2018 — Rok „Proświty”
Z okazji obchodów 150. rocznicy powstania Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz 30. rocznicy wznowienia jego działalności Lwowska Rada Obwodowa postanowiła ogłosić na Lwowszczyźnie rok 2018 Rokiem „Proświty”. Za tą decyzją deputowani zagłosowali 17 kwietnia. Departamentowi ds. kultury, narodowości i religii, a w konsekwencji również Departamentowi polityki wewnętrznej i informacyjnej Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej, zlecono opracowanie planu działań z okazji obchodów Roku „Proświty” oraz zapewnienie ich finansowania.
Prasowa służba Lwowskiej Rady Obwodowej
Машинний переклад
Dmytro Pawłyczko
Jeszcze za czasów radzieckich, w 1990 roku, będąc już deputowanym Rady Najwyższej ZSRR, w wyborach do Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR natknąłem się na poważnego nie przeciwnika, lecz wroga. Był nim archijerej rosyjskiej cerkwi Łazarz. Przeciwko mnie na Tarnopolszczyźnie wystawiła go w wyborach partia komunistyczna. Do agitowania za Łazarzem na Tarnopolszczyznę przyjeżdżali referenci z KC KPU. Ja byłem wtedy już członkiem Ruchu. Opowiadałem się za proklamowaniem samodzielnej Ukrainy i za pokojem między cerkwiami na podstawie moralności ewangelicznej. Łazarz z ambony w cerkwi nazywał mnie nacjonalistą, bezbożnikiem, bandytą, a ja przed cerkwią stałem na zewnątrz z niebiesko-żółtą flagą i ze swoimi przyjaciółmi śpiewałem «Jeszcze nie umarła…» Spod sutanny Łazarza w cerkwi w Łanowcach, przy ołtarzu, wypadł pistolet. Wpadłem w gniew. Powiedziałem przyjaciołom, że pójdę do cerkwi i nazwę Łazarza agentem KGB przy ludzie. Ale moi zaufani Ihor Rawliw i Bohdan Hromjak radzili mi milczeć. Mądrzy ludzie. Posłuchałem ich i wygrałem wybory. Nie wiem, czy uda mi się teraz powstrzymać swoje uczucia i nie wzywać do walki przeciwko Ukraińskiemu Kościołowi Prawosławnemu Patriarchatu Moskiewskiego, w którym żyje i działa Łazarz, nie sługa Boga, lecz skryty, uzbrojony agent Kremla. Istotnie, liczba wiernych Patriarchatu Kijowskiego jest dwukrotnie większa od liczby wiernych modlących się za Kiryła. Wierzę w ukraiński naród. To mój Bóg. Nie złamała go carska i stalinowska dyktatura, nie pokona go i teraz gromada szowinistów rosyjskich ubranych w sutanny ani podobni do Łazarza chachłowie, zdrajcy. Boleśnie o tym myśleć, ale archijerej Łazarz urodził się i wyrósł w ukraińskiej rodzinie, a chrześcijaństwo przyjął nie jako służbę swojemu narodowi, lecz jako posługiwanie okrutnej, antyludzkiej, imperialnej władzy. W swoim czasie zwracałem się do Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenki oraz do przewodniczącego Rady Najwyższej Andrija Parubija z prośbą, aby nie kłaniali się biskupom cerkwi obcej nam. Na inauguracji Prezydenta Petra Poroszenki w Radzie Najwyższej przypadło mi siedzieć obok Onufrija i innych sług Patriarchatu Moskiewskiego. Kiedy goście w parlamencie, stojąc, śpiewali hymn Ukrainy, witali Prezydenta, przedstawiciele MP, demonstracyjnie siedząc, udawali nieobecnych wśród swojego narodu. Oczywiście, zwrócenie się Prezydenta Ukrainy do Patriarchy Ekumenicznego Bartłomieja z prośbą o nadanie Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego oraz
Ukraińskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu kanoniczność popieram sercem i słowem swoim. Państwowe wsparcie dla naszych Kościołów nie jest wymysłem Prezydenta. Historia Kościoła świadczy, że uznanie statusu autokefalicznego niemal wszystkimi pomiestnymi Kościołami prawosławnymi odbywało się za poparciem władzy państwowej. Tak było w Rosji, gdy do patriarchy konstantynopolitańskiego zwracał się władca Borys Godunow, tak było z Kościołami prawosławnymi w Grecji, w Polsce, w Rumunii. Obecnie nie istnieje specjalnie określona procedura kanoniczna ogłoszenia lub uzyskania autokefalii przez ten czy inny pomiestny Kościół. Próba określenia tego mechanizmu w procesie przygotowań do Świętego i Wielkiego Soboru Kościoła Prawosławnego, który odbył się na Krecie w 2016 roku, była, jednak rezultatu nie osiągnięto. Spraw kościelnych nie byłem obojętny. Za czasów prezydentury W. Juszczenki jeździłem do USA, do władyki Wsewołoda. Prosiłem go, aby zwrócił się do Patriarchy Ekumenicznego z taką samą prośbą, jaką teraz do niego zwrócił się Prezydent Ukrainy. Wiem, że władyka Wsewołod starał się pomóc, lecz czas był dla nas niekorzystny.
