence się nie udało: najwyraźniej weksli wydano więcej, niż trzeba. Jako człowiek uczciwy, on za nie płacił. W ten sposób na szczycie piramidy władzy, oprócz prawdziwych ideowych współmyślicieli, znaleźli się ludzie bardzo różni pod względem poglądów, charakterów, moralności. Natomiast bliskim duchem (a nie finansami) sojusznikom mało co dostało się z władczego tortu i odepchnęło ich od lidera. Monolitycznej drużyny sformować się nie udało: nie wszyscy okazali się zdolni pracować na państwo, za to — bardziej na siebie. Na miejscach we władzy pozostało niemało byłych funkcjonariuszy, którzy pilnie „przemalowali się” z niebiesko-białego na pomarańczowy kolor. Nie udało się dotrzymać podstawowych ogłoszonych na Majdanie pięknych zasad: oddzielić biznes od władzy, nie brać na najwyższe stanowiska liderów partii, skończyć z korupcją... Zatem zaczęło ropieć od samego początku. A teraz nadszedł czas ratować sytuację: rozciąć czyrak i oczyścić ropę. Wiktor Juszczenko okazał się silnym liderem i poszedł na tę bolesną operację. I to jest słuszne. Jednak zamiast rozciąć czyrak, odcięto cały organ (powiedzmy, prawą rękę). Wtedy, gdy korzystnie byłoby zachować na stanowisku Premier Julię Tymoszenko. To, niestety, nie stało się. Co prawda, z ust nowego sekretarza stanu Ołeha Rybaczuka padło, że Julii Tymoszenko rzekomo proponowano sformować nowy gabinet. Sama zaś była premier zaprzeczyła temu. Lecz, jakkolwiek by było, stało się tak, jak się stało. I w tym kryje się błąd, który może stać się fatalny. Po pierwsze, ukraińska społeczność dzisiaj jest podzielona na pół: na zwolenników Juszczenki i zwolenników Tymoszenko; a podzielona siła — to pół siły. Po drugie, oboje w następnych wyborach mogą liczyć na ten sam elektorat: dlatego linia podziału sympatii, najwyraźniej, nie rzadko będzie dzielić nawet rodziny, zgodźcie się, że to nie sprzyja monolityczności narodu. Po trzecie, Prezydentowi Juszczence w osobie Julii Tymoszenko lepiej mieć niezawodną sojuszniczkę, niż popularnego, rozumnego, charyzmatycznego konkurenta.
Po czwarte, wielu sympatyków nowej władzy odebrało ostatnie wydarzenia jako krach pomarańczowych iluzji, a to obniża odporność polityczną sympatyków byłej koalicji „Siła narodu”. Po piąte, rozłam koalicji (Tymoszenko już ogłosiła, że do wyborów parlamentarnych pójdzie samodzielnie) dał nadzieje nowej opozycji na obalenie obecnej władzy: wszak los zarówno władzy wykonawczej, jak i kraju w ogóle będzie zależał od tego, kto zwycięży wiosną 2006 roku. Już nawet Janukowycz oświadczył, że nie wyklucza blokowania się z partią Tymoszenko „Batkiwszczyna”, a i Medwedczuk nie ma nic przeciwko temu, by „spowinowacić się” z byłą premier i siłą, której przewodzi. Wiktora Juszczenkę powinno zaniepokoić również to, że jego decyzję o dymisji rządu aprobują zarówno dawni opozycjoniści pokroju Janukowycza, jak i jeden z adeptów socjaldemokratów(o) Medwedczuka Leonid Krawczuk oraz niesławny eksprezydent Leonid Kuczma. Jeśli przeciwnicy chwalą cię, dławiąc się z zachwytu, oznacza to, że zrobiono coś nie tak. Nie na darmo w ludzie mówią: wybaw nas, Panie, od takich przyjaciół, a z wrogami jakoś sami sobie poradzimy. Julia Tymoszenko w telewizji zapewniła, że pójdzie na wybory kursem równoległym do Wiktora Juszczenki. Cóż, to gorzej niż w jednym bloku i razem, ale lepiej niż osobno i rozdzielnie. Jeszcze daleko nie wszystko stracone, jeśli u obu liderów mądrość weźmie górę i pójdą oni, choć każdy swoją drogą, ale w tym samym kierunku. Tylko wtedy można liczyć na sumaryczne zwycięstwo w wyborach i mieć nadzieję, że w nowo wybranej Radzie Najwyższej wspólne ukraińskie interesy zjednoczą obie siły w jedną pięść. Dopiero wtedy będzie można wspólnymi siłami dopiąć swego, aby nowa władza zyskała także nowe oblicze. Prawdziwie ukraińskie, uczciwe, szczere i nie skorumpowane. Witalij KARPENKO
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
żeby ich wezwano z powrotem. I wszystko, co się dzisiaj dzieje, jest bardzo nieładne wobec narodu. A Prezydent, myślę, że on w tej sytuacji nie jest winny. Djokić Milenko, 21 lat: — Wiecie, osobiście na mnie te dymisje w żaden sposób nie wpłynęły. Ani ja, ani moi rodzice, ani moi krewni nie byli zwolennikami obecnej władzy. Nowy rząd tylko pogorszył sytuację w Ukrainie: benzyna podrożała, były problemy z mięsem, z reprywatyzacją. Oczywiście, rozumiem, ceny paliw wzrosły z powodu światowych tendencji, ale ta podwyżka zbiegła się w czasie z pracą rządu Julii Tymoszenko. Wszystkie te zbiegi okoliczności tworzą negatywne wrażenie. Wkrótce wybory parlamentarne. Dlatego to, co się stało, nie traktuję poważnie. Kuranow Serhij, 19 lat: — Myślę, że wszystko, co teraz się dzieje, robi się po to, aby podstawić Prezydenta. Jewhenij, 19 lat: — Dymisje wniosą pewną niestabilność i, być może, obniżą ranking Prezydenta. Zwłaszcza biorąc pod uwagę ostatnie tendencje. Ktokolwiek zostałby następnym premierem, myślę, że osiągnąć taki ranking popularności, jak Julia Tymoszenko, mu się nie uda. I w przyszłej kampanii wyborczej ta dymisja zwiększy szanse Julii Wołodymyriwny na stanowisko Prezydenta. Według ocen ekspertów, pani Tymoszenko mogłaby pójść na stworzenie jednolitego pro-rządowego bloku, gdyby miała gwarancje swojego premierostwa po wyborach parlamentarnych. Ponieważ zaś wejść do tej samej rzeki dwa razy nie jest możliwe, czy przynajmniej bardzo trudno, można twierdzić, że nie będzie szła z W. Juszczenką w jednej drużynie. Charys Marija, 20 lat: — Nie znam przyczyn wszystkich tych zmian. Jestem pewna, że to jakaś polityczna gra i Julia Wołodymyriwna wróci. Żywotowski Kyryło, 23 lata: — Pracuję jako dziennikarz i ja również byłem na Majdanie, robiłem reportaże telewizyjne. Widziałem oczy tych ludzi, którzy stali na Majdanie, ich prawdziwe nadzieje. I teraz myślę o nich, o ich uczuciach. Do ostatnich wydarzeń odnoszę się jak do normalnego procesu politycznego. Nie rozczarowałem się Pomarańczową rewolucją. Ale nie zauważyłem przez ostatnie siedem miesięcy wzrostu aktywności obywateli: ludzie zdobyli się na akcje uliczne i dalej tego nie poszli. Rewolucja stworzyła za dużo liderów i teraz to część problemów pana Juszczenki. Hledśka Ludmyła, 20 lat: — Jestem bardzo rozczarowana. Wszystkie moje ideały upadły. Zrozumiałam, że ci ludzie, którzy doszli do władzy, w niczym nie są lepsi od swoich poprzedników. I jeśli pierwszy rząd przynajmniej nie wyrażał patetycznych myśli, to obecni włodarze na Majdanie niemal na kolanach stali, przysięgali i klnęli się na zmiany, a co mamy dzisiaj? W drużynie, której ufałam, rozłam i niezgoda. Myślę, że teraz opozycja ma wszystkie szanse w wyborach parlamentarnych. Nadija, 20 lat: — Myślę, że to, co się stało, było przewidywalne. Nasz były Prezydent, Ł. Kuczma, powiedział mądrą frazę: trwa walka między oligarchami, a cierpi naród. Naród cierpi, a obiecane zostało na papierze i na słowach. Dudko Anastasija, 19 lat: — Jestem zszokowana. Byłam pewna, że rząd Julii Tymoszenko utrzyma się dłużej, że nie tak wszystko szybko będzie. Pokładałam wielkie nadzieje w Julii Wołodymyriwnie. Oczywiście, rozumiem, były kryzysy, zwłaszcza z benzyną. Ale przecież podrożenie nastąpiło na całym świecie i rząd nie miał prawa i nie mógł ingerować w gospodarkę rynkową. Ten kryzys z pracą rządu w żaden sposób nie jest związany. Emerytury zostały podniesione, wynagrodzenie nauczycieli i medyków zwiększone. Czyli, pewne kroki zostały zrobione. Wiktor Juszczenko pracował na wizerunek państwa, zajmował się polityką zagraniczną, a Julia Tymoszenko — wewnętrzną. Ona jest wspaniałym politykiem, umie się zachować, potrafi „nakręcić” słuchaczy. Kiedy ona mówi, siedzisz jak zaczarowany, chcesz jej słuchać i słuchać. Jestem oburzona tą dymisją i nie rozumiem Prezydenta. Wypytywała Olha SKRYPKINA
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
stwierdzenie ideologii państwowej stało się jednym z głównych zadań Towarzystwa „Proświta” na podstawie zmian do Statutu, wniesionych przez ostatni zjazd. W rzeczywistości każdy ukraiński patriota pracuje nad tym przez całe swoje świadome życie. Dlaczego zatem ideologia państwowa w niezależnym państwie wciąż wymaga utrwalenia i czy istnieje skonsolidowana wizja tej ideologii choćby wśród tych, którzy o nią dbają? A niektórzy twierdzą, że żadna ideologia nie jest obowiązkowa, powołując się na artykuł 15 Konstytucji. Przy tym dobrze wiedzą, że obowiązkowe dla państwa są właśnie ideologie polityczne. Czym osiąga się równość warunków konkurencji sił politycznych w demokratycznym dążeniu do zdobycia władzy. Ideologia państwowa może znajdować się w programach partyjnych, lecz jako zbiór zasad jest ona ogólnonarodową, ponadpartyjną podstawą, swoistym planem utrwalania i ochrony państwa. Nie trzeba jej wymyślać, wysilając umysły politycznych ideologów — jest to żywy program utrwalania podstawowego zbioru reguł, według których powinno żyć państwo i naród. Znajduje się ona w ukraińskiej Konstytucji. Właśnie dlatego, przy całej różnorodności poglądów politycznych, wykładnia Konstytucji musi być jednakowa. Ideologia państwowa to ten wzorzec zachowań społecznych, który łatwo ujawnia polityków, nie pracujących dla państwa i dobra narodu lub działających przeciwko niemu, czyli w interesie innych państw. Jest to narzędzie wykrywania politycznych spekulantów i nieudaczników, demagogów od polityki oraz biznesmenów na polityce. Jest to drogowskaz dla obywatela, pozwalający dokonywać świadomego wyboru i kontrolować władzę państwową oraz urzędništwo. Jest to sposób, by wyjąć wybory spod nadmiernego wpływu technologii i dać narodowi możliwość głosowania za własny sukces i dobrobyt, a nie za kolejną iluzję. Upowszechnianie ideologii państwowej, którą nazywa się ideologią jedynie formalnie, jest lekarstwem na zwątpienie i bierność, lekarstwem na słabość i ubóstwo. Sytuacja w Ukrainie oraz wymienione wyżej argumenty wskazują, że podstawowe zasady ideologii państwowej powinny zostać jasno sformułowane i w zrozumiałej formie masowo rozpowszechniane wśród narodu, w rodzimej przestrzeni informacyjnej. Każdego Ukraińca nie opuszcza poczucie pustki właśnie w sensie takiej informacji. A komuś ona jednak nie jest na rękę. Ukraińska klasa polityczna nie jest zachwycona stabilizującą misją ideologii państwowej, lecz czas już, by przy jej pomocy wyodrębnić siły zdolne do budowania państwa, przynajmniej pokazać narodowi, kto jest kim w Ukrainie. To nie jest akcja polityczna, lecz elementarne pragnienie narodu, by wreszcie żyć po ludzku, jak w Europie. „Proświta” jako dawna państwowa organizacja społeczna powinna przecież wziąć na siebie misję upowszechniania ideologii państwowości. Ten proces już nabiera sił, potrzebne jest tylko jego wyraźne ukształtowanie. To najważniejsze, bo za piękną retoryką coraz bardziej gubi się istota polityki, rozmywa się system zdolny do zwycięstwa. Okres przejściowy zabija wiarę we wszystko, dlatego czas zwyciężać z ideologią państwową, a nie „bawić się” polityką jako „sztuką kompromisów”.
Istnieją trzy główne problemy umacniania ideologii państwowej: 1) naród nie zna własnej Konstytucji, a politycy nie reagują na fałszywe interpretacje jej artykułów; 2) politycy postrzegają ideologię państwową w zakresie ograniczonym programami politycznymi i dogmatami; 3) w świecie polityki amoralnie współistnieją, czasem także współpracują, siły państwowe oraz takie, które nie uznają ideologii państwowej. Ostatniemu wielu nie chce się wierzyć, ale tak jest. Wystarczy jedna błędna interpretacja Konstytucji, zwłaszcza artykułu 10. Chodzi o to, że ideologię państwową należy rozumieć jako kompleks zasad i program działań mających na celu umocnienie idei narodowej. Jest to proces ustanawiania nowego porządku,
przestrzeni informacyjnej. Koncepcja wizji ideologii państwowej została sformułowana w znanym liście KUIN-u do ówczesnego prezydenta, pana Kuczmy. („Wypracować ideologię państwotwórczą” ŁU z 18.07.96 r.). List podpisali Iwan Drács i Mykoła Żułynski. Wśród twórców ideologii państwowej bezwzględnie przeważali i przeważają humaniści oraz zawodowi politycy. Dlatego współczesne wyobrażenie o ideologii państwowej jest humanistyczne. Cytuję: „Koncepcyjnym rdzeniem strategii rozwoju humanitarnego powinna być ukraińska idea narodowa jako duchowa i moralno-etyczna kwintesencja samoświadomości Ukraińców oraz pokrewnych im historycznym losem innych etnosów Ukrainy”. Rzecz w tym, że samoświadomość etnosów daje odpowiedź, czy uznać tę ziemię za ojczystą. W związku z tym żaden humanitarny projekt rozwoju nie powiedzie się bez porozumienia w społeczeństwie i ustanowienia nowego porządku dzięki staraniom państwa i polityków. Postęp jest możliwy jako system wzajemnie powiązanych zmian — to aksjomat. Dlatego chcę jeszcze raz podkreślić błędność etapowej strategii działań nowej władzy i konieczność skupienia się na priorytecie: nacjonalizacji przestrzeni informacyjnej i ustanowieniu konstytucyjnego porządku stosowania języków, bezkonfliktowego sposobu realizacji odrębności etnosów, wyjaśnieniu narodowi jego własnej Konstytucji. Ukraińska elita rozumie ideologię państwową jako „system humanitarnych priorytetów w celu kształtowania nowych struktur świadomości społecznej, odnowionej mentalności narodu ukraińskiego w jego duchowo-kulturowej suwerenności i politycznej jedności”. Wie ona, że „idea potwierdza się rozwiniętą gospodarką, osiągnięciami w kulturze, nauce, pewnymi gwarancjami praw i wolności człowieka”. To dobrze, ale od 18 lipca 1996 roku minęło wiele czasu, żyjemy w zupełnie innej Ukrainie. Wtedy chciała ona przetrwać, a teraz Ukraińcy nie zgadzają się żyć gorzej niż przeciętny Europejczyk. Dlatego ideologia państwowa musi być bardzo praktyczna, dobrze uzasadniona z pozycji Konstytucji, musi strząsnąć z siebie nawarstwienia ideologii politycznych i ślady przymiarek do obcych modeli — stać się dla narodu zrozumiałą radą, jak żyć pomyślnie w silnym i bogatym państwie o nazwie Ukraina. Naród jest gotów żyć dostatnio, ale jeszcze nie jest gotów się zmieniać i szanować bliźniego, autorytet władzy. Trzeba tylko wyjaśnić ludziom, że nie wymaga się od nich żadnej ofiary dla lepszego życia, lecz jedynie włożenia wysiłku w to, by naprawdę stać się obywatelami, a nie tylko uważać się za nich. Korzyść z wypełniania obowiązku obywatela jest właśnie tym bodźcem, który zmieni mentalność kolonialnego społeczeństwa. Potrzebne jest oświecenie i właściwe działanie władzy, zmiany we wszystkim nie wedle politycznej przypadkowości, lecz według Konstytucji. A ponadto potrzeba bardzo wielu tych, którzy nie zmęczą się rozmową z narodem, a we władzy będą zdolni łatwo rozwiązać „wybuchowo niebezpieczne” problemy. Etniczni Ukraińcy, którzy często ofiarnie zapominają o własnych problemach dla umocnienia ukraińskiej państwowości, muszą uświadomić sobie, że stanowią większość i są odpowiedzialni za ustanowienie nowego porządku konstytucyjnego. Szczerze mówiąc, dla triumfu ideologii państwowej wystarczy przyzwyczaić Ukraińców do odrębnego życia i codziennej odpowiedzialności za państwo, odzwyczaić ich od narzekań i sceptycyzmu, nauczyć zmieniać wszystko osobistymi czynami. Młode pokolenie będzie działającymi, a nie gadającymi Ukraińcami, którzy szanują język ukraiński. Od nas wymaga się jedynie, byśmy nie godzili się z jakimikolwiek ograniczeniami czy przeszkodami dla ukraińskiej odrębności i upowszechniania języka państwowego. Bez tego nie będzie państwa — mimo wszystkich rozmów na temat ideologii państwowej.
Włodzimierz FERENC, Iwano-Frankiwsk
PAMIĘĆ
Машинний переклад
Każde znaczące wydarzenie, każdy fragment naszej historii, zapisany w dokumentach, trzeba podawać do wiadomości szerokiej społeczności. Ludzie powinni wiedzieć, jak ważne jest to, co odeszło w przeszłość. W historii każdej miejscowości jest coś osobistego, wyjątkowego: czy to dotyczy etymologii jej nazwy i jej dalszych przemian, pamiątek przeszłości, czy ludowych rzemiosł. Od pokoleń nasi przodkowie interesowali się nazwami swoich osad. Świadczą o tym dobitnie kroniki, ustna twórczość poetycka, legendy i podania, w których uzasadnia się i wyjaśnia przyczyny powstania nazwy miasta czy wsi. Z roku na rok ukazują się nowe prace historyczno-krajoznawcze, pisane przez nauczycieli, dziennikarzy, duchownych Nadbużża. Rozszerza się geografia miejscowości, o których napisano książki. Dotyczy to m.in. wsi Josypiwka, Pobużany, Perewołoczna; osiedli typu miejskiego Krasne, Oleśko; miasta Busk. Wymieńmy te prace i ich autorów: „Historyczno-krajoznawczy szkic o Busku” ks. Wołodymyra Czuczmana; „Busk w wirze wieków” dziennikarza Iwana Sawczyna; „Krasne” pedagoga Jarosława Stećyszyna; „Pobużany. Historia wsi” nauczycielki Anny Zatchej; „Josypiwka w XX stuleciu” działaczy społecznych Borysa Dupelicza i Martyna Zastawnego. Weźmy za przykład osiedle Krasne. Dla przeciętnego obywatela jest znane tym, że to ważny węzeł kolejowy. Dla tych, którzy interesują się historią swojego kraju, Krasne w czasach walk o wyzwolenie było w okresie Ukraińskiej Armii Halickiej bazą lotniczą dla setki lotniczej pod dowództwem Petra Franki — syna sławnego Kamieniarza. Okres rozmieszczenia odważnych sokołów był stosunkowo krótki — od grudnia 1918 roku do maja 1919 roku. Ukraińscy lotnicy i technicy składali z części samoloty, które broniły zachodnioukraińskich ziem przed polskimi najeźdźcami. O odwadze i śmiałości naszych sokołów świadczy fakt, że latali na wysokości 100—200 metrów. Warto zauważyć, że w składzie lotniczej setki Krasneńskiej walczyli nie tylko Ukraińcy, lecz także Austriacy, Czesi, Rosjanie, Żydzi, Tatarzy, a nawet Polacy. 21 maja 1919 roku otrzymano rozkaz przeniesienia się na Tarnopolszczyznę, do wsi Ozerna. Dobrego słowa zasługują także członkowie towarzystwa kulturologicznego „Bużany”: organizują wystawy z historii rodzinnego kraju, drukują materiały w gazecie rejonowej „Wola narodu”. Kroczymy ciernistą drogą narodowego duchowego odrodzenia, wpatrujemy się w horyzonty nadchodzącego. Myślimy o jutrzejszym dniu, a jednocześnie pamiętamy o wydarzeniach dawno minionych lat. Kronika historii rodzinnego kraju nie została jeszcze zakończona.
z
WYDAJEMY
Ihor BIDIUK, wieś Josypiwka w obwodzie lwowskim
Машинний переклад
Dom Ludowy „Proświta”, Iwano-Frankiwsk. Drugi od prawej — autor materiału, który gwarantuje każdemu obywatelowi osobisty sukces, ochronę interesów i zaspokojenie potrzeb własnej odrębności. Po zbudowaniu silnego i bogatego państwa ideologia państwowa traci sens jako plan rozwoju i staje się codziennym oraz naturalnym sposobem działania każdej siły politycznej. Oto dlaczego w okresie przejściowym szczególnie ważne jest doprowadzenie do utrwalenia ideologii państwowej. Bez tego proces budowania państwa nie będzie miał kierunku i kompletności, będzie odbywał się metodą prób i błędów oraz będzie zależał od zewnętrznych destrukcyjnych wpływów. Właśnie to dzieje się na Ukrainie, gdyż wspomniane problemy utrwalenia ideologii państwowej nadal istnieją. Rząd zmuszono do zaczynania od programów socjalnych, chociaż etapowa zasada jest sprzeczna z całością ideologii państwowych. Wszystkie trzy składowe idei narodowej muszą rozwijać się razem, przy czym zmiany w sferze informacyjnej i gwarancje odrębności powinny być realizowane jako przesłanka, gdyż wkroczyliśmy w erę informacyjną. Ukraińska elita rozpoczęła poszukiwania sposobów utrwalenia ideologii państwowej po przyjęciu nowej Konstytucji i bardzo ważne jest, że położono nacisk na humanitarny aspekt rozwoju społeczeństwa, bezpieczeństwo informacyjne, na pytanie o pochodzenie etniczne, a to wcale nie jest czynnikiem jednoczącym dla społeczeństwa. Idea narodowa jako czynnik jednoczący musi być postrzegana jednakowo z punktu widzenia obywatela, niezależnie od jego przynależności etnicznej, przy czym odrębność każdego człowieka powinna rozwijać się swobodnie, nie mając ograniczeń i nie ograniczając innych. Nie tyle narodowa samoświadomość, co stworzenie sprawiedliwego porządku w sferze odrębności etnosów jest warunkiem istnienia idei narodowej. Obywatel musi wyraźnie wiedzieć, czego chce od państwa i umieć wykorzystywać je do ochrony własnych interesów. I co najważniejsze — szanując porządek i wspierając państwo, każdy obywatel musi być przekonany o następującym wzroście własnego dobrobytu, osobistym sukcesie i bezpieczeństwie. Idea narodowa różni się od demagogicznej idylli tym, że ma całkowicie praktyczny wymiar nie tylko dla duszy, ale i dla grzesznego ciała zwykłego obywatela. Dlatego formuła idei narodowej i ideologia państwowa muszą mieć autorytatywne źródło — Konstytucję Ukrainy i cały czas potwierdzać naturalne dążenie człowieka do coraz lepszego życia duchowego i materialnego. Bycia szczęśliwym na ziemi swoich ojców. A mniejszości po-
Машинний переклад
Riwneńskie miejskie zrzeszenie Towarzystwa „Proświta” w latach 1998–2004 wydało 16 książek ukraińskich. Są to faksymilowe wydania utworów Tarasa Szewczenki, Iwana Kotlarewskiego, metropolity Ilariona, Jurija Horlis-Horskiego, a także wydawnictwa folklorystyczne, regionalne oraz książki z historii „Proświty” i inne.
