OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 8 (697), 21—27 lutego 2013 JAK NISZCZY SIĘ PAMIĘĆ HISTORYCZNĄ
Ukraińska droga: realia współczesności. Kolaż Ołeksandra Łytwynenka
RELACJONUJE LWOWSKA „PROSWITA”
WASYL HEJ: PRAOJCZYSTE SŁOWO
Машинний переклад
Paweł MOWCZAN, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Na co może dziś liczyć «Proświta», gdy na szyi języka ukraińskiego coraz mocniej zaciska się jedwabna pętla rusyfikacji: zniszczono państwową przestrzeń informacyjną, w dziedzinie edukacji konsekwentnie rozchwiewane są narodowe podstawy, pogrąża się wydawnictwo książkowe, władza konsekwentnie ignoruje wszelkie inicjatywy obywatelskie, szeroko otwierając drzwi dla «russkogo mira»… Bić na alarm? Nasza organizacja stale zwraca się do ukraińskiej społeczności: tylko w ciągu ostatniego roku przeprowadziliśmy szereg szeroko zakrojonych akcji, konferencji prasowych i okrągłych stołów, spotkań z naukowcami, działaczami społecznymi i politycznymi, aktywnie prowadzimy kampanię informacyjną wyjaśniającą te realne zagrożenia, które wyrastają z obecnej polityki państwowej niszczenia języka ukraińskiego. Wraz z innymi organizacjami patriotycznymi «Proświta» zainicjowała przeprowadzenie ogólnonarodowego forum «W obronie języka ukraińskiego i państwowości». Dwa etapy tego forum odbyły się już w 2012 roku. Dziś, 21 lutego, odbędzie się III-cie, które jest logiczną kontynuacją poprzednich i niezwykle ważnym w jednoczeniu wszystkich rozproszonych sił społeczno-politycznych. Zjednoczenie musi nastąpić wokół rozwiązania jednego z najważniejszych, fundamentalnych problemów narodu i państwa — języka ukraińskiego. Już wypowiedzieli się w tej sprawie uczeni i pedagodzy, dziennikarze i pisarze, przedstawiciele społeczeństwa i partii politycznych — wszyscy są zgodni co do tego, że dziś język jest jednoznacznie kwestią polityczną. Kamień węgielny naszego państwa wymaga ochrony przed antykonstytucyjnymi siłami, które nie zważają na protesty obywatelskie i nie uznają żadnych szczególnych argumentów i uzasadnień, ponieważ rusyfikacja jest ich ideologią. Dziś, w Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego, odbędzie się III zbiórka forum, której główne akcenty zostaną ogłoszone na poniedziałkowej konferencji prasowej w UNIAN. Walka o język nie jest problemem jednej organizacji społecznej czy partii. Nawet nie wspólnej parlamentarnej opozycji. To ogólnonarodowy problem, i społeczeństwo musi wreszcie się do niego obudzić, nie odsuwać go na jakieś dziesiąte-dwudzieste miejsce, lecz zrozumieć, że chodzi o samozachowanie. Dziś, gdy polityczne siły opozycyjne i organizacje społeczne wkraczają na inny poziom działania, apelujemy do szerokiej opinii publicznej: Ukraina jest w niebezpieczeństwie! Zagrożenie dla państwowego statusu języka ukraińskiego jest równoznaczne z zagrożeniem dla bezpieczeństwa narodowego. Odporność językowa każdego Ukraińca jest jego postawą państwową. Naszym krokiem jest utworzenie Rady Koordynacyjnej, do pracy której mogą i będą się przyłączać wszyscy, którzy chcą stanąć w szeregach obrońców konstytucyjnych praw i wolności narodowych. Podkreślam — naszych praw i wolności narodowych, których władza pozbawia Ukraińców przede wszystkim w sferze informacyjnej, edukacyjnej i kulturalnej. Musimy poszerzać krąg zwolenników — w rodzinie, wśród przyjaciół, w zbiorowościach pracowniczych, które zaczną od nagłośnienia stanu języka ukraińskiego w tych obszarach, o których przed chwilą wspomniałem, a następnie będą przyłączać się do rozwiązywania problemów funkcjonowania języka ukraińskiego w szkole, na uczelniach wyższych, w prasie, w radiu i telewizji, w wydawnictwach książkowych i w kulturze w ogóle. To będzie potężny rozgłos naszego ukraińskiego problemu, wyprowadzenie go z marginesu na ogólnoukraińską arenę; wreszcie pokonamy rozproszenie ukraińskich sił, rozrzedzenie narodowej atmosfery. Pamiętajmy o bezpieczeństwie narodowym. Jakie są prawdopodobne skutki bezczynności lub zbrodniczego pobłażania obecnej władzy, kto za nimi stoi i kto za sobą to pociąga? To powszechnie znany scenariusz, który celowo i metodycznie realizuje Moskwa na naszych ziemiach. Ale przecież na rozkład i ujarzmienie Państwa Ukraińskiego dniem i nocą pracują nie tylko «spece» z korytarzy rosyjskiej władzy; aktywnie pomaga im piąta kolumna, która niewiarygodnie się ożywiła, często jest ariergardą władzy i, maskując się prawem, prowadzi demontaż państwowości. Powstrzymać ich może tylko siła narodu, zjednoczona ideami ukraińskości, demokracji, silnego niezależnego państwa. Bez wątpienia ubóstwo naszej ludności nie sprzyja jednoczeniu się wokół idei narodowej. Jeśli nie zjednoczymy ludzi wokół problemów narodowych i społecznych, to wszelkie wezwania do ratunku pozostaną głosem wołającego na pustyni. Tak, ktoś może się uratować: jeden — w Polsce, drugi — w Czechach, trzeci — w Argentynie. Komuś może łatwiej, prościej wyjechać, zostawiając ziemię ojczystą, zwłaszcza tym, dla których Ukraina nigdy taka nie była i nie będzie. Dla nas istnieje tylko jeden wariant: zjednoczyć się i twardo powiedzieć swoje słowo tym, którzy po cichu i otwarcie kopią dół dla Ukrainy. Niech to oni szukają sobie miejsca poza granicami Ukrainy! Dziś stanowisko ukraińskiego narodu, obciążonego syndromami postkolonialnymi, zaczyna wyraźnie się uwydatniać — stanowisko gospodarza na swojej ziemi.
Zakończenie na str. 5
MYKOŁA SIADRYSTYJ: OSTRO I OTWARCIE
10–11 ROZKOSZE PRACY, RADOŚĆ MIŁOŚCI
14–15
Машинний переклад
Ukraina „na wydaniu”: „za UE” czy „za UC”? Z Narodowego Forum Eksperckiego „Ukraina—2013. Prognoza”. Stołeczny Instytut Gorszenina oraz Centrum „Stosunki Międzynarodowe” przeprowadziły w Kijowie Forum poświęcone wyborowi polityki zagranicznej Ukrainy w bieżącym 2013 roku, który ma stać się decydującym. Na początku zebrania w stołecznym centrum biznesowym „Parus” uczestnikom rozdano badania Instytutu Gorszenina — „Parlamentarzyści świata o wyzwaniach współczesności”. Przedstawiono tu informacje o sondażu wśród deputowanych parlamentów narodowych 92 krajów ze wszystkich regionów planety — łącznie 738 parlamentarzystów. W pierwszym rozdziale „Problemy ogólnoświatowe” na pytanie „Jakie globalne problemy ludzkości wymagają pierwszoplanowego rozwiązania?” otrzymano odpowiedzi: terroryzm — 58,6% głosów; konflikty międzyetniczne i religijne — 48,6%; korupcja — 42,9%. Jeśli chodzi o środowisko naturalne: dla 65% ankietowanych głównym problemem są zmiany klimatu, globalne ocieplenie, dla ponad 50% — wyczerpywanie się naturalnych zasobów wody pitnej, zanieczyszczenie środowiska. W rozdziale „Ludzkość” głównym problemem jest bieda (76,5%). 43% ankietowanych niepokoi przeludnienie planety, po 30% — głód, epidemie. W rozdziale „Gospodarka” 58,6% wskazało kryzys światowego systemu finansowego, 57% martwi nierówność dochodów. Połowa ankietowanych przejmuje się bezrobociem, problemami energetycznymi. W odpowiedzi na pytanie „Na walce z naruszeniami jakich praw i wolności człowieka należy skoncentrować wysiłki w najbliższym czasie?”: pierwsze miejsce (42,5%) — sądowa ochrona praw i wolności obywatela, dalej możliwość brania udziału w życiu politycznym społeczeństwa. Nasze państwo nie może uchylić się ani od tych wyzwań, ani od poszukiwania swojego miejsca w tych współrzędnych. Zatem głównym tematem zebrania jest wybór geopolityczny Ukrainy. Podstawowe pytanie: co jest nam bliższe — Unia Europejska czy rosyjska Unia Celna? Wśród głównych mówców Forum Unię Europejską reprezentowali Bułgar Kristian Wigenin, członek Parlamentu Europejskiego, przewodniczący Zgromadzenia Parlamentarnego EURONEST, oraz Litwin Arnoldas Pranckevičius, doradca Przewodniczącego Parlamentu Europejskiego. Federację Rosyjską reprezentował deputowany Dumy Państwowej FR ostatnich czterech kadencji Andriej Klimow, zastępca przewodniczącego komisji parlamentarnej ds. międzynarodowych, niedawno wybrany na kierownika stałej delegacji parlamentarnej Rosji przy Parlamencie Europejskim. Dyskusję rozpoczął minister spraw zagranicznych Ukrainy Łeonid Kożara. Zaznaczył: „Prognozować w ukraińskim kontekście można tylko po przeanalizowaniu ogólnoświatowych tendencji”. Ale okazuje się, że „kluczowy problem w tym, iż świat staje się coraz bardziej nieprzewidywalny”. Ta nieprzewidywalność „wiąże się przede wszystkim ze światowym kryzysem finansowym i gospodarczym”. Nasz europejski wektor zdaje się wynikać już z samego spojrzenia na mapę geograficzną: „Miejsce Ukrainy jest nakreślone jej geografią. To — Europa”. Ale oto kolejna teza wystąpienia ministra: „Europa w szerokim rozumieniu, Europa, która nie kończy się na granicy Donbasu i Słobożanszczyzny, a obejmuje wielką przestrzeń od Atlantyku do Stambułu, Uralu i Kaukazu”. Podpierając wypowiedź o „szerokiej Europie”, Kożara zacytował swojego kolegę z Rosji Siergieja Ławrowa: „Z cywilizacyjnego punktu widzenia Rosja jest częścią »wielkiej« europejskiej cywilizacji wraz, rzecz jasna, z Ameryką Północną. Dlatego dla nas nie ma problemów w tym, co dotyczy realizacji »europejskiego wyboru«”. Czyżby Rosja miała zostać członkiem Unii Europejskiej, a nawet NATO, wyprzedzając Ukrainę? Jakby przewidując kolejną dyskusję o wartościach europejskich, Kożara zadeklarował, dlaczego tak ważny jest wektor europejski: „Unia Europejska — najbardziej wpływowe zjednoczenie kontynentu — jest dla nas wzorcem w przeprowadzaniu wewnętrznych reform… Umowę o stowarzyszeniu z UE traktujemy właśnie jako potężne zewnętrzne narzędzie wewnętrznego reformowania”. Czyżby nasza władza była nastawiona na prawdziwe reformy? Mówiąc o podpisaniu Umowy o stowarzyszeniu z UE, minister żwawo zapewnił, że stanie się ona przedmiotem dyskusji już za kilka dni, na szczycie „Ukraina—UE”, a podpisana zostanie w listopadzie, na szczycie Partnerstwa Wschodniego w Wilnie. Zatem wektor polityki zagranicznej Ukrainy został wreszcie określony? Ale nie spieszmy się. Jest przecież jeszcze prorosyjska Unia Celna, a tam i „russkij mir”, i jeszcze jakieś inne unie. Odnośnie UC minister przypomniał, że to wielki rynek gospodarczy: 60 mld dolarów obrotów towarowych: „I dlatego szukamy form współpracy z nim. Ogólna podstawa — zaproponowana przez Prezydenta — to formuła »3+1«”. Potem minister, że tak powiem, skrytykował zarówno UE, jak i UC, że mając wspólną granicę (to na granicach Rosji i Białorusi), sumaryczny obrót towarowy w wysokości 446 mld dolarów, tak niemrawo prowadzą dialog, „nawet nie rozpoczynają rozmowy o ułatwieniu handlu. Nie mówiąc już o pełnowartościowej strefie wolnego handlu”. Przychodzi na myśl, że Ukraina może stać się mostem między UE a UC? Ale nieco optymistyczny nastrój, wywołany wystąpieniem ministra, szybko rozwiał się podczas dyskusji. Poruszono skandaliczny temat ukraińsko-rosyjskich stosunków.
— Panie Wołodymyrze, my sami na Ukrainie zbyt długo myślimy i zwlekamy z wyborem polityki zagranicznej. — Niepewność to skazanie na porażkę. W pewnym momencie trzeba wykonać konkretny, poważny krok. — Proszę skomentować sankcje, które Rosja wystawiła za nieskonsumowany przez nas gaz na 7 mld dolarów. — W tym kontrakcie gazowym zapisano, że Rosja musi wypełniać swoje zobowiązania dotyczące ilości gazu przesyłanego przez Ukrainę do Europy, a ona ich nie wypełnia. To typowy przykład nacisku politycznego na nasze państwo. Wielu ekspertów mówiło mi, że ta suma 7 mld jest póki co nieujawnioną wyceną wartości ukraińskiego systemu przesyłu gazu. Zatem znów chcą nam sprzedać powietrze i zabrać cały system transportowy. To kolejny „prezent” dla Ukrainy w przededniu ważnych negocjacji o naszym europejskim wyborze i perspektywie. — Czy skomplikowane relacje ukraińsko-rosyjskie na przestrzeni wieków wpływają obecnie na geopolityczny wybór Ukrainy? — To, co widzimy dzisiaj, jest skutkiem wielowiekowej tradycji rosyjskiego postrzegania świata, która polegała i nadal polega na tym, by kontrolować swoje najbliższe otoczenie, a jeszcze lepiej — zarządzać nim. To pozycja, która uformowała się w średniowieczu. W wielu krajach, które również miały imperia, przekształciła się ona w formy demokratyczne, ale niestety w przypadku Rosji tak się nie stało. Ale my nie powinniśmy być ofiarą tych imperialnych zachcianek. My, Ukraińcy, wybieramy drogę demokracji, a nie totalitaryzmu. Wśród nich: ogromne sankcje karne, które Ukraina otrzymała od Rosji za niedobór zakupu rosyjskiego gazu przez „Naftohaz” za 2012 rok: „zaledwie” na 7 mld dolarów. Więc w jakie „wektory” wpisuje się taki gazowy szantaż wobec Ukrainy? Czy to nacisk, żebyśmy nie podpisywali Umowy z UE? Z wystąpienia na Forum ministra spraw zagranicznych Ukrainy w latach 2007—2009 Wołodymyra Ohryzki: „Obserwujemy teraz sytuację podobną do roku 2008, kiedy odcięto nam możliwość podpisania Planu działań w sprawie członkostwa w NATO. Dzisiaj ze Wschodu starają się postawić nam kolejną barierę dla naszego europejskiego rozwoju”. A zwracając się do Andrija Klimowa, nasz były minister zaznaczył: „Pan dzisiaj ogłosił, że UE nie jest przykładem do naśladowania. Być może dla kogoś są lepsze formaty? Ale ciekawe, czy Unia Celna jest przykładem dla Ukrainy? I w czym? Może tam demokracja jest lepsza niż w UE? Może bardziej rozwinięta gospodarka? Czy korupcja jest tam na najniższym poziomie? Czy może jakieś inne czynniki? Wspominano tutaj Szwajcarię. Ale wielkie Niemcy nigdy nie stawiają pytania, aby „podciągnąć” małą Szwajcarię do czegoś większego, potężnego. Więc dajcie nam możliwość dokonania wyboru samodzielnie, bez nacisku z zewnątrz”. Ostrości dyskusji nadał też jeden z znanych atutów Rosjan, wygłoszony przez przedstawiciela Ambasady FR, dotyczący systemu wartości: „Czyżby bliższe wam były podejrzane europejskie wartości niż wspólne z nami słowiańskie, prawosławne?”. Na to Wołodymyr Ohryzko odpowiedział dość kategorycznie: „Byłoby stosownie, gdybyście te rady zachowali dla siebie, powiem tak bez zbędnej dyplomacji. Mamy swoich ekspertów, którzy dobrze znają się na sprawie. Na nasz wybór pracowały zespoły rządowe, zarówno za poprzedniej władzy, jak i za obecnej. Dlatego to jest stanowisko państwa. Kiedy wy w Rosji mówicie o doktrynach, to zapewne „Gazprom” ma bardzo korzystną „doktrynę”, wy ją popieracie i nie zamierzacie zmieniać. Kiedyś z panem Ławrowem, szefem MSZ Rosji, miałem taką dyskusję o wartościach, stosunku Rosji do Ukrainy. Oświadczył on, że Rosja nie może traktować Ukrainy jak Hondurasu, „bo przecież mamy braterskie stosunki”. Ja mu mówię: „Nie, lepiej traktujcie nas jak Honduras, czyli na podstawie zwykłych stosunków międzypaństwowych, na podstawie prawnej, niż na podstawie niezrozumiałych z punktu widzenia prawa międzynarodowego „braterskich stosunków””. „...jestem więźniem politycznym i nie mam za co prosić o ułaskawienie. Z politycznego punktu widzenia jest to jeszcze bardziej oczywiste. Są rzeczy ważniejsze nawet od wolności. Nie mogę dopuścić do upokorzenia Majdanu i ukraińskiej opozycji demokratycznej. Odmowa proszenia o ułaskawienie W. Janukowycza — to moja forma oporu przeciwko złu”. Drugi wariant — zwolnienie ze względu na stan zdrowia Łucenki, co rzeczywiście budzi niepokój. Ale rozpatrzenie w ten poniedziałek w Czernihowskim Obwodowym Sądzie Apelacyjnym wniosku obrony Łucenki o jego zwolnienie zakończyło się niczym: decyzja sądu — więzień ma siedzieć dalej. Teraz w kolejce apelacja do Sądu Najwyższego w stolicy. I całkiem możliwe, że tutaj w końcu zwolnią Łucenkę. Byłby to akceptowalny dla władzy wariant w przededniu szczytu z UE. Trzeba przecież w czymś pójść na ustępstwa. Przeciwko byłej premier Julii Tymoszenko wszczynane są nowe sprawy karne. Ostatnia — o głośne zabójstwo w połowie lat 90. Jewhena Szczerbania, jednego ze znanych donieckich polityków i biznesmenów, deputowanego ludowego. Zabójstwo dawno rozwiązane, zabójca odbywa na Ukrainie karę dożywotniego więzienia. Aż tu nagle Prokuratura Generalna inkryminuje Julii Tymoszenko udział w zleceniu zabójstwa Szczerbania. O poziomie tego oskarżenia świadczą choćby przeprowadzone w ostatnich dniach przesłuchania tak zwanych świadków. Ci po prawie 15 latach od wydarzeń sypią nazwiskami, datami, cyframi, nie gardzą grzebaniem w życiu osobistym więźniarki. Dobrze scharakteryzował poziom takich „zeznań” jeden z liderów opozycji Anatolij Hrycenko, pisząc na swoim blogu o jednym ze świadków: „On sam osobiście w sprawie nic nie wie, nie widział, nie był świadkiem, z Julią Tymoszenko nie jest zaznajomiony; to, co teraz opowiada — wszystko ze słów Kyryczenki, który podzielił się z nim podczas jednej rozmowy, do tego „w stanie silnego upojenia alkoholowego”; świadek nie potrafił wyjaśnić, dlaczego na przesłuchaniu w maju ubiegłego roku nazwiska Tymoszenko w ogóle nie wymieniał, dlaczego wymienia ją teraz — ze śledczym (prokuratury) „naradzili się”. I jak po tym nie zgodzić się, że na Ukrainie sprawiedliwość polityczna istnieje i jest wybiórcza. Stronę przygotował Petro ANTONENKO
Машинний переклад
Najkrótszy miesiąc roku okazał się dość bogaty w wydarzenia w życiu społeczno-politycznym. Krótko o najważniejszym.
Od 5 lutego należy rozpocząć odliczanie 30-dniowego terminu, w którym Rada nie zdołała rozpocząć pracy, a w związku z tym prezydent uzyska prawo jej rozwiązania. Już władza, a zwłaszcza opozycja, zapowiadają przedterminowe wybory parlamentarne. Regiony chcą zmienić ustawę na korzyść wyborów większościowych, opozycja — powrotu do wyłącznie proporcjonalnego systemu. Racje obu stron są oczywiste, zważywszy, że w wyborach w 2012 roku część proporcjonalną wygrała właśnie opozycja. Nie warto też pomijać czynnika zewnętrznego. Oto bowiem stoimy na progu długo oczekiwanego szczytu Ukraina—UE. Jak jednak witać go z sparaliżowanym parlamentem? A opozycja ma tu wszystkie atuty, ponieważ w Europie od dawna dziwią się „naciskaniu przycisków” w naszym parlamencie. We wtorek, 19 lutego, druga sesja Rady ponownie się nie otworzyła: parlament był zablokowany.
Sprawy Julii Tymoszenko i Jurija Łucenki
W Europie nie mogą nie reagować na obecność w Ukrainie więźniów politycznych. Zatem co z więźniami politycznymi, przede wszystkim Jurijem Łucenką i Julią Tymoszenko? Kardynalnym krokiem byłoby ich uwolnienie, i to nie tylko ze względu na szczyt Ukraina—UE. Co do Łucenki: odbył on połowę wyroku. Dlatego są dwa warianty: ułaskawienie przez prezydenta i zwolnienie ze względu na stan zdrowia. Do pierwszego potrzebny jest obowiązkowy wniosek skazanego. Tego nie będzie: Łucenko jest kategoryczny, oto cytat z opublikowanego niedawno oświadczenia Łucenki: „Uważam za niemożliwe podpisanie listu o ułaskawienie z wielu powodów. Z ludzkiego punktu widzenia jest to dla mnie nie do przyjęcia, bo nie popełniłem zarzucanych mi przestępstw, a wyroki ukraińskich sądów uważam za czysto polityczną rozprawę, która nie ma nic wspólnego z wymiarem sprawiedliwości. Nie jestem przestępcą,
Машинний переклад
Mychajło DEHTIAROW, historyk sztuki, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy, członek rzeczywisty Nowojorskiej Akademii Nauk. Budynek Dworu Gościnnego znajduje się w najstarszej dzielnicy handlowo-rzemieślniczej Kijowa na Placu Kontraktowym — być może jedynym z kijowskich placów, który obecnie najlepiej zachowuje aurę starodawności. Budynek ten jest kompozycyjnym centrum zespołu architektonicznego placu, który zawiera szereg historycznych budowli z różnych okresów. Zespół posiada status kompleksowego zabytku urbanistyki, dlatego jego wygląd nie powinien ulegać żadnym zmianom. Autorem kijowskiego Dworu Gościnnego był szwajcarski architekt Luigi Rusca — znany mistrz wysokiego klasycyzmu. Zaprojektował on dwory gościnne dla Petersburga i Moskwy. Początkowo w 1809 roku wzniesiono tylko pierwsze piętro Dworu Gościnnego. Zaplanowanego w projekcie drugiego piętra nie wybudowano, ponieważ w 1811 roku na Podolu wybuchł niszczycielski pożar i zabrakło środków w miejskim skarbcu. Do połowy XX wieku parterowy budynek Dworu Gościnnego stał się obiektem awaryjnym, ale na początku lat 80. XX wieku, na mocy kolegialnej decyzji znanych ukraińskich specjalistów urbanistów, został odrestaurowany poprzez dobudowanie drugiego piętra zgodnie z projektem L. Ruski. Zgodnie z planem, w pomieszczeniach nowego budynku umieszczono Państwową Naukową Bibliotekę Architektoniczno-Budowlaną im. W. T. Zabołotnego oraz instytut „Ukrprojektrestawracija”, które wcześniej gnieździły się w pomieszczeniach celnych Rezerwatu Sofijskiego. Majestatyczny prostokątny budynek z przestronnym wewnętrznym dziedzińcem, dekorowany na obwodzie dwóch pięter arkadą, która tworzyła malowniczą grę światłocieni, stał się prawdziwą ozdobą Podola. Innych podobnych budynków w Kijowie nie ma. Rację mają aktywiści społeczni, którzy dążą do uzyskania możliwości wykorzystania tego dziedzińca bez zmiany jego historycznego wyglądu w celach oświatowo-kulturalnych, na przykład do wystawiania spektakli teatralnych pod gołym niebem. To samo dotyczy pomieszczeń wewnętrznych. Autor niniejszej publikacji przez ponad 30 lat pracował w murach Dworu Gościnnego jako pracownik naukowy w instytucie „Ukrprojektrestawracija”. Nie wątpiłem, że nastał najlepszy okres działalności naszego instytutu. We wszystkich zakątkach Ukrainy prowadziliśmy renowacje zamków, twierdz, pałaców, posiadłości, cerkwi, klasztorów, budynków użyteczności publicznej i gospodarczych, zabytków architektury, historii i sztuki. Archiwum instytutu to unikalny skarbiec pamięci narodowej. Obecnie instytutowi grozi całkowite zniszczenie. Przyczyn jest kilka. Obiektywną przyczyną jest to, że w warunkach gospodarki rynkowej czasów niepodległej Ukrainy niemal całkowicie przestało działać ustawodawstwo dotyczące ochrony zabytków kultury. Osoby winne masowej zagłady dziedzictwa historyczno-kulturowego nie ponoszą żadnej odpowiedzialności. Państwo niemal nie finansuje prac konserwatorskich przy zabytkach, przerzucając ten „ciężar” na osoby prywatne i organizacje, które biorą zabytki w dzierżawę lub prywatyzują je po wyprowadzeniu z Państwowego Rejestru pod różnymi pretekstami. Co potem dzieje się ze starodawnymi budynkami-zabytkami — dobrze wiadomo. Przy takim stosunku państwa i społeczeństwa do problemów zachowania i renowacji zabytków architektury i historii „Ukrprojektrestawracija” otrzymuje mało zleceń. Siedząc bez pensji, wysoko wykwalifikowani pracownicy instytutu utrzymują się z przypadkowych zarobków lub szukają innej pracy. Stan zatrudnienia w instytucie wynosi obecnie około 100 osób. Ale największą klęską dla sumiennych konserwatorów i ich szlachetnej pracy było przyjęcie przez rząd Ukrainy w 2009 roku ustawy (z dnia 15 grudnia nr 1759 VI) „O wprowadzeniu zmian do niektórych ustaw Ukrainy dotyczących uproszczenia warunków prowadzenia biznesu na Ukrainie”. Zgodnie z tą ustawą cały kierunek branży budowlanej — opracowywanie projektów i prowadzenie prac z zakresu konserwacji, restauracji, muzealizacji, remontu i przystosowania zabytków — pozbawiono licencjonowania. Zgodnie z tą ustawą zlecenie na renowację zabytków na całkowicie legalnej podstawie może otrzymać i realizować nawet organizacja budowlana, która nie ma najmniejszego pojęcia o tej specyficznej sferze działalności. „Subiektywnych” przyczyn, przez które instytut „Ukrprojektrestawracija” może zakończyć swoje istnienie, jest również kilka. Jedną z nich jest groźba przymusowego eksmitowania instytutu z jego budynku „w nieznane”, która pojawiła się po silnym pożarze w Dworze Gościnnym 9 lutego. Według relacji miejscowych mieszkańców płomienie wybuchły od razu w trzech miejscach i zapalił się dach nad pomieszczeniami instytutu na drugim piętrze. (Pracownicy instytutu, wychodząc z pracy, obowiązkowo wyłączają światło). W wyniku gaszenia pożaru budynek poniósł kolosalne straty. Bardzo ucierpiała dokumentacja i wyposażenie techniczne działów inżynieryjnego, konstrukcyjnego i kosztorysowego, spłonęło laboratorium chemiczno-technologiczne, zalano wodą gabinet dyrektora i pomieszczenia działu kadr, a także zniszczono archiwum gabinetu malarstwa, gdzie przechowywano materiały z badań i ikonografię malowideł ściennych wielu wybitnych obiektów kultowych Ukrainy (począwszy od pierwszych lat powojennych) oraz dokumentację projektową dotyczącą ich renowacji. W 50% ucierpiało archiwum instytutu z materiałami dotyczącymi zabytków architektury Ukrainy. Praca instytutu jest faktycznie sparaliżowana. Jego pracownikom zaproponowano pracę w warunkach domowych w miejscu zamieszkania. Jakże teraz terminowo będą realizowane prace konserwatorskie, które instytut rozpoczął przy takich obiektach dziedzictwa historyczno-kulturowego jak Sobór Uspieński i refektarz Ławry Pieczerskiej, Pałac Maryński, Cerkiew św. Andrzeja oraz budynki przy Zjeździe św. Andrzeja, Arsenał Artystyczny itd., przy czym nie tylko w Kijowie, ale i na całej Ukrainie? Narodowemu dziedzictwu kulturowemu naszego państwa wyrządzono niepowetowane szkody. A to cios w pamięć całej ludzkości! Jak do tego doszło i kto jest winny, z pewnością poinformują po oficjalnym śledztwie. Ale my w naszym prywatnym dochodzeniu będziemy opierać się na faktach. W ostatnich latach coraz częściej pożar wyrządza szkody tym budynkom-zabytkom, które potajemnie lub jawnie próbuje się przebudować, nadbudować lub w ogóle zburzyć, aby potem w tym miejscu wybudować coś bardziej dochodowego. Dlaczego obecnie trzeba mówić o prawdopodobieństwie celowego podpalenia Dworu Gościnnego? Na takie myśli naprowadzają skandaliczne wydarzenia, które miały miejsce w ostatnim czasie wewnątrz samego budynku i zyskały szeroki rozgłos.
