* * * Wywiódłbym na szczyt Howerli, Żeby ludzie ich w pył starli, Niczym żmii jadowity ślad, Tyranów-despotów zręcznych, Dyktatorów oszalałych, Ich czarne stado, płód i ród. Tych, co krwi mętność Kładą na duszę i spopielają, Tych, co mowę krzyżują I sercu kajdany kują. * * * Często widziałem, droga, jak idziesz Po Lenińskiej, po ulicy szerokiej, W Kijowie boso. Na wiatrach Pod słońcem, w upał, do sklepów głośnych Stajesz w kolejkę. I twoje słowa, Co narodziły się z ukraińskich pól, Powite w świergot, w kwitnienie, w rosy, Pobite kulami, katowane w więzieniach Wydają się dzikie… A tyś tylko prosiła, Żeby wybić czek na ten trudny kawałek Twojegoż chleba, który sama w polu Zasiałaś, doglądałaś po nocach, A potem oddałaś na dostawę zboża. A tyś taką dobrą była dla tych, Co chleb twój żarli, znieważali mowę, Ciebie samą, twój ród i twój naród, Ty im wybaczać umiałaś i niosłaś Do domu kawał zgorzkniałego chleba, Który sama wyrobiłaś. Tylko ja Nigdy im wybaczyć tego nie zdołam, Że miła mama do Kijowa ze wsi Po własny chleb jeździła latami I w kolejkach długich czekała na ten przydział, Który był przeznaczony poecie. * * * Ryczą ze Wschodu krzykacze, Jak obłąkani od choroby: — Wróćcie, wróćcie nam kult jednostki, My kultojednostkowi synowie. A cóż, wrócić by niechcący Z trzydziestym trzecim gołym rokiem, Głodno gołym i niemym, I trzykroć spuchniętym. Niechby z nim Jedli korę i komorę, Trawę i skórę, pleśń i mól, I mrą żółci, jak z popijaw. Bez trumien wyniesieni z podwórza. Za nic. Po prostu. Bez winy. Byłoby wam dobrze, krzykacze? 1964 * * * Mертвые сраму не имут… To tak. To prawda. Wstydu nie ma, Ten, kogo chłostała noc niema Pożarami i kulami do śmierci, Raniła bólem i w ciężkiej łzie Twarz obmywała, biła w burzy, A on podnosił oczy szczerze-uparty, I odstępowały smutek i zima. To naprawdę tak. Ten wstydu nie ma. Ten wstydu nie ma w życiu, Kto w ciężkie, w czasy złe owe Z głodu spuchłszy w czarny dzień, Skórkę czarną tragiczny dar Dzielił na ojca i na małe dziecko, A sam umierał, wielki chlebodawca Kościstymi rękami oboma Objąwszy ziemię. Wstydu nie ma… Tego bolesny wstyd nie oparzył, Kto w złowrogim trzydziestym siódmym roku Konał w więzieniach za jedyne słowo, Wypowiedziane w uczciwej goryczy, Za kłos wzięty przypadkowo, Czy za jeden burak — na Workucie, Czy za ognisty śpiew — niema więzienia, Nie, nie, to tak! Ten wstydu nie ma! Ale kto żył na złośliwej potwarzy, W donosikach krwawych mył dłonie, Kto ofiary, będąc na śmiertelnym łożu, Nowe szukał i krzyżował w życiu, — Tego potomkowie wyrzucą z grobu, I ten język, zatruty w złości, I krew jego psią, i postać, I proch, i popiół w wstydzie i hańbie. Kto władzę miał i w mękach cieszył wzrok, Jak Bóg kratami kuł Sybir, Zesłańców słał i śledził za nimi Oczami drapieżnymi i kamiennymi, I krew toczył, jak wodę, za darmo, Serca palił z fałszywego zapału, Temu nie uniknąć wstydu, I śmierć — przekleństwo, I wieczna noc — przekleństwo! Jurij Illenko. “Głód 33” Powrót Wrócili ci, co latami byli bez domu, Za śniegami i drutem przemierzali nędzne wędrówki. Za ogłuchłymi jękami bólu, za Workutą, Niosąc swoje rany z donosami i potwarzą. Wrócili ci, co pisali poematy i książki, I na ornym polu kłosy hodowali spod lodu, Nie dosypiali nocy, nie żałowali życia pośród boju, A okrutnie ukarani, nie zgięli się sobą. Milczący i surowi prostują strudzone ramiona, Połowa ich serca została gdzieś w zamieci. Wrócili żywi, w nadziei ukrywając zmęczenie, A już martwi — imieniem przylecieli do ojczystego domu. Pozdejmowali te watówki śniegiem i wiatrem pokryte, Opowiadając sny, co tłoczyły się niesamowite. I wychodzą na ulice, cicho zachwycają się chmurkami Bez etapów ciężkich, bez drutów, przekleństw i owczarków. Ich żony dawno powychodziły za mąż z latami, Ich dzieci żeniły się i bawią się w noc z maluchami. A już ci, co wrócili, usprawiedliwieni wszyscy, bez poprawek, Przypadają siwiznami przy wnukach i kołyskach. Lecz w chwilach zadumy, podnosząc oczy powoli, Przeklinają zabójców, co bez śladu odeszli z trybunału. 25.03.65 r. Kijów * * * Nie śpi się jej, bo jesień za progiem Kładzie pieczęcie okrągło-złote, Wczoraj z nocy gwarzyła z Bogiem, Którego zgubiła w życiu: — Ty równo szczodry możnym i ubogim, I wszystkie twoje działania jak święte! Gdyby nie tak. Haj-haj, panie Boże, Nie wszystko to równe, co w mogile podobne. Prosiłam u ciebie chleba w trzydziestym trzecim, Prosiłam mężowi na wojnie krzepy, A ty pomogłeś? A ty w jakim sekrecie Trzymałeś siebie, kiedy ziemscy bogowie Raniły serce ludziom na planecie, Pod czarnym słońcem, z czarnej zamieci? Jeszcze długo babci kładło się na urazę. Tylko Bóg milczał. Ostrzegał posadę. Drukowane według wydania Antologia literatów Obuchowszczyzny. — Obuchów, 2012.
Maschinelle Übersetzung
Wadym MYCYK, członek Stowarzyszenia Badaczy Głodu w Ukrainie, dyrektor Talniwskiego Rejonowego Muzeum Historii Rolnictwa. O tym, że głód lat 1932—1933 był sztuczny i wprowadzony siłą, twierdzą obecnie prawie wszyscy badacze tej narodowej tragedii w Ukrainie. Ludzie w naszym kraju w pełni odczuli to na sobie. Komunistyczny reżim wszędzie stworzył brygady uderzeniowe, które zabierały zboże do ziarnka, a chleb do okruszyny. Nawet jedzenie z garnków jeśli nie zabierali, to wylewali, aby ludzie nie mieli co jeść. „Udernicy” byli uzbrojeni w metalowe szpikulce, którymi przebijali słomę, ziemię, wyszukując „ukryte ziarno”. Taka organizacja była wszędzie, a to potwierdza, że system opracowała i zastosowała władza. O takiej przerażającej katastrofie prorok ukraińskiego narodu Taras Szewczenko w poemacie „Kniażna” pisał jeszcze w 1847 roku: A głód jęczy na wsi. I jęczy on, jęczy po całej Ukrainie. Kara Pańska. Tysiącami giną Głodni ludzie. A sterty gniją. A panowie i plewy Żydom sprzedają. I głodu radzi, i Boga błagają, Żeby jeszcze choć roczek chlebek nie rodził… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A Bóg drzemie. Bo to byłby cud, Żeby słyszeć i widzieć — i nie ukarać. Organizatorów Hołodomoru teraz przykrywają zbiorowym pojęciem: „stalinizm”, „reżim bolszewicki”. Ale wiadomo, że głód w Ukrainie w latach 1921—1923, 1932—1933, 1946—1947 zorganizowało nowożytne Imperium Rosyjskie pod szyldem „Związek Radziecki” i pod przewodnictwem Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) od Kremla aż do każdej terenowej organizacji partyjnej KP(b)U. Kto teraz najbardziej zaprzecza, że głodu-ludobójstwa w Ukrainie nie było? Rosja i partia komunistyczna. Polityczni kanibale, zdobywszy władzę, wylali historyczną złość na ukraiński naród. Obliczyli, że po dwóch latach głodowania u narodu jako całościowego bytu etnicznego paraliżuje się wola do aktywności, do oporu. Dlatego głód w Ukrainie trwał dwa lata i powtarzał się co dziesięć. Takie coś nie wydarzyło się w latach 1946—1947 tylko dlatego, że przeszkodziła II wojna światowa. Kaci-organizatorzy głodu mają imiona. Najpierw — hołodomorowa trójka: Stalin, Mołotow, Kaganowicz. Przysłali oni do Ukrainy swoich popleczników — „komisarza hołodomoru” Rosjanina Pawła Postyszewa na drugiego „pierwszego” sekretarza KC KP(b)U, Żyda Mendla Chatajewicza — na sekretarza Dniepropetrowskiego komitetu obwodowego, potem sekretarza KC, Niemca Jewhena Wegera na sekretarza Odeskiego komitetu obwodowego. Pod ich kontrolą było kierownictwo USRR (Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka) — pierwszy sekretarz KC KP(b)U Stanisław Kosior, przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych Włas Czubar, przewodniczący Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego Hryhorij Petrowski, przewodniczący GPU Wsewołod Bałycki, którego 18 lutego 1933 roku z Moskwy ponownie wysłano do Ukrainy. W latach 1932—1934 był on specjalnym pełnomocnikiem OGPU ZSRR w Ukrainie, w języku kryminalistów — „nadzorującym”. Kijowskim komitetem obwodowym partii komunistycznej kierował Mykoła Demczenko, a Zwenigrodzkim rejonowym komitetem partyjnym — Hrynberg, Talniwskim — Kowalec, którego za zasługi w 1933 roku przeniesiono do pracy w komitecie obwodowym. Rejonowy komitet wykonawczy w Talnem kierował Bortniak. Naczelnikiem „robotniczo-chłopskiej” milicji był Kiczaj. Milicji nadano nieograniczone prawa. Człowieka można było bezpodstawnie aresztować, a nawet zabić na miejscu. Przypadki samosądów zdarzały się prawie w każdej wsi. Metody rozprawy z ludźmi władza popierała. W gazetach rejonowych wszystkie publikacje kierowano na to, aby jak najwięcej zabrać ludziom chleba „dla państwa”. Nagłówki pełne nienawiści i wezwań do przemocy: „nacisnąć na kułaka, dać odpór kułakom, osądzić kułaka, wzmocnić walkę o chleb, miażdżyć sabotażystów” i tym podobne. Jeśli w innych miejscowościach głód rozpoczął się od jesieni 1932 roku, to we wsiach rejonów umańskiego, babańskiego, buckiego, żaszkowskiego, zwenigrodzkiego, ładyżyńskiego, mańkowskiego, monastyryszczeńskiego, talniwskiego, chrystynowskiego
(terytorium historycznej Humańszczyzny) rozpoczął się jeszcze w styczniu 1932 roku. Rzecz w tym, że za pomocą organów GPU-OGPU ZSRR w Ukrainie wypróbowano technologię niszczenia narodu ukraińskiego za pomocą głodu. Do eksperymentu wybrano obwód winnicki. Do niego w pośpiechu przyłączono dziesięć rejonów Kijowszczyzny od Monasterzysk do Zwinogródki. Eksperymentem głodowym uderzono w historyczny rdzeń ukraińskiego rodu rolniczego — krainę najmasowszego osadnictwa miast i osad kultury trypolskiej. W obwodzie winnickim jest ich 295, a w wymienionych rejonach historycznej Humańszczyzny — 183. Organy karne GPU w Ukrainie go właśnie wypróbowały. Pod ich nadzorem odbywało się konfiskowanie zboża, rozkułaczanie, skazywanie niepokornych i tłumienie jakiegokolwiek oporu. One, a także KC Kompartii USRR kontrolowały przebieg głodu. Oto skutek eksperymentu. W notatce służbowej komitetu obwodowego partii w Winnicy do KC KP(b)U czytamy, że śmiertelność i puchnięcie z głodu w rejonie babańskim „osiągnęły duże rozmiary”. W Humaniu w styczniu-lutym 1932 roku z głodu zmarło 125 osób. W zaświadczeniu inspektora Maniurina dla komitetu centralnego kompartii Ukrainy przytoczono przerażające liczby według stanu na 17 kwietnia 1932 roku. W moim rodzinnym Wyszopolu w kwietniu zmarła z głodu 61 osoba, a w sąsiednim Kamieńczym — 37, w Nerubajce — 75, w Ostrowcu — 60. Ogółem w ciągu półtora miesiąca we wsiach rejonu babańskiego uśmiercono głodem 250 osób. W Furmance rejonu humańskiego od stycznia do 20 maja 1932 roku z głodu wymarło 112 osób na 438 gospodarstw, a w ciągu 10 dni kwietnia — 27 osób, od 1 do 5 maja — 24 osoby. Największa śmiertelność była we wsi Horodnica — 100 osób od początku roku, codziennie umierało po 8—12 osób. We wsi Dmytruszki codziennie umierało po 5—6 osób. Do organów partyjnych w Kijowie 2 czerwca 1932 roku nadszedł list ze Zwinogródki (pisownia zachowana): „Was oszukują kierownicy rejonu. Ludzie — kołchoźnicy, biedacy mrą z głodu, jedzą zdechłe konie, zbierają po ulicach różne śmieci. I rady wiejskie nie rejestrują, że z głodu umierają, sprawdźcie wsie Tarasówkę, Nemoroż, Murzyńce. Konie zdychają, we wsi Wilchowce w ciągu jednej nocy 50 sztuk, w Kobylakach — 15. Kury wyzdychały, krowy zarzynają, sprzedają, niszczą. Nie dziwcie się, że się nie podpisuję, bo boję się, żeby nie oberwało się naszej zwinogrodzkiej władzy, która jest zdolna nie tylko wyrzucić, ale nawet rozstrzelać człowieka”. Zatem technologia Hołodomoru została wypracowana i jesienią 1932 roku z pełną mocą uruchomiona we wszystkich obwodach Radzieckiej Ukrainy. Konfiskatę zboża rozpatrywano na plenum rejonowych komitetów partyjnych. Niewygodnych członków z nich usunięto. W styczniu 1933 roku odbyło się plenum Zwinogrodzkiego komitetu rejonowego kompartii (rajpartkomu). Przeprowadzał to głodowe przedsięwzięcie i występował, wydając zadania, przedstawiciel Kijowskiego komitetu obwodowego kompartii Korczenko. Z ramienia rejonu obiecali wykonać „postawione zadania” członkowie rajpartkomu Jermolenko, Pysanko, Swiatochin, Tymoszpolski, Łunnik, Aranowski, Skoromny, Stepanczenko, Kaczkowski, Bojczenko, Iwanczenko, Maszkowski, Stryżewski, Kordun, Rudenko oraz Grinberg. Jednogłośną decyzją członkowie rajpartkomu zintensyfikowali masową konfiskatę zboża u mieszkańców rejonu. A żeby temu nie przeszkadzano, to drugą decyzją ogłoszono „czystkę szeregów partyjnych z obcych elementów, zwyrodnialców, agentury kułaków” (29.01.1933 r.). Sekretarzem rajpartkomu był wtedy Grinberg, a przewodniczącym komitetu wykonawczego rejonu — Kordun. Z komunistów, komsomolców, aktywistów stworzono „brygady uderzeniowe” i zabrano się za zbrodnicze wykonywanie decyzji kompartyjnych. Gazeta rejonowa „Socjalistyczny natarcie” (red. P. J. Rudenko) podaje przykłady ich działalności. We wsi Hudziowce u kułaka Petra Matwijenki zabrano 4 centnary kradzionego zboża, u kułaczki Nasti Babenkowej — 1,5 c, u Pawła Wowczenki — 2 c. Kułaczka Natalka Jarowenko zakopała w ziemi 1,8 c zboża. Brygada Iwana Andrijuci i przewodniczącego rady wiejskiej Hanahy (najwyraźniej Harnahy — W.M.), członków Saweniuka, Ropoły „w ciągu dnia znalazła ukrytego u kułaków kradzionego zboża 20 centnarów” (10.01.1933). Powstaje pytanie: gdzie oni nakradli tego zboża, u siebie czy co? Bo gdyby w kołchozie, to rozstrzelaliby na miejscu. Kułak Babczenko z Jurkówki zakopał zboże w ziemię, pochował po sąsiadach. Brygada znalazła sześć pudów zakopanego oraz trzy pudy przeukrytego. Został on „skazany na 5 lat w dalekich łagrach z ograniczeniem praw na 5 lat i konfiskatą mienia na 1200 rubli” (1.02.1933 r.). Koścista ręka głodu w tych rejonach wymarzała ludzi najbardziej. Wielką śmiertelność odnotowano według stanu na 1 marca 1933 roku w rejonach: buckim — 841, talnowskim — 188, monasterzyskim — 283, zwinogrodzkim — 189 osób. Podczas gdy w „nieeksperymentalnych”: korsuńskim — 20, złotonoskim — 47, horodyszczeńskim — 71. W rejonie humańskim ogółem głodowało 35—50 % populacji. Organy GPU-OGPU stale zbierały dane z morderczej głodówki. Naczelnik Kijowskiego oddziału obwodowego GPU Ołeksandr Rozanow, onże Rozenbart Abram Borysowycz, szczegółowo informował wyższe kierownictwo Radzieckiej Ukrainy o przebiegu głodu. Według jego danych, ludowy komisarz rolnictwa USRR A. Odincow w ściśle tajnej notatce do sekretarza biura politycznego KC KP(b)U S. Kosiora 14.03.1933 r. informował o faktach głodowania w rejonach Kijowszczyzny. W szczególności w rejonie buckim głodowało 3878 osób (z nich 3736 leżących). Od lutego do początku marca z głodu zmarły 742 osoby. W „nieeksperymentalnym” rejonie śmiańskim w tym czasie głodowały 404 osoby, z nich spuchło 203. Oto tak bolszewiccy zwyrodnialcy w Ukrainie niszczyli rolniczy naród. Wszystkie te fakty przekonują, że głód w Ukrainie
Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki zostało zorganizowane przez partię komunistyczną bolszewików ZSRR i było prowadzone celowo. Ludzie stawiali opór przymusowym kontyngentom zbożowym. Tak, we wsi Dobrowody w rejonie babańskim wieśniacy odmówili oddania zboża i obrzucili kamieniami samochody z MTS, które po nie przyjechały. Kierowników wsi oskarżono o „petlurowszczyznę, dezorganizację, systematyczne pijaństwo, którego organizatorami jest kierownicza wierchuszka komórki partyjnej: sekretarz Izuwitow, przewodniczący rady wiejskiej Czerewko, członek zarządu kołchozu Horbań P., która systematycznie piła, zaniedbując walkę o wszystkie plany gospodarczo-polityczne, zwłaszcza — kontyngenty zbożowe…”. Całą trójkę wykluczono z partii, sprawę przekazano do sądu, a w komórce partyjnej przeprowadzono czystkę. Byli skazani na zagładę. Z powodu głodu cierpieli nie tylko ludzie, ale i bydło. W rejonie talnowskim ponad połowa koni była niezdatna do jakiejkolwiek pracy. Aby mieć choć jakiś pokarm, wychudzone konie zabijano. W kwietniu 1932 roku zarżnięto 58 koni. Zostało to ocenione jako zbrodnia przeciwko państwu. Gazeta rejonowa pisała, że wychudzenie koni jest „robotą wroga”. Stajennych karano jak przestępców. Zatem z ludźmi moskiewsko-bolszewicki reżim rozprawiał się za jakiekolwiek naruszenie, bez winy. Oto przykład rozprawy zgodnie z ustawą „o pięciu kłosach”. Dziecko, Marusia Kysylenko z Hordaszówki (rejon talnowski), w 1933 roku na polu wzięła garść kłosów. Za „zbrodnię głodnego dziecka” skazano ojca, Syła, na pięć lat więzienia. Tam mężczyzna przeżył, a żona Kława z pięciorgiem dzieci zmarła na wolności. Serhij Soroka z Talnego wspominał, że kiedy wrócił z uwięzienia z Komsomolska nad Amurem w 1933 roku, to wolność stała się dla niego gorsza od jakiegokolwiek więzienia. Więzień Mauthausen, Fedir Biłenko ze wsi Hordaszówka, pisał, że radziecki głód w 1933 roku był gorszy od faszystowskiego obozu koncentracyjnego — tam dawali jeść choć jakąś lurę. Przykład rodziny Prudiusów jest zarówno tragiczny, jak i nieco mistyczny. „Brygada uderzeniowa” wyczyściła u nich całe zboże. Ojciec Kłym zmarł z głodu. Ósemka dzieci spuchła. Matka Hafija Andrijiwna poszła do rady wiejskiej, żeby dali choć garść tego zboża, które zabrali, aby ratować dzieci. Przewodniczący ją zwymyślał, a ona nazwała tego, kto był na portrecie, i tego, kto siedział za stołem, przestępcami. Kobietę natychmiast aresztowano i skazano na najwyższy wymiar kary. Z dzieci-sierot przeżył tylko najstarszy Jakiw. Chłopak, na desperackie szczęście, dotarł do matki na zesłanie do Kazachstanu i tam oboje przeżyli. Przez całe życie J. Prudius wspominał, że nigdy nie jadł tak smacznie, jak w więzieniu. Od początku 1933 roku wymienione rejony ponownie włączono do obwodu kijowskiego. Jednak uruchomiony mechanizm wielkiego głodu zaczął się w nich kręcić z niszczycielską siłą. W marcu mieszkańcy rejonu babańskiego, w skład którego wchodziły wsie Wysznopil, Lehedzyne,
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