W tym roku z okazji 100. rocznicy urodzin Ułasa Samczuka Riwneńska „Proświta” wydała dwie jego powieści. Pierwsza ukazała się drukiem jako kontynuacja fabularna słynnej powieści „Wołyń” – „Młodość Wasyla Szeremety”. A niedawno światło dzienne ujrzała nieukończona powieść Ułasa Samczuka „Dermań”. Pisarz napisał tylko pierwszych osiem rozdziałów, w których w typowej dla siebie realistyczno-obyczajowej manierze odtworzył życie swojej rodzinnej wsi Dermań na początku XX wieku. Powieść „Dermań” została opublikowana po raz pierwszy.
z
Anatolij ZBOROWSKI
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Nasycająca kobiecość uczy, właściwie, kultury stosunku do życia. Jej elektryczne nasycenie kobiecości spalało mierność i sadyzm antyludzkich systemów, na które była skazana: „Cały świat był dla mnie, a ja dla całego świata”. Wszechprzenikająca totalna kobiecość, która usprawiedliwia istnienie tego świata darem najwyższego miłosierdzia — prawdziwie chrześcijańskiego miłosierdzia, które nie liczy na wdzięczność, dla którego największą nagrodą jest możliwość „dania”, a nie możliwość „wzięcia”. Na tle tego wyczynu, tego czynu śmiesznie i niegodnie jest dziś mówić o „rozczarowaniach”, „niepowodzeniach” i tym podobnych. Moment, który przeżywamy, nie wymaga od nas zapłaty życiem. A wymaga jedynie dojrzałości myśli, woli, elementarnej przyzwoitości. Każdym wierszem, każdym artykułem Ołena Teliha — niczym ognistą pieczęcią — wypala retorykę, sentymentalizm, wszystkie te „metalowe słowa” i „westchnienia daremne”, które niszczą autentyczność życia. Już nie mówiąc o tym, jak niezdarnym i upokarzająco drobnym na tle podobnej osobowości jest trywialny i anachroniczny repertuar dzisiejszych „problemów genderowych”. Ołena Teliha szła świadomie na śmierć. „Należę do Kijowa” — odpowiedziała Olżyczowi, u którego były już gotowe dokumenty na wyjazd Telihi z Kijowa. Na Olżycza czekać będzie taka sama tragedia, w Sachsenhausen. Oto wymiar Ojczyzny w momentach ekstremalnego wyboru: „Będzie nam słońcem każdy krzak i kamień / W te chwile ostre i szczęśliwe!”. Niezdolność do marnowania życia. Głęboka wiedza o jego prawdziwych wartościach. Ołena Teliha przygotowała antologię poezji ukraińskiej, która miała ukazać się w Pradze w 1941 r., jednak tak i nie ujrzała światła dziennego. Tytuł: „Będzie burza!”. Pamiętacie tyczynowski wiatr? „Wiatr. Nie wiatr — burza! Kruszy, łamie, z ziemi wyrywa…”. Ten „wiatr z Ukrainy” był „diabelskim wiatrem”, „przeklętym wiatrem”. Był to czarny wiatr lat 20. — tych lat, kiedy Rewolucja Ukraińska przeżyła swoją katastrofalną klęskę. Ten „diabelski wiatr” dogonił Ołenę Telihę, jak i całą Ukrainę, w latach 40. Dziś — pierwsze święto Niepodległości, pierwszy rok, kiedy Pomarańczowy wiatr z Ukrainy może ostatecznie zwyciężyć Czarny wiatr. Pierwszy rok, kiedy Ukraina otrzymała szansę znalezienia się w kręgu niezależnych państw tej Europy, która powstała na ruinach II wojny światowej
Машинний переклад
Nagrodę otrzymała Oksana Pachlowska, pisarka, profesorka Uniwersytetu Rzymskiego „La Sapienza” za książkę „Ukraińska cywilizacja literacka” oraz artykuły, w których jasno odzwierciedlono epokę kulturowego i politycznego samostanowienia narodu ukraińskiego, etyczny wybór artysty w czasach przejściowych i wiecznych.
Машинний переклад
WYGŁOSZONE SŁOWO wieść o tej nagrodzie zastała mnie w mieście Vicenza na środku ulicy. Szłam z delegacją polskich uczonych z Uniwersytetu Lubelskiego na konferencję do Instytutu Studiów Społecznych i Religijnych. Na tej konferencji zapadnie później decyzja o tym, że priorytetowym kierunkiem pracy badawczej Instytutu będzie ukrainistyka i studia nad Europą Środkowo-Wschodnią. W tym samym Instytucie prowadziliśmy już wcześniej sympozja: jedno, poświęcone Kijowowi i jego roli w kulturze europejskiej, drugie — poświęcone Hołodomorowi, — sympozja, które przygotowywałam z tym Instytutem z inicjatywy jego prezydenta, Gabriele De Rosa, patriarchy nauki historycznej Włoch. Francesca, sekretarz naukowy Instytutu, podeszła do mnie z bukietem kwiatów i pogratulowała nagrody imienia Ołeny Telihy. Było to pozdrowienie z Ukrainy, z nowej Ukrainy, — pozdrowienie dziwne i nieoczekiwane dla mnie. Poczucie, że skończyła się moja zawodowa samotność, że moja praca we Włoszech otrzymała wreszcie echo. Będę szczera: było bardzo niełatwo budować ukrainistykę we Włoszech, pracując właśnie nad europejskim kluczem odczytania kultury ukraińskiej. Przecież Ukraina pod jej dawnym kierownictwem stawała się coraz bardziej nie europejską, a eurazjatycką rzeczywistością i demonstrowała nie ruch ku demokratycznej perspektywie, a coraz wyraźniejsze zarysy neototalitarnego absurdu. W tych warunkach praca nad europejską Ukrainą, nad eurointegracyjnym potencjałem jej kultury była swego rodzaju wyzwaniem nie tylko dla starych stereotypów postrzegania Ukrainy, ale już i dla nowych paradygmatów, w których Ukraina znów odsuwała się poza granice cywilizowanego świata. Słowem, ta nagroda stała się faktycznie pierwszym uznaniem z Ukrainy mojej pracy we Włoszech, treści i strategii tej pracy. Z tych i innych powodów ta nagroda ma dla mnie szereg symbolicznych znaczeń. Nagroda ta jest szczególna. Szczególny jest zaszczyt tej nagrody. I szczególna odpowiedzialność przed imieniem, które wchodzi w twoje życie nie tylko jako fakt kultury, ale jako imperatyw moralny, jako system etyczny, który jeszcze nam wszystkim długo przyjdzie dekodować, aby zrozumieć go do głębi. Niejednokrotnie zdarzało mi się pisać o Ołenie Teliże. Rozdział w książce „Ukraińska cywilizacja literacka”, artykuł do encyklopedii. I za każdym razem, gdy pisałam o przyjeździe Ołeny Telihy do okupowanego Kijowa, coś we mnie jakby się zatrzymywało. Bezwietrzna przestrzeń psychologicznej zagadki. Wydaje mi się, że w życiu Ołeny Telihy były dwa ekstremalne wybory, w których ta elegancka i pasjonarna kobieta szła przeciwko Systemowi, — systemowi przemocy. Pierwszy wybór, pierwszy krok — w Podiebradach, kiedy ona, według jej słów, „wielkomocarstwowy, petersburski, imperialny szowinista”, przekształciła się w ukraińską patriotkę, — w tym znaczeniu, świętym, a nie retorycznym, jak czasami brzmi ono dzisiaj, które te słowa miały w latach 20., po heroicznej walce o niepodległość i potem narodowej katastrofie utraty tej niepodległości. Dziewczynka, której matką chrzestną była Zinaida Gippius, z intelektem całkowicie ukształtowanym przez elitarną kulturę rosyjską, przekroczyła próg swojej błogiej, błyskotliwej rosyjskości, — aby znaleźć się w kręgu cierpiętników, męczenników, orędowników. I drugi krok — do okupowanego przez hitlerowców Kijowa. Małaniuk ostrzegał: to daremna ofiara. Wam nie uda się zwyciężyć. Olżycz potem dawał jej możliwość wyjazdu z Kijowa. Dlaczego została? „Mój tragiczny Kijów”, pisała w pięknym wierszu „Piętnasta jesień”. Dlaczego była przykuta do tego tragicznego Kijowa, urodziwszy się w Moskwie, przeżywszy w Petersburgu i mając w tamtym czasie możliwość spokojnego przeżycia w każdym europejskim mieście? Dlaczego kobieta decyduje się zginąć? W najlepszym wypadku — kiedy mężczyźni są martwi. W najlepszym wypadku. Dlatego że kiedy mężczyźni żyją, a kobieta decyduje się zginąć, to jest koniec cywilizacji. W tamtym czasie mężczyźni — pisarze i uczeni, którzy stali się politykami i zbudowali państwo ukraińskie w latach 20., — zginęli. Ich już zniszczył totalitarny system stalinowski. I wtedy kobieta poszła przeciwko dwóm systemom totalitarnym — i stalinowskiemu, i hitlerowskiemu. Pisała w wierszu „Mężczyznom”:
Kołyszcie więc wzywający dzwon! Krzeszcie ogień z krzemieni! My zaś, radością życia was napoiwszy do syta, Bez metalowych słów i bez westchnień daremnych Po waszych śladach pójdziemy choćby na śmierć!
Kod jej życia — namiętna potrzeba ekstremalnego wyboru. Potrzeba czynu. W tym Ołena Teliha była spadkobierczynią stoickiej fi-
Nagroda ta jest szczególna. Szczególny jest zaszczyt tej nagrody. I szczególna odpowiedzialność przed imieniem, które wchodzi w twoje życie nie tylko jako fakt kultury, ale jako imperatyw moralny, jako system etyczny, który jeszcze nam wszystkim długo przyjdzie dekodować, aby zrozumieć go do głębi.
filozofii. A w czasach nowożytnych – spadkobierczynią tej linii filozoficznej, która biegnie od Kierkegaarda do filozofii egzystencjalizmu. To „aut-aut” Kierkegaarda, „albo-albo”: wybór etyczny, sokratejski, albo wybór estetyczny, donżuański. Ukraina była ekstremalnym wyborem sokratejskim – przestrzenią, gdzie życie było lotem w górę, a jeśli nie – to już lotem w otchłań. Walka była nierówna. Człowiek przeciwko Systemowi. Żywy, bezbronny, nieuzbrojony człowiek, kobieta – przeciwko dwóm nieludzkim systemom. Na Zachodzie dopiero dzisiaj – i to z wielką ostrożnością – zaczynają stawiać między nimi znak równości. A Ołena Teliha już wtedy była do tego zdolna. Jak Hannah Arendt – zauważmy, też nieprzypadkowo kobieta – ostro postawiła pytanie o ekwiwalentność dwóch systemów niszczenia człowieka. Absurdalny bunt według Camusa? Przeciwstawiam się, więc istnieję. Formuła ukraińskiego bytu. I niebytu również. Czy te jej słowa: „Dni – buntują się i krzyczą, Podległe własnym, nie cudzym prawom”. Wierność własnym prawom – to niezbędna część ekstremalnego wyboru. Czy może, kiedy wiesz, że ta nietzscheańska pustka i tak zacznie się w ciebie wpatrywać, a zatem i tak nie uda się jej pokonać, pozostaje jedno: zrobić krok przez pustkę. Ten przyjazd do okupowanego Kijowa był właśnie krokiem przez pustkę. Potrzeba życia jako czynu, jako wyczynu, ale w maksymalnie niezabezpieczonej formie. Ołena Teliha wierzyła, że można zwyciężyć – na tle klęski. Wierzyła, że można BYĆ – w samym centrum niebytu. Do tego doprawdy zdolna jest tylko kobieta. Wybór przeciwko logice. Wyzwanie rzucone agresywnej oczywistości śmierci – aby zobaczyć za nią niewidzialny zarys przyszłości, która zdoła zwinąć poruszony przez demony Tanatos. Ołena Teliha pokonywała tę nieuchronność i wszechobecność śmierci każdym swoim wersem i każdym nerwem. Nawet sama jej śmierć była życiem. Sądzę, że jeszcze do końca nie pojęliśmy, jak wysoka jest ta miara etyki, którą postawiła Ołena Teliha swoim niewidzialnym wówczas – i jeszcze potem przez długie dziesięciolecia – wyczynem. Prosi, „aby Bóg zesłał mi największy dar: Gorącą śmierć – nie zimne umieranie”. I Bóg spełnił tę jej prośbę. Zginęła bez nadziei na pamięć o sobie, nieopłakana, pośród zamarzniętego piekła Babiego Jaru, dodając swoją śmierć do dziesiątek tysięcy już rozstrzelanych w tamtym czasie Żydów i innych pokojowych mieszkańców ukraińskiej stolicy. Zdawała się wiedzieć, jak mało przyjdzie jej żyć, jeszcze dlatego tak szaleńczo kochała życie, wszystkie jego najskrytsze przejawy. Nawet lata przeżyte w okupowanym przez bolszewików Kijowie, w niedostatku, pośród brutalności i przemocy armii okupacyjnej, były dla niej, jak pisała, „misterium, cudem życia, niezapomnianą bajką”, bo ona przemieniała się „z dziecka w pannę”, a dlatego – „cały świat stawał się dla mnie innym”. Jej uszlachetnienie. Czy na Ukrainie, czy we Włoszech moim credo zawsze była Ukraina jako europejska rzeczywistość. Tylko integracja europejska stanie się dla Ukrainy ostatecznym pokonaniem upiorów minionych totalitaryzmów, uwolnieniem od ich przerażającej obecności jeszcze dzisiaj w naszym życiu. wojny jako perspektywa nowej historii. Na tablicach drogi Ukrainy do Europy będzie zawsze imię tego Poety. Przecież droga do godnego ludzkiego życia – to pokonanie strachu. W ostatnich miesiącach 2004 roku naród ukraiński wreszcie pokonał strach przed tym paraliżującym potworem zregenerowanego totalitaryzmu. A wtedy naród pokonał strach poprzez duszę kruchej kobiety, z jej muzycznym odczuciem świata i wtedy, gdy wydawało się, że nadszedł koniec świata. Ta kobieta miała rycerskie pojęcie honoru. Rycerze zginęli, a ona podchwyciła ich sztandar. Średniowieczna królowa: kiedy giną rycerze i strażnicy, ona opuszcza przyłbicę i bierze ten miecz, który wypadł z ich rąk. Ostatnie jej słowa: „Nie mogę uciec, bo ktoś mógłby powiedzieć: w niebezpieczeństwie nas zostawiła, a przed niebezpieczeństwem mówiła o patriotyzmie i poświęceniu. Kiedy nie wrócę, to nie zapominajcie o mnie. Kiedy zginę, to wiedzcie, że swój obowiązek wypełniłam do końca”. Słowo nie może rozminąć się z czynem. I w ogóle: „Nie trzeba słów. Niech będzie tylko czyn”. Razem z Ołeną Telihą został aresztowany jej mąż. Mógł się uratować: aresztowano tylko członków Związku Pisarzy. On nie był członkiem Związku. Pozostał ze skazanymi na śmierć. To też ten niewidzialny wyczyn, który jeszcze czeka na swoje słowo, na swoje przemyślenie, na swoją wdzięczną pamięć. Zatem dzisiaj ten Czarny wiatr z Ukrainy stał się Pomarańczowym wiatrem. Jesteśmy już dalecy od klęski. Ale jeszcze nie bliscy zwycięstwa. Dlatego śmierć Telihi – to lekcja. To kosmiczne sygnały z przeszłości dla przemyślenia przyszłości. Chcę wyrazić wdzięczność jury fundacji Ołeny Telihi, wszystkim jej członkom, a także Akademii Kijowsko-Mohylańskiej za wysunięcie mnie do nagrody właśnie w tym roku. Nawet wręczenie w Dzień Niepodległości Ukrainy jest dla mnie symboliczne. To
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
pierwszy rok, powtarzam, kiedy staje się realną perspektywa zbliżenia Ukrainy do Europy. Czy to na Ukrainie, czy we Włoszech moim credo zawsze była Ukraina jako europejska rzeczywistość. Jedynie integracja europejska stanie się dla Ukrainy ostatecznym pokonaniem widm minionych totalitaryzmów, uwolnieniem od ich przerażającej obecności jeszcze dzisiaj w naszym życiu. Nasze szczęście w tym, że wydaje się, iż nie musimy już ginąć za tę perspektywę, jak zginęła Ołena Teliha, a musimy żyć i pracować, aby ta perspektywa stała się realna. I ostatnie. Tutaj na sali są obecni ludzie, którym chcę wyrazić szczególną wdzięczność — Jewhenowi Swerstjukowi, Ninie Marczenko, Mychajłynie Kociubynskiej, Łarysie Kruszelnyckiej, mojej mamie, Mychajłowi Horyniowi. Szistdesiatnykom. Przed rozpoczęciem tego spotkania, wchodząc do sali, nagle poczułam ostrą radość. To właściwie pierwszy raz, kiedy widzę ich po epopei wyborów prezydenckich. A jeszcze jako dziecko znałam ich wszystkich — żywych i tych, których dzisiaj już nie ma. Dlatego w tym momencie zrozumiałam, jak strasznie — i jak wstydliwie — byłoby spotkać się z nimi, gdyby Ukraina po raz kolejny została zepchnięta w historyczną przepaść. Oni też płacili cenę życia za swoją postawę. Bez szistdesiatnyków nie doszłoby do Pomarańczowej rewolucji. Dziękuję im za wszystko, co zrobili i robią, i zrobią. I proszę ich, by zrozumieli, jak niełatwo jest mi teraz otrzymywać tę nagrodę — jako pierwszej, po tym, jak jej laureatami zostali właśnie szistdesiatnyky. Jestem świadoma tego, że teraz będzie się nas rozliczać. I świadoma tego, że chronologia Pomarańczowej rewolucji — to nowe odliczanie czasu historycznego Ukrainy. Ona nie zaczęła się i nie zakończyła na Majdanie. Pomarańczowa rewolucja zaczęła się od oburzenia w duszach ludzi, a zakończy się dopiero wtedy, kiedy realnie nastąpi integracja Ukrainy z Europą. A to jest nadzadanie mojego pokolenia i młodszych pokoleń. Będzie to długotrwały proces i będzie wymagał ciężkiej pracy na wiele lat naprzód. Tak, będzie się nas rozliczać. Jeśli się uda, to godnie zakończymy to, co rozpoczęli nasi poprzednicy w latach 20. A jeśli się nie uda — to nie będzie dla nas ani usprawiedliwienia, ani przebaczenia. Ponieważ Ukraina-Europa — to też ekstremalny wybór. To dzisiaj „aut-aut” Ukrainy: wszak Ukraina może być Ukrainą tylko jako część Europy. W apokaliptycznej dobie Ołena Teliha poruszała się przez życie w rytmie walca: „Dzisiaj każdy krok chciałby być walcem”. Dusza Ołeny Telihy w „czerwonej amazonce” leci nad przepaściami XX wieku. Pozostawiając nam rzadki dar miłości do życia, jak w sonetach „W przededniu”: tylko kobieta mogła dostrzec — przez horyzont w „niepohamowanym klekocie” samolotów i armat ciszę astrów, pochylonych nad owalnym stołem. Tylko kobieta, umierając, mogła zostawić nam światło tych złocistych astrów — abyśmy byli zdolni cenić życie jako możliwość przeciwstawienia się, możliwość budowania przyszłości, a co za tym idzie, także możliwość szczęścia.