Mam na myśli starcie między funkcjonariuszami „Berkutu” a obrońcami Gostynnego Dworu — nieobojętnymi działaczami społecznymi i pracownikami firmy „Ukrprojektrestawracija”, która wynajmuje część pomieszczeń budynku. Otóż działacze społeczni uważają, że tak wspaniałego przykładu zabytkowego budynku nie można poddawać przeróbkom i zmianom: należy go odrestaurować i wykorzystywać do celów społecznych, na przykład jako centrum społeczno-oświatowe i turystyczne. Twierdzą, że jest całkiem dopuszczalne, aby pozostały w nim takie organizacje-najemcy, jak instytut „UkrNDIprojektrestawracija” oraz biblioteka architektury i budownictwa, a także przedsiębiorstwo państwowe „Ogólnoukraińskie centrum naukowo-metodyczne i informacyjne dziedzictwa architektonicznego”. Można dobudować niewielkie sklepiki do sprzedaży pamiątek z symboliką narodową oraz organizować na dziedzińcu akcje społeczne. Przedstawiciele firmy „Ukrprojektrestawracija” oświadczają natomiast, że skoro inni najemcy nie mają pieniędzy na remont budynku, to należy ich eksmitować, a budynek przekazać do dyspozycji inwestorów, którzy znajdą środki, przebudują go na centrum handlowo-biurowe i w ten sposób przywrócą mu „pierwotne przeznaczenie funkcjonalne”. Ci biznesmeni już szeroko reklamują w mediach projekt rekonstrukcji: nadbudowane zostanie jeszcze jedno piętro, dziedziniec zostanie całkowicie przykryty przeszklonymi konstrukcjami metalowymi, otwarta dwupoziomowa arkada również zostanie przeszklona. Wtedy budynek stanie się podobny do ogromnego szklanego kontenera. Jeśli wziąć pod uwagę, że także pod budynkiem urządzone zostaną nowe sklepy, to przestrzeń wokół zamieni się w jeden wielki parking. Autorem projektu jest architekt Andrij Myrhorodśkyj, który był zastępcą głównego architekta Kijowa Serhija Babuszkina. Gostynny Dwór to zabytek urbanistyki. Położony jest w samym centrum rezerwatu „Starożytny Kijów”, gdzie zabrania się nowej wielkoskalowej zabudowy i przebudowy zabytków. Dlatego idea, która zrodziła się w środowisku postępowo myślącej młodzieży o stworzeniu w rezerwacie „Republiki Gostynny Dwór”, powinna mieć szansę na realizację. Państwo jest zobowiązane znajdować środki budżetowe na utrzymanie i remonty zabytków, zwłaszcza o znaczeniu ogólnonarodowym. Wśród działaczy społecznych jest wielu prawników, którzy okresowo składają pozwy do sądu. Ale sądy stale przekładają posiedzenia, jakby licząc na to, że zapał „Nieobojętnych” z czasem wygaśnie. Od czerwca 2012 roku miało miejsce już około 10 przypadków takich nieuzasadnionych przesunięć. A „biznesmeni” tymczasem sprowadzają robotników, aby ci rozbijali młotami wewnętrzne ścianki działowe w budynku; co więcej, stojąc na czele oddziałów ogolonych na łyso mężczyzn, wszczynają bójki z obrońcami Gostynnego Dworu, którzy nocami dyżurują wewnątrz, aby na dziedziniec nie wjeżdżał sprzęt z materiałami budowlanymi. Niedostatecznie poinformowani czytelnicy gazet, słuchacze radia i telewizji nie zawsze mają możliwość uzyskania prawdziwego obrazu tego, co się dzieje. Dlatego pozwolę sobie na niezbędne wyjaśnienia, czym w rzeczywistości jest firma „Ukrprojektrestawracija”. Swego czasu (jeszcze przed epoką stosunków rynkowych) w murach Gostynnego Dworu powstała państwowa korporacja „Ukrprojektrestawracija”, która specjalizowała się we wdrażaniu dokumentacji projektowej instytutu w życie, czyli był to swoisty wydział produkcyjny instytutu. Stworzono dla nas również bazę konserwatorską „pod gołym niebem” — to duży teren wzdłuż ulicy Nowookrużnej (z mnóstwem warsztatów, pracowni, magazynów itp.), gdzie pracowali mistrzowie obróbki kamienia, drewna, metalu itd., wytwarzając detale i fragmenty dla restaurowanych obiektów, a także realizując zamówienia na współczesne dzieła sztuki monumentalnej. Pracowali tu robotnicy ponad 100 unikalnych zawodów. Za czasów L. Czernoweckiego tempo realizacji rządowego programu spadło do zera. A za nowej władzy rozpoczęły się dochodzenia, procesy sądowe dotyczące rzekomo nieuzasadnionych wydatków „poprzedników”, „łapówek”, korupcji itp. Pewne zastrzeżenia były również wobec kierownictwa korporacji „Ukrprojektrestawracija”, która do tego czasu zdążyła przekształcić się w spółkę akcyjną. Przestraszonemu kierownictwu korporacji zaproponowano odsprzedaż większej części akcji innym osobom, nie fachowcom, choć obecnie tak się nazywają. Nie mają oni ani doświadczenia w pracy, ani bazy produkcyjnej. Za to pojawiła się u nich wspaniała możliwość wysysania ogromnych pieniędzy z budżetu i od inwestorów pod pozorem renowacji, rekonstrukcji dziedzictwa historyczno-kulturowego. Nawiasem mówiąc, w internecie ujawniono fakty, że główna siedziba tej organizacji znajduje się na Cyprze. Niedawno w mediach dyrektor firmy D. Jarycz oświadczył, że jest już inwestor, który zgodził się za 10 milionów kupić Gostynny Dwór. Ale jeśli oddamy ten zabytek, to reakcja łańcuchowa rozszerzy się na historyczną zabudowę Podołu, na co nie można pozwolić. Trzeba chronić i bronić naszych wartości historycznych. 18 lutego rano przedstawiciele firmy „Ukrprojektrestawracija”, którzy planują przebudować Gostynny Dwór w Kijowie na banalny dom handlowy, po raz kolejny zajęli budynek i wyrzucili stamtąd aktywistów, którzy już prawie pół roku bronią zabytkowej budowli. Według słów aktywistów, napastnicy użyli prętów zbrojeniowych, broni, gazu łzawiącego. Zaangażowano milicję i „Berkut”. W starciu obrońcy Gostynnego Dworu odnieśli obrażenia. Deputowanego ludowego Andrija Miszczenkę oraz aktywistów zatrzymano i wrzucono do więźniarek. O sytuacji wokół Gostynnego Dworu opowiada nasz autor, specjalista, dla którego wartości historyczne są wyższe niż jakiekolwiek gry komercyjne i polityczne.
Машинний переклад
Zynowij HAJECKIJ, przewodniczący Pustomytowskiego Rejonowego Oddziału WUT „Proświta” im. T. Szewczenki. Zakończenie. Początek w nr 7 z 2013 r. Niewielka wieś Horbacz słynie z pomnika T. Szewczenki, wzniesionego w 1914 roku na 100-lecie urodzin Kobziarza. Środki na pomnik zbierała cała społeczność, najwięcej wysiłku włożyła w to rodzina rolnika Iwana Mychajliwa oraz miejscowa „Proświta”, założona 26 stycznia 1908 r. Jednym z najbardziej ulubionych miejsc pod Lwowem, gdzie lubił wypoczywać I. Franko, była wieś Wowkiw — rodzinne gniazdo Ustijanowyczów. Tutaj na parafii, począwszy od 1838 r., sprawował posługę ks. Mykoła Ustijanowycz — wybitny działacz społeczny, propagator „Ruskiej Trójcy”, jeden z tych, którzy rozpoczęli nabożeństwa w języku ojczystym, organizator „Soboru uczonych ruskich” w 1848 r. i jeden z założycieli Lwowskiej „Proświty” w 1868 r. Swoje poezje pisał w ruskim języku ludowym. Tutaj 22.09.1839 r. urodził się jego najstarszy syn Kornyło — znany malarz, pisarz, naukowiec. W Wowkowie „Proświtę” założono w 1908 roku z inicjatywy Ołeksandra Mijskiego. Swój przedmiot — Podstawy religii — O. Mijski wykładał po ukraińsku. W 1909 roku wystąpił przeciwko próbom polskiego katolickiego księdza Iwanickiego przejęcia cerkwi Wprowadzenia Matki Bożej do Świątyni w Kuhajewie i przekształcenia jej w łaciński kościół. Wokół „Proświty” gromadziła się ukraińska ludność Kuhajewa, Myłatycz, Zahirja, gdzie komórki powstały nieco później. W 1934 r. w Kuhajewie założono spółdzielnię handlową, a w 1936 r. zbudowano Dom Ludowy. W podlwowskiej wsi Oboroszyn „Proświta” została założona w 1906 r. staraniem proboszcza ks. M. Łewyckiego. Jego zięć H. Mykytej, który również wchodził w skład zarządu „Proświty”, był wybitnym działaczem państwowym. W latach 1918—1919 kierował Kancelarią Prasową UHA, był redaktorem gazety „Striłeć”, posłem URL w Jugosławii (1919—1920), członkiem emigracyjnego Rządu ZURL w Wiedniu (1920—1923). Oto w takim środowisku przyszło kontynuować działalność „Proświty” także ks. P. Szankowskiemu, który objął parafię 13.03.1925 r. po śmierci ks. Łewyckiego. Kontynuował on dobre dzieła swojego poprzednika. Znany historyk i działacz czasów UHA, jeden z organizatorów UHWR Lew Szankowski, również pochodzi z Oboroszyna. Wieś Hłynna, podobnie jak Lisnewyczi, wchodzi w skład miasta Pustomyty. Historia tutejszej „Proświty” zaczęła się 29.08.1908 r., kiedy napisano Apel do Świetnego Oddziału towarzystwa „Proświta” we Lwowie z prośbą „o założenie w naszej gminie czytelni”. W tamtym czasie we wsi działały już dwie polskie czytelnie — kościelna oraz „Ojczyzny Wszechpolskiej”. Jedna połowa społeczności była ukraińska, druga — polska, ale wszyscy rozmawiali po ukraińsku. Polacy zachęcali Ukraińców do odwiedzania swojej czytelni, dlatego Rusini-Ukraińcy domagali się własnej. O tym mowa była w apelu, który podpisali A. Cymbała, A. Rejtar, J. Cymbała. 23.01.1909 r. wysłano jeszcze jeden list z prośbą o przysłanie statutu i wykonanie pieczęci. A 14.03.1909 r. we wsi założono czytelnię. Tymczasowo ona mieściła się w domu P. Diducha, a zebrania odbywały się w domu M. Knysza — wójta. Do zarządu wybrano 12 osób: A. Cymbała — przewodniczący, A. Rejtar — sekretarz, P. Korba — skarbnik, W. Rejtar — bibliotekarz, 18 członków oddziałowych. Towarzystwo „Proświta” w miasteczku Szczerzec powstało w 1910 roku. A w maju 1911 r. założono tu jego rejonową filię. Wśród założycieli znajdujemy nazwisko znanego pisarza Lesia Martowycza, którego wybrano sekretarzem filii, a przewodniczącym został adwokat K. Birecki. W 1912 r. do rejonowej filii „Proświty” należało około 30 komórek i było 158 członków. Staranami towarzystwa zbudowano Dom Ludowy. Na uwagę zasługuje historia założenia i działalności „Proświty” we wsi Stawczany, ponieważ przewodnicząca komórki TUM im. T. Szewczenki od 1989 r. Natalja Jaris przeprowadziła wielką pracę badawczą i wydała książkę „Stawczany. Zarys historii wsi”. Czytelnia „Proświty” we wsi została założona w 1912 r. z inicjatywy ks. I. Bożejki. On też został pierwszym przewodniczącym towarzystwa. Pisarzem wybrano O. Hirnyka, M. Dydyk — skarbnik, I. Dydyk — bibliotekarz, O. Kuspis, M. Kułyk, I. Paraponiak — zastępcy. Wśród członków oddziału był także wójt S. Fiktasz. Podczas wojny cały majątek towarzystwa zniszczono i rozgrabiono, a dom, w którym była czytelnia, rozebrano. Staranami S. Fiktasza czytelnię odnowiono już w Domu Społecznym. Na otwarcie pomnika T. Szewczenki w Winnikach w 1913 roku „Proświta” z podlwowskiej wsi Pidbirci wysłała konną banderię z 50 kozaków. Przed I wojną światową do wsi przybyło kilku moskalofilów ze Lwowa, ale ich praca, jak świadczy badacz historii wsi Z. Brezdeń, „nie zakorzeniła się, tak jak nie miały sukcesu próby działalności „Selrobu”. W 1926 r. „Proświta” (wtedy przewodniczącym był ks. dziekan P. Pyłypeć) tworzy orkiestrę dętą, proświcianie organizują koncerty, przedstawienia. Komórki „Proświty”, wokół których gromadzili się Ukraińcy, powstawały w ostrej konfrontacji z okupantami i ich „towarzystwami Kaczkowskiego”, „Selrobami”, „Strzelcami”, pokonując szalony opór i prześladowania. Jako przykład — wieś Czerepyn. Jak pisał w raporcie z 16.05.1909 r. student P. Kabłak: „Czerepyn — to świadoma kacapska wieś. Jakieś 5 osób czyta i prenumeruje dla siebie „Russkoje słowo”… nawet małe dzieci umieją coś powiedzieć na „ukraińców”, a dozorca czy pachołek dominikanów, którzy mają tam swoje dobra, grozi powieszeniem Ukraińców. Czytelnia Kaczkowskiego była za poprzedniego księdza-kacapa, ale ten się wyniósł i czytelnia upadła. Sprawa ukraińska stoi tam słabo. Trzeba by tam założyć czytelnię „Proświty”, żeby dać chłopom nasze książki…” 5 lutego 1926 r. rolnicy O. Masztalir, M. Perdała, M. Szweć, I. Wilchowyj zwrócili się do Wysokiego Namiestnictwa o udzielenie zezwolenia na założenie czytelni „Proświty”. 23 marca takie zezwolenie otrzymali. Zebranie założycielskie odbyło się 4 kwietnia. Do zarządu weszli ks. Cembrowski, O. Masztalir, Josyp, Ołeksa i Petro Nakoneczni, A. Soroka i inni. Praca we wsi ożywiła się. Już w następnym roku kółko amatorskie wystawiło 3 przedstawienia, przeprowadzono festyny.
ni, koncerty i inne wydarzenia. Działalność „Proświty” pod kierownictwem ks. Cembrowskiego rozwijała się tak prężnie, że już w 1933 roku dochód z koncertów i przedstawień wyniósł 1607 zł. Postęp czytelni nie podobał się zwolennikom moskalofilstwa, żądali oni odsunięcia ks. Cembrowskiego od pracy. 30.06.1936 r. do Metropolitalnego Konsystorza wpłynął donos na ks. Cembrowskiego. Już w 1938 roku „Proświcie” przewodniczył J. Wilchowyj, ale towarzystwo nie przetrwało długo. Początkowo do Czerepina przyszli jedni wyzwoliciele, potem wieś przyszli „wyzwalać” inni, a organizacje społeczne zakończyły swoje istnienie. W 1942 roku zaczął się głód, część chłopów w poszukiwaniu produktów szła w stronę prześladowań doznawali aktywiści „Proświty” i innych organizacji społecznych po tym, jak UHA zaprzestała walki, a nasze ziemie znalazły się pod protektoratem Polski. Szczególnie szalały polskie władze, upokarzając Ukraińców podczas haniebnej pacyfikacji. Tę „operację” przeprowadzały regularne oddziały wojska. Narodowo świadomych obywateli poddawano okrutnym egzekucjom, ludzi bito na śmierć. We wsi Haje policja zakatowała na śmierć 18-letniego Mychajła Tiutka z Hajów i 17-letniego Matwija Parankę z Czyżykowa. O tych „wyczynach” poinformował świat amerykański dziennikarz Negley Farson w gazecie „Chicago Daily News”. „Wysłane na Podbórce polskie wojsko, — Z inicjatywy „Proświty” obchodzono 600-lecie wsi Lisiewicze na Wołyń, wielu młodych ludzi zabrano na roboty do Niemiec. Wieczorem 22.03.1944 r. do wsi wdarła się polska bojówka, rozpoczęła się okrutna rozprawa ze świadomymi mieszkańcami. W domu księdza zamordowano Oleksandrę Cembrowską, a samego ks. Augustyna wleczono wozem aż do lasu Tarasów za Łopuszną. Tam, w stodole leśniczego-Polaka M. Ohonowskiego rozstrzelano, zakatowano, zakłuto bagnetami ponad 100 niewinnych mieszkańców okolicznych wsi, w tym także ks. A. Cembrowskiego. Wielką szkodę „Proświcie” wyrządziła okupacja Galicji przez wojska rosyjskie w 1914 roku. Zniszczono lub uszkodzono pomniki i znaki pamięci, rozbito czytelnie, z których usunięto lub spalono książki, czasopisma i inne mienie. Setki duchownych, działaczy społecznych i kościelnych, w tym także metropolitę A. Szeptyckiego, deportowano do Rosji. Wiele rodzin, które uległy agitacji moskalofilów i popów, w poszukiwaniu lepszego losu wyjechało na Wielką Ukrainę i do Rosji. Jak wspomina Z. Brezdeń, — policja i tajni agenci zniszczyli gospodarstwa Hryhorija i Kosti Brezdeniów oraz M. Pałażija, zdewastowali spółdzielnię i pobili ludzi. Aktem pacyfikacji Polacy wywołali przeciwko sobie jeszcze większą nienawiść. Wrogie nastawienie Ukraińców wzmogło się jeszcze bardziej po egzekucji we Lwowie Biłasa i Danyłyszyna”. Złowrogim wichrem przetoczyła się nad Galicją wyzwoleńcza misja wojsk radzieckich w 1939 roku. Wyzwoliciele zachowywali się nie jak „jednokrwiści bracia”, lecz jak okrutni okupanci czy tatarska horda. Organizacje społeczne zlikwidowano, aktywistów i po prostu wykształconych obywateli wywożono na Sybir lub wyniszczono i to nie tylko w więzieniach na Łąckiego, Zamarstynowie, Brygidkach… W przeddzień przyjścia Niemców w miasteczku Szczerzec enkawudziści urządzili krwawą rozprawę. Przy nieustannym huku traktora mordowano 26 młodych ludzi. Znaleziono ich z odciętymi uszami, nosami, z wbitymi w głowy, w oczy gwoździami, wyrwanymi nozdrzami. O tym dziś świadczą eksponaty muzeum, stworzonego na miejscu dawnej katowni staraniami Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki „Proświta” i świętej pamięci ks. Stepana Hrynkiwa. Niemymi świadkami tego są postawione, usypane, wzniesione niemal w każdej wsi mogiły, znaki pamięci i krzyże jako pamięć o ofiarach okrutnych represji i bojownikach o wolność Ukrainy. Czy wiedzą o tym wszystkim i czy chcą wiedzieć ci, którzy dziś stawiają pomniki katom Ukrainy, próbują reanimować dawne „porządki”, optują za odnowieniem związku bratnich narodów, w którym Ukraińcom przypisuje się rolę pokornego bydła — Zynowij Hajecki, Taras Kuź, Jarosław Pitko, Roman Iwanyczuk
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
la. I czy ci „tymczasowi zarządcy” uświadamiają sobie, do jakich skutków może to doprowadzić?! Ale „Proświta”, jej idee żywiły ducha narodu, rozpalały wiarą. Iskra nadziei to przygasała, to rozdmuchiwana była z nową siłą. Nieprzypadkowo pod koniec lat 80. powstało Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki jako spadkobierca „Proświty”. Komórki w rejonie Pustomyt zaczęły organizować się na początku 1989 r. 20 sierpnia 1989 r. w Rejonowym Domu Kultury odbyła się konferencja założycielska regionalnego towarzystwa języka ukraińskiego. Na zaproszenie przybyli Roman Iwaniczuk — przewodniczący organizacji obwodowej TJU oraz jego zastępca Mychajło Kosiw. Konferencja wybrała 29 członków Rady i kolegialny organ kierowniczy w składzie pięciu osób: Z. Hajecki, O. Horodnij, O. Kolesnyk, W. Pacjurko, M. Szabakowski. 19 listopada 1989 r. na rozszerzonym posiedzeniu Rady towarzystwa regionalnego postanowiono utworzyć organizację rejonową, biorąc pod uwagę znaczną liczbę utworzonych komórek. Decyzję tę zatwierdzono na konferencji rejonowej 17 grudnia 1989 r. Przewodniczącym organizacji rejonowej wybrano Zynowija Hajeckiego, sekretarzem odpowiedzialnym — O. Kolesnyka, przewodniczącym komórki miejskiej — Mychajła Szabakowskiego. I na styczeń 1990 r. komórki podstawowe działały w 28 miejscowościach, w dziesiątkach instytucji i przedsiębiorstw, liczyły ponad 2 tysiące członków. Większość z nich wzięła udział w żywym łańcuchu „Ukraińska Fala”. TJU im. T. Szewczenki już w pierwszych dniach i miesiącach swojej działalności wykazało się dobrymi uczynkami na rzecz odrodzenia tradycji narodowych i duchowych, utrwalenia języka ukraińskiego, przywrócenia pamięci historycznej. „Najważniejszym, najwyższym osiągnięciem TJU im. T. Szewczenki — zaznaczono w Raporcie z 12.08.1990 r. — jest to, że nadal utrwala ono te dorobki, te tradycje narodowe, które zapoczątkowały pod koniec XIX i na początku XX wieku organizacje narodowo-patriotyczne”. Siłami aktywistów w rejonie w ciągu pierwszych lat działalności odnowiono lub wzniesiono od nowa 35 znaków pamięci, krzyży, usypano mogiły Strzelcom Siczowym, żołnierzom Ukraińskiej Armii Halickiej i UPA, wzniesiono 13 pomników poległym za wolność Ukrainy, ofiarom stalinowskich represji. Do 1989 r. w rejonie zachowało się 5 pomników T. Szewczenki: w Łysynyczach (1911), Horbczach (1914), Czyżykowie (1956), Towszczowie (1959), Zwenyhorodzie (1966). Od 1989 r. zbudowano jeszcze 11: w Dawydowie (1989), Popielanach (1990), w Pustomytach odnowiono 21.10.1990 r. na miejscu zburzonego w 1914 r., Szołomyni (1990), Szczyrku (1991), Jampolu (1992), Oboroszynie (1993), Hajach (1994), Sokilnikach (1996), Pidberizciach (2000), we wsi Zubra (2012, za środki zebrane przez B. Dubnewycza). Minęły lata, Ukraina wywalczyła swoją niepodległość. Wysiłkiem wielu pokoleń patriotów Ukrainy została ona zdobyta i ogłoszona 24 sierpnia 1991 roku. Jednak problemy, które od wieków stały przed Ukraińcami, do dziś pozostają aktualne i nierozwiązane. W artykule wykorzystano materiały krajoznawców W. Łaby, B. Zakałyka, a także badania młodych krajoznawców ze szkół rejonu, w swoim czasie przedstawione na konkurs „Historia »Proświty« mojej wsi, miasta”.
Машинний переклад
W przededniu Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego oraz otwarcia III etapu Ogólnoukraińskiego forum „W obronie języka ukraińskiego i państwowości” Towarzystwo „Proświta” wraz z innymi przedstawicielami organizacji społeczno-politycznych przeprowadziło 18.02.2013 r. konferencję prasową w agencji UNIAN. Uczestnicy po raz kolejny ogłosili swoje stanowisko wobec antypaństwowej, antykonstytucyjnej polityki językowej obecnych władz, opowiedzieli o kolejnych krokach w kierunku formowania jednolitego frontu w obronie praw i wolności narodu ukraińskiego. języka narodowego, którego detonacja zapoczątkowała budowę własnego państwa. Ukraina przez wieki przeciwstawiała się najpierw carskiemu, potem leninowsko-stalinowskiemu, a obecnie putinowskiemu despotyzmowi, które z niesłychanym okrucieństwem dusiły i niszczyły język naszego narodu. Ale my wytrwaliśmy, wywalczywszy wymarzoną przez dziesiątki pokoleń niepodległość państwową. Teraz nasza mowa ojczysta, o której wiele pisał Iwan Ohijenko, znów jest zagrożona: albo wytrwamy, albo znikniemy jako naród. Wypieranie języka ukraińskiego z przestrzeni informacyjnej, wykrwawianie (poprzez brak finansowania) kultury, niszczenie edukacji narodowej — to zagrożenia, które mogą doprowadzić nas do katastrofy narodowej. Metodyczna, podstępna antyukraińska polityka językowa skomplikowała i tak już nie najlepszą sytuację wewnątrz kraju, mówił pierwszy zastępca przewodniczącego UNP I. Zajeć, dzieląc Ukrainę na antagonistyczne regiony. To wielkie niebezpieczeństwo dla państwa ukraińskiego, dla narodu. Obecni myśliciele, intelektualiści rozpatrują język jako dom bytu. Jest język, jest naród, jest dom bytu, jest własne państwo. Zatem zachowanie języka to przyszłość dla każdego z nas. Obecna polityka reżimu Janukowycza, który w sposób rażący naruszył nie jeden artykuł Konstytucji — to niszczenie tożsamości narodowej, państwa ukraińskiego. Przeciwstawić się wrogowi można jedynie zjednoczonymi siłami — opozycji politycznej, organizacji społecznych i narodu. Na tej tezie akcentował uwagę doktor nauk prawnych W. Wasylenko. Na konkretnych faktach pokazał, jak rozwijało się niszczenie języka na żądanie Moskwy, poczynając od Kuczmy, a kończąc na Janukowyczu. O. Klasztorny, zastępca przewodniczącego organizacji społecznej „Ukraińska sprawa”, zatrzymał się na momentach organizacyjno-politycznych kolejnego forum. Musi ono być stale działającą strukturą, która będzie rozszerzać swój wpływ na wszystkie tereny Ukrainy. Trzeba aktywniej wykorzystywać prawno-ustrojowe dźwignie nacisku na władzę, łącząc je z akcjami społecznego oporu. Niedawne wydarzenia w parlamencie, kiedy rozpatrywano ustawę językową Kiwałowa-Kolesniczenki, pokazały zdradzieckość części opozycji. Dlatego decydujące znaczenie w obronie języka należy do samoorganizacji obywateli. Po zakończeniu uczestnicy konferencji prasowej odpowiedzieli na pytania dziennikarzy. Czuło się, że koledzy zmęczyli się licznymi deklaracjami dotyczącymi obrony praw językowych obywateli Ukrainy i czekają na bardziej zdecydowane działania ze strony organizacji społecznych, przede wszystkim ze strony opozycji parlamentarnej. Ale, jak powiedział przewodniczący Towarzystwa „Proświta”, po pierwsze, jesteśmy gotowi na nowy Majdan, ale trzeba wykorzystać wszystkie możliwe prawne dźwignie wpływu na władzę; po drugie, zagrażająca sytuacja w kraju wymaga jak nigdy dotąd zjednoczenia wysiłków wszystkich sił proukraińskich, aby wystąpienie nie zakończyło się kolejnym rozczarowaniem i ostatecznym zwątpieniem obywateli w istnienie niepodległej i demokratycznej Ukrainy. Wł. inf.