nich braci. U nich za pańskiej Polski nie tylko nie było masowego głodu, ale i „trudności żywnościowych”. Na posiedzeniu biura politycznego kompartii USRR pod przewodnictwem drugiego sekretarza KC Postyszewa rozpatrywano te fakty. Za „bezobrazne fakty ciężkiego położenia” i „niewykonanie decyzji KC” sekretarzowi komitetu obwodowego Czerniawskiemu oraz przewodniczącemu komitetu wykonawczego obwodu Trilisserowi ogłoszono nagany, a „za całkowitą bezczynność” sekretarza komitetu rejonowego partii Metenkę oraz przewodniczącego komitetu wykonawczego rejonu Czuchraja zwolniono z pracy (prot. nr 118, pkt 1 z 19.VI.1933 r.). Jeśli szereg kierowników w tamtych latach i teraz przykrywa głód-ludobójstwo demagogią o „nieurodzaju, trudnościach żywnościowych”, to sekretarz KC KP(b)U Mendel Chatajewicz był szczery w swojej złości: „Między chłopami a naszą władzą toczy się okrutna walka. Ta walka na śmierć. Ten rok stał się sprawdzianem naszej siły i ich uporu. Głód udowodnił im, kto tu jest gospodarzem. Kosztował miliony istnień, ale system kołchozowy będzie istniał zawsze. Wygraliśmy wojnę”. Zatem sekretarz KC kompartii bolszewików Ukrainy jednak przyznał, że głód był wojną przeciwko narodowi ukraińskiemu. Tak oto kompartyjni chatajewicze rozprawiali się z Ukrainą! Dodajmy, że wszyscy wymienieni tu kaci, oprócz trzech najwyższych rangą, sami stali się ofiarami. Władza, zacierając ślady głodu-ludobójstwa jako zbrodni planetarnej, po kilku latach ich represjonowała. Nie ominęło to też komisarza bezpieczeństwa państwowego 1. rangi Wsiewołoda Bałyckiego. Za wykonanie programu Hołodomoru na Ukrainie wybrano go członkiem KC WKP(b), a 27.11.1937 roku w Moskwie rozstrzelano jako „wroga ludu”. Zauważmy, że podczas czterech lat II wojny światowej 1941—1945 zginęło 8 milionów Ukraińców, a w ciągu niespełna dwóch lat uśmiercono głodem ponad 10 milionów. Lecz liczba ta jest niedokładna — liczba ofiar waha się od 7 do 15 milionów osób. Naukowcy twierdzą, że w moskiewskim archiwum CUMGO znajdują się dane o śmierci z głodu w każdym rejonie Ukrainy. Ujawnienie ich oznacza potwierdzenie zbrodni imperialnej polityki Rosji i Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) przeciwko narodowi ukraińskiemu. Przytoczmy dane z okresu apogeum głodu. Włoski konsul Sergio Gradenigo w swoim raporcie z 22 czerwca 1933 roku pisał: „Przedstawiciele rządu mówią, że na Ukrainie z głodu zmarło 9 mln osób. W kręgach uniwersyteckich szerzy się opinia, że „ofiary stanowią 40—50 procent populacji — liczba, którą uważam za najbardziej prawdopodobną (10—15 mln)”. W raporcie z 31 maja 1933 roku konsul Gradenigo dokładnie wskazuje, w jakim celu moskiewsko-bolszewicki reżim zorganizował głód: „Ten głód jest sztuczny i specjalnie stworzony po to, by „nauczyć chłopów rozumu”… Następstwem obecnej klęski na Ukrainie będzie rosyjska kolonizacja tego kraju, która doprowadzi do zmiany także charakteru etnograficznego. W przyszłości i, być może, bardzo bliskiej przyszłości, nikt już nie będzie mówił o Ukrainie czy narodzie ukraińskim, o problemie ukraińskim, bo Ukraina stanie się de facto terytorium z przeważnie rosyjską ludnością… Głód szaleje dalej i niszczy ludzi, i po prostu nie sposób pojąć, jak świat może pozostawać obojętnym na taką klęskę”. Oto taką straszną i niepowetowaną cenę zapłacił naród ukraiński za „socjalistyczny sposób życia” w rosyjskim imperium komunistycznym pod szyldem „Związek Radziecki”. Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki
Maschinelle Übersetzung
Taljanky, zwróciły się do władz państwowych z prośbą o pomoc żywnościową. W odpowiedzi władza bolszewicka zarządziła maksymalne wzmocnienie „partyjnymi, sowieckimi, milicyjnymi pracownikami i pracownikami GPU takich ognisk rozkładu kołchoźników, jak rejon babański” (31.03.1933). Do końca maja w rejonie odnotowano najwyższą śmiertelność — 19064 osoby. Ludowy Komisariat Ochrony Zdrowia informował KC KP(b)U, że w rejonie buckim głoduje 14920 osób, w umańskim — 13204, w talnińskim — 10591. Dane te były niedokładne, ponieważ kiedy sprawdzono rejon talniński, okazało się, że w rzeczywistości głodowało dwa razy więcej — 22600 osób. W sąsiednim rejonie nowoarchangielskim obwodu kirowohradzkiego z głodu wymarły całe wsie. Zasiedlano je ludźmi z terenów nad Zbruczem. W tym celu w Talnem utworzono punkt przesiedleńczy, z którego ludzi wysyłano do wyludnionych wsi i domów. Zbrodnia trwała także w 1937 roku — większość mężczyzn przybyłych z zachodu została represjonowana i zgładzona. Ludzie zaczęli uciekać od śmierci głodowej na rodzinnej ziemi. Zbrodnicza władza komunistyczna zareagowała natychmiast. Na posiedzeniu biura politycznego partii komunistycznej Ukrainy przyjęto uchwałę z podpisami sekretarza KC Mendla Chatajewicza oraz przewodniczącego rady komisarzy ludowych Własa Czubara o zakazie sprzedaży ludziom biletów kolejowych: „Przyjmijcie środki do zaprzestania sprzedaży biletów poza granice Ukrainy chłopom i nieposiadającym zaświadczeń RIK-ów o prawie wyjazdu”. (Prot. nr 110, pkt 10 z 23.01.1933 r.). Dokument partyjny dobijał głodujących. Głód na Winnicczyźnie rozprzestrzenił się z tak przerażającą siłą, że tego horroru przestraszyła się nawet władza bolszewicka w Kijowie. Od 26 kwietnia do 13 czerwca „udzielono w ciągu ostatnich dwóch miesięcy dużej pomocy żywnościowej” — wydzielono 781000 pudów ziarna. Jednakże nie poprawiło to sytuacji. Głodni, opuchnięci ludzie z przygranicznych wsi, zwłaszcza z rejonu sławuckiego, zaczęli masowo przekraczać granicę za rzekę Zbrucz do swoich jednokrwistych. Iwan Czerkanow. Pomnik w formie statuetki z czasów kultury trypolskiej na grobie Pałazji i Paraski Zahrebelnych, uśmierconych głodem w 1933 r., wieś Taljanky rejonu talnińskiego. O autorze. W. Mycyk dane o głodzie w naszym kraju zaczął zapisywać jeszcze w 1972 roku. Jeden z organizatorów ustalania nazwisk osób uśmierconych głodem i sporządzania list w wioskach talnińszczyzny (1988). Uczestnik Międzynarodowego sympozjum „Hołodomor—1933” (1990). Członek grupy inicjatywnej ds. utworzenia Stowarzyszenia badaczy głodu-ludobójstwa i przewodniczący jego rady muzealnej (1991). Organizator wystaw o głodzie na Ukrainie (Talne, muzeum, od 1991 r.), w Muzeum im. Tarasa Szewczenki (Kijów, 1992). Uczestnik ogólnoukraińskich i międzynarodowych konferencji dotyczących problemów sowieckich głodów. Autor licznych publikacji w prasie periodycznej i zbiorach. Autor-opracowujący książkę „Głód na talnińszczyźnie” (Kijów, 2008, 296 stron). Od 1991 roku kieruje rejonowym oddziałem Stowarzyszenia badaczy głodów na Ukrainie. Mykoła TABORYT
Tegoroczne przedsięwzięcia społeczne mają na celu opowiedzenie o tych, którzy w latach strasznego ludobójstwa ratowali rodaków od straszliwej śmierci. Jak świadczą relacje naocznych świadków, uczestników tamtych przerażających lat, mieszkańcy miast, w szczególności komuniści i Żydzi, nie odczuli na sobie ani na swoich bliskich tchnienia zaplanowanej przez Moskwę głodowej śmierci. Nie było głodu także wśród Ukraińców, którzy żyli wtedy za zachodnią granicą (przebiegającą na Horyniu i Słuczy) pod rządami Polski. Na terytorium radzieckiej Ukrainy całe wsie wymierały z głodu, a wszystko to komunistyczna władza tłumaczyła światu nieurodzajem, podczas gdy zaledwie kilka kilometrów od „sowieckiego raju”, na Zachodniej Ukrainie, niczego podobnego nie było. Mieszkańcy zachodu czym mogli pomagali swoim braciom z Polesia, Podola, Słobożanszczyzny, Chersońszczyzny — Ukraińcom z Naddnieprza, którzy ratując się przed głodem, pod groźbą zabicia podczas nielegalnego przekraczania granicy, przedostawali się na „Zachód”. Dzięki nim, a także tysiącom tych w Wielkiej Ukrainie, którzy nie sprzedali duszy komunistycznemu idolowi, uratowano niejedno życie. „Kiedy zabijano głodem, podzielenie się chlebem było wyczynem. Losy tych ludzi przypominają nam, że heroizm jest możliwy zawsze” — zaznaczył znany historyk, członek Komitetu Społecznego Wołodymyr Wiatrowycz. Jego kolega, członek i sekretarz Komitetu Wołodymyr Tyliszczak, obecnie zajmuje się ustalaniem nazwisk takich wybawców. „Niedostatecznie wiemy o odważnych, ludzkich czynach w tamtych latach — opowiedział Wołodymyr Tyliszczak. — W tamtym strasznym czasie głodowego pomoru, kiedy człowiek łamał się fizycznie i psychicznie, kiedy doprowadzano go do ostatecznej granicy istnienia i tracił ludzkie oblicze, pozostawali ci, którzy wytrwali. Pośród chaosu, niekończącej się kolejki śmierci i strachu nadal żyli ludzie, którzy nie przestraszyli się, nie stracili szlachetności i wyciągnęli pomocną dłoń do innych”. Uczestnicy Komitetu Społecznego są przekonani, że bez wiedzy o takich sprawiedliwych — ludziach-dobroczyńcach w czasach Hołodomoru — pamięć narodowa o tej straszliwej zbrodni komunistycznej władzy przeciwko narodowi ukraińskiemu będzie niepełna. W tym roku przy wsparciu Komitetu Społecznego opublikowano dwie nowe publikacje. Pierwszy na Ukrainie podręcznik do historii ludobójstw XX wieku autorstwa docenta Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Franki Andrija Kozyckiego ukazał się we wrześniu (wydawnictwo „Litopys”). Za kilka dni ujrzy światło dzienne książka-badanie Dmytra Hojczenki „Czerwona apokalipsa: rozkułaczanie i Hołodomor” (wydawnictwo „A-BA-BA-HA-LA-MA-HA”). Pomimo ostrej cenzury podręczników do historii przez ministerstwo edukacji, nauki, młodzieży i sportu pod rządami Tabacznyka, autorytatywni ukraińscy naukowcy, członkowie Komitetu Społecznego, przeprowadzą szereg Lekcji pamięci dla uczniów i studentów, poświęconych wydarzeniom lat 1932—1933. W apelu do pracowników oświaty zaznaczono między innymi, że „Hołodomor lat 1932—1933 jest jedną z najokrutniejszych zbrodni XX wieku i pozostaje niezagojoną raną w historii Ukrainy. Organizując ludobójcze wyniszczenie głodem rdzennej części narodu ukraińskiego, reżim komunistyczny dążył do podważenia jego wolnościowego ducha, zdolności do oporu, zniszczenia wielowiekowej tradycji kulturowej, pozbawienia tożsamości i skazania na niewolniczą egzystencję w czerwonym totalitarnym imperium. Jednak naród ukraiński wytrwał. Reżim nie zdołał zatrzeć pamięci genetycznej narodu, wykorzenić myśli o wolności i własnym państwie. Pamięć o tragedii Hołodomoru jest ważnym czynnikiem jedności ukraińskiego społeczeństwa. Naszym wspólnym obowiązkiem jest zachowanie tej pamięci i przekazanie jej następnym pokoleniom. I dzisiaj właśnie od Państwa, szanowni nauczyciele, kierownicy placówek oświatowych, w znacznej mierze zależy, czy następne pokolenia Ukraińców zachowają pamięć o zabitych głodem w 1933 roku”. Uczestnicy posiedzenia wezwali pracowników oświaty, aby wraz z uczniami i studentami wzięli udział w społecznych uroczystościach żałobnych i zapalili świecę pamięci w dniu żałoby narodowej. W planie uczczenia pamięci ofiar Hołodomoru-ludobójstwa lat 1932—1933 przewiduje się szereg działań (w tym panichidy) na 24 listopada nie tylko we wszystkich centrach obwodowych i rejonowych Ukrainy, ale przede wszystkim w stolicy — Kijowie. Tego dnia o godzinie 15:00 ma rozpocząć się żałobny pochód społeczeństwa, przedstawicieli organizacji młodzieżowych, opozycyjnych partii politycznych od stacji metra „Arsenałna” do Memoriału pamięci ofiar Hołodomoru 1932—1933 lat. Ze słowem do uczestników akcji zwróci się Jewhen Swerstiuk. Na posiedzeniu Komitetu Społecznego po raz kolejny podkreślono, że społeczeństwo zorganizowało się w celu inicjowania działań upamiętniających, ponieważ jest przekonane: ostateczne i nieodwołalne potępienie zbrodni totalitarnego reżimu na Ukrainie, a największej z nich — ludobójstwa lat 1932—1933 — jest gwarancją naszej niepodległej, demokratycznej przyszłości. Informacja. Komitet Społeczny utworzono w 2010 r. Weszło do niego 37 znanych i szanowanych postaci życia naukowego, kulturalno-artystycznego i społecznego kraju: Olha Bohomołeć, Wiaczesław Briuchowecki, Wołodymyr Wiatrowycz, Wołodymyr Wasylenko, Iwan Wasiunyk (współprzewodniczący), Wasyl Wowkun, Anatolij Hajdamaka, Dmytro Hnatiuk, Petro Honczar, Iwan Dziuba, biskup Jewstratij (Zoria), Andrij Żoldak, Mykoła Żułynski, Jewhen Zacharow, Ołeksandr Iwankiw, Hennadij Iwanuszczenko, Serhij Kwit, Andrij Kohut, Roman Krucyk, Nila Kriukowa, Stanisław Kulczycki, Nela Ławrynenko, Ołeksandr Maksymczuk, Wasyl Maroczko, Nina Matwijenko, Marija Matios, Ołeksij Petriw, Myrosław Popowycz, Ołeh Rybaczuk, Stefan Romaniw (współprzewodniczący), Jewhen Swerstiuk, Mychajło Swystowycz, Wołodymyr Serhijczuk, Jewhen Stankowycz, Łeś Taniuk, Wołodymyr Tyliszczak (sekretarz), Ihor Juchnowski (współprzewodniczący). W Akademii Kijowsko-Mohylańskiej odbyło się posiedzenie Komitetu Społecznego ds. uczczenia pamięci ofiar Hołodomoru lat 1932—1933. Głównym punktem porządku obrad zebrania było dopracowanie i przyjęcie planu działań na listopad-grudzień br., w szczególności w Dniu pamięci ofiar Hołodomoru-ludobójstwa 24 listopada. Oprócz tego uczestnicy zebrania przyjęli Apel do pracowników oświaty.
Maschinelle Übersetzung
Ukraińcy już dawno powinni przestać spierać się z potomkami czekistów, etatowych komsomolców i komunistów o to, czy Hołodomor z 1933 roku był ludobójstwem, czy nie. Jeśli nie chcemy stracić własnej państwowości, musimy walczyć ze skutkami naszej narodowej tragedii, bez przezwyciężenia których Ukraina nadal będzie pozostawać pod względem wszystkich wskaźników społeczno-ekonomicznych w tyle za krajami Ameryki Środkowej czy równikowej Afryki i pośmiewiskiem dla całej Europy, włącznie nawet z eurazjatycką Rosją. Iryna MAHRYCKA, Ługańsk
Kremlowscy kaci w 1933 roku osiągnęli swój cel. To dzisiaj Ukraińcy mają wielkie problemy z europejską mentalnością i tożsamością. A przed Hołodomorem ukraińscy chłopi pod względem swojego światopoglądu praktycznie nie różnili się od ówczesnych polskich chłopów czy francuskich farmerów. Z takimi cechami nigdy nie staliby się wzorowymi kołchoźnikami, bez czego ostateczne zwycięstwo socjalizmu w ZSRR byłoby niemożliwe. Dla potwierdzenia tej myśli zmuszona jestem już po raz kolejny (!) przytoczyć cytat szistdziesiatnyka Wasyla Owsijenki: „Ukraińcy jako etnos z ich głęboką religijnością, indywidualizmem, prywatną własnością, przywiązaniem do swojej ziemi nie nadawali się do budowy komunizmu — i na to wskazywali radzieccy wysokiej rangi urzędnicy. Ukraina powinna zostać starta z powierzchni ziemi, a resztki narodu ukraińskiego powinny stać się materiałem dla „nowej historycznej wspólnoty” — narodu radzieckiego, którego podstawą byłaby rosyjska ludność, język, kultura. Wejście do komunizmu jako Ukrainiec jako taki było niemożliwe w zasadzie”. Oto jeszcze myśl w tej sprawie ostatniego rosyjskiego inteligenta Andrieja Sacharowa: „Wielki kraj znajdował się pod komunistyczną kontrolą. Większość jego ludności wrogo odnosiła się do systemu. Przedstawiciele kultury narodowej, a nawet znaczna część komunistów przyjęli moskiewskie panowanie tylko warunkowo. Z punktu widzenia partii było to złe nie tylko samo w sobie, ale i kryło wielkie niebezpieczeństwo dla reżimu w przyszłości”. Czyli można twierdzić, że Ukraina, którą okupowała bolszewicka Rosja terytorialnie i administracyjnie, pozostawała niepokonana duchowo i mentalnie. Dlaczego komunistyczny reżim wybrał właśnie sztuczny głód — również jest zrozumiałe. Ponieważ ta zbrodnicza egzekucja nie tylko niszczyła osobowość głodujących, pozwalała ona zmienić ich znienawidzoną przez bolszewicki Kreml europejską mentalność na taką drogą mu euroazjatycko-radziecką. Destrukcja osobowości ukraińskiego chłopa w 1933 roku często dochodziła do kanibalizmu, który nie pozostawia w człowieku nic ludzkiego w ogóle, oprócz zwierzęcego instynktu przetrwania. O narodowej samoświadomości, miłości do swojego skrawka ziemi nie ma już mowy, bo znikają one u absolutnie głodnego człowieka, według wspomnień Hryhorija Bewza (który przeżył Hołodomór), na kilka dni przed tym, gdy ten człowiek po raz pierwszy spojrzy na swoje lub sąsiedzkie dziecko wzrokiem drapieżnego zwierzęcia. A jeśli dodać do tego, że stalinowski reżim w czerwcu 1933 roku zaczął po trochu podkarmiać ukraińskich chłopów chlebem z tego samego zboża, które ten reżim zabrał im co do ostatniego ziarnka zimą 1932—1933 roku, to staje się zrozumiałe, że komuniści sztucznym głodem chcieli nie wyniszczyć ukraińską wieś fizycznie, oni pragnęli wyniszczyć ją duchowo i mentalnie. Z tego można wyciągnąć wniosek, że te kilka milionów zamorzonych głodem Ukraińców było dla czerwonego Kremla jedynie drzazgami, a wyciętym lasem dla niego byli ci, którzy przeżyli Hołodomór i których świadomość doznała tak pożądanych dla ich katów transformacji. Jak zauważył profesor Harvardu, Ukrainiec Hryhorij Hrabowycz, „główne zadanie polityki etnocydobójstwa — zniszczenie głównych cech etnosu (terytorium etnicznego, języka, kultury, pamięci historycznej) i wreszcie samoświadomości”. Jeśli dodać do tego, że polityka komunistycznego etnocydobójstwa w 1933 roku została zastosowana wobec wszystkich ukraińskich chłopów i kozaków ZSRR, to i skutki dla naszego narodu były katastrofalne. Właśnie po komunistycznym etnocydobójstwie prawie cała Południowo-Wschodnia Ukraina (gdzie Hołodomór, według Wadyma Skuratiwskiego, był szczególnie okrutny) stała się rosyjskojęzyczna. I z pamięcią historyczną jest tu całkiem kiepsko, bo świec żałobnych w Dniu Pamięci pod koniec listopada w Odessie, Charkowie, Doniecku, Zaporożu, Chersoniu, Ługańsku, Mikołajowie i Dniepropietrowsku trudno dopatrzyć się w oknach. Jeszcze straszniejsze są skutki etnocydobójstwa na Kubaniu, gdzie język ukraiński zakazano stalinowskim dekretem w grudniu 1932 roku. Jeśli przed Hołodomorem było tam 75% Ukraińców, to według ostatniego rosyjskiego spisu pozostało ich na Kubaniu tylko 6% (względny spadek 12,5-krotny!). Gdzież oni się podziali, jeśli komuniści wysłali na Syberię tylko dwie kubańskie stanice (Połtawską i Umańską), które powstały przeciwko przymusowej rusyfikacji? Wszystko bardzo proste — tamtejsi Ukraińcy zapisali się jako Rosjanie, przerabiając przy tym swoje starodawne kozackie nazwiska na brzmiące podobnie rosyjskie. Niedawno przyszło mi porozmawiać z jednym takim renegatem w wieku około 70 lat, z którego można malować portret siczy-zaporoskiej. Tak więc, ten jeszcze krzepki, barczysty mężczyzna zapewnił mnie, że w ich stanicy Czerwonoartielskiej (dawnej Kijowskiej) „chachłów nigdy nie było”. Jak widzimy, na Kubaniu obecne są wszystkie skutki etnocydobójstwa, według Hrabowycza. Dlatego można tylko pozazdrościć przenikliwości włoskiego konsula w Charkowie Sergio Gradenigo, który przewidział skutki komunistycznego etnocydobójstwa jeszcze w tym samym 1933 roku: „Obecne nieszczęście doprowadzi do kolonizacji Ukrainy, przeważnie rosyjskiej. Zmieni ono jej etniczny charakter i być może w bardzo bliskiej przyszłości nie będzie można mówić o Ukrainie, o problemie ukraińskim, ponieważ Ukraina naprawdę stanie się rosyjskim krajem”. Prawosławna Cerkiew Patriarchatu Moskiewskiego na Ukrainie, jak przystało na departament ministerstwa spraw zagranicznych Rosji, pozostaje z boku upamiętnienia ofiar Hołodomoru. Księży tej cerkwi na rocznicach tej tragedii w Ługańsku widziałam tylko w 2008 roku. Ale są i wśród nich porządni ludzie, dla których prawda jest wyższa niż wytyczne z Moskwy. Oto co, na przykład, napisał o etnocydobójstwie Ukraińców protojerej Mykoła Zabuga: „Jakkolwiek gorzka jest prawda, trzeba przyznać, że w okresie 1932—1933 lat podjęto próbę zniszczenia nie po prostu poszczególnych niepokornych, ale próbę starcia z powierzchni ziemi całej kultury, mentalności, szczególnego stylu życia narodu, który w żaden sposób nie zgadzał się rozstawać ze swoimi religijnymi i prywatnowłasnościowymi „przesądami””. Czas, który upłynął od tamtych odległych lat naszej narodowej Golgoty, niestety, nie przywrócił Ukraińcom ich europejskiej mentalności. I to konstatował światowej sławy badacz Hołodomoru James Mace: „Właśnie dlatego badanie politycznych przyczyn Hołodomoru może i powinno odgrywać ważną rolę w uświadamianiu historykom, politykom, mężom stanu Zachodu nie tylko przeszłości Ukrainy, ale i tego, co dzieje się tutaj dzisiaj i co może zdarzyć się jutro”. Tak szczerze o skutkach tego etnocydobójstwa na Ukrainie wypowiedziało się tylko dwoje krajowych intelektualistów. Iwan Dziuba zauważył, że po 1933 roku historia Ukrainy poszła w dół. A Wadym Skuratiwski był jeszcze bardziej szczery: „Świadomie skierowany i bezbłędnie wykonany przez kremlowskich satanistów Hołodomór 1932—1933 lat uniemożliwił Ukrainie umocnienie się jako silne i potężne państwo na kontynencie europejskim. Właściwie na to właśnie była obliczona przez innoetnicznych ukrainofobów podstępna akcja”.