Машинний переклад
Dokończenie. Początek w nr 36 z 2005 r. Otóż, gdyby życie Stusa potoczyło się inaczej, przebiegło w zwyczajnym, spokojnym nurcie, bez tragicznych prób, mielibyśmy bez wątpienia nie obozowe krótkie notatki o charakterze dokumentalnym na temat hańby reżimu radzieckiego, a dziennik literacki, który zaświadczałby o osobliwościach procesu literackiego XX wieku. Być może szersze byłyby horyzonty tematyczne jego wspomnień, bogatsza paleta gatunkowa i, oczywiście, znaleziska w gatunku spuścizny pamiętnikarskiej W. Stusa. Przemyślenie „Zeszytu obozowego W. Stusa” nie będzie pełne, jeśli nie odwołamy się do rozważenia jego utworów krytycznych. Wyjaśnia się to tym, że w „Zeszycie obozowym” znaczące miejsce zajmuje krytyczna analiza procesu literackiego, wydarzeń społecznych i politycznych. Dzisiaj wokół W. Stusa tworzy się mit poety lub, w ostateczności, działacza społeczno-politycznego. Być może taka interpretacja jest uzasadniona, wszak większość jego dorobku twórczego stanowi właśnie poezja. Ale nie warto zapominać, że droga twórcza Stusa rozpoczęła się właśnie od Instytutu Literatury imienia T. Szewczenki Akademii Nauk Ukraińskiej SRR. Jego pierwsze prace, poświęcone głównie przeglądowi współczesnej literatury, zostały wydrukowane w ówczesnej prasie radzieckiej. Poszczególne prace wydrukowano na łamach czasopism i w książkach diaspory. Fascynacja W. Stusa literaturą nie jest przypadkowa. Wszak, według jego słów, tylko sytuacja polityczna zmusiła go do pisania wierszy. „Obecnie najbardziej lubię Goethego, Swydzynskiego, Rilkego. Sławni Włosi... Jeszcze lubię „gęstą” prozę Tołstoja, Stefanyka, Prousta, Camusa. Wabi, i to bardzo — Faulkner. U młodszych współczesnych najbardziej cenię Wasyla Hołoborodkę. Potem — Winhranowskiego. I, oczywiście, Leonida Kisełowa. Nienawidzę słowa „poezja”. Poetą się nie uważam” — tak deklarował Wasyl Stus. Oto niewielki artykuł pod nagłówkiem „Dwa słowa do czytelnika”, wydrukowany w książce „Zimowe drzewa” w Brukseli w 1970 r. Przedstawiono w nim rozważania nad misją poety we współczesnym świecie. Według Stusa, „poeta powinien być człowiekiem”, przy czym pełnym miłości, człowiekiem, który może przezwyciężyć naturalne uczucie niena-
Niedawno w Kijowskim Domu Pisarzy odbyła się prezentacja książek Daryny Teterinej, poświęconych wybitnemu ukraińskiemu literaturoznawcy, filozofowi, jednemu z czołowych działaczy OUN (melnykowców), profesorowi Jurijowi Bojce-Blochinowi. Urodził się on w 1909 roku w mieście Mikołajów. Jego ojciec był aktywnym proświcianinem. Jurij Blochin (pseudonim literacki Bojko) pisał o ojcu: „Jego wiejskie „ja” rozwinęło się pod wpływem „Proświty”, do której należał i w której była grupa wyrafinowanych intelektualistów: urzędnik Łytwyn, dyrektor muzeum historycznego Kamiński, a przede wszystkim protektor „Proświty” kontradmirał M. Arkas, autor opery „Kateryna” oraz „Historii Ukrainy”… Do Arkasa chodzili proświcianie kolędować, a z nimi i mój tato. Znał tato mnóstwo pieśni, kolęd, weselnych, kozackich, burłackich i nieco z Łysenki, Stecenki, tak że my, to znaczy mama, ja, młodsi siostra i brat, dowodzeni przez tatka, tworzyliśmy domowy chór i wieczorami z zachwytem koncertowaliśmy”. Rodzina miała dobrą bibliotekę, w której było wiele ukraińskich wydań. Ju. Blochin wspominał: „Moi towarzysze czytali Mayne Reida, Juliusza Verne’a, ja ich też czytałem, ale bardziej ciągnęło mnie do czegoś innego. Kaszczenko — to był mój ulubiony Mayne Reid”. Jednak Jurij musiał uczyć się w rosyjskiej szkole. Ukraińska szkoła była jedyną w całym mieście i znajdowała się daleko. Na szczęście Jurij był stałym czytelnikiem biblioteki „Proświty”, która liczyła około 3000 ukraińskich książek. Znaczącą rolę w kształtowaniu światopoglądu chłopca odegrały dzieła ukraińskich klasyków, monografie W. Antonowycza, M. Hruszewskiego, D. Doroszenki, M. Kostomarowa. Na początku 1922 roku wszystkie „Proświty” w ZSRR zostały zlikwidowane. Ale biblioteka „Proświty” stała się własnością związku zawodowego Robos. Tam Jurij Blochin rozkoszował się czytaniem ukraińskiej literatury historycznej. Założył on również organizację „Hart junakiw”, aby propagować ukraińskiego ducha, ale wkrótce została ona zakazana. Blochin zajął się nauką, ale doświadczył prześladowań. Podczas II wojny światowej Jurij Blochin wstąpił do Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i musiał emigrować. Osiedlił się w Niemczech, gdzie zajmował się działalnością naukową, dydaktyczną i polityczną. Ze względu na zasługi naukowe i dydaktyczne Bojki-Blochina Bawarskie Ministerstwo Oświaty nadało mu tytuł profesora niemieckiego. W latach 1970–80 profesor Jurij Bojko-Blochin co roku leczył się w niemieckim mieście uzdrowiskowym Bad Ems. Swego czasu wypoczywali tu znani działacze kultury i możnowładcy, w szczególności zagraniczni. Właśnie tutaj rosyjski cesarz Aleksander II podpisał 30 maja 1876 roku haniebny ukaz o zakazie języka ukraińskiego. Bad Ems był jednym ze znaczących rosyjskich ośrodków emigracyjnych. Miejscowi mieszczanie chwalili się, że wypoczywali tu rosyjscy pisarze M. Gogol i F. Dostojewski, dobrze znali miłosne perypetie. Właściwie w „dwóch słowach” wyłożono pogląd W. Stusa na twórcę. Dowiadujemy się także o wewnętrznym świecie W. Stusa, począwszy od zamiłowań do literatury, aż po pojęcia stałe w czasie i przestrzeni: „Jeszcze cenię zdolność uczciwego umierania”. Każde dzieło autor „przepuszcza” przez pryzmat europejskiego myślenia. Niejednokrotnie zaznacza, że ukraińskiej literaturze najbardziej szkodzi „zepsuty romantyzm”, który drąży ją jeszcze od czasów po szewczenkowskiej epoki. Nie mniejszym złem uważał W. Stus prymityw w literaturze. Zaznaczał: „Literacki prymityw — zło nie mniejsze niż formalizm. Skrajności, jak wiadomo, schodzą się”. Dotyczy to w ogóle całej literaczyzny. Jeśli chodzi o ukraińskich poetów, to zdaniem Stusa wielu z nich do dziś błądzi w gąszczu „ilustracyjności”, utrwalonego tradycyjnego zachwytu i opiewania. Bardzo wielu brakuje elementarnej znajomości języka. Oceniając zbiór „Deń poeziji”, W. Stus w artykule „Na poetycznym turnieju”, przytoczywszy przykłady dobrej poezji, ucieka się do krytyki wierszy jednodniówek, trafnie zauważając: „... zewnętrzny, uwspółcześniony anturaż, wzbogacony o rakiety, kosmodromy, antymaterię, Picassa, cybernetykę czy galaktykę, nie może uratować słabego i mało estetycznego w swojej istocie wiersza”. Warto wspomnieć, że większość nazwisk, które krytykuje autor, nie pozostawiła w naszej poezji znaczącego śladu. Odwaga, z jaką Stus ocenia te czy inne dzieła, godna jest podziwu. Pozostaje zaznaczyć, że artykuł został wydrukowany w czasopiśmie „Dnipro” w 1964 r. Problem czytelnika i pisarza, wzrost wymagań tego pierwszego i niemożność ich zaspokojenia z drugiej strony, porusza Wasyl Stus w pracy „Bądźmy szczerzy”. Przed nami wyłania się literatura jako zjawisko intelektualne. Takie traktowanie stało się bodaj pierwszym w naukowej krytyce radzieckich totalitarnych czasów. Intelektualne bogactwo poetyckiego świata zawsze było wyznacznikowe... Niestety, wielu naszym poetom brakuje właśnie głębokiej intelektualnej określoności. Pisząc o krytyku, Stus zaznacza, że ocenić poziom pisarza po kilku dziełach jest niemożliwe. Zatem, kiedy na parę dobrych wierszy przypada reszta utworów niedostatecznie wysokiego poziomu, taka sytuacja może sprowokować krytyka do nieobiektywnej oceny twórczości poety: „Krytykowi nie przystoi rola poszukiwacza złota, który, błądząc po poetyckich pustyniach, wypłukuje kilka ziarenek piasku, które tylko kolorem wydają się szczerym złotem”. Przecież nie można do wszystkich podchodzić z jednakowymi wymaganiami. Jest poziom sztuki i poziom literackiego szkolnictwa. Każdy z nich wyznacza swoją wewnętrzną specyfikę. W odróżnieniu od prawie wszystkich krytyków literackich tamtego czasu Wasyl Stus nie używał w pracy naukowych szablonów czy klisz. Nie powoływał się na cytaty z klasyków marksizmu czy kolejnych zjazdów. Wolał nie tylko umrzeć uczciwie, ale i istnieć uczciwie. Najbardziej gruntowną i poruszającą jest wielka praca W. Stusa „Fenomen epoki” z podtytułem „Wstępowanie na Golgotę sławy”, pisana w latach 1970–1971. Rękopis tej pracy długi czas przeleżał w archiwach KGB i dopiero w 1993 roku ujrzał światło dzienne w wydawnictwie „Znannia”. Jest to jedyna jak dotąd jego praca naukowa wydana w naszych czasach jako osobna książka. „Fenomen epoki” — to pierwsze obiektywne badanie życia i twórczości Pawła Tyczyny w kontekście epoki, w której żył i tworzył. „Pisana mu była dola geniusza” — mówi autor. Aby zrozumieć przyczyny tragedii wielkiego poety, W. Stus śledzi nie tylko drogę twórczą, ale i sytuację społeczno-polityczną na Ukrainie czasów Tyczyny. Tutaj znajdujemy odniesienia zarówno do Wynnyczenki, jak i Hruszewskiego. Obok cytowane są badania literaturoznawcze Jefremowa, Nowyczenki.
Na stronach ujawnia się wielka erudycja, swobodne wykorzystanie materiału faktycznego z czasów Ukraińskiej Republiki Ludowej i ustanawiania władzy radzieckiej (a pisano to w latach 70.!). Należy odnotować śmiałość, z jaką autor broni swojego zdania. „Kim jesteś, Tyczyno?”, — pyta Stus i od razu odpowiada: „Bez wątpienia — genialny poeta i genialny błazen. Żywszy od żywych i martwszy od martwych”. Tragedia Tyczyny — to tragedia całego narodu. I rzecz tu nie tylko w sytuacji. Główną przyczyną degradacji społeczeństwa stał się strach, który zmusił „uśmiechać się nagą czaszkę”. Przez pryzmat tragedii Pawła Tyczyny widać rozmyślanie w ogóle nad życiem wielu, zmuszonych wybierać jedną z dwóch dróg — albo uczciwie umrzeć, albo żyć na usługach władzy. Podobną drogę miał nie tylko Tyczyna... Los Wasyla Stusa, podobnie jak Pawła Tyczyny, świadczy o ich epoce nie mniej niż straszne opowieści historyków, wszak żyli w czasie, który zmusił geniusza, by stał się geniuszem. I człowiek zgodził się na tę rolę. Tetiana STADNYK, członkini Ługańskiego obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki. przygody Aleksandra II, ale nie wiedzieli o ukazie emskim. Profesor Bojko-Blochin doprowadził do ustanowienia w mieście Bad Ems na 100-lecie wydarzenia tablicy pamiątkowej z tryzubem i napisem w języku niemieckim: „W tym domu podpisał 30 maja 1876 roku rosyjski car Aleksander II rozkaz o zakazie i karze za używanie języka ukraińskiego. Dowodem żywotności swojej kultury ustanawia ukraińska wspólnota ten pomnik. Bad Ems, 1976. Światowy Kongres Wolnych Ukraińców”. W latach 90. profesor Bojko-Blochin po długiej rozłące przyjeżdżał na Ukrainę. 17 maja 2002 roku profesor Jurij Blochin zmarł. Członkini korespondentka Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk w Nowym Jorku Daryna Teteryna zaznacza: „Profesora Jurija Bojkę-Blochina znają dobrze na Zachodzie w ukraińskich i obcych kręgach, ale o wiele mniej jest on znany na Ukrainie… Celem mojej pracy — zapoznanie ukraińskiego czytelnika z polityczną i naukową działalnością znanego uczonego, profesora, doktora Jurija Bojki-Blochina”. Anatolij ZBOROWSKYJ
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
kontynuujemy projekt „Strefa Owidiusza”, który wydajemy wspólnie z AUP. Generalny producent tego projektu Taras Fediuk pomaga nam dobierać utwory do tej serii — dorobek współczesnych ukraińskich poetów. Niedawno ukazała się książka samego Tarasa Fediuka „Oblicze pustyni”. — Panie Leonidzie, gdyby Pan nie był wydawcą, to wchodząc do księgarni, którą z tych książek by Pan kupił? — Wie Pan, na takie pytanie najtrudniej odpowiedzieć. Ja nie myślę, — Kto decyduje, jakie książki wydawać, a jakie nie? — Kontrolerów u nas nie ma, u nas jest rada redakcyjna. Radzimy się, myślimy, jakie książki wydawać. Głosu „z góry” nie słuchamy. U nas w ogóle nie ma „ojca”. Sami rządzimy. Jesteśmy wolni, niezależni, dlatego też biedni (śmieje się). — Obecnie na Ukrainie jest prawie trzy tysiące wydawnictw. Trudno przeżyć? — Przeżyć nie, żyć jest trudno. My cały czas przeżywamy, a chciałoby się żyć. Oto Pan mówi „prawie trzy tysiące”, a ja uważam, że na Ukrainie nie ma ani jednego wydawnictwa. Nawet wydawnictwo „Fakt” — to tylko i wyłącznie kontuar do wytwarzania książek. Jesteśmy zmuszeni robić wiele tego, czego robić nie warto. Wiele rzeczy nie możemy zrobić, ponieważ brakuje pieniędzy. Nie możemy rozwiązywać kwestii rozbudowy rynku, właściwego marketingu, dystrybucji, sprawnego PR-u. I to nie dlatego, że jesteśmy tacy niemądrzy, a dlatego, że brakuje pieniędzy. Trudno przekonać wszystkich, że moralny biznes potrzebuje pomocy. Mówią: „Wy biznes — Jeśli książka nie jest grantowa, ona powinna być komercyjna. Po prostu bywa różna komercja. Są książki, które sprzedają się w ciągu roku w 10 tysiącach egzemplarzy, są książki, które sprzedają się w nakładzie 3 tysięcy — i to też można uważać za małą komercję. Staramy się każdą książkę uczynić komercyjną. — Seria „Strefa Owidiusza” — jest komercyjna? — To seria grantowa, pomoc sponsorów. Zyski z tej serii są niewielkie. Oto teraz rozpoczęliśmy nowy projekt, moim zdaniem, też bardzo ciekawy — „Nieproza”. W zasadzie będą tam sztuki, ale też wiersze i eseistyka. Wydaliśmy w tym projekcie już trzy książki — to sztuki Dibrowy, sztuki Ołeksandra Bejdermana, a także sztuki i wiersze Ołeksandra Irwancia. już dość znana, ale pierwsza książka wyszła w naszym wydawnictwie. Bywa, że autor początkowo był naszym, a potem przestał być naszym. To wszystko jedno nie przeszkadza traktować go jak swojego. Na przykład książka Anatolija Dnistrowego, który debiutował z prozą w naszym wydawnictwie, teraz wychodzi w „Folio”. — Seria „Exceptis excipiendis” łączy tak różnych autorów, jakimi kryteriami Pan się kieruje przy doborze? — Bardzo prosto. To wszystko — współczesna literatura masowa. Nie popsa. — Uważa Pan, że na Ukrainie istnieje literatura masowa? — Zależnie od akcentu. Jeśli mówić o nakładach, to wtedy na Ukrainie w ogóle nie ma literatury. Tak, nakłady Marininej, Doncowej, Ustinowej są bardzo duże. Ale ja nie uważam tego za literaturę masową, to popsa. Popsa — to tylko fabuła, literatura masowa — to fabuła i obrazy. — A elitarna? — Fabuła, obrazy, plus nadzadanie, które stawia pisarz. — Mówiliśmy o młodych autorach. Co potrzebne jest autorowi, żeby „Fakt” wziął się za wydawanie jego utworów? — Przesłać teksty, żeby się spodobały i wszystko. Prawda, drukujemy tylko pierwodruki. Żadne zapewnienia, że to tylko w czasopismach, że małe nakłady, nie działają. Jeśli chcesz być naszym autorem — poczekaj, nie — bywaj zdrów. — Często ryzykuje Pan z debiutami autorów? — Zawsze ryzykujemy. Przepraszam, inaczej przecież nie bywa. Każde wydawnictwo powinno pracować nie tylko na zarobek, ale i na przyszłość. — Czy są autorzy, z którymi chciałby Pan współpracować? — Są. Prochaśko i Żadan. Tym ludziom bym nie odmówił. — Dlaczego wstrzymano serię „DAN” i jak w ogóle sprawy z książkami dla dzieci, podręcznikami w szczególności? — Bardzo trudno znaleźć autorów, którzy piszą dla dzieci. Nie chce się przedrukowywać. A podręczniki sprzedają się, mimo braku zamówień państwowych. Co do ostatniego — ja w kolejce stać nie chcę i nie będę, mnie kolejki znudziły się w czasach sowieckich. My po prostu wydajemy książki, a w różne gry bawić się nie zamierzamy. — Co planuje Pan zrobić w przyszłym roku? — Pojawi się nowa seria „Wysoka półka” — to literaturoznawstwo, studia literackie. W tej serii będą cztery książki Oksany Zabużko. Tutaj także wyjdą książki Leonida Uszkałowa, Kostiantyna Moskalcia, Maksyma Strichy. W serii „Nieproza” pojawią się przekłady sztuk. Mamy nadzieję uruchomić nowy projekt Jany Dubynianśkiej „Puzzle”. Czyli plany są i plany są dobre. — I na koniec — teraz dużo mówi się o nacisku na ukraińską książkę. Pańska opinia? — Nie, państwo nie naciska na ukraińską książkę, ono po prostu zapomniało, że ta książka istnieje. A ja nie powinienem zainteresowywać rządu, ja zatrudniłem go do pracy. Teraz mnie nie interesuje, kto tam pracuje, oni powinni pomagać mnie. W końcu, czy Pan myśli, że za Kuczmy było lepiej? Taka sama stabilność. Składałem już projekty, ale to wszystko idzie na poziomie rozważań, a płacić pensje moim pracownikom muszę teraz, a nie „kiedyś”. Rozmawiała Maria KRYSZTOPA. Wydawnictwo „Fakt” na dzień dzisiejszy uważane jest za jedno z najbardziej prestiżowych. Autorzy, którym poszczęściło się trafić do kohorty „swoich”, są pewni jakości i rozreklamowania swojego utworu. Ale nasza rozmowa z redaktorem wydawnictwa Leonidem Finkelsteinem nie jest o prestiżu, a o nowych książkach i o gotowości do Forum Wydawców, chociaż… grzechem byłoby nie wypytać o sekrety sukcesu.
Машинний переклад
— Panie Leonidzie, tradycyjne pytanie: co Pan wiezie na Forum? — Nie jestem w stanie wszystkiego wymienić, bo nie da mi Pan takiej możliwości — tyle miejsca w gazecie (śmieje się). W tym roku wydaliśmy 45 książek i to je wieziemy. Książki, które tworzymy, w tym roku są jeszcze bardziej ustrukturyzowane. W ogóle staramy się pracować, mając strategię wydawniczą. Głównych kierunków pracy nie zmieniamy. Jeśli chodzi o nowe książki, myślę, że warto zwrócić uwagę na książkę „Wybrane: Druga próba” Oksany Zabużko w naszej serii „Wybrane”, do której weszły stare i nowe wiersze oraz najlepsze przekłady. Sądzę, że ta książka będzie miała wzięcie, ponieważ wszystko, co wychodzi spod pióra tej pisarki, ma wzięcie i powinno mieć, moim zdaniem, bo to jedna z najpoważniejszych postaci w ukraińskiej literaturze XX—XXI wieku. Wozimy nową książkę, która trochę odbiega od tego, co wydajemy, ale uważam, że zrobiliśmy bardzo dobrą książkę — to „Tysiąc uśmiechów Pomarańczowej rewolucji”. Interesuje mnie ta książka nie tylko dlatego, że zebrano tam wszystkie anegdoty, wszystkie piosenki i wiersze, całą bezpośrednią mowę, którą można było wyciągnąć od naszych możnowładców, ale także dlatego, że jest zbudowana chronologicznie — jest tam 30 rozdziałów, a w każdym — historia wyścigu wyborczego. Jeszcze jedna ciekawa książka ma taki pretensjonalny tytuł „Pani Kakki staje się Wrublewską”. To też książka historyczna — lata 30. ubiegłego stulecia. Pewien bardzo sympatyczny kijowianin zbierał wycinki z gazet z ogłoszeniami o zmianie nazwisk. Myślę, że to też swego rodzaju portret epoki. Pojawiło się u nas dwanaście książek w naszej najlepszej serii „Exceptis excipiendis” (wszystko, poza tym, co warte wyjątku). To współczesna literatura piękna — wyłącznie w języku ukraińskim. Są tu znani ukraińscy pisarze, tacy jak Anatolij Dnistrowyj, Jana Dubynianśka. Jest tu też Pawło Sołodko z książką „Czwarta rewolucja”. Są tu też Wład Arłow i Wasyl Bykau — ich przełożył z białoruskiego Ołeksandr Irwaneć. Szczególnie radzę zwrócić uwagę na książkę Arłowa, ponieważ uważam, że to bardzo, bardzo poważny pisarz, jeden z najlepszych pisarzy współczesnej Europy i Białorusi w szczególności. Niedawno był w Kijowie i Równem na prezentacji tej książki. Bardzo ciekawa jest książka Simy Mraovicia w przekładzie Jurka Pozajaka „Konstantin Bogobojny”. I wreszcie — zostanie przedstawiona czytelnikom długo oczekiwana książka amerykańskiego pisarza Jonathana Foera „Wszystko jest iluminacją” w przekładzie Rostysława Semkiwa. Książka stała się bestsellerem w Ameryce — sprzedano ponad trzy miliony egzemplarzy, przetłumaczono ją na 24 języki, lada moment pojawi się film. U nas ukazuje się po raz pierwszy. Ta powieść napisana jest o Ukrainie, dlatego u nas będzie miała sukces. Oczywiście, że ojciec, który ma jednego syna, kocha go bardziej niż ojciec, który ma dwudziestu synów, kocha swoje dzieci. Tak samo nie wierzę, że można być obiektywnym wobec książek, które się tworzy. Moje książki to moje dzieci. Wybierać jest bardzo, bardzo trudno, można mówić o ulubionych autorach. Otóż jestem pewien, że gdyby Zabużko nawet nie była naszą autorką, i tak czytałbym z zainteresowaniem wszystko, co pisze. Bardzo podoba mi się poezja Tarasa Feduka. W zeszłym roku z wielką przyjemnością wydałem „Wybrane” Wasyla Herasymjuka i Ihora Kałyncia. W serii „Exceptis excipiendis” trudno mi wymienić nawet ulubionego autora, dlatego że kocham wszystkich swoich autorów, którzy tam drukują. ...niesamowite? Więc zarabiajcie pieniądze”. Przepraszam, to przecież nie wódka. Na książkach trudniej zarabiać pieniądze. Co więcej, Ukraina dzisiaj, delikatnie mówiąc, jeszcze nie stała się w pełni ukraińskojęzyczna, a my wydajemy książki wyłącznie w języku ukraińskim. — Co z serią „Tekst+kontekst”? — Z tą serią jest trudno. Są teraz trzy książki gotowe do druku. Ale ta seria obliczona jest choć na masowego, to jednak wykwalifikowanego czytelnika. Bardzo trudno sprzedawać te książki, dlatego teraz wstrzymaliśmy serię. — Są projekty komercyjne i niekomercyjne. Które z Pana książek do której kategorii należą? — W jaki sposób „trafiają” do Pana zagraniczni autorzy? — Niestety, póki co polityka wydawnicza wobec literatury przekładowej kieruje się dobrym stosunkiem ludzi do nas. Powiedzmy, z przyjemnością wydałem książkę Mraovicia, ponieważ tłumacz zwrócił się do mnie. Tak samo książki Arłowa, Bykaua. Powiedziałbym, że zagraniczni autorzy trafiają do nas za pomocą przyjaciół, którzy przynoszą teksty, a nie pieniądze. — Nie było tak, że podoba się Panu jakiś zagraniczny autor i szuka Pan jakichś dróg do niego? — Póki co do wszystkiego, co mi się podoba, znajdowałem drogi. Bezpośrednio, z ulicy nigdy nie zwracałem się. A tak, każdą sprawę można załatwić, byle były pieniądze. — Wydawał Pan wielu młodych autorów. Kogo uważa Pan za swoje odkrycie, odkrycie „Faktu”? — Teraz pojawiła się u nas nowa książka — Nasti Bajdaczenko. To w ogóle bardzo ciekawa historia: zwróciła się do nas autorka przez e-mail z propozycją wydania książki za swoje pieniądze. Odpowiedziałem jej: „Pokażcie teksty”. Przeczytawszy je, powiedziałem: „Będę to wydawał za swoje”. Myślę, że to bardzo poważna autorka i nasze odkrycie. Bardzo dobrze wyszło nam z Maryną Sokołan. Teraz wydajemy jej drugą książkę na Forum. Dzisiaj ona 15 września we Lwowie w Pałacu Sztuki (ul. Kopernika 17) rozpoczyna swoją pracę 12. Forum Wydawców, które potrwa do 18 września. Oczekiwane są prezentacje ukraińskich pisarzy — Oksany Zabużko, Serhija Żadana, Jurija Izdryka, Tarasa Prochaśki, Lubka Deresza, Marii Matios, Iren Rozdobudko i innych. Przyjadą także Polka Manuela Gretkowska, której książki mają największy nakład w jej kraju, a także znana wszystkim Ukraińcom Aleksandra Marinina, Ludmiła Pietruszewska, Timur Kibiriew, Wiera Pawłowa, Dmitrij Kudriawcew, Ola Hnatiuk, Linor Goralik, Jacek Włodarczyk, Michał Petryk i wielu innych gości. Organizatorzy obiecują, że będzie ciekawie.