Zakończenie na str. 2
PISMO ŚWIĘTE PO UKRAIŃSKU
PIERWODRUK OD BOHDANA HORYNIA
Машинний переклад
Przewodniczący Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Mykoła Kulczynski: „Utworzenie Pomiestnego Kościoła to likwidacja historycznej niesprawiedliwości” „Utworzenie Pomiestnego Kościoła Ukraińskiego to zadanie nad zadaniami Państwa Ukraińskiego. To logiczne i historycznie uzasadnione zwieńczenie kształtowania się ukraińskiego prawosławia w niepodległym państwie z jednym własnym Patriarchatem, który na równi z innymi Pomiestnymi Kościołami będzie reprezentował miliony ukraińskich wiernych. To także likwidacja historycznej niesprawiedliwości, kiedy Moskwa swoimi podłymi intrygami i przekupstwem podporządkowała sobie Metropolię Kijowską i oderwała nas od Kościoła Powszechnego – matki. To także likwidacja wywołanego przez moskiewskie służby specjalne religijnego rozłamu społeczeństwa ukraińskiego. Prezydent Ukrainy Petro Poroszenko kładzie pod fundamenty państwa ukraińskiego prawdziwy Kamień Węgielny, bo myśli i działa w kategoriach prawdziwych wartości państwowych, którymi tylko można pokonać kolosalne wyzwania współczesności i wytyczyć drogę w przyszłość.” Tak na swojej stronie na Facebooku skomentował głosowanie 19 kwietnia w Radzie Najwyższej oraz wystąpienie Prezydenta w parlamencie przewodniczący Połtawskiego OO OUT „Proświta” Mykoła Kulczynski. Jak wiadomo, „Proświta” w ciągu całej swojej historii broniła tej idei. Utworzenie Pomiestnego Kościoła to ważna karta działalności organizacji, która w tym roku obchodzi
150-lecie od założenia oraz 100-lecie pierwszego obwodowego zjazdu na Połtawszczyźnie. Przypomnijmy, że kierownik Proświty na Połtawszczyźnie Mykoła Kulczyński jeszcze pod koniec lat 80. i na początku 90. ubiegłego stulecia, jako deputowany rad miejskiej i obwodowej, aktywnie odradzał ukraińskie prawosławie na Połtawszczyźnie: wraz z księdzem Mykołajem Chrapaczem przyczynił się do utworzenia i rejestracji pierwszych gmin UAPC, do budowy cerkwi Świętej Pokrowy UPC KP w mikrorejonie Sady-2, do przekazania dzwonnicy soboru Świętego Uspienia na własność ukraińskiego Kościoła, wchodził w skład komitetu organizacyjnego odbudowy tej katedry oraz redakcji czasopisma „Połtawskie Diecezjalne Wiadomości”, organizował przyjazdy patriarchy Mstysława, bronił wspólnoty cerkwi Świętego Mikołaja w trudnych czasach zamachów na jej mienie ze strony Patriarchatu Moskiewskiego. A kiedy pan Mykoła został posłem ludowym Ukrainy, stał się jednym z najaktywniejszych uczestników międzyfrakcyjnego parlamentarnego zrzeszenia „Ukrainie — pomiestnyj Kościół!”. Wymienione to zaledwie cząstka ogromu pracy Proświty, ukierunkowanej na umocnienie i rozwój rodzimego prawosławia. Dlatego „Proświta” stała się organizacją, która jako jedna z pierwszych powitała głosowanie Rady Najwyższej w sprawie nadania tomosu autokefalii. Połtawska „Proświta” uważa, że nadanie tomosu (akt, dekret „Kościoła macierzystego” dotyczący nadania autonomii w zarządzaniu (autokefalii) pewnej części tego Kościoła, faktycznie uznanie statusu. — Aut.) ukraińskiemu prawosławnemu Kościołowi pomiestnemu jest bardziej prawdopodobne niż kiedykolwiek. „Ta decyzja może zostać podjęta przed 1030-leciem chrztu Ukrainy-Rusi, czyli już latem. Optymizmu dodaje także to, że apel do Patriarchy Ekumenicznego poparł nie tylko episkopat Patriarchatu Kijowskiego (co oczywiście było przewidywalne), ale także Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny”, — zapewniają w biurze prasowym organizacji. W Towarzystwie „Proświta” zauważają, że „ten temat stał się dziś wyjątkowo aktualny, gdy istnieje realne, największe od dziesięcioleci zagrożenie państwowości, w czasie wojny z podstępnym wrogiem”. W marcu 2014 roku, zaraz po zwycięstwie Rewolucji Godności, wraz z przodkami, powróciły pod omofor Kijowa. Nie mogę tu nie wspomnieć o moim pobycie w Polsce na stanowisku ambasadora Ukrainy. Polska daje nam przykład, jak na fundamentach pierwotnych i współczesnych kościołów budowana była i jest budowana ogólnonarodowa, niezłomna duchowość narodu. Autokefalia naszych cerkwi prawosławnych powinna pomóc nam jednoczyć w Ukrainie ludzi, którzy czują się chrześcijanami, powołanymi do tworzenia nierozdzielności czynnika religijnego i narodowego w życiu poszczególnych dusz i w życiu całej europejskiej cywilizacji. Prezydent Petro Poroszenko nie miał obowiązku ingerować w sprawy kościelne, lecz coś natchnęło go do tego kroku. Skąd ta inspiracja? Myślę, że z tych jego niewypowiedzianych, lecz w myślach wypowiedzianych modlitw, z którymi stał nad zabitymi ukraińskimi żołnierzami na ziemi donieckiej.
Dmytro PAWŁYCZKO 23.IV.2018 r.
z inicjatywy Połtawskiej eparchii UPC Kijowskiego Patriarchatu, władyki i prosvityanina oraz członka Prezydium Rady Połtawskiego Majdanu Ołeha Pustowhara odbył się okrągły stół z udziałem „Proświty” i wielu innych patriotycznych organizacji społecznych Połtawszczyzny. Na nim jednogłośnie poparto utworzenie niezależnego od Moskwy, autokefalicznego lokalnego kościoła prawosławnego. Od tamtego czasu minęły cztery lata, lecz wystąpienia jego uczestników nie straciły na aktualności.
Poltawskie struktury „MNK” i „Wolni ludzie”: „Witamy wysiłki władz zmierzające do utworzenia w Ukrainie rodzimego Kościoła prawosławnego”
Poltawskie obwodowe organizacje Młodzieżowego Kongresu Nacjonalistycznego oraz organizacji pozarządowej „Wolni ludzie” opublikowały oświadczenie. W szczególności czytamy w nim: „Próby stworzenia w Ukrainie rodzimego Kościoła prawosławnego, niezależnego od Moskwy, trwają już od dawna, ale dopiero teraz jesteśmy do tego bliżej niż kiedykolwiek. Do 2014 roku zajmowano się tym jedynie za prezydentury Juszczenki — jednak, jak cały okres jego rządów, prace nad tą kwestią nie odznaczały się systemowością ani konsekwencją. Inni prezydenci, rządy i parlamenty nie robili nawet tego. Co więcej, aktywnie przeciwdziałali temu procesowi i jedynie wzmacniali wpływy oraz możliwości UPC MP w Ukrainie. Otóż na początku rosyjsko-ukraińskiej wojny znaczna liczba parafii i duchownych UPC MP, zwłaszcza na wschodzie, stała się ideologami i praktykami „russkoj wiesny”, aktywnie przeciwstawiając się ukraińskim władzom i armii, pomagając terrorystom oraz rosyjskim wojskom. Dopiero po 2014 roku władze stopniowo zaczęły uświadamiać sobie znaczenie religijnej niezależności od Rosji. Do Rady Najwyższej złożono szereg projektów ustaw, które miałyby istotnie utrudnić działalność kościołów, których centrum znajduje się na terytorium kraju-agresora. Przede wszystkim dotyczyło to UPC z centrum w Moskwie. Niestety, te ustawy dotychczas nie zostały uchwalone. Jesteśmy przekonani, że samo utworzenie rodzimego Kościoła nie wystarczy, aby wykorzenić UPC MP z Ukrainy, dlatego też będziemy nadal robić wszystko, aby uchwalić wszystkie niezbędne ustawy i decyzje. „Wolni Ludzie” witają wysiłki władz zmierzające do utworzenia w Ukrainie rodzimego Kościoła prawosławnego. Osłabienie lub likwidacja podziału FSB w Ukrainie, który nazywa siebie Ukraińskim Kościołem Prawosławnym, to nie tyle kwestia religii, ile kwestia polityki, a w szerszym znaczeniu — kwestia bezpieczeństwa narodowego. Wzywamy wszystkie organizacje patriotyczne do włączenia się w tworzenie w Ukrainie ruchu obywatelskiego na rzecz poparcia nadania autokefalii ukraińskiemu Kościołowi Prawosławnemu przez Patriarchę Ekumenicznego. Wierzymy, że już zupełnie niedługo zostanie utworzony ukraiński rodzimy Kościół prawosławny, a o UPC MP będziemy wspominać jedynie jako o przykrym historycznym nieporozumieniu. Deokupacja Ukrainy trwa”.