Машинний переклад
Закінчення статті «Granice języka — granice państwa. Dziś w Kijowie odbywa się forum „W obronie języka ukraińskiego i państwowości”», с. 1
Niedawno w jednej z ukraińskich gazet pojawiła się publikacja S. Hrabowskiego „Znowu Ukraina bez Ukraińców”. Słusznie wspomniał o niej P. Mowczan, przewodniczący Towarzystwa „Proświta”, gdy przystąpił do analizy polityki językowej obecnych władz. Miał rację autor, który opierając się na historii formowania się narodów europejskich, zaznaczał, że ich kształtowanie odbywało się wokół określonego rdzenia etnicznego, a fundamentem życia narodowego był, jest i pozostaje „wspólny jednolity kod kulturowy”, u którego podstaw leży jednolity język narodowy. Właśnie dlatego obecni moskiewscy barbarzyńcy przy wsparciu wewnętrznych antyukraińskich sił coraz szerzej rozwijają ofensywę przeciwko językowi ukraińskiemu. Wiedzą bowiem, że zniszczyć państwo można wtedy, gdy zostanie zniszczony język narodu tytularnego. W tej sytuacji nacjonalizm jako ideologia państwowa nabiera decydującego znaczenia. Jako wzór — Indie, które zdobyły niepodległość i w ciągu kilkudziesięciu lat stały się światowym mocarstwem, albo Izrael, odrodzony. Zakończenie. Początek na str. 1. Nasza młodzież utożsamia się z naszą ziemią i państwem. Właśnie udział młodzieży w ruchu obrony języka ukraińskiego, jako obrona prawa do życia w demokratycznym i niepodległym państwie ukraińskim, co jest zadeklarowane i zagwarantowane przez Konstytucję, da nam perspektywę. Bez młodzieży nie powstanie ogólnonarodowy ruch. Jeśli jest to sprawa tylko wąskiego kręgu świadomych Ukraińców, to próżno w najbliższym czasie oczekiwać triumfu sprawiedliwości. Dlatego młodzieżowy ruch patriotyczny musi otrzymać nasze maksymalne wsparcie. Nie mierzmy, czy to małe, czy wielkie sprawy — najważniejsze, że młodzież działa, nie jest obojętna. Ich przedstawiciele będą również mieli swój głos i wpływ w Koordynacyjnej radzie ogólnonarodowego forum „W obronie języka ukraińskiego i państwowości”. Rada Koordynacyjna będzie działać stale i utrzymywać ścisłe więzi ze wszystkimi pokrewnymi ruchami na Ukrainie, nie tylko w Kijowie. Forum to nie jakaś jednorazowa akcja, którą odbędziemy i zapomnimy. Opracowaliśmy regulamin Rady Koordynacyjnej, która jest otwarta dla wszystkich. Chcemy, aby w jej pracy brała aktywny udział cała opozycja, przedstawiciele komitetów sfery humanitarnej w Radzie Najwyższej: do spraw edukacji, kultury, praw człowieka. Bardzo ważnym składnikiem naszego ruchu są Ukraińcy poza granicami Ukrainy. Jeśli nie będzie Ukrainy tutaj, to Ukraina zniknie również tam, za granicą. Głos ukraińskich diaspor, ukraińskich grup, które są częściami składowymi innych państw, ich opinia są tutaj bardzo potrzebne. Grupa robocza przygotowała kilka dokumentów, z którymi czytelnicy „Słowa Proświty” zapoznają się w następnym numerze. Przede wszystkim jest to apel do prezydenta, który uparcie nie wypełnia swoich obietnic jako gwarant Konstytucji, jako ten, który prowadził naradę roboczą z przedstawicielami ukraińskiej inteligencji, obiecując, że zostaną wprowadzone zmiany, które zakończą działanie odrażających artykułów antykonstytucyjnej ustawy Kiwałowa-Kolesniczenki. W. Janukowycz do tej pory nie wykorzystał swojego prawa inicjatywy ustawodawczej. Tak samo nie ma obiecanej programu rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego. Za to istnieje realne zagrożenie jarzmem Unii Celnej, pobłażanie przywódcom „ruskiego miru” na Ukrainie. Przy takiej działalności władz i braku prawdziwie masowego oporu Ukraina nie zaistnieje jako państwo. Zacznijmy od prawdziwie ogólnonarodowego ruchu przeciwko totalnej rusyfikacji. To jest główny temat kolejnego forum obrońców języka ukraińskiego jako podstawy naszej państwowości w Międzynarodowym Dniu Języka Ojczystego. Państwo jako język i język jako państwo! Pawło MOWCZAN. Urodził się Wasyl Tymczyna we wsi Słomyn w rejonie niemierowskim na Lwowszczyźnie w wielodzietnej rodzinie, wychowywał się na tradycjach ukraińskiej szkoły ludowej, której właściwe jest pragnienie rozwijania naturalnych zdolności dziecka. Zalążki twórczego i bojowego buntownictwa zostały zaszczepione przez jego ojca, Fedora Tymczynę, Strzelca Siczowego armii Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, adiutanta głównodowodzącego obrony wybrzeża Floty Czarnomorskiej Ukraińskiej Republiki Ludowej (1918-1920). Edukację podstawową Wasyl zdobył w Smolinskiej szkole niepełnośredniej, po ukończeniu której w 1948 roku rozpoczął naukę w Lwowskiej szkole zooweterynaryjnej. Po jej ukończeniu pracował jako kierownik punktu zooweterynaryjnego szpitala weterynaryjnego w Niemirowie. Służył w wojsku i uczył się w Kutaiskiej szkole średniej. Po demobilizacji wstąpił do Melitopolskiej Akademii Rolno-Przemysłowej, którą z powodzeniem ukończył w 1963 roku. Później pracował jako wiodący inżynier-konstruktor w Specjalnym Biurze Konstrukcyjnym Chersońskiej Fabryki Kombajnów (1963-1965), naczelnik biura konstrukcyjnego, główny specjalista. Obywatele, którzy nie byli przeładowani komunistyczną ideologią, jednoczyli wokół siebie ludzi o demokratycznych poglądach, tworzyli społeczne ośrodki języka ukraińskiego, ruchu, ochrony środowiska naturalnego. Wasyl Tymczyna jest jednym z organizatorów odrodzenia Kozactwa Ukraińskiego. Na podstawie Dekretu Prezydenta Ukrainy z dnia 5 stycznia 1995 roku przez Hetmana Kozactwa Ukraińskiego nadano mu stopień pułkownika. Od 1995 roku rozpoczęła się praca nad tworzeniem w obwodzie zaporoskim partii Kongres Ukraińskich Nacjonalistów. W maju 1995 roku wybrano go na przewodniczącego sekretariatu Zaporoskiej Organizacji Obwodowej, a od stycznia 2000 roku — na przewodniczącego Kierownictwa ZOO KUN. Aktywną pracę prowadzi Wasyl Tymczyna jako członek zarządu obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, zastępca przewodniczącego Towarzystwa „Ukraina-Świat” oraz zastępca przewodniczącego Zaporoskiego Zarządu Koszowego Bractwa OUN-UPA. Jest dość aktywnym autorem, porusza w swoich tekstach palące tematy życia społecznego i politycznego na Ukrainie oraz w obwodzie. Autor artykułu o odrodzeniu Kozactwa Zaporoskiego w naszym kraju w Encyklopedii Kozactwa Ukraińskiego. Członkowie Bractwa OUN-UPA, KUN-u i „Proświty” szczerze gratulują jubilatowi i życzą mu zdrowia oraz pomyślności. Niech ci się wiedzie, szanowny Druhu! Kierownictwo ZOO KUN, ZOO Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, Zaporoski Zarząd Koszowy Bractwa OUN-UPA
Машинний переклад
Przewodniczącemu Zaporoskiej Obwodowej Organizacji Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów Wasylowi Tymczynie w święto Stritenia (Ofiarowania Pańskiego), 15 lutego 2013 r., ukończyło się 80 lat!
…starszym mechanikiem wydziału nawozów mineralnych i kwasów Rozdolskiego Górniczo-Chemicznego Kombinatu, kierownikiem wydziału technicznego, głównym inżynierem Kachowskiego Zakładu Doświadczalno-Eksperymentalnego Ministerstwa Gospodarki Wodnej Ukrainy (1970–1984 lata), kierownikiem Zarządu Zaopatrzenia Przemysłowo-Technicznego, głównym technologiem tresta „Zaporiożwodbud” (1984–1992 lata), a od 1992 do 1995 r. pracował jako Pełnomocnik Komitetu Ochrony Socjalnej Wojskowych przy Gabinecie Ministrów Ukrainy w obwodzie zaporoskim. Od 1989 roku aktywnie zajmuje się działalnością społeczno-polityczną
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
komisją katechetyczną, odbywa się raz na dwa lata. Przywracaniu historii, ducha patriotycznego sprzyja organizacja corocznego Ogólnoukraińskiego festiwalu dziecięco-młodzieżowego ukraińskiej pieśni patriotycznej „Surmy zwytahy” (Trąby zwycięstwa), którego założycielem i organizatorem jest „Proświta” oraz Centrum Odrodzenia Narodowego imienia Stepana Bandery, a także założona przez nich organizacja społeczna „Surmy zwytah”, działająca na stałej podstawie. Biorą w nim udział na różnych etapach (szkolny, rejonowy, obwodowy) do 10 tysięcy dzieci, a kończy się on galowym koncertem w operze, gdzie prezentują się również dziecięce i młodzieżowe zespoły z wielu obwodów Ukrainy. Niezwykle ważnym wydarzeniem w podnoszeniu samoświadomości, aktywizacji opinii publicznej, było uczczenie 200-lecia budziciela ukraińskości w Galicji, Markijana Szaszkewycza. Proświcianie obwodu wzięli udział w obchodach tej daty na górze Pidlyssia. We Lwowie w budynku szkoły im. Markijana Szaszkewycza odbyła się uroczysta akademia, na którą zaproszono przedstawicieli wszystkich szkół im. M. Szaszkewycza, a także gimnazjum im. M. Szaszkewycza z Przemyśla. Chcę szczególnie wyróżnić pracę oddziałów rejonów buskiego, radziechowskiego i złoczowskiego w zakresie organizacji uroczystości z okazji tego pamiętnego jubileuszu w krainie Szaszkewycza. W szczególności „Proświta” rejonu radziechowskiego wspólnie z rejonowym towarzystwem „Ridna szkoła” stworzyły muzeum Szaszkewycza we wsi Nestanyczi. Wielką pracę w zakresie propagowania tytanicznej postaci Franki prowadzi drohobycka „Proświta” zarówno w codziennej pracy, jak i podczas obchodów jubileuszowych dat. Wśród największych masowych akcji oświatowych było uczczenie 20. rocznicy śmierci W. Iwasjuka oraz 10. rocznicy I. Biłozora, w centrum Lwowa przy pomniku T. Szewczenki, w której wzięły udział dziesiątki tysięcy lwowian. „Proświta” dzisiaj nie prowadzi działalności wydawniczej, lecz współpracuje z ukraińskimi wydawnictwami nad takimi ciekawymi projektami: unikalne wydanie pierwszej encyklopedii miasta Lwowa, wspólnie z wydawnictwem „Litopys”. W pracę zaangażowano ponad 200 naukowców, opublikowano już 4 tomy. Kierownik projektu Mychajło Komarnycki jest członkiem zarządu „Proświty”. Dzięki wsparciu finansowemu Zarządu Centralnego, a mianowicie przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Pawła Mowczana, ujrzał światło dzienne unikalny booklet — Ukraina w II wojnie światowej. Zebrano w nim materiał faktyczny o stratach Ukrainy w II wojnie światowej, w szczególności o ofiarach stalinowskich represji w latach 40–50. na Ukrainie Zachodniej. Materiał jest ważny dla poznania i argumentowanej dyskusji z antyukraińskimi politykami. Dlatego utrwalanie heroicznych stron naszej historii w świadomości, zwłaszcza młodzieży, poznawanie swoich korzeni — to jeden z głównych kierunków działalności „Proświty”. I fundamentalna praca — prowadzenie corocznych ogólnoukraińskich konferencji genealogicznych „Ukraiński ród”, których głównym zadaniem jest przywrócenie więzi pokoleń poprzez poszukiwanie korzeni swojego rodu, historię narodu. Materiały kon-
Машинний переклад
10 lutego we Lwowie odbyła się X sprawozdawczo-wyborcza konferencja Lwowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Oddajemy głos przewodniczącemu zjednoczenia Jarosławowi Pitce, który ponownie został wybrany na szefa lwowskich prośwician. W pracach konferencji wziął udział i wystąpił przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawło Mowczan. 145 lat temu na zebraniu założycielskim „Proświty” D. Siczynski wygłosił: „Poprzez oświecenie do narodowej samoświadomości i samodzielności państwa ukraińskiego”. Ta idea jest odzwierciedlona w dokumentach założycielskich i kierunkach działalności towarzystwa „Proświta”. Zmieniały się jedynie okoliczności i formy pracy. Okres od 2009 do 2013 roku można podzielić na dwa etapy, rozgraniczone wyborami prezydenckimi. Działalność towarzystwa do 2010 roku koncentrowała się na kształtowaniu społeczeństwa obywatelskiego jako jednego z głównych czynników utrwalania demokratycznych zasad rozwoju państwa. Od pierwszych dni dojścia do władzy sił antyukraińskich „Proświta” wyraźnie i konsekwentnie prowadzi walkę o zachowanie państwa ukraińskiego, a przede wszystkim języka ukraińskiego i pamięci historycznej, jako podstawy zachowania narodu ukraińskiego. Przyjęcie ustawy Ukrainy „O zasadach państwowej polityki językowej” proświcianie odebrali jako wyzwanie rzucone narodowi ukraińskiemu i byli jednymi z pierwszych pod murami Rady Najwyższej Ukrainy, protestując przeciwko tej antykonstytucyjnej, antyukraińskiej ustawie. Druga fala protestu odbyła się przeciwko mianowaniu na ministra edukacji ukrainofoba Tabacznika. „Proświta” przeprowadziła szereg masowych akcji protestacyjnych z udziałem młodzieży studenckiej i wzięła aktywny udział w wydarzeniach ogólnoukraińskich. Ponieważ ta odrażająca postać jest jedną z kluczowych figur w realizacji antyukraińskich planów Kremla, to po wyborach parlamentarnych w 2012 roku z jeszcze większym entuzjazmem kontynuuje niszczenie ukraińskiego systemu edukacji, deformowanie świadomości naszej młodzieży, narzucanie jej obcych wartości. Przykładem jest uczniowski konkurs „Łukomorie”, który na mocy rozkazu ministra edukacji Tabacznika jest narzucany w szkołach Ukrainy i który wzywamy do bojkotu. 13 czerwca 2012 roku na nadzwyczajnym posiedzeniu rady obwodowej „Proświty” ogłoszono przeprowadzenie akcji protestacyjnej „Ukraińska fala”, która rozpoczęła się tego samego dnia kilkutysięcznym wiecem na placu Rynkowym, zorganizowanym przez nas, i odbyła się we wszystkich rejonach i miastach obwodu. Jednak wszystkie nasze wysiłki nie doprowadziły do sukcesu, ponieważ jeszcze w Radzie Najwyższej Ukrainy poprzedniej kadencji przedstawiciele sił demokratycznych ustawę językową faktycznie „oddali bez walki”. Jednak najważniejsze jest to, że w wyniku rozczarowania pomarańczową rewolucją Ukraińcy nie uświadamiali sobie rzeczywistego niebezpieczeństwa tej zbrodniczej ustawy. Oprócz tego na szczeblu ogólnoukraińskim gasł zapał polityków, którzy już przygotowywali się do wyborów parlamentarnych. Przyhamowały falę protestu także naiwne nadzieje przedstawicieli ukraińskiej inteligencji na to, że Prezydent nie podpisze tej ustawy. Doszło nawet do ich spotkania z Janukowyczem na Krymie, po którym, następnego dnia, Prezydent podpisał ustawę. W tych warunkach skoncentrowaliśmy pracę w środowiskach, które muszą przeciwstawić się rozprzestrzenianiu antyukraińskich przerzutów. Przede wszystkim należy chronić młodzież, zaszczepić jej odporność na tę zarazę, ukształtować w niej poczucie patriotyzmu, miłości i dumy z państwa ukraińskiego, ojczystego języka — jako podstawy swojego bytu. W tym celu w grudniu 2010 roku przeprowadzono konferencję obwodową na temat: „Język ukraiński w przestrzeni narodowej Ukrainy” dla wykładowców, nauczycieli i studentów z udziałem naukowców Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Franki, Uniwersytetu Narodowego „Lwowska Politechnika”, Akademii Drukarstwa. Materiały konferencji opublikowano i przekazano wszystkim placówkom oświatowym. „Proświta” przygotowała konferencję na temat: „Państwowość języka — państwowość narodu”, wspólnie z Ogólnoukraińskim Stowarzyszeniem Wykładowców Języka Ukraińskiego, wydziałem filologicznym Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Franki, Lwowskim Instytutem Kształcenia Podyplomowego, naukowcami wyższych uczelni, nauczycielami, studentami, przedstawicielami opinii publicznej. Jednym z priorytetowych zadań obwodowego towarzystwa „Proświta” jest propagowanie słowa ukraińskiego, książki ukraińskiej. Od 2010 roku rozszerzono powierzchnie handlowe „Centrum Książki Ukraińskiej” we Lwowie, otwarto filię lwowskiej „Książnicy” „Proświty” w Złoczowie oraz otwarto ukraińską księgarnię w Samborze. Niezwykle efektywne są akcje „Czytaj, oglądaj i słuchaj po ukraińsku”, które odbywają się od 2000 r. w rejonach i miastach obwodu. Cel — propagowanie ukraińskiego słowa, pieśni, kina. W programie wystawa-sprzedaż książki ukraińskiej, prezentacja wydań ukraińskich z udziałem autorów, w szczególności R. Iwanyczuka, N. Biczui, I. Kałyncia, B. Stelmacha, M. Ludkewycz, lokalnych poetów i pisarzy. Do prowadzenia tych akcji dołączają się wydawnictwa: „Swit”, „Kameniar”, „Litopys”, „Smołoskyp”, „Swiczado”, „Misioner”, „Piramide”. Aktywny udział biorą także młodzi poeci studia „Dżerełce” (kier. M. Ludkewycz) i studia literackiego Małej Akademii Nauk (dyr. I. Borodczuk). Chcę zaznaczyć aktywność w prowadzeniu tych akcji ośrodków rejonu żydaczowskiego, od którego rozpoczynała się ta akcja i jej inicjatorki Marii Turczyniak, rejonów sokalskiego, samborskiego, żółkiewskiego, złoczowskiego, miasta Winniki, rejonu starosamborskiego, gdzie akcja „Czytaj, oglądaj i słuchaj po ukraińsku” odbywała się w każdej wsi i mieście rejonu. Te wydarzenia są aktywnie relacjonowane w lokalnych mediach. Ważnym aspektem naszej działalności jest przeprowadzanie konkursów wśród młodzieży uczniowskiej i studenckiej. Najważniejszymi są coroczne tradycyjne konkursy poezji „Słowo Szewczenki”, konkurs rysunku „Śladami Tarasa”. Odnotuję aktywny udział w nich rejonów gródeckiego, samborskiego, złoczowskiego, buskiego, radziechowskiego, pustomyckiego, stryjskiego oraz miast Lwowa, Chodorowa, Winnik. Wyrazisty był konkurs z okazji 100-lecia urodzin poety B.-I. Antonycza (grudzień 2009 roku, przewodniczący komitetu organizacyjnego Ihor Kałyniec). Należy zauważyć, że prawie każda miejska organizacja rejonowa znajduje swoje ciekawe formy pracy z młodzieżą. Zwycięzcy konkursów obwodowych i rejonowych nagradzani są specjalnymi dyplomami towarzystwa obwodowego oraz cennymi prezentami z księgozbioru obwodowej „Proświty”. W tym roku przedstawiciele obwodu lwowskiego wzięli udział w Ogólnoukraińskim konkursie plakatu i rysunku „Paleta ukraińskiego słowa”. Ośmioro z nich zostało laureatami tego konkursu. Szczególnie wyróżnił się rejon żółkiewski (Rawa Ruska i Dublany). Ważnym konkursem pieśni duchowej jest „Pieśń serca”, który zapoczątkowała „Proświta” wspólnie z
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
konferencji wydrukowane w formie osobnych publikacji. Pracę tę wykonuje Adriana Ogorczak, która wychowała szkołę przewodników, prezentujących prawdziwą ukraińską historię Lwowa. W obwodzie badana jest historia „Proświty”. Wydano historię „Proświty” rejonów samborskiego, stryjskiego, sokalskiego, mościskiego, radziechowskiego, pustomytowskiego i innych, a także miast i wsi, w szczególności miasta Rudki, miasta Chodorów, wsi Dobrzany, wsi Rykobowty, wsi Sygniówka, wsi Stawczany, wsi Podhajczyki, osiedla typu miejskiego Rzęsna, a także wielu innych miast i wsi. Bodźcem do tej pracy jest organizacja corocznego konkursu „Historia »Proświty« twojego miasta, wsi”. „Proświta” prowadzi coroczne masowe imprezy patriotyczne: upamiętnienie dnia urodzin przywódcy narodu Stepana Bandery, Dzień ogłoszenia Niepodległości Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz Dzień Zjednoczenia 22 stycznia, Dzień Bohaterów Krut, Dzień śmierci Generała Szuchewycza, dni szewczenkowskie, Dzień Bohaterów, obchodzony jako oficjalne święto na terenie obwodu, Dni Szaszkewycza, Franki, rocznice Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej, Dzień Niepodległości, Dzień utworzenia UPA oraz inne daty pamiętne, które sprzyjają duchowemu wzniesieniu i patriotycznemu wychowaniu młodzieży. Należy podkreślić obchody Dnia Matki, które stały się tradycyjne. W tym dniu w Gaju Szewczenkowskim gromadzą się tysiące ludzi. Aktywny udział w jego organizacji biorą poszczególne rejony miasta Lwowa i obwodu: szewczenkowski, frankowski, kolejowy, samborski, żydaczowski, miasto Chodorów i inne. Ważną sprawą dla kierownictwa organizacji obwodowej, miejskich i rejonowych oddziałów „Proświty” jest upamiętnienie wybitnych Ukraińców i wydarzeń historycznych. Jest to przede wszystkim aktywny udział „Proświty” w budowie pomnika Stepana Bandery, wraz z fundacją, której przewodniczył Ihor Kałyneć, oraz innymi organizacjami społecznymi, w szczególności Bractwem żołnierzy UPA, Towarzystwem więźniów politycznych i represjonowanych, Centrum Odrodzenia Narodowego im. S. Bandery. Jestem wdzięczny aktywistom oddziału „Proświty” w Winnikach, którzy wykonali wielką pracę przy odnowieniu pierwszego na Ukrainie pomnika T. Szewczenki w Winnikach. Obwodowa „Proświta” aktywnie wsparła tę inicjatywę, zapewniając główne finansowanie tego projektu. Siłami samborskiej „Proświty” ustawiono pomnik Iwana Franki we wsi Ryliwka w rejonie samborskim. Oprócz tego wzniesiono pomniki Stepana Bandery w Sokalu oraz Iwana Franki w rejonie radziechowskim i inne. Wsparliśmy również inicjatywę towarzystwa „Nadsanie” dotyczącą budowy pomnika Mychajła Werbyckiego na 200. rocznicę jego urodzin. Utworzono komitet organizacyjny, przygotowywane są dokumenty do ogłoszenia otwartego konkursu. Sprawą honoru jest dla nas odnowienie pomnika „Proświty”, który znajduje się w bilansie zarządu kultury Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej. Oczywiste jest, że należy ogłosić zbiórkę funduszy wśród członków „Proświty” i zrobić to właśnie na 145-lecie powstania „Proświty”. Ważne miejsce w kształtowaniu świadomości człowieka, myśli politycznej zajmują media. Dziś przestrzeń informacyjna Ukrainy nie jest ukraińska. To, co widzimy i słyszymy z ekranów telewizji i radia, to kpina z Ukraińców. Dotyczy to nie tylko poziomu ogólnoukraińskiego. Dlatego musimy nie tylko ostro reagować, apelując do przywódców państwa, obwodu, ale także wszelkimi środkami wchodzić w przestrzeń informacyjną. Z powodu braku finansowania wstrzymano wydawanie czasopisma „Proświta”. Poszczególne organizacje, w szczególności starosamborska, pustomytowska rejonowa oraz miasta Winniki wydają własne gazety. Gazetę rejestruje organizacja skolska. Biorąc pod uwagę sytuację, należy wesprzeć ogólnoukraińskie wydanie „Słowo Proświty”. Jednak poziom prenumeraty jest niezadowalający. Trzeba dołożyć wszelkich starań w tej sprawie, gdyż jest to nie tylko nasz „proświtański” megafon, ale także jedno z niewielu niezależnych wydawnictw na Ukrainie. W 2009 roku Lwowska obwodowa „Proświta” przygotowywała i transmitowała własny cotygodniowy program telewizyjny „Osnowa”, który naświetlał najaktualniejsze problemy życia kulturalnego i duchowego Lwowszczyzny. W tym roku chcemy wznowić ten program w lepszym formacie w lwowskim kanale telewizyjnym. Należy wykorzystywać każdą możliwość w innych mediach. W tym celu utworzono służbę informacyjno-analityczną. Nowe warunki dyktują bowiem nowe formy pracy. Działania zarządu obwodowego wyznaczają główne kierunki działalności towarzystwa. W związku z tym praca ta w różnych formach powinna znaleźć swoje odzwierciedlenie w miastach i wsiach obwodu. Dlatego jednym z ważnych zadań jest zapewnienie rozwoju sieci, która obejmowałaby wszystkie rejony, miasta i wsie. W każdej wsi, w każdym zespole pracowniczym powinien istnieć oddział „Proświty”, angażujący do pracy wszystkich, którzy rozumieją wagę pracy oświatowej i są zdolni poświęcić na to swój czas. Rozumiemy, że wielu aktywnych ludzi poszło do partii, marząc o perspektywie znalezienia się na listach partyjnych. Najbardziej przykre jest, gdy ci ludzie, a czasem są to byli członkowie naszego towarzystwa, są wrogo nastawieni do organizacji społecznych w ogóle. Inni biernie obserwują wydarzenia i pretensjonalnie pytają: gdzie jest „Proświta”, co robi „Proświta”? W takich przypadkach przypominam słowa malarza, aktywnego działacza społecznego Iwana Trusza, który mówił: „Jeśli dużo mówisz o patriotyzmie, to pokaż miejsce, gdzie to zrobiłeś i co konkretnie zrobiłeś”. Jestem optymistą. Dzisiejsza sytuacja w państwie zwraca coraz więcej ludzi ku idei oświecenia, jego roli w kształtowaniu świadomości społecznej. Jarosław Pitko i Pawło Mowczan Przychodzi zrozumienie konieczności budowy społeczeństwa obywatelskiego od dołu. Władza nie jest tym zainteresowana, nie jest zainteresowana także elita polityczna, gdyż niezorganizowanym społeczeństwem łatwiej kierować lub otwarcie manipulować. Zorganizowane społeczeństwo nie pozwoli się oszukać, nie da się znieważyć na swojej ziemi. W sytuacji, gdy do władzy doszły siły antyukraińskie, które niszczą fundamenty państwa ukraińskiego, gdy „piąta kolumna” otwarcie buduje „ruski mir” na korzyść Kremla, jest jeden sposób, by to zatrzymać — budować swój ukraiński świat. I robić to ofensywnie. A do tego niezbędna jest konsolidacja wszystkich sił narodowo-patriotycznych. Chcę podkreślić ważność wspólnej pracy z innymi organizacjami społecznymi, które jeszcze w 2000 roku połączyły się w organizację społeczną „Ukraińska alternatywa”, której posiedzenia odbywały się w „Proświcie”. Musimy rozumieć, że połączyć ludzi różnych środowisk można tylko wokół idei narodowej i konkretnych spraw, które zapewniają jej realizację. Czas czczych słów wyczerpał się, nadszedł czas działań. Metropolita Andrzej w swoim liście do duchowieństwa i narodu ukraińskiego „Nasza Państwowość” w 1942 roku pisał: „Jeśli chcemy narodowego Domu głębokim, szczerym chciejstwem, jeśli ta wola nie jest tylko frazą, iluzją, to musi ona przejawiać się działaniem i to działanie musi prowadzić do jedności”. I rzeczywiście, porażki w wyborach prezydenckich niczego nie nauczyły naszych polityków. W wyborach parlamentarnych nie doszło do oczekiwanego zjednoczenia. Przedstawiciele sił narodowo-demokratycznych poszli różnymi kolumnami.