Машинний переклад
U WYDAWCY Tak już się złożyło, że strasznie lubię spędzać czas w dobrym towarzystwie z interesującymi ludźmi. Więc i tym razem nie odmówiłam sobie przyjemności popatrzenia na ludzi i zawitałam na tak zwane „Kalwaryjskie posiedzenia”. Nie pozostałam rozczarowana: prezentacja nowych książek oraz możliwość zobaczenia na własne oczy młodych „zanieczyszczaczy języka ukraińskiego” (jak niektórzy zaznaczyli), Lubka Deresza oraz pani Powałajewej, w pełni uzasadniła moje skromne oczekiwania. A ogólnie rzecz biorąc, mowa była... no, o wielu rzeczach. Ale idąc do domu, w żaden sposób nie mogłam pozbyć się pewnej bajeczki dla dzieci, usłyszanej kilka lat temu w jakimś dorosłym i agresywnym filmie. Kręciła się w świadomości przez kilka dni, przeszkadzając w zajmowaniu się codziennymi sprawami. Więc podzielę się nią z wami... Żyła sobie rodzina Zwierzątek: Mama-Zwierzątko, Tata-Zwierzątko i Dziecko-Zwierzątko. Mieszkały one w strasznym ciemnym lesie, w samych nieprzejezdnych chaszczach przy strumyku, jadły tylko robaczki i mimo wszystko śpiewały piosenki. I nawet nie rozmyślały, czy podoba im się takie życie, czy nie, bo innego życia nie znały. Aż pewnego razu przybyli do ich siedliska ludzie nierozumni i cały las doszczętnie wycięli, strumyk kamieniami zasypali. I nic zwierzątkom nie pozostało, oprócz tego, przepraszam, by skonać pod starym rozłożystym dębem. Oczywiście biedacy mogli i do innego lasu się udać, ale tam swoich Zwierzątek wystarczało... Nie wesoła opowiastka? No więc nie wesoła. Za to, przyznajcie, realna bardziej się nie da. O co mi chodzi? Wyjaśniam. Jeśli przejść od alegorii na język zwyczajny i skonkretyzować, to liczba wydawnictw, które skonały pod ODSTĘP rozłożystym dębem ukraińskiego wydawnictwa książek pozostaje nieznana. Ale na pewno wiadomo, ile przeżyło, wyhodowawszy zęby i pazury, aby udowodnić prawo do istnienia. I nie warto śledzić wszystkich tych refleksji, które są zewnętrznym przejawem ukrytych motywacji. Żyją jak żyją, mają się jak się mają. Układając mniej więcej takie myśli na półkach we własnej głowie, zrozumiałam, że pytań mam wiele, a odpowiedzi — „nic”. Więc dojrzała potrzeba porozmawiania z osobą, która bezpośrednio jest związana ze sprawą wydawania książek. Nie zdziwię, jeśli powiem, że obiektem dociekliwych pytań wybrałam wydawnictwo „Kalwaria”. Dlaczego właśnie je? Wszystko proste — miałam aż dwie motywacje: pierwsza — literatura piękna, która najczęściej trafia mi do rąk i pozostawia po czytaniu przyjemny posmak w myślach, wydana jest właśnie tutaj. Motywacja druga — „Kalwaria” pracuje w kierunku „trafiania” do rąk ukraińskiego czytelnika właśnie ukraińskiej współczesnej literatury, wyłącznie w języku ukraińskim, ogłosiwszy tę drogę głównym kierunkiem strategicznym. Więc śmiało umówiłam się na spotkanie z redaktorem naczelnym wydawnictwa „Kalwaria” Petrem Mackewyczem oraz PR-dyrektorem wydawnictwa Ksenią Sładkewycz, żeby w końcu dowiedzieć się — a jak to, właściwie, być wydawcą książek na Ukrainie? I po kilku godzinach rozmowy oraz kilku filiżankach kawy Petro Mackewycz zapewnił mnie — ekstremalnie i wesoło! Przecież nigdy nie wiesz na pewno, dokąd fala cię wyniesie następnym razem. Wydanie jakiegokolwiek utworu ukraińskiego autora — to stuprocentowe ryzyko, zwłaszcza jeśli imię jego jest nikomu nieznane. Tak jeszcze i z nakładem, w jakim wychodzi książka, prawie nigdy nie można trafić dokładnie. Huśtawka i tyle. A następna informacja być może przyda się młodemu, niezdecydowanemu, ale obowiązkowo utalentowanemu pisarzowi. Jak zapewnił pan Mackewycz, żeby twoją prozę czy poezję wydali właśnie w tym wydawnictwie, wystarczy tylko jedno, żeby tekst się spodobał. A słów w rodzaju „nie format” oni nie używają. Mam nadzieję, że pan redaktor naczelny nie kłamał. Najpierwsza iluzja została utracona w trzeciej minucie rozmowy. Okazuje się, że słowo „kalwaria” nie ma nic wspólnego z kwiatowo-romantyczną przestrzenią. To nazwa zwyczajnego cmentarza w Użhorodzie oraz miejscowości w Palestynie, gdzie znajduje się Golgota. O tak... Istnieć z taką nazwą 14 lat, a jeszcze i szamotać się w falach książkowo-wydawniczej przestrzeni, przyznajcie, zuchwale. Ale, jak to mówią, zuchwalcom sprzyja szczęście w życiu. Wyobrażam sobie, ile palców kręciło się przy skroniach, kiedy w 2000 roku wydawnictwo zapoczątkowało pierwszą serię książkową ukraińskiej literatury pięknej. Zauważę dla tych, którzy nie wiedzą, że od 1999 do 2001 roku księgarnie prawie nie wystawiały na półki ukraińskojęzycznej literatury pięknej jako takiej, która nie ma popytu. Nawet teraz, kiedy ukraińska współczesna literatura już powoli staje na nogi (mimo głośnych westchnień o jej śmierci na wieki wieków i wysoko-intelektualnego sceptycyzmu umiarkowanych mężów), obraz, powiem wam, świeci absolutnie niejasnymi barwami. A sprawa oto w czym. Ukraiński rynek książki pełni rolę takiego sobie absolutnie symulakryzowanego wymiaru. Koncepcja jego rozwoju niby jest, stan kryzysowy widać gołym okiem, konkurencji nie istnieje (mam na myśli wyłącznie dziedzinę literatury pięknej), systemu statystycznej ewidencji zresztą też. Oto i wychodzi, nie ukraiński rynek, a taki sobie upiór. Co zaś do statystyki: nie można zebrać danych o rynku książki, operując czysto poligraficznymi wskaźnikami, to uniemożliwia jakąkolwiek utalentowaną strategię rozwoju. Więc zmiany są niezbędne zarówno w wydawniczej, jak i księgarskiej branży. Sytuację, którą jeszcze od 1994 roku inaczej jak kryzysową nie nazywają, wyjaśniają kilkoma przyczynami: brak wsparcia państwowego dla wydawania książek, zalew tanich rosyjskich książek, zniszczenie państwowej sieci księgarskiej, brak zabezpieczenia informacyjnego rynku książki, niedostateczne funkcjonowanie języka ukraińskiego w społeczeństwie, a także zbyt wysoka cena ukraińskich książek. Co do każdego punktu, przy wielkiej chęci, można się pospierać, ale ja nie będę. Bez wszelkiej statystyki widać, że rosyjskich książek na rynku jest więcej. Dla porównania- Na zdjęciu Natalii Maszarowej: Switłana Powałajewa, Ksenia Sładkewycz oraz Petro Mackewycz Jeśli przejść od alegorii na język zwyczajny i skonkretyzować, to liczba wydawnictw, które skonały pod rozłożystym dębem ukraińskiego wydawnictwa książek pozostaje nieznana. Ale na pewno wiadomo, ile przeżyło, wyhodowawszy zęby i pazury, aby udowodnić prawo do istnienia. I nie warto śledzić wszystkich tych refleksji, które są zewnętrznym przejawem ukrytych motywacji. Żyją jak żyją, mają się jak się mają.
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
…nia: rynek ukraińskiej literatury pięknej stanowi aż cztery procent od stu. No i jak, panowie, robi wrażenie? Pewnie tak. Aż chce się tupać nogami. Czy naprawdę będziemy dalej konsumować taką nie zawsze jakościową strawę? Oczywiście, każdy wybiera książkę według własnych upodobań i komu tu cokolwiek nakazywać? Ale, szczerze mówiąc, przynajmniej gdy jedziesz metrem, wydaje się, że Ukraińcy poza Coelho i Dontsową nie są zdolni „strawić” żadnego literackiego equilibre. A przy tym odsetek czytającej części społeczeństwa na Ukrainie jest dość wysoki. Dlatego zastanawiam się, czy brakuje nam promocji i popularyzacji, czy może smaku? A tak przy okazji, ukraińskojęzyczna literatura kobieca w osobach Maryny Mednikowej, Maryny Hrymycz, Iren Rozdobudko jest znacznie silniejsza od rosyjskiej. Nawet literatura nastolatków ma na Ukrainie swoje miejsce. Pewnie wiąże się to z tym, że tutejsi ludzie dorastają znacznie wcześniej, zarówno intelektualnie, jak i psychologicznie, i w wymiarze moralnym. Mają coś do powiedzenia. Mam nadzieję, że jest też komu tego słuchać. Więc kiedy zaczniemy cenić to, co mamy, uświadamiając sobie, że narodowy kod genetyczny ma kilka składowych, z których jedną są narodowa identyfikacja, kultura językowa i ogólny poziom intelektualny. Zgodzicie się, że książka ma tu swój udział. A zamiar stworzenia kultu ukraińskiej książki na Ukrainie to nie tak znowu niewdzięczne dążenie. Tym bardziej że deklaracje o takiej potrzebie padały nie raz z ust ludzi, którzy mają wielkie możliwości, by mieli jeszcze i chęci... Przytoczę prosty przykład: wiosną 2004 roku rozpoczął się Rok Ukrainy w Polsce, a ukraińskie państwowe stoisko na Warszawskich Targach Książki było co najmniej dziwne. Gazeta „Dzień” ze swoją serią książkową, wydawnictwo „Emma” z książką „Ukraina — państwo kozackie”, wydawnictwa MAUP, PP „Presa” i czasopismo „Dom, sad, ogród”. Wydaje się, że komentarze są zbędne. Za to na październikowych targach książki we Frankfurcie ukraińskie stoisko było bardziej przyzwoite. Tyle że wyszła z tego wpadka: w samym centrum stoiska znajdowały się książki wydane w piracki sposób. Okazuje się, że i taką bolączkę mamy. Obiecuję, że następnym razem omówimy ten temat na łamach szerzej. I można się pośmiać, i można się poskarżyć. Dzięki Petrowi Mackewyczowi mam o czym opowiedzieć. A na zakończenie, żeby skończyć z narzekaniem, przytoczę jeszcze jeden fakt. Jego brak, według słów redaktora naczelnego „Kalwarii”, znacznie ułatwiłby działalność wydawniczą na Ukrainie, przynajmniej na pewien czas. Istnieje cło na import produkcji drukarskiej (5 %) oraz VAT na produkty importowane (20 %), w tym na własną produkcję ukraińskich wydawnictw drukowaną za granicą. Te podatki mają regulować import z Rosji. Faktycznie jednak chronią ukraińskich poligrafów, blokują obniżkę cen usług poligraficznych i nie sprzyjają poprawie ich jakości. Tymczasem ukraiński wydawca, którego rzekomo chroni państwo, pragnąc wydrukować książkę za granicą, by uzyskać przyzwoitą jakość lub uchronić się przed piractwem, do którego drukarnie często się uciekają, jest zmuszony płacić podatki według tych samych stawek co importerzy, tracąc tym samym swoje przewagi konkurencyjne. Oto jaki jest, po ukraińsku, nasz biznes wydawniczy. Choć, przepraszam za nieścisłość, prawdopodobnie na razie nie jest to biznes, kiedy mowa o młodej ukraińskiej literaturze piękną. No cóż, niech będzie. Najważniejsze, żeby starczyło sił u wydawcy, czytelnika i wreszcie u pisarza. Liczymy na lepsze…
z
Oksana STEPANIUK
Машинний переклад
Wygląda na to, że znowu chcą nam pokazać cudzy sukces — na Forum Wydawców. Popatrzcie, mówią, jak ludzie pracują. I jacy ludzie! Pani Marinina przyjedzie, żeby zawstydzić naszych pisarzy. Jakoś przypomina mi się anegdota-rozmowa między panią Marininą a jej wydawcą: — Dlaczego przyniosłaś tylko siedem książek, a nie dziesięć, jak zamawiałem wczoraj?! — No… Rozumie pan, okoliczności rodzinne… — Dobrze, ale jutro ma być trzynaście! Oto jak ludzie pracują. I nam udowadniają, że tak właśnie powinno być. Rozumiem jeszcze przyjazd Coelho, bo chłop naprawdę pracował. Ale autorki, która tworzy teksty tego rodzaju? Możecie zaprzeczyć, że czyta ją każdy, że o niej wszyscy słyszeli. Reklama, panowie! Reklamy, której nam brakuje. Ale i żaden z „masowych” nie odważy się wkroczyć na ścieżkę słynnej rosyjskiej pisarki, bo… Tych „bo” jest sporo. Trzeba jeść, a państwo nie będzie takiego produktu nakręcać. Trzeba znaleźć wydawcę, a oni wszyscy teraz tak bardzo szanują siebie, żeby wydawać taką literaturę taśmowo. Trzeba wreszcie sprzedawać się, a po co czytelnik miałby płacić pieniądze za książkę nienagłośnionego pisarza, skoro można taniej kupić tę samą Marininę, zresztą — większości język utworu jest „bliższy i zrozumialszy”. Po co więc zaproszono rosyjską autorkę? Może i jej potrzebna jest reklama?..
Marія KRYSZTOPA
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
— A jak nazywa się ta sympatyczna dziewczynka? — często pytają koledzy, zwłaszcza starszego pokolenia, zobaczywszy na którejś z konferencji prasowych młodą, miłą twarz (kwestia gender w dziennikarstwie kirowohradzkim, jak zapewne i w ogólnoukraińskim, to osobny temat). Czasami tym z młodych, których znam lepiej, zadaję takie pytanie i ja. I nie chodzi o to, by poznać nowego człowieka, ale o to, by rozpoznawać i znać materiały młodej koleżanki, w pewnym stopniu, być może, także obserwować jej twórczy rozwój. Przecież im bardziej profesjonalne i wymagające wobec siebie będzie ogólne tło lokalnego dziennikarstwa, tym bardziej realne są nadzieje na wyższy poziom wolności słowa i samorealizacji każdego dziennikarza. Obwód kirowohradzki należy do tych regionów, gdzie koncentracja mediów drukowanych jest dość wysoka — na milion mieszkańców przypada ponad sto jeden wydań. Dość intensywnie pojawiają się nowe. I jeśli wziąć pod uwagę, że ostatni absolwenci uniwersytetów, gdzie ukształtowała się tradycyjna szkoła dziennikarstwa, przybywali do obwodu około dwudziestu lat temu, nie dziwi, że konferencje prasowe chwilami przypominają konkursy piękności, ale, niestety, nie konkursy kompetencji dziennikarskiej (młodzi koledzy, a raczej koleżanki, często nie uważają za stosowne zadawać jakichkolwiek pytań, poza najprostszymi, w ogóle). W takich warunkach trudno mówić o jakiejkolwiek solidarności korporacyjnej, bo jakże ją okazywać, kiedy ogół dziennikarski nie tylko obwodu, ale nawet centrum obwodowego często po prostu nie zna się nawzajem? Zrozumiałe, że spontanicznie powstają jakieś lokalne centra komunikacji tych, którzy albo mają wspólne interesy, albo są bliżsi sobie wiekiem. Jest to naturalne i normalne, ale przecież musi istnieć jakieś centrum jednoczące, którym w pełni mogłaby i powinna być obwodowa organizacja Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy (NSŻU), która od tego praktycznie się odsunęła. Czy nie jedynym miejscem, gdzie dziennikarze mogą porozmawiać w nieformalnej atmosferze, pozostają posiedzenia klubu prasowego, które mają, właściwie, zupełnie inne zadanie. Jakieś dziesięć lat temu nas, kolegów, zdziwił i rozbawił pewien młody człowiek, który przyszedłszy do gazety obwodowej z gorącym pragnieniem zostania dziennikarzem i zdobywszy się na niewielką, kilkuzdaniową notatkę, przyniósł do redakcji skrzynkę szampana i zaproponował wszystkim wypicie za jego sukces. Nawiasem mówiąc, po kilku miesiącach odszedł z pracy, tak i nie realizując swojego zawodowego zamiaru. Wspominam ten przypadek za każdym razem, gdy biorę do rąk pierwszy lub kolejny numer jakiejś nowo powstałej gazety i widzę w stopce redakcyjnej nazwisko redaktora (!), które dotąd nie widniało nawet pod notatką w mniej lub bardziej autorytatywnym wydaniu. Prawda, te nazwiska jakoś bardzo łatwo i szybko znikają, w zamian pojawiają się nowe i wszystko powtarza się od początku. Gazety te wydawane są, z reguły, za pieniądze partyjne lub biznesowe, więc, wydawałoby się, w czym tu problem? No, pobawili się trochę w wolność słowa (treść tych wydań to w zasadzie informacje o charakterze lokalnym, przedruki z Internetu, wszelkiego rodzaju porady w stylu: co robić, gdy masz krótkie palce, albo jak walczyć z kacem, duży i szczegółowy program telewizyjny i, w najlepszym wypadku, wywiady z tymi, którzy dali pieniądze na to arcydzieło dziennikarstwa, lub z osobami im bliskimi). Ale! Te gazety sprzedawane są w kioskach i oferowane czytelnikowi jako pełnowartościowy produkt dziennikarski, kształtując odpowiednie nastawienie i opinię publiczną o jakości dziennikarstwa w ogóle. A jeśli jeszcze wspomnieć o języku wydań — z jakiegoś powodu preferują one rosyjsko-ukraińską mieszankę, daleko nie zawsze przestrzegając czystości gramatyki ani jednego, ani drugiego języka, można sobie wyobrazić, jakie odczucia wywołują one u wnikliwego, wymagającego czytelnika… Inny problem polega na tym, że perspektywiczna zdolna młodzież (a ona bez wątpienia jest, o czym świadczą niektóre przełomy i błyski nawet we wspomnianych wydaniach), przychodząc do takiej redakcji i nie otrzymawszy poważnej profesjonalnej szkoły praktycznej, a zdobywszy doświadczenie powierzchowności i jednostronności, będzie uważać, że właśnie ono jest prawdziwe, od niego będzie się odpychać i je, odpowiednio, będzie rozwijać. To, niestety, obserwuje się już dzisiaj… W tym samym czasie w Kirowohradzie są dziennikarze doskonale obeznani z tymi problemami, o których piszą (chwilami nawet lepiej niż niektórzy urzędnicy, którzy powołani są do rozwiązywania tych problemów), ale z jakiegoś powodu ich doświadczenie pozostaje niewykorzystane ani przez obwodową organizację NSŻU, ani przez te uczelnie, które próbują kształcić dziennikarzy — regionalny oddział uniwersytetu „Ukraina” oraz już wspomniany wydział filologiczny Kirowohradzkiego Uniwersytetu Pedagogicznego. Nawiasem mówiąc, ten ostatni wytrwale toruje tę drogę — w tym roku odbędzie się pierwszy nabór na specjalizację „Redagowanie wydań edukacyjnych” na kierunku „Język i literatura ukraińska”, a także otwarto kierunek „Wydawnictwo i redagowanie”. I chociaż właśnie tutaj do nauczania dziennikarstwa przygotowano dwóch kandydatów nauk, mimo wszystko do otwarcia osobnego kierunku „Dziennikarstwo” uniwersytet pedagogiczny jeszcze nie dorasta. Co więcej, na te zawody ma on bardzo mało miejsc z zamówienia państwowego — problem jeszcze trzeba rozwiązywać na szczeblu Ministerstwa. Na tym tle dobrze widać, jak ważne były na forum wystąpienia starszych kolegów. Szczególnie wyróżniały się wśród nich, moim zdaniem, przemyślenia prezesa obwodowej telewizji i radia Serhija Omelczuka. Życzył on młodym dziennikarzom: — Nie służcie. Ten, kto choć raz trafi na jakikolwiek haczyk, będzie mógł być wspaniałym rzecznikiem prasowym, wizerunkowcem, menedżerem informacyjnym, kimkolwiek, tylko nie dziennikarzem. Nazwałeś się grzybem... Ten gorzki wniosek, podyktowany być może i osobistym doświadczeniem (podczas minionej kampanii wyborczej obwodowej państwowej kompanii telewizyjno-radiowej było szczególnie ciężko), niestety nie został ani poparty, ani rozwinięty… A porozmawiać tu wyraźnie było o czym, choćby i o wewnętrznym cenzorze, bo jakże miałby się nie pojawić, kiedy młodym przychodziło przeżywać takie metamorfozy, o jednej z których opowiada korespondentka gazety rejonowej „Nowhorodkiwski wisti” Natalia Krawczenko: — Jesienią ubiegłego roku pewna dziewczynka z naszego rejonu, która zajmuje się kolarstwem, pojechała na Litwę na zawody. Właśnie w te dni skończyła 16 lat, tam ją, oczywiście, powinszowali. Dziecko, pełne przyjemnych wrażeń, podzieliło się nimi ze mną, ja o tym napisałam, i za to władze rejonowe oskarżyły gazetę o propagandę zachodniego stylu życia i, odpowiednio, agitację za jednym z kandydatów… Władza się zmieniła. Ale wszyscy wiedzą, że podejście do dziennikarstwa w większości pozostało takie samo. DZIENNIKARSKI BUNT: CHODZILI W KÓŁKO? Minionej jesieni kirowohradzcy dziennikarze wszczęli bunt. Widoczną przyczyną jego stało się umieszczenie na centralnym placu centrum obwodowego… zoo. Prosto pod oknami obwodowej administracji państwowej postawiono przyczepy i klatki ze zwierzętami z odpowiednim anturażem i zapachami. Zrobiono to właśnie w przeddzień przyjazdu do obwodu Wiktora Juszczenki, ostatniego przed pierwszą turą głosowania. Do tego czasu gazeta obwodowa „Narodne słowo” posłusznie (choć bez szczególnej gorliwości) pełniła funkcje głównego prorządowego wydania, ale tego przypadku nie dało się pominąć uwagą.