Centrum prasowe Połtawskiej Organizacji Obwodowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta»
Машинний переклад
Закінчення статті «O państwie i Kościele», с. 1
Dokończenie. Pocz. na str. 1. Wszystkim, którzy występują przeciwko ingerencji państwa w sprawy cerkiewne, trzeba przypomnieć, jak sobór św. Michała Archanioła Patriarchatu Kijowskiego ratował, ukrywał i leczył pobitych przez berkutowców Janukowycza studentów i jak wzywająco brzmiała liturgia cerkiewna na powstańczych majdanach Ukrainy. Patriarchat Kijowski był siłą napędową Rewolucji Europejskiej w Kijowie oraz w innych miastach Ukrainy. A tak zwana Ukraińska Cerkiew Patriarchatu Moskiewskiego aktywnie pracuje na rzecz zależności Ukrainy od Moskwy. Do dziś przeklina Mazepę, nienawidzi narodowowyzwoleńczej walki ukraińskiego kozactwa, znieważa nawet dzisiejszych poległych na Doniecczyźnie i Ługańszczyźnie wojowników Ukrainy. Cały świat współczuje dziś Państwu Ukraińskiemu, na które zbrojnie napadła putinowska Moskwa, próbując odnowić imperium nienawiści do bliźniego, gdzie zakazane są wszystkie chrześcijańskie świątynie, a rosyjską cerkwią zarządza prezydent Rosji. Nic dziwnego: Piotr I był głową Synodu rosyjskiej cerkwi. Głównym przykazaniem cerkwi Patriarchatu Moskiewskiego na Ukrainie jest narzucenie Państwu Ukraińskiemu dawnej zależności od Moskwy. A dziś ta zależność to niedorzeczność, nonsens, którego po tym, co się stało i co dzieje się na zajętych przez Moskwę naszych południowo-wschodnich ziemiach, nie możemy i nie będziemy tolerować. Do jakiej podłości upadają czasem ludzie z krzyżami na piersiach, nie jest w stanie wyobrazić sobie normalny umysł. Nie wiem, czy ukraińscy biskupi Patriarchatu Moskiewskiego będą potrafili myśleć i modlić się jak Ukraińcy? Ale wierzę, że poszczególni księża tej cerkwi są gotowi zjednoczyć się z duchownymi ojcami Patriarchatu Kijowskiego. Nie wiem, jak postąpi Bartłomiej teraz, kiedy znów pojawiła się możliwość podania ręki Kijowowi, pobłogosławienia wielkiego narodu ukraińskiego. Ale mam nadzieję, że to zrobi. Naszym sprzymierzeńcem w ustanowieniu na Ukrainie kanonicznych cerkwi prawosławnych powinna być patriotyczna i niezwykle tolerancyjna cerkiew greckokatolicka. Musimy się jednoczyć, gdyż naszym marzeniem jest jedna, lokalna, chrześcijańska cerkiew w narodzie, który powraca do swojej europejskiej rodziny niezależnych państw i narodów. Rzecz jasna, nasze państwo nie może i nie będzie zakazywać na Ukrainie działalności różnych wyznań chrześcijańskich. Rosyjska cerkiew ma u nas prawo działać i dobrze byłoby, gdyby wychowywała na Ukrainie Rosjan oraz inne mniejszości narodowe w szacunku do swojej ojczyzny. Ale nasza władza powinna zrobić wszystko, aby siłą zagarnięte przez moskiewskich biskupów Ławra Peczerska i Ławra Poczajowska, a także inne klasztory i świętości, zbudowane przez naszych
Машинний переклад
Larysa MOROZ, doktor nauk filologicznych, profesor, wiodący pracownik naukowy Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NANU
Gdybym wiedziała o petycji w sprawie przekazania Ławry Kijowsko-Peczerskiej Kijowskiemu Patriarchatowi, z pewnością bym się do niej przyłączyła. Tylko nie wiadomo, dlaczego tę petycję skierowano do władz kijowskich, skoro problem Ławry ma znaczenie ogólnoukraińskie, a jeśli nie – to wręcz światowe. Nie zapominajmy też, że nawet UNESCO, uznawszy ją za zabytek o znaczeniu światowym, nie zdołało (przynajmniej dotąd – może wskutek naszej bierności?) ochronić Ławry przed zabudową różnymi hotelami, restauracjami itp. A tu nagle jeden z urzędniczych działaczy, znikąd i bez powodu, oświadcza, że takiej akcji (przekazania) nie można nawet rozważać, bo może ona sprowokować „międzyRELI- GIJNE starcie”. Bo rzekomo „nie jest mu dane” wiedzieć, że religia u nas, u wszystkich chrześcijan, jest jedna, a mowa może być wyłącznie o problemach międzyWYZNANIO- WYCH. I że ich korzenie sięgają jeszcze roku 1686, kiedy to Synod Moskiewski (kancelaria tego Kościoła, który jakby zapomniał, że wywodzi się z Kościoła Kijowskiego, a zatem powinien podlegać właśnie jemu) za łapówkę otrzymał od patriarchy konstantynopolitańskiego prawo nad Cerkwią Ukraińską (która wywodzi się od Chrztu Rusi-Ukrainy w roku 988). Patriarcha wówczas jeszcze próbował stawiać opór, jednak moskiewscy agenci zaangażowali do sprawy Wielkiego Wezyra i w ten sposób, kierując się wyłącznie politycznymi interesami dwóch ówczesnych imperiów, kwestia została rozstrzygnięta. Tę historię należy pamiętać. Sama zaś Cerkiew Moskiewska od czasów Iwana Groźnego służy interesom imperium – aż po dziś dzień. Zapytajmy choćby, czy zaprzestali anatemizowania Iwana Mazepy, zarządzonego przez opętanego Piotra I, uwarunkowanego wyłącznie politycznymi (po części – wyłącznie osobistymi) motywami. I nigdy nie zapominajmy, jak ci działacze w sutannach nie przyjęli pod swój dach ludzi, którzy w niespokojną jesienną noc 2013 roku uciekali przed „berkutem”. Mianowicie, że nie możemy stawać po stronie jednej z przeciwstawnych stron. Czyli, całkowicie zapomniawszy o Chrystusowych przykazaniach, a zwłaszcza o „wspieraniu słabszego”. Cerkiew uczyniono narzędziem polityki. W rezultacie poniosły zniszczenie nasze najdroższe zabytki. Trzeba ocalić, na początek, Ławrę Kijowsko-Peczerską, bezprawnie zagarniętą i niewłaściwie utrzymywaną.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
selu… W nim była lawka, nazywała się, sklep teraz… Przyjmowali złoto za mąkę. I mama tak chodziła, brała złotą pięciorublówkę czy jak ona… niosła, dawali nam tyle mąki, ona robiła jakąś zacierkę, gotowała…”
Najświętszy patriarcha Kijowski i całej Rusi-Ukrainy Filaret (w świecku Michaił Denysenko), ur. 1929 r.