Na radzie obwodowej „Proświty” we wrześniu 2012 roku podjęliśmy decyzję o poparciu Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia „Swoboda”, motywując to tym, że w Radzie Najwyższej musi być siła polityczna zdolna przeciwstawić się antyukraińskim siłom, zdolna radykalnie wystąpić w obronie ukraińskiej sprawy. Bardzo ważne jest, aby w Radzie Najwyższej obecnej kadencji siły opozycyjne dotrzymały przedwyborczych obietnic i działały wspólnie. Ale najważniejsze, aby znów nie doszło do odizolowania elit politycznych od narodu. „Tylko oparcie na szerokich masach Ukraińców może doprowadzić do sukcesu” – pisał Stepan Bandera. Chcę podkreślić, że dzisiaj niebezpieczeństwo płynie nie tylko z działalności sił antyukraińskich czy zewnętrznych zakusów, w szczególności ze strony północnego sąsiada. Głównym niebezpieczeństwem jest bierność i zwątpienie ludzi. Gdzie jest hasło naszych sławnych poprzedników: „Jeśli nie ja – to kto? Jeśli nie dzisiaj – to kiedy?”, które wzywa każdego do pracy, do osobistego wkładu w budowę ukraińskiego państwa? Wszystko to skłania nas do działania – niestrudzonego, wytrwałego – budowy własnej Ukraińskiej Świątyni – Państwa. Każda konferencja sprawozdawczo-wyborcza to jakościowo nowy etap naszego rozwoju, postępu. Jestem przekonany, że dzisiaj przemyślano i określono potrzeby czasu, co da nowy impuls do działania towarzystwa. Dobrą okazją do aktywizacji działalności „Proświty” jest obchodzona w tym roku 145. rocznica utworzenia „Proświty” oraz 25 lat jej odnowienia jako towarzystwa języka ukraińskiego. Dlatego rok 2013 na Radzie Głównej ogłoszono rokiem „Proświty”. Działalność obwodowej „Proświty” to wspólna praca 30 organizacji rejonowych i miejskich, z rozgałęzioną siecią ogniw podstawowych, które znajdują się w strukturze organizacji, a wszystko to stanowi jeden monolit, zjednoczony wielką ideą budowy Ukraińskiego Samodzielnego Sobornego Państwa. Zakończę słowami laureata Nagrody Szewczenkowskiej, Bohatera Ukrainy, honorowego przewodniczącego „Proświty” Romana Iwanyczuka: „Proświta musi żyć wiecznie. Ukrainie nigdy nie będzie za dużo światła cywilizacji: w nowych warunkach naszego bytu – w centrum oświeconej Europy – niech ta pochodnia i ta gwiazda zapłoną nowym potężnym światłem – nie po to, by oślepić sąsiadów, ale po to, by nas zobaczyli, zainteresowali się nami i uznali za równych sobie”.
Машинний переклад
Olesia PALIŃSKA 21 lutego 2013 roku w „Politechnice Lwowskiej” zbiorą się pedagodzy, naukowcy, przedstawiciele placówek naukowych i szkół z komponentem etnonarodowym, a także państwowych struktur edukacyjnych, aby omówić problemy zachowania języków ojczystych w obcojęzycznym otoczeniu. Okrągły stół, zainicjowany przez Międzynarodowy Instytut Edukacji, Kultury i Kontaktów z Diasporą Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”, odbędzie się w Międzynarodowym Dniu Języka Ojczystego, który od 2000 roku obchodzony jest na całym świecie z inicjatywy UNESCO, aby wspierać ochronę i zachowanie wszystkich języków narodów świata. Ukraińcy za granicą również dążą do zachowania swojej tożsamości językowej i kulturowej. Jak efektywnie zorganizować proces nauczania, zainteresować dzieci nauką języka i kultury przodków, włączyć rodziców w proces wychowawczy? Odpowiedzi na te pytania będą udzielać przedstawiciele wspólnot narodowych Lwowa (bułgarskiej, ormiańskiej, greckiej, żydowskiej, litewskiej, niemieckiej), którzy stworzyli własne szkoły i centra kulturalne. Do rozmowy przez Skype dołączą Ukraińcy z Rosji i Niemiec. Naukowe ujęcie problemu przedstawią reprezentanci lwowskich uczelni wyższych. Przedstawiciele struktur władzy (miejskiego i obwodowego wydziału edukacji) nakreślą ramy prawne zagadnienia. Wspólnie uczestnicy okrągłego stołu wypracują rekomendacje dla pracy ukraińskich szkół diaspory. Apel delegatów Dziesiątej sprawozdawczo-wyborczej konferencji Lwowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki do kierowników placówek oświatowych i nauczycieli obwodu lwowskiego. 3 grudnia 2012 roku Ministerstwo Edukacji i Nauki, Młodzieży i Sportu Ukrainy wydało zarządzenie nr 1378 w sprawie przeprowadzenia Ogólnoukraińskiego konkursu języka rosyjskiego „Łukomorie” wśród uczniów klas 2—11. W Regulaminie zaznaczono, że konkurs „Łukomorie” przeprowadza się w celu popularyzacji wśród młodzieży szkolnej znajomości języków, aktywizacji i aktualizacji nauki języka rosyjskiego w placówkach oświatowych; podniesienia poziomu wiedzy z języka rosyjskiego; rozwoju zdolności badawczych uczniów; wsparcia i zwiększenia efektywności pracy nauczycieli języka rosyjskiego. Głównymi zadaniami konkursu są, między innymi, zwiększenie zainteresowania uczniów nauką języka rosyjskiego i kultury; pogłębienie i strukturyzacja wiedzy uczniów z języka rosyjskiego; stworzenie podstaw w przygotowaniu do państwowej atestacji końcowej oraz zewnętrznej niezależnej oceny (ZNO) z języka rosyjskiego; włączenie szerokiego kręgu młodzieży wiejskiej do aktywnego udziału w intelektualnych zmaganiach z języka rosyjskiego; aktywizacja pracy pozalekcyjnej i pozaszkolnej w zakresie nauki języka rosyjskiego itp. Zgłoszenie do udziału w konkursie to, właściwie, ukryty raport z wdrażania języka rosyjskiego w szkołach Ukrainy. Tak, w dokumencie, który należy złożyć organizatorom konkursu, trzeba, między innymi, wskazać ogólną liczbę uczniów w szkole, ilu z nich w każdej klasie zgodziło się wziąć udział w konkursie, a także nazwisko i dane kontaktowe osoby odpowiedzialnej za przeprowadzenie konkursu „Łukomorie” w każdej placówce oświatowej. Ponadto, za udział w konkursie popularyzującym język rosyjski każdy uczestnik musi przesłać komitetowi organizacyjnemu, który znajduje się w mieście Ługańsk, po 14 hrywien. Tymczasem żadnych inicjatyw skierowanych na wsparcie i umocnienie języka ukraińskiego ze strony Ministerstwa, kierowanego przez D. Tabacznyka, nie ma: przeciwnie, jeszcze 25 października 2010 roku D. Tabacznyk podpisał dekret, którym faktycznie zlikwidowano państwowe wsparcie międzynarodowego konkursu znawców języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka. I to zarządzenie do tej pory nie zostało anulowane. Konferencja LOZ OUT „Proświta” im. T. Szewczenki uważa, że wprowadzony przez ministra edukacji i nauki, młodzieży i sportu Ukrainy Dmytra Tabacznyka w szkołach konkurs języka rosyjskiego „Łukomorie” jest skierowany na wyparcie języka ukraińskiego i sprzyja rusyfikacji dorastającego pokolenia. W związku z tym żądamy odwołania tego zarządzenia, a nauczycieli wzywamy do bojkotowania jego wykonania. 10 lutego 2013 r. m. Lwów
Машинний переклад
Ołeksij NEŻYWYJ, profesor Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. 20 stycznia minęło 100 lat od dnia urodzin literaturoznawcy i pedagoga Iwana Mychajłowycza Biłohuba. 45 lat jego życia związanych było z Ługańskim Narodowym Uniwersytetem imienia Tarasa Szewczenki. Literacko-artystyczne ideały, zainteresowanie badaniami naukowymi kształtowały się u I. Biłohuba jeszcze podczas studiów na uniwersytecie w Charkowie, który ukończył w 1934 roku. Potwierdzeniem tego są jego wspomnienia „Nekrolog”, opublikowane po raz pierwszy w 1988 roku. Z wielkim pragnieniem rozpoczął naukę w szkole wyższej wiejski młodzieniec. We wspomnieniach podkreślono, że wówczas na uniwersytecie pamiętano jego dawnych absolwentów: wybitnych naukowców O. O. Potebnię, I. I. Sreznewskiego, M. F. Sumcowa. Studenci z zachwytem słuchali wykładów ulubionych wykładowców: O. I. Biłeckiego, L. A. Bułachowskiego, O. H. Rozenberga. Młodzież przejawiała zainteresowanie burzliwym życiem literacko-artystycznym w ówczesnym mieście stołecznym, odbywały się spotkania z pisarzami Mykołą Kuliszem, Leonidem Perwomajskim, Petrem Panczem, Wołodymyrem Sosiurą. Studiując na uniwersytecie, I. Biłohub pracował jako nauczyciel w Szkole Średniej nr 40 miasta Charkowa, a w 1936 roku — jako młodszy pracownik naukowy Galerii Obrazów Tarasa Szewczenki oraz na katedrze literatury w Charkowskim Instytucie Bibliotecznym, początkowo jako asystent literatury zagranicznej u profesora O. H. Rozenberga, potem — jako wykładowca literatury ukraińskiej. Rozpoczyna on także badania literaturoznawcze, w szczególności z historii powstania pomnika Tarasa Szewczenki w Charkowie. Niestety, ta pierwsza praca naukowo-badawcza stała się powodem niesprawiedliwego aresztowania… Na propozycję dyrektora Galerii Obrazów, by dopisać go jako współautora już przygotowanej pracy, młody naukowiec stanowczo odmówił. W konsekwencji pojawił się donos i 29 kwietnia 1937 roku I. Biłohuba aresztowano. Podczas rewizji w mieszkaniu I. M. Biłohuba jako „kompromat” zabrano książkę — informator bibliograficzny „Dziesięć lat literatury ukraińskiej. 1917—1927” (Charków, 1928) pod redakcją Serhija Pyłypenki oraz 18 egzemplarzy czasopisma „Ilustrowana Ukraina” (Lwów, 1913). Postanowieniem śledczego z 12 lipca 1937 roku wydawnictwa te zakwalifikowano jako „kontrrewolucyjną nacjonalistyczną literaturę”, dlatego też postanowiono, „że dana literatura ma istotne znaczenie dla sprawy, dołączyć do sprawy o oskarżenie Biłohuba Iwana Mychajłowycza”. Rozumiejąc całą absurdalność tego oskarżenia, wszak zarówno ten informator, jak i czasopisma były dostępne dla czytelników bibliotek, kolejny dokument w „sprawie”, datowany tym samym. Iryna SAWENKO, docent katedry literatury ukraińskiej i metodyki jej nauczania LNU imienia Tarasa Szewczenki
7 lutego 2013 roku w życiu Ługańszczyzny miało miejsce niezwykłe wydarzenie, którego znaczenie wykracza daleko poza granice naszego regionu. Na bazie katedry literatury ukraińskiej i metodyki jej nauczania podstawowego proświtańskiego Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki przeprowadzono Ogólnoukraińską konferencję naukowo-praktyczną „Iwan Biłohub — badacz, pedagog, człowiek” z okazji setnej rocznicy jego urodzin. Wzięła w niej udział cała śmietanka proświtańskiej Ługańszczyzny. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć, które odbyło się w ramach znaczącego jubileuszu, było odsłonięcie tablicy pamiątkowej oraz mistrzowska klasa, — „akt zniszczenia kontrrewolucyjnej literatury nacjonalistycznej”. Wrogi charakter literatury określano wówczas bardzo szybko: redaktor książki, pisarz Serhij Pyłypenko, był już represjonowany, a czasopismo „Ilustrowana Ukraina” wydawano za granicą, czyli we Lwowie, na dodatek wydawcą było towarzystwo „Proświta”. Specjalna kolegium Sądu Obwodowego w Charkowie z 7 września 1937 roku, skazując I. Biłohuba na cztery lata pozbawienia wolności, jednym z oskarżeń określiło przechowywanie kontrrewolucyjnej literatury nacjonalistycznej. Boleśnie przeżywał I. Biłohub niesprawiedliwy i okrutny wyrok, ale wciąż miał nadzieję na przywrócenie prawdy. Dlatego też 14 października pisze skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego republiki, z rozpaczą podkreślając, że nie jest przestępcą, ma tylko 24 lata i prosi, by nie odbierać mu z życia najdroższych i najbardziej intensywnych dla pracy lat. Jednak i Sąd Najwyższy pozostawił wyrok bez zmian. Późną jesienią 1937 roku pociąg ze skazanymi przybył na stację Tajga. Rozpoczęła się praca przy wyrębie lasu, o czym I. Biłohub później wspominał: „Pobyt w obozie na stacji Tajga, można powiedzieć, był szczęśliwym okresem w moim uwięzieniu. Dramatyczne etapy były jeszcze daleko przede mną. Nie myślałem o nich i nie przypuszczałem. Przeciwnie, od pierwszych dni po przybyciu do Tajgi wytrwale dochodziłem prawdy, sprawiedliwości. Zwracałem się do wszystkich instancji prokuratorskich i sądowych z oświadczeniami, żądaniami, prośbami o rozpatrzenie sprawy, ustalenie prawdy, zwolnienie jako niesłusznie uwięzionego”. W czerwcu 1938 roku I. Biłohub został przeniesiony do obozu niedaleko osady Wojeżal „Ust-Wymłagu” w Komi ASRR. Wtedy I. Biłohub zdecydował się na ucieczkę. Wydawałoby się, bezsensowny czyn doprowadzonego do rozpaczy więźnia, jednak wyjaśnienie złapanego uciekiniera było logicznie jasne i krótkie: protest przeciwko niesprawiedliwemu wyrokowi. Sąd obozowy złożony z trzech osób dodał jeszcze trzy lata, kwalifikując ucieczkę jako próbę kontynuowania kontrrewolucyjnej działalności na Ukrainie. Pod koniec 1938 roku znowu ucieczka, a po dwóch dniach wyjaśnienie śledczemu: będę uciekał, dopóki mnie nie zabijecie. Znowu szybki sąd i kolejne trzy dodane lata. Termin niesprawiedliwego uwięzienia zakończył się w 1946 roku, ponieważ wyrok zmniejszono o jeden rok. „Tego roku, gdyby go nie skrócono, nie wytrzymałbym. Żadnej pociechy już nie było, nawet w środowisku duchowo bliskich ludzi. Gniotła niewola” — wspominał później I. Biłohub. Jednak po przyjeździe do rodzinnej wsi niedawny więzień spotkał się z niechętnym, wręcz wrogim nastawieniem władzy, dlatego zmuszony był ponownie wrócić do Uchty, już jako wolny pracownik w naukowo-badawczej partii terenowej „Naftohazrozwidka”. Pod koniec 1946 roku Iwan Biłohub przyjechał do Woroszyłowgradu i po pewnym czasie pracował jako wykładowca w obwodowym biurze wykładowym. Korzystając z rady doświadczonego prawnika, w dokumentach nie zaznaczał o karalności. Od tego czasu, jak wszyscy pracownicy, I. M. Biłohub wypełniał ankietę służbową i pisał, że w 1934 roku ukończył Charkowski Uniwersytet Państwowy, potem wykładał literaturę ukraińską w Charkowskim Instytucie Bibliotecznym, a od 1942 roku pracował w „Naftohazrozwidce” w Moskwie, gdyż tam była główna siedziba. Taki dziwny zapis był powielany wiele razy. I dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych Iwan Biłohub w autobiografii napisze, że 29 kwietnia 1937 roku został represjonowany, przebywał w obozie syberyjskim (stacja Tajga), a od 1938 roku do 1946 włącznie — w obozie Ust-Wymskim w Komi ASRR. Przyjazd Iwana Biłohuba do Woroszyłowgradu był uwarunkowany tym, że tutaj, w instytucie pedagogicznym, jeszcze od 1939 roku pracował jego starszy brat — Łuka Mychajłowycz Biłohub. Absolwent wydziału geograficznego Charkowskiego Uniwersytetu Państwowego, po obronie pracy doktorskiej został kierownikiem katedry geografii, w latach wojny — dowódca plutonu ogniowego, odznaczony orderami bojowymi i medalami. Katedrą geografii Ł. M. Biłohub kierował do 1964 roku, stał się znanym naukowcem, autorem artykułów do encyklopedii, monografii „Obwód ługański”, podręczników. Zmarł w 1967 roku. W 1949 roku I. M. Biłohub, na propozycję kierownika katedry literatury ukraińskiej H. M. Honczaruka, zaczął pracować jako starszy wykładowca katedry, prowadząc kursy metodyki nauczania literatury ukraińskiej oraz historii literatury ukraińskiej końca XIX — początku XX wieku. Pracę doktorską zdołał obronić dopiero w 1967 roku, w 54. roku życia, ponieważ dopiero w 1965 roku Sąd Najwyższy USRR oficjalnie zrehabilitował go z powodu braku znamion przestępstwa. Od 1971 roku I. Biłohub przez prawie dwie dekady kierował katedrą literatury ukraińskiej (wybrany w drodze konkursu w 1973 roku) Ługańskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego imienia Tarasa Szewczenki, wychowując miłość do literatury pięknej, zawodu nauczyciela-polonisty. W 1980 roku otrzymał tytuł naukowy profesora i był nim do końca życia — 22 sierpnia 1994 roku. Jako naukowiec Iwan Biłohub stał się znany głównie dzięki badaniom literacko-krajoznawczym. Jeszcze w 1963 roku w czasopiśmie „Donbas” opublikował artykuł o wymownym tytule: „A tradycje są”, w którym uzasadnia tezę, że początkiem historii literackiej naszego regionu jest „Słowo o wyprawie Igora”. Od tego czasu pojawiają się badania o organizacji literackiej „Zaboj”, recenzje książek pisarzy-ziomków, artykuły na jubileuszowe daty ukraińskich pisarzy. Tak, 3 kwietnia na konferencji przeprowadzono okrągły stół „Oblicza talentu Iwana Biłohuba”, gdzie swoimi przemyśleniami, wspomnieniami podzielili się byli uczniowie, koledzy, wielbiciele jego talentu. W szczególności przewodniczący Ługańskiego Obwodowego Oddziału WUT „Proświta” Wo-
W 1968 roku w gazecie obwodowej „Łuhanśka prawda” ukazał się artykuł z okazji 50-lecia Ołesia Honczara, w którym Iwan Biłohub, w przeciwieństwie do ówczesnej ogólnej krytyki, wysoko ocenia powieść „Sobór”, zaznaczając, że utalentowany pisarz ostro występuje przeciwko zabójcom piękna — kłusownikom życia materialnego i duchowego narodu, ojczystej ziemi, a ponadto charaktery postaci literackich ujawniane są poprzez stosunek do historii, wielowiekowej kultury, heroicznej przeszłości. Iwan Mychajłowycz szczególnie przejmował się losem literatury ukraińskiej na Ługańszczyźnie. Był nietolerancyjny wobec tych, którzy próbowali uzasadnić istnienie szczególnej „kultury Donbasu”. Równie zdecydowanie występował przeciwko skutkom systemu totalitarnego pod kierownictwem komunistycznym, próbom „...pozbawienia narodu jego pamięci historycznej i kultury, doświadczenia, umiejętności, wiedzy i nawyków pokoleń, jego doświadczenia historycznego, doprowadzenia do duchowego spustoszenia...”. Już pod koniec życia Iwan Mychajłowycz Biłohub zdołał na nowo przemyśleć swoje studia krajoznawcze w książce „Literacko-krajoznawcza Ługańszczyzna” (pierwsza część została wydana w 1993 roku, a druga — już po śmierci autora w 1994 roku dzięki wysiłkom pisarza i lekarza Jurija Jenenki). W tej pracy naukowiec uzasadnia szereg ważnych założeń teoretycznych. Po pierwsze, krajoznawstwo literackie obejmuje cały kompleks źródeł o treści historyczno-etnicznej, artystyczno-estetycznej, moralno-etycznej i jest ważnym środkiem w kształtowaniu kultury duchowej. Po drugie, życie literacko-artystyczne Ługańszczyzny, począwszy od „Słowa o wyprawie Igora”, jest częścią składową ukraińskiej kultury narodowej i ma głębokie tradycje, które nie zostały przerwane, choć cierpiały z powodu narodowego ucisku państwowego, zwłaszcza w XIX wieku i do niedawnych czasów XX wieku. Jeszcze jednym aspektem zainteresowań literackich I. M. Biłohuba była twórczość laureatów Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki: pisarzy Iwana Switłycznego, Mykoły Rudenki, Wasyla Hołoborodki, a także byłych represjonowanych — Jurija Slipka, Iwana Sawycza, których losy twórcze na zawsze splotły się z Ługańszczyzną. Jego wspomnienia „Nekrolog” skłaniają się ku prozie artystyczno-dokumentalnej, a ich kierunek literacki osiągany jest za pomocą mistrzowsko nakreślonych dialogów, portretów, autorskich charakterystyk i uogólnień. Życie Iwana Biłohuba jest typowe dla ukraińskiego inteligenta tamtych czasów, ponieważ tak okrutny los spotkał w latach 30. setki tysięcy ludzi. Nieludzkimi wysiłkami tyrania chciała zniszczyć twórczą osobowość, zamienić ją w niewolnika. Jednak ukraiński charakter po raz kolejny wykazał zarówno godność, jak i wytrwałość. Wołodymyr Semystiaha podkreślił nieprzeciętny wkład profesora Iwana Biłohuba w zapoczątkowanie i kształtowanie obwodowego zjednoczenia Proświty, do czego przyczynił się zarówno swoją pracą naukową, jak i niestrudzoną pracą na rzecz umacniania ukraińskiej państwowości, języka, kultury, duchowości w naszym zrusyfikowanym regionie. Dziś sprawę profesora Biłohuba wspierają i kontynuują uczniowie oraz koledzy z całego uniwersytetu, a zwłaszcza katedra literatury ukraińskiej i metodyki jej nauczania na czele z profesor Wirą Fomenko. Zaplanowano wznowienie dwóch części „Literacko-krajoznawczej Ługańszczyzny”, wydanej w 1994 roku, odnalezionych i nigdzie dotąd niepublikowanych opracowań naukowych, poezji, esejów wybitnego naukowca-literata. Ojczyste słowo było dla Iwana Mychajłowycza Biłohuba najdroższe. Zwłaszcza w najcięższych latach, kiedy mimo wszystko zdołał przeżyć, odbywając niesprawiedliwą karę. Głęboko rozumieć, odczuwać i kochać ojczyste słowo uczył przez całe życie studentów, nauczycieli, uczniów. Od pierwszych dni działalności Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki na Ługańszczyźnie profesor Iwan Biłohub był jego czołowym działaczem: występował z artykułami w prasie periodycznej, w radiu obwodowym, brał udział w wydarzeniach literacko-artystycznych, otwarciu muzeów Borysa Hrinczenki i Hryhora Tiutiunnyka, pisał książki o sławnych pisarzach-ziomkach. To, co najbardziej pamiętne ze swojego życia, również uwiecznił w ojczystym słowie, pisząc wspomnienia „Nekrolog”...
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
...ci, których wyróżnili najlepsi nauczyciele Ukrainy i Ługańszczyzny. Uroczystości z okazji 100-lecia urodzin rozpoczęło odsłonięcie pamiątkowej tablicy przy sali, w której w latach 1949–1994 pracował I. M. Biłohub. Na jej ufundowanie zebrali pieniądze jego uczniowie i koledzy. Pamiątkową tablicę uroczyście odsłonili pierwszy prorektor uniwersytetu Serhij Sawczenko, obecny kierownik Katedry Literatury Ukraińskiej, kontynuatorka dzieła I. M. Biłohuba, profesor Wira Fomenko oraz zwyciężczyni konkursu prac naukowych i twórczych im. profesora I. M. Biłohuba Daryna Hnyłycka. Pamiątkowa tablica będzie przypominać młodemu pokoleniu, że tutaj kształtowała się potężna szkoła naukowa, która wychowała wielu prawdziwych naukowców i pedagogów, którzy własnym przykładem utwierdzali państwowość narodową na wschodzie Ukrainy. Na sesji plenarnej wystąpili uczniowie i następcy profesora I. M. Biłohuba, którzy wszechstronnie ukazali oblicza twórczego talentu swojego mentora i podkreślili, że historię katedry tworzyły wybitne postacie: Hryhorij Kostiuk, Ołeksandr Pulynec, Choma Honczaruk, Ołeksij Michno. Uczczono pamięć I. Biłohuba minutą ciszy, a studenci wydziału filologii ukraińskiej i komunikacji społecznej zapalili znicze przy jego portrecie. Młodych badaczy jego twórczości nagrodzono cennymi upominkami i dyplomami. Druga część konferencji — obrady sekcyjne. Na zakończenie...