Aby je wykryć, trzeba uważniej przyjrzeć się tym mentalnym pęknięciom, które nastąpiły w rezultacie etnocydy narodu ukraińskiego w 1933 roku. Tak, ruina systemowych więzi wewnątrz ukraińskiego etnosu oznacza utratę przez nasz naród „poczucia jednej rodziny”, bez którego niemożliwe jest wyobrażenie sobie zdrowego, pełnowartościowego narodu europejskiego. W ten sposób Ukraińcy w wyniku Hołodomoru utracili świadomość narodową i samoidentyfikację. A bez tego żadne zagraniczne granty nie pomogą nam zbudować społeczeństwa obywatelskiego, niezależnie od tego, ile by ich było i jak długo prywatne oraz państwowe struktury krajów Zachodu miałyby je Ukrainie przyznawać. Wszystkim im przypomnę mądrą myśl jednego z ojców francuskiego nacjonalizmu Charlesa Maurrasa: „Naród — największe z istniejących zrzeszenie obywatelskie, potężne i samowystarczalne. Rozbijcie je — a obnażycie jednostkę. Utraci ona wszystko — ochronę, wsparcie, pomoc”. Właśnie tak, sam na sam ze swoimi problemami, wegetuje dziś absolutna większość Ukraińców w naszym kraju, ciesząc się z niepowodzeń swoich sąsiadów i współpracowników. Właśnie dlatego tak łatwo i swobodnie zbudowano w ciągu kilku lat społeczeństwa obywatelskie Polski, Czech i krajów bałtyckich, że z narodami tytularnymi było tam wszystko w porządku. Przekształciwszy się w wyniku etnocydy z wolnych gospodarzy w kołchozowych niewolników, Ukraińcy nabyli wszystkie odrażające mentalne cechy tych ostatnich, które przybliżają człowieka do zwierzęcia. Niewolnik, tak jak pies, tym bardziej słucha swojego pana, im surowiej ten pan go traktuje. Właśnie dlatego w postgenocydowej Ukrainie tak szybko spadł polityczny ranking Juszczenki i „Naszej Ukrainy”, a tak powoli obniża się on u Janukowycza i Partii Regionów. Zwłaszcza w tych regionach, gdzie ci ostatni mają swoją władzę przedstawicielską, która pozwala im stosować w każdych wyborach zasoby administracyjne w nieograniczonej skali, co wywołuje u mentalnych niewolników nie opór, a jedynie posłuszeństwo i szacunek do tych panów życia. Najwyższy czas przypomnieć przy tej okazji myśl klasyka światowej politologii Machiavellego: „Człowiek, który marzy tylko o kawałku chleba (w dosłownym tego słowa znaczeniu), nie może być pełnowartościowym obywatelem i adekwatnie reagować na to, co dzieje się w państwie”. A jak nasze społeczeństwo zareagowało na uwięzienie Julii Tymoszenko, zawarcie porozumień charkowskich i ustawę o językach Kiwałowa-Kołesniczenki? Czy możliwa byłaby taka reakcja na coś podobnego w Polsce czy na Litwie, z którymi przez kilka stuleci przebywaliśmy w jednym państwie i mentalnością od Litwinów i Polaków niczym się nie różniliśmy. Z nimi rozdzielił nas po różnych stronach duchowej granicy między Europą a Eurazją właśnie Hołodomor. Nieprzypadkowo nikt i nic nie może pokonać także totalnej korupcji na Ukrainie. I płonne są tu nadzieje na to, że jak tylko pojawi się u nas swój Saakaszwili, to korupcja zostanie pokonana. Nie zostanie, bo korupcja w Gruzji i na Ukrainie ma inną naturę. Jeśli dawna kurortowo-mandarynkowa republika była po prostu nieco rozpieszczona władzą radziecką, począwszy od czasów stalinowskich, to z Ukrainą wszystko jest o wiele bardziej skomplikowane. Hołodomor-etnocyd roztrzaskał mentalnie naród ukraiński na oddzielne rodziny. W rezultacie brakuje nam poczucia solidarności narodowej. Właśnie dlatego Ukraińcy z łatwością dawali, dają i będą dawać łapówki za swoje nielegalne przywileje, stanowiska, miejsca i korzyści, w ogóle nie zastanawiając się nad tym, ilu ich współobywateli w wyniku tego nie otrzyma ich legalnie. Wcale nieprzypadkowy i nieodparty jest pociąg Ukraińców do jakichkolwiek stanowisk władzy. Jest on wywołany intuicyjną postgenocydową potrzebą zagwarantowania swojej obecności podczas następnej państwowej egzekucji po stronie jej wykonawców, a nie ofiar, jak w 1933 roku. Tak, stanowiąc zaledwie 20% ludności byłego ZSRR, Ukraińcy w czasie jego rozpadu stanowili 66% chorążych, kadry podoficerskiej i szeregowej Armii Radzieckiej oraz 31% milicji związkowej. Ta sama reforma rolna utknęła na Ukrainie w martwym punkcie nie tylko w wyniku nieudolnego ustawodawstwa i intryg władzy. Dziś nasi rolnicy mają możliwość pracować na swoich działkach rolnych i żyć z tego. To nie dzieje się wcale nie dlatego, że na ukraińskiej wsi przeważają ludzie starsi, choćby dlatego, że prawie wszyscy oni mają zdolne do pracy dzieci w naszych miastach. Bardziej prawdopodobna jest wersja badaczki Hołodomoru Hanny Horyń: „Okrutnie i na zawsze została przerwana ciągłość pokoleniowego doświadczenia. Utraciły się dawne gospodarcze orientacje kulturowe, co doprowadziło także do utraty dziedzictwa kulturowego. System sowiecki, zabijając w ukraińskim rolniku świadomego, pełnego woli gospodarza swojej ziemi, planowo wychował pokolenie ludzi bez inicjatywy, bezmyślnych, których zadowala niewolnicza wegetacja. Kryzys i terror wobec rolnika zrodziły kryzys człowieka, właściciela, gospodarza”. Oto czym postgenocydowy ukraiński rolnik zasadniczo różni się nie tylko od rolnika polskiego, ale i od tradycyjnie ukraińskiego. Zatem z postgenocydowego bagna Ukrainę raczej nie będą w stanie wyciągnąć recepty polskich reform czy tradycyjne zagraniczne granty. Zbyt już mamy ekskluzywną historię, w odróżnieniu od krajów Europy Środkowej czy Bałtyku. Dlatego i nasza droga w prawną, demokratyczną przyszłość musi być inna. Ale to już temat osobnej rozmowy.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
nim jako kułak w 1930 roku do Archangielska, po dwóch miesiącach uciekł z miejsca zesłania. Co zaś tyczy się kontrrewolucyjnej agitacji, w kwestii podważania takich działań, jak dostawy zboża w 1936 roku, wyrażania braku zaufania do wodza partii towarzysza Stalina i jego współpracowników, przejawów nastrojów antymechanizatorskich, dyskredytacji pracy kombajnu, wzięcia w obronę kułaka Szadury, winnym się nie uznaję i rozmów dotyczących wspomnianych wyżej faktów nigdy nie prowadziłem. Są one zmyślone, przy czym nie przeze mnie, a przez pracowników NKWD. Fabrykacja Wostriakowa. Więcej dodać nie mam nic”. Chociaż Makar Ołeksandrowycz swojej winy nie uznał, enkawudziści sprawę przeciwko niemu wysłali do organów sądowych. Sprawę z oskarżenia M. O. Wołoszyna o działalność kontrrewolucyjną 11 września 1937 roku rozpatrzono na posiedzeniu „trójki” przy Kijowskim Obwodowym Zarządzie NKWD USRR. „Trójka” wydała krótki, ale okrutny wyrok: „Wołoszyna Makara Ołeksandrowycza — rozstrzelać!”. Sekretarz „trójki” Almziper na dole złożył podpis — „wierno”. Rozstrzelaniem uczciwego i pracowitego rolnika („zjadliwego antysowieciarza”) Makara Wołoszyna bolszewiccy kaci nie zaspokoili swojej żądzy zemsty na niepokornych chłopach. Na stole u naczelnika rejonowego oddziału NKWD leżała cała sterta założonych spraw karnych, które czekały na śledztwo i nowe ofiary. W dokumentach spraw NKWD figurowała już wymyślona przez enkawudzistów kontrrewolucyjna nacjonalistyczna wojskowo-powstańcza organizacja, która działała w Hrebinkach i rejonie. Organizacja ta miała za cel wyjście Ukrainy ze składu Związku Radzieckiego oraz odnowienie Ukraińskiej Republiki Burżuazyjnej. Represyjny topór zawisł nad każdą chatą. Postanowieniem posiedzenia „trójki” skazanymi na rozstrzelanie w 1937 roku stali się dziesiątki mieszkańców Hrebinek. Wszyscy skazani nawet nie zostali zapoznani z protokołem śledztwa, pod torturami podpisali oskarżenia i uznali się za winnych zbrodni przeciwko władzy radzieckiej. Tortury, moralne i fizyczne upokorzenie doprowadzały oskarżonych do takiego stanu, że zmuszeni byli podpisać wszystko, czego żądał śledczy. O tym, jak śledczy enkawudziści na przesłuchaniach wybijali zeznania oskarżonych, napisali w swoich listach do KC WKP(b) oraz wodzów partii komunistycznej J. Stalina i M. Kalinina mieszkańcy Hrebinek P. W. Szadura, Z. W. Usenko, K. F. Laszok. Aresztowano ich w lutym 1938 roku i występowali oni w jednej sprawie. „O co konkretnie byłem oskarżony, ja sam nie wiem, — opowiadał
Maschinelle Übersetzung
W dawnych kronikach ruskich obok rzeki Roś wspomniany jest również jej dopływ — rzeka Protoka. Niegdyś nazywano ją Wielkim Rutem. Na jego brzegach rozłożyły się wsie Marianówka, Ksawerówka, Pinczuki, Hrebinky, Salywynky, Łosiatyn, Sokoliwka, Hłuszky, Chrapaczi, Piszczana, a w Białej Cerkwi łączy się on z pięknością Rosią. Przez tysiąclecia rzeka ta była świadkiem wielu wydarzeń historycznych, które rozgrywały się na jej brzegach. Wielkiemu Rutowi pisane było stać się także świadkiem najbardziej tragicznego okresu swojej historii — okresu mroku i szatańskiego piekła, kiedy nadeszła władza moskiewsko-bolszewicka, która wyniszczyła głodem, więzieniami i obozami koncentracyjnymi dziesiątki tysięcy pracujących ludzi, żyjących na jego brzegach. Mykoła TARAN, krajoznawca, osiedle typu miejskiego Hrebinky. Przed wojną osiedle Hrebinky było centrum rejonowym, dlatego zanim zaczęto wyszukiwać i niszczyć „wrogów ludu” we wsiach rejonu, NKWD rozpoczęło aresztowania właśnie tutaj. Z góry „ustalono” osoby przywódców podziemnej organizacji powstańczej — pinczukowców O. M. Sołncewa oraz W. K. Łynnyka. Zdaniem bolszewików istniały ku temu niezaprzeczalne powody, gdyż właśnie ci mężczyźni byli jednymi z przywódców zbrojnego oporu wobec Armii Czerwonej we wsi Pinczuki. W Hrebinkach jednym z pierwszych „wrogów ludu” aresztowano M. O. Wołoszyna. W 1937 roku zabrano go prosto z pola, gdzie wraz z synem kosił siano. Znaleziono też „poważny” powód aresztowania — kułak. Na długo przed tym, w 1930 roku, wysłano go wraz z rodziną do obwodu archangielskiego, a on stamtąd uciekł i powrócił w rodzinne strony. Makar Ołeksandrowycz pracował potem w kołchozie im. Szewczenki. Zarzucono mu kontrrewolucyjną agitację wśród kołchoźników. „Dowody” zostały szybko przygotowane: przewodniczący kołchozu imienia Szewczenki I. H. Sikora, przewodniczący rady wiejskiej D. M. Rozenberg oraz inni „świadkowie”, zaćmieni strachem, potwierdzili z góry sfabrykowane zeznania. Tak na przykład jeden z tych aktywistów pisał: „1. W 1934 roku, pracując w brygadzie polowej, w mojej obecności wśród kołchoźników wypowiadał się: „Władza radziecka sztucznie wywołała głód na Ukrainie, zabrała całe zboże, do ostatniego ziarnka — żeby wybić Ukraińców”. 2. W 1936 roku, pracując przy układaniu siana w stogi, tak ułożył siano, że przemokło i przepadło. W tym roku zrobił tak samo. 3. Na początku lipca tego roku, kiedy do kołchozu przysłano kombajn, Makar Wołoszyn wśród kołchoźników na podwórzu kołchozu prowadził agitację przeciwko kombajnowi. Oświadczył: „To już przyszła zguba na zboże, w 1933 roku nas nie wybili, to chcą wybić teraz”. 4. W maju, kiedy zwolniłem się z MTS i zacząłem pracować w kołchozie, Wołoszyn przy spotkaniu ze mną oświadczył: „No co, pomogło ci to, że mnie rozkułaczałeś, wszystko jedno, wróciłem z zesłania i nikt mi nic nie zrobił”… Podobne zeznania przeciwko Makarowi Ołeksandrowyczowi złożyli jeszcze dwaj mieszkańcy Hrebinek: D. N. Burianenko oraz S. A. Hrycaj. Nieprawdziwe zeznania Makar Wołoszyn sprostował na przesłuchaniu u naczelnika rejonowego oddziału milicji, porucznika milicji Kyczaja. Wtedy powiedział: „Przyznaję się do winy w tym, że będąc wysłanym później Kyryło Laszok, — Po aresztowaniu przez pięć miesięcy w ogóle mnie nie przesłuchiwano. Potem naczelnik Hrebinkowskiego Rejonowego Oddziału NKWD Wostriakow przywiózł wcześniej przygotowane oskarżenie, ale dowodów nikt mi nie przedstawił. Wymuszano ode mnie podpisanie już napisanego aktu na pięciu arkuszach o tym, że przyznaję się do winy. Przez jakieś pięć nocy z rzędu nie dawano mi spać — przesłuchiwano, grożono bronią. Nie miałem już sił dłużej cierpieć, więc podpisywałem wszystko, co dawali. Konfrontacji ze świadkami czy oskarżonymi enkawudziści nie przeprowadzali. Ledwo podpisałem papiery, śledztwo zostało zakończone, a mnie nawet nie zapoznano ze sprawą, tylko od razu wysłano do obozów, gdzie ogłoszono decyzję „trójki”. Tak dowiedziałem się, że skazano mnie z artykułu 54-10 na osiem lat więzienia. Pod decyzją „trójki” nie podpisywałem się”. Spraw karnych na mieszkańców Hrebinek założono tyle, że pracownicy rejonowego oddziału milicji nie nadążali ich badać i wtedy z pomocą przysyłano im śledczych z sąsiednich rejonów. W sprawach karnych założonych na mieszkańców Hrebinek kontrrewolucjonistami obok Ukraińców byli także Rosjanie, Polacy, Białorusini. Wszyscy bezpartyjni. Nie było tylko Żydów i komunistów. I tutaj naczelnik hrebinkowskiej milicji, jako zawodowy kombinator, postanowił „naprawić sytuację”. Pewnego razu w 1938 roku Wostriakow odebrał legitymację partyjną przewodniczącemu rady wiejskiej D. M. Rozenbergowi i żądał, aby ten potwierdził, że sekretarz rejonowego komitetu KP(b)U T. A. Uśkowa prowadzi antyradziecką propagandę w kołchozach rejonu. Lecz tym razem wątpliwa intryga Wostriakowa spaliła na panewce. Żyd Rozenberg od razu, bez zwłoki, ostrzegł naczelnika milicji, że będzie składał zeznania przeciwko komunistce Uśkowej i przeciwko naczelnikowi milicji Wostriakowowi jednocześnie, ale nie jemu, lecz władzom obwodowym, przeważnie narodowości żydowskiej. Wostriakow zwrócił właścicielowi legitymację partyjną. Władza bolszewicka na wszystkich szczeblach wiedziała o stosunku ludności do niej. Chłopi, którzy przeżyli sztuczny głód, nie wierzyli propagandzie bolszewików w jakieś iluzoryczne szczęście w przyszłości. Represje stosowano we wszystkich wsiach rejonu hrebinkowskiego. Szczególnie odczuli je mieszkańcy starodawnej wsi Pinczuki. „Petlurowska wieś” Pinczuki miała wielką winę wobec władzy radzieckiej. Przecież to właśnie pinczukowcy powstali przeciwko bolszewikom i wraz z podejściem Armii Czerwonej do wsi zorganizowali zbrojną obronę wsi. Właśnie ta nierówna walka chłopów przeciwko czerwonemu pułkownikowi Murawjowowi stała się przyczyną wielu nieszczęść wsi. W złym czasie w Pinczukach bolszewicy winnymi głodomoru uczynili kułaków, nazywając ich wrogami ludu. Mieszkaniec Pinczuków L. S. Dziubenko, brygadzista kołchozowy, w przeszłości kułak według definicji rady wiejskiej, był także wśród winnych głodu, za co w 1933 roku został skazany na pięć lat pozbawienia wolności. Taką karę otrzymali też jego współmieszkańcy: kołchoźnicy J. Z. Jemeć, I. P. Mytnyk, indywidualny rolnik S. A. Maszczenko i inni. „Najurodzajniejszym” dla Pinczuków stał się represyjny 1937 rok. Jednymi z pierwszych najbardziej zaciekłych „wrogów ludu” aresztowano W. K. Łynnyka, O. M. Sołncewa oraz I. K. Łopuszenkę. Właśnie oni byli… Mykoła PETRENKO
Przyszli kiedyś do nas aktywiści — wyczyścili spichlerze. Zabrali stodołę, inwentarz, konie, narzędzia. Ojca aresztowali i wywieźli do obwodu archangielskiego. A my, nadzy, bosi, głodni — zostaliśmy z matką. Tak byśmy wszyscy co do jednego wymarli, gdyby nie nasz dziadek ze wsi Saliwinky. Stary był, zniedołężniały, a mimo to od czasu do czasu ukradkiem przynosił nam trochę wytłoków, a to i otrąb. Matka piekła z nich placki i dzieliła na dwie części, żeby starczyło i na śniadanie, i na kolację. Tak dociągnęliśmy do 1933 roku, przetrwaliśmy zimę, a na wiosnę odżyliśmy — zaczęły rosnąć chwasty… Pewnego wiosennego dnia wrócił z wygnania nasz ojciec. Przyjęli go wtedy do kołchozu. Został listonoszem. Roznosił pocztę z Hrebinek i po całej wsi. Tak żyliśmy do jesieni 1937 roku. Aż tu nieszczęście, straszniejsze od dżumy — zaczęli ludzie nie wiadomo dokąd znikać. Pierwszy poznał gorzki los świniarz Fedot Makarowycz Zdorenko. Przyszli do jego obejścia milicjanci, skrępowali, związali prosto w pracy i wywieźli nie wiadomo dokąd, jako „wroga ludu”. Zarząd kołchozu nakazał naszemu ojcu iść pracować na chlewnię. Harował od świtu do nocy. Lecz nie ominęła bieda i naszego domu. Pewnej późnej nocy wrócił ojciec do domu, zjadł kolację i położył się odpocząć. Aż tuż przed świtem ktoś załomotał w okno. Matka otworzyła drzwi — na progu stał milicjant. Odepchnął ją do izby. „No, wroga duszo, nie uciekniesz!” — przystawił nagana do głowy ojca. Ten powoli wstał, ubrał się. A my tak się przestraszyliśmy, że zawinęliśmy się w kołdrę i przycichliśmy jak myszy. Dobrze pamiętam ostatnie słowa ojca: „No cóż, matko, wykształć Mykołę…”. Jeszcze nie świtało, gdy pobiegłam do szkoły, a tam lament. Rozpaczały, płakały za swoimi ojcami dzieci. Dowiedziałam się, że tej przeklętej nocy zabrali też naszych sąsiadów: Marka Kożenę i Łewka Maksymenka. Wszystkich aresztowanych wysłali do Białej Cerkwi. Po cichu, żeby nikt, broń Boże, nie widział, rano zebrały się u nas sąsiadki. Nie długo się naradzały — wyprawiły matkę do Białej Cerkwi. Zebrała w tobołek trochę jedzenia i odzieży dla aresztantów. Do domu wróciła późną nocą, sczerniała, zrozpaczona, postarzała się. Przywiozła zakrwawioną, podartą koszulę ojca. Już po wojnie otrzymaliśmy oficjalny „papier” — naszego ojca zrehabilitowano. A co nam z tego? Lepiej by napisali, gdzie jest jego mogiła… Ludzie, bądźcie czujni, nie dopuszczajcie katów do władzy!”. Te słowa Hałyna Petriwna wypowiedziała, kiedy Ukraina wywalczyła swoją niepodległość. Ale u władzy wciąż pozostają ci, którzy do dziś popełniają zbrodnie przeciwko własnemu narodowi.
Maschinelle Übersetzung
Poświęcone Wołodymyrowi Maniakowi Gdzie wy teraz — w głodnym stuleciu, W którym ja tylko cudem nie umarłem? Teraz wnuki zapaliły świece W każdym okienku — teraz! I w tym ogniu spala się nędza przeklęta I podstępy, i obrazy chimer. Teraz wnuki przeklinają kata, Który wielkość ojca rodzimego zagarnął. I ta łza — to pośmiertna opłata Wszystkim głodnym na wspólny grób, Gdzie pisanka niebiańsko-urodzajna, I kieliszek z nalewką, i chleb, Gdzie modli się dusza moja głodna, Szukając do prawdy kluczy: Ona i do dziś pojąć nie jest zdolna, Że tylko nieśmiertelne błyski świecy, Milionów świec — to wiara ogólnonarodowa, Że zapłonie słońce w nocy, — Niby nasz los wielkanocny! byli organizatorami i kierownikami zbrojnego oporu mieszkańców Pinczuków przeciwko Armii Czerwonej. O tamtych strasznych latach, kiedy bolszewicka władza zamieniła życie mieszkańców Pinczuków w istne piekło, opowiedziała córka “wroga ludu” Hałyna Petriwna Czumak, urodzona w 1921 roku. “Mojego ojca Petra Mytrofanowycza Czumaka — wspominała Hałyna Petriwna — we wsi szanowano. Był bardzo pracowity i piśmienny: umiał czytać i pisać. Ukończył dwie klasy szkoły parafialnej. Urodził się w wielodzietnej rodzinie, oprócz niego było jeszcze trzech braci i siostra. Ledwo się ożenił, od razu zbudował chatę, szopę, dorobił się gospodarstwa. Nasza rodzina zaczęła wychodzić z nędzy, stawać na nogi (było nas już czworo u rodziców), gdy nadszedł 1929 rok. Zaczęli tworzyć kołchozy. Naszego ojca do kołchozu nie zapisali, bo uważano go za średniaka. Tak od razu stał się “wrogim elementem”, jak wtedy mówiono.
Maschinelle Übersetzung
Iwan ZACHARCZENKO, członek NSPU. Takim niezapomnianym mężem stanu okazał się dla mnie pisarz Mychajło Iwanczenko, autor książki „Surma i miecz”, która ujrzała światło dzienne w tym roku w wydawnictwie „Widrodżennia”. Faktura książki to historyczno-literackie i kulturologiczne eseje oraz artykuły, napisane z talentem, na wysokim poziomie naukowo-badawczym. Nie jest to krok w stronę przesadnego chwalenia, a czysta prawda, gdyż nasz autor zasługuje na szczere słowo i szacunek także dlatego, że lada moment stanie na progu swoich dziewięćdziesiątych urodzin. Mychajło Iwanczenko urodził się 18 listopada 1923 r. w rodzinie sotnika wolnych kozaków Hrycia Iwanczenki i Hafii, córki wolnego kozaka Sofrona Mowczana-Riabenkiego, we wsi Husakowe w rejonie zwienigorodzkim. Teraz, jak widzimy, więcej jest tych, którzy spontanicznie zasilają szeregi kosmopolitów. Dlatego słowo „kozak” nie jest w modzie, zastąpiono je „biomasą” albo, gdy trzeba, wielbią elektoratem. Poniżyli, w „dom wariatów” zagonili ludzi. Takie było postanowienie, podpisane przez J. Swierdłowa… A jeśli o tym mowa, to naszych niezłomnych bohaterów, bojowników o wolną Ukrainę S. Petlurę, S. Banderę, R. Szuchewycza i dziś krzyżują za wymyślony nacjonalizm, zrobili z nich wrogów ludu, a ci, którzy wygubili kozactwo — święci i czyści. Nigdzie o nich nie wspominają, za to podło polewają błotem Ukraińców — bo są bardziej cierpliwi i głupsi. Dlatego ich mordują. Kropla tych rozważań współbrzmi z tematyką wspomnianej książki, nawet z tytułami utworów, które są tam zawarte: „Kozaccy surmiści”, „Artysta z kozacką naturą”, „Wołodymyr Wynnyczenko, handlarz Ukraińskiej Rewolucji”, „Dowżenko za kadrem”, „Prawdomówny Ahatanhel Krymski”… Po przeczytaniu książki powiem: M. Iwanczenko ma moralne prawo być arbitrem naszej historii, poprawiać jej wady, uzupełniać to, co niedopowiedziane, bo jest żywym świadkiem i uczestnikiem wielu wydarzeń. A tego, co przeżył i wycierpiał, gdy do władzy doszli bolszewicy, nawet wrogowi żal życzyć. Począwszy od Hołodomoru-Ludobójstwa, przyszły lata stalinowskich represji, a dalej ostarbeiter i więzień hitlerowskich oraz stalinowskich obozów koncentracyjnych, po uwolnieniu stale przebywał pod czujnym okiem KGB. Takie życie zahartowało jego ducha, wolę i wiarę. Kiedy jedni, pokonani strachem lub specjalnymi przydziałami, stawali na służbę bolszewickich wandali, on, pokonując trudności, szedł swoją drogą. Bolał nad losem Ukrainy, którą okupowali uzurpatorzy i przyjezdni pasożyty. Dlatego i dziś, według określenia autora, jesteśmy państwem-chimerą, u której na ciele jednego narodu siedzi głowa złożona z przedstawicieli drugiego narodu, którzy demoralizują, ogłupiają naród, pustoszą jego państwowość. Czytając rozważania o losie Ahatanhela Krymskiego, zrobiło się przykro, że czerwona nieczystość zamiast chylić czoła przed mądrością i męstwem takiego człowieka, bezlitośnie go mordowała. Lecz Krymski, jak pisze autor, nie wszedł na drogę zdrady, nie zgiął się przed rozwścieczonymi, a duchem swoim karcił dusicieli. W minionych latach 70. ja też zachwyciłem się twórczością A. Krymskiego. Mam jego pięciotomowe wydanie. Więc teraz wydawało się, jakbym znów spotkał się z wielkim człowiekiem, który niesamowicie cierpiąc biedę, pouczał: „Państwo bez patriotycznych uczuć obywateli — to nie państwo, a Moloch, który sam siebie rodzi i sam siebie pożera…”. Zastanówmy się nad treścią tych słów, nie dajmy obecnemu władczemu molochowi nas dobić. Nie stawajmy w szeregach jego sług, teraz Ukraina oddala się od nas, a my — zagubieni i niezdecydowani — oddalamy się od niej, by stracić ją na zawsze. Tak było i za czasów moskiewsko-bolszewickiego terroru, kiedy przez subiektywne różnice i krzyczący brak rozumu nie zachowaliśmy, nie utwierdziliśmy Ukraińskiej Republiki Ludowej. Oszołomieni bolszewickimi psalmami, nawet nie wykazali syzyfowego wysiłku — ciągnęli Ukrainę nie w górę, a dobrowolnie rzucili ją w paszczę boa dusiciela… O tych wydarzeniach i działaczach, kiedy nad krajem błysnęło słońce nadziei, dowiadujemy się z opowieści M. Iwanczenki „Wołodymyr Wynnyczenko, handlarz Ukraińskiej Rewolucji”. Przeszłość, a ile żalu w sercu! Bolą te porażki. Wydaje się, że należało zrobić jeden zdecydowany krok, i Ukrainy żadna wroga siła by nie pokonała. Lecz wszystko poszło na opak. Socjalista Wynnyczenko bronił samodzielności w jedności z bolszewicką Moskwą. On, dowiadujemy się z lektury, nawet podpisywał wyroki śmierci. Taki nasz los: w brzemienną w skutki godzinę zawsze odbiera nam rozum. Potężną armię, którą miała Ukraina, zamiast użyć, rozwiązano… I nie spostrzegli się, jak trafili w moskiewską niewolę. Niepocieszonym duchem powiało po przeczytaniu „Dowżenko za kadrem”. U zniewolonego narodu niczego lepszego nie bywa. Ale myślę: wszyscy my swoi, bo urodziliśmy się i żyjemy na jednej ziemi. Lecz ducha braterstwa i jedności między nami nie było. Sami siebie niszczyliśmy, truliśmy, szczuliśmy, zadawaliśmy ból. Strach i rozpacz, podchodząc do serca, demoralizuje, czyni człowieka bezwolnym, jednak przeżywali ci, którzy nosili na swoich barkach cudzą głowę, a kto swoją — wygubiony był. Straszliwa była stalinowska despocja na Ukrainie, lecz jeszcze nieznośniej czuł się O. Dowżenko w centrum moskiewskiej niewoli, dokąd go, jak zanotował w dzienniku: „Wygnali mnie z Kijowa Bażany…”. Świat nasz ukraiński jest zbyt brudny. Właśnie na te strupy w swoich utworach kładzie nacisk Mychajło Iwanczenko. W naszym losie wszystko jest tak poplątane, splugawione, że autor próbuje samodzielnie oczyścić z wrogich pretensji i złych zamiarów przebyte drogi. Przecież my — gnębieni — więcej przelaliśmy swojej krwi niż wrogiej. Często na próżno, ponosiliśmy niesamowite straty, bo epizodyczni liderzy, którzy pojawiali się od czasu do czasu, nie wyrwali Ukrainy z pazurów dwugłowego orła. Dziś jest jeszcze gorzej: obecni liderzy, gromadząc własne bogactwa, na wyścigi grabią Ukrainę. To obraża naród, ale on nie walczy z zatwardziałymi przestępcami, a ucieka w świat, bo nie chce na rodzinnej ziemi dźwigać niewolniczego jarzma. To niby wolność, ale bez godności — nie uciekać trzeba od złoczyńców, a bronić, chronić swoje prawa, swoją Ojczyznę. Obecnie, choćby nie wiem jak puszczano „dymek” na Pawła Tyczynę, to on, jak i masy ludowe, które były zagonione w ostępy strachu, rozmawiając ze sobą, mógł powiedzieć po krwawej murawjowszczyźnie: „Stoi sturazy rozszarpany Kijów, // I dwustu-raz-piąty ja!”. Jak dzwony, dudnią inne jego wierszowane wersy na cześć ogłoszenia URL. „Hej, razem, razem na wroga my bracia-zuchy, // Kto zdradzi Matkę-Ukrainę, przekleństwo tym, przekleństwo!”. I dziś rozbrzmiewają przekleństwa, ale bezgłośne, które wyrywają się ze skrzywdzonych serc. Może nie heroika prowadziła pióro poety, ale dusza jego, nawet z tych trafnie przytoczonych przez M. Iwanczenkę poetyckich strof, zrozumiałe, należała do Ukrainy. Teraz, w czasie chamstwa i potworności, kiedy narzucają brudną niemoralność i duchowe rozprężenie, chce się i poniżonego poetę, i jego poszczególne wysokiej klasy utwory kochać i szanować, by poczuć światło dobra i radości. Lecz świat rozumu głuchnie i ciemnieje. Ukraina stoi „sturazy rozszarpana”, ale głosu młodych surmistrzów nie słychać. Taka sytuacja, że nawet Szewczenki, budziciela narodowego ducha, nam już mało, a nowi Szewczenkowie nie rodzą się… Bliska mi osoba, przeglądając książkę „Surma i miecz”, zachwyciła się artykułem „Mykoła Chwylowy bez nimbu”. Ja też z zainteresowaniem przeczytałem go. Zgadzam się z autorem, że Mykoła Chwylowy (Fitilow) „nie pasuje na bohatera narodowego”. „I kocham ja ją — bolszewicką Ukrainę — jasno i bujnie”. „…ciemna nasza ojczyzna… chce się zapalić jej piersi swoim komunistycznym blaskiem”. Przesiąknięte bolszewizmem tyrady nie mogły od razu zmienić wiary człowieka, żeby się opamiętał, chociaż zabrnął w ślepy zaułek. Wyjście z niego w porywie rozpaczy — tragiczne. „Mój dewiza — nie oszczędzaj wroga”, może i pomagał politpracownikowi Fitilowowi trzymać się na powierzchni, ale system, któremu służył, przypomniał mu o „nieoszczędzaniu”. Bez wątpienia M. Iwanczenko zbyt obiektywnie charakteryzuje i M. Chwylowego, i tamten krwawy czas. We wspomnianym artykule stosy historycznego, sprawiedliwie opracowanego materiału, żywej konkretności, ciekawych myśli, ważnych cytatów i poglądów. Więc teraz, kiedy tworzą globalną imperię, odczłowieczają człowieka, ścierają z pamięci historyczne osiągnięcia i tradycje, książka „Surma i miecz”, która ma wartość wychowawczą, szczególnie dla młodego pokolenia, które jest przejęte duchem patriotyzmu, stanie się dla niego swoistą encyklopedią nauki i wiedzy. Cierpimy, bo zapał wojowniczości i święty duch ofiarności zgasły. My do tej pory nie związaliśmy sprawiedliwego snopa historii. W tym, co mamy, zamiast ziarna prawdy jest wiele obcego, zniekształconego i szkodliwego, co poniża nasz honor. A przykłady dobrego, porywającego zatwardziali tabacznicy wyrywają ze szkolnych podręczników, wykastrowują heroikę wyzwoleńczych zwycięstw, żebyśmy w godzinie gniewu nie mieli o co się oprzeć. Ułożyli, że być w tym kraju nacjonalistą — to zło i hańba, a być niewolnikiem — chwalebne… Przecież gdyby ktoś z naszych bohaterów z piętnem „nacjonalista”, który bronił Ukrainy przed wrogami, wyrzekł takie słowa jak Trocki: „…My przelejemy takie potoki krwi, przed którymi zadrżą i zbledną wszystkie ludzkie straty kapitalistycznych wojen”, oj, nie daliby nam żyć na białym świecie… Zacznij coś kopać czy dochodzić prawdy — kamienie sypią się na nasze głowy. Jednak my nie narzekamy, spokojnie przyjmujemy nazwy miast, przedsiębiorstw, ulic, które noszą imiona dusicieli. Książka Mychajła Iwanczenki zrobiona jest uczciwym i sumiennym piórem pisarza-patrioty. Dusza autora schodziła w głębiny i najskrytsze zakątki przeszłości i teraźniejszości, wynosząc stamtąd to, co najcenniejsze, najbardziej potrzebne. Wiele z tego materiału można wykorzystać jako uzupełnienie lub nawet początek napisania księgi bytu ukraińskiego narodu. Dla mnie „Surma i miecz” to swoisty autorski panteon, gdzie i uzasadnione, i pobieżnie wspomniane są setki imion sławnych synów Ukrainy, którzy walczyli i poświęcali życie w imię niej. Prawda, nie mniej jest tych, którzy znieważali swoją Ojczyznę, odwrócili się od niej, pomagali katom dusić i niszczyć. Więc niech fala szczerej wdzięczności dotrze do Mychajła Iwanczenki, który ukwiecony latami, ale rześki duchem, wywyższa ludzkie cnoty i karci bezczeszczenie. Jego wierne i mężne słowo, które stoi na straży dobra i prawdy, będzie hartować naszego ducha i wolę.