Przeżył Hołodomor we wsi Błahodatne w rejonie amwrosijiwskim obwodu donieckiego: „Ja, oczywiście, wszystkiego nie rozumiałem. Ale i rodzice mi opowiadali, i ja sam tego byłem świadkiem. Otóż w 32. roku plon był. Ale po wsi w 33. roku, i w 32. jeździli i zabierali chleb… Przychodzili żołnierze, czerwonogwardziści z karabinami i szukali, czy nie ukryto zboża… Jeśli — tak już później zrozumiałem — to był zwykły głód, to po co zabierać ludziom chleb?! Po to, żeby pomarli? A zatem robili to specjalnie, żeby ludzie pomarli. Nie dlatego, że nie było u nich chleba — chleb u nich był! Ale oni ten chleb zabierali! I nie tylko zabierali, ale szukali, żeby nie ukryto!..
…Tak, drugi fakt. Mój ojciec pracował w zakładzie cementowym, który jest obok wsi. W tym zakładzie robotnikom nie dawano chleba. A na kopalniach — chleb dawano. I dlatego mój ojciec opuścił zakład cementowy i z rodziną przeniósł się w 33. roku na kopalnię, bo tam dawali chleb…
…Z kołchozu zabrano wszystko zboże, potem, gdy nastała kampania siewna, wtedy zboże przywożono po to, żeby zasiać na polach…
…I dlatego, to już później… w tamtych latach nad tą kwestią się nie zastanawiałem. Kiedy pojawiło się pytanie o Hołodomor, o ludobójstwo, zacząłem się zastanawiać i doszedłem do wniosku, że rzeczywiście to nie był zwykły głód, to było zniszczenie ukraińskiej ludności przez głód. Ukraińskiej!..
…Trzeba być silnym państwem, wtedy nie będzie ludobójstwa. A jeśli będziemy niewolnikami, to z nami będą robić, co zechcą. A jeśli będziemy silni, to nic nam nie zrobią…
Czego Ukrainie potrzeba? Jedności całej ludności Ukrainy. Jedność doprowadzi do silnego państwa. Ponieważ mamy wszystko, żeby być silnym państwem. Mamy ziemię, a ziemia ma wielkie znaczenie i w przyszłości będzie miała jeszcze większe znaczenie…
Musimy swoją ziemię chronić, nikomu nie sprzedawać i pracować na swojej ziemi…”
Również na wystawie zaprezentowano wspomnienia Zinowija Masła, ur. 1922 r. (wieś Piwni, rejon fastowski, obwód kijowski); Hanny Soroki, ur. 1925 r. (wieś Riżki, rejon tarasziański, obwód kijowski), Kostiantyna Pyliawskiego, ur. 1920 r. (wieś Kołybabyńce, rejon chmielnicki, obwód winnicki); Tamary Biedrenko, ur. 1928 r. (wieś Kożanka, rejon fastowski, obwód kijowski), Mykoły Onyszczenki, ur. 1925 r. (wieś Roza, rejon berdiański, obwód zaporoski) oraz Ołeksija Kryworosa (wieś Sawycze, rejon srebniański, obwód czernihowski).