Машинний переклад
* * *
Z cienkiej mgły Polesia,
Z tajemniczego światła wody
Urodziłem się kiedyś wrażliwy
Na trawę, na gwiazdę, na nieszczęście.
A ze mną urodziło się i słowo,
Które wchłonęło milczenie i krzyk,
Które kwitnie we mnie ostro, świątecznie,
Niczym nad taflą rzeki młody księżyc.
Nie z odurzenia — z mgły, ze studni,
Gdzie pierwotnie porusza się dno,
Z gorzkiej łzy wdowy
We mnie zaświeciło ono.
Przyjmuję je nieobłudny,
Przytulając do serca i czoła,
I żądam od niego nie sławy,
Lecz miłości, zaufania, ciepła.
I proszę dziś w sile i niemocy,
By w słowie nie wygasł ogień,
I proszę ciebie, słowo: w drodze
Nie skłam, nie zwiędnij, nie wystygnij.
Nasz język
Kaftan, żupan, nowość — nasz język?
Koło ratunkowe w falach ciemnych wód?
Nie! Ojcowskie słowo — prawda, podstawa,
Jego nie wyprze się mój naród.
Ono wszystkim nam darowane na wieki,
Uświęcone od rodu, jak imię,
Lecz chodzą jeszcze między nami nieuki,
Czai się jeszcze obłuda, jak żmija.
I ja przebaczenia zmuszony błagać
U Pana za pokurcze, za tych,
Którzy dwóch słów nie zdolni już związać
Bez wyrażeń kalekich i brudnych.
Zaprasza obcy, nieojczysty język
W rodzinny kraj pyszny rodaczek,
Sprzedać honor nieczystemu gotowy,
W sobie zamknąwszy sumienie na haczyk.
I ja proszę, błagam znowu i znowu
W dni jasne, świąteczne i smutne:
Z ust obłudnych wyzwalaj się, słowo,
Z sideł obłudy, zdrady i kłamstwa.
Wszystkie stulecia, krwią polane,
Nie zabiły mowy serca złotego,
Ona przecież nie tylko w pieśni czy modlitwie,
A i w klekocie bocianim kwitnie.
W gronie winnym i tarninie
Odbija się ogień jej żarliwy,
Ona żyje w rosie i płatku,
W głosie dąbrowy i rzeki.
Nikt narodowi mowy nie odbierze,
Dopóki w dzieciach oddycha ona.
Od brudu i zniewagi chrońmy
Praojcowskie słowo, niczym „Ojcze nasz”.
Krwawnik ojczystego słowa
Ockną się, wstrząsną się
Oszołomieni ludzie.
Ojczyste słowo, ojczysty rozum, —
Ojczysta i prawda będzie.
Pantelejmon Kulisz (1882)
I sąd przyjdzie. Jak nie ludzki, to Boży,
Runą nawałnicą fale ciemnych wód
Na plemię, prawdzie i sumieniu wrogie,
Które okrada mój ojczysty naród.
I zza granicy biegną charty na łowy,
Ich wściekły kłam — na dumny żar kalin.
Święty zasiew niebios — barwinek mowy —
Wdeptują w ziemię mongołowie i chachły.
Dokąd i z czym, w jaką iść nam erę,
Czy duma rodu naszego żywa,
Kiedy brudzą ozonową atmosferę
Obrzydliwe, czarne wyrzuty-słowa?
I b i Ch i
Cały czas my niby winni coś
Chimerze, jej słowo nasze kole już dawno.
Gonisz ją, wypychasz za drzwi,
Ona zaś bezczelnie włazi w okno.
Ja znowu i znowu siebie łzą kraję,
Rosą mowy zwilżam usta.
No ocknij się, narodzie mój, błagam,
Dopóki znowu niewolnikiem niemym nie stałeś się.
Dopóki z krzyżowanego barwinka
Tobie wieńca nagrobnego nie spletli.
Ty przecież masz i Szewczenkę, i Ukrainkę,
Oni przecież za ciebie męki przyjęli.
Leczę rany słowem-krwawnikiem,
Nieśmiertelnym babką-listkiem
I znowu i znowu słowa, niczym nadzieję,
Pielęgnuję, ustawiam w rzędzie,
Żeby one, złączywszy mocno ręce,
Stały czystym dźwiękiem przeciw mgle
I od nieprawdy, męki i rozpaczy
I od mongołów kraj mój chroniły.
Jeszcze płaci on poniżony daninę,
Lecz pierwszym kwiatem wolności już urodził.
Krwawnik słowa ojczystego nie zginie,
On wytrwa pod falami hordy.
Drogi nasze kręte, lecz nie do przejścia,
Wiruje w poniżeniu i locie.
Sodomy w świecie wszystkie były sądzone,
Choć ile by czasu nie trwał bankiet.
Wdycham całe ciepło swoje w słowo
Z wiarą, że chłód przeminie,
Zejdą śniegi — i mowa przebiśniegowo
Wszystkim ślepcom przejrzeniem błysnie.
Zauroczone
I ja zapomniałam je, nie przypomnę sobie nawet słowa z tych naszych długich zapalczywych rozmów, a tylko barwa ich, melodia nagła teraz, jak i wtedy, mi buntuje krew. ___________________________
Niejako kto ją postawił na straży, żeby duszę w każdej chwili budzić ze snu, żeby nie zagłuszyły w sercu dzikie róże, póki nowa nie zakwitnie wiosna. Łesia Ukrainka, “Zapomniane słowa”
Żyją w Ukrainie pół-Ukraińcy,
Choć mają kozackie korzenie.
Jest przodkowska pamięć w każdej trawce —
Jak wzrostu pragnienie i kwitnienie.
A w tych, co zapomnieli słowa swojego rodu,
Co w nich zamiast pamięci — martwota?
Trującą w dzieciństwie pili oni wodę,
Że w nich ojczysta uroda umarła?
Piołunowe i rozkładowe to losu zauroczenie,
Zapomniane słowa — jak węgielki w popiele.
Choć błyska, brzęczy kolej zboczenia,
Lecz to tylko błądzenie i wołanie we mgle.
I mamy wolność — znękaną brankę,
Takie stawiają mity wieki i lata:
Kiedyś Ukrainką została szlachcianka,
Teraz w małorosjan idą wieśniacy.
Zapomniane słowa — niczym dzieci prostytutki,
Porzucone w chacie bez światła i ciepła.
Nad ojczystymi rzekami popiołem wieje,
Na ród nieuki już mówimy “klan”.
Nalany mój dzień goryczą po brzegi,
Hordy w nim biją się, aż pryska wściekłość.
Żyją w Ukrainie pół-Ukraińcy
I zdradą radośnie mnie sprzedają.
Te
Lecz młodo gra melodia mowy,
Ścierając kurz spróchniałych rozmów,
I w dusze nieduże wlewa się słowo
Podstawą, barwą, światłem odnowy.
Pokuta otuli i dusze kalekie,
Jak uderzy nad nimi żałobna struna,
I nasze odwiosenione łany pszeniczne
Czekają, jak Boga, nowego ziarna.
Nas skowronek-siewca zachęca dźwięcznie,
Żebyśmy swoje zgony szybciej przeszli.
Przebacz, ojczysta wiosno, przebacz, Ukrainko,
Że my tak powoli idziemy, jak woły.
I polem, i bólem — do ciebie ścieżynka,
Do słów twoich ciężko torujemy drogę.
One — to żar, to ostra tarnina,
Co gwiazdami i wstydem pamięć pieką.
Wieczornica w Mińsku
“Krasawik”, “nadworje”, “wieczaryna”* —
Pełne czaru i świeżości słowa.
Tak, jak jeszcze nie umarła Ukraina,
Białoruska mowa jeszcze żywa.
Choć wiosna zimna jeszcze stała.
W czekaniu słonecznego dnia,
Z dobrym słowem Kołasa i Kupały
Napływała w serce “cieplina”.
Gawędziły mowy, niczym przyjaciele
(Powie ktoś: “Pomyślisz — dziwy!”),
Nie dziwy, lecz siłę Białorusi
Wolny duch Szewczenki darował.
Bocian wolność nam święcił krzyżowo,
Nas jednoczyła wspólna jeszcze bieda,
Lecz nie warto dziś spierać się,
Ile kto i komu siebie sprzedał.
Nas poucza, dzieci niby w szkole,
“Starszy brat”, w pogardzie krzywi usta.
Lecz śmieje się kto z czyjejś woli,
Ten nie wart sam jej szczodrości.
Tak, swoje godzina u nas, pogoda,
My już zaręczeni z ciepłem.
Niech jeszcze zimne płyną wody,
Lecz ziemia śpiewa pod skrzydłem.
Okiści już śnieżnej nie straszno,
Jare światło bije w mgłę omamień,
I nikt nie mniejszy, ani starszy —
W przyjaźni “wyzwolicieli” nie ma.
Ciężko tak rozwidnia się dzień,
Niby pokonuje górę, a czy grzęzawisko.
Czajką zapłacze Ukraina —
Klekotem odezwie się Białoruś.
Ja wracałem z wiarą do domu,
Że minie pogodę tę napaść.
Lutemu zimnemu i złemu
“Krasawik” “nadworje” nie odda.
______________ * “Kwiecień”, “pogoda”, “świąteczny wieczór”
* * *
Mamo, chato, przebacz mi, ojczysta,
Że rozruszam wspomnień śnieg.
Nie ochronić, a tylko ogrzać
Dusze twoją wychłodzoną ja mogłem
W czas, kiedy z ciebie łupili trzy skóry —
Łyko państwu na kierpce.
Ciężko w ziemię twój grzązł fundament,
A skórnicy w kierownictwo szli.
Proszę wybaczyć, chato, że wierszem
Za kołysankę płacę cło.
Wybacz i ty, mój czytelniku, jeśli wierzysz
W to, że banalnie ojczyste kochać —
Pieśń i mowę, łąkę i bociana…
Chacie poleska, twój syn za czyny
Wszystko to bezmyślnie wyprzedał i łatwo
Łagodne “mamo” na “mać” zamienił…
Rzeka dzieciństwa krople błękitu
Gubi i wstyd obnaża dna.
Czymże w miłości swojej się umocnić
Dziś, powiedz mi, chato smutna?
Przyjdzie pora — i po nas broną
Czas przesianie, posiawszy stal.
Niech moje wiersze polegną ze mną
W mrok niepamięci. Tylko trumną,
Chato, dla ojczystego języka nie stań…
* * *
Słowo nie dane osłu,
Dan mu tylko krzyk.
Depcze się brudno po mowie
Rodzima horda nieuków.
Skowronka pieśń — wieczna,
Wieczny i krzyk osłów.
Tylko człowiek kaleczy
Mowę swoich ojców.
* * *
Świecą w dzień i w nocy „Tigres”, „Vopak”, „Revlon”… Dzikie słowne pokraki Miasto wzięły w niewolę. Nic we mgle nie widać, Ktoś pijanie woła: „Oj…” Miasto moje nie-rodzinne, Łuck ty czy już „Lukoil”? * * * Plebejskie plemię. Klekot Rady. Dobrobyt wolności — czas zabójców. Aż dwadzieścia lat nieprawdy i zdrady — I trzy miliony zgasłych twarzy. Śmieje się wyrodek z mowy, Którą wzniósł w górę Taras. Nieme wołanie. Rozpacz słowa. Plebejski ród. Hańbiący czas. * * * No jak tu minąć się, losie, z bólem, Kiedy co dzień niszczeje podstawa? Poleszuk i ten dorzucił głos Za kartą zniewagi swego słowa. Ale daremne zmowy przeciw mowie Odstępców prowincji i stolic. Ja wiem: godne, Boże, rodzime słowo, Przeżyje wszystkich swoich zabójców.
Машинний переклад
Wybitny Ukrainiec Mykoła Siadrystyj znany jest całemu światu jako niezrównany mistrz mikrominiatury. Wielostronność jego natury przejawia się w biografii. Wykształcenie artystyczne i rolnicze, pracował jako agronom, inżynier. Posiada tytuł mistrza sportu ZSRR oraz tytuł absolutnego mistrza Ukrainy w sporcie podwodnym. A do tego — poeta, autor piosenek, książek „Czy trudno podkuć pchłę” i „Tajemnice mikrotechniki”. O twórczości Mykoły Siadrystego nakręcono film dokumentalny „Między uderzeniami serca”. W czasach Niepodległości Mykoła Siadrystyj objawił się jako oryginalny i poważny badacz historii. Przedmiotem dociekań są źródła, istota, natura totalitaryzmu. Przygotował rękopis, który czeka na wydanie w formie osobnej książki. Część badań Mykoły Siadrystego stała się podstawą wystawy poświęconej Hołodomorom na Ukrainie, która była prezentowana w Kijowie, obwodach Ukrainy oraz za granicą. Obecnie w Muzeum Mikrominiatur Mykoły Siadrystego na terenie Ławry Pieczerskiej w Kijowie działa nowa wystawa „Historyczno-polityczne źródła komuno-faszystowskiego terroru”. Nasi korespondenci Petro ANTONENKO oraz Jewhen BUKET rozmawiali z Mykołą Siadrystym w muzeum, gdzie prezentowane są jego niedoścignione prace oraz dociekania historyczne. Zdjęcie Kateryny Tarasiuk — Panie Mykoło, Pana muzeum mikrominiatury jest unikatowe, gdyż czegoś takiego nie zobaczy się nigdzie na świecie. Na czym polega unikatowość Pana nowej wystawy dokumentalnej, jakie nieznane wcześniej informacje Pan odnalazł? — W XX wieku reżimy komunistyczny i faszystowski zniszczyły 150 milionów osób. To pierwsza wystawa po rozpadzie byłego ZSRR, która definiuje, czym jest komuno-faszyzm, co od dawna istnieje w społeczeństwie, ale do tej pory nie zostało zdefiniowane przez historyków. Społeczeństwo intuicyjnie dobrze rozumie, co to za zjawisko, ale historycy nie rozpatrują komuno-faszyzmu jako jednolitej całości, ponieważ pływają po powierzchni historycznej rzeczywistości, nie zagłębiając się w prawdziwą wiedzę. I można ich zrozumieć — znajdują się pod wpływem literatury, którą piszą „sprzedajni” historycy, socjologowie, politolodzy. Najwybitniejszy badacz komunistycznego terroru i głodu Robert Conquest napisał dwie książki, dzięki którym świat wie o głodzie: „Wielki terror” i „Żniwa boleści…”. A w 1999 roku, niedługo przed śmiercią, napisał jeszcze jedną pracę — „Refleksje nad utraconym stuleciem”, gdzie mówi o tych, którzy doszli do władzy na terytorium byłego obozu komunistycznego. A do władzy doszli najgorsi z komunistów i funkcjonariuszy KGB, którzy połączyli się z kryminalistami i zagarnęli dobro narodowe: zakłady, fabryki, ziemie i rozdali je swoim dzieciom, wnukom, kochankom. Teraz pilnują róż na terenie swoich zamków i mówią o demokracji. Często historycy, którzy obsługiwali tamten system, również teraz są wiodący. — Jak doszedł Pan do takich wniosków? — Nieprzypadkowo byłem bodaj pierwszym, który jeszcze w 1990 roku na międzynarodowym sympozjum poświęconym Hołodomorowi na Ukrainie jasno oświadczył: głód został zaplanowany przez Lenina jako ostateczne rozwiązanie kwestii chłopskiej, a Stalin go wykonał. Miesiąc później w „Silśkich Wistiach” pojawił się artykuł Jurija Szapowała, w którym pisał: „Dzisiaj ogromnym błędem uczciwych i porządnych przedstawicieli ogółu społeczeństwa będzie ufanie nowo objawionym prorokom antyleninizmu, którzy według własnego, bardzo dalekiego od obiektywizmu gustu interpretują Lenina, jego życie, jego idee… Jeśli posłuchać Siadrystego, to już na drugi dzień po rewolucji październikowej zdecydowano, kto powinien zostać zniszczony, kto powinien pozostać przy życiu”.
Tam też mowa była o tym, co mówiłem na sympozjum w sprawie stosunku bolszewików do kultury: „On rozważa wokół tego, dlaczego system bolszewicki zawsze występował przeciwko jakiejkolwiek kulturze narodowej. Ale to po prostu nieporozumienie dla człowieka, który choć trochę zna fakty”. Byłem dobrze zaznajomiony z faktami. Przecież widzicie na tej wystawie przerażające tezy Lenina o kulturach narodowych. — Cofnijmy się o kilka dziesięcioleci. Co skłoniło Pana do przejrzenia na oczy, ostrego krytycznego spojrzenia na cały fałsz komunistyczno-sowieckiego reżimu? — W 1960 roku robiłem portret Lenina. Uważałem, że to, jak wtedy mówiono, „najbardziej ludzki z ludzi”. Wczytałem się w jego dzieła. Byłem wstrząśnięty, gdy pisał, że chłopów trzeba rozstrzeliwać lepiej, niż się to robi, „żeby oszczędzać naboje”. Stopniowo zrozumiałem, że terroru bolszewickiego wcale nie wymyślił Stalin. Kiedy pisałem ten portret, poszedłem do wykładowcy katedry marksizmu-leninizmu naszego Charkowskiego Instytutu Rolniczego. On mówi: „Wiesz co, Mykoło, jesteś jeszcze młody, nikomu o tym nie mów. Może kiedyś nadejdą inne czasy…”. W końcu zrozumiałem: wszystko, co nam mówiono o Leninie, to kłamstwo. I kiedy w czasach pierestrojki niektórzy zaczęli „wracać do Lenina”, zobaczyłem, jak bardzo kłamstwo okupowało Ukrainę. „Wracać do Lenina”, który położył fundamenty terroru? Właśnie Lenin wysunął tezę o tym, że masy nie wytrzymają ciągłego terroru, musi on być „falowy”, czyli falami. Albo jeszcze jedno stwierdzenie: im więcej bolszewicy rozstrzelają działaczy religijnych, tym lepiej, trzeba, żeby to zapamiętano na dziesiątki lat. — Badał Pan to wszystko jeszcze na długo przed pierestrojką, w latach 60.—70. To było dość niebezpieczne… — Nie będę zgrywał bohatera. Ale dziwiło mnie, dlaczego ludzie tego wszystkiego nie czytają. W końcu jeździłem z wystawami po świecie, rozmawiałem z ciekawymi osobistościami — emigrantami, dziećmi, wnukami dawnych szlachciców. Zrozumiałem, że po prostu jestem „tępy” i trzeba znać historię. Zrozumienie tego, co było, to najlepszy klucz do zrozumienia tych, z którymi się spotykam. Moi rozmówcy za granicą zawsze pragnęli zrzucić na mnie różne informacje o swoim życiu i swoich rodzicach, opowiadali, jak trafili za granicę. Mówili z takim uczuciem, że jeśli tego nie opowiedzą, będzie im ciężko żyć. Nostalgia — straszne uczucie tęsknoty za ojczyzną, gdzie albo oni żyli, albo ich rodzice, i gdzie nigdy już nie będą żyć. Nostalgia — to coś takiego, co znajduje się poza świadomością. Istnieje nawet takie stwierdzenie, że człowiek, który zna jakąś ważną tajemnicę, nie może umrzeć, dopóki nie opowie jej komuś. Niedawno byłem w Kanadzie. Przez moją wystawę przeszło około 60 tysięcy zwiedzających. Po kilka razy dziennie wysłuchiwałem ludzkich spowiedzi. — I na Wystawach Światowych, w których zdarzało się Panu brać udział, i na innych akcjach za granicą, zapewne byli ludzie z naszych służb specjalnych? — Bez wątpienia, wywiadowcy, agentura. Ale z dziesiątki takich ludzi jeden-dwóch było bardzo poważnymi, którzy myśleli o wiele głębiej niż wszyscy nasi dysydenci. A wśród naszych dysydentów byli narodowi komuniści, z krwi i kości! Czasami wśród czekistów byli państwowcy, którzy rozumieli tragedię narodu, lecz byli oni zamknięci w głębi siebie. Bywając po półtora-dwa miesiące za granicą, widzisz tych ludzi bliżej. — Nie bał się Pan robić i przechowywać tych zapisów, które dotyczyły totalitaryzmu? — Zebrało mi się gigantyczne archiwum, w najstarszych zapisach nawet papier już pożółkł. — Chciało się Panu podzielić tymi badaniami z kimś? — W ogóle trzeba było być ostrożnym. Dzieliłem się, ale nie ze wszystkimi jak leci. Na przykład Stanisław Telniuk, wspaniały człowiek, Petro Zasenko. U mnie ze trzy razy bywał Wasyl Stus, myślę, że poradził mu to Telniuk. W gościach u mnie bywał Stelmach z żoną. Nawet w KGB miałem takich znajomych, z którymi można było podzielić się swoimi badaniami. Był taki Andrij Markowycz Kołomijec, naczelnik ówczesnego szewczenkowskiego KGB, pokazywał mi donosy. Mówił: „Teraz społeczeństwo znajduje się w rękach politycznych prostytutek i bandytów”. — Ciekawe, co też pisali na Pana w tych donosach? — Pisali, że negatywnie wypowiadałem się o kierownikach partii i rządu, zwłaszcza o Breżniewie, Susłowie, także źle — o Hruszewskim, jednym z kierowników Radzieckiej Ukrainy. Przypominam sobie, jak chodziliśmy ze Stusem po Chreszczatyku. On nigdy nie mówił o polityce. Takie było wrażenie, że jak uczeń, taki szczery chłopak. Prędzej mógł mówić o jakimś duńskim filozofie niż o polityce. Kilka razy był u mnie w domu Iwan Kawaleridze, oto z nim rozmawialiśmy bardzo poważnie. Mam ogromną bibliotekę poezji światowej. Swoją drogą, kiedy do syta naczytałem się owej marksistowsko-leninowskiej literatury, to jako odtrutkę zawsze czytałem poezję. Więc daję Kawaleridze książkę poezji Wasyla Symonenki, proszę znaleźć tam jego ulubiony wiersz i postawić obok autograf. Kawaleridze wybrał wiersz „Odejdzie w mrok podłe i podstępne…” i podpisał się: „1968 rok, Iwan Kawaleridze”. I dopisał: „Wam, Mykoło, tacy będą się spotykać jeszcze nie raz, więc zachowajcie spokój”. Tę książkę z taką samą prośbą dawałem Anatolijowi Sołowjanence, Jewheniji Mirosznyczenko, Jurijowi Illience. Na przykład Illenko wybrał wiersz „Ludzie piękni, ziemia jak z bajki…” I napisał mi du-
Długość fregaty 3,5 mm to piękne życzenie. Mogłem być szczery z dość wąskim kręgiem bliskich osób. — Pasjonuje się Pan poezją, pisze wiersze. Czy można je gdzieś przeczytać? — Wkrótce ujrzy światło dzienne debiutancki zbiór moich poezji „Chwila”. Od 1953 roku piszę wiersze po rosyjsku i ukraińsku. Poezja to rzecz boska, ma elementy idealizmu, gdyż właśnie w niej zawarte są podstawy świata, o którym marzą ludzie, ale nie mogą go osiągnąć. Na wystawie miniatur ludzie z ogromnym zachwytem czytają poezję, która ją uzupełnia — wiersze poświęcone miłości, śmierci, władzy, nieuchronności kary, przemijalności bytu. Polityka i poezja w moim życiu szły równolegle. Istnieje bowiem taka zasada psychologiczna — kiedy człowiek uczy się czegoś jednego, zamyka się na tym problemie i zawęża swoje myślenie, dlatego trzeba pracować w kilku kierunkach. — Wielki rezonans miała Pana wystawa na rocznicę Hołodomoru, poświęcona tej tragedii. — W Ukraińskim Domu otwierał ją prezydent Juszczenko, potem pokazano ją na całej Ukrainie. Kiedy później była demonstrowana na Węgrzech, ich Związek Dziennikarzy zorganizował mi spotkanie w jednym z hoteli. Było 150 osób, biznesmeni, historycy. Przez dwie i pół godziny odpowiadałem na pytania. Do organizacji wystawy dołączyła się ukraińska społeczność Węgier na czele z Jarosławą Hortini. Właśnie dzięki inicjatywie tej społeczności parlament Węgier przyjął decyzję o uznaniu Hołodomoru na Ukrainie za ludobójstwo wobec naszego narodu. Z sukcesem odbyła się ta wystawa także w Atenach. Byli członkowie parlamentu, ambasadorzy wielu państw, działacze religijni. Wykonałem wielką pracę na rzecz naświetlenia tej tragedii naszego narodu. Ale mimo wszystko, wciąż jestem w jakimś tajemniczym „czarnej liście” badaczy, którą sporządzili ci, co wcześniej byli konsultantami KC Kompartii i KGB. Bez ich przedmowy nie ukazuje się bowiem żadna fundamentalna książka. Na przykład książka o głodzie i terrorze, ale w niej Lenin nie jest wspominany w ogóle. Po prostu niewiarygodne! Można to porównać z tym, jakby najlepszy badacz nazizmu Zbyněk Zeman nie wspomniał w swoich pracach o Hitlerze, albo Ernst Nolte, najsłynniejszy badacz faszyzmu, pisząc „Faszyzm w swojej epoce” — ogromną książkę o włoskim faszyzmie — nie wspomniał w niej Mussoliniego. Niemożliwe! A u nas piszą o terrorze wobec chłopów i nie wspominają Lenina, który uważał, że głównym wrogiem jego ludzi, których przywiózł ze Szwajcarii, są chłopi (80% populacji). Może i teraz żyjemy pod władzą radziecką? Nie zastanawialiście się? Najgorsi z komunistów i funkcjonariuszy KGB, którzy wspólnie z kryminalistami przejęli władzę, teraz używają terminu „stalinizm”. Ten termin wymyślił Trocki, aby usprawiedliwić siebie i Lenina. A nowa „władza radziecka” wciska go w głowy postsowieckich niewolników… Udanie podchwytują go romantycy z zagranicy… Wśród komunistów też byli romantycy, naiwni ludzie. Niektórzy nawet występowali przeciwko działaniom partii. Ich od razu wysyłano na Sołowki albo
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
rozstrzeliwano. Niektórzy z nich nawet strzelali do siebie z rozpaczy, zrozumiawszy prawdziwą istotę Partii. W rzeczywistości żadnego „stalinizmu” nie było, a był leninizm w wykonaniu Stalina. Przecież dla Lenina wrogami byli chłopi. Wiadomo, że największa zasługa Stalina polega na tym, iż wykonał on strategiczny plan Lenina. Jaki plan? Otwórzcie 43. tom dzieł leninowskich na 401. stronie i przeczytajcie: „Walka przeciwko chłopom, taka, jakiej jeszcze nie widział świat, będzie w 1931 roku”. Ale jeśli przekopiecie wszystkie książki napisane przez 20 lat w Niepodległej Ukrainie, to nigdzie nie znajdziecie choćby wzmianki o tym, że to właśnie Lenin wyznaczył rok uderzenia „dla ostatecznego rozwiązania kwestii chłopskiej”. I sprawa tutaj nawet nie w „sprzedajności” współczesnych historyków. Przecież oszukańczy jest sam system, który zniekształca i ukrywa fakty. Chłopstwo, które powstało wiosną 1921 roku, dało do zrozumienia Leninowi, że długo nie pociągnie. W artykule o podatku żywnościowym Lenin pisze: „Grunt usuwa się spod naszych nóg. Długo się nie utrzymamy, dlatego musimy rozwinąć czerwony terror. Będzie albo on, albo terror faszystowski. Środka nie ma”. Pomimo oczywistości faktu, że to właśnie Lenin zdecydował o czasie rozwiązania „kwestii chłopskiej”, tak jak Hitler — żydowskiej, wszyscy paplają, że „nie ma dokumentów, które wyjaśniałyby, dlaczego Stalin walczył przeciwko chłopstwu”. Ta wystawa to wielka i straszna wizytówka XX wieku, którą zrodził Lenin. A Stalin był tylko wiernym leninowcem. „Stalinizm” wymyślono tylko po to, by odwrócić cios od Lenina i usprawiedliwić tę partię, która wyszła z komunistycznych korytarzy. Oto i cały sekret — tani i leżący na powierzchni. — Metodyka terroru u nazistów i komunistów nie różniła się. Udowodnić to językiem dokumentów — to główna idea Pana wystawy? — Na wystawie przedstawiono komuno-faszyzm w działaniu. Hitler mówi, że uczył się od marksistów: „Ja studiowałem ich metody i w tym cała istota narodowego socjalizmu”, „Dokonać rewolucji w Europie tak, jak jej dokonano w Rosji, nie jest możliwe, bo na zachodzie społeczeństwo znajduje się w niewoli kulturowej”. To znaczy, że w Europie nie ma takiej liczby głupców, jaka jest w Rosji czy na Ukrainie. Dlatego tam ogłupiać społeczeństwo jest bardzo trudno. Mussolini w swoich pracach powołuje się na Lenina, Goebbels mówi, że w Europie są tylko dwaj genialni ludzie — Lenin i Hitler. Oni stworzyli nowy typ państwowości. Cytuję: „W polityce moralności nie ma, jest tylko celowość” (Lenin), „Komuniści w ogóle nie głoszą żadnej moralności” (Marks), „Polityka nie uznaje żadnych praw moralnych” (Hitler). Wiele z tego, co mówił Hitler w swoim towarzystwie przy piwie, co pisał, z czym występował na wiecach, znam na pamięć, tak samo jak myśli Lenina, Marksa, Engelsa, Goebbelsa, Mussoliniego i wielu innych. Wydaje się, jakby to wszystko mówił jeden człowiek, ale ja wszędzie zaznaczyłem źródło cytatów, rok wydania, tom, stronę. W rzeczywistości między Leninem a Hitlerem nie ma żadnej różnicy. Różnica tylko w tym, że u Hitlera wrogami byli Żydzi, bo na czele Republiki Weimarskiej byli Żydzi: Kurt Eisner, Friedrich Ebert, Walther Rathenau, Philipp Scheidemann i inni. Oni przeszkadzali Hitlerowi przejąć władzę. Z czasem nienawiść Hitlera do żydowskich przywódców Republiki Weimarskiej i innych ówczesnych nurtów politycznych przerodziła się w ogólną nienawiść do tego narodu, nawet do tych jego przedstawicieli, którzy nie mieli z polityką żadnego związku. Także tutaj przedstawiono ogromną liczbę wypowiedzi Lenina przeciwko chłopstwu jako wrogom: „Chłopstwo ze swojej natury ciąży ku wolnemu handlowi, co jest ogromnym złem”, „Walka z chłopstwem poPortret-płaskorzeźba Tarasa Szewczenki (3x3 mm). Wyrzeźbiono z pestki tarninykosztem sił i czasu u nas będzie cięższa niż walka z Denikinem, Kołczakiem, gwardyjskimi generałami”. To znaczy, że była to zażarta nienawiść w wielu słownych wariantach. Wypisałem, co mówił Lenin o swoim narodzie. Kiedy to wszystko czytasz, staje się jasne, że komuno-faszyzm istnieje już dawno i jest to sprawiedliwy termin. Wszystkie te cytaty wzięto z literatury, która jest w wielu bibliotekach, ale książek teraz nikt nie czyta. W ciągu 45 lat przekopałem wszystkie dzieła Lenina, Hitlera, Marksa, różnych filozofów, których Lenin albo niszczył, albo wysiedlał, niektórzy z nich nawet przechorowali marksizm. Lenin sam mówił, że około 2 milionów ludzi opuściło Rosję. Można długo wyliczać nazwiska. Na przykład Wołodymyr Wernadski. Podaję wypowiedź z jego dziennika: „Rabusie, bandyci wyszli na powierzchnię”. A skąd się wzięli? Oto i wyjaśnienie. Cytuję Lenina: „Musimy zorganizować dla swojej sprawy lokajów, włóczęgów, bosaków i prostytutki. Zrozumiałe, że oni muszą wstępować do naszej partii, a nie odwrotnie”. To znaczy, że demonstruję tutaj całą ideologiczną wrogość do ludzi, którą głosił Lenin. A Mussolini i Hitler, między innymi, uważali się za jego uczniów. Także tutaj przedstawiono listy zwykłych ludzi o głodzie, których przekopałem również ogromną liczbę. Kiedy je czytasz, staje się jasne, że to nie była ściągalność zboża, a odbieranie ostatniego: chleba, ziarna, kukurydzy, fasoli, zboże wyciągano spod poduszek, niemowlętom z kołysek. Między tymi listami — fotografie z tamtych lat, które wyjaśniają laikowi to, co pisali ludzie. A z drugiej strony wszystko to, o czym pisali, — znajdujemy u Lenina, Hitlera i Mussoliniego. To znaczy, że cała moja wystawa to spójna konstrukcja polityczno-społeczna, która mówi o związku między wypowiedziami wodzów a tym, co wykonywali ich poddani — bandyci, rabusie, złodzieje koni, prostytutki, co robili z ludźmi. Dlatego ta obiektywna wystawa jest straszna. — Pan przestudiował ogromny zasób prac, dokumentów o reżimach totalitarnych i trudno Pana czymś zaskoczyć. I mimo wszystko, coś poruszyło Pana szczególnie? — Porusza głupota ukraińskiego społeczeństwa. My nadal żyjemy pod władzą radziecką. I tego nie rozumieją nawet nasi wybitni działacze.