Są ludzie, którzy w każdych okolicznościach przejawiają ducha heroizmu, ale nigdy nie stają się bohaterami. Sprytniejsi i bardziej służalczy wypychają ich na margines, gdzie oni, aby nie splamić swojego imienia, żyją i tworzą w parze z duszą.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
ponieważ walczyli oni o niepodległą Ukrainę. Dzisiaj mamy niepodległe państwo. Ale są ukrainofoby, którzy występują przeciwko państwowości i pojednaniu nas, weteranów II wojny światowej i UPA, którzy również są weteranami. W Hiszpanii w „Dolinie Poległych” znajduje się ogromne mauzoleum pojednania narodowego, gdzie pochowano tych, którzy walczyli po różnych stronach frontu w wojnie domowej lat 30. Ale wszyscy oni przede wszystkim byli patriotami Hiszpanii. Ukraińcy walczyli przeciwko faszystom. Ludzie muszą znać prawdę historyczną, ponieważ zbyt daleko zaszła konfrontacja w naszym społeczeństwie, zwłaszcza wśród elity politycznej. Mnie i Mykole Cholawce stuknęła już dziewięćdziesiątka, dawno zrozumieliśmy, że czas już zakopać „topór wojenny” i żyć w zgodzie oraz pokoju.
Maschinelle Übersetzung
I. ZUBRYCKI, W. PYŁYPENKO, Berdiańska „Proświta” Obecni mieli rzadką okazję zagłębić się w ponad półwieczną dramatyczną, tragiczną i zarazem heroiczną przeszłość ukraińskiej ziemi, ponieważ na święcie byli obecni jedni z najstarszych mieszkańców miasta — każdy ma już ponad 90 lat: to uczestnik II wojny światowej Ołeksandr Omelianowycz Chomienko oraz Mykoła Ołeksijowycz Cholawko — w przeszłości łącznik OUN, represjonowany. Mimo tak sędziwego wieku Ołeksandr Omelianowycz, artysta ludowy, kontynuuje malowanie, organizuje wystawy, a Mykoła Ołeksijowycz bierze aktywny udział w pracy Berdiańskiego Miejskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki. Oto co powiedzieli ci mądrzy mężczyźni. Mykoła Ołeksijowycz Cholawko: „Nie siedziałem w zaciszu, lecz walczyłem” — Urodziłem się 27 października 1921 r. na ziemi kubańskiej, stanica Połtawska, chutor Kozaczyj, jestem Ukraińcem. Mój rodowód po matce i po ojcu jest ukraiński, kozacki. Na Kubaniu wszyscy mówili po ukraińsku. Kiedy naziści okupowali Dniepropetrowsk, gdzie wtedy przebywałem, nie słyszałem o działaniach radzieckich partyzantów. Za jednego zabitego żołnierza Niemcy rozstrzeliwali 50 cywilnych mężczyzn, za zabitego oficera — 100. Latem 1942 roku w Dniepropetrowsku, na stadionie „Łokomotyw”, Hałyna JEHOROWA, ZOO Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” poznałem chłopaka z Zachodniej Ukrainy. Na spotkaniach dawał mi ulotki, w których opowiadano o walce OUN-UPA w lasach Zachodniej Ukrainy przeciwko niemieckim okupantom, Polakom, a przeciwko komunistycznym partyzantom w bój nie wchodzili. Przytaczał takie fakty: kiedy Polacy palili wsie, gdzie mieszkali Ukraińcy, pozwalano uczyć się w gimnazjach tylko tym Ukraińcom, którzy stawali się katolikami. Po raz pierwszy dowiedziałem się od niego, że kiedy Niemcy weszli do Lwowa, to OUN proklamowała Ukrainę niepodległym państwem, że cały rząd Ukrainy pod przywództwem J. Stećki, S. Bandery aresztowano, że OUN zeszła do podziemia. Opowiadał o tragedii w Kijowie, kiedy cały sztab OUN i Ołenę Telihę Niemcy rozstrzelali w Babim Jarze, że ona w celi napisała słowa, które stały się sztandarem walki OUN: „Za krew, za łzy, za ruinę — zwróć nam, Boże, Ukrainę”. Ten chłopak z Zachodniej Ukrainy opowiedział, że Bandera jest aresztowany i przebywa w niemieckim więzieniu. Dał mi broszurę z przysięgą ukraińskiego nacjonalisty „Zdobędziesz państwo ukraińskie albo zginiesz w walce o nie...” i inne. Pewnego razu zapytał mnie: „Jak ty, Mykoło, odnosisz się do OUN?”. Powiedziałem, że byłoby dobrze, gdyby mnie przyjęto w szeregi OUN. Mykoła Dyriawko, tak nazywał się ten chłopak, powiedział, że to bardzo odpowiedzialne i tylko jeśli jesteś gotów umrzeć za Ukrainę, to wstępuj. „Tak, nie boję się umrzeć za Ukrainę” — odpowiedziałem i wypowiedziawszy to, poczułem, jak po moim ciele przebiegły „mrówki”. Otrzymałem pseudonim „Amur” (od słowa Amur-Naddnieprze, które znajduje się na lewym brzegu Dniepru). Tak zostałem członkiem OUN. 27 marca 1945 roku aresztowały mnie organy NKWD. Oskarżenie przedstawiono z art. nr 11 oraz 54/a radzieckiego Kodeksu Karnego, nazwisko śledczego — Masłow. Jakoś na przesłuchaniu powiedział mi: „My, moskowskije kommunisty, nakormim was, chachłow, waszej ziemloj”. Śledztwo prowadzono w nocy. Za każdym razem, gdy prowadzili na przesłuchanie, wydawało się, że zaraz zaczną karmić mnie moją ziemią… Sądziła mnie tak zwana „trójka”. Dowodów materialnych nie było, świadków też. Dano mi 10 lat zamkniętych specjalnych obozów. Przebywając w obozie, nie żałowałem, że poszedłem do OUN. Męczyłem się, cierpiałem, ale byłem zadowolony, że nie siedziałem w zaciszu, lecz walczyłem o los swojego narodu, swojej nacji. Jeśli chodzi o pojednanie walczących stron, porozumienie, to w UPA był rozkaz — nie wchodzić w walki z Armią Czerwoną — i żołnierze nie strzelali, bo czerwoni bojownicy też bronili Ojczyzny. Żaden z nas, Ukraińców, nie był z bronią w ręku w Rosji, ale kiedy szli na nas okupanci — czy polscy, czy radzieccy, czy niemieccy — my broniliśmy swojej ziemi. Ołeksandr Omelianowycz Chomienko: „Bądźcie wszyscy zdrowi i słuchajcie nas!” Urodziłem się 15 lutego 1922 roku. Chciałem zostać marynarzem. Walczyłem w moskiewskim okręgu, odznaczony orderem Wojny Ojczyźnianej 2. stopnia, medalami „Za obronę Moskwy”, „Weteran PWO”. Obecnie jestem artystą, moje obrazy zdobią muzea wielu miast Ukrainy oraz za granicą. Podstawą dobrobytu każdego państwa jest jego wewnętrzny spokój, wzajemne zrozumienie i wzajemny szacunek obywateli. Niestety, u nas tylko niezgoda: to wprowadzają język rosyjski, to propagują wrogość w stosunku do mieszkańców Zachodniej Ukrainy. Walczyłem w II wojnie światowej pod Moskwą i też słyszałem wtedy komunistyczną propagandę, która negatywnie charakteryzowała zachodniaków. Choć w rzeczywistości mieszkańcy zachodnich obwodów to ludzie pobożni i nie popełniali zbrodni. Zawsze szanowałem żołnierzy OUN-UPA. Jestem przekonany, że nacja, która walczyła o niepodległość, z punktu widzenia prawa międzynarodowego jest stroną walczącą. Dawno trzeba uznać na Ukrainie, na ukraińskiej ziemi weteranów UPA za stronę walczącą. W Berdiańsku w obwodzie zaporoskim odbyły się uroczystości z okazji Dnia Ukraińskiego Kozactwa i 70. rocznicy powstania UPA.
Maschinelle Übersetzung
Bukowińcy chętnie odpowiedzieli na decyzję Ogólnoukraińskiego Forum „W obronie języka ukraińskiego i państwowości” o utworzeniu podobnych struktur w obwodach. Z inicjatywy czerniowieckiej Proświty w świetlicy Proświty odbyło się pierwsze obwodowe posiedzenie Forum, na które zebrali się przedstawiciele Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, Narodowego Związku Artystów Ukrainy, „Związku Ukrainek”, Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia Kobiet „Sławia”, weteranów Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, miejskiej organizacji „Gilfe”. Przewodniczący Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Ostap Sawczuk opowiedział o sytuacji językowej na Ukrainie, zagrożeniu dla języka ukraińskiego jako języka państwowego i wezwał do połączenia wszystkich sił przeciwko wrogom ukraińskiej państwowości. Wasyl Pałahniuk — zastępca przewodniczącego Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia „Proświta”, który uczestniczył w Ogólnoukraińskim Forum, opowiedział, jakie kwestie były podnoszone na szczeblu ogólnopaństwowym i kto wystąpił na zebraniu. Uczestnicy zebrania poparli rezolucję Ogólnoukraińskiego Forum, postanowili nawiązać konstruktywną współpracę ze strukturami społeczeństwa obywatelskiego, wziąć aktywny udział w rozwijaniu szerokiej akcji ogólnonarodowej, skierowanej przeciwko antyukraińskiej polityce humanitarnej obecnych władz, a także wystąpić z żądaniem zaprzestania politycznych represji na Bukowinie, w szczególności wobec znanej rodziny Kitajhorodskich-Woroniuków, która ucierpiała od samowoli i wymuszeń ze strony funkcjonariuszy organów ścigania.
Centrum prasowe Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Maschinelle Übersetzung
9 listopada Oleh Tkaczenko, przewodniczący Zaporoskiej Obwodowej „Proświty", wyruszył z Zaporoża trasą „Szlak Siczy »Proświty«" przez wyspę Chortycę, wsie obwodów zaporoskiego, dniepropetrowskiego, połtawskiego i kijowskiego. Dniepropetrowsk stał się pierwszym dużym miastem na drodze Olega Tkaczenki. Działacze i zwolennicy Dniepropetrowskiej „Proświty" im. T. Szewczenki uroczyście, pieśnią „Oj, na łące czerwona kalina" przywitali przewodniczącego Zaporoskiej Obwodowej „Proświty" na wejściu do centralnego miejskiego parku. Na wiecu, który odbył się po powitaniu, Oleh Tkaczenko podziękował za serdeczne przyjęcie swoim rodakom (bo urodził się w Dniepropetrowsku) oraz przewodniczącemu Dniepropetrowskiej Obwodowej Organizacji „Proświty" im. T. Szewczenki Serhijowi Dowhalowi. Dniepropetrowska „Proświta" zadeklarowała poparcie dla żądań wobec władz dotyczących ochrony języka państwowego i niedopuszczenia do podsycania wrogości na tle narodowościowym. Następnego dnia trasa wiodła do miasta Dniprodzierżyńska.
Anatolij Tekliuk, przewodniczący Obwodowej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta" im. Tarasa Szewczenki
10–11 listopada 2012 r. odbył się tradycyjny festiwal gier intelektualnych „Bayunale”, poświęcony Dniu piśmiennictwa i języka ukraińskiego, zorganizowany przez Winnicką Oblastową Organizację Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, Winnicki Narodowy Uniwersytet Techniczny oraz Klub Intelektualny „Bayun”. Uczestnikami tego intelektualnego wydarzenia były 29 drużyn (Winnica, Donieck, Kijów, Lwów, Równe, Tarnopol). Sprawdzały swoje siły w „Co? Gdzie? Kiedy?”, wideo-realiach i erudyt-kwartecie. Autorami zadań gry byli: Wadim Arago, Dmytro Alochin, Andrij i Switłana Danczenko, Jewhen Hromow, Roman Masłij, Anatolij Tekluk. Festiwal po raz kolejny udowodnił, że gra intelektualna „Co? Gdzie? Kiedy?” może być udana także w języku ukraińskim, a udział drużyn, dla których zwykłym językiem gry jest rosyjski, oraz ich wysokie wyniki są tego przekonującym dowodem. W turnieju „Co? Gdzie? Kiedy?”, który składał się z 90 pytań, zwyciężyła stołeczna drużyna „SKD” z wynikiem 59 poprawnych odpowiedzi, na drugim miejscu znalazła się „Tanuna X” — 55 punktów zaliczeniowych, a trzecie miejsce zajęła rówieńska „Pereuchet” — 53 punkty. Natomiast w turnieju wideo-realiów (gdy do pytania stopniowo dodawane są obrazkowe podpowiedzi) doświadczone drużyny ustąpiły studentom z „Ki-PiSz” — 26 punktów, a dalej od razu były cztery drużyny z wynikiem 25 punktów — „Tanuna X”, „Pereuchet”, „Bryś” (Kijów). Po intensywnej dwudniowej walce w klasyfikacji łącznej brązowe miejsce na podium zajęła drużyna „Bryś” (Kijów), drugie miejsce — „Pereuchet” (Równe), a zwycięstwo odnieśli lwowianie z drużyny „Tanuna X”. W ten sposób główna nagroda festiwalu — statuetka Kota Bayuna — po raz trzeci trafiła do przedstawicieli miasta Lwowa. Jednego punktu zaliczeniowego do miejsca na podium zabrakło doniecka drużyna „Nomer 6”, ale jej członkowie mają stanowcze postanowienie, by w przyszłym roku jednak wspiąć się na szczyt winnickiego festiwalu.
Maschinelle Übersetzung
Historia protestu
Kiedy pod Ukraińskim Domem szaleli politycy, nawet nie myślałem o pokonywaniu odległości z Truskawca do Kijowa, ale kiedy Katia Awramczuk w mikroblogu Twitter napisała, że wraz z czterema osobami rozpoczęła głodówkę, a politycy opuścili Plac Europejski, zrozumiałem, że tam formuje się oaza społeczeństwa obywatelskiego w Ukrainie, że muszę tam być. Ale powstrzymywał mnie egzamin magisterski. Plecak był gotowy, bilet kupiony, egzamin zdany i tego samego dnia zmierzałem pociągiem do Kijowa. Oczywiście rodzice nie wiedzieli, że będę głodował. Dopiero później mama przez telefon zapytała: „Nie będziesz głodował?”, odpowiedziałem: „Głoduję”. Mama milczała, ale było to zrozumienie, a nie złość czy niemy wyrzut. Na dworcu spotkała mnie Katiusza, która zawsze w trudnym czasie jest obok. Przyniosła białą tkaninę na opaskę i kapelusz. Skierowaliśmy się pod Ukraiński Dom. Razem ze mną przyjechał Stepan Stepanowycz (to miś w wyszywanej koszuli). Z czasem dowiedziałem się, że właśnie dzięki Stepanowi Stepanowyczowi zdobyłem reputację „nienormalnego z misiem”. Rozpocząłem głodować 12 lipca. Pierwszy dzień był najtrudniejszy: wieczorem strasznie bolała głowa. Dzisiaj z dumą mówię, że głodówka pod Ukraińskim Domem — to najlepszy protest w moim życiu. Atmosfera, która panowała na schodach, była niezwykła. Wielu z tych, którzy głodowali, przyznawało, że nie jest to właściwy sposób walki przeciwko władzy najeźdźców. Ale była to silna, dozwolona broń protestu. Każdy z nas rozumiał, że gdybyśmy przekroczyli granicę dozwolonego, — natychmiast trafilibyśmy do aresztu i tam zaczęłoby się „życie”. Dlaczego „zakończyła się” głodówka? W rzeczywistości była to wielka fikcja zainteresowanych ludzi. Chcę jak najszybciej zapomnieć o tych, którzy 18 lipca „zakończyli” naszą akcję protestacyjną. Jak pisał Huizinga, wszystko, co dzieje się w życiu, i samo życie — to gra. Głodówka 18 lipca nie zakończyła się, ona trwa już bardzo długo, a nasza akcja pod Ukraińskim Domem trwa także wtedy, gdy czytacie ten numer „Słowa Proświty”. Tak, zapewne dziwne. Dlaczego o tym nie wiecie? Dlaczego o tym nie mówi telewizja? Wszystkie kanały informacyjne po 18 lipca dla uczestników akcji pod Ukraińskim Domem zostały odłączone. To jak odłączenie TVi w sieciach kablowych, godzimy się z nieprzejednanym. Każdy z Was jest pozbawiony prawa wiedzieć to, co dzisiaj dzieje się pod Ukraińskim Domem. Obecnie przebywa tam bojowniczka o język — Alina Bodnar, niska wzrostem, ale wielka duchem dziewczyna. Jestem dumny, że nasze drogi się przecięły. Iryna Bondar, kolejna młoda studentka, która oddaje swój czas na protest, i fantastycznie mądra kobieta Ludmyła Werbycka, która mieszka pod Ukraińskim Domem od początku akcji.
Zapiski pod Ukraińskim Domem Pod Ukraińskim Domem dni mijają szybko: dużo pracy, ciekawe rozmowy, przyjemne codzienne troski. Ale kiedy głodowałem, towarzysze nie pozwalali tracić sił, jedyne co robiłem, — to rozmawiałem i dużo myślałem, właśnie wtedy wyciągnąłem zeszyt i zapisałem swoje myśli. Lato zaczęło się od niepowodzenia: nie przeszedłem selekcji do „Letniej szkoły dziennikarstwa gazety „Dzień”, ale twardo postanowiłem, że to znak, aby lato stało się wyjątkowe. Dzisiaj siedzę na schodach pod Ukraińskim Domem. Dzisiaj o tych schodach mówi cały świat. Mówi o młodzieży, która powstała, bo sięgnięto po świętość — jej język. Ukraińcom jest nas szkoda, ale chcę, aby ta władza się nas bała, a ludzie szanowali. Stus w swoich listach pisał, że „administracja” bardzo boi się masowych protestów czy „głodówki”. I to w zamkniętym reżimie, w ZSRR. Korzeń każdego problemu tkwi w wychowaniu. Nie wszyscy mogą mieć właściwe wychowanie i ogólnie trudno określić, jakie wychowanie jest wzorcem. Właśnie dlatego władza radziecka wyznawała „wolną miłość” i wychowanie internatowe, bo tylko wtedy można zbudować potężny system, w którym ludzie będą niewolnikami. Za mądrość w ideach wychowania kocham Wasyla Suchomłynskiego: „Jedyna realna siła napędowa wychowania — pragnienie dziecka, by być dobrym. My, dorośli, powinniśmy uchronić i rozpalić ten płomyk w swoich dzieciach”. …Tego lata na granitowych schodach i w dzień, i w nocy spędziłem cały miesiąc: znalazłem przyjaciół, ludzi o podobnych poglądach, lepiej poznałem osobliwości narodowego politykumu.
Wspomnienia o lecie „Kiedy rządzi światem jesień, nie usiedzę w domu”, — śpiewają „Pikkardiśki”. To lato naładowało mnie energią na długo. Wróciłem do Lwowa. A protest trwa. Osobisty protest przeciwko niesprawiedliwości, właściwy dzieciom, które szczerze wierzą w sprawiedliwość. A ona jednak jest! Nie opuścimy rąk. Są między ludźmi relacje, które można nazwać jednym słowem — „zrozumienie”. Kiedy głodowałem i przez megafon wzywałem ludzi do złożenia podpisu w obronie języka ukraińskiego i na wsparcie akcji, podeszła do mnie pani i zapytała, czego potrzebujemy. Opowiedziałem, że ci, którzy głodują, piją tylko wodę, więc potrzebna jest woda, a obóz ogólnie się żywi, więc można przynosić produkty, które się nie psują, a jeszcze powiedziałem, że ta noc była zimna i trzeba by przynieść koce, pledy, poduszki. Kobiecina potakująco skinęła głową. A wieczorem, kiedy już kładłem się spać, podeszła do mnie panna, której nie od razu rozpoznałem: przyniosła płaszcz i ciepłe skarpetki dla mnie. Oto zrozumienie. Płaszcz zabrałem do domu jako trofeum. To najcieplejsza odzież, jaką kiedykolwiek miałem. I dzisiaj ciepło wspominam tę kobietę. Słów brakowało, i objąłem ją… już bliską osobę.