Машинний переклад
W Narodowym Muzeum „Memoriał Ofiar Hołodomoru” działa wystawa „Strażnicy prawdy”, która opowiada 10 historii ponad 90-letnich mędrców o Hołodomorze. Eduard OWCHARENKO W tym roku Ukraina i świat obchodzą 85. rocznicę ludobójstwa Ukraińców — Hołodomoru. Z każdym rokiem tych, którzy go przeżyli, staje się coraz mniej, mają już ponad 90 lat i prędzej czy później nadejdzie ten moment, gdy ostatni świadek tej zbrodni odejdzie w wieczność. Latem 2017 roku pracownicy Narodowego Muzeum „Memoriał Ofiar Hołodomoru” odbyli wyprawy badawcze do wsi w rejonach fastowskim, baryszewskim, obuchowskim i kijowsko-swiatoszyńskim obwodu kijowskiego oraz miasta Kijowa, gdzie zapisali świadectwa ludzi, ofiar Hołodomoru i jednocześnie świadków zbrodni. Wspomnienia nieznających się nawzajem ludzi uderzyły typowością: dziesiątki usłyszanych historii odkrywają te same metody dokonywania ludobójstwa, wykorzystywanie w mordowaniu Ukraińców miejscowych lumpenów, którymi kierowali przysłani z daleka przez partię pełnomocnicy, świadczą o nieludzkich cierpieniach z powodu tortur głodem, które musieli przeżyć w dzieciństwie. Jednocześnie przez niewysłowiony smutek z powodu utraty najbliższych, straconego dzieciństwa, okaleczonego losu przebija hart ducha tych starszych ludzi. Właśnie z tego zrodził się pomysł projektu: opowiedzieć o Hołodomorze przez pryzmat poszczególnych osobistych opowieści. Proponujemy uwadze czytelników „Słowa Proświty” kilka z nich. Hałyna Rych, ur. 1922 r. Hołodomor przeżyła we wsi Berezań na Kijowszczyźnie: „Rozkułaczanie — to 1929 rok. Najpierw obeszli sowieci bogatych. Przychodzą, wszystko zabierają; tych na Sybir, rozporządzają majątkiem. Konie zabierają. Tam, gdzie był duży budynek gospodarczy u prostych ludzi, tam wprowadzają konie. Koniom przecież trzeba przygotować jedzenie, a potem przyprowadzić. A oni, jak nawieźli, konie zdychają… Słomę wyciągają z dachu, krowy zdychają… A ludzi wysyłają… To coś strasznego… A nawożą tam takich bardzo biednych, w domy bogatych. Takich, że oni nawet do kołchozów do pracy nie chodzili. Tutaj zaraz po tym, można powiedzieć, i głód się zaczął… …Były przecież młyny, ale młyny stoją, bo głód. Głód i wszystko. Jak dorobi się ktoś garsteczki czegoś tam, żeby zmielić… U nas ojciec zrobili żarna. A żarna tam tak, pod spodem kamień i z góry kamień i trzeba ręcznie mleć. Mleli… Byli aktywiści, oni wiedzieli u kogo żarna. I zgłosili oni: „Znaczy, oni coś gdzieś dostają, że oni mielą”. Przedstawiciel z Kijowa przyjechał i nasi aktywiści, berezańcy, poprowadzili u kogo żarna. Przychodzą do nas… Troje dzieci… Jak bić żarna? Ojciec mówi: „Co wy robicie??? Cierpienie, głód taki… Giniecie!.. Ten kijowski: „Gińcie, nam bez interesu, że wy giniecie…” I wzięli pobili żarna… My płaczemy: „Wujku, nie bijcie żarna!”… Pobili…” Ołeksandra Zwerhowśka, ur. 1919 r. Hołodomor przeżyła we wsi Marjaniwka rejonu wasylkowskiego obwodu kijowskiego: „I poszła ta głodówka, poszło, padają ludzie strasznie, spojrzysz, psów nie ma już we wsi, zjedli wszystkie psy. Tam wieś u nas druga Ołeniwka nazywa się, i tam kobieta swoje dziecko zjadła w Ołeniwce. No i poszło ono, poszło dalej… …Jak oni zaczęli, kto nie zapisuje się (do kołchozu)… grabić, tak u nich kołki były żelazne, takie wyższe od nich i chodzą wszędzie, może, w ziemię schowane, wszędzie szukali chodzili. U nas w domu stóg stał taki i my schowaliśmy tam worek pszenicy, a w stodołę pochowaliśmy, w garnki ponasypywali wszystkiego i pod słomę pozapychali, poprzykrywali: ponajdowali wszystko czysto, znaleźli te garnki, znaleźli ten stóg, rozrzucili po całym podwórku, worek zabrali, zostaliśmy my, nie ma nic już. W chacie nie ma, nawet ziarenka nie ma. No cóż łobodę warzymy, pokrzywę i łobodę… I już do tego dochodzi, że my padamy. A oni chodzą… …A siostry te, pozapisywały się i jedna do nas: „Zapisujcie się, zapisujcie się, bo przepadniecie”. No ja wtedy do mamy mówię: „Mamo, chodźmy zapiszmy się”. A one mówią: „A ktoż u nas będzie robić w tym kołchozie?” Oto oni przychodzą, ja rada zapisałam się. Na drugi dzień przychodzą, przynoszą trzy motyki, przynoszą i mamie, i mnie, i tej siostrze — idźcie na pole plewić. Idziemy my, padamy, idziemy, wyszliśmy, padamy, nie możemy plewić, my przecież głodni, nic nie jedli. No cóż, dożyli do obiadu. Tam kocioł warzy się, jakoś mączką zakłócili taką „szuftę”. Oto wołają nas: „Idźcie obiadować, idźcie”. Dali nam, pojedliśmy… Rano wstaliśmy, poszli głodni całkiem, nic nie jedli. Oto w obiad oni znowu warzą tę, napoili nas tam. A wtedy minął tydzień, kiedy dwa kila mąki nam dali. I tą mączką, my zaczęli, tę pokrzywę i łobodę zaczęli zaprawiać, zaczęli zaprawiać ten chwast, a wtedy minęło dalej, nam jeszcze troszkę coś nam dodawali i tak przeżyli… …A ludzie padali, strasznie padali, padali, padali. Idziesz to i — leży. Idziesz, przestępujesz, a ono już leży… I co wy myślicie, że głodówka tak szybko przeszła, a na drugi rok, a na trzeci rok, nie było nic…” Marija Wełyczko, ur. 1926 r. Hołodomor przeżyła we wsi Lutenski Budyszcza rejonu zińkowskiego obwodu charkowskiego (obecnie połtawskiego): „Rozkułaczyli. Zmusili ojca, żeby on odwiózł konia do kołchozu, żeby dali darmo, dla wszystkich. Ojciec nie odwiózł… Przyszli do nas wszystkie rzeczy (zabrali), powiedzieli, że będą licytacje — na licytacjach sprzedawali maminą skrzynię. Jak robiło się: zebrało się bardzo dużo ludzi… Oni biorą na widły, podnoszą: „Komu spódnica? Komu kaftan? Komu to?” Narzucili błękitną chustę naszą z białą taką obwódką, piękną. Ja przecież powiedziałam: „Mama, ty przecież mi ją, jak wyrosnę, ty mi ją podarujesz?” A ona powiedziała co: „To wszystko będzie wasze – twoje i Saszy”. I wzięli go sprzedawać… Ja bardzo płakałam jak sprzedawali… …U mamy było dużo złotych dukatów. …Kiedy zaczęła się głodówka (sprzedali przecież nasze rzeczy mamine), zostaliśmy my bez niczego. A dukaty mama chowała… U niej Żydzi mieszkali na”