nie mogły, tak jak życzyliby sobie tego urzędnicy. W Kijowie w tym czasie głodowali już dziennikarze „5 kanału”. W Kirowohradzie odbyło się kilka wieców dziennikarskich, nieco później — zebrania w wielu zespołach redakcyjnych. Świeżego powietrza w polu informacyjnym obwodu wyraźnie przybyło. Ten przeciąg jest odczuwalny do dziś, ale o realizacji fundamentalnych zasad, które jesienią połączyły dziennikarzy — zrównoważenie informacji, obecność dwóch punktów widzenia, solidarność zawodowa — dzisiaj nawet nie ma mowy: kirowohradzkie dziennikarstwo nieuchronnie się polaryzuje. Rdzeniem, który byłby w stanie się temu przeciwstawić, mogliby stać się dziennikarze państwowych i komunalnych mediów, gdzie tradycyjnie zebrane są bardziej doświadczone, choć bez wątpienia bardziej konserwatywne kadry. Mogliby, gdyby w porę zjednoczyli się wokół koncepcji nowego standardu stosunków z założycielami (przekazanie na własność zespołom twórczym pomieszczeń, sprzętu, całego mienia, spłata długów z finansowania budżetowego, relacjonowanie działalności władz na podstawie umów, jasna reglamentacja stosunków między władzą a zespołem twórczym, u podstaw pracy którego leżą zasady kodeksu etycznego ukraińskiego dziennikarstwa) i doprowadzili do jej realizacji. Taka koncepcja została opracowana w kuluarach lokalnej pomarańczowej rewolucji (o dość podobnym modelu mówił na forum przewodniczący Związku Dziennikarzy Ihor Łubczenko w kontekście przyszłego rozpaństwowienia mediów), ale nadzieje pokładane w nowej władzy były tak wielkie, że jej autorzy mieli nadzieję: koncepcję będzie wdrażać nowy skład obwodowego zarządu ds. prasy i informacji. Przynajmniej byłoby to godne zadanie na te kilka miesięcy, odkąd odpadła potrzeba „monitorowania” mediów… Ale wszystko pozostało tak, jak było: zarządem i za nowej władzy kierował przedsiębiorca (!) postawiony przez partię „Ukraina Pracy” podczas jej bezpodzielnego panowania w obwodzie, Ihor Wołkow, który nawet nie uważał za konieczne, pełniąc funkcje urzędnika państwowego, zrzec się pełnomocnictw przewodniczącego organizacji społecznej Stowarzyszenia Podatników. Co ma z tym wspólnego dziennikarstwo? Mówią, że czasem publikuje w rosyjskich czasopismach, ale ogół społeczeństwa z tymi publikacjami nie jest zaznajomiony. Komercyjna żyłka doskonale przydała mu się teraz, kiedy okazało się, że zarządów ds. prasy i informacji w strukturze władzy więcej nie będzie: skierował list do przewodniczącego rady obwodowej, w którym faktycznie proponuje skomercjalizować wszystkie funkcje zarządu — rejestrację i przerejestrowanie drukowanych mediów, wpisywanie podmiotów działalności wydawniczej do Państwowego Rejestru Wydawców, świadczenie usług dla władz obwodowych w kwestiach relacjonowania ich działalności na warunkach umownych (czy komuś z wydawnictw potrzebny jest taki pośrednik? Chyba tylko tym, których interesy będzie lobbował), przeprowadzanie przetargów na drukowanie tomów „Księga Pamięci Ukrainy” oraz „Zrehabilitowani przez historię. Obwód kirowohradzki”. Przedsiębiorstwo komunalne, które będzie to wszystko robić (jasne, że koszt usług wzrośnie kilkakrotnie, wszak wszystko będzie działać „wyłącznie na mechanizmach rynkowych”) powinno, według projektu Wołkowa, otrzymać na własność cały majątek obecnego zarządu. Za to on i firma będą nawet udzielać „…metodologicznych, prawnych rekomendacji oraz konsultacji w kwestiach rozpaństwowienia mediów obwodu” oraz „…przeprowadzać na regularnej podstawie konferencje prasowe za odpowiednią opłatą w wyznaczonym, urządzonym pomieszczeniu”. A co z tego będą mieli dziennikarze? Wychodzi na to, że chodziliśmy w kółko, przyszliśmy do tego samego — tylko teraz już rekomendacje dotyczące rozpaństwowienia będą im udzielane za odpowiednią opłatą?.. Zdjęcie O. Waszczenki * * * Występując na forum młodych dziennikarzy Ihor Łubczenko (nawiasem mówiąc, wyraził chęć przeprowadzenia takiego forum w skali ogólnoukraińskiej), życzył im, aby nigdy nie przekraczali zasady — poniżej pleców nie bić i nie lizać, w której, jego zdaniem, kondensują się podstawy etyki dziennikarskiej. Ale aby pracować według takiej zasady, kirowohradzkie młode dziennikarstwo musi poważnie, profesjonalnie i obywatelsko dorastać, a zainteresowanych tym, niestety, nie ma zbyt wielu… Switłana OREŁ, Kirowohrad Takie forum odbyło się w naszym obwodzie po raz pierwszy jeszcze od tych czasów, kiedy Kompartia przeprowadzała coś podobnego z młodymi dziennikarzami. Mniej więcej tak zakończył swoje przemówienie przewodniczący obwodowej organizacji Związku Dziennikarzy Jurij Serdiuczenko, zamykając obwodowe forum młodych dziennikarzy, które odbyło się w Kirowohradzie. Trudno podzielić patos kierownika organizacji związkowej. Wszak o tym, że takie wydarzenie od dawna dojrzało, mówiono latami, zorganizowano je zaś dopiero teraz, i to przy pomocy dwóch obwodowych zarządów — ds. rodziny i młodzieży oraz prasy i informacji. Być może w planie organizacyjnym było to w pewnej mierze uzasadnione, ale temu, aby odbyła się prawdziwie profesjonalna i pożyteczna rozmowa, różnorodne nagradzania i kwiecistość organizatorów w żaden sposób nie sprzyjały. Zatem trudno powiedzieć, że zadanie forum zostało wykonane w pełni, albo chociaż w połowie. Bo przecież i krótka rozmowa w redakcji obwodowej gazety „Narodne słowo” z pierwszym zastępcą redaktora Wołodymyrem Babyczem (naprawdę doświadczonym dziennikarzem), i niemal szkolne zajęcia z młodymi wykładowcami wydziału filologii i dziennikarstwa Kirowohradzkiego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia Wołodymyra Wynnyczenki Witalijem Korniejewem i Inną Bielinską (określcie temat i ideę waszego utworu), na których obecnych było tylko czworo młodych dziennikarzy, inni po obiedzie szczęśliwie odjechali ze swoimi redaktorami do domów, trudno nazwać pełnowartościowym komunikowaniem się młodych i doświadczonych rekinów pióra. Jedyna nadzieja w obietnicy tego samego Jurija Serdiuczenki, że podobne fora w obwodzie mają stać się tradycyjnymi.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
PALIWO ZE STUDNI W Wielkich Budyszczach w rejonie hadziackim na Połtawszczyźnie w studniach zamiast wody jest paliwo. My nawet — Jak niebezpieczne jest to rzemiosło? Wąski szyb. Gdzieś w górze wiadro pełne ziemi, które wydaje się, że zaraz spadnie na głowę. Grobowy zapach surowej ziemi, powietrza brakuje… — Zdarza się, że kopaczy zasypuje. Największym niebezpieczeństwem są kurzawki, które niczym woda zmywają ciężkie betonowe kręgi. Mnie, dzięki Bogu, coś takiego się nie zdarzyło, ale ojcu się zdarzało. Nieraz w ostatniej chwili wyciągali. Tylko wyciągną, a betonowe kręgi są zasysane przez kurzawki. — Czy można ich jakoś uniknąć? — Są takie miejsca, gdzie kurzawek uniknąć się nie da. — Przecież architekci, geolodzy, melioranci, geodeci mają specjalne mapy gleb. Nie możecie korzystać z tych map? — Polegam na własnym doświadczeniu. — Ciekawe, ile ziemi trzeba wydobyć na powierzchnię? Metr sześcienny? Tonę? — Przejść dziesięć metrów w głąb oznacza wywieźć nie mniej niż „KrAZ” ziemi. przyjeżdżają nie tylko z obwodu połtawskiego, ale i z sąsiednich. STUDNIA, KTÓRA PRZEPOWIADA POGODĘ Niezwykła studnia w Lisowej Słobidce w rejonie czornuchyńskim przepowiada pogodę. — Ona o deszczu z trzy-cztery dni wcześniej nam powie — opowiada Iwan Jarmołenko. Jego dom jest najbliżej „studni-barometru”. — Jakże ona powie? — A woda zaczyna szumieć! Pieni się, piasek, muł, korzonki z dna wypływają, woda jakby wrze. Dźwięki słychać. Syczenie, bulgotanie, świst, mruczenie. Przeszumiało — i woda się uspokoiła, znów czysta jak łza. W wiosce nazywają ją Śpiewającą studnią. — Czyżby studnia nigdy się nie myliła? Czyżby nie było zakłóceń w „prognozach pogody”? Choć raz zawiodła? — Nigdy! Za trzy-cztery dni ja ci powiem o tym, że będzie deszcz, zrozumiałeś! Studnia, jak potem wybadałem, przeglądając encyklopedie, to nic innego jak naturalny barometr, który reaguje na zmiany ciśnienia atmosferycznego. Wszystko zależy od specyficznych rodzajów gleb, z których przesiąkają wody podziemne. To porowate gleby z piaskowca lub wapienia. Kiedy pogoda jest dobra, ciśnienie jest podwyższone, skały w swoje pustki wciągają powietrze. Przed deszczem lub śniegiem ciśnienie spada, powietrze wychodzi na zewnątrz, zamula wodę, tworzy szum. Takie studnie można spotkać i na południu Ukrainy. Właśnie tam, gdzie znajdują się pokłady wapieni. W Kazachstanie, na płaskowyżu Ustiurt, gdzie jest szczególnie dużo skał wapiennych, można natknąć się na studnie, które przed złą pogodą tak „wydychają” powietrze, że wrzucona do studni czapka wylatuje, jakby podrzucona niewidzialną ręką. STUDNIA PRZY DRODZE Pewnego razu, przejeżdżając drogą z Myrhorodu do Choroła, zobaczyłem przy trasie obok wioski studnię — niczym wizja, jak z obrazu Lewitana. Obok — drewniany stół pod daszkiem, ławki. A w dole aż po sam horyzont bezkresne morze: łąki, lasy w błękitnej mgle. Kierowcy ciężarówek obowiązkowo zatrzymują tu swoje długie tiry, załadowane myrhorodzką wodą mineralną. Nabierają pełne kanistry wody. Takiej wody w Kijowie nie kupić za żadne pieniądze, mówi mieszkaniec wsi Kowali Iwan Juchymowycz Melnyk. Kiedyś mieszkańcy wsi Kowali postanowili zbudować studnię dla przejeżdżających — niech piją dobrzy ludzie na zdrowie. Niech dobrym słowem wieś Kowali wspominają. Wieczorami przy studni zbiera się młodzież. Nikt ławek nie łamie. Śmieci do studni nikt nie wrzuca. A każdego roku w święto dziesiątego piątku wodę w studni święcą. — My ją od samego początku poświęciliśmy. Na wieczne czasy — śmieje się Iwan Juchymowycz. Wrzucili do studni garść srebrnych elektrod. Tak więc woda w studni jest zawsze poświęcona. STUDNIA W MIEŚCIE Niedaleko mojego domu jest studnia, zawsze zamknięta na klucz. Przez ostatnie piętnaście lat otwierano ją tylko raz. Na wodociągu doszło do awarii. Stutysięczne osiedle na cały tydzień zostało bez wody. Nie wiadomo, co by było, gdyby nie ta studnia. Dzięki mądremu człowiekowi, który pozostawił studnię pośród miejskich wieżowców. Anatolij NEDAWNIJ, m. Połtawa Zdjęcia autora
Машинний переклад
OJCZYSTA STUDNIA Ostatnią rzeczą, jakiej pragnąłbym przed śmiercią, jest napić się wody ze studni. Z tej, którą wykopał ojciec. Tak dobrej wody nie piłem już nigdy w życiu. Ojciec wykopał studnię za podwórkiem. Wiedział, że wodę trzeba będzie daleko nosić. Ale myślał nie o sobie, a o ludziach, którzy będą przechodzić i przejeżdżać obok niej. Niech wszyscy czerpią wodę! Tak też było. Kierowcy zawsze zatrzymywali samochody. Smaczną wodę chwalili. Dziękowali gospodarzowi... Oto i wieś. Jest — i nie jest. Ile lat minęło od dzieciństwa! Oto i dom. I studnia... Wody ze studni tak i nie wypiłem. Bo studnia jest na wpół zawalona, zapchana śmieciami. Pukam do drzwi. Nikt nie otwiera. Rzuciłem się przez drogę. Nikt nie odpowiada. Podwórka zarosły chwastami. Cicho i smutno... I wtedy postanowiłem nie umierać, a napisać o studniach. GOŁĘBIA STUDNIA Długo błądziliśmy z towarzyszem po rezerwacie lasu Parasowskiego, koło Dykanki. Szukaliśmy legendarnej Gołębiej studni. Czterysta lat temu studnię urządzili mnisi. W lesie był jaskiniowy skit. Studnię znaleźliśmy. Nad źródłem — świeży cembrowina. Kto to zrobił — nie wiadomo. Tak jak nie wiedział człowiek, który czynił dobry uczynek, kto będzie pił wodę z tej studni. Może grzybiarze, może tacy poszukiwacze starożytności, jak my z towarzyszem. WIEŚ BEZ WODY — Dobrego zdrówka, dziadku! — I wam tego samego! — Czemu tak niewesoło? — Wody drugi dzień nie ma! — Jak to tak, we wsi — i wody nie ma? Odpowiedź była przed oczami. Studnie wzdłuż ulicy — oczu nie można oderwać. Wyraźnie robione z miłością, ze smakiem. Ale dawno nikt we wsi ze studni nie korzysta. Kołowroty rdza całkiem zjadła. — To Gardenkowie robili — zauważył moje zainteresowanie dziadek. — Takich studniarzy na całej Ukrainie nie znajdziesz. Teraz ich kunszt nikomu nie jest potrzebny. Woda w studniach nie nadaje się do spożycia. Stworzona na bazie byłego kołchozu agrofirma przeprowadziła w Kyziłówce wodociąg. Ucieszyli się ludzie: będziemy żyć jak w mieście! Niedługo jednak się cieszyli. Wodę zaczęto wyłączać często i bez ostrzeżenia. Były studnie — była woda. Zachciało się — pij z każdej studni. Teraz — figa! Za każdą kroplę wody z kranu trzeba płacić! Nie zapłaciłeś w terminie — wodę wyłączyli. A studni nie stało. Trzeba je czyścić. A czyścić nie ma komu. Zapomnieli jak. znaleźli mężczyznę, który rzekomo pierwszy zatankował ze studni motocykl. „Czemu by nie? Byle tylko się paliło”, — mówi Mykoła Andrijowycz Kyryłenko. — Wy co, i wodę ze studni pijecie? — A dajcie spokój, co ja — motocykl jakiś, czy co, żeby benzynę pić? Wody z niej nie pijemy już z trzy lata. Otwieramy studnię. Stamtąd śmierdzi zgniłymi jajami. Charakterystyczny zapach kondensatu gazowego. Wołodymyr wyciągnął wiadro z brudną mazią. Miejscowi mieszkańcy przezwali ją kandorem. Chlupnął na podpaloną gazetę — woda buchnęła jasnym płomieniem. A potem stało się to, czego wcale się nie spodziewałem. Ihor, pracownik stacji sanitarno-epidemiologicznej, wrzucił do wiadra zapałkę. W górę buchnął słup płomienia… Na Połtawszczyźnie jest 202 tysiące studni kopanych. Ponad połowa mieszkańców obwodu — 544 tysiące osób — spożywa wodę właśnie z nich. W 55 % studni w obwodzie woda do spożycia się nie nadaje. Corocznie truje się nią 17—18 niemowląt. Każda kobieta w ciąży obowiązkowo musi dostarczyć lokalnej stacji sanitarno-epidemiologicznej zaświadczenie o tym, z której studni pije wodę. Ale czy od tego woda w studni na jej podwórku stanie się czystsza? — Umiera nie tylko studnia jako źródło wody pitnej — umiera zawód studniarza. Swoją drogą, na Ukrainie od dawna szanowano ludzi ciężkiego, niebezpiecznego dla zdrowia i własnego życia zawodu. WYKOPAĆ STUDNIĘ We wsi Podił w rejonie wełykobahaczanskim po wojnie wykopano studnię. 48 metrów głębokości! Swoją drogą, wieś jest w dolinie! Dziesięć kilometrów dalej, w Biłasziach w rejonie szyszackim, studnie mają głębokość 28 metrów. Jestem pewien, że na Ukrainie są studnie i głębsze. A przecież ktoś je wykopał. Ludzi tego zawodu na Ukrainie można policzyć na palcach. Jednym z takich mistrzów jest mieszkaniec Szyszaków Borys Tronecki. Większość życia tam właśnie spędził — na dnie wąskiego i głębokiego szybu studziennego. — To prawda, że Pana ojciec wykopał ponad sto studni? — Znacznie więcej. Kiedyś próbowaliśmy z nim policzyć, ale tak i nie zdołaliśmy. Ja sam wykopałem ich ponad setkę, a świętej pamięci ojciec zajmował się tym pięćdziesiąt lat. — A powietrze? Czy wystarcza go na dnie tak głębokich studni? Zewnętrzne duszące gazy, jak bywa, na przykład, w kopalniach, kiedy pojawia się metan? — Bywa. I nierzadko. Kiedyś kopaliśmy z ojcem w Kujbyszewie. Czuję na głębokości, oblał mnie pot, jeszcze trochę — i stracę przytomność. Poprosiłem, żeby wyciągnęli na górę. Ojciec wyjaśnił — to gazy spod ziemi wychodzą. — „Skromny”, według Pana miar, szyb o głębokości dwudziestu metrów — to przecież wysokość siedmiopiętrowego budynku. Ziemia się nie obsuwa? Pan ją czymś umacnia? — Kopię po kole. Cały czas po kole. Podobnie do tego, jak wiertło wchodzi w metal. Nie, ziemia się nie obsuwa. — Dlaczego tak bywa: w jednej studni woda jest smaczna, a w innej — nie? Niby są położone obok siebie, a woda jest inna? — Szukam wody prostym, dawno sprawdzonym sposobem: dwoma zgiętymi pod kątem prostym aluminiowymi kawałkami drutu. Tak zwaną różdżką. Tam, gdzie różdżka się skrzyżowała — jest dobre źródło. Ten prymitywny, na pierwszy rzut oka, instrument ani razu mnie nie zawiódł. Mieszkańcy Szyszaków powinni być dumni, że właśnie u nich mieszka jeden z ostatnich mistrzów-studniarzy. Ale... Kiedy autor tych słów podjeżdżał do stolicy rejonu, zwrócił uwagę na studziennego żurawia. Wiele musiałem ich widzieć wzdłuż ukraińskich dróg. Niestety, piękno to, częściej niż Miasto Chorol. Słynna studnia Zubaniwska wszystko, jest fałszywe. Pić wody z tych studni nie można. Z reguły wszystkie one zamienione są w śmietniki. — W Szyszakach jest tradycja, — opowiada Borys. — Nowożeńcy w dniu ślubu jadą do tej studni. Przepiwszy szampana (i nie tylko szampana), krewni i przyjaciele młodych zgodnie tłuką butelki i wrzucają do studni. — Sześć lat temu wykopałem studnię w centrum osady, — skarży się mistrz, — to tam nawet żurawia ukradli. Na lokalnym bazarze potrzebna była studnia. Nie rób tego, mówili ludzie, nie będzie tam długo studnia czysta. Śmieciami zarzucą. Będzie, mówię, studnia! Studnia na rynku pracuje „według grafiku”. Od 8 rano do 14.00, w czasie targowym. W innym czasie — zamknięta na klucz.
W Kriacziwce w rejonie pyriatyńskim emerytka Anastasija Neczyporenko oraz zastępczyni dyrektora miejscowej szkoły Ałła Dmytrenko opowiedziały mi legendę o studni. Babcia Nastia ma na podwórku studnię. Mimo to, jak wszyscy miejscowi mieszkańcy, po wodę pitną cierpliwie chodzi tutaj, na drugi koniec wsi. Mieszkańcy Kriacziwki od wieków skarżyli się na wodę pitną. Gdziekolwiek nie wykopią studni, woda jest niedobra. Nawet miejscowy pan, człowiek z wykształceniem medycznym, nie mógł zaradzić. Opowiadają, że pewnego razu pańskiemu stróżowi przyśniło się, jakoby zszedł do niego anioł i zaczął wypytywać, jak dziedzic odnosi się do ludzi, czy ich nie krzywdzi. Stróż opowiedział: wszystko w porządku, dziedzic jest dobry, jedna bieda w Kriacziwce — nie znajdą smacznej wody. Anioł poradził kopać w centrum wsi, przy cerkwi, obiecał dać znak, gdzie należy kopać: rzuci w tym miejscu monetę. Rano stróż poszedł sprawdzić. Ku wielkiemu zdziwieniu, wujek rzeczywiście znalazł w tym miejscu pięć kopiejek. Pobiegł do pana Łypskiego, opowiedział dziwną historię, a ten zarządził natychmiast kopać studnię. Kiedy spróbowano wody, była ona nie tylko smaczna, ale i uzdrawiająca! Mieszkańcy wsi do dziś wodą ze studni leczą choroby oczu, żołądka, skóry. Na Święto Jordanu mieszkańcy Kriacziwki zbierają się przy swojej studni, która stała się niemal świętością. Właśnie z niej ludzie nabierają święconą wodę. Gdzie jeszcze widzieliście wieś, żeby młodzież tak szanowała miejscową świętość? Noworodki po raz pierwszy kąpią tylko w wodzie z tej studni. Sława o kriacziwskiej studni krąży już daleko od Kriacziwki. Po uzdrowienie tu-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Za oknem jesień. Rok wchodzi w porę mądrości i w tę szczególną porę chce się czegoś prawdziwego, wykwintnego i doskonałego. A w przypadku sztuki pragnie się czegoś takiego, na co czas wpłynąłby tak, jak wpływa na dobre wino. „Trzeba odwiedzić któryś z kijowskich muzeów” — powiecie. Nie pomylicie się. A co proponują nam w tę miodową porę nasi współcześni — artyści znamienici czy po prostu znani? W sali wystawowej Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy zaprezentowano wystawę prac Anatolija Marczuka „Sakralna architektura Kijowa”. Artysta jest członkiem dość znanej grupy artystycznej „Switowyd” i jednocześnie samowystarczalną osobowością twórczą. Opierając się na podświadomym pojmowaniu formy, przestrzeni i koloru, język artystyczny twórcy jest nierozerwalnie związany z przemyśleniem tak ważnego czynnika, jak utrwalenie zmysłowego postrzegania otoczenia. W szczególności przyrody. Dlatego dorobek Anatolija Marczuka jest organiczną częścią osiągnięć „switowydziw” i absolutnie odrębnym zjawiskiem w sztuce. Opiera się na tradycji, ale szuka śmiało, gwałtownie ruszając, by opanować nietradycyjne środki wyrazu. Z towarzyszami łączy go podstawa światopoglądowa i dążenie do wytyczania nowych dróg w sztuce. Wyróżnia go spośród wszystkich potężny dar kolorysty i szczególny styl — „awanrealizm” — awangardowy realizm, który ujawnia postawę artysty: bycie dalekim zarówno od zbytecznego naturalizmu, jak i od poszukiwań formalnych, które dawno utraciły jakikolwiek sens i ducha. Lecz nie tym jest silny A. Marczuk, gdy mówimy o wystawie „Sakralna architektura Kijowa”. W tym roku artysta prezentuje 30 prac graficznych wykonanych w technice akwaforty (akwatinty), które stworzył w ostatnim dwudziestoleciu ubiegłego wieku. Od razu rzuca się w oczy wykwintna surowość, nawet pewna ascetyczność systemu obrazowania. Każdy zabytek to obraz artystyczny z tej innej serii, której autorem jest nasz współczesny. Otrzymywać prezenty jest oczywiście przyjemnie, nieoczekiwane i hojne — tym bardziej. Ale akt darowania można rozpatrywać także jako pewien kod relacji kulturowych, który nieuchronnie zahacza o całą sieć znaków i znaczeń, jaką przesiąknięte jest społeczeństwo. Niedawno Narodowe Muzeum Sztuki Ukrainy znów miało okazję poczuć się solenizantem i rado przyjmować prezenty — jego zbiory wzbogaciły się o nieprzeciętną kolekcję ukraińskich starożytności: sześć ikon z XVII—XVIII w., rzeźbione carskie wrota z tego samego okresu oraz cztery obrazy „Kozak-Mamaj”. Te unikalne dzieła to dar kolekcjonera i przedsiębiorcy z Czerkas Jurija Wiazmitinowa. Nie wiem, czego było więcej: refleksji czy emocji u pracowników Muzeum podczas przekazywania kolekcji, ale gest mecenasa daje powód nie tylko do wybuchu przyjemnych emocji, spontanicznej wdzięczności i natchnienia do pisania panegiryków, ale także do przemyśleń. W danym przypadku znaczenie gestu Jurija Wiazmitinowa polega na tym, że podświetla on kompleks problemów związany z prywatnym kolekcjonowaniem, publicznym muzealnictwem i stanem kultury w ogóle. A zatem, prywatne zbiory. Kolekcjonowanie dzieł sztuki we wszystkich czasach było dość niezawodnym sposobem lokowania kapitału. Lecz do tego potrzebne były co najmniej dwie rzeczy: po pierwsze — posiadanie wolnych środków, po drugie — jasna motywacja, która opiera się na możliwości konwersji wartości artystycznej na dywidendy materialne lub nawet społeczne. Ale do tego rzeczy artystyczne muszą „odstać” w czasie, aby nabrać takiej wartości: stać się rarytasem, antykwaryczną wartością, powściągliwość, lakonizm, przemyślana dyferencjacja w doborze środków wyrazu w połączeniu z wysokim poziomem technicznego wykonania, niebylejaką kulturą graficzną artysty-grawera (a mowa o sakralnej architekturze) zdradzają człowieka przełomu dwóch tysiącleci. W związku z tym liczy się dla niego tradycja, która znów będzie ratować naród i narody przed nihilistycznym postrzeganiem świata z wyraźnymi nutami cynizmu. Jednak nie jest mu obca także postmodernistyczna powściągliwość w okazywaniu ukrytych w najgłębszych zakamarkach duszy szczerości i otwartości. W danym przypadku taka szczerość sprzyja intymizacji, kameralności brzmienia utworów, wszak o tym, co skryte, nie mówi się w pośpiechu. A może i nie mówi się do końca, żyje ono ratującą tajemnicą w tych najgłębszych zakamarkach duszy. Paradoks staje się przewodnikiem do nowych horyzontów artystycznych (pamiętajmy, mówimy o seriach z końca minionego tysiąclecia). Więc postrzegamy wystawę jako pewną retrospektywę, artysta przedstawił swoją drogę twórczą od II do III tysiąclecia. A zatem sobory Michajłowski i Uspieński, cerkwie Andriejewska i Cyrylowska, Złote Wrota i Sofia... Sprawny rysownik, którego estetyka wyróżnia się formotwórczą ascezą i lakonizmem środków wyrazu, A. Marczuk gdzieniegdzie pozwala przebić się poetyckim nastrojom własnej duszy, spowijając mgłą Zamek Ryszarda, uwydatniając siłę Oranty strumieniami światła słonecznego, przypominając o wiecznej samotności duszy ludzkiej, spoglądając na życie przez okno wieczornej Ławry. Tak przebija się i jego ból, kiedy dotyka tematu splądrowanych świętości. Pojawia się wydłużenie postaci i sylwetek El Greco. Jak cień przeszłości, jak odbicie w wodzie. Jak mostek w przyszłość. W większości prac jest swoisty fryz-obramowanie, który, wyróżniony kolorem, fabularno-obrazowym ładem wpisuje dzieło w księgę Historii: główną część — obraz zabytku — towarzyszą wydarzenia dawno minione i oblicza współczesności (przynajmniej przeszłości niedawnej). Jeśli chodzi o główny obraz, wydaje się, że autorowi zależało na tym, aby nie tylko oznaczyć jego przynależność stylową, ale właściwie oddać energetyczną istotę. Przypominają się akwarele Tarasa Szewczenki, Michaiła Sażyna, gdzie wyłania się „ogrodami owinięty i topolami uwieńczony złotogłowy Kijów”. Po 130—140 latach na obliczu miasta, niczym chmurki smutku, zostały tylko energetyczne skupiska w miejscu wielu świętości. Cienie są znikome. Ale w tym przypadku chce się postawić pytanie tak: „Czy cienie są znikome?”. Kiedy coś, czy same miejsca, gdzie stały cerkwie i sobory, czy echo ich w sztuce nowych pokoleń — niepokoi i nie daje spokoju — wierzy się: te cienie nie znikną. I nie pozwolą jeszcze jakiejś globalnej czarnej chmurze cieniem paść na święty Kijów. Seria „Spojrzenie przez wieki” — to już 1990 rok. Przez wieki w głąb. Przez wieki — w górę. Prawie wszystkie arkusze serii naznaczone są swoistym kinowym efektem go, ale tegoż samego — zakarpackiego — krajobrazu, czy to wybrano nie najwybitniejsze dzieła, czy może wszystko przez to odczucie: zamiast święta sztuki — zwykły przegląd procesu artystycznego na Zakarpaciu. Bez upadków, ale i bez szczególnych wzlotów. Wszystko jak u ludzi, niczym nie gorsi. Ale chciałoby się, żeby wszystko było jak u Zakarpatczyków. Żeby nie zlewały się z resztą cudowne krajobrazy w jeden... Jak mówią: „A średnio...”. I nie chodzi o to, że utalentowanym przychodzi konkurować z najutalentowańszymi. A raczej o to, że za tym „jak u ludzi” utracono dźwięczność i szczerość, skrytość i prawdziwość, niepodrabialność uczuć słynnego zakarpackiego malarstwa. Dlatego też stoisz przy pracach wspomnianych W. Mykyty, J. Herca, E. Kontratowycza jak przy ikonopisie — pod względem wpływu, działania na estetyczne uczucia. I wreszcie, pod względem tego wiecznie i jedynie sprawiedliwego i cennego, gdy mówimy o sztuce — siły katartycznej.