„Dzień ukraińskich bajek” — protest trwa! Mówią, że we Lwowie łatwo być Ukraińcem. Można się zgodzić, ale najazd pseudomultikulturowości zmusza do zastanowienia. Gdzie podziały się narodowe zabawy we Lwowie? Dlaczego miasto już nie świętuje Dnia Niepodległości? Kto opowie dzieciom ukraińską bajkę na noc? Zważywszy na to, ruszyliśmy do ataku. Uważam, że tylko drogą oświecenia i wychowania można zmienić sytuację w Ukrainie na lepsze, kiedy kwestia języka nie będzie stawała, a na pytania kultury będą odpowiadać głośno, twierdząco i narodowo. Łagodna ukrainizacja uratuje sytuację. Nie bez przyczyny z telewizji zniknęła wieczorynka, prawda? Bajki w każdej rodzinie, w każdej wsi i w każdym kraju — to kod informacyjny pokoleń. Babcia opowiada wnukowi bajkę, którą usłyszała od swojej babci, a wnuk będzie opowiadał ją swoim wnukom, kod zostanie zachowany! A władza wyłącza scentralizowany proces i próbuje intelektualnie zniszczyć małego Ukraińca. Ale natrafia na poważny opór. I im silniej te upiory będą wysysać narodową krew — tym bardziej „posmakują” czosnku. 12 września rozpoczęliśmy akcję „Dzień ukraińskich bajek”, podczas której znani lwowianie opowiedzieli bajki dzieciom. Wydarzenie miało pełny odzew, gdyż w pracy z dziećmi, jak mówią w reklamie, otrzymujesz więcej. Oprócz tego dzieciom podarowano czasopisma i łakocie. Łagodna ukrainizacja trwa.
Już piąty rok pielęgnuję projekt czasopisma dla dzieci „Krok do marzeń”. To moje wielkie dzieło, którym niechybnie ucieszę małych Ukraińców. Nasze wydawnictwo będzie ogólnodostępne. I jeszcze chcę, aby wszyscy mali Ukraińcy mieli możliwość czytania w języku ukraińskim wartościowej periodyki, właśnie dlatego muszę ukończyć projekt i wcielić go w życie. Przez pięć lat zmagałem się z przeszkodami. Nawet urząd skarbowy nie mógł zrozumieć, dlaczego czasopisma dla dzieci nie trzeba obkładać podatkami, ale znalazłem wyjście z sytuacji. Kiedy próbowałem otrzymać grant na realizację projektu, urzędniczyna z Lwowskiej Rady Miejskiej chciał przekazać nas swojej siostrze i przekształcić w biznes, ale grantu ostatecznie nie dali. Te trudności czynią mnie silniejszym. Ludzie pod Ukraińskim Domem pomogli zahartować mojego ducha, to dobre szkolenie i dzisiaj jestem gotowy wcielać swoje społeczne marzenie w życie. Ale nie będę już prosił o granty, sam zarobię pieniądze i wydam czasopismo dla dzieci „Krok do marzeń”, które, mam nadzieję, stanie się ulubieńcem ukraińskich dzieci zarówno na Ukrainie, jak i poza jej granicami. Droga Redakcjo! Niestety, zachorowałem i bardzo długo leżałem w szpitalu, teraz chodzę na sesję. Napisałem ten materiał, proszę Was o jego opublikowanie. Z poważaniem, Romanko ŁAPUDA, 21 lat, m. Lwów
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
...jak zbudować nowy świat ze starego? Jak nauczyć obojętnych współczuć? Jak rozbudzić rozum, który zasnął?” — te wersy z poezji Lesi Ukrainki, które Larysa Masenko wybrała jako motto do jednego ze swoich artykułów o twórczości pisarki, zarysowują także krąg problemów o charakterze językoznawczym, nad którymi Larysa Masenko pracuje już od ponad dwóch dekad. To właśnie w tym okresie opublikowano jej najważniejsze prace o stanie języka ukraińskiego we współczesnym ukraińskim społeczeństwie, które stanowią nie tylko pewien cykl w zawodowym życiu L. Masenko jako naukowczyni, ale także ważny etap w rozwoju ukraińskiej socjolingwistyki…
Jeszcze pod koniec lat 80. i na początku lat 90. XX wieku L. Masenko opublikowała kilka badań o języku współczesnej prozy ukraińskiej. Od końca lat 90. i początku 2000. tematy związku języka, polityki i tożsamości narodowej stają się wiodące w badaniach i publikacjach naukowczyni. Wraz z ukazaniem się monografii „Mova i polityka” (1999), „Mowna sytuacija Kijowa: dzień dzisiejszy i przyszły” (2001, we współautorstwie z socjolog Hanną Załiznak) oraz „Mova i suspilstwo: postkolonialnyj wymir” (2004) te tematy wychodzą na poziom ogólnospołecznej dyskusji. W tym okresie pojawia się szereg artykułów o charakterze polemicznym, w których L. Masenko z naukowych pozycji socjolingwistyki, psycholingwistyki i etnologii uzasadnia zadania polityki językowej w utwierdzaniu państwowego statusu i prestiżu języka ukraińskiego. Nie pozostawiają one obojętnymi ani językoznawców, ani socjologów, ani psychologów, ani rodziców, dbających o wychowanie swoich dzieci. Problemy językowe interesują każdego, kto świadomie postrzega życie współczesnego ukraińskiego społeczeństwa i zastanawia się nad politycznymi perspektywami państwa Ukraina, gdyż zagrożenie dla samego jego istnienia jeszcze nie minęło. Jednym z oczywistych zagrożeń jest to, że w ukraińskim społeczeństwie poczucie solidarności narodowej osłabło do krytycznego poziomu, a stało się to, zdaniem L. Masenko, właśnie przez bariery językowe, które „wytworzyły się w trzewiach imperium i przemieniły ośrodki miejskie podrosyjskiej Ukrainy, łącznie z Kijowem, w prowincję Moskwy”. W tych politycznych warunkach, gdy Imperium Rosyjskie kontynuowało swoje istnienie w formie imperium sowieckiego, dawna praktyka administracyjnych zakazów wobec języka ukraińskiego została zastąpiona „znacznie podstępniejszą metodą, która maskowała procesy nasilonej rusyfikacji pozornym oficjalnym uznaniem równouprawnienia języków narodowych z rosyjskim”, a jej produktem stały się całkowicie odmienne, a do tego niebezpieczne, deformacje w psychice przedstawicieli podbitego narodu. O tym badaczka napisała w recenzji jednej z najbardziej symptomatycznych ukraińskich książek, wydanych już w niepodległej Ukrainie, która ujawniła popyt tych samych prorosyjskich imperialnych kręgów na zohydzenie imienia Tarasa Szewczenki. Chodzi o książkę Ołesia Buzyny „Wurdałak Taras Szewczenko” (2000). Możliwość napisania i opublikowania takiej książki L. Masenko wyraźnie tłumaczy tym, że „w pewnym sensie sowiecka taktyka asymilacji okazała się skuteczniejsza niż carska, a zatem narodowy rozłam ludności Ukrainy na „świadomych” i „nieświadomych” nie tylko zachowała, ale i pogłębiła. Wzmocniła ona również pozycje typu społeczno-psychologicznego odmieńca, który w procesie przystosowywania się do nowych warunków politycznych przeszedł pewną modyfikację, doskonale przyswajając zwłaszcza sowiecką praktykę manipulowania świadomością masową”. Zdaniem językoznawczyni szewczenkofobia O. Buzyny „demonstruje nie tylko całkowite wyobcowanie jej autora z rodzimej kultury i odpowiednie postrzeganie kultury imperialnej jako „swojej”, ale także nasilenie agresywności w stosunku do zdradzonej narodowej wspólnoty, bliskie patologii”. Ataki na język ukraiński, które w różnym natężeniu nasilały się (a raczej były prowokowane) w ciągu długiej historii politycznej narodu ukraińskiego w
Maschinelle Übersetzung
W czasach, gdy naszemu społeczeństwu, a w szczególności nauce, brakuje odwagi moralnej i intelektualnej, ona „konsekwentnie formułuje myśli i wygłasza idee, bez których nie do pomyślenia jest wolne społeczeństwo”. Tak charakteryzują Łarysę Masenko, doktora nauk filologicznych, profesora Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, czołowego pracownika Instytutu Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. W ubiegłym roku „Ukraiński Tydzień” uznał ją za jeden z niewielu autorytetów moralnych i znanych ukraińskich intelektualistów („Oblicza Ukrainy”). W jej dorobku znajdują się dziesiątki monografii i podręczników, ponad pół tysiąca artykułów w wydawnictwach naukowych, należy do niej „powrót” i zapoznanie rodaków z twórczością światowej sławy slawisty Jurija Szewelowa i inne. Pani Łarysa bierze aktywny udział w życiu społecznym. Jej publikacje dotyczące problemów i ochrony języka ukraińskiego są drukowane w gazetach (w tym także w „Słowie Proświty”) i czasopismach, jej słowo brzmi na wykładach publicznych, w radiu i telewizji. W 2005 roku Łarysa Masenko została laureatką nagrody Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Borysa Hrinczenki. 16 listopada 2012 r., z okazji jubileuszu znanej socjolingwistki i w dowód uznania dla niej, Akademia Kijowsko-Mohylańska (wydział filologiczny) przeprowadziła międzynarodową konferencję lingwistyczną „Język i społeczeństwo”, w której udział wzięło ponad pół setki naukowców z uniwersytetów Ukrainy, Polski, Rosji, Austrii, Niemiec. W imieniu społeczeństwa witali ją przedstawiciele ruchów młodzieżowych „Nie bądź obojętny!”, „Przestrzeń wolności”, „Ukraiński Dom”. Dołączają się do nich Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” i nasz tygodnik. Z uwagi na aktualność i znaczenie społeczno-polityczne wygłoszonych na konferencji referatów, redakcja „Słowa Proświty” uważa za konieczne zapoznanie ogółu czytelników przynajmniej z kilkoma materiałami. Prezentujemy pierwszy, z którym wystąpiła Ludmyła Tkacz, doktor nauk filologicznych, profesor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. J. Fedkowycza.
Łarysa Masenko (druga z prawej) wśród uczestników konferencji czasy jego bezpaństwowości, faktycznie miały na celu zniszczenie tego swoistego doświadczenia myślowego i duchowego, które utrwalił język ukraiński w zbiorowej świadomości wielu pokoleń. W pracach Łarysy Masenko po raz pierwszy w ukraińskim językoznawstwie szczegółowo przeanalizowano te okresy w historii niwelowania funkcji społecznych języka ukraińskiego i samej jego struktury, które przypadły na czasy stalinowskiego wielkiego terroru, a później kilkoma falami wzbierały to w czasach breżniewowskiego zastoju, to nawet w nowszych czasach niepodległego państwa ukraińskiego. W monografii „Język i społeczeństwo: wymiar postkolonialny” badaczka na szerokim tle historycznym naświetla socjopsychologiczne skutki asymilacji językowej, problemy stanu i funkcjonowania języka ukraińskiego w dwujęzycznym społeczeństwie, zadania socjolingwistyki w świetle praktycznych potrzeb społecznej rehabilitacji języka ukraińskiego. W tej pracy szczegółowo odkryto również koncepcję polityki językowo-kulturowej Mykoły Skrypnyka w okresie ukraińskiego odrodzenia narodowego lat 20. XX wieku, a także te procesy społeczne, które zachodziły po tragicznym samobójstwie M. Skrypnyka oraz wygaszaniu polityki ukrainizacji. Badaczka zwraca uwagę na problemy kodyfikacji ortograficznej i leksykograficznej ukraińskiego języka literackiego, które w tym i w kolejnych okresach były skierowane na to, aby przybliżyć ukraiński język literacki do rosyjskiego, unifikując normy pisowni i użycia słów… Głównym zadaniem naszej polityki językowo-kulturowej powinna stać się „jak najszersza popularyzacja poprzez środki masowego przekazu kultury ukraińskiej i państwowe wspieranie rozwoju wszystkich jej form”, jednak władza pozwala na „moskiewską ekspansję w informacyjno-kulturową przestrzeń Ukrainy”, w wyniku czego nasze społeczeństwo nadal pozostaje „pasywnym konsumentem moskiewskiej wersji współczesnej cywilizacji”, a w masowej świadomości „programowany jest korzystny dla kolonizatora obraz Ukraińców”. Ł. Masenko wyraźnie nakreśla też inne zagrożenia spowodowane rusyfikacją, wśród których jest głęboki kryzys tożsamości narodowej, który „dawno już wyszedł poza granice problemu marginalizacji jednostki na poziomie indywidualnym i stał się charakterystyczną cechą masowej świadomości Ukraińców”, a najgorszy skutek tych procesów ujawnia się w tym, że „chorobą marginalizacji świadomości dotknięte są nie tylko nasze masy i polityczna »elita«, którą te masy jako bliską sobie wybierają w wyborach, ale i elita intelektualna, która powinna analizować przyczyny kryzysu narodowego i przejmować się poszukiwaniami adekwatnego przeciwdziałania realnemu zagrożeniu utraty samodzielności państwowej”. W nieokreślonej pozycji ukraińskiej elity władzy wobec kwestii językowej ujawnia się jej konformizm językowo-kulturowy, jednak Ł. Masenko podkreśla, że „skuteczność reasymilacji takich krajów jak Finlandia, Czechy, Słowacja, Chorwacja, Estonia i inne zapewniła przede wszystkim silna elita kierownicza, świadoma swojej odpowiedzialności za los całej wspólnoty”. Artykuły Ł. Masenko, w których konkretnie rozpatrzono politykę językową krajów europejskich i ich wymagania przy nabywaniu obywatelstwa, są ważne nie tylko dla specjalistów, taką informację powinien posiadać każdy, kto występuje za zachowaniem statusu języka ukraińskiego jako jedynego języka państwowego na Ukrainie: „Aby zostać obywatelem Szwajcarii, trzeba przeżyć w jednym z jej kantonów nie mniej niż 12 lat i zdać egzamin nie tylko ze znajomości języka odpowiedniego kantonu, ale i udowodnić, że opanowało się »miejscowy sposób myślenia«”. A przedłużający się kryzys polityczny w Belgii w latach 2010–2011 potwierdził słuszność tej myśli, którą Ł. Masenko wyraziła jeszcze w 2005 r. w artykule „Dwujęzyczne niebezpieczeństwo”: „Te nieliczne kraje europejskie i północnoamerykańskie, gdzie dwujęzyczność, jak w Belgii, Kanadzie i Finlandii, lub trójjęzyczność, jak w Szwajcarii, które ukraińskie gazety wydawane za moskiewskie pieniądze nieustannie stawiają nam za przykład, jedynie unaoczniają niebezpieczeństwa takiej polityki językowej dla integralności terytorialnej kraju”. Współcześni ukraińscy politolodzy uważają, że „Królestwo Belgii, które przez długi czas było przykładem pokojowego współistnienia kilku etnosów, języków i kultur w ramach jednego państwa, dzisiaj znajduje się w stanie głębokiego kryzysu politycznego, który ma charakter systemowy i wykazuje tendencję do dalszego pogłębiania. <…> Dalsze funkcjonowanie Belgii jako federacji będzie towarzyszyć ciągłym konfliktom, które będą przeszkadzać stabilnemu rozwojowi systemu politycznego”. Szczegółowa analiza doświadczeń rozwiniętych krajów europejskich w dziedzinie stosunków językowych, przedstawiona w pracach Ł. Masenko, nie pozostawia wątpliwości co do tego, że próbami powoływania się na to doświadczenie w zastosowaniu do ukraińskiej sytuacji językowej przykrywa się całkowicie świadomą próbę zakonserwowania stanu rosyjskiej jednojęzyczności we wschodnich i południowych regionach Ukrainy: „Obrońcy dominujących pozycji języka rosyjskiego na Ukrainie, żądając nadania mu statusu oficjalnego, czyli drugiego państwowego, demagogicznie powołują się na zasadę równouprawnienia języków. Ale wiadomo, że zasada równouprawnienia kulturowego w krajach postkolonialnych idzie na korzyść byłej imperialnej kulturze, która tłumiła i wypierała miejscową. <...> W rzeczywistości zasada ta jest niczym innym jak podstępnym wprowadzaniem kulturowego darwinizmu, a w niektórych przypadkach i kulturowego ludobójstwa”. Profesorka przypomina, że „w dwujęzycznym społeczeństwie współistnieją i konkurują, oczywiście, nie języki, a ludzie, ich nosiciele, a zatem obecne przeciwdziałanie rozpowszechnianiu języka ukraińskiego zachowuje osiągniętą w dobie zależności kolonialnej dominację rosyjskojęzycznych grup ludności”. Apelując do powszechnie znanej prawdy, że „dwujęzycznych narodów czy nacji nie ma, a są tylko dwujęzyczne jednostki”, Łarysa Masenko przekonująco twierdzi: „Żaden język nie ma prawa pretendować do roli drugiego języka ojczystego innego narodu. Takie prawo przywłaszcza sobie jedynie kolonizator w celu zmiany tożsamości kolonizowanych, upodobnienia jej do swojej, a zatem pozbawienia zdobytych odporności i przywłaszczenia ich terytorium”… W swoich pracach badaczka dowodzi, że polityka „braku polityki językowej” już ma za swój skutek przejście naszej przestrzeni informacyjno-kulturowej pod niemal totalną kontrolę Rosji. Młode pokolenie jeszcze nieustabilizowanego państwa ukraińskiego formuje się w zrusyfikowanym środowisku urbanistycznym, gdzie dominuje język rosyjski, zwulgaryzowana rosyjska popkultura, rosyjskie stereotypy zachowań. A jednak zrealizować to prawo, które zagraniczni socjologowie nazywają „prawem do odmienności”, Ukraińcy będą mogli tylko wtedy, gdy „uda im się pokonać skutki imperialnej polityki językowo-kulturowej asymilacji, zlania się ukraińskiego etnosu z rosyjskim” — dopóki to zadanie nie zostanie zrealizowane, „dotąd suwerenność Ukrainy pozostanie zagrożona, ponieważ zrusyfikowanie, rozmywanie tożsamości narodowej Ukraińców w okresie radzieckim osiągnęły znaczne rezultaty”. Materiał przygotował Mykoła CYMBALIUK
Maschinelle Übersetzung
Taras PASTUCH. Zakończenie. Początek w nr 45 z 2012 r. W szerokoepickiej przestrzeni powieści „Jesień dla anioła” w odpowiedni sposób przedstawiono szereg idei: subtelne zachwycanie się poszczególnymi formami przyrody („liść dębowy przywarł do podtoczonego przez ślimaka, złotawego od spodu maślaka, zachwycił się nim (główny bohater. — T. P.)”), co ujawnia fascynację światem i na swój sposób potwierdza znaną biblijną prawdę o udaniu się stworzonego świata („I zobaczył Bóg, że to było dobre”); wysoce szczegółowe przedstawienie poszczególnych działań (na przykład przygotowania do rybołówstwa czy polowania) jest wymownym fragmentem ludzkiej egzystencji (pokazuje mistrzostwo człowieka w wykorzystywaniu różnorodnych środków technicznych, skierowanych na opanowanie przyrody); konieczność postrzegania każdego doświadczenia przede wszystkim „sercem”, uczuciem duszy, co prowadzi do głębokiego współodczuwania i stwarza warunki dla przejawu czynnej miłości itd. Tematy Hołodomoru i Czarnobyla również ostro pojawiają się w tej powieści, jednak zarysowują się szerzej i nabierają nowych obrazowo-wyrazowych tendencji. Po raz pierwszy w twórczości powieściowej pisarza pojawia się kosmiczna skala wymiaru wydarzeń. W tym fragmencie mowa o czasie, który przenika różnorodne zjawiska na ogromnych przestrzeniach i przynosi człowiekowi uspokojenie z jednej strony, a z drugiej — czyni go głęboko samotnym: „Kosmiczne neutrino czasu przenikało planetę, mimochodem muskając ostrze długopisu i rozłożony notes na stole; przenikało niezauważalnie, bez przeszkód i strat, wypłukiwało z wapiennych pyłków śmiertelną rozpacz, równoważyło krzyk i niemotę tych, którzy tulili się na tym skrawku czarnoziemu i tak samo przelatywało wokoło, rozgrzewając jesienne otawy namiętności, studząc zły popiół pogorzelisk i pozostawiając cię jeszcze bardziej osieroconym…”. W „Jesieni dla anioła” pojawia się ironia i sarkazm, które skierowane są na ukraińską rzeczywistość czasu po Czarnobylu. Zazwyczaj ironiczne i sarkastyczne tendencje pisarz przekazuje poprzez symboliczne obrazy. W „Jesieni dla anioła” pisarz doszedł do szerokoepickiego poetyckiego pisania. W następnej powieści Paszkowski będzie kontynuował rozwijanie tej wielkoskalowej formy narracyjnej, ale ujawni w niej nowe tendencje ideowe. „Codzienna laska” — ostatnia z dotychczas opublikowanych powieści pisarza — po raz pierwszy została wydrukowana w 1999 roku, drugie wydanie (z uzupełnieniami) pojawiło się w 2011 roku. W niej tendencje poprzedniej twórczości powieściowej pisarza znajdują swoje logiczne sensowne przedłużenie i nabierają nowej jakości. W „Codziennej lasce” Paszkowski odrzuca charakterystyczną pozycję wszechwiedzącego pisarza, który „stoi z boku” i opowiada szereg historii z życia bohaterów (warto powiedzieć, że w tych historiach mniej lub bardziej wyraźnie przebijał się wątek autobiograficzny). W ostatniej powieści autor zaczyna mówić w swoim imieniu i przedstawia wyraźnie osobistą wizję otaczającej rzeczywistości. Tworzy powieść-esej, w której decydujące są nastawienie na subiektywne przeżywanie i uświadomienie, dowolność w sposobie przedstawiania pewnych zjawisk, asocjacyjna forma pisania, paradoksalność w sądach i aforystyczność w wypowiedzi. Zasadnym staje się przyjście autora właśnie do takiej struktury powieściowej, gdyż ona najpełniej może ujawnić osobiste odczucie chwili i w całej pełni jest zdolna przekazać autorski indywidualny styl. Powieść-esej stanowi dowolną formę gatunkową, która jest najwygodniejsza dla wyrazu twórczej woli autora, i dlatego Paszkowski chętnie się do niej ucieka. Ale w takim wyborze jest jeszcze jeden ważny moment, który wiąże się z ideowymi zamiarami autora. W swoich poprzednich powieściach Paszkowski mniej lub bardziej wyraźnie mówił o niepocieszającym, beznadziejnym stanie współczesnego człowieka, który jest egoistyczny, kieruje się zmysłowymi zachciankami. Odpowiednio jego bohaterowie wzywali do skruchy, modlitw i prawdziwego przejawu boskiej miłości. Jednak taka pośrednia forma (zakłada ona dystans między autorem a bohaterem) nie jest zdolna odzwierciedlić autorskich idei w całej ich ostrości i głębi. Pisarz głęboko boleje nad współczesnym stanem rzeczy i dlatego decyduje się tym razem powiedzieć od siebie; zdemaskować otaczającą rzeczywistość z pełną determinacją i bezwzględnością, z całym sarkazmem i bezlitosnością. I należy przyznać, że głębia i skala demaskacji są tutaj unikalne w tradycji ukraińskiej wielkiej prozy. „Codzienna laska” — to pełna pasji powieść-przesłanie, w której pisarz zwraca się do swoich współczesnych, wskazując im na ich nędzne życie i ostrzegając ich przed wypadnięciem z losu. Tytuł powieści symbolizuje autorskie dążenie do pomocy „małowiernym wyprostować plecy, podnieść oczy, wczytać się i wciągnąć spokój pierwszego (duchowego. — T. P.) zwycięstwa”. Jednak, pomimo ogólnej krytycznej orientacji „Codziennej laski”, w utworze jest wiele stron, gdzie autor mistrzowsko przedstawia piękno życia (w szczególności przyrody), radość z uświadomienia sobie pewnych prawd bytowych, pociechę z wykonywania „swojskiej pracy” itd. Ogólnie powieść zbudowana jest w charakterystycznej dla Paszkowskiego poetyce kontrastu, gdzie rzeczywistość społeczna dorosłego człowieka przeciwstawiana jest rzeczywistości dzieciństwa i przyrody. „Codzienna laska” jest powieścią monologiczną, która prowadzona jest w imieniu jednego bohatera i która ucieleśnia ideę samowystarczalności jednej świadomości. I jednocześnie ta powieść szeroko i wieloznacznie przedstawia problematykę bytową, demonstruje różnorodne wizje pewnego zjawiska, reprezentuje rzeczywistość jako złożony i dynamiczny twór. Zwrócenie się do Boga daje narratorowi możliwość dołączenia do odczucia transcendencji, wyjścia na taki „punkt widzenia”, gdzie byt może być uświadomiony wielkoskalowo i na głębokich poziomach. A zatem, z tej najbardziej autorytatywnej pozycji, on — w różnych ujęciach i projekcjach — pragnie przemyśleć kardynalne zjawiska i problemy bytu. Te różne widzenia tego samego problemu tworzą sensowną wieloznaczność tekstu. W monologicznej wizji narratora z całą pełnią łączy się osobiste i transcendentne; a dokładniej, i jedno, i drugie stanowią jedyną i nierozerwalną całość. Właśnie dzięki wyraźnie indywidualnemu i szerokiemu spojrzeniu narrator może jak najpełniej uchwycić i przedstawić różnorodne oblicza życia. Jak i w poprzednich powieściach, pisarz koncentruje swoją uwagę na punktach zapalnych Ukrainy w XX wieku. Obrazuje straszne, makabryczne obrazy śmierci po wsiach głodnego 33-go; szczegółowo opisuje ten nieprzemyślany w skutkach, szalony eksperyment, który doprowadził do wybuchu na czwartym bloku energetycznym Czarnobylskiej elektrowni atomowej. Jednak te dwa straszne wydarzenia J. Paszkowski rozpatruje nie tyle jako nieszczęście, które znamionowało fizyczną śmierć ludzi i spustoszenie poszczególnych terytoriów, co jako klęskę, która głęboko dotknęła moralny, duchowy stan narodu. Pisarz ucieka się do symbolicznego obrazu „dżumy homosowietyzmu”, która szybko rozprzestrzenia się i aktywnie reprodukuje siebie w następnych pokoleniach. Ta „dżuma” czyni naród „półprzytomnym”. Wywołuje ona u ludzi nieodpowiedzialny i złodziejski sposób życia; agresywne i bezczelne zachowanie; wewnętrzną inercję i obojętność wobec możliwości pozytywnych zmian w społeczeństwie. Pisarz bada tę „dżumę” „pod mikroskopem”, nie zważając na to, że ona próbuje „splunąć z podstawki i trafić go w oko” (czyli zdegradowane otoczenie na wszelkie sposoby psuje życie autorowi).