Co zrozumiałem, studiując historię? Historia to wielki wyścig mas ludzkich przez historyczną sawannę. Kiedyś przeczytałem i zdziwiłem się, że na Kaukazie owce pasą górskie barany. U nas to, dla porównania, działacze polityczni, którzy prowadzą owce w poszukiwaniu innego pastwiska, za szczęściem. Otóż tak właśnie Lenin, który przyjechał z Zurychu, ze Szwajcarii, za niemieckie pieniądze, oświadczył już po rewolucji na zjeździe komsomołu: wszyscy, którzy mają nie więcej niż 35 lat, będą żyć w komunizmie i każdy w miastach będzie miał toalety ze złota. Toalety ze złota już mamy, a komunizmu nie widać. Czyli historia to pędzenie mas ludowych przez „kompensantów”: to taka statystycznie agresywna mniejszość, która jest w każdym społeczeństwie. Na arenie politycznej wybijają się nawzajem. U Lenina to Ioffe, Cziczerin, Zinowjew, z którym wódz był w słynnym „szałasie” pod Piotrogrodem. — A gdzież była elita narodowa? — Na Sołowkach. Lenin rozpoczął terror, Stalin kontynuował. Na X zjeździe partii komunistycznej uchwalono absolutnie tajną instrukcję walki „z wszelkimi rodzajami frakcyjności”. Poczytajcie Lenina, który pisał, że „władza dyktatorska i jednowładztwo nie przeczą radzieckiemu demokratyzmowi, wola setek tysięcy ludzi musi podporządkować się woli jednego”. — Dlaczego Pan mówi, że my nadal żyjemy w Związku Radzieckim? — To nie ja tak mówię, to mówił Robert Conquest. To samo mówił i Mace, i Maniak, genialny badacz. Jego książka-memoriał „Wieniec nieśmiertelności”, wydana w okresie pieriestrojki, ale jeszcze za czasów ZSRR, w 1988 roku, była niszczona. W tej książce Maniak wspomina, jak przyszedł do niego jeden znany obecnie historyk i ostrzegł, żeby autor nie pisał o Hołodomorze. Komunistyczna ideologia na Ukrainie żyje i rozkwita do dziś, wspierają ją ci sami historycy, którzy obsługiwali Związek Radziecki. — Co Pan powie o idei lustracji, czyli oczyszczenia władzy z apologetów i popleczników byłego reżimu komunistycznego? — Trzeba to robić. Ale społeczeństwo jest mściwe i kiedy ujawni się, że czyjś ojciec był funkcjonariuszem KGB i „wydawał” ludzi, to może wywołać problemy dla jego dzieci. Ale jeśli jego ród nadal pracuje na ten system, to ja bym to wszystko ujawnił. Mamy takie przypadki, kiedy i ojciec pracował w tym systemie, i syn teraz ma władzę nad Małorusami. Jaka jest tu rola Moskwy? Uważa ona, że potencjalnie posiada Ukrainę. Tak właśnie jest. U nas działa rosyjski wywiad, działa w Radzie Najwyższej, współpracuje z wieloma naszymi oligarchami, to nie jest tajemnica. Bo jesteśmy pokoleniem niewolników, nie mamy wystarczającej świadomości historycznej, pozostajemy w niewoli kłamstwa. Wyobraźcie sobie, że jesteście kosmitą i przybyliście do Kijowa. Aż tu widzicie — stoi granitowa rzeźba. Pytacie, kto to? Lenin. A kto to taki? Naciskacie przycisk kosmicznej Wikipedii i widzicie, że trzykrotnie wysyłał wojska w celu zagarnięcia Ukrainy. W 50. tomie zbioru dzieł Lenin mówi, że „przerobienie” Armii Czerwonej, która walczyła tutaj, na modłę ukraińską — to pierwszorzędne zadanie, aby oszukać „chochołów”. A dlaczego on stoi, obok niego stawiają namioty, ochraniają go? Bo „chochoły”... Dowżenko mówi: „W czymś najważniejszym, w czymś najistotniejszym my, Ukraińcy, jesteśmy narodem nędznym, nie mamy szacunku do samych siebie”. A Szewczenko? Gwarzyny o nim wszędzie. A jak powiedział: „A my patrzyliśmy i milczeliśmy, i w milczeniu drapaliśmy się w czoła, niemi podli niewolnicy”. Albo takie: „My sercem nadzy do naga, niewolnicy z kokardą na czole, lokaje w złotej ozdobie”. Jak jeszcze można lepiej powiedzieć? I wszystko to trwa: tłum, który chce pożreć, pospać, zająć się rozpustą, chce „chleba i igrzysk”. I ta postkomunistyczna mafia przeprowadziła na „naginającym” poziomie Euro, żeby między tyłkiem, głową i piłką nie było żadnej różnicy. I przy tym jeszcze zarobili na budowie stadionów. — Ludzie rozumieją, jaki jest stan naszego społeczeństwa? — Ludzie wszystko wiedzą, ale nie potrafią sformułować swoich myśli. Choć odczucie tego jest. Ja tutaj, w swoim muzeum, na wystawie, rozmawiam codziennie z wieloma ludźmi zewsząd. I oni mi mówią: „Jak Pan trafnie wyraża nasze uczucia”. Mówię im: „Tak wy sami myślcie. Nie trzeba żyć owcą, która nie interesuje się historią. A jeśli zrozumiecie ją i swój czas, to będziecie człowiekiem, wolnym duchowo”. Ludzie jeszcze pozostają w niewoli dawnej ideologii i w tym jest dramat. W tłum zmienia się cały naród lub państwo. O tym pisali badacze, psychopatolodzy tłumu, Le Bon, francuski psycholog, prorok, geniusz. Ma książkę „Psychologia socjalizmu”. Opisuje, jak będą żyć w tym ustroju. Absolutnie wszystko przewidział. Jeszcze tacy głębocy zachodni badacze jak Tarde, Sighele. Badacze tłumu. Jeśli u nas nawet piśmienni ludzie piszą nonsensy, to możecie sobie wyobrazić, na jakim poziomie jest reszta społeczeństwa. To tragedia, że nie wspierają zamysłu stworzenia Muzeum Stusa. To świadczy o tym, że nasze społeczeństwo jest głęboko chore. — Wieczne pytanie: co robić? — Społeczeństwo kształtuje się w dzieciństwie, dlatego trzeba przyzwyczajać młodzież do właściwego rozumienia
Zdjęcie Jewhena Buketa historii swojego narodu. Młodzi są poruszeni dokumentami tej wystawy, widzą, że potwierdzają one ich podświadome przeczucia. Studenci wszystko chwytają w lot. A co z deputowanymi?.. Wiecie, w Radzie Najwyższej może z 10 osób ma głębokie myślenie, a resztę nic nie interesuje. Demagodzy. Żyją w swoim świecie zmyślonych przemówień. A młodzież ma zdrowy sceptycyzm wobec wszystkiego, co się im mówi, co się pisze. Mają ciągoty do prawdy, do wolności. Wystawę przygotowałem maksymalnie dostępną dla zwykłego człowieka. Aby pojąć wszystko, co jest tu przedstawione, nie trzeba być specjalistą. Kiedy czyta to jakikolwiek człowiek, następuje u niego przewartościowanie rzeczywistości. Ludzie rozumieją, że zostali otumanieni! Przecież oni prawdziwej historii nie znają! Przeciwko nim pracują media, każdego dnia w telewizji, w gazetach występy sprzedajnych socjologów, politologów w drogich garniturach. Jeden ciekawy moment. Wszyscy ci politolodzy mają aż nadto mądry wyraz twarzy, noszą dla powagi brodę, jakby byli tak zajęci swoimi sprawami, że nie mają nawet czasu się ostrzyc. Ale oni absolutnie nie mają żadnej wiedzy historycznej. To wyprodukowani przez system sowiecki agenci, konsultanci, rzecznicy. Przecież czym jest KGB? To zaledwie organ kontrolny KC KPZR. Dlatego w ich przemówieniach nie ma nic nadzwyczajnego. Dzisiaj na Ukrainie są trzy-cztery uczciwe gazety, inne wszystkie są sprzedajne. Ludzie to rozumieją i szukają prawdy, interesuje ich, co się wydarzyło, co stało się w naszych czasach. A nic nadzwyczajnego. Żyjemy pod władzą sowiecką, która się przebrała, a na jej czele stanęli najgorsi z komunistów i czekistów, którzy ograbili naród i paplają o demokracji. Kiedyś pewien stary wywiadowca w Grecji mówił mi: “To, co zaczęło się w 1917 roku, nie skończyło się, nie dotarło do swojego nieuchronnie tragicznego końca”. Mówię o tym już od 20 lat, ale dopiero teraz niektórzy z polityków doszli do tej samej myśli. W jednej z uczciwych gazet czytelnicy piszą: “My już przygotowaliśmy widły”. Chłopski bunt puka do drzwi. I takie ostrzeżenia rozbrzmiewają każdego dnia. Ale oligarchowie nie zwracają na to uwagi, chociaż, okradając naród, sami kopią grób dla swoich dzieci i wnuków. Przecież one nie będą mogły tu żyć w przyszłości. Każdy będzie wiedział, czyimi dziećmi są, jakiego właśnie bandyty. Oligarchowie dzisiaj powinni budować szkoły, szpitale, inwestować w sferę socjalną, w kulturę. Ale chciwość bandytów zbudowana jest na zasadzie “w oczach jama, a w d... dna nie ma”. Gdyby materiały tej wystawy przeczytali wszyscy ludzie, to społeczeństwo całkowicie zmieniłoby zdanie o świecie. Niestety, większość znajduje się na poziomie futbolu. Ja, jako były sportowiec, mistrz sportu, absolutny mistrz w pływaniu podwodnym, uważam, że ta gra jest prymitywna, choć bardzo cenię ją jako dyscyplinę sportu. Kiedy mówią, że futbol to niemalże narodowa idea przyszłości, staje się śmiesznie. Narodowa idea to wtedy, gdy ludzie rozumieją, co się z nimi dzieje, co z nimi robią i kto to robi. Na wystawach moich słynnych miniatur było wielu prezydentów, głów państw świata, w szczególności Chruszczow, Jaruzelski, Gorbaczow, głowy Francji, Ameryki, Szwecji. Nie było tylko ukraińskich prezydentów. Taka nasza ukraińska tendencja. Przygotowali Petro ANTONENKO, Jewhen BUKET
Машинний переклад
Bronisław GRYSZCZUK, m. Chmielnicki. Jewhen Towstuha — lekarz fitoterapeuta, założyciel popularnego fitocentrum w Jahotynie na Kijowszczyźnie, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Nagroda imienia Dmytra Nytczenki przyznawana jest za propagowanie i obronę ukraińskiego słowa. Biuro prasowe Ligi Ukraińskich Mecenasów. Obudziłem się w ciemności nocnego pokoju. Bo nagle poczułem: w tych czterech ścianach, oprócz mnie, jest jeszcze ktoś! Jakiś on, czy jakaś ona, czy jakieś ono. Więc poczułem, jak on-ona-ono bezszelestnie pokonało przestrzeń od progu do łóżka, choć drzwi pokoju — pamiętam to dokładnie — były zamknięte (przy otwartych za nic bym nie zasnął). Ono, zapewne, nie wiedziało o tym, że nie śpię, że zupełnie wszystko wyłapuję czy to węchem, czy słuchem, czy innym jakimś wewnętrznym zmysłem, zwierzęcym instynktem, refleksem albo jak jeszcze tę tajemną zwierzęcą zdolność nazwać. Bo oto ono zbliżyło się do łóżka, niesłyszalnie przysiadło na samym skraju. Ledwo ugięła się siatka pancerna pod jego ciężarem. Hm. Ciężarem? Czyż ma ono jakiś ciężar? I w tej samej chwili ciszę pokoju wstrząsnął wystrzał. To strzeliła moja starodawna przyjaciółka — szafa na książki, ona w taki sposób czasem przypomina o swoim wieloletnim istnieniu, z jakiegoś powodu nieodmiennie wystrzeliwuje w nocy, na godzinę-dwie przed świtem. Lecz nawet po niespodziewanym nocnym wystrzale ono tak samo czy to siedziało, czy przebywało, czy, mówiąc stylistycznie niepoprawnie, znajdowało się na skraju siatki pancernej. A może ta bezgłośna, niewidzialna, nieważka, bezcielesna substancja — wcale nie jest tym, co mi się pomyślało w upiornej ciszy pokoju, a czymś całkiem przeciwnym. Może ta zagadkowa istota i jest mój anioł stróż, posłaniec boży, wieczny niebiesko-ziemski orędownik? Starając się nie spłoszyć owego stworzenia, któremu jeszcze nie wymyśliłem imienia, lekko i powoli wyciągnąłem rękę do sznurka lampy, aby niepostrzeżenie pociągnąć go. Dziwne. Skoro ono nawet meblowego wystrzału nie przestraszyło się, to co mu ów nagły błysk! Mętne światło lampy słabo oświetliło pokój. Spojrzałem na to miejsce, gdzie przed chwilą w moim wezgłowiu siedziało ono. Nikogo. Nic. Jak należało się spodziewać. Tylko… Tylko ledwo zauważalne wgłębienie na kołdrze. I jeszcze zdawało mi się, że jednocześnie, synchronicznie z narodzinami słabego błysku jakaś przezroczysta chmurka rzuciła się pędem od łóżka do zamkniętych drzwi, a dziurka od klucza, niczym jakaś kosmiczna czarna dziura, w tej samej chwili wessała, wciągnęła w siebie przed chwilą przeze mnie zauważoną dziwną chmurkę.
Машинний переклад
Petro Szkrabiuk
Bohdan ZALIZNIAK, m. Lwów
Na początek — trzy historie, które opowiedział autor książki „W zmiennym zwierciadle miłości” (nazywając ją „encyklopedią miłości”) Petro Szkrabiuk — pisarz, naukowiec — doktor nauk historycznych, starszy pracownik naukowy Instytutu Ukrainoznawstwa imienia Iwana Krypiakewycza NAN Ukrainy, autor 20 książek poetyckich, prozy dokumentalnej oraz setek artykułów naukowych i esejów. „Zatem czytajcie! Poznawajcie siebie i swoich bliźnich”, — zachęca czytelników autor we wstępnym rozdziale — „Począwszy od Adama i Ewy”.
Pierwsza historia „Osiem lat temu, — pisał Żełtkow w liście pożegnalnym do księżnej, — zobaczyłem Was w loży cyrku i w tej samej sekundzie powiedziałem sobie: kocham ją, ponieważ na świecie nie ma nic podobnego do niej, nie ma nic lepszego, nie ma ani zwierzęcia, ani rośliny, ani gwiazdy, ani człowieka piękniejszego od Was i delikatniejszego. Wy jakbyście ucieleśnili całe piękno ziemi…” Żełtkow słał księżnej Wierze Nikołajewnie Szeinej listy, podpisując się G. S. Ż. A w dniu jej imienin przekazał przez posłańca złoty bransolet, wewnątrz którego płonęły pięć granatów. Ten bransolet, wyjaśniał Żełtkow w załączonej notatce, nosiła jego prababcia, potem — matka, a teraz on daruje go solenizantce: „Przed Wami jeszcze nikt tego bransoletu nie zakładał”. Wiera Nikołajewna pokazała ten bransolet swojemu bratu i mężowi, a oni następnego dnia znaleźli nieznajomego, zwrócili bransolet, wysłuchali jego wyznania uczuć do zamężnej kobiety, których nie mógł przezwyciężyć. A wieczorem, napisawszy Wierze Nikołajewnie list pożegnalny, Żełtkow odebrał sobie życie… Księżna za zgodą męża pojechała zobaczyć nieboszczyka. „Głęboka delikatność była w jego zamkniętych oczach…” Wiera Nikołajewna położyła pod jego szyją czerwoną różę: „W tej sekundzie uświadomiła sobie, że ta miłość, o której marzy każda kobieta, przeszła obok niej” (kurs. — B. Z.). I, rozsunąwszy włosy na czole Żełtkowa, przyjaźnie pocałowała go w to zimne czoło…” (Aleksander Kuprin „Granatowy bransolet”).
Druga historia „Alina Kragielska miała piętnaście lat, kiedy poznała Mykołę Kostomarowa. Było to w sierpniu 1845 roku. Uczyła się wtedy w wzorowym Kijowskim pensjonacie dla szlachetnie urodzonych dziewcząt, siedziała w pierwszej ławce — szydercza, czarnowłosa, niezwykle muzykalna, a jej nauczycielem był dwudziestoośmioletni Kostomarow, krępy, w wicmundurze, w bardzo szerokich rękawicach i takich samych butach, oczy miał krótkowzroczne, twarz ospowatą, która drgała, popielate rozczochrane włosy… Z Kostomarowa szydzono, drwiono z niego, przede wszystkim Alina, a skończyło się na tym, że po półtora roku, w lutym 1847 roku, postanowili się pobrać. Jednakże jest tu jedna osobliwość: prosząc o rękę szesnastoletniej Aliny Kragielskiej, Kostomarow miał na myśli przede wszystkim małżeństwo duchowe (kurs. — B. Z.).
„W swoim miłosnym credo Kostomarow oddzielał miłość od popędu płciowego, od „wszelkich ziemskich przyjemności”. Najlepiej kochać, a zarazem cierpieć w rozłące, co przejawiło się, gdy wybitny historyk przebywał na zesłaniu w Saratowie i na wszelkie sposoby unikał rozmowy o ostatecznym połączeniu z Aliną, mimo że ona oddanie czekała na niego, zabiegała, aby go przeniesiono do Kijowa. Jednak Kostomarow cały czas powoływał się na choroby. „A jeśli nawet chorował na jakąkolwiek chorobę, — pisze Pietrow, — to tylko na niezdecydowanie, zamienione w przerażenie przed myślą o zbliżeniu płciowym…”. Potem on — aby znaleźć dla siebie usprawiedliwienie — zaczął być zazdrosny o nią do wyimaginowanych narzeczonych. W końcu przestał pisać, wyrzekł się Aliny. I ona wyszła za mąż za innego, urodziła troje dzieci, owdowiała, i dopiero wtedy — po trzydziestu latach! — wyszła za mąż za Kostomarowa. W małżeństwie po trzydziestu latach, na progu starości, nie jest już konieczne zbliżenie fizyczne. To relacje raczej duchowe, platoniczne. Żadnego zagrożenia cielesnego Kostomarow już nie odczuwał”. (Wiktor Pietrow, „Alina i Kostomarow”).