niepokoiła kultura jako jedna ze sfer legitymizacji. Zresztą władza nie była tym zainteresowana i, delikatnie mówiąc, nie sprzyjała tworzeniu na Ukrainie wspólnoty mecenasów. Wszystko to, w połączeniu z brakiem myślenia koncepcyjnego w samym muzealnictwie, coraz bardziej dystansuje aktualne potrzeby młodych Ukraińców od dziedzictwa kulturowego narodu — zresztą pełnowartościowy obraz tego, czym jest to dziedzictwo, z trudem ogarniają nawet specjaliści. Gest Jurija Wiazmitinowa w tym kontekście chce się rozpatrywać jako sygnał tego, że obecnie, w epoce postkuczmowskiej, sytuacja wreszcie zaczęła ruszać z miejsca. Z kolei nowa władza również aktywnie deklaruje powrót do tradycyjnych wartości ukraińskich, wśród których, trzeba mieć nadzieję, nie zapomniano o mecenacie. W końcu ostatnie projekty wystawiennicze Narodowego Muzeum Sztuki dają nadzieję na to, że myślenie koncepcyjne jednak opanowuje tę przestrzeń. Zatem ruch jest obustronny? Tak, być może, ale nie do końca, jeśli wziąć pod uwagę, że parlamentarzyści nie spieszą się z uchwaleniem Ustawy o mecenacie, o której pilności toczy się tyle rozmów. Ale też odpowiednich inicjatyw ustawodawczych ze strony mecenasów jest niewystarczająco. Ponadto ten ruch nie jest wzajemny i nie jest zsynchronizowany. Z tym mamy tradycyjnie zażarte problemy. Weźmy choćby plany rekonstrukcji i rozbudowy tego samego Narodowego Muzeum Sztuki, których jedynym wcieleniem pozostaje na razie makieta prezentacyjna, pokrywająca się kurzem przed wejściem do ekspozycji muzealnej. Ten plan, nawiasem mówiąc, przewiduje stworzenie w strukturze NMSU muzeum kolekcji prywatnych. Potrzeba takiej instytucji już dawno dojrzała, a jej brak przeszkadza wielu potencjalnym mecenasom poczuć własny udział w tworzeniu paradygmatu narodowego, którego wcieleniem jest Muzeum. Być może ktoś czeka na realizację innego wielkiego projektu, znanego jako „Artystyczny Arsenał”, gdzie główny zakład, sądząc po wszystkim, też postawiono na „prochownice” zbiorów prywatnych? Między innymi — jak uzgadniają się ze sobą strategie rozwoju Muzeum i „Arsenału”? I czy istnieje taka spójność w ogóle? Pytań na razie jest więcej niż odpowiedzi. Mykoła SKYBA z — poczujecie ruch w nieznaną jeszcze perspektywę. Dynamika ruchu naprzód. Projekcja na przyszłość. Z bólem dawnych ran. Przecież jednakowo artystę bolą i zrzucone pogańskie bóstwa, i zniszczone chrześcijańskie świątynie. Bo wszystko to jest nasze: ziemia, historia, jej okrutne lekcje. Leczymy dusze sztuką i oczyszczamy siebie, aby mieć wystarczającą przyszłość. A w Domu Artysty — zdają zaliczenie artyści Zakarpacia. Przypominasz sobie przedstawicieli tego kraju, szczególną zakarpacką szkołę. Oto gdzie warto by oczekiwać spotkania z tym dobrym winem starego dobrego malarstwa Nauczycieli tej szkoły. I rzeczywiście, jaka przyciągająca siła talentu W. Mykyty, Ju. Herca, E. Kontratowycza! A dalej łapiesz się na tym, że niby i prace ładne, i nazwiska niebylejakie — W. Swaławczyk, W. Skakandij... Ale czy to nie za dużo, nawet i luksusowo — Tetiana CzuJKO
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
...obrosnąć legendami, albo też musi nastąpić przesunięcie historyczne, w wyniku którego dzieła sztuki stają się „świadkami epoki”, częścią mitu społecznego. Nawiasem mówiąc, pod tym względem dar Jurija Wiazmitinowa jest aktem mecenatu rzadkim jak na nasz kraj, bo jedna rzecz to wspierać pieniędzmi pewien proces kulturalny albo osobę, a zupełnie inna — podzielić się własnym „złotym zapasem” i tym samym podnieść wartość narodowego dziedzictwa kulturalnego. Bez wątpienia zarówno jedno, jak i drugie to sprawa szlachetna, tym bardziej że znaczących subsydiów potrzebuje dziś zarówno aktualna dziedzina ukraińskiej kultury, jak i strefa dziedzictwa. Jednak co do ich wzajemnego stosunku ukształtował się taki stereotyp: inwestycji przede wszystkim wymaga terytorium eksperymentu twórczego, niezależne od koniunktury państwowej (a zatem i od wsparcia materialnego); instytucje państwowe niech natomiast nadal opiekują się narodowym dziedzictwem. Tymczasem całkowite wyeliminowanie prywatnej i społecznej inicjatywy z terytorium dziedzictwa prowadzi do tego, że instytucje powołane do jego przechowywania i wykorzystywania (jak na przykład muzea) tracą organiczność i atrakcyjność. Przede wszystkim w oczach najbardziej dynamicznej części społeczeństwa — biznesmenów i dziennikarzy. Muzeum zaś, zasadniczo, jest jedną z form ekspozycji społecznego mitu. Na przykład francuski historyk sztuki Jean-Louis Deotte rozpatruje muzeum jako idealnie typową paradygmat narodowy, nierozerwalnie związany z tą wspólnotą, którą danemu społeczeństwu udało się rozwinąć. Wspólnota mecenasów, która ukształtowała się wokół idei ukraińskiego muzeum narodowego, w swoim czasie zrzeszyła przemysłowców Chanenków, Tereszczenków, Charytonenków; przedstawicieli dawnej arystokracji: barona Steingela, hrabiego Bobrynskiego, książąt Riepnin, Dołgorukich, Tarnowskich, Radziwiłłów; profesorów uniwersytetów kijowskiego i petersburskiego, artystów i architektów Wasniecowa, Kotarbińskiego, Nikołajewa, Gorodeckiego; metropolitów kijowskich i halickich oraz historyków Chwojkę i Biaszewskiego. Prawie wszyscy oni byli pasjonatami kolekcjonerami. Mykoła Biliaszewski, który stanął na czele Kijowskiego Muzeum Starożytności i Sztuki, w sprawie uzupełniania jego zbiorów aktywnie angażował chłopów i wiejskie duchowieństwo, dzięki czemu niemal wszystkie warstwy ludności włączały się w tę wspólnotę. Wraz z nadejściem epoki bolszewickiej Muzeum zostało wywłaszczone, a później, w czasach wygaszania polityki ukrainizacji, jego kolekcję podzielono na trzy części, na podstawie których utworzono muzea historyczne i sztuki ludowej. W „domu z lwami” pozostał zbiór ukraińskiej sztuki obrazowej z obszernym działem sztuki sakralnej. Ten ostatni uzupełniał się kosztem zniszczonych lub opuszczonych cerkwi. Jednak tą samą drogą uzupełniały się także zbiory prywatne. Ktoś świadomie ratował świątynie, a ktoś przywłaszczał sobie „na wszelki wypadek” (sztuka — jedyna „twardo wymienialna” waluta). Jednak wyraźnie rozgraniczyć ich czasem prawie nie sposób — i pierwsi, i drudzy ryzykowali jednakowo, przez co przebywali przeważnie w sytuacji nielegalnej. W latach 50. XX wieku, po ryzykownej „czystce” państwowych funduszy muzealnych z dzieł „ideologicznie wrogich”, stało się jasne, że prywatne ręce są najpewniejszym sposobem przechowywania arcydzieł ukraińskiej sztuki obrazowej. Mniej więcej w latach 70.–80. państwo opamiętało się i zaczęło aktywniej skupować ikonopis. Wielu kolekcjonerów (a także amatorów-krajoznawców przy okazji) wreszcie dostrzegło w tym szansę przekształcenia swoich skarbów w radziecką walutę. Jednak większość okazała się sprytniejsza i swoje spojrzenie skierowała na czarny rynek, który sięgał daleko poza granice jednej szóstej części świata. Po uzyskaniu niepodległości na Muzeum nie zwracały uwagi ani państwo, ani nowa generacja przemysłowców, pochłonięta procesem pierwotnej akumulacji kapitału, i ich nie
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Czernihowszczyzna wyróżnia się bogactwem zabytków historii i kultury, sięgających czasów odległej starożytności, ich dużym nagromadzeniem, a ponadto doskonałymi możliwościami rekreacyjnymi oraz czystymi i pięknymi rzekami. O wynikach wyprawy można powiedzieć wiele. Zapisano także wspomnienia o sztucznych głodach z lat 1933 i 1947, wykonano wiele fotografii obiektów, a to, co zobaczyliśmy, bez wątpienia zostanie wykorzystane w badaniach naukowych. Podczas podróży odwiedziliśmy wiele cerkwi i klasztorów prawosławnych, miejsca związane z działalnością wybitnych działaczy politycznych (hetmanów Iwana Mazepy, Pawła Polubotka i innych), kościelnych (św. Antoniego Peczerskiego, Dymitra Rostowskiego (Tuptały), Teodozjusza Uglickiego) i kulturalnych (Tarasa Szewczenki, Hanny Barwinok, Leonida Hlibowa, Borysa Hrinczenki, Aleksandra Dowżenki, Wiktora Zabiły, Michajły Kociubynskiego, Panteleimona Kulisza, Mykoły Łysenki i innych) Ukrainy, widzieliśmy stolicę hetmańską — Baturyn, budynki kancelarii generalnej i pułkowych w Czernihowie i Kozielcu, zapoznaliśmy się z ekspozycjami szeregu muzeów historycznych i memorialnych, spotkaliśmy wielu ciekawych ludzi, podziwialiśmy niepowtarzalne piękno ukraińskiej przyrody. Szczególnie przyjemne wrażenie pozostawił po sobie Czernihów. Zachwycił nas nie tylko czystością, spokojem i zielenią, lecz także bogactwem zabytków czasów Rusi Kijowskiej, które przypomniały o czasach rywalizacji o pierwszeństwo między kijowskimi a czernihowskimi książętami. Gdyby los ułożył się trochę inaczej, całkiem prawdopodobne, że nasza Ruś-Ukraina nazywałaby się nie Kijowską, lecz Czernihowską! A był jeszcze chwalebny okres kozacki, o którym przypominają m.in. budynek kancelarii pułkowej, budynek Czernihowskiego Kolegium — filii słynnej Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, kozackie cerkwie... Naszym przewodnikiem po Czernihowie był kierownik katedry słowiańszczyzny południowej i zachodniej, doktor nauk historycznych Serhij Lepiawko, który przekazał nam wyczerpujące informacje o przeszłości starożytnego miasta i oprowadził nas po wszystkich jego najciekawszych miejscach. Szczególnie silne wrażenie zrobiły czernihowskie jaskinie św. Antoniego. Przyszło na myśl, że idziemy śladami tego świętego, bo znaleźliśmy się także w jego ojczyźnie w Lubczu, gdzie widzieliśmy wykute przez niego jaskinie, oraz w jego czernihowskich jaskiniach, a wcześniej — w Ławrze Peczerskiej w Kijowie (bywaliśmy tam wielokrotnie), wreszcie rok temu — w Lądowej, w klasztorze wykutym w skale na wysokim lewym brzegu Dniestru. Ten klasztor założył św. Antoni, gdy wracał z Athosu do ojczyzny. Podobnie szliśmy śladami Tarasa Szewczenki. Już w poprzednich latach uderzyło nas, że Wielki Kobzarz objechał niemal całą Ukrainę Prawobrzeżną i nie pominął żadnego znaczącego zabytku ukraińskiej historii. Podobnie było na Ukrainie Lewobrzeżnej! Czernihów, Perejasław, Batyn, klasztor Hustyński, Zabiliwszczyzna (Kukuriwkszczyzna), Kaczaniwka, Sedniw i tak dalej. Tak więc we wsi Wyszniaky, trzy kilometry od trasy Kijów—Charków pod Chorolem, odwiedziliśmy siedzibę Kotlarewskich-Rodzianków, którą Szewczenko wspomniał w opowiadaniu „Bliźniaki”. Bardzo silne wrażenie zrobił także Sedniw — spokojne i łagodne miasteczko, położone na prawym brzegu czystej i szybkiej rzeki Snow. W tutejszej siedzibie Lizohubów stoi zarówno ich dawna kamienica, jak i rodzinne mauzoleum — cerkiew Zmartwychwstania, jedna z najstarszych zabytków baroku, a także lipa Szewczenki i altanka Hlibowa. Z tej altanki roztacza się niezwykle piękna panorama lewobrzeża Snowu, podobna do tej, którą widzimy z prawego brzegu Dniepru w Kanowie (z Góry Szewczenki) i w Łojewie (Białoruś). Stało się jasne, co natchnęło Leonida Hlibowa do napisania jego lirycznego wiersza „Żałoba” [Żurba], który stał się piosenką ludową („Stoi góra wysoka, a pod górą gaj…”). Jeśli zejść niżej, można zobaczyć cerkiew św. Jerzego — cenny zabytek ukraińskiej architektury drewnianej z pierwszej połowy XVIII w. Jest ona gruntownie remontowana, bo inaczej spróchniałe drewno się zawali i tego pięknego zabytku nie będzie. Nawiasem mówiąc, wszędzie wrą prace restauratorskie. Miło było stwierdzić stosunkowo dobry stan restauracji zabytków historycznych na Czernihowszczyźnie oraz pozytywny wkład w tę sprawę obecnego Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki. Gdy jeszcze był premierem, przeznaczył środki na odbudowę chaty Szewczenki w Kyryliwce, spalonej przez wandali-ukrainofobów. Dzięki jego inicjatywie z ruin podnoszą się siedziba Pantelejmona Kulisza w Motroniwce, pałac hetmana Rozumowskiego w Baturynie (remont ma zostać zakończony w 2007 r.), budynek hetmańskiego sądu w Baturynie. Wystarczyło, by Prezydent, lubiący pszczelarstwo, zajechał na grób Piotra Prokopowicza (1775—1850) — wychowanka Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, pasieka w żałosnym stanie, wkrótce ten wspaniały zabytek może zostać całkowicie utracony. Sprzeczne były też wrażenia z muzeów historycznych i krajoznawczych. Przechowują one wiele cennych, nawet unikatowych eksponatów, pracują entuzjaści swojej sprawy, utrzymujący silne kontakty z naukowcami i krajoznawcami (wystarczy wspomnieć wiejską bibliotekarkę z Zabiliwszczyzny Ludmyłę Pawliwnę Maksymenko, która troskliwie gromadzi wszystko, co dotyczy rodaka-poety Wiktora Zabiły, napisała historię rodzinnej wsi), dbają o wysoki poziom naukowy ekspozycji. Nie można nie wspomnieć o przyjemnym wrażeniu, jakie pozostawiły memorialne muzeum A. Dowżenki w Sośnicy oraz krajoznawcze muzeum w Ostrze. Ale, niestety, często i do dziś piszą się) przeważnie po rosyjsku. Szczególnie oburzająca jest ekspozycja Muzeum w Putywlu, mimo szeregu unikatowych eksponatów, które ozdobiłyby każde muzeum stołeczne. O okresie kozackim nie ma tu prawie nic, nie wspomniano nawet o słynnej bitwie pod Konotopem w 1659 r., która, nawiasem mówiąc, rozegrała się dosłownie obok, a za murami Putywla schroniły się wtedy moskiewskie niedobitki. Sala, na której opowiada się o wydarzeniach 1917—1920 r., poświęcona jest gloryfikacji WKP(b) i bojowników za „sowiecką władzę”, a o UNR, nawet o „białych”, nie wspomniano wcale. W następnej zaś sali mowa jest o II wojnie światowej (postawiono tu nawet popiersie Stalina!), ale ani słowa nie mówi się o latach 20.—30. z ich sztucznymi głodami, stalinowskimi represjami, niszczeniem cerkwi i innymi tragediami. Można tu spotkać nawet otwartą fałszywkę muzealników. Otóż na ścianie eksponowany jest dokument (list Samozwańca Dymitra I, napisany po polsku), a w podpisie — komentarzach muzealników — zaznaczono, że tym listem Samozwaniec obiecywał oddać Polakom ziemię putywelską, jeśli zostanie carem moskiewskim. Ponieważ autor tych słów bada przede wszystkim epokę kozacką (XVI—XVIII w.), bez większych trudności odczytał polskie zawijasy z początku XVII w. Zatem list Samozwańca Dymitra I to zwykłe pokwitowanie, wystawione Jerzemu Mniszkowi (przyszłemu teściowi Samozwańca) za to, że pożyczył od niego 4000 złotych. I to wszystko! Żadnych obietnic „izmiennyczeskiego” oddania lachom kawałka „iskonnoposkonnoj ziemliatsy”! Powyższe w mniejszym stopniu dotyczy także szeregu innych rejonowych muzeów historyczno-krajoznawczych, na przykład sośnickiego. Szczególnie przykre, że ton w mumifikowaniu reliktów epoki Breżniewa nadają muzea obwodowe, gdzie ekspozycja prawie nie zmieniała się od tamtych czasów, gdzie całe okresy historii pozostają nieoświetlone lub zniekształcone. Dotyczy to Dniepropetrowskiego Muzeum Historycznego (dyrektor N. I. Kapustina), w mniejszym stopniu — Czernihowskiego Muzeum Historycznego (dyrektor S. L. Łajewski). W rozmowach z pracownikami muzeów głównym powodem problemów często nazywa się brak środków. Rzeczywiście, taki problem istnieje, choć nie tak dotkliwy, jak w pierwszych latach niepodległej Ukrainy. Ale rzecz nie w tym. Odnowienie ekspozycji jest bezpośrednim i jednym z najważniejszych obowiązków pracowników muzealnych, i to nie wymaga znacznych nakładów kapitałowych. Zatem brakuje tu kwalifikacji naukowych i, co najważniejsze, chęci zmian. Jeśli dyrekcje muzeów (a ona przede wszystkim ponosi odpowiedzialność za ekspozycję) nie mają odpowiednich kwalifikacji i nie wiedzą, a może nie chcą wiedzieć o współczesnym spojrzeniu ukraińskiej historiografii na przeszłość historyczną, to jakie mają moralne prawo piastować te stanowiska? Czy naprawdę nie mogą przeczytać choćby współczesnego szkolnego programu historii, by zgodnie z nim przebudować ekspozycję muzealną? Pozostają również inne problemy. Wystarczy wspomnieć o złych drogach, braku map turystycznych, elementarnej reklamy (choćby prostych tabliczek i napisów ze wskazówkami, jak dojechać lub dojść do zabytku historycznego) oraz elementarnej obsługi. W samym Baturynie nie ma nawet gdzie zjeść obiadu! Niestety, nie mieliśmy też okazji widzieć wycieczek szkolnych po miejscach historycznych. A to w czasie, gdy niemal wszyscy uczniowie w sąsiedniej Polsce dosłownie wzdłuż i wszerz co lato zwiedzają swój rodzinny kraj!