Машинний переклад
Ihor HAŁUSZCZAK Zdjęcia Josypa MARUCHNIAKA, Lwów. Witając znanego gościa, dyrektor Międzynarodowego Instytutu Edukacji, Kultury i Kontaktów z Diasporą Iryna Kluczkowska przypomniała, że w ostatnią sobotę listopada na Ukrainie i na świecie czci się pamięć ofiar głodu, sztucznie zorganizowanego przez stalinowski reżim na Ukrainie w latach 1932—33. W tym roku dzień ten przypada na 24 listopada. Począwszy od 1991 roku, Ukraina w różnej formie czci pamięć ofiar Hołodomoru. Jednak szczególnego znaczenia wydarzenie to nabrało w ostatnim czasie. W tym dniu w każdym ukraińskim domu zapala się niezgaszoną świecę pamięci. Właściwie jest to pomysł Stefana Romaniwa wraz z współpracownikami, którzy w dalekiej Australii jeszcze w 2008 roku wcielili go w życie po raz pierwszy. „Znaleźliśmy wtedy wspólny język z ukraińskimi urzędnikami — podkreślił, występując przed licznymi zgromadzonymi — że wspólnie możemy wiele zdziałać. I jeśli będziemy pracować razem, to będziemy mogli szybciej przekazać światu informację o Hołodomorze. Tak rozpoczęła się kampania „Ukraina pamięta — świat uznaje”. Na Ukrainie trzeba było mówić o Hołodomorze więcej, gdyż przez długie lata na świecie mało o nim wiedziano, a jeśli wiedziano, to tylko wersję kremlowską. Jednocześnie rozpoczęliśmy pracę ze społecznością międzynarodową, parlamentami różnych krajów, aby doprowadzić do ostatecznego uznania przez ONZ Hołodomoru za ludobójstwo”. Odnośnie perspektyw pracy na arenie międzynarodowej, to, jak podkreślił Stefan Romaniw, oprócz ONZ, Światowy Kongres Ukraińców kontynuuje pracę nad tym, aby temat uznania Hołodomoru za ludobójstwo Ukraińców był omawiany w parlamentach jak największej liczby krajów: „Razem z Ministerstwem Spraw Zagranicznych oraz Radą Najwyższą Ukrainy tworzymy bazę materiałów i będziemy koordynować pracę w każdym kraju, gdzie jest ukraińska diaspora. W związku z tym rozpoczęliśmy tę rozmowę również w Australii, aby w ciągu 2018 roku przyjąć tam odpowiednią rezolucję”. Również w ramach spotkania w przepełnionej auli głównego gmachu uniwersytetu, gdzie byli obecni studenci, wykładowcy i przedstawiciele społeczności Lwowa, Stefan Romaniw szczerze i otwarcie rozmawiał z obecnymi, odpowiadał na ich pytania. Uczestnicy spotkania obejrzeli wystawę „Światowy Kongres Ukraińców: prawda o Hołodomorze”, zaprezentowano im również projekty edukacyjne dotyczące badań nad Hołodomorem przez instytucje ukraińskiej diaspory, które zostały zrealizowane przez Międzynarodowy Instytut Edukacji, Kultury i Kontaktów z Diasporą. Z okazji upamiętnienia 85. rocznicy Hołodomoru na Ukrainie Międzynarodowy Instytut Edukacji, Kultury i Kontaktów z Diasporą wspólnie z Domem Ludowym „Proświta” Politechniki Lwowskiej przeprowadzili spotkanie pod tytułem „Ukraina pamięta — świat uznaje”. Wziął w nim udział również znany działacz społeczny i polityczny ukraińskiej diaspory, przewodniczący Międzynarodowego Komitetu Koordynacyjnego ds. Hołodomoru, sekretarz generalny Światowego Kongresu Ukraińców i prezes Związku Organizacji Ukraińskich w Australii Stefan Romaniw.
Машинний переклад
Anatolij KOWALCZUK, członek Proświty, wnuk represjonowanych dziadków — Pawła Kowalczuka i Ławrina Zorenki
Właśnie przy Bykiwnianskich mogiłach, w ciepły majowy dzień sprzed około 15 lat, przyszło mi poznać mieszkańca Boryspola Ołeksandra Kotki. Mimo podeszłego wieku pan Ołeksandr przyjechał do miejsca żałoby i pamięci, by uczcić swojego ojca Serhija Wasylowicza Kotkę, zamordowanego w listopadzie 1937 roku w 40. roku życia przez komunistycznych krwiopijców. Po egzekucji w więziennej piwnicy jego ciało wywieziono do sosnowego lasu nieopodal wsi Bykiwnia i zakopano w jednym z wielu rowów. Te doły stały się bezimiennymi mogiłami zbiorowymi dla prawie dwustu tysięcy ludzi, których rozstrzelali enkawudziści w kijowskich więzieniach w latach 1937—41. Kim więc był Serhij Kotko, jakie popełnił zbrodnie, za jakie winy wydano mu wyrok śmierci? Zapoznałem się z niektórymi dokumentami, które rzucają światło na los tego człowieka, a w nim odbijają się tragiczne karty ukraińskiej historii. Okazało się, że do dnia aresztowania S. Kotko sumiennie pracował jako księgowy w boryspolskim banku, a wolny czas poświęcał pracy we własnym gospodarstwie. Nie był ani złodziejem, ani rabusiem, ani łapownikiem. Rodacy szanowali go jako człowieka inteligentnego, wykształconego i patriotycznego. Pamiętał o swoim kozackim rodowodzie, miał wyostrzone poczucie sprawiedliwości i nieugięty duch. Oto co mówią o S. Kotce dokumenty, których kopie zdobył jego syn. Wyciąg z protokołu posiedzenia „trójki” przy Kijowskim Obwodowym Zarządzie NKWD URSR (przypominam: „trójka” — pozasądowy organ represji, którego istnienie nie było przewidziane obowiązującą Konstytucją) stwierdza rozpatrzenie „sprawy nr 1970 Boryspolskiego Rejonowego Zarządu NKWD przeciwko oskarżonemu (proszę zwrócić szczególną uwagę!) Ukraińcowi, chlebodawcy, byłemu oficerowi armii Petlury”. Dalej wyliczono „zbrodnie” Serhija Kotki bez żadnych szczegółów: „Prowadził kontrrewolucyjną działalność przeciwko istniejącemu ustrojowi, wychwalał ustrój Petlury, oświadczał, że jest gotów z bronią w ręku walczyć o Samodzielną Ukrainę, ubolewał, że w latach 1918—1919 boryspolanie nie wystąpili jednomyślnie na wezwanie Petlury”. Biorąc pod uwagę wymienione zarzuty, „trójka” w składzie: naczelnik obwodowego zarządu NKWD, prokurator i sekretarz obwodowego komitetu partii komunistycznej, postanowiła: „Kotkę S. W. rozstrzelać, majątek osobisty skonfiskować”. Wyrok skazujący zawiera zeznania świadków, którzy potwierdzają fakty „kontrrewolucyjnej” działalności Serhija Kotki. W szczególności pewien K. Sytnyk zeznał, że Kotko S. W. mówił: „Popełniliśmy błąd w 1919 r., nie występując jednomyślnie na wezwanie Petlury. A teraz obalić władzę bolszewicką i wyrwać Ukrainę z moskiewskiego jarzma jest znacznie trudniej. Choć to nieuchronnie nastąpi!”