Niezastąpioną dla artysty Mykoły Bidniaka stała się także jego żona Maria Majczyk. Ojciec Mykoły pod koniec lat 20. wyemigrował z Bukowiny (to wieś Lenkiwci koło Czerniowiec) do Kanady, poznał Finkę — i 1 lutego 1930 roku urodził im się syn Mykoła. Kiedy chłopiec skończył sześć lat, ojciec zawiózł go do swojego brata w rodzinne strony, a sam wrócił do Toronto. A niedługo potem wojna. Mykoła ze stryjem i stryjenką wyjechali do Niemiec, pracowali w majątku w miasteczku Łobez na Pomorzu Zachodnim. Mykoła miał już piętnaście lat. Pewnego razu pracował ze wszystkimi w polu, sadził brukiew, nadepnął na minę — i urwało mu ręce… Żeby przeżyć, Mykoła wycierpiał pięć strasznych operacji. Innego taka sytuacja zniszczyłaby ostatecznie. Jednak — nie Mykołę. Bo Pan Bóg dał mu talent i on musiał ten talent zrealizować. Ale — jak? Rąk nie ma, a on tak bardzo chce malować. W 1950 roku Mykoła wyjechał do Kanady i tutaj, w mieście Calgary, wstąpił do Instytutu Technologii i Sztuki oraz zaczął uczyć się malować ustami: brał w usta pędzel i nakładał pociągnięcie za pociągnięciem… Pierwsze obrazy tak spodobały się jego nauczycielowi (był to Stanley Perrot), że dwa z nich kupił dla siebie i tym wsparł Bidniaka nie tylko materialnie, ale też — i to jest najważniejsze — moralnie. Z czasem Mykoła wrócił do Toronto, wstąpił do Ontario College of Art, studiował różne techniki graficzne. Nauczył się bezbłędnie malować przy pomocy ust, stworzył tysiące prac… miał wystawy w różnych miastach Kanady: Toronto, Montrealu, Winnipeg, Vancouver; miał je także w USA: w Detroit, Chicago, Buffalo; a także w Hiszpanii, w Ukrainie — Kijowie, Lwowie. A Lwów, jak sam mówił, przypadł mu do gustu najbardziej. Tutaj (w cerkwi Przemienienia Pańskiego) przyjął święty Sakrament chrztu, tutaj został profesorem sztuki sakralnej Lwowskiej Akademii Sztuk Pięknych, miał wystawy. W 1995 roku przyznano mu Państwową Nagrodę Ukrainy im. T. Szewczenki. Pomogła mu na życiowej drodze żona artysty — śpiewaczka Maria Majczyk, Ukrainka, rzeczowa, energiczna. Z Marią Bidniak poznał się w 1989 roku, w 1994-tym wzięli ślub. Jak zaznaczał jeden badacz, “jej rola w organizacji życia twórczego, w ogóle ostatnich lat życia Mykoły Bidniaka jest wyjątkowa. Skończyło się rozpraszanie jego dorobku artystycznego „za gościnę”, a lepsza część znalazła się w Ukrainie”. Dodam od siebie: poznałem Mykołę Bidniaka i jego żonę Marię w tym samym 1994 roku. I przeprowadziłem kilka wywiadów. Zawsze bardzo ciekawie mówił o sprawach społeczno-politycznych. Na przykład: “O, czasy rumuńskie!.. Pamiętam, straszne to były czasy. Mój wujek Wasyl… trochę w Kanadzie dorobił się, przyjechał na Bukowinę — był już, słowem, osiadły i opierzony. Tata miał wujkowi pomagać gospodarować, zdaje się, jednym sklepem zarządzać. A czasy były takie. W karczmie parobkowie zaczynali śpiewać „nacjonalistyczne” pieśni — na przykład „Kum do kumy zaliczał się”. W oczach Rumunów wyglądało to tak, że ten wyśpiewany kum narusza fundament królewskiej Rumunii. Fantastyczne rzeczy! To — trzydziesty siódmy i kolejne lata. Dziś możemy się śmiać, że ludzie dopuszczali się takiego poziomu myślenia”. A oto kilka słów Marii Bidniak: “On nigdy nie skarżył się, że go coś boli… Mykoło! Co boli? — pytałam go. — Jak się czujesz?” — “Powoli”. 28 listopada (2000 roku. — B. Z.), wieczorem, zapytałam go: “Mykoło, nie chcesz mi nic powiedzieć?” — “Trzymaj mnie!” — powiedział. I z tymi słowami odszedł. Mykoła, jak każdy artysta, chciał uznania, ale nigdy nie był zadowolony z siebie. “Teraz wiem, jak będę malował — powiedział mi w Kaniowie po tym, jak złożył kwiaty u Szewczenki, uklęknął i gorzko zapłakał. — I Jur (Sobór św. Jura we Lwowie. — B. Z.) będzie inaczej namalowany, i metropolitę Szeptyckiego — też inaczej będę malował”. Mykoła Kijowa nie kochał tak jak Lwowa. I bardzo przykro, że władze lwowskie go nie uszanowały. Ludzie go szanowali”. Chodzi w tej wypowiedzi pani Marii o to, że Mykoła Bidniak prosił o obywatelstwo Ukrainy lub chociaż tytuł “Honorowego Obywatela Lwowa”. Jednak próby Marii Bidniak, by “dobić się” do władz lwowskich, zakończyły się bezskutecznie. Więc na kilka tygodni przed śmiercią Mykoła Bidniak żartował: “Pewnie za dużo Ukraińców w Ukrainie… Nic to, poczekam… Mam czas…”. Niestety w 2000 roku Mykoła Bidniak odszedł od nas. Boże, gdyby ktoś widział, jak pani Maria kochała Mykołę Bidniaka! Taka miłość, moim zdaniem, zdarza się chyba tylko w pieśniach. Tak, miłość bywa różna. I świadczy o tym 59 jej “odbić” — 59 rozdziałów, w których autor mówi i o kobiecym pięknie, i o “miłości tajemnej i platonicznej”, i o “spotkaniach we śnie”, i o “drugiej miłości”, i o “kwiatach wczesnych i kwiatach późnych”, o miłości “z Panem Bogiem i bez Pana Boga”, a także — o “miłości bez Boga”. Niektórzy ze znanych głównych bohaterów żenili się trzykrotnie, niektórzy mieli siedem żon i mnóstwo przypadkowych pasji, niektórzy — pięć romansów. Kończy autor swoją ponad trzystustronicową “encyklopedię miłości” celnymi słowami: “poszukiwania jedynej, prawdziwej miłości (kochania) nigdy się nie zakończą”. Każdy czytelnik książki Petra Szkrabiuka “W zmiennym zwierciadle kochania” to poczuje, zwłaszcza gdy porówna z odpowiednimi opowieściami znanych na świecie pisarzy swoją wersję (wersje) kochania.
Машинний переклад
Jak zawsze, w lutym, w dniu urodzin Dmytra Nytczenka, ogłaszamy nazwiska nowych laureatów nagrody jego imienia, ustanowionej przez rodzinę pisarza oraz Ligę Ukraińskich Mecenasów. Za 2012 rok zostali nimi: Iryna Farion, Taras Kompaniczenko i Jewhen Tovstucha. Iryna Farion — znana językoznawczyni, docent Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”, działaczka społeczna, posłanka do parlamentu. Taras Kompaniczenko — muzyk, śpiewak, folklorysta, lider zespołu „Chorieja kozacka”.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
wychowany na maskulturze, może zrozumieć twórczość genialnej (według twierdzenia samego Pabla Picassa) ukraińskiej artystki Kateryny Biłokur? A to, że filmy O. Dowżenki, które stały się klasyką dla późniejszych światowych twórców kina, tegoż samego Tarkowskiego, von Triera i innych, stały się decydujące w kształtowaniu światowej kultury? Niestety, alzheimeryzacja ludzkości trwa. O czym świadczą procesy globalizacyjne w polityce, gospodarce, kulturze. Według twierdzenia autorki symptomatyczna staje się tak zwana segregacja zawodowa, kiedy artyści nie czytają książek, pisarze nie chodzą na koncerty, a reżyserzy nie czytają i nie chodzą na koncerty, wernisaże itd. Solidarność, zwartość, wzajemne wzbogacanie się, wzajemne wpływy słabną, przez to cieńsza staje się owa nić pamięci narodowej. Kiedy inicjatorzy przygotowywali tę akcję-prezentację, O. Zabużko zwróciła się do telewizji, mając nadzieję dołączyć materiał wideo jednej z teleaudycji z udziałem Sołomiji Pawłyczko do ilustracji swojego eseju „Efekt obecności”. Wydawałoby się logiczne, sprawa niedawna, bo tam wspomniana jest audycja z 2003 r., więc całkiem naturalnie byłoby przypomnieć o tym publiczności. Okazało się, że u nas nie przechowuje się archiwów telewizyjnych z lat 90. XX wieku. To znaczy, ta sama pamięć kulturowa niszczeje już teraz, w naszych dniach, i nie gdzieś w Moskwie czy Waszyngtonie, a u nas, w Kijowie. „Zapominają naprawdę wszystkich, — tak zaczyna ostatni z „Z mapy książek i ludzi” esej o Sołomiji Oksana Zabużko, — nawet najlepszych spośród nas, i nawet w tym przypadku, jeśli w pamięci potomnych pokoleń pozostaje imię, a dorobek nieboszczyka staje się nieodwołalną częścią programu szkolnego. Od tej chwili, kiedy odchodzi z życia ostatni świadek — ten ostatni, kto jeszcze pamiętał nieboszczyka za życia, — bezpowrotnie traci się to, co nie podlega restauracji: efekt osobistej obecności”. Barwnie nasycone płótno właśnie zaprezentowanej książki w gatunku wspomnień, recenzji, biografii, filozoficznej refleksji oraz kulturologicznej rozprawy świadczy, że pole kulturowe Ukrainy nie skończyło się; a jeszcze — ona jest świadectwem, po prostu kontynuacją pamięci narodowej, a nie bezdusznym pomnikiem tego, co znika.ny kraj”, „Jewszan-zillia”, „Dniepr”, „Kijów”, „Złote Wrota”, „Chabry”, „O czym szumiała trzcina” itd. Przy okazji, niedaleko od diasporowych czytanek Wałentyna Witalijiwna umieściła lalki Andrija Malyszki w tradycyjnych ukraińskich strojach, które on podarował córeczce Wałentynie. Oto wznowienie „Czytanki dla dzieci w szkołach ludowych” Markijana Szaszkewycza, który pisał: „Opracowujący tę małą „Czytankę” starał się ze wszystkich słabych sił zaszczepić delikatnym i podatnym sercom młodzieży przyszłych obywateli Państwa, prawdziwą religijność i na niej opartą moralność, głęboko przekonany, że tylko tak można wykuć prawdziwego człowieka”. Wśród współczesnych wydań — ukraińska czytanka „Wianek”, zbiór „Ukraiński alfabet” (wydawnictwo „Proświta”), dokąd weszły alfabety znanych pisarzy (T. Kołomijec, Ł. Hołoty, D. Czerednyczenki, N. Kyrjan, H. Czubacz i innych), alfabet „Kto nam litery przyniósł” T. Kołomijec, „Alfabet kotków i kotek” S. Zinczuka, „Elementarz muzyczno-literacki” H. Kwacz i H. Czubacz, „Ukraiński alfabet chrześcijański” D. Stepowyka, „Alfabet” (wydawnictwo „A-BA-BA-HA-ŁA-MA-HA”).
Машинний переклад
Mykoła CYMBALIUK Nazwę akcji literacko-artystycznej, podobnie jak samej książki, podsunął Oksanie Zabużko Henry Miller. W jego autobiograficznej powieści „Big Sur i pomarańcze Hieronima Boscha” jest miejsce, w którym bohater dzieli się swoim najskrytszym pragnieniem: „Kiedyś, gdy kupię dom z dużym pokojem i gołymi ścianami, ułożę ogromną mapę lub schemat, który lepiej niż jakakolwiek książka opowie historię moich przyjaciół, i jeszcze jedną, która opowie historię książek w moim życiu”. Ale aby przedstawić własną historię, trzeba mieć dobrą pamięć, bez luk i białych plam, a co gorsza — trwałej amnezji. Niemożliwość wystąpienia tak katastrofalnego w skutkach stanu przewidująco zakodowała w ludzkim społeczeństwie sama natura. W związku z tym historyk sztuki i pedagog Wadym Skuratiwski, po obejrzeniu przez uczestników akcji kadrów z filmów „Ziemia” O. Dowżenki, „Zwierciadło” A. Tarkowskiego i „Melancholia” L. von Triera, powiązanych ze sobą tematem ludzkich katastrof, przytoczył anegdotę. Pewnego razu nasz genialny konstruktor lotniczy Serhij Korolow, będąc na lotnisku, stał się świadkiem nieudanego lądowania samolotu. Przyczyna — awaria iskrownika (to generator zasilający silnik). Wracając w rozpaczy z lotów, Korolow na Chreszczatyku natknął się na biedaka, który, zasłaniając wybite oko, wciąż powtarzał: „Dobrze, że Bóg dał dwoje oczu, bo inaczej już bym świata białego nie widział”. Serhija Pawłowycza olśniło: natura mądrze przewidziała mechanizmy zapasowe, aby zapobiec katastrofom! Konstruktor twórczo przeniósł więc ten wynalazek do samolotów. Ale ludzka cywilizacja nie składa się z samych geniuszy. Nie mówiąc już o tym, że od czasu do czasu natura zawodzi, albo zwycięstwo odnosi ten, o kim wieczorem nawet wspominać się boją. I na świat przychodzą to tu, to tam brodaci i podobni do eunuchów demony-„geniusze”, którzy próbują zburzyć, zniszczyć boże stworzenie — naród (narody), jego (ich) język (języki), kulturę. Wszystko to, co inny genialny ukraiński naukowiec, Wernadski, nazwał noosferą. Czy ludzkość przetrwa, czy sama się zniszczy, zależy od zachowania genomu pamięci, jak nazwała to Oksana Zabużko. A on, genom pamięci, tkwi w zachowaniu i ciągłości du- Ulana WOLIŃSKA Zdjęcie autorki Wśród unikalnych eksponatów znajduje się „Abecadło” z 1860 roku, wydane w Moskwie, „Ruska czytanka” z 1887 roku (Lwów), czytanka „Motyl” z 1874 roku. Walentyna Witalijiwna najbardziej szczyci się „Gramatyką” Pantełejmona Kulisza oraz „Czytanką” Borysa Hrynczenki (jednego z przyszłych współzałożycieli „Proświty” na Naddnieprzu), którą nawet dzisiaj wysoko oceniają współcześni pedagodzy. W adnotacji do wydania Marija Hrynczenko zaznaczała: „Tę czytankę ułożył Borys Hrynczenko jeszcze w 1889 roku, ucząc w Aleksiejewce, w guberni katerynosławskiej. Tak samo jak Gramatykę, napisał ją częściowo drukowanymi, a częściowo pisanymi literami i uczył z niej córkę oraz niektórych wieśniaków. Układając Czytankę, przestrzegał takiego systemu, jak K. Uszyński w swoim „Rodnym Słowie”, ponieważ uważał taki system za najlepszy. Wydrukowawszy w 1907 roku swoją Gramatykę, chciał wydrukować i Czytankę; ale trzeba ją było jeszcze przygotować do druku: coś dodać, coś zmienić.
duchowo-historycznego doświadczenia, aury duchowej przestrzeni wokół nas. — Teraz — powiedział R. Łużecki, autor wystawy artystycznej i okładki książki — kiedy zbieramy się wokół jakiegoś wydarzenia, a obecnie jest to książka Oksany Zabużko „Z mapy książek i ludzi”, również tworzymy wielokulturowe pole energetyczne. Znajdując odzwierciedlenie naszych myśli i uczuć w obrazach, fotografiach, muzyce, kadrach z filmów, wiążemy wszystko w jedno koło, które mówi, pracuje i współdziała. Malarstwo i zdjęcia Łużeckiego z różnych czasów i z różnych miejsc, które zostały wystawione w foyer, są powiązane tą samą zasadą, co książka — tylko wiążąc wszystko w jedną całość, można zrozumieć to, co najważniejsze. I jest to możliwe, jeśli nie utraciliśmy własnej rodowej, a szerzej — narodowej pamięci historycznej. Właśnie na niej, oceniając nową książkę Zabużko, kładł nacisk Ihor Pomerancew, pisarz, obrońca praw człowieka, który od lat 70. żyje na wygnaniu. Właściwość narodowej pamięci historycznej, według jego przekonania, polega na tym, że najlepiej przechowuje ją język, chociaż wydawałoby się, że język to rzecz krucha i najdelikatniejsza, jaka może być. Za najstarszych świadków ludzkiej pamięci naukowcy uważają egipskie piramidy, jeszcze za starsze — petroglify w kamiennych jaskiniach Europy, Azji, Afryki. Ale to martwe symbole. A to, co najdelikatniejsze — język — to najkruchsza rzecz ze wszystkich, która istnieje, nie utraciła swojego daru do dziś. Więc pamięć najlepiej i najpewniej ze wszystkich artefaktów przechowuje się w języku. — Bez niego — rozważał w trybie Skype’a Pomerancew, ludzie lub narody są chorzy na Alzheimera (zaburzenie lub całkowita utrata pamięci, — Aut.). Jeśli chodzi o twórczość Oksany, to odnawia ona tkankę pamięci i w tym sensie jest tkaczką, przodownicą, bohaterką produkcji. Produkcji, która jest po prostu bezcenna. Tkankę historii narodu można tkać na różne sposoby. Na przykład rosyjski caryzm, bezlitośnie ucinając nić naszej pamięci historycznej, w pogoni za widmem własnej wielkości jako potomków „trzeciego Rzymu” na cały świat ogłaszał, że „ukraińskiego języka nie było, nie ma i być nie może”. Odpowiednio i samego jego nosiciela — narodu ukraińskiego. Ale przecież znajdowali się tacy, którzy wbrew agresywnemu szaleństwu Moskwy raz po raz, wiążąc, snuli przerwaną nić. Tkanie płótna pamięci, indywidualno-społecznej na tle nieprzerwanej pamięci narodowej i przeszłości, jest jednakowo właściwe zarówno dla Francuzów (Marcel Proust), jak i dla Anglików (Anthony Powell), i dla przedstawicieli innych kultur. Jeśli chodzi o ukraińską, to tkanie jej, znów powołajmy się na Pomerancewa, „to zajęcie mężne i tragiczne, ponieważ ona, pamięć narodowa, była przerwana, wyłamywano jej ręce, łamano palce (przypomnijmy cyrkularz wałujewski, ukaz emski). W latach 1920—30. pamięć narodowa umarła z głodu, jej szczątki przechowywały się w GUŁAG-u, w permskich i mordowskich obozach koncentracyjnych, jednostki przechowywały się na Wolnym Uniwersytecie w Monachium, w nowojorskich wydawnictwach i publikacjach, na przykład takich jak „Suczasnist”. I oto trzeba było, żeby przyszli pisarze, którzy odnowiliby ciągłość narodowej pamięci historycznej. Wśród młodszego pokolenia z tego cechu Oksana Zabużko stała się bodaj najbardziej konsekwentną. Jej proza, jak wyraził się Jewhen Swerstiuk, stała się jasnym promieniem w naszym piśmiennictwie, wiążąc różne pokolenia, różnych twórców różnych kultur. Książka sama w sobie jest hipertekstem z licznymi odniesieniami do wielu nieznanych, zwłaszcza dla młodszego pokolenia, wydarzeń, zjawisk, postaci. Prezentacje, interaktywna komunikacja w Internecie świadczą, że nie mamy jednolitego środowiska intelektualnego i kulturowego, które powinno utrzymywać jednolite pole kulturowe. — Ta książka — dzieliła się Oksana Zabużko — jest ułożona jako próba mapy książek i ludzi, obrazów, filmów, bohaterów, którzy wpłynęli na ukształtowanie mojego życia. Oto te nazwy jak dwie ściany, zapożyczone od Henry’ego Millera, które w końcu wpłynęły na mój światopogląd. Napisałam w przedmowie, że była to próba stworzenia, naszkicowania duchowego portretu tego ukraińskiego inteligentnego kulturowego twórczego środowiska, którego produktem jestem sama i które w latach 90. jeszcze próbowało, jeszcze było obecne gdzieś w próbach de-sowietyzacji Ukrainy. W latach 2000. ono rozsypało się, rozproszyło w swoich informacyjnych zakamarkach. I dzisiaj nie mamy łączności z pokoleniami. Powiedzmy, dla młodszej generacji bardzo wiele jakichś realiów, imion, artefaktów, które są wspominane w tej książce, nic nie mówi, to ten link (odniesienie), za którym dalej idą czytelnicy. Autorka ma rację. Czy wielu z młodego pokolenia, wychowanych... To była trzecia, po Czerniowcach i Lwowie, prezentacja książki Oksany Zabużko „Z mapy książek i ludzi”. Odbyła się ona pod nazwą „Kartografia” w Kijowie, w Domu edukacji i kultury „Majster kłas”. Do jej organizacji przyłożyły rękę zarówno sama autorka, jak i wydawcy — Meridian Czernowitz. Zorganizowali ją wystawnie (w sensie intelektualno-kulturowym) i ciekawie (dzięki synkretycznej oprawie materiału tekstowego).
Машинний переклад
Wszyscy pamiętają te słowa Dmytra Czerednyczenki. Dzięki pierwszej książeczce dziecko robi bowiem krok w przyszłość, otwiera świat wiedzy, pielęgnuje podstawy duchowości, kształtuje swoje „ja”. Dziś najważniejsze jest, by nie zagubić się w morzu współczesnych jaskrawych czytanek i elementarzy. A czy widzieliście alfabety tych czasów, gdy zakazywano języka ojczystego? Nie ma w nich jaskrawych barw, ale na pożółkłych stronicach jest dotyk historii… To „Skarb, którego nie zgubisz…” Tak nazywa się wystawa, prezentowana w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy, wśród eksponatów której ponad sto egzemplarzy z zasobów muzeum, od XIX wieku aż po współczesność. Wystawę przygotowała starsza pracownica naukowa muzeum Walentyna Kamińczuk.
Ale ja już nie miałam możliwości tego zrobić. Tę pracę musiałam wykonać ja, bez niego. Dlatego drukując teraz Czytankę, podpisuję się na niej również własnym nazwiskiem, aby nie czynić autora, Borysa Hrinczenki, odpowiedzialnym za te wady w książce, które, być może, popełniłam ja, redagując i dodając nowy materiał do czytania (12. 12. 1911)”.
Szczególną uwagę warto zwrócić na wydania z lat 20.–30. XX wieku, wśród których „Elementarz” z 1933 roku, czytanka „Czerwony szlak”, wydana w Charkowie. A wydania diaspory, które ukazały się w Kanadzie, USA, Polsce, Czechach, pozwalają zobaczyć, jak uczono dzieci języka ukraińskiego za granicą. Tęsknota za rodzinnym krajem widoczna jest nawet w tytułach czytanek: „Rodzime słowo”, „Rodzi-
Машинний переклад
Antonina MOWCZUN, kand. nauk ped., zasłużony nauczyciel Ukrainy, kierownik Laboratorium Naukowo-Badawczego Badań nad Hrinczenką Uniwersytetu Kijowskiego im. Borysa Hrinczenki. Chciałoby się, aby nasi współcześni odkryli Hrinczenkę jako wyjątkowego głowę rodziny. Wiemy, że w sprawach społecznych i publicznych był człowiekiem wymagającym zarówno wobec siebie, jak i innych. Nie bez powodu M. Kociubynski w listach do swojej żony nazywał go generałem, a W. Samijłenko skarżył się, że B. Hrinczenko pogania wszystkich do pracy niczym dyktator. Je. Chykałenko we wspomnieniach podkreślał nieustępliwą naturę Hrinczenki, a członkowie Starej Hromady obawiali się jego ostrych sądów. Prawdziwą twierdzą dla pisarza, w której mógł odpocząć duszą, gdzie go rozumiano, była rodzina. Borys Hrinczenko ożenił się jako dwudziestoletni młodzieniec (1883). Od dwóch lat pracował już jako nauczyciel i był dość znany wśród kolegów. Los zetknął go na letnich kursach nauczycielskich w Zmijewie w obwodzie charkowskim z nauczycielką Marią Hładyliną, przyszłą pisarką Marią Zahirnią. Było coś proroczego w ich pierwszym spotkaniu. Wykształcona, dociekliwa nauczycielka Maria Hładylina nasłuchała się wielu opowieści o Borysie Hrinczence, o jego odwadze podczas uwięzienia, o jego wytrwałości w pracy nauczycielskiej. Kiedy przyszła na zajęcia, pierwszą osobą, którą spotkała, był Borys. Później będzie wspominać ich pierwsze spotkanie. W liście do Marii (12.12.1883) przypomina, że poznał ich stary Horbaczewski: „Maria Nikołajewna siedzi w kąciku na kanapie i opowiada o szkołach. A Borys Dmitrijewicz przysiadł się naprzeciwko i taka między nimi gorąca rozmowa. A tam ogródek. Brat Borys obok siostry Marusi. Ręce, ręce! O rączko moja! Ona mi wtedy wiele powiedziała. A tam już moja ukochana Marusia, moje szczęście, mój los! Jak to szybko się stało, że Maria Nikołajewna stała się ukochaną Marusią! Widocznie to tylko czekało na ten czas, żeby się stać. A tak naprawdę, gołąbko, dziwnie mi. Znałaś mnie wcześniej, choć nie widziałaś, na kursach spotykasz się ze mną po raz pierwszy i… I jesteśmy szczęśliwi! I dziwnie, i pięknie. A jeszcze mówisz, że los to macocha! Dla mnie za to jest ona rodzoną matką” (3, s. 2). O sobie i swoim poznaniu Borysa Maria opowiedziała w liście do Iwana Łypy. Jako dziewczyna dużo czytała. Przeczytane książki budziły wiele myśli, a nie było z kim się nimi dzielić: Maria przebywała, według jej słów, w „intelektualnej samotności”. Opowiedziała też o letnich kursach w Zmijewie. Jedną z form nauki była tam praca w grupach 5–6 osobowych. Maria trafiła do grupy, którą kierował nauczyciel „o pięknych oczach”. W ciche, gwiaździste wieczory prowadzili „szczere rozmowy o losie ludowym, o naszym rodzinnym, nieszczęsnym kraju. I wtedy wiele się dowiedziałam i zrozumiałam. A później z tym nauczycielem połączyłam swoje ręce nie dla luksusów i uciech, ale żeby wykonywać pracę, gromadzoną wiekami” (1, 69). Później Maria Nikołajewna powie, że jej Borys trochę się pomylił, bo w ich życiu były nie tylko praca, „doświadczaliśmy i luksusów, i uciech, ale pracy dla rodzinnego kraju nigdy nie odsuwaliśmy od siebie. Mój nauczyciel pracuje dla rodzinnego kraju. Ja… szczerze nie mogę powiedzieć, czy dla rodzinnego kraju, czy dla tych oczu, które głęboko błyszczały i błyszczą mi w duszy. Robię, co mogę…” (1, 71). Tak oceniała swoje życie małżeńskie z Borysem Maria. Łączyła ich praca dla Ukrainy i miłość. Borys niezwykle wysoko cenił i kochał Marię. Rozumiał, co dla niego znaczyła. W autobiografii z 1909 roku podkreślał, że Maria to nie tylko żona, ale i „wierny towarzysz we wszystkich jego przedsięwzięciach oraz w wielu ważnych i ciężkich pracach”. Nawet krótka rozłąka z żoną wywoływała u Borysa smutek i niepokój. Mężny z natury, wytrwały w dążeniu do celu, wymagający wobec siebie i innych w pracy, jak dziecko nie znosił rozłąki ze swoją Marusią, liczył dni w oczekiwaniu na jej (lub swój) przyjazd. I tak przez całe życie. Budzi podziw także siła jego uczucia: z biegiem lat nie malało, płonęło tym pierwszym ogniem zakochania, który wybuchł podczas pierwszego spotkania. Los przeznaczył im tylko 28 lat wspólnego życia. Ale nawet po dziesiątkach lat małżeństwa uczucia pozostawały niezmienne. W wierszach i listach (jeśli nie zauważysz daty ich napisania) czujesz emocje zakochanego młodzieńca, który jeszcze musi zdobyć serce ukochanej. Nie obnażał swoich uczuć, swojej wierności, czułości i smutku. Tylko w listach do Marusi pisał poezje o miłości i to ze swoistym znakiem – tylko dla ukochanej. „Tam jest kilka wersów takich, że tylko ty sama powinnaś je czytać” – pisał w liście z 22.07.1893 r. Z tym zastrzeżeniem odszedł z życia, nie publikując wierszy – lirycznych wyznań swojej duszy. Harmonią ich małżeństwa zachwycali się współcześni, małżeństwo Hrinczenków charakteryzowano jako „prawdziwą ukraińską rodzinę bez kompromisów”, podkreślano, że w tej rodzinie panuje „pełne duchowe zjednoczenie, że oboje tworzą jedną duszę, razem wykonują jedno dzieło i niełatwo, a może i niemożliwe jest oddzielenie pracy jednego od drugiego” (2, 35). We wspomnieniach M. Czerniawskiego relacje w rodzinie Hrinczenków opisano metaforycznie: „Zdarza się czasem w przyrodzie takie zjawisko, że schodzą się na niebie przed naszymi oczami dwie gwiazdy i płoną przez jakiś czas podwójnym światłem. To spotkanie gwiazd przypomina mi małżeństwo Hrinczenków. Za to spotkanie Hrinczenko powinien był dziękować losowi” (1, 35). Relacje Hrinczenków przyciągały współczesnych swoją zgodą i wzajemnym zrozumieniem. Aby „zobaczyć taki wielki cud, jak ukraińska rodzina, usłyszeć, jak wygląda język inteligentnego ukraińskiego dziecka”, I. Łypa przyjechał do Ołeksijiwki (obecnie obwód ługański), gdzie małżeństwo uczyło. Szczerze wzruszyły go okoliczności życia i pracy wiejskiego nauczyciela. Z zachwytem opowiadał o małej Nastuni, która wesoło świergotała do niego literackim językiem ukraińskim. Rzeczywiście, w tej rodzinie panowała miłość. Wzruszające są relacje Marii, Borysa i małej Nasti… Przytoczmy epizod z ołeksijiwskiego okresu życia rodziny. Pewnego wieczoru Maria Nikołajewna i Borys Dmitrijewicz poszli do ekonomii (półtorej wiorsty), żeby odebrać pocztę. Nastia bawiła się w domu. Nagle nadciągnęły chmury, zerwał się wiatr i zaczęła się burza. Zaniepokojeni o dziecko rodzice (jak ona tam sobie radzi?) pospieszyli do domu. I wtedy zobaczyli, że zdyszana i zapłakana Nastia biegnie im naprzeciw: „Ojej, co się na dworze zrobiło! Bałam się, żeby wam się coś nie stało, więc pobiegłam do was!”. Dziecko śpieszyło bronić swoich rodziców przed nieszczęściem. Czyje serce nie wzruszy się taką dziecięcą miłością? To samo było w Czernihowie. Podczas burzy 12-letnia Nastia śpieszyła do domu, bo tam „tatuś i mama sami”. Bała się o nich i była przekonana, że zdoła uratować swoich rodziców przed nieszczęściem. Będąc już mężatką, Nastia, przebywając we Lwowie lub w Połtawie, czy to w Konotopie, Łubniach albo w Petersburgu, żeby nie martwić swoich bliskich, nigdy nie przyznawała się, jak bardzo jest jej źle – głodnej, chorej. Zawsze pisała: wszystko w porządku. Opowiadając w swoich wspomnieniach o dzieciństwie Nasti, Maria Zahirnia podkreślała troskliwość Borysa jako ojca i męża. Latem dziecko budziło się bardzo wcześnie, o 4–5 rano: „Więc on też wstawał, zabierał ją z wózkiem do ogrodu, który był przy szkole, i zajmował się nią” (3, 8). Zahirnia podkreśla, że Borys Dmitrijewicz potrafił lepiej pocieszyć dziecko niż ona. B. Hrinczenko był wspaniałym ojcem.