z
Jurij MYCYK, profesor
Машинний переклад
Pod koniec lipca — na początku sierpnia 2005 r. grupa naukowców i dziennikarzy z Kijowa i Dniepru (autor tych słów, dziennikarz Borys Matiuszczenko, geolog i pisarz Jurij Szkowyra) ponownie, jak i przez kilka lat z rzędu, wyruszyła w historyczno-krajoznawczą i pielgrzymkową ekspedycję. Jak i w poprzednich kilku latach, odbywała się ona pod egidą Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, ale tym razem także przy wsparciu wydziału historycznego Czernihowskiego Uniwersytetu Pedagogicznego (dziekan W. B. Kowalenko). W ciągu trzech ostatnich lat trasa podróży ekspedycji przebiegała przez wybitne miejsca Wołynia, w mniejszym stopniu — Galicji, Podola, a także niektórych prawobrzeżnych obwodów (kijowszczyzna, czerkaszczyzna, kirowohradszczyzna). Tym razem postanowiono przejechać przez lewobrzeżną Ukrainę (połtawszczyzna, sumszczyzna i zwłaszcza czernihowszczyzna). czasu w tej (wówczas nieczynnej) cerkwi kręcono film „Wij” według opowiadania Gogola o tym samym tytule. Mimowolnie przypomniało się, że czernihowskiego pułkownika (nosił buławę w latach 1672—1685) Dunina-Borkowskiego (czyżby pierwowzór gogolowskiego Basawriuka?) uważano za upiora, który po swojej śmierci jeździł nocami czarną karetą na jakieś szatańskie uczty, siejąc grozę wśród ludzi. Dopiero gdy czernihowski biskup nie uląkł się w głuchą noc wyjść na most naprzeciw tej diabelskiej karety i przeżegnać ją krzyżem, to ona natychmiast zniknęła na wieki. Ciało Borkowskiego wykopano potem z grobu: twarz pułkownika była czerwona od wypitej ludzkiej krwi. Dlatego przebito jego serce osinowym kołkiem… Nie można było pominąć hetmańskiej stolicy — Baturyna, gdzie Ruiny Monasteru Maksakowskiego (dzwonnica) reformatora, jak tylko na trasie ustawiono tablicę ze wskazówką, że do grobu wybitnego uczonego jest 300 metrów. Teraz każdy, kto przejeżdża autostradą z Borzny do Królewca obok wsi Palczyky w rejonie bachmackim, może i sam zatrzymać się na kilka minut i oddać hołd wielkiemu pszczelarzowi, którego nie znała historia pszczelarstwa od czasów Arystotelesa. Chciałoby się, aby Prezydent Ukrainy i w dalszym ciągu opiekował się szlachetną sprawą zachowania zabytków historycznych i pomników Ukrainy, sprawą odrodzenia narodowej i historycznej świadomości narodu ukraińskiego! Pracy jest tutaj jeszcze bardzo, bardzo dużo! Miło odnotować odrodzenie także wielu zabytków architektury cerkiewnej (cerkwi i monasterów). Największe wrażenie sprawiają dobrze odrestaurowane budowle Monasteru Święto-Nikolskiego Krupickiego, który znajduje się we wsi Obmaczew pod Baturynem oraz Monasteru Świętej Trójcy we wsi Hustynia pod Pryłukami, które dosłownie leżały w ruinach. Należy powiedzieć, że władza pospieszyła się z przekazaniem ich Patriarchatowi Moskiewskiemu i nie żałowała pieniędzy na odbudowę, troszcząc się nie tyle o odrodzenie zabytków starożytności, co o wzmocnienie wpływów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Powiedzmy, nie mniej sławny Monaster Przemienienia Pańskiego we wsi Maksaky w rejonie mieńskim, gdzie swego czasu ihumenem był św. Dymitr z Rostowa, znajduje się w Czernihów. Na grobie M. Kociubynskiego niestety, trzeba więcej mówić o niskim poziomie naukowym ekspozycji innych muzeów. Niektórych z nich w ogóle nie udało się odwiedzić z „ważnych” powodów (tak, pracownik jednego z muzeów w godzinach pracy poszedł łowić ryby, zamykając muzeum na klucz). Muzeum Baturynskie w związku z remontem swojego głównego pomieszczenia zwinęło swoją ekspozycję i planuje ją ponownie otworzyć za …5—7 lat. I to przy tym, że środki na remont są i wykonać wszystko, co niezbędne, można w rok. Główna bieda polega na tym, że większość odwiedzonych przez nas muzeów historyczno-krajoznawczych prawie całkowicie lub wyraźnie niedostatecznie odeszła od tradycyjnego kompartyjnego schematu, który był obowiązkowy w czasach ZSRR. Wtedy 70% ekspozycji poświęcano okresowi od 1917 r., a na całą poprzednią epokę, począwszy od czasów pierwotnych — tylko 30%. Wtedy obowiązkowo trzeba było sławić KPZR, cytować Marksa, Engelsa, Lenina jako nosicieli Prawdy, łajać „ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów” oraz „sługi kultu”, wywyższać Moskwę, jej carów i imperatorów, dowodzić, że Ukraina — to składowa część Imperium Rosyjskiego, i że trafiła tam wyłącznie z własnego i jednomyślnego pragnienia wszystkich Ukraińców, że Moskwa była naszym kulturträgerem itp. Napisy i komentarze pisano, (na
Машинний переклад
Trawa żalem przygniata… „Słowo o wyprawie Igora”.
Przeglądałem sterty starych papierów i natrafiłem na almanach „Ochotniczyje prostory” (nr 30, 1973). Przebiegam wzrokiem nazwiska autorów: Janusz Meissner (Polska), Ernest Hemingway (USA), Ołeh Oracz!.. No, przyjacielu, w takim towarzystwie!.. Zabrałem się do czytania. Z przyjemnością przeczytałem i Polaka, i Amerykanina. Ale z nie mniejszą satysfakcją — swojego rodaka i pobratymca. I oto co ciekawe: jeśli Meissner w „Opowieści o psie” opisuje między innymi osobliwości polowania na dziki, a Hemingway w swoich „Reportażach” szczegółowo opisuje polowanie na lwy na równinie Serengeti w Afryce, to Oracz w szkicu „Korzeń życia” opowiada o osobliwościach polowania na… żeń-szeń. To charakterystyczna, w pewnej mierze romantyczna opowieść o poszukiwaniach w gąszczu syberyjskiej tajgi zbawiennego korzenia, co nie przychodzi łatwo nawet doświadczonemu miejscowemu myśliwemu. Cieszyła solidna proza (zaznaczono, że jest to autoryzowany przekład z ukraińskiego), umiejętność autora do oddania specyficznych cech tego bezkrwawego polowania. I choć niełatwo było Ołehowi, niedoświadczonemu początkującemu, odnaleźć w gąszczu paproci upragnioną roślinkę, jednak mu się poszczęściło. I Ołeh, zapomniawszy o wszystkim, wykrzyknął z całej siły: — Paan-cuj!!! — …ancuj-cuj-cuj! — potoczyło się echo po zboczach gór. Pancuj w języku udegejskim oznacza „korzeń”. Oto on, wymarzone trofeum, leży Ołehowi na dłoni. „Wreszcie trzymałem w rękach żeń-szeń, drogocenną roślinę, która przywraca człowiekowi siły i młodość, roślinę, którą ludzie nazwali tak poetycko — korzeń życia. Nie przypominała figury człowieka. Była podobna do marchewki. Spojrzałem przez nią pod światło, a wydało mi się, że korzeń jest przezroczysty i że migocze w nim złoty płomień… Zdaniem gajowego korzeń ważył minimum siedemdziesiąt pięć gramów…” Ciekawe, że nasiona żeń-szenia kiełkują prawie rok po tym, jak trafią do ziemi. Korzeń zwiększa swoją wagę o jeden—półtora grama na lato. Spotyka się okazy, których wiek oblicza się na kilka stuleci. Od naparu z żeń-szenia, pisze Ołeh, tylko umarli nie ożywają. Oto dlaczego tę roślinę nazywają korzeniem życia i dlaczego tak wiele legend stworzyli o nim leśni ludzie — Udegejczycy, Tazowie, Oroczowie… Pomyślałem sobie: zawiozę almanach do Kijowa, podaruję Ołehowi: a może nie ma tego numeru. Przyjechałem. A tu telefon od Iwana Szczerbatenki. „Pochowaliśmy — mówi — Oracza…”. Boże! Jakże przykro, jak boleśnie, że ludziom nie dane jest odnaleźć zbawiennego korzenia, który powstrzymywałby przedwczesne wygasanie ludzkich sił! „Trawa żalem przygniata…”: jak wczesny żuraw odleciała w wyraj dusza Ołeha. Wczesne wygasanie jego pięknego lata, jego niedojrzałej jesieni zasmuciło, odezwało się ostrym bólem nie tylko w sercach jego przyjaciół, ale też, trzeba myśleć, w sercach czytelników — wielu, wielu wielbicieli tego poety i patrioty. Nigdy nie przyjdzie mi do głowy dzika myśl — mówić o nim odtąd jako o człowieku, który odsunął się od nas wszystkich, zamieniając wszystko, co ziemskie, na przepych Ogrodów Pańskich. Wybrał sobie literackie imię i nie splamił go zawodowym lenistwem czy zawodowym niedbalstwem. Spójrzcie: oto on i dzisiaj stoi na Literackiej Niwie, stoi mocno, wczepiwszy się rękami w rączki pługa swojego, który błyszczy czystym lemieszem i odkładnicą, wyszlifowanymi w naszych duchowych czarnoziemach! On tak samo uparcie i nieustannie orze i będzie orał swój ugór, bo on — Oracz, on pracownik od Boga! Nie pretenduję do oceny, którą wystawi jego poetyckiemu i publicystycznemu dorobkowi profesjonalna krytyka, a moje czytelnicze słowo o nim jest takie. Ołeh Oracz, chwała Bogu, stoi w niemałej odległości od wierszopisów. Naturalna autentyczność jego poetyckiej natury organicznie samorealizowała się w formach artystycznie doskonałych i estetycznie atrakcyjnych. Tylko głębia sprawdza, czy umiesz pływać. Tylko głębia myśli sprawdza, czy jesteś naprawdę poetą. Na poetyckiej niwie Ołeha Oracza nie widzę źdźbeł z pustym kłosem.
Zdjęcie Raisy Tałłalaj
Znaczenie Ołeha Oracza jako poety wyraźnie narodowego, całkowicie ukraińskiego wzmacnia się z uwzględnieniem okoliczności jego życia, tych warunków, w jakich kształtował się jego poetycki talent, dojrzewała jego narodowa świadomość. Urodził się 6 lutego 1940 roku we wsi Błahowiszczenka w rejonie kujbyszewskim na Zaporożu w rodzinie nauczycieli. To tylko się mówi: na Zaporożu, z którym powinno kojarzyć się w naszym wyobrażeniu sicze rycerstwo. W rzeczywistości zaś było to (i pozostaje jeszcze dzisiaj) „nieszczęsne Zaporoże”, mówiąc słowami Tarasa Szewczenki. Skrajnie zrusyfikowane Wschód i południe Ukrainy ciężkim bólem raniły szlachetne serca młodych nauczycieli — Ołeha Oracza i jego przyjaciela Wasyla Stusa, którzy ukończyli wydział historyczno-filologiczny Donieckiego Instytutu Pedagogicznego (1962). O duszności atmosfery, przeszywanej strzałami kwaśnych deszczy rusyfikacji, Wasyl Stus pisał tak: „Na Donbasie (i czy tylko tam!) wykładać język ukraiński w rosyjskiej szkole — to jedno niedołęstwo. Trzeba mieć jakieś moralne traumy, żeby to robić. Jedno ustne oświadczenie rodziców — i dzieci nie będą uczyć się języka narodu, który wychował tych rodziców. Czyż to nie jest hopakowy teatr — z wódką i szarawarami? Obowiązkowo — niemiecki, francuski, angielski, oprócz ojczystego”, — prosił o pomoc Andrija Malyszkę jako deputowanego Rady Najwyższej USRR Wasyl Stus w liście z 13 grudnia 1962 roku (Zob. publikację Romana Korohodskiego w „Literaturnej Ukrajinie”, 11 stycznia 1990). Jakoś Ołeh chwalił mi się: „Ojciec mnie pouczał: »Ty synku, i w domu staraj się mówić po rosyjsku«”. Ołeha zaś wychowała Ukraina, jej historia. Dlatego mówił po ukraińsku, znał rosyjski i białoruski, a po Wyższych Kursach Literackich w Moskwie miał bardzo szerokie grono przyjaciół zarówno wśród Rosjan, jak i Białorusinów, Greków, przedstawicieli nielicznych ludów syberyjskich. Lubił tłumaczyć z innych języków, układać „Jakuckie bajki ludowe”, „Ałtajskie bajki ludowe” itd. Ukraina zawsze była na pierwszym planie. Męczyła go heroiczno-tragiczna historia naszego narodu; narodowy ból przeniknął nie jeden jego utwór. Ja zaś półżartem, półserio nie raz mówiłem mu: mając taki wiersz, jak twój „Zaporożcy”, można nie bać się zapomnienia! Zaprawdę, to poetyckie zwycięstwo, te strofy chce się zacytować w całości: Nie mogiły w stepie — Zaporożcy na czajkach płyną. Siwa mgła — jak smutek… Koszowy jakiś niewesoły… Z niewoli wracają? Z boju ciężkiego, zapewne, Bo, nie mając wioseł, Nie mając wioseł I nie mając już wioseł, Mieczami wiosłują. Morze piętrzy wały, jak arabskich koni narowistych,
I na grzbiet nowy podnosi, podnosi… I wiosłuje towarzystwo, Wyborne wiosłuje towarzystwo, I nie wie towarzystwo, Że Siczy dawno już nie ma… Z janczarskich mórz Do cierpiącego rodzinnego kraju, Po Czumackim Szlaku i po słońcu odgadują drogę, Pod wiatr wiosłują — i wiosłują, i wiosłują, I nie wiedzą, Że już nie na Sicz, A w wieczność wiosłują… Historyczne biedy naszego narodu wzmacniały się goryczą zniewag, których doświadczało ukraiństwo za czasów breżniewowsko-susłowskiej samowoli. Ludzie, dla których Słowo było największą świętością — nauczyciele i pisarze — zdecydowanie, jak Wasyl Stus, protestowali przeciwko temu samowolnictwu. I choć Ołeh Oracz nie podzielił mordowskiego losu swojego pobratymca, to nigdy się od niego nie odwrócił. Obecnie Stus ma oj jak wielu przyjaciół i myślących podobnie zwolenników! A gdzież oni byli wtedy, kiedy Ołeh, nie bojąc się „ubrudzić” relacjami ze Stusem, wspierał przyjaciela i regularnie wysyłał mu listy oraz książki, i nie odsuwał się od jego rodziny! Stała korespondencja między Stusem a Oraczem jest przekonującym świadectwem ich rycerskiego pobratymstwa. Obaj byli nieugięci w swojej wierze w ukraińską Ukrainę, wolną i szczęśliwą. Nawet w zastojowym zmierzchu rodziły się wersy, pełne optymizmu i pewności w ukraińską rację, w niezniszczalność naszego rodu i narodu. Oto jak o tym mówi Oracz: Nie wygasa rasa, Nie wygasa ród, I mnogość mojego narodu Rośnie i szerzy się w świat. O, nie, my sławy nie przespaliśmy — My sławnie wyspaliśmy się! I my Do świtu historii wstaliśmy I staliśmy się — ludźmi między ludźmi. Nie mamelucy-łowcy ludzi, Nie poturczeni wilkowie, Od Scytów my — stepowcy — I zbrojmistrze, i rolnicy, Filozofowie i wojownicy, I wywyższyciele słowa — Szewczenkowie, Łesi i Frankowie. Nie mogę się powstrzymać, by nie zacytować jeszcze kilku wersów Ołeha, które ucieleśniają jego filozofię — filozofię przeznaczenia i niepodzielnego oddania rodzinnej ziemi. Upał czy chłód przenikliwie-srogi — My nie ptaki wędrowne, my — ludzie, w gniewie i miłości nieugięci i szczerzy, my od niepogód nie uciekamy w ciepłe kraje. CZTERDZIEŚCI DNI BEZ OLEHA ORACZA To właśnie Ołeh Oracz zbierał pieniądze na pomnik Wasyla Stusa, przeprowadził setki lekcji w szkołach, poświęconych jego twórczości. I robił to z natchnieniem oraz bezinteresownie. Ołeh Oracz, jak my wszyscy, ludzie, miał swój charakter. Zapalczywy, gorączkowy, czasem niepowstrzymany, niekiedy zrzędliwy. Ale zawsze wydawało mi się, że ta zrzędliwość — jest udawana, tymczasowa. Nigdy nie zauważyłem u niego niegodnych czynów. Był prostolinijny, niekiedy po prostu dziecinnie naiwny i ufny. Wypowiadał się nie oglądając się za siebie, co myślał, to mówił. Miał Ołeh jakiś szczególny dar i radość — łączyć (poznawać) ludzi. Krąg jego znajomych rozszerzał się i był szczęśliwy, kiedy ci znajomi znajdowali porozumienie. Jakoś zadzwonił do mnie z Irpienia, z Domu Twórczości: „Iwanie! Przyjeżdżaj dzisiaj na taką a taką godzinę. Mam zaszczyt gościć u siebie Linę Wasyliwnę. Przyjeżdżaj. Porozmawiamy”. Lina Kostenko! Kto nie rozumie, co znaczy ona w losie Ukrainy i każdego z nas! Słowo jej, jak ziarno trypolskie: kiedy już legnie w duszę, to wyrośnie niechybnie… I oto jestem u Ołeha, — on rad, zadowolony. Wita mnie i mówi, że Lina Wasyliwna jednak będzie jego gościem. A do tego z mężem i synem Wasylkiem (w tamtym czasie nastolatkiem). Rozmawialiśmy od wieczora aż do tej pory, kiedy zbielało za oknami. Przypadł mi zaszczyt gościć towarzystwo historycznymi pieśniami, — coś przejąłem od ojca i matki, a coś — od kolegi-dziennikarza Wołodymyra Danyłenki. Ponieważ śpiewakiem nie jestem profesjonalnym, to najbardziej obawiałem się, żeby swoim amatorskim śpiewem nie urazić, nie rozczarować towarzystwa. Ale wszystko skończyło się, zdaje się, pomyślnie. Lina Wasyliwna podarowała mi „Marusię Czuraj” z taką dedykacją: „Drogiemu Iwanowi Szpitalowi — w ten niezapomniany wieczór, za te piękne pieśni — dziękuję. Lina Kostenko. 11.06.1980 r. Irpień”. …Olehu, Olehu, przyjacielu nasz niezapomniany! Ja bym ci jeszcze śpiewał i śpiewał, — takich, których ty jeszcze nie słyszałeś. Ale ty teraz nie chcesz słuchać… …A ja przecież zawsze zaczynałem od twojej: „Zielone trawy skoszono na siano, i smutno-smutno pachnie krwawnik. I już pora wyczuwa się jesienna w oddali, już nie błękitnej”. Znając Oracza od lat 70., od tych czasów, gdy zaczął pracować jako dyrektor Republikańskiego Domu Literatów, wciągnął mnie był do swojej myśliwskiej kompanii, której ośrodek stanowili Hryhorij Kłymczuk, Iwan Szczerbatenko, Hryhorij Bułach, uczony agronom Mykoła Charczenko, lekarz-chirurg Rostysław Kwaszczuk, pracownik stołecznej służby komunalnej Wołodymyr Masłow… Rzadko kiedy zdarzały się sobota i niedziela, żebyśmy przepuścili wyjście w królestwo traw, jezior i ptactwa… Ołeh, oczywiście, nie był wegetarianinem, był wprawnym i dociekliwym myśliwym. Ale nie dzika upolowana kaczka, nie kozioł, i nawet nie łoś były dla niego najdroższym trofeum. Miał radość z tego, kiedy z polowania przywoził nowy wiersz, czy dobrze przemyślany wątek, czy też po prostu słowo, którego wcześniej nie słyszał… Lubił gromadzić nowych i nowych przyjaciół i, przedstawiając mnie nieznajomym, nie pomijał przypomnieć: „To ten człowiek, który zrobił mnie kijowianinem”. Albo: „To ten człowiek, który pomógł mi zdobyć stolicę”. Już pracując w Związku Pisarzy, Ołeh wciąż nie mógł zdobyć kijowskiego zameldowania. Będąc kierownikiem działu felietonów w „Weczirnim Kyjewie”, miałem taki czy owaki autorytet wśród stołecznych urzędników. Więc zaprowadziłem Ołeha do naczelnika wydziału paszportowego miejskiego zarządu milicji Mykoły Ołeksandrowycza Wyszniakiwskiego — i… Ołeh Oracz stał się stołecznym mieszkańcem. Ołehowa ludzkość, jego wychowanie szczególnie przejawiało się w stosunku do dzieci i matek. Dzieciom poświęcił kilka swoich zbiorów wierszy. Filozofię macierzyństwa jako podstawy podstaw wszechludzkiego modelu i moralności przekazał takimi słowami: Cały biały świat miłością obejmować. I w tym świecie najświętsze — MATKA. Olehu! Olehu, czy słyszysz, jak „niżecze trawa żalami”?.. Iwan SZPITAL 12 lipca 2005 roku. Ostatnie zdjęcie za życia: z Leonidem Tałalajem. Oleha Oracza (po prawej) łączyły długie lata przyjaźni
Машинний переклад