. Czyż nie zasługuje na nasze uznanie i zachwyt niezłomny optymizm historyczny Serhija Kotki?! Bo w czarnych czasach okrutnej dyktatury moskiewskich okupantów bezwarunkowo wierzył w państwową wolność i szczęśliwy los naszej ukochanej Ojczyzny. I nie bał się mówić o tym rodakom. Lecz wśród nich był podły zdrajca, który napisał na patriotę donos do Boryspolskiego Rejonowego Zarządu NKWD i tym sposobem zgładził niewinnego człowieka. Wyciąg z aktu egzekucji Kotki S. W. bezstronnie odnotowuje: „Postanowienie trójki KOU NKWD URSR wykonano 13 listopada 1937 roku o godzinie 23”. Zaświadczenie o pośmiertnej rehabilitacji ojca, zawierające także informację o przyczynie śmierci i jej prawdziwej dacie, Ołeksandr Kotko otrzymał z Prokuratury Generalnej Ukrainy dopiero na początku 2000 roku. Lecz już w odległym 1962 roku, w czasach „chruszczowskiej odwilży”, Kijowska Obwodowa Prokuratura, odpowiadając na zapytanie Ołeksandra Kotki o los ojca (przecież o nim nikt nic nie wiedział przez długie 25 lat), wydała zaświadczenie — jak widzimy, kłamliwe — że rzekomo Serhij Kotko został skazany jedynie na 10 lat „bez prawa korespondencji”. A przyczyną jego śmierci, która rzekomo nastąpiła 28 listopada 1942 roku, była choroba serca. Aby ukryć przed narodem przerażające rozmiary komunistycznego terroru w latach 1937—38, w którym uczestniczyli pachołkowie „wodza” (wśród nich Mykyta Chruszczow i cała kremlowska kamaryla), ówczesna władza świadomie wprowadzała w błąd członków rodzin represjonowanych, wpisując do dokumentów zmyślone daty śmierci i nieistniejące choroby.
Z książki M. Roženka i E. Sochackiej „Sosny Bykiwni świadczą: zbrodnia przeciwko ludzkości” można się dowiedzieć, że tego samego dnia co Serhij Kotko w więzieniu na Łukianiwce rozstrzelano jeszcze 47 osób. Wśród nich byli dwaj jego ziomkowie. To mieszkańcy wsi rejonu boryspolskiego: Teodozij Korniejowycz Hapon (wieś Rohoziw) i Iwan Jakowycz Tur (wieś Iwankiw). Zatem maszyna do mordowania ludzi, uruchomiona jeszcze przez Lenina, z różną intensywnością nieprzerwanie funkcjonowała także za jego następców. Dlaczego masowe mordowanie ludzi osiągnęło ogromne rozmiary w latach 1937–1939? W połowie lat 30. stalinowska banda, aby ostatecznie uzurpować sobie władzę, postanowiła nie tylko pozbyć się konkurentów, przeciwników i krytyków w środowisku partyjnym, lecz także przeprowadzić totalne „oczyszczenie społeczeństwa z elementów niezdolnych do budowania socjalizmu”. Masowy terror miał również na celu przez wiele lat zaszczepić w ZSRR atmosferę wszechogarniającego strachu, podejrzeń, niepewności i przystosowywania się, zmusić dziesiątki milionów ludzi do bania się samodzielnego myślenia i analizowania. Zamiast tego — codziennie martwić się tylko jedną myślą: jak przeżyć. I tym sposobem oduczyć ich, zastraszonych, pozbawionych możliwości wolnomyślicielstwa, honoru i godności, do głupiego posłuszeństwa wobec „umiłowanej” i ubóstwianej władzy, do bezwarunkowego wykonywania wszystkich jej rozporządzeń. W tym celu właśnie w 1937 roku na najwyższym rządowym i partyjnym szczeblu przyjęto szereg tajnych uchwał, zgodnie z którymi zagładzie przez natychmiastowe rozstrzelanie i wysłanie do obozów koncentracyjnych podlegały miliony ludzi. Moskwa ustalała plany nie tylko co do liczby ton wyprodukowanej produkcji (buraków, pszenicy, węgla, metalu), lecz także co do liczby ludzi, którzy podlegali represjom, i rozsyłała je do „republik związkowych”. Kierownictwo republikańskie rozdzielało tę liczbę na obwody, obwody — na rejony. Jak widzimy, za socjalizmu cała działalność państwa, w tym także w sferze mordowania ludzi, odbywała się na zasadach planowych. Zbrodnicza planowa polityka bolszewicka ludobójstwa nie ma analogii na świecie! Do realizacji kremlowskich zbrodni do Ukrainy na stanowisko szefa republikańskiego NKWD przysłano znanego sadystę I. M. Leplewskiego. Był on jednym z najbardziej zajadłych przedstawicieli enkawudzistowskiej watahy wściekłych psów stalinizmu. O jego zasługach w walce z „wrogami ludu” świadczyły odznaczenia: dwa ordery Czerwonego Sztandaru i jeden Czerwonej Gwiazdy. Na Ukrainę Izrael Mojsejowycz przyjechał z szczególnymi pełnomocnictwami osobiście od Stalina i Jeżowa. Pierwszą rzeczą, jaką zrobił, było przeprowadzenie „czystki” w centralnym aparacie Kijowskiego NKWD. Kilkadziesiąt kierowniczych enkawudzistów-protegowanych byłego narkoma W. Balickiego oskarżono o zbrodnie, przede wszystkim o przygotowanie „faszystowskiego zamachu stanu”, i rozstrzelano. Wrogiem ludu ogłoszono także Balickiego. Jednak jego z jakiegoś powodu nie rozstrzelano, lecz wtrącono do obozu koncentracyjnego. Tam „wiernego leninowca i żelaznego bolszewika” zarżnęli tacy sami jak on sam, zawodowi kaci. Pomyślnie wykonawszy w krótkim czasie stalinowski plan mordowania