W tej powieści Paszkowski bodaj najpełniej ujawnia swoje subtelne wyczucie ducha czasu. W jednym z wywiadów powiedział, że „Codzienna laska” to „…książka o tych trzech milionach ludności Ukrainy, które tak samo „miały nadzieję”, jak i narrator w powieści. Tak samo chciały się wygrzebać, chwytały się pajęczyn życia i bez wieści ginęły. Narratorowi poszczęściło się przeżyć i zapisać beznadzieję, właściwą każdej ludzkiej osobie bez względu na okulturowienie, proste czy wyrafinowane pochodzenie. W beznadziei, w sytuacji bez wyjścia wszyscy giną strasznie”. Autor powieści akcentuje to, czego nie widzi lub nie chce widzieć przeważająca większość jego kolegów-współczesnych: wielką nędzę i niesprawiedliwości, które przedwcześnie wpędzają ludzi do grobu; kłamstwo i korupcję, które szeroko rozwinęły się w nowo narodzonym państwie ukraińskim; niemożność istnienia porządnego człowieka w tym kraju, gdzie „żyć oznacza ukraść”. W „Codziennej lasce” te straszne oznaki czasu stają się obiektem szczegółowego przedstawienia i głębokich rozważań autora. Naród nie pragnie oczyścić się ze zgubnego dziedzictwa radzieckiej przeszłości, chętnie trwa w zdebileniałym stanie i, co najgorsze, stan ten przekazuje się z pokolenia na pokolenie. Dążeniem do dokonania „ostatecznej dezaktywacji ojczyzny” można wyjaśnić ogromną liczbę obrazów, gdzie autor w złośliwie-drwiącej, uszczypliwej tonacji przedstawia współczesną rzeczywistość. Jego demaskatorskie obrazy i drwiące komentarze mają na celu wstrząsnąć narodem, ukazać mu cały horror zaistniałej sytuacji, bez rozwiązania problemów której jest on po prostu skazany na dalszą światopoglądową degradację i, w końcu, na samozniszczenie. Uniknąć tego można jedynie dzięki skierowaniu woli w przyszłość — poprzez zaprzeczenie nadmiernej miłości do zmysłowych form bytu, duchowe samooczyszczenie i dołączenie do boskich prawd. Narrator tak widzi przyszłość: „…zgubne musi zginąć, a od żywych wymaga się czystości prawd, życia zgodnie z nimi, miłosiernej wiary; Bóg zmiecie niegodziwców, jak smród padliny, jak odór bluźnierstwa, jak smród nad osadnikami — przyniesie miecz i będzie płacz spóźniony, i zgrzytanie zębów daremne; wierzcie — i ich kości stopnieją jak wosk, i sieci, na was zastawione, rozlezą się jak zgniłe żabienice”. Jednocześnie zauważa, że w narodzie wciąż są ci, którzy choć żyli w zgubnym radzieckim czasie, to jednak pozostali „nieuszkodzeni”, „pozbawieni gniewu”. Istnienie takich ludzi nie daje możliwości narratorowi popaść w całkowitą niewiarę co do przyszłości. Wymowne są końcowe słowa powieści: „Objaw się, Panie”. Można je zrozumieć zarówno jako dążenie do zwycięstw człowieka w procesie jego duchowego powstania, jak i jako żarliwe pragnienie decydującego przejawu sprawiedliwości i miłosierdzia Boga. Autor krytycznie odnosi się do współczesnej cywilizacji, w której dokonano zamiany istoty fundamentalnych kategorii społecznych i form. W związku z tym dawniejsze pojęcia liberalizmu, demokratyzmu, socjalizmu itp. utraciły swoją pierwotną znaczącą referencyjność. Pozbawione treści, nierzadko zaczęły występować jako środki ukrywania ekspansji ekonomicznej i politycznej. Paszkowski pisze: „…pod tymi formami widziałeś poniżenie człowieka — do poziomu pożądania czy pańszczyzny-poniżenie wyższej istoty, oświeconej wzrokiem Opatrzności; wszystkie te formy, ustroje państwowe, oznaczenia i nazwy, echelony zapisanego papieru w taborach ideowojen, cała ta daremność dawno nie oznacza niczego; żadnego ducha; niczego konkretnego; żadnej prawdziwości; żadnej istoty; nic a nic, poza tym, że zboczyliśmy z drogi, i zziajani, oblepieni nazwami boimy się pokazywać na oczy światła…”. Jego rozważania są zgodne z koncepcją Jeana Baudrillarda dotyczącą symulakryzacji rzeczywistości w XX w. Jako przeciwdziałanie temu strasznemu w swoich skutkach procesowi francuski filozof wysuwał ideę: należy za wszelką cenę zapobiec „śmierci boskiej referencji”, trzeba przywrócić słowu jego prawdziwą treściową istotę. Wspomniana zamiana pojęć, co autor wielokrotnie podkreśla, pozwoliła Zachodowi uciec się do podwójnych standardów: właśnie w głodowym 33. roku Stany Zjednoczone uznają ZSRR i nawiązują z nim stosunki handlowe; jednocześnie Europa kupuje od Związku Radzieckiego zboże po znacznie niższych cenach i między innymi dzięki temu kładzie podwaliny swojego dalszego dobrobytu; europejskie i zamorskie banki pod koniec lat 80. i na początku 90. przyjęły do swoich skarbców skradzione przez sprytnych biznesmenów państwowe pieniądze i w ten sposób przyczyniły się do utrwalenia dalszego zubożenia ludności byłej radzieckiej republiki oraz powstania ukraińskiej oligarchii; w obecnych czasach wsparcie Zachodu nie prowadzi do kardynalnych zmian światopoglądowych, a wręcz przeciwnie — poprzez propozycję zużytych koncepcji społeczno-politycznych — jeszcze bardziej konserwuje poradziecki status Ukrainy jako państwa trzeciorzędnego. Paszkowski myśli nie tylko w kategoriach odrębnego bytu państwowego, ale i całej ludzkości ogółem (autor ucieka się do pewnych geopolitycznych rozważań). Twierdzi, że „światem rządzą odrzuty, wyzbyci sumienia ludzie” (czy kierują oni korporacjami transnarodowymi, czy pewnymi tworami państwowymi, czy między państwowymi — to nie jest aż tak ważne). W związku z tym w przedostatnim zdaniu powieści brzmi teza: „Nie ma prawdy na świecie; a skoro nie ma — i was nie będzie”. Dotyczy to nie tylko Ukrainy, ale i cywilizowanego świata ogółem. Teza autorska logicznie wynika z przekonania, że Pan ukarze winnych i że „zgubne musi zginąć”. W „Codziennej lasce” szeroko rozwija się dialog intertekstualny, który obejmuje bardzo szeroki krąg obrazów i postaci. Wśród ważnych tekstów i postaci „Codziennej laski” należy wymienić „Odyseję” Homera, Biblię, „Wyznania” św. Augustyna, „Boską komedię” Dantego, twórczość Dostojewskiego, Szewczenki, Faulknera, Hemingwaya, Warłama Szałamowa, Otara Cziladze. Także autor apeluje do imion (z odpowiednim kulturowym wybrzmieniem) Heraklesa, Platona, Turgieniewa, Marka Twaina, Franki, Josepha Conrada, Bunina, Prousta, Becketta, Fowlesa, Rushdiego itd. Osobno warto powiedzieć o niewymienionych, a jednak obecnych w stylowym i obrazowym dialogu powieści Paszkowskiego dziełach Iwana Wyszeńskiego, Hermanna Brocha, Thomasa Wolfe’a. Wspomniane i niewspomniane tutaj teksty oraz autorzy tworzą w świadomości pisarza jedyną przestrzeń kulturową, w której on przebywa i z przedstawicielami której prowadzi swoje twórcze dialogi. Ostatnie
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
odbywają się zarówno w formie „bezpośredniej” rozmowy z autorami, jak i dzięki przemyśleniu ich duchowo-kulturowego dziedzictwa. Swoim mentorem narrator uważa postać św. Augustyna, który w „Wyznaniach” połączył „trójjedność w opowieści: skruchę za świadome i nieświadome grzechy, dziękczynienie Wszechmocnemu i bezgraniczną wiarę”. Dante Alighieri, Fiodor Dostojewski i Warłam Szałamow są w powieści wspominani jako „przewodni badacze piekła ziemskiego”. Jednak głęboki szacunek dla swoich poprzedników i ich wielki autorytet nie stoją na przeszkodzie pewnym krytycznym uwagom narratora dotyczącym ich poglądów. Tak więc Dostojewskiemu zarzuca, że we wszystkim dostrzegał „złośliwość katolików”, podczas gdy do strasznych w swoich skutkach rewolucji 1905 i 1917 r. katolicy nie mieli żadnego stosunku. W postawie i rozumowaniu Turgieniewa narrator dostrzega charakterystyczny przejaw rosyjskiego amikoszonstwa i szowinizmu. Ogólnie rzecz biorąc, nie uznaje on żadnego autorytetu poza autorytetem samej prawdy. Zatem stopień urzeczywistnienia prawdziwości w życiu czy w piśmiennictwie artystycznym określa stopień jego szacunku dla danego działacza lub autora. W tej powieści Paszkowski wprowadza szereg symbolicznych obrazów, które wyróżniają się szeroką treściową ukierunkowanością i silną ekspresją. Wśród nich warto wspomnieć obrazy: samotnego człowieka (narratora) na rowerze wśród pól z „pękiem trzciny za plecami” — „jakby nad mędrcami z jasno świecącą gwiazdą wskazującą drogę”; „czarnych różków” (pasożytniczego grzyba, pojawiającego się na kłosie), które silnie zatruwają ziarno, lecz z nich piecze się „chleb z czarnego różka”, którym karmi się „czarna nędza”; „gnoju”, który pokrył całą przestrzeń wsi. W „Codziennej lasce” można spotkać symbol „szarańczy”, który pojawiał się w poprzedniej powieści, jednak tutaj nabiera znacznie szerszej prezentacji znaczeniowej. Na początku „szarańcza” była „niebiańską karą”, ale z czasem stała się czystym ucieleśnieniem chaosu i bezkarności. Słowo autorskie przypomina jej dawne powołanie i „szarańcza” znów staje się karą za światową bezkarność. Jej obraz ma także inne symboliczne znaczenia — ogromne nagromadzenie i nienawiść jednej jednostki do drugiej, zgubę kultury i nadejście cywilizacji. Tak jak w poprzedniej powieści, w „Codziennej lasce” pojawiają się także nieprześcignione pod względem ideowo-estetycznej ekspresji strony (na przykład zagłada myśliwego-znawcy albo historia życia psa Bormana). Jednak właśnie tu pisarz mocno uaktywnia zasoby językowe i tworzy wręcz rozkwit neologizmów („szmarksizm”, „kagebisy”, „znikraina”, „cywilizacja-cwiłizacja”, „rozbłudowiciele”, „deputakała”, „magatiugi”, „chrjuformy”, „smradio”, „śmiertowizor” i in.). Te neologizmy miejscami — w przestrzeni jednego zdania — tworzą wzajemne echa i wzmacniają efekt rytmizacji narracji powieściowej. Są wymownym świadectwem wyraźnie osobistego i poszukująco-twórczego podejścia autora. Powieściopisarstwo Jewhena Paszkowskiego to przykład wysokiego pisarstwa epickiego, w którym pojawia się odwieczne pytanie o los, wymagające od człowieka pełnego poświęcenia podczas jego (tego losu) spełniania; głęboko ceniona jest chwila, która w najwyższym stopniu skoncentrowanie przedstawia istotę i poezję życia; na dużą skalę obejmowane są procesy życiowe i subtelnie wyczuwane pewne tendencje; z pełną ostrością i bezwzględnością podnoszone są różnorodne problemy społeczne i proponowana jest droga ich przezwyciężenia. Ten sposób pisania wyraźnie ujawnia ducha epoki modernizmu, dlatego jego cechami są subiektywna narracja autorska, hermetyczna kompozycja tekstu, ekspresyjna koncentracja wypowiedzi, symboliczno-metaforyczna obrazowość, złożony dialog intertekstualny, rytmizacja narracji i in. We własnych powieściach Paszkowski mistrzowsko przedstawia poezję życia, jego piękno i pełnię samorealizacji pewnych form życiowych. Ta poezja jest emanacją Wiecznego i wskazaniem, w jakim kierunku powinien podążać człowiek w procesie spełniania własnego losu.
Maschinelle Übersetzung
Oleksandr LYTWYNENKO, zdjęcia autora
14 listopada w kijowskim Domu Nauczyciela odbyło się otwarcie wystawy poświęconej 110-leciu powstania Pedagogicznego Muzeum Ukrainy. Pomysł jego utworzenia należał do wybitnego ukraińskiego pedagoga-metodyka Tymofija Łubeńca. Finansowanie przejął ukraiński mecenas Michaił Tereszczenko. Celem utworzenia muzeum było podniesienie kwalifikacji pracowników szkół podstawowych i średnich, umożliwienie im zapoznania się w sposób poglądowy z dorobkiem w dziedzinie kształcenia i wychowania, historią szkoły w Cesarstwie Rosyjskim. Przez pierwsze dziesięciolecie swojego istnienia muzeum nie miało stałej siedziby. Podstawą ekspozycji ówczesnego muzeum pedagogicznego stała się kolekcja wzorów uczniowskich prac oraz wyrobów rzemieślniczych i użytkowych. Równolegle z muzeum otwarto bibliotekę, która zawierała wiele ówczesnych fachowych wydawnictw pedagogicznych. Z książek muzeum mogli bezpłatnie korzystać pracownicy placówek oświatowych Kijowa i Okręgu Kijowskiego, studenci oraz uczniowie starszych klas gimnazjów, a nawet osoby postronne, jednak wyłącznie za zgodą kierownika muzeum. W czasach sowieckich biblioteka wydzieliła się i obecnie znana jest jako Państwowa Naukowa Biblioteka im. W. Suchomlińskiego. Książki pozostają najcenniejszym skarbem zbiorów współczesnego Pedagogicznego Muzeum. Przechowywane są tu stare druki z XV–XVIII wieku, fachowa literatura pedagogiczna XIX – początku XX wieku, a także ówczesna prasa pedagogiczna. Wystawa „Pedagogiczne Muzeum Ukrainy – 110 lat” szczegółowo i ciekawie opowiada o wszystkich etapach powstania muzeum, jego roli we współczesnej nauce pedagogicznej, misji społecznej oraz głównych kierunkach działalności. W części memorialnej ekspozycji prezentowane są fotografie, dokumenty, publikacje za życia oraz osobiste rzeczy wybitnych ukraińskich pedagogów Tymofija Łubeńca, Zofii Rusowej, Iwana Sokolańskiego, Ołeksandra Astriaba. Podstawą ekspozycji każdej z trzech tematycznych części wystawy: „Pedagogiczne Muzeum na początku XX wieku”, „Republikańskie Pedagogiczne Muzeum URSR” oraz „Współczesne Pedagogiczne Muzeum Ukrainy” stały się fragmenty wnętrza izby lekcyjnej, co pozwoliło zwiedzającym poczuć się uczniami ZSRR lub współczesnymi szkolarzami, siedząc w ławce lub oglądając dokumenty o oświacie określonego okresu historycznego, trzymając w rękach przybory szkolne itp. W dziale „Republikańskie Pedagogiczne Muzeum URSR” na eksponowanym miejscu znajdują się materiały o Kijowskim Miejskim Domu Nauczyciela. Od 1983 roku łączy go z Pedagogicznym Muzeum Ukrainy nie tylko wspólny dach, ale także owocna współpraca twórcza. Prezentem jubileuszowym od „współbrata” był uroczysty koncert. Do przygotowania wystawy przyłączyły się także Kijowski Obwodowy Instytut Kształcenia Podyplomowego Kadr Pedagogicznych, Międzynarodowe Centrum Turystyki Dziecięco-Młodzieżowej, Prawosławne Towarzystwo Pedagogiczne, szkoła-przedszkole im. S. Rusowej oraz niewielki zespół samego jubilata – muzeum. Serdecznie gratulujemy im tej znaczącej rocznicy!
…zakorzenił, to i do Dnia Sądu Ostatecznego jej nie będzie. Bo ten Chmielnicki wyprowadził nas z tego domu faraonowej niewoli”; a wtedy wychwalają imię Chmielnickiego […] mówiąc, że był to prorok i teraz, po śmierci, zawsze siedzi przy jednym stole z Panem Bogiem od obiadu do kolacji (s. 443). Oto mamy wreszcie solidną publikację źródeł o kardynalnym wydarzeniu w historii Ukrainy, dokonaną po tak długiej przerwie. Wydanie zostało wydrukowane za środki Kanadyjskiego Instytutu Studiów Ukraińskich w Edmonton oraz kanadyjskich ofiarodawców ukraińskiego pochodzenia. Teraz czekamy na drugi tom serii (lata 1650–1651). Niestety, pierwszy tom ukazał się w bardzo małym nakładzie i można go nabyć tylko w kiosku Instytutu Archeografii i Źródłoznawstwa Ukrainy im. M. S. Hruszewskiego NAN Ukrainy. Obiecują, że cały tekst tomu zostanie zamieszczony na stronie internetowej Instytutu Historii NAN Ukrainy.