W jednym z wywiadów, już po ukazaniu się książki „Wasyl Stus — życie jako twórczość”, Dmytro Stus przyznaje, że nie chciał pisać biografii ojca i cały czas łudził się nadzieją, że pojawi się ktoś, komu będzie zależało na zrozumieniu Wasyla Stusa — człowieka. Nie wiem, czego w tych słowach jest więcej: szczerości czy epatowania, ale książka napisana przez Dmytra Stusa okazała się niebanalnym studium nie tylko osobowości i twórczości ojca, ale także epoki. Wstępne uwagi do książki autor znów kończy nadzieją, że wkrótce pojawią się ciekawsze i bardziej gruntowne biografie. Minął ponad rok od czasu wydania monografii, jednak pomimo pewnych prowokacyjnych momentów, zawartych przez autora w jej tekście, ani bardziej gruntownych, ani popularniejszych rozpraw o Wasylu Stusie nie pojawiło się. Z nielicznych recenzji samej książki można przypomnieć sobie chyba tylko rozprawę Kostiantyna Moskalcia. O mnogości biografii tak niebanalnej osobowości (co jest, nawiasem mówiąc, oznaką pełni procesu literackiego) nie ma co nawet myśleć. Dlaczego tak się dzieje, dlaczego nie powstaje paleta poglądów? nia, i chęć podczas śledztwa przyznania się do błędu, wcześniej odpowiedni wariant oświadczenia Stusa, pisany pod naciskiem ojca, nie był publikowany. I oto dopiero w książce Dmytra został ujawniony. Uważam, że jest to potrzebne, ponieważ musimy znać prawdę o człowieku, którego cenimy. A prawda nie polega na tym, że taki a taki działacz od razu pojawia się w gotowym wizerunku i nam pozostaje tylko wyciągnąć go na piedestał. Człowiek stopniowo się formuje, sam siebie tworzy, siebie przerasta. I te oświadczenia, pisane w areszcie śledczym — to świadectwo tego, jak Wasyl Stus sam siebie przerastał i hartował, utwierdzał się na pozycji „prostostania” (jak sam to sformułował). — Ale jest jeszcze jeden niuans w relacjach Stusa i jego współczesnych, podkreśla go Dmytro Stus, gdy pisze o tym, jak „zygzaki życiowych kolizji” zbliżały Wasyla Stusa z szistdesiatnykamy, byle jak urządzone stateczko o wiele wcześniej odpłynęło od brzegu nadziei, a „samotna łódka Stusa niespodziewanie szybko dogoniła ich”. Potem myśl, włożona w tę metaforę, jest wariowana w bardziej naukowej formie w rozważaniach Dmytra Stusa o tym, że Wasyl Stus mimo wszystko był odrębną postacią w kręgu szistdesiatnykiw, a jego twórczość jest nieco zdystansowana od twórczości reszty przedstawicieli tamtej generacji… — Myślę, że to prawda, Wasyl Stus rzeczywiście jest nieco zdystansowany od reszty. Ale zacznijmy od tego, że samo zjawisko szistdesiatnykiw jest dość dyfuzyjne, prawie niemożliwe jest wyraźne nakreślenie jego granic. Tutaj połączono wiele kryteriów: moralnych, intelektualnych, estetycznych. Dlatego trudno jednoznacznie powiedzieć, że oto tutaj jest szistdesiatnyctwo, a dalej — już nie. A jeśli chodzi o Stusa, to siłą swojego talentu i tego, co nazywał „rozkoszowaniem się osobowością”, on oczywiście oderwał się od swoich współczesnych w kierunku tego, co nazwał „poezją, wypełnioną samą sobą”. Jednak nie można kategorycznie twierdzić, że jego poezja jest całkowicie pozbawiona publicystyki. — Jak dla mnie, odrębność Wasyla Stusa w książce Dmytra Stusa jest podświetlona jeszcze jednym konceptualnym wykładem, do którego ucieka się autor, nakreślając okoliczności historyczne i tendencje cywilizacyjne, które poprzedzały narodziny jego bohatera. Chodzi o upadek ukraińskiej wsi. Mówiąc prościej — to problem „wiejskiego” i „miejskiego” pierwiastka ukraińskiej kultury. — Uważam, że jest to zrobione ciekawie, ale bardzo subiektywnie… — Ale wspomniany problem na tym się nie wyczerpuje. Odrębność Wasyla Stusa, jego celowe kultywowanie osobowości są związane, zdaniem badaczy, z zainteresowaniem egzystencjalizmem. Dla Dmytra Stusa w tym kontekście ważne jest donieckie pochodzenie ojca, ten fakt, że jest on — przybyszem ze środowiska miejskiego — w odróżnieniu, znowuż, od większości szistdesiatnykiw. — Myślę, że jest w tym racja, chociaż całkowite odrywanie Wasyla Stusa od wiejskiej żywiołowości też nie jest poprawne, bo przecież jego korzenie (były cały czas odczuwalne i kiełkowały) jednak tkwiły w wiejskim gruncie. Więc nie absolutyzowałabym tego momentu, ale jako pogląd, jako kierunek do rozmyślań, uważam, że jest to ciekawe. — Po to istnieje myślenie naukowe, że zasadniczo przeciwstawia się absolutyzacji i przewiduje wariantywność oraz możliwość zaprzeczania jednych koncepcji drugimi… — Tym właśnie jest cenna książka Dmytra Stusa, że brak w niej bezapelacyjnych twierdzeń, natomiast jest jej właściwe poszukiwanie, zawiera różne propozycje, różne koncepcje, dopuszcza mnogość punktów widzenia na przedmiot, który jest w niej naświetlany. Uważam, że to jest właśnie współczesny pogląd. Nie musimy bać się tego Innego (z wielkiej litery). — A jaki kurs zaproponowałaby Pani badaczom, którzy, chce się mieć nadzieję, zainteresują się postacią Wasyla Stusa? — Warto uzupełnić i kontynuować biografię, pisaną przez Dmytra Stusa, bo przecież doprowadza on ją faktycznie tylko do aresztowania, a lata łagrowe w książce przechodzą punktowo. Ale rozumiem Dmytra w kwestii tego, dlaczego tak zrobił, wszak aby opanować masę informacji (listy, wspomnienia, świadectwa itd.) z okresu łagrowego, potrzebny jest kolosalny zapas sił i czasu. I do tego zadania też warto podejść konceptualnie, wielorako. Jeśli zaś mówić o priorytetach badania spuścizny Stusa, to w kolejce jest dogłębne literaturoznawcze badanie go jako poety. Bo wszystko, co robiliśmy do tej pory, to tylko „omacywanie” tematów. Po pierwsze, spróbowaliśmy oderwać rozpatrywanie jego twórczości od płaszczyzny publicystycznej, nie absolutyzować heroicznego aspektu życia Stusa. Chociaż, jasna sprawa, od niego nigdzie nie da się uciec, jest on całkowicie właściwy temu człowiekowi i w tym kontekście również warto go analizować. Ale dalej trzeba zagłębiać się w materię poetycką. Warto przeanalizować twórczość Stusa na tle współczesnej mu poezji: co z niej brał, co było mu bliskie. Wiadomo, że bardzo nowoczesną dla Stusa była poezja Rilkego. Albo ciekawe: jak wpisuje się Stus w paradygmaty dzisiejszej poezji. Ciąg dalszy na s. 16
Машинний переклад
Pisanie biografii literackiej zakłada nie tylko opowieść o nieprzeciętnej osobowości w kulturze. Przede wszystkim mamy do czynienia z intelektualnie filigranową operacją hodowania i prostowania łańcuchów znaczeniowych z poszczególnych faktów, świadectw, aluzji — nierzadko pozornie pozbawionych sensu. Albo odwrotnie — obdarzonych nieobliczalną i nieuporządkowaną wielością znaczeń, kiedy mowa o żywym, istniejącym wśród nas człowieku. Jakkolwiek cynicznie to brzmi, tylko śmierć nadaje całkowitą doskonałość znaczeniową ludzkiemu życiu. Ale jednocześnie śmierć rzuca wyzwanie tym, którzy pozostali. To wyzwanie, w którym brzmi nieodgadnioność misji człowieka, kapryśność losu, niezgłębioność samego życia, z którego teraz pozostało wyschnięte koryto: z opustoszałymi muszlami, dziwacznymi skamielinami, idealnie dopasowanym do rytmu nurtu otoczakami wraz z zupełnie przypadkowymi przedmiotami. Rozpadają się nikomu niepotrzebne już kładki i mostki, rozsychają się łodzie, niegdyś żywe koryto zarasta piaskiem czasu… Odpowiedzieć na to wyzwanie może tylko sztuka. Przecież pozbawiony organiki krajobraz wymaga sztucznej ingerencji. Ingerencji tych, którzy pamiętają, tych, którzy niczym wprawny mistrz władają sekretami łączenia faktów i świadectw, rozróżniają setki, tysiące niuansów przynależnych aluzjom. Sztuka jeszcze dlatego może odpowiedzieć na wyzwanie śmierci, że może być wieloraka i jedyna w wielości, jak i samo życie. Ale życie innego poziomu, życie jako twórczość… Oczywiście, biografii o jednym i tym samym człowieku nie może być bez liku. W każdej kulturze istnieje pewien (dość ograniczony w rzeczywistości) zestaw możliwych zwrotów akcji i kompozycji znaczeniowych, tak jak wyczerpujący jest zapas faktów, a nawet aluzji. Jednak pomimo takiej przewidywalnej ograniczoności nie należy eksploatować tylko jednego-dwóch kanonów, warto rozszerzać pole gry i tym przybliżać się do odczucia pełni kultury. Jak dla mnie, w książce Dmytra Stusa „Wasyl Stus. Życie jako twórczość” zawarty jest właśnie taki impuls, który odsyła nas do alternatyw, do przezwyciężania jednych kanonów (i, być może, tworzenia innych), wnosi ona do publicznego dyskursu rozsypiska nowych faktów. Dziwi jedynie, że pomimo pewnej prowokacyjności biografii Stusa-ojca, pisanej przez Stusa-syna, nikt nie skorzystał z tych możliwości. Zatem problem znowu tkwi w niestrukturalności i galaretowatości przestrzeni kulturowej Ukrainy? Aby choć trochę przezwyciężyć tę inercję, w projekcie „Synergia postępu” rozpoczynamy rozmowę o jednej z najbardziej konceptualnych i najbardziej drastycznych biografii naszych czasów oraz o ukraińskiej biografistyce w ogóle. Na razie zaś proponujemy rozmowę z literaturoznawczynią, badaczką twórczości Wasyla Stusa, wiodącą pracownicą naukową Instytutu Literatury NAN Ukrainy Mychajłyną Kociubynską. Mykoła SKYBA z SYNERGIA POSTĘPU — Jako przykład całościowej biografii książka Dmytra jest rzeczywiście jedyna w swoim rodzaju. Ale nie można twierdzić, że nie ma palety poglądów: o Wasylu Stusie napisano niemało wspomnień, a one również należą do materiałów biograficznych. Wspomnieć choćby wspomnienia Wasyla Owsijenki, Switłany Kyryczenko… Myślę, że książka Dmytra jest właśnie na czasie. Ale po to, by się pojawiła, trzeba było opracować wiele nieprzetworzonego materiału, który był dostępny wtedy tylko dla Dmytra. Pracę nad wielotomowym wydaniem prac Wasyla Stusa my, naszym niewielkim zespołem autorskim, też zaczynaliśmy niemal od czystej kartki, uświadamiając sobie powagę zadania, które stanęło przed nami jako przed redaktorami. Biografia napisana przez Dmytra też jest częścią tego zadania, chociaż nie jest to czysto naukowa praca. Waży to, że autor unika prób heroizacji, dystansuje się od emocjonalnego uniesienia i wychodzi na poziom realnego poznania fenomenu, jakim jest Wasyl Stus. Nie tworzy żywota, a na maksymalnie szerokich pod względem objętości faktach odtwarza życie tej nieprzeciętnej osobowości. Myślę, że poprzednikiem tej książki był dwutomowy zbiór wspomnień „Nieocenzurowany Stus” — praca nieco kontrowersyjna, z którą daleko nie wszyscy się zgadzali. To także potok materiału życiowego, w większości nieprzetworzonego, i kto wie, czy wymagał on tej obróbki, bo właśnie w swojej autentyczności, swojej nieprzetworzoności stanowi wartość. Tak samo i wartość pracy Dmytra Stusa polega na szerokości, bezstronności, autentyczności przedstawionego w niej materiału. Dla mnie osobiście odkryciem stały się zapiski dziennikowe Wasyla Stusa z lat 60., które, nawiasem mówiąc, nie weszły do naszego wielotomowego wydania, bo redaktorzy o nich wtedy jeszcze zupełnie nie wiedzieli. W tych zapiskach są kamienie milowe kształtowania się. Na przykład ciekawie obserwować, jak zmieniało się u niego postrzeganie Wasyla Symonenki. Przecież początkowo Stus odniósł się do jego poezji dość chłodno, bo sam poeta jest zupełnie innego planu: nie tak publicystyczny, nie tak deklaratywny, głębszy. Ale dalej pogląd Stusa na poezję Symonenki zmienia się w stronę większej akceptacji. Już w artykule o Symonence (on również nie wszedł do naszego wielotomowego wydania) Wasyl Stus pisze, że do poezji publicystycznej warto podchodzić z pozycji dobrze odczutego własnego „ja”. Co prawda, Wasyl Symonenko, jak i Stus, to „poeta z obciętą koroną”. Dość szybko ewoluował w stronę głębokiej poezji i kto wie, jakim by był, gdyby nie tragiczna śmierć. Dmytro zaś jest w ogóle człowiekiem ostrym, polemicznym i z tym, co pisze, nie zawsze mogę się zgadzać. Uważam, że zbyt mocno przeciwstawia, już z pozycji dzisiejszego postrzegania, odmienność poetyki patriotycznej, deklaratywnej i głębokiej, przynależnej Wasylowi Stusowi. Wtedy to wszystko „warzyło się” razem i kwestia zaangażowania i niezaangażowania literatury po prostu nie powstawała. To było częścią naszego życia i ta granica, którą Dmytro wytycza dość ostro w swojej książce, wtedy niemal nie była odczuwalna. Albo jeszcze jeden niuans. Niektórzy mówią, po co, powiadają, tyle czasu poświęcać relacjom Wasyla Stusa z kobietami. Uważam, że jest to całkowicie stosowne, wszak potem te relacje znalazły odzwierciedlenie w poezji. Albo jeszcze taka drażliwa kwestia: nie od samego początku Stus miał tak twardą postawę obywatelską, która z czasem mocno zrosła się z jego wizerunkiem. Miał on też pewne wahan-
Машинний переклад
Zakończenie. Początek na s. 15. Zaproponowałabym jeszcze taki temat jak wariantywność twórczości poetyckiej Wasyla Stusa na przykładzie cyklu „Palimpsesty”. U Stusa nierzadko poszczególne wiersze zaczynają się tak samo, a potem rozchodzą się w różne strony, pojawiają się wydźwięki: ideowe, nastrojowe, znaczeniowe. Coś podobnego, nawiasem mówiąc, obserwujemy u Szewczenki, u którego, jak pisał Hryhorij Hrabowycz, tekst wibruje wariantami. W swojej twórczości poetyckiej Wasyl Stus pozornie dystansuje się, odrywa od realiów codziennych, ale to właśnie jest ciekawym tematem do badań: w jaki sposób odbywa się przewartościowanie przez poetę realiów codziennych (jeśli, prawdę mówiąc, można nazwać codziennością okoliczności, w których płynęło życie Stusa). Tym powinni zajmować się młodzi, erudyci, dobrze obeznani we współczesnej poezji badacze. Mam nadzieję, że tacy się znajdą i właśnie w takim kluczu będzie odbywać się rozumienie Stusa-poety. — W książce Dmytra Stusa obecna jest próba zrekonstruowania „małej historii”, historii codzienności lat 60.—70. Na ile adekwatna wydaje się Pani taka próba, jako osobie, która ma bezpośrednie doświadczenie przeżywania tamtej epoki? — Wiele bym uzupełniła jako świadek. Przede wszystkim — atmosfera naszego porozumienia… ciągłe nastawienie na nonkonformizm — to jest to, co trzeba przeżyć. Najdokładniejsze odtworzenie tego jest we wspomnieniach innych świadków i uczestników tamtych wydarzeń, w szczególności u Switłany Kyryczenko, której pamiętniki odzwierciedlają właśnie codzienne samostanowienie, codzienne przeciwstawianie siebie wrogo nastawionemu otoczeniu i niezwykle czuły i drżący stosunek do siebie nawzajem, którego z niczym nie da się porównać — to absolutne poczucie ramienia. Jestem szczęśliwa, że tego doświadczyłam. Szczególnie przypomina się moment związany z zakończeniem epopei wykluczenia mnie z partii. Wyszłam z budynku komitetu obwodowego (to tam, gdzie teraz jest Ministerstwo Spraw Zagranicznych) już bez legitymacji partyjnej z poczuciem ogromnej ulgi, ale ze świadomością, co czeka mnie w przyszłości. I oto spotykam Stusa. Czekał na mnie, bo wiedział o moich perypetiach. Idziemy z nim na Włodzimierską Górkę, siadamy na ławce (dookoła dnieprzańskie dali) i on czyta mi Garcię Lorkę. Do dziś czuję, jak współbrzmiąco załamuje się jego głos: „Kordoba daleka i samotna”. Przepełniało mnie poczucie ulgi, a nawet szczęścia. Nie można powiedzieć, że byliśmy aż tak bliskimi ludźmi z Wasylem, ale on w tamtym momencie poczuł mój stan, mój duchowy ruch. Atmosfera tamtych lat — to święto, które zawsze jest ze mną. I ludzie, którzy wyszli z tamtej atmosfery, zawsze ją cenią. Rozmowę prowadził Mykoła SKYBA
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
ZAPISKI REZYDENTKI Natalia SZEWCZENKO Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA Jarema HOJAN Pawło MOWCZAN Anatolij POHRIBNYJ Ołeksandr PONOMARIW Iwan JUSZCZUK Pierwszy zastępca redaktora naczelnego, dział polityki Ołeksandr SOŁONEC 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego, dział tematyki społecznej Mykoła SKYBA 279-49-47 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK 278-63-69 Dział języka Ołeksandra TKACZ 270-55-57 Dział literatury Maria KRYSZTOPA 270-55-57 Redaktor dyżurny, korespondent specjalny Radmiła KORŻ 279-39-55 Dział korekty Tetiana MYCHAJŁENKO Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK 278-63-69 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10AB, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovo.prosvita.com.ua Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301237 Nakład ogólny — 40000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 3,29 hrywny, na 3 miesiące — 9,59 hrywny. etyk. Pierwszy, jak mówią, był masonem, a drugi udawał buddystę. Pewnie i w życiu byli nudziarzami i z kobietami w swoich pismach nie szczególnie się ceregielili: na bruk wysyłali, pod pociąg, do więzienia, na szafot… jednym słowem — oczyszczali się. Ale to tak — na powierzchni: namiętności, pretensje, wojny… Jak to u etyka, słowami Pierre’a Bezuchowa na polu bitwy: „Nie puszcza mnie żołnierz! Kogo? Mnie? Moją nieśmiertelną duszę?”. Cytat niedokładny, z pamięci, ale wrył się w świadomość jak skrzydlate powiedzenie. Najwyraźniej ta nieśmiertelna dusza rodzi się wtedy, gdy ziemskie namiętności uspokajają się, albo dokładniej — gdy nie mają nad nią władzy… Dusza oczyszcza się do swoich podstaw, do ziarna i w niej ustanawia się — niedługo, bo bylibyśmy wtedy wszyscy bogami — boski porządek: w głowie, sercu, w wątrobie szczególnie trzeba się napracować, żółć odessać… potem znowu ziemskie życie wniesie do harmonijnych schematów bożego zamysłu swoje uchybienia… i zaczynaj od początku… W tym roku żydowski nowy rok zaczyna się nie we wrześniu — 3 października. Musiałam trochę się wysilić, żeby dowiedzieć się o dokładną datę. Najprostszy ruch — to było zadzwonić do synagogi, co w końcu zrobiłam. Ale przedtem uciekłam się do różnych manipulacji: poszukałam w Internecie, przekartkowałam te „informacyjne” książki, które znalazłam w domowej bibliotece: „Wstęp do Kabały”, Martina Bubera „Opowieści chasydów”, zadzwoniłam do kilku przyjaciół, którzy mogliby wiedzieć, przeszukałam cały notatnik w poszukiwaniu żydowskich nazwisk… Zerowy rezultat z kupą pobocznych wspomnień. Dziwne, dlaczego nie od razu widzimy prostszy ruch? Dlaczego wewnętrzny wzrok musi błądzić labiryntami ślepych zaułków i fałszywych wniosków? Wygląda na to, że tą drogą powrotu do siebie, do czystego czynu spotykamy tylko wytwory własnego snu rozumu? Więc musimy sprzątać po sobie stajnie Augiasza, walczyć z Minotaurem w sobie itd. Tytuł powstał od razu. Pomyślałam, że teraz przyjdzie mi na kilka komputerowych stron stać się Beethovenem. Bo wrzesień dla mnie przede wszystkim kojarzy się z radością. Ale ta radość jest jakaś nieprosta, wielowymiarowa i brzemienna mnóstwem innych, nawet diametralnie przeciwnych odczuć: słodkawe zapachy zebranego pola jednocześnie przywodzą na myśl lekki smutek, pragnienie podróży i przeczucie spokoju, wysokie przejrzyste niebo z rzeźbionymi chmurami spiera się nasyceniem i czystością kolorów z kaukaską emalią i napełnia uczuciem duchowej dojrzałości, chłodne ciepło wiatru przypomina powściągliwość głębokiej miłości, a jesienne kwiaty z jakiegoś powodu przypominają wesołych mnichów, zwłaszcza w rękach pierwszoklasistów. Dusza tonie w paradoksach początków i końców i skłonna jest stawiać wieczne pytania. Po co żyje człowiek? Stop, stop, stop — tak wszystkich hipotetycznych czytelników odstraszysz, chociaż to pytanie nie omija nikogo, nawet gdy nie ma na nie odpowiedzi. Znowu paradoks, wrześniowy. Bo takie pytanie powstało nieprzypadkowo. We wrześniu w Starożytnej Grecji przeprowadzano Misteria, poświęcone bogini płodności Demeter, a misteria — to nic innego jak wtajemniczenie w wiedzę o życiu, śmierci i nieśmiertelności. U Żydów najczęściej właśnie na wrzesień przypada Nowy Rok — Rosz ha-Szana, który według kalendarza judaistycznego rozpoczyna się w siódmym od Nissan miesiącu Tiszri. Jest on nazwany w księgach żydowskich proroków „miesiącem potężnych”, bo to miesiąc narodzin praojców Izraela. Tiszri „potężny” jest jeszcze aż 11 dniami świątecznymi, wśród których najwspanialsze święto, które następuje w 10. dniu nowego roku — Jom Kippur — Sądny Dzień. Żydzi nazywają to święto Szabatem Szabatów, dniem pokuty i przebaczenia, oczyszczenia z grzechów. Jom Kippur nie jest podobny do żadnych innych świąt — to święto-post, w którym człowiek oczyszcza się surowym postem, modlitwą i radosnym spokojem. Człowiek spowiada się przed Najwyższym, swoim sumieniem z popełnionych grzechów i jego dusza „ożywa” w swojej niewinności. Chrześcijanie zaś we wrześniu świętują Narodzenie Najświętszej Maryi Panny, Drugą Przeczystą, jak nazywają je w ludzie. I kończy się wrzesień dniem Wiary, Nadziei i Miłości oraz ich matki Zofii, Mądrości Bożej. Czy nie za dużo tajemnic na jeden miesiąc? A czy bywa za dużo zebranych plonów, które mają karmić człowieka cały rok? Albo różnorodności owoców, które rosną na tej ziemi? Wrzesień — miesiąc paradoksów. Bogactwo ziemskie i oczyszczenie duchowe — prowadzą swój wrześniowy dialog. Kiedy natura uwalnia się od ciężaru swoich dojrzałych owoców, zapewniając życie człowiekowi, i przygotowuje się do zimy, człowiek, ze swojej strony, musi oczyszczać się duchowo, powracając duszą na łono Boga. Po ziemskich rozkoszach wiosny i lata nadchodzi czas przypomnieć sobie o swojej prawdziwej ojczyźnie — domu Ojca. Oczyszczenie — główne słowo września. Na mapie astrologicznej Słońce wchodzi w gwiazdozbiór Panny. Symbolicznie ten znak przedstawia nagą pannę z pełnym kłosem w ręce. Niepokalana z ziarnem. Znowu paradoks, godny nieskończonych interpretacji chrześcijańskich egzegetów. Uważa się, że wśród ludzi znaku zodiaku Panny rodzą się albo niesamowici czyścioszkowie, albo brudasy. „Panny” w większości zostają lekarzami, naukowcami, zarządcami. Oni są pedantami, logikami, nudziarzami — „sucharami”. „Pannami” byli, na przykład, Goethe, Lew Tołstoj… pisarz-mistyk i pisarz-
W metrze jechała dziewczyna z rudym kociakiem. Dziewczyna jadła kolbę kukurydzy. Miała brudne paznokcie, rękę owiniętą na nadgarstku, tłuste włosy. Kociak chory, chudy, z opuchniętymi oczami. Pełzał po gołym, grubym brzuchu właścicielki, który jak kiełbasa zwisał nad jej spodniami. Starałam się na nią nie patrzeć. Było obrzydliwie. Aż nagle do wagonu weszła dziewczynka w wieku około siedmiu lat. Zobaczywszy kociaka, rozpromieniła się i próbowała podejść bliżej, żeby mu się przyjrzeć. Dziewczyna dostrzegła te starania dziecka, nagle zmieniła się na twarzy, ożywiła, zaczęła podnosić kociaka na rękach, żeby mała mogła go lepiej obejrzeć. Potem dziewczynka podeszła i wzięła kociaka na ręce. Mama dziewczynki była spięta, ale czuło się, że nie znajduje powodu, by zabronić córce bawić się zwierzątkiem. W mojej duszy walczyły dwa uczucia, które nie mogły się nawzajem wygasić: odraza i zdumienie. Myślałam, że ten chory kociak prawdopodobnie ma glisty, a dziewczynka przystawia go sobie do twarzy. Z dziewczyną, która chwilę wcześniej siedziała niemal z debilnym wyrazem twarzy, pod wpływem szczerego zainteresowania dziecka zaszła niewiarygodna transformacja. Jakby przyjmując jej kociaka, świat w postaci dziewczynki przyjmował też ją. Oczy od razu stały się rozumne, głos spokojny, głęboki, coś opowiada małej… Nie mogłam oderwać wzroku — taka niepodrobiona, rzadka ciepło, otwartość i szczerość biły z tego obrazu. Dookoła siedzieli schludni pasażerowie, zapięci na ostatni guzik w swoją podziemną niewzruszoność, a obok odbywało się misterium oczyszczenia…
Машинний переклад