W wychowaniu córki Nastii przejawiał się jego talent pedagogiczny. Borys zawsze rozmawiał z nią jak z dorosłą, dbał, by wyrastała na duchowo bogatego człowieka. „Wiesz, córeczko, jak wiele jest na świecie dróg. Ale jeśli już wybrałaś jedną, i to wybrałaś sercem, to musisz nią iść, nie zbaczając. Nie oglądając się, choćby wiatr wiał ci w plecy, a kurz zacierał ślady. Bo co jest cenniejszego w człowieku, jeśli nie oddanie, siła woli i ducha” — tak pisał on, ojciec, do swojej Nastuni w 1896 roku. Jego córka kończyła czwarty rok życia, kiedy obserwując, jak ojciec czyta i pisze, sama zaczęła sięgać po książki. I dano jej jakąś nieodpowiednią książkę. Ale od razu zrozumiano, że to niepedagogiczne: dziecko przyzwyczai się źle obchodzić z książkami, będzie je rwać, przyzwyczai się udawać, że czyta. Po namyśle kupiono Nastii litery naklejone na kartonie. Ciekawa ich dziewczynka szybko zapamiętała, jak która się nazywa, a obserwując, jak ojciec uczył czytać inne dzieci, samodzielnie nauczyła się czytać. To, że Nastia już czyta, stało się miłą niespodzianką dla rodziców. Hrynczenko-pedagog kierował czytelnictwem córki. Maria z goryczą wspomina, że wtedy ukraińskich książek dla dzieci prawie nie było: „A jakież to wtedy były książki: „Pieśni dziecięce, bajki i zagadki”, „Biedny wilk”, „Torba”, „Dwaj towarzysze”, „Baśnie Andersena” w tłumaczeniu Staryckiego — niczego nie przywołam takiego, żeby czytać małemu dziecku” (3, 9). Było jeszcze jedno utrapienie: lekarz zabronił Nastii czytać książki napisane drobnym drukiem. Więc Borys Dmytrowycz zaczął dla niej pisać drukowanymi literami gramatykę (z tej książki uczył też inne dzieci). Potem napisał czytankę (nawiasem mówiąc, pierwszy tytuł czytanki Hrynczenki „Rodzime słowo” to „Czytanka Nastii”). Wydawał dla córki czasopismo wielkimi drukowanymi literami, bo pisanego tekstu dziecko jeszcze nie czytało. Jakimż to było świętem dla Nastii, kiedy tatuś przynosił czasopismo! Nosiło ono tytuł „Kwiatek” i było ilustrowane. W czasopiśmie tatuś pisał krótkie opowiadania, wiersze, zagadki i niewielkie opowiadania popularnonaukowe. Chce się zapytać współczesnych młodych rodziców, czy każdy z nich jest zdolny poświęcić tyle czasu, cierpliwości, by tak dbać o rozwój swojego dziecka? Czasopismo „Kwiatek” zachowało się w przebogatej bibliotece rodzinnej Hrynczenków. Przeglądając jego strony, dziwisz się, jakaż to siła ojcowskiej miłości była w pisarzu — tyle pracy włożył w tę niewielką rozmiarami książeczkę, ale tak wielką w znaczeniu. Nam, swoim potomkom, Hrynczenko pokazał, jak można pracą i miłością pokonać wszelkie przeszkody, byle była tylko siła woli i oddanie ojcowskiemu obowiązkowi. W rodzinie Hrynczenków dbano o intelektualny rozwój dziecka. Nastia nie miała pańskiego towarzystwa, chyba że latem, kiedy przyjeżdżali Alczewscy, dziewczynka bawiła się z Chrystią. Zazwyczaj przyjaźniła się z wiejskimi dziećmi. Dla nich jej ojciec-nauczyciel wymyślał ciekawe zagadki. Na przykład: ono lata, a jeśli zmienić trzeci dźwięk, to będzie ten, co na polu pracuje. Komar — kosiarz, — odgaduje ktoś z dzieci. Albo takie literackie quizy rozwiązywały: „Niby pisanka wieś, zielonym gajem porosła” — skąd to? Kto autor? I dzieci wymieniały wiersz oraz jego autora. Hrynczenko-pedagog przestrzegał głównego wymogu dydaktyki: ucz dziecko w języku ojczystym; ucząc, wychowuj w języku ojczystym. I choć Marii i Borysowi wyrzucano, że nie rozmawiają z dzieckiem po moskiewsku i że trudno jej będzie uczyć się w gimnazjum, mówiono nawet, że dziecko, gdy dorośnie, „świadomie” wybierze sobie język, Borys Hrynczenko wiedział, że rozwija dzieci tylko język ojczysty. Po przyjeździe do Czernihowa Nastię oddano do gimnazjum żeńskiego i uczyć się tam wcale nie było jej trudno.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
W rodzinie Hrinczenków panowały przyjaźń i wzajemna pomoc. Wiemy, ile sił i zdrowia pochłonęła praca wydawnicza w Czernihowie. Pracowali wszyscy razem. Nawet Nastia pomagała przepisywać, korygować, a czernihowskie wydawnictwa pakować do wysyłki. Właśnie wtedy ukazały się jej pierwsze tłumaczenia: „Dobry zwierz” (w Czernihowie), „Między chmurami słoneczko”, „Burza na morzu” — w Kijowie. Aby sprawić ojcu radość, dziewczynka potajemnie od niego przełożyła opowiadanie „Starucha” Peverinta (norweskiego pisarza) i podarowała mu na urodziny. Wiemy, że w Czernihowie Borys Dmytrowycz brał udział w spektaklach amatorskich, a nawet grał rolę Omelka w „Martynie Borulim”. I cała rodzina przygotowywała się do tych przedstawień. Nastia dbała o rekwizyty. A ile było wzruszeń i kłopotów! Lecz wszystko to łączyło rodzinę, która żyła wspólnymi zainteresowaniami. Borys Hrinczenko wychowywał córkę, nie ukrywając przed nią realiów życia. Nastia widziała, jak gorzko i ciężko żyją oleksijewscy chłopi, którzy ledwo wiążą koniec z końcem. Widziała mąkę z robakami, z której piekli chleb w oleksijewskich folwarkach, nie przesiewając jej nawet przez sito, wąchała cuchnącą kwaśną kapustę, którą karmiono kosiarzy i wiązaczki. Wszystkie radości i smutki wiejskich dzieci dobrze znała, bo przebywała wśród nich. Maria i Borys pielęgnowali u małej córki uczucie miłości do ojczystej ziemi już od najmłodszych lat. Wymowny podpis pod zdjęciem Borysa Dmytrowycza z 1896 roku z Czernihowa. Swojemu drogiemu Nastiniatku ojciec życzy, by 12-letnie Nastiniatko „rosło i mądrzało Ukrainie na dobro, sobie na szczęście”. W rodzinie często bywało wielu ludzi, i wtedy rozmawiano o ukraińskich lub ogólnoludzkich tematach społecznych. Rodzice nie izolowali córki od takich rozmów. Słuchała ich i brała w nich udział. Hrinczenkowie dbali również o to, by ich córka otrzymała gruntowne wykształcenie. Jednym z powodów ich przeprowadzki do Czernihowa była potrzeba kształcenia Nastii w gimnazjum. Edukację dziewczyna kończyła już w Kijowie, w gimnazjum Duczyńskiej. Po ukończeniu kursu gimnazjalnego Borys Dmytrowycz zawiózł Nastię na Uniwersytet Lwowski, na wykłady profesorów M. Hruszewskiego, F. Kolessy i K. Studynskiego. Tam dziewczynę porwał ruch rewolucyjny. Stała się członkinią RUP, która później przemianowała się na Ukraińską Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą. Od 1905 roku pracowała w pracy partyjnej w Połtawie, a potem w Łubnach. Za udział w łubeńskiej samoobronie Nastię aresztowano. Uderza ten ojcowski heroizm, z jakim Maria Zahirnia i Borys Hrinczenko starali się uratować chorą córkę przed katorgą, wyrwać ją z więzienia lub złagodzić jej pobyt tam. „Jedzenie do więzienia wozili to Borys Dmytrowycz, to ja. I wtedy Borys Dmytrowycz chociaż trochę, bez widzenia, porozmawiał z Nastią: stanie na ulicy, a ona przy oknie i tak się przekrzykiwali — głosy mieli oboje dobre… W więzieniu było głodno. Staraliśmy się przekazać jej jak najwięcej, a jednak była głodna, bo wszystko szło do komuny. I więzienie bardzo źle wpłynęło na jej zdrowie. Staraliśmy się, żeby wypuszczono ją pod kaucję lub na poręczenie, i kiedy lekarze ją zbadali i napisali, że trzeba ją wypuścić, nie udało się — przetrzymywali ją cztery miesiące…” — wspomina Maria Zahirnia (3, 9). Borys Dmytrowycz dbał, by jego córka miała poczucie godności ludzkiej i narodowej. Dobrze widać to z listu, który do niej napisał, gdy studiowała na Uniwersytecie Lwowskim. W liście mowa o budowie pomnika A. Mickiewicza we Lwowie. Właśnie wybuchł w prasie wrzask: brak wieńców od galicyjskich Ukraińców nazywano szowinizmem. Hrinczenko zaś ocenia to jako przejaw poczucia szacunku dla siebie i własnej godności, bo „kiedy do twojego domu ktoś przyjdzie i powie: pragnę w tym domu postawić mój stół i moje łóżko, to go wyrzucisz; a kiedy na ziemię twojego narodu przychodzi ktoś i zaczyna tam rządzić po swojemu tak, że aż jęczy naród, to ciebie nie tylko to nie rusza, a ty nawet żądasz, by iść kłaniać się świętości tego kogoś? Gdzież tu logika i gdzie poczucie własnej godności?… Powiesz, że to Mickiewicz, wielki poeta. Tym gorzej dla niego, odpowiem, skoro używa się go do złej sprawy. Jak stawiano pomnik Mickiewiczowi w Warszawie, ja chętnie podpisałem powitanie na to święto, ale jak we Lwowie się to robi, — byłoby zbrodnią podpisać (oprócz, oczywiście, tego przypadku, gdyby sam naród ukraiński, świadomy i niezależny w swoich czynach, uczynił to z szacunku dla poety)”. B. Hrinczenko był przekonany, że dziecko należy wychowywać własnym przykładem na tych odwiecznych ideałach, wartościach moralnych, które wyznawała każda ukraińska rodzina: pracowitości, przyzwoitości, gościnności, wzajemnym szacunku i wzajemnej pomocy. Na tych duchowych fundamentach zbudował własną rodzinę.
Wiemy, że jedną z najbardziej charakterystycznych cech ukraińskiej rodziny jest jej gościnność. Ukraińcy z wielkim szacunkiem i czcią witają gości. Hrinczenkowie również byli bardzo gościnnymi ludźmi. W swoim czasie gościli u nich znani działacze ukraińskiej kultury: T. Zińkowski, I. Lypa, W. Samijlenko, M. Czernjawski i inni. W Oleksijiwce pisarz prowadził wieczorne czytania dla dorosłych. Wielu chłopów wstępowało w gościnę po prostu, by pogadać. Najczęściej bywał sąsiad, dziadek Brusko, który lubił popijać herbatę u Hrinczenków. Bardzo podobało mu się u nich, ale dziadek początkowo nie mógł zrozumieć, dlaczego Borys Dmytrowycz nie jest podobny do innych ówczesnych wiejskich nauczycieli: „Drodzy wy ludzie! Przyjdziesz do was, to i dobrym słowem przywitacie, i kolacją nakarmicie, a tylko to niedobrze, że nie ma czym się napić: wciąż tylko herbata i herbata. A przecież, siedząc w rozmowie, nie zaszkodziłoby wypić po kieliszku. Pozwólcie nam chociaż swoją postawić. Oto nas tu tylu — złożymy się i poślemy do Chwedora — tu niedaleko, a kolacja nie wystygnie, zanim przyniosą. Pozwólcie!” (3, 9). Ale gospodarz nie pozwalał, bo uważał, że w ogóle nie wolno pić, gdyż od tego człowiekowi bywa tylko zło. I zaczynały się rozmowy o złu od wódki. Rozumiejąc wagę tego problemu, Maria Hrinczenko napisze o tym złu popularną broszurę „Straszny wróg. O wódce”. A dziadek Brusko stanie się prototypem dziadka Hajniczki w powieści B. Hrinczenki „Pod cichymi wierzbami”. Przez całe życie małżeństwo Hrinczenków, złączone zgodą i niestrudzoną pracą dla Ukrainy, pronosiło wielkie uczucie miłości i zachowało je do ostatniego tchnienia. Wzrusza troskliwość Borysa o Marię podczas aresztowania Nasti. Nieszczęście spadło na rodzinę tak, jak mówi się w ludzie: „Bieda idzie i dzieci za sobą wiedzie”. Marii właśnie zrobiono skomplikowaną operację. Nastia również nie wstawała z łóżka. U chorej dziewczyny dusza była gotowa pożegnać się z ciałem, a straż siedziała i pilnowała tej duszy. Po operacji żona miała wrócić do domu. Nie sposób sobie wyobrazić, jaki wpływ wywarłby ten obraz domowego aresztu na żonę Hrinczenkową. Borys rzucał się wszędzie, by córkę uwolniono od aresztu wcześniej, niż wróci matka, i nieludzkim staraniem udało mu się wziąć ją na poręczenie za tysiąc rubli. Lecz śmierci córki i jedynego wnuka Hrinczenko już nie zdołał przeżyć. W tym samym roku odeszła jego matka. Smutek podciął tego dzielnego człowieka: ponownie wybuchła gruźlica. Nie pomógł mu ciepły klimat Włoch. Maria Zahirnia wspomina: „Zdrowie się pogarszało, temperatura rosła. Zwłaszcza gdy zaczęły zbliżać się rocznice śmierci Nasti, a w sam ten dzień było bardzo ciężko. Jeszcze kilka dni jakoś wychodził z domu, a potem już nie mógł… Rocznice śmierci Woli też były bardzo ciężkie…” (4, 96). W szkicu Marii Zahirniej „W Ospedaletti” czytamy: „Już ostatnie dni spałam w fotelu u jego nóg. Siedzę w fotelu, a głowę kładę na łóżku, i słyszę, jak zaczyna kaszleć albo się poruszać. A w przedostatni dzień tak chytrze się uśmiechnął i mówi: „A wiesz, co wymyśliłem, żebyś była bliżej mnie? Postaw fotel tutaj, przy wezgłowiu, to będziesz zupełnie blisko”. Tak też zrobiłam, i był bardzo zadowolony ze swojego pomysłu” (4, 102). Borys przez całe życie nazywał swoją żonę czułym ukraińskim imieniem Marusia. W listach do niej zwracał się: „Moje drogie serduszko”, w listach do córki z czułością prosił, by pozdrawiać mamusię. Wyjechawszy bez niej do Lwowa, opowiadał jej z humorem o swoim pobycie w hotelu „Saski”, nazywając go saską norą, przekazywał wieści o swoich odwiedzinach u I. Franki. Podkreślał swoje odczucie polskiego ucisku: „Głębokie niebieskie niebo jakieś nieprzyjazne; na nim wielki pstry księżyc — także polski, pewnie. Mam jedno pragnienie: jak najszybciej wyjechać stąd… A jeśli tego zrobić nie można, to przynajmniej położę się spać wcześniej, bo kiedy śpisz, nie wiesz, że śpisz we Lwowie”. Ojcu Borys pisał o Marusi jako o wzorze żony, podpisywał listy kryptonimem MNB (Maria, Nastia, Borys). Dla Marii Hładylinej jej mąż B. Hrinczenko pozostawał wielkim nauczycielem, wielkim człowiekiem. Czuła się szczęśliwa, pomagając mu w jego niestrudzonej pracy. Wielkie żałoby doświadczyła ta dzielna kobieta, tracąc córkę, wnuka i męża. Włożyła wiele wysiłku, a spełniła jego prośbę i swoją obietnicę — przewiozła ciało B. Hrinczenki z włoskiego miasta Ospedaletti do Kijowa, by pochować je w ziemi ojczystej. Świadoma była Maria Hrinczenkowa, jakiego człowieka chowa. Uderza napis na wieńcu, który położyła na trumnie swojego męża: „Nauczycielowi-doradcy dobremu, żonie miłej”. Był dla niej nauczycielem, doradcą, wiernym, kochanym mężem. Wraz z jego stratą utraciła wszystko. Dlatego w liście do bliskich pisała: „Życie opustoszało. Nie ma czym żyć. Pozostała tylko praca. I ja będę żyć dla pracy”. Bez Borysa Maria żyła pracą jeszcze 18 lat. W tych latach wznawiała wydania utworów swojego męża, broniła jego uczciwego imienia przed atakami. Tak oto Krystyna Ałczewska, tłumacząc swój konflikt z B. Hrinczenką, nazwała go wrogiem kobiecej edukacji. Maria logicznie i przekonująco obala to oskarżenie i ujawnia prawdziwe przyczyny konfliktu. Z właściwą jej skrupulatnością zebrała pośmiertne wspomnienia o B. Hrinczence. Ogromna teka tych publikacji gazetowych i czasopiśmiennych, zebranych jej rękami, znajduje się w archiwum pisarza. Maria uczyniła wszystko, by imię jej męża, niestrudzonego działacza B. Hrinczenki, pozostało na zawsze w historii ukraińskiej kultury. 15 lipca 1928 roku M. Hrinczenkowa odeszła w wieczność. Pochowano ją obok męża, córki i wnuka. Są znów razem — już w innym życiu — za jedną grobową barierką na Cmentarzu Bajkowym. W rok jubileuszu Hrinczenki musimy wspomnieć także o jego żonie — pisarce Marii Zahirniej, dla której rok 2013 też jest jubileuszowy: 150 lat od dnia jej urodzin.
Wykorzystana literatura 1. Niżywa L. Listy Marii Zahirnej do Iwana Lipy // Słowo i czas. — 2000. Nr 5. — 67 — 74. 2. I. Lipa. Pamięci Nasti Hrinczenko. // Ukraińska chata. — 1909. — Nr 7—8. — S. 353. 3. Instytut rękopisu CNBW. F. I. — Nr 32304. 4. Nad mogiłą Borysa Hrinczenki. Autobiografia, pogrzeb, wspomnienia, artykuły. Oprac. S. Jefremow. — K., 1910.
Машинний переклад
— O flecie mogę mówić godzinami, ponieważ jest to najstarszy instrument muzyczny, któremu przypisuje się magiczne właściwości — wyjaśnia Jurij Szutko. — Od czasów starożytnego Wschodu dotarły do nas wizerunki boga Kryszny z fletem w dłoniach. Wiadomo, że faraon Egiptu, ojciec słynnej Kleopatry, grał na nim do utraty tchu. Istnieje wiele legend o egipskich kapłanach, którzy używali tego instrumentu muzycznego podczas rytualnych ceremonii, o indyjskich zaklinaczach węży z niezmiennym atrybutem — fletem, o średniowiecznych szczurołapach, którzy dźwiękami muzyki zwabiali zwierzęta w pułapkę. — Skąd pochodzi nazwa instrumentu? — Flauto z języka włoskiego tłumaczy się jako „oddech”, „duch”, „dusza”, ponieważ wydobywanie dźwięku jest nierozerwalnie związane z wdmuchiwaniem powietrza do instrumentu. Ogromną popularność miał w XVII—XVIII wieku, kiedy brzmiał na dworach królewskich Europy. Mistrzowskim flecistą był król pruski Fryderyk Wielki. Ale najbardziej sztuką gry na flecie zachwycali się wyrafinowani Francuzi. Uważano, że we Francji każda kucharka powinna umieć grać na flecie, nie mówiąc już o znakomitych osobistościach. Nawiasem mówiąc, właśnie w Paryżu ten instrument na specjalne zamówienie Napoleona III wykonano z kryształu górskiego i podarowano wybitnemu wirtuozowi tamtych czasów Louisowi Drouetowi, który od 16. roku życia udzielał lekcji gry na flecie bratu francuskiego cesarza, królowi Holandii Ludwikowi I. — Dziś jest Pan jedynym muzykiem w Ukrainie, który gra na złotym flecie. Ciekawi mnie, gdzie go Pan kupił? — Wcześniej nie miałem takiego instrumentu, przez co cierpiała jakość wykonania, dlatego 13 lat temu, nie mając własnego mieszkania w Kijowie, zebrałem wszystkie swoje oszczędności i pojechałem do Londynu. Tam znajduje się jeden z największych na świecie sklepów z fletami, a w nim dział japońskiej firmy Sankyo, która produkuje ze specjalnego stopu złota fantastyczne pod względem jakości flety. — Od czego zależy ta jakość? — Jej wyznacznikami są bogactwo i siła brzmienia. A to już zależy od metalu, z którego instrument jest wykonany. Im większa jego gęstość, tym bardziej luksusowa paleta barw. Złoty flet ma silny dźwięk i barwą zbliża się do skrzypiec, a platynowy przypomina ludzki głos. — A co może Pan powiedzieć o magicznych właściwościach tego instrumentu? Czy zdarzyło się Panu zauważyć coś podobnego? — To, że dźwięki fletu wywołują u słuchaczy łzy lub nostalgiczny uśmiech, widzę podczas koncertów. Ale i mnie przydarzył się bardzo dziwny przypadek. Podczas stażu we Francji rano wychodziłem z zamku na brzeg rzeki Dordogne, aby podziwiać wschód słońca i pograć na flecie w samotności. I pewnego razu, wykonując utwór „Syrinx” francuskiego kompozytora impresjonisty Claude’a Debussy’ego, zobaczyłem, jak do brzegu zaczęły podpływać ławice ryb. Ogarnął je jakiś dziwny taniec, podczas którego przewracały się na grzbiet, a potem znowu na brzuszek. I tak trwało to przez cały czas trwania utworu, co wywarło na mnie bardzo silne wrażenie. Zapewne wielki Mozart wiedział o niezwykłych właściwościach tego instrumentu, dlatego nazwał swoją ostatnią operę „Czarodziejski flet”. — Sądzę, że 24 lutego podczas Pana koncertu solowego w Filharmonii Narodowej również będziemy świadkami magii brzmienia… — Estetyczną przyjemność ze słuchania arcydzieł muzyki klasycznej, które będę wykonywał razem z jednym z najlepszych pianistów współczesności — zasłużonym artystą, profesorem Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego Jurijem Kotem, Państwo otrzymają. — Jakie utwory zabrzmią na Pana koncercie? — W programie jest wiele znanych hitów muzyki klasycznej, których powstanie wiąże się ze słynnymi postaciami historycznymi. Mowa o Wariacjach na temat „Zielone rękawy” nieznanego autora XVI wieku. Pomimo anonimowości kompozytora, stworzenie ballady często przypisuje się angielskiemu królowi Henrykowi VIII. Miał on rzekomo adresować ją do swojej ukochanej Anny Boleyn, która została jego drugą żoną i pierwszą królową w historii Anglii, którą publicznie stracono za zdradę. Bardzo znany w kręgach muzycznych jest utwór z opery francuskiego kompozytora romantyka Julesa Masseneta „Thaïs” pod tytułem „Medytacja”. Pierwowzorem do jej napisania stała się historia znakomitej kurtyzany, która pod koniec życia postanowiła zwrócić się do Boga. Obecnie wierzący chrześcijanie znają ją jako Świętą Tais z Egiptu. Mityczną aurą owiana jest też kompozycja francuskiego kompozytora pierwszej połowy XX wieku Alberta Roussela „Pan” z suity „Fleciści”. — Proszę opowiedzieć o tym dokładniej… — Ten utwór poświęcony jest starogreckiemu bogu Panu, który według legendy Wergiliusza stał się twórcą pierwszego fletu. A zainspirowała go do tego smutna historia miłości do pięknej nimfy Syrinx, którą bogini Gaja zamieniła w trzcinę. Zrozpaczony Pan, tęskniąc za utraconą ukochaną, wystrugał z niej piszczałkę, która otrzymała nazwę fletu Pana. Stała się ona przodkiem współczesnego instrumentu. Ale to nie wszystkie utwory, które zabrzmią na flecistycznym koncercie. Wśród arcydzieł muzyki klasycznej będzie wirtuozowski „Lot trzmiela” rosyjskiego kompozytora Nikołaja Rimskiego-Korsakowa, baśniowy „Walc” z opery „Iwan Susanin” Michaiła Glinki, żywiołowy „Czardasz” Vittorio Montiego, pełne światła „Ave Maria” Franza Schuberta, znane hity ukraińskich kompozytorów Myrosława Skoryka i Stanisława Ludkiewicza. Dlatego słuchacze podczas koncertu będą mogli w myślach podróżować po pięknym świecie muzyki niemieckiej, francuskiej, włoskiej, węgierskiej, rosyjskiej i ukraińskiej. Rozmawiała Ołeksandra TYMOSZCZUK Zasłużony artysta Ukrainy, solista Filharmonii Narodowej Jurij SZUTKO — to nie tylko unikalny wykonawca wirtuozowskiego repertuaru fletowego, utalentowany pedagog i autor ciekawych prac naukowych o sztuce muzycznej. W kręgu ukraińskich melomanów znany jest również jako posiadacz nieoficjalnego tytułu „Złoty flet Ukrainy”, ponieważ gra na unikalnym instrumencie odlanym ze złota. I nie są to kaprysy muzycznej elity. Wybitni mistrzowie sztuki fletowej uznają tylko złote, rzadziej platynowe instrumenty. Standardowe srebrne flety z reguły wykorzystują muzycy w orkiestrze. A jeszcze buduje się je z drewna, szkła, kamienia, kości słoniowej, a nawet kryształu. Dokładniej o tym zgodził się opowiedzieć nam sam maestro. PRENUMERATA—2013 PRENUMERATA—2013 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo “Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef redakcji Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępcy redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział pracy oświatowej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Korespondent Ulana WOLIŁOWSKA Redaktor dyżurny Petro ANTONENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotochemicznych w spółce z o.o. “Polihrafcentr” w środę. Nakład w lutym — 27 500 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji odniesienie do “Słowa Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y “Słowo Proświty” — 30617
Машинний переклад