Maschinelle Übersetzung
Inna TARASENKO, kandydat nauk historycznych
Narodowowyzwoleńcza wojna narodu ukraińskiego 1648—1658 należy do najwybitniejszych wydarzeń w historii Ukrainy. Wtedy bowiem odrodzono Państwo Ukraińskie. I choć los Hetmanatu nie był zbyt szczęśliwy, choć nie obejmował on wszystkich etnicznie ukraińskich ziem, to około 150 lat jego istnienia (najpierw jako państwo niepodległe, potem autonomiczne) zapewniło Ukraińcom lepsze warunki życia i umocniło tradycję państwowości, którą dane było kontynuować w XX wieku. Lecz to wybitne wydarzenie fałszowano na wszelkie sposoby. Moskwa dążyła do udowodnienia, że rzekomo Ukraińcy przelewali krew nie za wolność i niepodległość państwową, lecz za „воссоединение” z Państwem Moskiewskim, a nawet sztucznie ograniczała tę wojnę do lat 1648—1654 (chociaż w rzeczywistości zakończyła się ona unią hadziacką z 1658 r.). W czasach władzy radzieckiej wydano trzy tomy dokumentów „Воссоединение Украины с Россией” (M., 1953—1954) (większa część z nich to przedruki wydań przedrewolucyjnych), do których później dołączył tom dokumentów z archiwów polskich „Документы об Освободительной войне украинского народа 1648—1654 гг.”, które nie pasowały do pompatycznego jubileuszu, dlatego wydano je dopiero w 1965 r. To wszystko, jeśli mówić o solidnych publikacjach akademickich. Wreszcie ta dotkliwa luka została przynajmniej częściowo zlikwidowana. Kierownik działu zabytków doby książęcej i kozackiej, doktor nauk historycznych, prof. o. Jurij Mycyk wydał pierwszy tom „Źródeł do historii Narodowowyzwoleńczej wojny narodu ukraińskiego 1648—1658” (K., 2012. — 679 s.). Zamieszczono tu ponad 300 tekstów źródłowych, odnalezionych głównie w archiwach polskich (Kraków, Warszawa, Wrocław), a także na Ukrainie (Kijów, Lwów, Charków, Dniepropetrowsk), w Rosji (Moskwa, Petersburg), na Białorusi (Mińsk). Przedstawiają one początkowy okres wojny (1648—1649), przede wszystkim przebieg działań wojennych na Naddnieprzu, Podolu, Siewierszczyźnie, na Wołyniu, w pewnej mierze w Galicji (nawet w Przemyślu!), Podniestrzu, na Białorusi… Wybór tematów podyktowany był stanem bazy źródłowej, która, jak wiadomo, dotrwała do naszych czasów w zniekształconej postaci (szczególnie mało zachowało się źródeł powstałych w obozie powstańców). Lecz redaktor dążył do maksymalnego wykorzystania właśnie tych źródeł, dlatego w zbiorze, oprócz listów króla, senatorów, szlachty pospolitej Rzeczypospolitej, znajdują się nieznane dotąd dokumenty Bohdana Chmielnickiego, Iwana Wyhowskiego, pułkowników Maksyma Krzywonosa, Daniła Niczaja i in., a także zwykłych kozaków. Interesująca jest również druga część zbioru, gdzie przeważnie zamieszczono źródła narracyjne (kroniki, kroniki spisane, publicystykę, pamiętniki, marginalia itp.). Wśród nich wyróżnimy unikatową „Kronikę wierszowaną” z 1682 r. (nazwa umowna), niemiecką fundamentalną kronikę „Theatrum Europaeum”, po raz pierwszy przetłumaczoną z łaciny kronikę Samuela Grondzkiego, szereg nieznanych dotąd ukraińskich i polskich kronikarzy i kronik (zazwyczaj podawano tylko te ich wiadomości, które dotyczyły początkowego etapu wojny). A jakie wspaniałe pamiętniki i dzieła publicystyczne! Oto w jednym z nich polski szlachcic w 1672 r. rozważał, jak rozwiązać kwestię ukraińską, i przedstawiał ciekawe obrazki z życia, na przykład: „Ktoś na to powie: «A po co ludzie tak mocno mieliby garnąć się do tych kozackich miast?». Odpowiadam: «Ponieważ tam pańszczyzny nigdy nie będzie […] (bo) nasz wielki państwo, nasz ojciec Chmielnicki, tak ją wy-
Maschinelle Übersetzung
Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki, „Wseswit”
Powieść „Ludzie z piegami” Hugo Hamiltona (w ukraińskim przekładzie Je. Kononenko) to opowieść Irlandczyka o odnalezieniu i utracie w sobie tożsamości narodowej, o kryzysach psychologicznych, które pojawiają się na tym etapie. W szczególności wtedy, gdy ten, kto ją kształtuje, należy do potencjalnie kryzysowych i straumatyzowanych światów narodowych. Główny bohater w tej autobiograficznej powieści opisuje swoje dzieciństwo, które przypadło na lata umacniania się nazizmu w Niemczech i przezwyciężania zależności kolonialnej w Irlandii. Matka Hugo to Niemka, która ucieka do Irlandii przed światem przemocy i braku wolności („wszyscy w Niemczech przyzwyczaili się bać”), a także przed lękami psychologicznymi. Ojciec Hugo to Irlandczyk, który wyznaje poglądy irlandzkiego nacjonalizmu. „Mój ojciec chce, żeby cały naród irlandzki powrócił do języka irlandzkiego, więc wprowadził zasadę, że nie możemy rozmawiać po angielsku, bo twój dom to twój język, i on chce, żebyśmy byli Irlandczykami, a nie Brytyjczykami”. Ojciec chce, aby Irlandia, po uzyskaniu niepodległości, stała się pełnoprawną częścią na międzynarodowej mapie. „…Irlandczycy postanowili ogłosić swoje wolne państwo. Nie służymy ani królowej, ani cesarzowi, powiedzieli Irlandczycy sobie i innym małym krajom świata”. Zdaniem ojca, trzeba przestać wstydzić się swojego języka, historii i kultury, Irlandia nie powinna wypuszczać swoich dzieci w światy zewnętrzne, a zapraszać do siebie: „…pozostajemy w Irlandii, gdzie się urodziliśmy, gdzie morze oddziela nas od innych krajów, gdzie dzwoni dzwon kościelny i łódź wiezie pocztę wodą. Zamiast jechać gdzieś, nasz tata fantazjuje. A dlaczego by ludzie z innych krajów nie mieli przeprowadzać się do Irlandii?”. „Możliwe, że zarabiają dużo pieniędzy za granicą, mówi ojciec, ale są samotni i chcą, żeby wszyscy, którzy zostali w Irlandii, przyjechali do nich”. Powieść Hugo Hamiltona jest jak nigdy aktualna dla ukraińskiej kultury. Jej aktualność jest szczególna dzisiaj, kiedy na Ukrainie jednak wbrew woli narodu uchwalono skandaliczny populistyczny projekt ustawy o zasadach państwowej polityki językowej, który już przyczynił się do umocnienia języka rosyjskiego jako regionalno-urzędowego w wielu południowych i wschodnich miastach oraz obwodach. Na Ukrainie język rosyjski to spuścizna polityki radziecko-imperialnej, która dzisiaj pragnie wciągnąć Ukrainę w przestrzeń antagonistyczną wobec europejskiej. Na Ukrainie trwają procesy odgradzania się od swojego języka nawet u osób posługujących się ukraińskim, które widzą, że wszyscy na ekranach posługują się rosyjskim, a zatem rosyjski to język inteligencji, edukacji, kultury, przemysłu masowej rozrywki… Nieprzypadkowo po uchwaleniu ustawy przez Ukrainę przetoczyła się fala rusyfikacji, która dzisiaj zawraca Ukrainę od Europy w stronę formowania sterowanego marionetkowego państwa, które traci podstawy swojej suwerenności narodowej. Powieść H. Hamiltona to „negatywny” przykład przezwyciężania kolonializmu. Powieść, w istocie, jest jednocześnie antykolonialna i postkolonialna. To artystyczna powieść autobiograficzna, w której pokazano irlandzką drogę budowania narodu z jej zwycięstwami i błędami. Irlandia, jak i Ukraina, przeżyła straszny głód, który zniszczył witalność narodu, zniszczył fizycznie znaczną część ludności zdolnej do pracy, która mogłaby rozwijać swój kraj. „Mama mówi, że nikt nie może powstrzymać rozmów ludzi w grobie. I wy nie możecie zmusić ich do zamilknięcia, jeśli zostawicie ich w domu lub zamkniecie na klucz… Dlatego nikt nie powinien bać się mówić. Ojciec powiedział, że wszyscy, którzy zmarli podczas irlandzkiego głodu, wciąż rozmawiają. Szeptają wyschniętymi wargami i wybałuszają puste oczy. Powiedział, w Irlandii nie ma takiego miejsca, gdzie nie można by ich usłyszeć (…) On mówi, że wielu ludzi, którzy urodzili się już po głodzie, nie potrafi mówić, bo stracili swój język, więc rozmawiają po angielsku, więc trzeba się przysłuchać, żeby zrozumieć, o czym mówią. Ale najważniejsze, że znowu mówimy po irlandzku. Lepiej umrzeć, niż nie mieć możliwości mówić, mówi mama”. Rozwój narodowy w Irlandii rozpoczynał się przede wszystkim od języka. Irlandia to kraj niezwykle podobny do Ukrainy. Przez wiele wieków była w składzie Imperium Brytyjskiego, przez stulecia na tej północnej wyspiarskiej ziemi zachodziły procesy niszczenia języka irlandzkiego, który był językiem inteligencji, pisarzy i polityków. Z biegiem lat język irlandzki stał się językiem garstki „nacjonalistów”, odrzuconych na margines życia; znajdują oni wsparcie jeden w drugim, jednak ogólne procesy w kraju są zupełnie inne. Błędy przeszłości nakładają piętno na psychologię tych, którym przyszło żyć w czasach niepodległości. Temat odrodzenia języka irlandzkiego doprawdy zmienia głównego bohatera czasami w językowego psychopatę. Ale to załamanie psychiczne i nerwowe to wynik polityki społecznej, wynik kursu państwowego, który w ten sposób odbija się na zdrowiu psychoemocjonalnym obywateli, których boli język ojczysty i którzy chcą zrobić wszystko, co możliwe, aby go odrodzić. Właśnie w ten sposób rozumieją odrodzenie narodu. Powieść „Ludzie z piegami” to wspaniała ilustracja wydarzeń, które miały miejsce na Ukrainie latem tego roku, kiedy ludzie zjechali się pod Ukraiński Dom w Kijowie, aby rozpocząć głodówkę. I, jak w powieści o wydarzeniach sprzed dziesięciu lat, tak i dzisiaj na Ukrainie ci ludzie pozostali niesłyszani. Państwo nie przysłuchało się głosowi tych, którzy kosztem własnego zdrowia chcą zwrócić jego uwagę na problemy językowe. Bo od tego, zdaniem takich ludzi, zaczyna się prawdziwe społeczeństwo obywatelskie. Dzisiaj autor „Ludzi z piegami” nieco ironicznie i sceptycznie odnosi się do tych nacjonalistycznych wysiłków swojego ojca-dziwaka, który chciał rywalizować z imperium, z językiem imperialnym, który dzisiaj stał się międzynarodowym językiem nauki i informacji. Jawi się on jako taki sobie Guliwer w kraju olbrzymów. Jego wezwania do przemianowania ulic na irlandzką modłę, porywy słuchania tylko irlandzkiej muzyki — są naiwne, one, jak byśmy dzisiaj powiedzieli, są antyglobalistyczne i skazane na porażkę. Don Kichot jest bezsilny wobec czołgów. A jednak właśnie w tym antypragmatycznym romantyzmie narodowym jest desperackie dążenie do swojej historii, do swojego języka, który z przyczyn historycznych stał się językiem mniejszościowym w ciele ogromnego imperium. I ta „ułomna mniejszościowość” jest odczuwalna nawet w niepodległym państwie. Brytania ustąpiła, Irlandia wywalczyła wolność, jednak większość Irlandczyków już nie zmaga się o to, aby odnowić swoją tożsamość. Przyzwyczaili się, że język angielski to język polityków i policjantów, język lekarzy i dziennikarzy. Po co iść pod prąd tym prawom, według których większy i tak zje mniejszego? A irlandzki to język skazany na zniknięcie obok sąsiedniego angielskiego. Jednak choć to zniknięcie wydaje się naturalne, jest ono istotnie powiązane z polityką kolonialną imperium. Czy rzeczywiście takie zniknięcie będzie naturalne? Gdyby imperium nie było, gdyby nie było wojen, to czy zniknąłby ten język w rodzimym państwie? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi w powieści. Idee ojca Hugo są zbyt romantyczne, są sprzeczne ze zdrowym praktycznym rozsądkiem. Ojciec woli przemianować nie tylko ulice, ale i nazwiska na irlandzką modłę. Irlandzkie rodowite nazwiska są trudne do wymówienia i napisania, i już nawet to jest sprzeczne z tendencjami językowymi do upraszczania. „To imię właśnie sprawia wszystkie problemy. Irlandzkie imię: O’Gormoile. Ludzie wzdrygają się od dziwnego imienia i proszą o powtórzenie. Oni nie ufają niczemu irlandzkiemu. — A jak to będzie po angielsku? — pytają. Ale nie można zdradzać imienia rodu. Ojciec mówi, nie możemy podawać angielskiej wersji, Hamilton, i nie ma znaczenia, ile razy nas przepytają”. Dla ojca te idee to stopniowe kroki do zachowania siebie, bo dla niego zachowanie języka oznacza zachowanie historii swojego rodu. Tak, czasami zachowuje się tyrańsko i po prostu niedorzecznie w stosunku do swojej rodziny, kiedy zabrania synowi przyjaźnić się z dziećmi, które nie znają języka irlandzkiego. Chce, aby jego syn zrozumiał, że jego prawdziwe imię jest irlandzkie. „Nie powinienem pozwalać nazywać mnie Jackiem lub Johnem, dlatego że to nie jest ten, kim jestem. Mój tata zmienił swoje imię na irlandzkie. Więc kiedy dorosnę, to zmienię swoje imię również”. Ale takie „nienormalne” zachowanie to wynik polityki imperialnej, która straumatyzowała ludzi, która zniszczyła w nich możliwość zachowywania się „normalnie”, nakładając straszne piętno psychologiczne. Irlandzcy nacjonaliści są doprawdy trochę szaleni, ale to szaleństwo nabyte w wyniku polityki kolonialnej ucisku. Ojciec Hugo to dziwak i samotnik, który gotów jest zrezygnować z osobistych korzyści na rzecz korzyści narodowo-państwowych. Ale problem w tym, że na poziomie państwowym takiej walki o własny język, historię i kulturę nie ma. I z czasem nawet jego syn, któremu nudzi się ten „narodowy psychoz”, odmawia kultury ojca (a zatem odmawia bycia „człowiekiem z piegami”). „Ojciec mówi, że nie powinniśmy się tym przejmować, bo jesteśmy nowymi Irlandczykami. Częściowo z Irlandii, częściowo skądinąd, w połowie Irlandczycy, w połowie Niemcy. Jesteśmy plamiści ludzie, jak on mówi, ludzie z „rodzynkami”, wybrakowani ludzie, brack people, słowo, które przyszło z języka irlandzkiego, z gaelickiego, jak oni czasami nazywają go. Zanim został inżynierem, ojciec był nauczycielem szkolnym, i breac — to słowo, jak on wyjaśnia, naród irlandzki wziął ze sobą, kiedy przechodził na język angielski. To oznacza plamisty, pokryty plamami, z piegami, w kropki, kolorowy”. Hugo wybiera dla siebie język normalnych, język większości — angielski, bo używanie języka irlandzkiego w Irlandii ma swoje ograniczenia, a to czyni jego użytkowników straumatyzowanymi. „…musimy być ostrożni w naszym domu i myśleć, zanim powiemy. Nie możemy mówić słowami policjanta lub robotników, czyli po angielsku. Mówimy słowami Aine z Connemary, czyli po irlandzku, albo słowami mamy, czyli po niemiecku. Nie mogę mówić z Aine po niemiecku i nie mogę mówić z mamą po irlandzku, dlatego że ona tylko śmieje się i łaskocze mnie. Mogę mówić z tatą po niemiecku lub po irlandzku, i on może porozmawiać z policjantem i robotnikami za nas. Nie w domu również trzeba być ostrożnym, bo nie będziesz mógł kupić rożka lodów po niemiecku lub po irlandzku, i większość ludzi zna tylko słowa policjanta lub robotników…” On nie chce odczuwać na sobie ciągłych zdziwionych spojrzeń z boku, chce rozpuścić się w ogólnym tłumie, chce być jak wszyscy. Bo psychika normalnego człowieka nie może ciągle przebywać w stanie obrony. A młodzieniec chce dotknąć języka, który daje wyjście w świat. Zatem strategia ojca — strategia walki o język ojczysty — nie usprawiedliwia się. Jednak zapytajmy siebie: czy aż tak wszystko byłoby porażką, gdyby na poziomie państwa została sformułowana kompetentna polityka językowa czy w ogóle humanitarna? Gdyby w społeczeństwie zostały uruchomione mechanizmy tolerancyjnego stosunku i do „innych”, i do „swoich”, którzy walczą o odrodzenie podstaw państwowości — języka, historii, kultury? Możliwe, że Don Kichot, który ma za sobą wsparcie rycerzy okrągłego stołu, nie przegra, może wtedy przestanie być szalony? Z jednej strony, strategia ojca w powieści podana jest jako strategia porażki (z punktu widzenia syna). Ale, być może, w tej kwestii nie wszystko jest jednoznaczne. A gdyby państwo poparło idee ojca, gdyby politycy państwowi wprowadzili program wsparcia języka narodowego, narodowych tradycji historycznych? Może wtedy porywy ojca nie byłyby aż tak dramatyczne i tragiczne, jak porywy Don Kichota, który zmaga się z wiatrakami, nie widząc, że ta walka jest przegrana. Bo zmienił się czas, choć człowiek wciąż żyje w jakimś innym wymiarze socjokulturowym, żyje na poziomie psychologicznym. Ojciec pisał listy do licznych instancji rządowych, pukał, aby mu otworzyli. I jego porażka w powieści — to porażka narodowego przed państwowym, porażka niematerialnego przed pragmatycznym i globalistycznym. Większość nie przyjmuje reguł gry w „narodową ascezę”, większość chce żyć i nie myśleć o problemach finansowych, nie liczyć każdej kopiejki, nie myśleć o jutrzejszym dniu, który przyniesie splot nowych problemów. Tak już jest urządzona ludzka świadomość — pragnie stabilności i zapewnienia podstawowych potrzeb, a język, którym posługuje się większość, to jeden ze sposobów osiągnięcia stabilności w planie społecznym. „Właśnie po angielsku rozmawiają i na statkach, i w kinie. Język irlandzki nie nadaje się do biznesu, (…) więc po co komuś ryzykować życie, przeskakując przez śmiertelnie niebezpieczną przepaść, dla tego, żeby pozostawać Irlandczykami? Byłoby po prostu szaleństwem nawet myśleć o czymś takim”. Ale kwestie języka to kwestie egzystencjalne, dla kogoś mogą wydawać się wydumane i mgliste. Dlatego te pytania mogą stawać się przedmiotem sporów i formą manipulacji narodowej. Bo do zrozumienia tej kwestii trzeba wytworzyć w sobie odpowiednią przestrzeń gotowości usłyszenia czasami nie nazbyt przyjemnych odpowiedzi z punktu widzenia psychologii mieszczańskiej. Odpowiedzi na te pytania mogą zmusić do zrezygnowania z czegoś przyjemnego, aby zdobyć większy rezultat. Ale do tego musi upłynąć pewien czas. A większość nie pragnie czekać, dążąc do otrzymania wszystkiego teraz, myśląc o chwilowych interesach. W każdym razie powieść H. Hamiltona jest skrajnie aktualna dla ukraińskiego czytelnika, zmusza do jeszcze jednego zastanowienia się nad strategią rozwoju państwa, jeszcze raz ocenić siebie: co zrobiono i co dzieje się na naszych oczach. Powieść skłania do myślenia i stawiania ważnych pytań. Ona i tak skłania czytelników, by nie byli obojętni wobec swojego państwa i dowodzi, że w historii możliwe są kilka wariantów rozwoju. Wszystko w naszych rękach.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
...rożniczenko z Dniepropetrowska „Upał”, Anatolij Horbenko z Odessy „Początek jeziora”. Tym dziełom właściwy jest szczególny romantyczny nastrój. Jeśli chodzi o poszukiwania twórcze, to zaznaczę wyrazistość plastycznego języka modernizmu z kierunkami awangardowymi, który jest właściwy młodemu pokoleniu artystów. Wiele prac przedstawiono ze znamionami malarstwa plenerowo-impresjonistycznego, które skupiło w sobie temperament samego malarza. Nastrój estetyki urbanistycznej dostrzegalny jest w utworach O. Iwanowej, W. Charakozy, I. Szewelowej. A w uproszczonych kompozycjach, lakonizmie rozwiązań kolorystycznych wyczuwalny jest czysto narodowy charakter z czasów lubka. W ten sposób pojawiają się symbolicznie zbiorowe obrazy Ziemi Ukraińskiej z jej niewyczerpanymi znamionami historycznej swoistości. Szczególnie wyraźnie widać to w płótnach O. Nikołajewskiego, O. Myka, M. Żulińskiego, O. Trackiewskiego oraz H. Wołkowa.
Płomień Michała nigdy nie zgaśnie. Jego dzieła w kamieniu i brązie promieniują światłem, które widzą tylko ci, którym pozwolił Bóg — prawdziwi Ukraińcy, bohaterowie naszych czasów, wojownicy ducha. Michał, dłutując kamień, odsłania nam warstwy, które mają tysiące lat… Kamień ożywa nie tylko pod rękami Michała. On obdarza go życiem swoim sercem. Horłowyj stworzył warstwę duchowości, ducha, języka, energii, światła i kosmicznej muzyki. Michał ożywił i oswoił kamień. Znalazł wspólny język z drewnem, glina, farbami. Żadne burze nie zgaszą świecy, którą niesie. Jeśli przez tysiąclecia z ukraińskiej sztuki pozostanie tylko jego twórczość — poetycka i rzeźbiarsko-plastyczna — to o nas jako o narodzie, o naszej ziemi pozostanie pamięć w kosmicznej bezmiarze”.
Tetiana Czujko, pracownik naukowy Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki: „Z Michałem jesteśmy rodakami, a zatem mamy wspólne wspomnienia… Wszystko zaczyna się od dzieciństwa. Jego zabawkami w dzieciństwie były fragmenty kultury trypolskiej — byczki, prosiaczki, zwierzątka… Właśnie ostre kanciaste końcówki tych drobnych fragmentów weszły w charakter Michała. Dziś mówiono o jego zasadniczości, czasem i o ostrości. Są one również cechą jego dzieł. Mówiono, że jest jednym z nielicznych… Ale on jest jeden taki, jeden w naszej sztuce, szczerze oddany kulturze trypolskiej, stale w niej żyje. Zarazem jest nowoczesnym rzeźbiarzem, który godnie reprezentuje rodzimą ukraińską sztukę”.
Na wieczorze zaprezentowano także tomik poetycki Michała Horłowego „Poezja w kamieniu” oraz okazały katalog jego prac. Autorka przedmowy do katalogu, historyk sztuki Oksana Maryczewska, tak oceniła artystyczny świat jubilata: „Twórczość Michała Horłowego to chyba nie pojedynczy przypadek genetycznego związku ukraińskiej rzeźby nie tylko z praprzeszłą kulturą, ale też z awangardowym ruchem etnonarodowej rzeźby XX wieku… Monumentalnym pracom Michała Horłowego nie są właściwe majestat i uderzający rozmiar. Przede wszystkim jest to duchowy majestat obrazu, graniczący z liryzmem… Artysta zawsze uświadamiał sobie, że przejaw rzeźbiarza to przede wszystkim przejaw nie tylko jego indywidualności, ale też tradycji, historii, mentalności jego narodu”.
Maschinelle Übersetzung
Ojczyznę można kochać na różne sposoby. Ale tak ważne jest, aby te uczucia były szczere, służyły jej rozkwitowi, jednoczeniu ludzi i pomnażały otaczające nas, dane przez Boga piękno. Właśnie taka była Ogólnoukraińska wystawa pejzażu w Mariupolu, która zgromadziła ciekawych, czołowych malarzy ze wszystkich regionów Ukrainy. Nie bez powodu Centrum Sztuki Współczesnej Pejzażu „Memoriał A. I. Kuindżiego” już po raz drugi prowadzi szeroko zakrojony projekt na cześć swojego znanego rodaka. A do tego twórczego przedsięwzięcia zmobilizował artystów Narodowy Związek Artystów Plastyków Ukrainy przy wsparciu Ministerstwa Kultury Ukrainy. Walentyna JEFREMOWA, historyk sztuki, zasłużony pracownik kultury Ukrainy. Dzięki wydanemu katalogowi „Ogólnoukraińska wystawa pejzażu—2012” mamy unikalną możliwość podróżowania po malowniczych przestrzeniach ukraińskiej ziemi. Kompetentne jury wybrało około trzystu dzieł malarskich, na których utrwalono zadziwiające, pełne romantycznego nastroju krajobrazy. Jak zaznaczył przewodniczący NZAPU, artysta ludowy Ukrainy W. Czepełyk, osobliwość tego projektu polega na tym, że reprezentacja ważnej akcji twórczej rozszerzyła się geograficznie. Szeroko zaprezentowano twórczość artystów z Odessy, Doniecka, Charkowa, Dniepropetrowska, Połtawy, Sum, Sewastopola, Mikołajowa, Winnicy i in. Wystarczy spojrzeć na panoramiczne obrazy „Cerkiew foroska” Hanny Wełyczko, „Zakarpacie” Jewhena Waluka, „Progi gruszewskie” Anatolija Waskewycza, „Łany” Łarysy Dżarty, a już chce się odwiedzić te miejsca i podziwiać ich piękno. Artyści odnajdują piękno także w motywach urbanistycznych, widzimy je na obrazach Iryny Makarczuk „We Lwowie”, Łeonida Tkaczenki „Stary Mariupol”, Wiktora Szwecia „Plac Kontraktowy”. Każdy autor znajduje coś szczególnego, niezwykłego w wybranych motywach i dzieli się swoją radością z widzami. Wśród zaprezentowanych dzieł są kameralne kompozycje z wiejskimi okolicami, chatkami, stawami, łąkami, leśnymi polanami. Są to obrazy Dmytra Razina „Podwórko”, Serhija Piwtoraka „Zaśnieżona ulica w Romnach”, Serhija Łozowskiego „Szanchajczyk”. Wybrzeża Dniepru przyciągnęły Nadię Fomiczową, a ciche jeziorka Anastasiję Szczetynę i Anatolija Horbenkę, natomiast burzliwy „Wodospad” z przejrzystym strumieniem górskiej wody obserwujemy u Jurija Danyłowa. Motywy starożytnej Taurydy utrwalili Wadym Rudyj, Mykoła Miszczenko, Ludmyła Medel-Medwediewa, Natalija Łoza, Serhij Berłow, Mykyta Bolakow. Do dotknięcia świętości zapraszają nas Mychajło Judenkiw, który przedstawił monaster Pantelejmonowski, oraz Jurij Samojłenko — „Połtawskie dzwony”. Ołeksandra Czerednyczenkę z Sum przyciągnęły realia życia klasztornego i przedstawił on słoneczną kompozycję „Klasztorne troski”. Możemy wsłuchać się w dzwony czarujących drewnianych cerkwi, które usytuowały się na wzgórzach Zakarpacia, przedstawionych przez Ihora Hilka. Wołodymyr Kabaczenko z Mikołajowa przedstawił płótno „Cerkiew w Mikołajowie”, Petro Zykunow z Kijowa obraz „Jesień w Zaremli”, Wiktor Kowtun z Charkowa — „Poranek. Kozacza Łopań”. Jurij Kafarski przedstawił ulubione miejsce malarstwa plenerowego artystów na Czernihowszczyźnie „Siedniów. Słoneczny poranek”, Wasyl Mi-
Maschinelle Übersetzung
Wypełniło się 60 lat genialnemu ukraińskiemu artyście Mychajłowi Horłowemu. Z tej okazji w Kijowie, w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy, odbyła się wystawa jego rzeźb oraz prezentacja książek. Roman KOWAL, służba prasowa Klubu Historycznego „Chołodnyj Jar”. „Kiedy tworzyliśmy ekspozycję, pytaliśmy Mychajła Horłowego o każdą z prac — rozpoczęła uroczysty wieczór Raisa Sennikowa, zastępca dyrektora Narodowego Muzeum Literatury — zapytaliśmy też o mizyńską flecistkę, a on mówi: „To praca szczególna, bo jeszcze 23 tysiące lat temu na naszej ziemi grano, śpiewano i tańczono”. Potem Mychajło Horłowy stanął pośrodku sali i powiedział: „Oto moje życie. Oto moja droga”. Jaka piękna jest ta droga!”. Oto co mówili tego wieczoru artyści i pisarze o swoim koledze. Wira Kułeba-Barynowa, malarka, zasłużona działaczka sztuki, akademik, nauczycielka Mychajła Horłowego: „Kiedy patrzyłam na pracę „Skifynia” (Scytka), wydawało mi się, że pękła nasza ziemia, ziemia, z której narodziła się ta wieczna Matka, Matka, którą przedstawiasz w swoich dziełach. To wielkie szczęście, że mamy takiego rzeźbiarza w czasie, gdy tak ciężko przebić się i temu słowu, i tej duszy”. Mykoła Biłyk, rzeźbiarz, zasłużony artysta Ukrainy: „Horłowy to nadzwyczajny mistrz. Jest integralny i szczery, głęboki. Szczery jest także w utworach poetyckich. Nie ma u niego naturalizmu, jest archaiczność. Jemu to pasuje. Stylistyka jest bardzo architektoniczna. On obrazowo myśli, pisze, śpiewa… To wielostronny artysta. Piękny artysta. Kreatywny, nadzwyczaj żarliwy. To obraz, jakim powinien być Ukrainiec”. Petro Zasenko, pisarz, redaktor zbioru poezji Mychajła Horłowego „Poezja w kamieniu”: „To człowiek oddany. Jest zagłębiony w ukraińską ziemię, w ukraińskiego ducha, w nasze słowo, w nasze rozumienie historii. Niesie w sobie obowiązek artysty-obywatela. Mychajło Horłowy jakby z jakichś głębin ziemi i nieba bierze istotę i wciela ją w dzieło sztuki. Taki jest też w poezji. Pracując nad rzeźbą, natyka się na coś i nagle powstaje u niego poetycki wers. Widzi ludzką duszę w kamieniu, brązie, w słowie — naszą Matkę ukraińską, atamana Zełeneho, Mychajła Hawryłkę. Jego poezja jest zmysłowa”. Dmytro Czerednyczenko, pisarz, przewodniczący stowarzyszenia twórczego „Radosyń”, którego członkiem jest Mychajło Horłowy: „Przeszedłem przez sale i było mi bardzo miło, że w każdym dziele czuć głębię. To poetyckie obrazy. Zatem mówi do nas poeta. Poeta w kamieniu, w słowie, w drewnie…”. Serhij Hałczenko, historyk sztuki: „Powiedziano tutaj, że Horłowy w kamieniu widzi ludzką duszę, to prawda, bo Mychajło ma ludzką duszę, a nie kamienną. Tam, gdzie Mychajło, tam Ukraina. On jest wszędzie — w sztuce, literaturze, twórczości…”. Mychajło Najenko, doktor nauk filologicznych, literaturoznawca: „Mówią, że prace Mychajła są ukryte w głębokim gruncie… Ta tradycja ciągnie się ze Szczerbaniwki, gdzie urodził się Hryhorij Kosynka. Tam jest korzeń Mychajła Horłowego. Przypominam sobie, jak otwierano znak pamięci autorstwa Hałyny Kalczenko na domu, w którym mieszkał Kosynka. Ogromne wrażenie na wszystkich wywarł piękny portret Hryhorija Kosynki autorstwa Kasijana. Oto widzicie jaka tradycja: Wasyl Kasijan, Hałyna Kalczenko, Mychajło Horłowy. Ta linia jest utrzymana… No nie mogło się tak nie stać”. Roman Kowal, pisarz: „Mychajło Horłowy to przede wszystkim kozak. A kozak to dusza szczera. Taki jest Mychajło w życiu — szczery, bezpośredni, otwarty. To artysta-wojownik, zresztą w radzieckiej armii służył jako czołgista. Mogę przeprowadzić tylko jedną analogię w ukraińskiej sztuce — z Mychajłem Hawryłką, rzeźbiarzem, malarzem, poetą i żołnierzem. Taki jest też Mychajło Horłowy. Mógłby poświęcić sukces zawodowy i rzucić się do walki za Ukrainę, jak swego czasu zrobił to Mychajło Hawryłko, który nie czuł się szczęśliwy w twórczości, gdy Ojczyzna była w niewoli. Taki jest też Horłowy — wybuchowy, gotowy nie tylko oddać za Matkę-Ojczyznę, ale i jako pierwszy ruszyć do boju”. Wołodymyr Harbuz, malarz: „Mychajło to duchowy wojownik. Przeszedł wielką drogę. I zachował w sobie siłę. Jego dzieła są uduchowione, niesie kamienną świecę, która się nie topi. Komunikuje się z duchami naszych mizyńskich przodków, bierze od nich energię. I
Maschinelle Übersetzung
Ukraińska emigracja w Belgii istnieje ponad stulecie: to sześć pokoleń Ukraińców. Jest ona związana ze zmianami terytorialnymi w wyniku wewnętrznych lub międzynarodowych konfliktów zbrojnych. Hryhorij PANCZUK, Belgia Początkowo ludzie opuszczali Ukrainę pojedynczo, potem rodzinami, wreszcie falami, które przetoczyły się przez Belgię, Europę, świat. Wpisywano ich do rejestrów stanu cywilnego zazwyczaj jako Polaków lub Rosjan, Czechów lub Węgrów, czyli według krajów, które opuścili w poszukiwaniu szczęśliwszego losu. Potrzebne były dwa straszliwe konflikty światowe, aby społeczność międzynarodowa — w tym także Belgowie — uznała, choćby częściowo, ich pochodzenie narodowe, które niektórzy zataili głęboko w świadomości, lub które zdecydowana większość emigrantów otwarcie wyznawała, sumiennie przestrzegając narodowych zwyczajów i obrzędów. Ukraiński emigrant przez lata żył w reżimie półwolności. Kontrolowano go, śledzono. Był to hołd złożony zasadzie — nie naruszać „trwałych pokojowych stosunków” z Moskwą. A jednak ukraiński emigrant był pracowity, starannie układał swoje życie osobiste i społeczne oraz tworzył własną — właściwą każdej diasporze — subkulturę, zbudowaną wokół wspólnego ideału i obowiązku „odrodzenia z popiołów” Ukrainy. Ten tułacz przez siedemdziesiąt z górą lat walczył z nienawistnym mu reżimem sowieckim, w odpowiedzi na ciągłe ataki i oszczerstwa jego służb dezinformacyjnych i organów karnych — od „nacjonalistycznego burżuja” po „zdrajcę narodu” — nie brakowało obraźliwych epitetów. Jednak mimo nędzy i rozczarowań, linia życiowa, której trzymał się ukraiński emigrant, pozostawała niezmienna, była przekazywana w spadku młodszym pokoleniom diaspory. To ideał „Od błękitnego Donu do siwych Karpat, bez pańszczyzny, bez niewolnictwa, przemocy i zdrad — Wolna, niezależna Ukraina!” Przez sto lat trzy fale emigrantów położyły fundamenty obecnej ukraińskiej diaspory w Belgii. Początkowo przybyli uciekinierzy, ofiary I wojny światowej. Podczas walk wyzwoleńczych 1917—1920 lat proklamowano Ukraińską Republikę Ludową. Ale pod ciosami bolszewickiej Armii Czerwonej została ona okupowana. Jednak rząd URL zdołał ustanowić w niektórych stolicach Europy swoje przedstawicielstwa dyplomatyczne. Prawo do pobytu w Belgii otrzymali żołnierze armii URL — około 600 osób. W połowie lat 20., potem w latach 30. do Belgii przybędą inni emigranci. Była to głównie emigracja ekonomiczna z Galicji. Emigranci pracowali na roli, w fabrykach tekstylnych, kobiety po domach jako sprzątaczki i kucharki, ale większość przyjezdnych była zatrudniona w hutnictwie, kopalniach. Ukraińscy emigranci byli bardzo aktywni, zorganizowani, zwłaszcza w miastach Bruksela, Seraing, Liège. Część z nich stanowili studenci, którzy m.in. studiowali na Katolickim Uniwersytecie w Lowanium. Wszyscy oni należeli do Narodowego Związku Ukraińskich Studentów w Belgii (NaSUS). Wszystkich studentów, robotników z daleką utraconą Ukrainą łączyły narodowe Cerkwie: Ukraińska Cerkiew Greckokatolicka (UKGK) oraz Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny (UAKP). Ukraińcy mieli swoje chóry, orkiestry, teatry, formacje partyjne. Powstały organizacje kulturalne i religijne. Byli oni odległymi świadkami głodu 1932—33 lat i, jak mogli, brali udział w akcjach protestacyjnych. Ukraińscy emigranci w okupowanej Belgii przeżyli lata wojenne. Ukraińcy brali udział w akcjach belgijskiego podziemia. W czasie okupacji organizacje ukraińskie przycichły, ale istniały. Dowodem na to jest ich pomoc, której udzielali od 1945 roku nowo przybyłym emigrantom z Ukrainy. Historia tego etapu emigracji rozpocznie się w Niemczech, gdzie ponad dwa miliony dwieście tysięcy ukraińskich uciekinierów i osób przemieszczonych trafiło między młot a kowadło: z przodu — rozbity Wehrmacht i resztki esesmanów, z tyłu — zwycięska Armia Czerwona i… NKWD, a nad głową — ciężkie bombowce zachodnich aliantów. Jedyny ratunek — dotrzeć do stref, które już znajdowały się pod kontrolą Aliantów. Ci, którym poszczęściło się nie zginąć pod bombami, znaleźli się głównie (80 %) w obozach dla osób przemieszczonych (uchodźców), zlokalizowanych w Strefach Zachodnich. Ofiary deportacji na przymusowe roboty do hitlerowskich Niemiec, byli jeńcy wojenni, więźniowie nazistowskich obozów śmierci, dzieci, kobiety, całe rodziny — wszyscy oni masowo starali się nie trafić na listy repatriacyjne NKWD. Przymusowy powrót do ZSRR, który szalał latem i jesienią 1945 roku, oznaczał bezlitosną śmierć w syberyjskiej tajdze lub niewolnicze życie z wiecznym stalinowskim piętnem „wróg narodu”. W 1947 roku część Ukraińców zgodziła się wyjechać do pracy do Belgii za zgodą miejscowego rządu. Belgowie bardzo potrzebowali siły roboczej dla ciężkiego przemysłu, kopalń węgla. To znów była ucieczka w nieznane, ale tym razem instynkt przetrwania opierał się na obietnicy, że zostaną podjęte wszelkie środki, aby zapobiec bezpośredniej ingerencji ZSRR w ich życie. Tak oto, przy wielkich piecach, w fabrykach, wszędzie, gdzie oferowano jakąś pracę, rozpoczęło się nowe życie ukraińskiego inżyniera, urzędnika, rolnika, wykładowcy, nauczyciela. Ilu ich było? Wymienia się liczbę do 50 000 osób. Wielu emigrantów nie zatrzymywało się w Belgii, która była mostem dla kandydatów na wyjazd za ocean — do Stanów Zjednoczonych, Kanady, Argentyny, Australii. Warunki życiowe nie były łatwe, nawet dla tych, którzy doświadczyli hitlerowskiej okupacji i systemu sowieckiego. Wszystko było skomplikowane: i język, i zwyczaje, i okoliczności, a nawet życzliwość miejscowych mieszkańców. Nieugiętym prawem były wieczne „stemplowania” i sprawdzanie dokumen-
Jedynym, co wspierało ludzi, było poczucie częściowo odzyskanej wolności. Uchodźca zdawał sobie sprawę, że sytuacja jest ciężka, jednak był przekonany, że jest ona tymczasowa i zaraz zobaczy Amerykę, ostatecznie pozbędzie się podświadomego strachu przed „powrotem do Ojczyzny”. Lecz praktyczny i zdrowy rozsądek wziął górę. Jak to stało się ostatecznie w Niemczech, gdzie każdy obóz zamieszkany przez Ukraińców, a było ich około 80, stał się „państwem w państwie”: z własnymi prawami, niezależnym kierownictwem, własnymi szkołami, sklepami, punktami medycznymi, kaplicami, własną prasą i wydawnictwami. Orientując się na preferencje polityczne, w całej Belgii założono sieć społeczną i religijną, która naturalnie objęła całą ukraińską społeczność, tak pragnącą odnaleźć ludzką godność, utraconą z powodu wojennych okoliczności. Rozpoczęła się aktywna rozbudowa „ukraińskiej Belgii”. Ukraińcy urządzają swoje życie po ukraińsku. Cel był podwójny. Po pierwsze, samoorganizacja i samorządność. Po drugie, udzielanie pomocy podziemnemu ruchowi powstańczemu na Ukrainie. Infrastruktura materialna, którą wtedy położono, istnieje do dziś. Chodzi o majątek nabyty w ciągu 60 lat oraz o same organizacje. Nie wszystko było idealne. Emigrant miał tylko dwie ręce, by nakarmić siebie i rodzinę. Wszyscy byli biedni. Nie brakowało też sytuacji konfliktowych z powodu poglądów politycznych. Jednak organizacyjna euforia nie trwała długo. Na początku lat 50. spełniły się marzenia wielu ukraińskich uchodźców w Belgii — większość z nich w końcu wyjechała za ocean. Ale tym samym zostały pozbawione kierownictwa organizacje, które straciły także swoich członków. W kraju pozostali głównie inwalidzi lub chorzy, którym komisje imigracyjne odmówiły wyjazdu z powodu złego stanu zdrowia. Zostali ci, którzy już przyzwyczaili się do belgijskich warunków. Byli też tacy, którzy wrócili do Niemiec. Odbywały się także przegrupowania rodzin, które rozdzieliły wydarzenia wojenne. I znów czynnikiem stabilności okazały się tutaj Kościoły, ponieważ struktury parafii pozostały w całości. Ten pozytywny fakt bez wątpienia przyspieszył reorganizację ukraińskiej wspólnoty. Nie brakowało też energii społecznej. Chce się wymienić te organizacje i związki, które zjednoczyły i stanęły na czele ukraińskiej wspólnoty. W Brukseli działała „Ruska bezstronna gromada”, założona jeszcze przed I wojną światową, w 1914 roku. Tamże utworzono także filię europejskiego Towarzystwa byłych żołnierzy armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. W 1929 roku założono Narodowy Związek Ukraińskich Studentów (NaSUS). Jego Hryhorij Panczuk i prezes centrum kulturalnego Ukrainy w Belgii, artystka Switłana Laszczuk-Łebiha
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
...ініціаторами i współzałożycielami Związku Ukraińskich Studenckich Zrzeszeń Europy (SUSTE). Przynależność Syndykatu Ukraińskich Wolnych Robotników w Belgii do europejskiego ruchu związkowego jeszcze wzmacniała ten europejski wybór. Po II wojnie światowej organizacje diaspory faktycznie zaspokoiły wszystkie narodowe, religijne, kulturalne, społeczno-polityczne i szkolne potrzeby wspólnot. Zakup domów lub pomieszczeń, budowa kaplic i świątyń, organizowanie obozów dla młodzieży, zakładanie kulturalno-wypoczynkowych centrów, chórów, zespołów tanecznych — wszystko to miało służyć zachowaniu ukraińskich wartości. Z wyjątkiem, być może, działalności gospodarczej, niestety. Sama struktura organizacyjna ukraińskiej społeczności w Belgii była rozgałęziona. Na czele wszystkiego stała Główna Rada Ukraińskich Organizacji Społecznych Belgii, której celem była koordynacja działalności wspólnot. Wchodzili do niej delegaci różnych organizacji. W szczególności UDK (obecnie TUB, czyli „Towarzystwo Ukraińców Belgii”) — Ukraiński Komitet Pomocy, który miał filie w całym kraju, istniał od 1945 roku. SUM — Związek Młodzieży Ukraińskiej (1948 r.), SUB — Związek Ukraińców Belgii — Wspieranie Ukraińskiej Rady Narodowej (1949 r.), OUB, czyli Zjednoczenie Ukrainek Belgii (1948 r.). Bez OUB, bez ofiarności ukraińskich kobiet diaspora ledwie by przetrwała. UNOT — Ukraińskie Naukowo-Oświatowe Towarzystwo (1947) zajmowało się siecią sobotnich szkół i wydawaniem podręczników szkolnych. UChR — Ukraiński Ruch Chrześcijański. Istniały zespoły taneczne Połtawa, Homin, Wierchowyna, a także chóry — Jaworyna, Boian, chór im. Tarasa Szewczenki, chór Tysiąclecia Chrztu Ukrainy i inne. Każda z wymienionych organizacji miała własny biuletyn informacyjny, a czasem ulotkę, nawet czasopisma. Na przykład „Wisti UDK”, „Krylati”, „Holos Chrysta Czołowiekolubca” i inne.
Zdjęcie z archiwów. Ona przebywa w ich otoczeniu i wśród Belgów. Tymczasem to dziedzictwo, te osiągnięcia-dobra Ukraińców, te cerkwie, kapliczki, domy, archiwa, sama pamięć o wszystkim tym, co było, — wszystko to znajduje się w niebezpieczeństwie. Niektóre rzeczy już zniknęły lub zostały zlikwidowane. Bo dziś sytuacja zupełnie się zmieniła. Proklamowanie niepodległości Ukrainy stało się przyczyną wielkiego przełomu w diasporze, w jej sposobie istnienia. Wydawało jej się, że naturalnie przekaże pochodnię Ukraińcom z Ukrainy. A tymczasem… nas nie lubią w Ukrainie, gdzie dalej aktywnie szerzy się rzekomo „byłą” sowiecką propagandę. Jesteśmy podejrzani. Nie ufa się nam. Uchwalone ustawy na wsparcie diaspory to tylko słowa. Jakież więc mamy zarzuty? Diaspora tylko potrafi pouczać innych. Jej pomoc humanitarna to kaprys skąpego człowieka dla nieistniejących żebraków. Rzeczywiście nie byliśmy rozsądni. Tak, jesteśmy małowierni. Po ukraińsku jakoś sobie radzimy. A po rosyjsku? Ten język jest nam zupełnie obcy, to język okupanta! Tak nastąpiła powszechna demobilizacja. To proklamowanie Państwa Ukraińskiego, wolnego, niepodległego — to powinno być stałe święto! Tymczasem ile złudzeń przepadło! Ile utracono nadziei! Tu, na obczyźnie, a zwłaszcza tam, w wymarzonej Ojczyźnie! I pogłębił się proces niepocieszającej asymilacji — ta tragedia dla każdej diaspory, gdy pozostają tylko mohikanie w podeszłym wieku, a wnuki i prawnuki ochają i achają na rowerze trzykołowym. Kto ponosi odpowiedzialność za tak smutne zjawisko? Otóż byliśmy ślepi. Diaspora nie zauważyła, albo nie chciała, albo nie zdążyła zauważyć, że czasy się zmieniają, i obyczaje także! Że schematy organizacyjne, które przez dziesiątki lat kierowały wspólnotą, się zestarzały! Że zasada „na zasadach społecznych” nie odpowiada młodzieży, bo ją nadużywano, co więcej, ta zasada jeszcze pobłażliwie wspiera niekompetencję! Że sam skład diaspory zmieniał się przez małżeństwa mieszane! Że patriotyzm w cichym świecie głucho umiera. A wreszcie, że wielki cel był krótki, jak ta wolność, którą widziano w postaci smakowitego kawałka słoniny! Jednym słowem — nie przemyśleliśmy przyszłości. Czy trzeba się dziwić, że stanowiska w organizacjach pozostawały nieobsadzone? Mimo to przypuszczano, że może nastąpi odwilż. W połowie lat 90. nadeszła kolejna (trzecia) fala z Ukrainy — tym razem imigrantów-zarobkowiczów, z dokumentami lub bez, na których zaczęła polować państwowa służba imigracyjna i policja. Organizowano łapanki. Sadzano do samolotu i odsyłano do domu. Ilu ich było, ilu ich jest? Nikt dokładnie nie wie. Dziś już się do nich przyzwyczajono, za nimi nie poluje się już otwarcie, jak za Romami. Pracodawcy im ufają. A jednak widać ich najmniej i wie się o nich najmniej, chyba że w każdą niedzielę całymi tłumami zbierają się w Paryżu, na skwerze Szewczenki. Czy to z ich strony przejaw nieśmiałości lub ostrożności? Czy to po prostu rezygnacja z niepotrzebnych komplikacji, tak skomplikowane jest samo życie zarobkowicza? Tak myśleć — to zapomnieć, kim byli emigranci-uchodźcy, gdy starali się unikać w obozach „sowieckich” łapanek, gdy niejeden zamieniał niekorzystną narodowość na obywatelstwo polskie, fałszował datę i miejsce urodzenia, stał z pustymi rękami i kieszeniami przed komisjami imigracyjnymi. A jednak istnieje ogromna różnica — wczoraj i dziś. Imigrant nie opuścił Ukrainy, przyjechał do Belgii. Emigrant nie przyjechał do Belgii, opuścił Ukrainę. Wczoraj ukraiński uchodźca był wygnańcem i opłakiwał utraconą Ojczyznę, a jego dzieci tęskniły za Ojczyzną. Dziś zarobkowicze mają swoje Państwo, choćby jakie by ono było (a masowy wyjazd ludzi za granicę w poszukiwaniu pracy nie jest oznaką dobrobytu w kraju). Wczoraj emigrant unikał wszelkich kontaktów z rodziną w Ukrainie, by jej nie oskarżano o utrzymywanie stosunków z „wrogiem narodu”. Dziś imigranci mają swoją ambasadę, która w razie potrzeby ich ochroni, działają telefony komórkowe, Internet. Ci swobodnie jeżdżą tam, a tamci tu bez przeszkód, chyba że na granicy się pokłócą, bo kolejki są ogromne. Zarobkowiczowi nie grozi ani rozstrzelanie, ani GUŁag. Wczoraj emigrant potrzebował organizacji społecznej, tam czuł się bezpiecznie i użytecznie. Dziś kontakt z Ukrainą jest stały, trwały, pokojowy. I tak wszyscy — emigranci, imigranci — przekonują się, że zorganizowane życie jest niepotrzebne. A jednak są wartości, które trzeba nie tylko czcić słowami, ale także pielęgnować — moralne, duchowe, narodowe. Sto lat ukraińskiej diaspory w Belgii dowodzi, że byliśmy skuteczni, gdy współpracowaliśmy razem. Ukraińskie życie w Belgii — to nasz most do Ukrainy, nasz wyraz szacunku dla ziemi rodzinnej naszych ojców i dla ich narodowego testamentu, dla naszego narodu.
Maschinelle Übersetzung
Oleś MARKOWYCZ
W wielu bajkach istnieją różne sposoby otwierania zamków — czy to zaklęte słowo, czy jakieś tam „rozerwij-trawa” — jednym słowem zamki z usłużnym kliknięciem same się tu otwierają, a skrzypiące metalowe czy kamienne drzwi pokornie zapraszają do wejścia. I ja, w zupełnie realnym życiu, a nie w jakiejś tam fikcji, mam własny sekret pokonywania przeszkód; prawda, zamki zbytnio się go nie boją, chyba że działa on bezwarunkowo na ludzi pewnej kategorii. A ta kategoria nazywa się „Ukraińcy”. W telefonicznej słuchawce szczebiocze kobiecy głosik po rosyjsku. Proponują mi na korzystnych warunkach podłączenie do Internetu. Milcząco słucham pociągającego szczebiotu, a potem mówię: — Proszę mi wybaczyć, ale urodziłem się i wychowałem w Kanadzie, dlatego z tego, co pani powiedziała, niewiele zrozumiałem. Czy nie mogłaby pani powtórzyć wszystkiego po ukraińsku? Niemal fizycznie czuję w głosie tej szczebiotki nuty niezwykłego szacunku dla mnie i Kanady, choć w Kanadzie nigdy nie byłem i wiem tylko, że leży ona na północy kontynentu amerykańskiego i że mieszka tam liczna społeczność ukraińskich emigrantów. A miły głosik powtarza mi reklamową pokusę czystą ukraińszczyzną. Nie po raz pierwszy robię podobną mistyfikację. Początkowo było mi niezręcznie oszukiwać swoich rodaków, ale od częstego używania własnej „rozerwij-trawy” przyzwyczaiłem się i nawet pozwalam sobie czasem dla koloru wstawić jedno-dwa angielskie słowa: „sorry” albo „thank you”. Działa. I co dziwne, sam już zaczynam czuć się takim sobie „Kanadyjczykiem”. Tymczasem zacząłem uciekać się do narodowej mimikry nie tylko w rozmowach telefonicznych. — Как записать вашу фамилию? — pyta mnie długowłosy wiejski młodzieniec w ukraińskim mundurze milicyjnym przy okienku przepustek w komisariacie milicji przy ulicy Moskiewskiej 30 w dzielnicy Peczerskiej Kijowa. Rosyjska wymowa tego ukraińskiego wieśniaka jest zapewne taka sama jak moja kanadyjska. Staram się przybrać zafrasowaną minę i prawie ze wstydem dodaję o nieszczęściu bycia niepełnowartościowym Ukraińcem z Kanady. Dobrze się dogadaliśmy po ukraińsku, ale wchodząc po schodach na drugie piętro, odwracam się i mówię: — Panie sierżancie, przepraszam, ale w Kanadzie byłem taki sam jak pan. Proszę powiedzieć, czy pana wieś już całkowicie przeszła na rosyjski? Ze schodów nie widać mi, czy chłopak się zarumienił. — U nas nie zapriszczajetsia gawariet pa-russki. Załatwiwszy swoje sprawy, wracam na parter do wyjścia przez bramkę. Długowłosy sierżant, z jakiegoś powodu uśmiechając się niezręcznie, jakby przepraszając za naszą niedawną „kanadyjską historię”, pyta po ukraińsku, czy załatwiłem swoje sprawy. Dziękuję za troskę i dodaję: — Panie sierżancie, w jednej ze sztuk Marka Kropywnyckiego ktoś z postaci mówi: „Ви гарно говорите по-московському, тільки понашому «гекаєте»”. Do zobaczenia w mojej drogiej Kanadzie! „Welcome!”
Maschinelle Übersetzung
13 listopada, w 304. rocznicę zniszczenia stolicy hetmańskiej przez wojsko moskiewskie, miasto płakało deszczem. Dzień Pamięci Baturyna rozpoczął się cerkiewnym dzwonieniem żałobnym i panichidą w cerkwi Wozniesieńskiej, grobowcu ostatniego naszego hetmana Kyryła Rozumowskiego. Panichidę odprawił protoprezbiter mitrofornoforyjny o. Heorhij. Zebrali się przedstawiciele społeczności miasta, pracownicy rezerwatu „Stolica Hetmańska”, wykładowcy i studenci Czernihowskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. T. Szewczenki.
W cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego na Cytadeli odbyło się żałobne nabożeństwo modlitewne pod przewodnictwem protoprezbitera mitrofornoforyjnego o. Romana. Obecni byli przedstawiciele organizacji kozackich z Baturyna, Konotopu, Pryłuk i innych miejscowości. Wiec-requiem przy pomniku „Stolica Hetmańska” rozpoczęła litia, następnie zebrani złożyli kwiaty pod pomnikiem ofiar tragedii baturyńskiej, nisko kłaniając się wyczynowi i męczeństwu Baturyna z 1708 roku. O historycznym aspekcie tragedii opowiedziała zebranym starsza naukowa pracownica działu „Cytadela” Narodowego Historyczno-Kulturalnego Rezerwatu „Stolica Hetmańska” Maryna Charmak. O historii i teraźniejszości Baturyna mówili zwierzchnicy rejonu, miasta oraz goście. Poniósł się w niebo śpiew bandurzystki Aliny Bazalij z baturyńskiej filii szkoły sztuk pięknych w Bachmaczu, a pieśni o tematyce kozackiej i patriotycznej wykonały uczestniczki ludowego baturyńskiego zespołu folklorystyczno-obrzędowego „Kozacka dusza”. Z rąk młodych uczestników uroczystości wzbiły się w niebo śnieżnobiałe gołębie jako symbol niewinnie zamordowanych dusz obrońców i mieszkańców mirnych stolicy hetmańskiej. Uroczystość kontynuowano w Domu Hetmańskim. Wystawę „Zagłada Baturyna oczami współczesnych artystów” zaprezentowała jej kuratorka Olena Charczenko, o wynikach XI tury akcji „Podaruj rezerwatowi eksponat!” opowiedziała opiekunka zbiorów rezerwatu Nadija Jarmak. Na zakończenie imprezy wyświetlono w sali wykładowej muzeum archeologii Baturyna dwa filmy: „Iwan Mazepa. Oblicze banknotu” oraz „Baturyn — kozacka stolica”.
Państwowy Rezerwat Historyczno-Kulturalny „Stolica Hetmańska”
PRENUMERATA—2013
Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi):
TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO
Indeks pocztowy — 30617, strona 71 w „Katalogu”
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło Mowczan na pół roku 53 UAH 37 kop. na rok 105 UAH 54 kop.
Maschinelle Übersetzung
Redaktor naczelna Lubow Hołota. Kolegium redakcyjne: Lubow Hołota (przewodnicząca), Jarema Hojan, Pawło Mowczan, Ołeksandr Ponomariw, Iwan Juszczak. Zastępcy redaktora naczelnego: Petro Antonenko 279-49-47, Jewhen Buket 279-39-55. Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji: Natalija Skrynnyk 278-01-30 (tel./faks).
Maschinelle Übersetzung
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617. Sekretarz odpowiedzialna Iryna Szewczuk. Dział pracy proświtańskiej Nadija Kyryan 270-55-57. Dział kultury Mykoła Cymbaluk 279-49-47. Dział korekty Tetiana Szczerbak, Iryna Stelmach 278-63-69. Skład komputerowy Iryna Szewczuk, Ołeksij Jaszczuk 278-63-69. Korespondent Ulana Wolikowska. Redaktor dyżurny Nadija Kyryan. Księgowość 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua. Nakład w listopadzie — 18800. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano z gotowych fotoform w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę.
Maschinelle Übersetzung