ludzi (w ciągu trzech miesięcy 8000 Ukraińców natychmiast rozstrzelano, a 20800 wtrącono do obozów zagłady, skąd prawie nikt nie wrócił), Izrael Leplewski jako „prawdziwy bolszewik, bezlitosny wobec wrogów partii i ludu” uznał, że to za mało. Dlatego aż 4 razy prosił kierownictwo moskiewskie o zwiększenie planu represji. Z podobnymi prośbami do Stalina — rzekomo w imieniu pracujących — zwracali się Komitet Centralny, obkomy i rajkomy partii komunistycznej Ukrainy. Oczywiście takie życzenia „ukraińskich” komunistów Kreml zawsze spełniał. Bo między republikami, obwodami i rejonami rozpoczęło się socjalistyczne współzawodnictwo — kto zdemaskuje i unieszkodliwi więcej wrogów ludu. Oto o czym świadczą oficjalne dane. Jeśli w pierwszej połowie 1937 roku na Ukrainie rozstrzelano zaledwie 264 osoby, to już w drugiej połowie tego roku i w całym następnym 1938 roku zamordowano ponad 120 tys. ludzi. Kilka milionów zagnano do obozów koncentracyjnych, skąd nigdy nie wrócili. Ofiarami stalinizmu stali się najporządniejsi, najbardziej wykształceni, najbardziej patriotyczni nasi ziomkowie. Likwidowano ludzi w najbardziej wydajnym wieku, przeważnie mężczyzn. Na Ukrainie praktycznie nie pozostała rodzina, którą by nie dotknęło swoim czarnym skrzydłem wielkie nieszczęście. Na polecenie Leplewskiego ludzi chwytano bez przestrzegania jakichkolwiek formalności prawnych: bez sankcji prokuratora, bez wysuwania konkretnych zarzutów (widzimy to na przykładzie Serhija Kotki). Aresztowanych w celu wymuszenia przyznania się do winy i przynależności do organizacji antyradzieckich (faszystowskich, trockistowskich, nacjonalistycznych, terrorystycznych itp.) po zwierzęcemu bito, bezlitośnie torturowano, okaleczano, pozbawiano jedzenia i snu. Celową politykę Kremla wobec unicestwienia narodu ukraińskiego można bez przesady nazwać etnocydem, któremu nigdy nie powinno być ani zapomnienia, ani przebaczenia. Ówczesna prasa partyjna po lakajsku wychwalała „wiernego ucznia Stalina, oddanego bolszewika Izraela Leplewskiego”. Za swoje wielkie osiągnięcia w mordowaniu ludzi ten szatan otrzymał także order Lenina (przecież walczył z wrogami partii po leninowsku) oraz tytuł „zasłużonego czekisty”, który nadawano krwiożerczym stalinowskim szakalom. Dziś niektórzy z „lewicy”, uznając fakty straszliwych represji w czasach stalinizmu, nazywają je wypaczeniem ogólnie słusznej polityki budowy „świetlanej przyszłości”. Na potwierdzenie swojej tezy osoby te wskazują na to, że wśród represjonowanych zdarzali się także komuniści. Tak, to prawda: na polecenie Stalina Leplewski nakazał ogłosić wrogami ludu i rozstrzelać pierwszą piątkę kierowników wszystkich obwodów i rejonów, przeważnie członków WKP(b). Ale taka już była zbrodnicza natura partii komunistycznej: bezlitośnie niszcząc miliony antykomunistów czy po prostu bezpartyjnych, dalekich od polityki ludzi, od czasu do czasu uderzała żelaznou pięścią samą siebie po wąskiej, dogmatycznej głowie. Najwyraźniej po to, by — jak mówił „wódz i nauczyciel” — nie „odurzała się sukcesami”. W 1938 roku, po pogromie Ukrainy, I. Leplewskiego przeniesiono do Moskwy. Po pewnym czasie aresztowano go (oczywiście bez sankcji prokuratora) i wrzucono do katowni. Ciekawy szczegół: zastępcą prokuratora generalnego był wówczas jego starszy brat Hirszko Mojsejowycz Leplewski. Nie wytrzymawszy tortur i pobić, żałosny Izrael przyznał się do wszystkiego, czego od niego żądali kaci-śledczy, niedawni koledzy: że jest faszystą, trockistą i agentem wywiadów wielu państw. Pod torturami, gdy od niego żądano podania nazwisk wspólników, oświadczył, że nie ktoś obcy, lecz właśnie rodzony brat Hirszko zwerbował go do organizacji antyradzieckiej. Zamiast pokutować przed śmiercią za straszliwe zbrodnie wobec narodu ukraińskiego, kat i morderca bardzo żałował, że zbyt mało ludzi wyniszczył na Ukrainie. W lipcu 1938 roku „wiernego stalinowca, uczciwego bolszewika, zasłużonego czekistę” rozstrzelano. Starszy Leplewski niedługo przeżył swojego młodszego brata. W książce wspomnień Mykyta Chruszczow pisał: przyjechawszy w 1938 roku z Moskwy do Kijowa, by jako nowo wybrany (w rzeczywistości mianowany przez Stalina) pierwszy sekretarz KC republikańskiej partii komunistycznej kierować USRR, zastał tu straszliwą sytuację. Wyniszczenie ludności było tak wielkie, jakby przez Ukrainę kilkakrotnie przeszła dzika horda mongolsko-tatarska. Dokładnej liczby ofiar terroru komunistycznego zapewne nigdy nie ustalono. Ten sam M. Chruszczow na XX zjeździe partii komunistycznej poinformował, że tylko w okresie od stycznia 1935 do czerwca 1941 roku w całym ZSRR represjonowano 19 mln 840 tys. osób. Jednak badacze twierdzą: w rzeczywistości w tym okresie represjom poddano nie mniej niż 40 mln ludzi.
Машинний переклад
Bezwzględny terror fizyczny, a także długotrwała totalna komunistyczna propaganda — terror ideologiczno-duchowy — doprowadziły do światopoglądowych, psychologicznych i moralno-etycznych deformacji, do wypaczeń świadomości i umysłowego zaćmienia znacznej części społeczeństwa. Wynikiem okrutnego zombowania kilku pokoleń — celowych wpływów na rozum, świadomość i podświadomość dziesiątek milionów ludzi — stało się uformowanie, według słów kompartyjnych ideologów, nowej wspólnoty historycznej — „sawieckawa czeławieka” albo, jak twierdzą zachodni politolodzy i historycy, — „homo sovieticus”. Mówiąc prościej, sowka. To znaczy, moskiewsko-komunistyczny totalitarny reżim taśmowo stemplował całkowicie amoralne jednostki z rozdwojoną, nawet roztrojoną świadomością (myślą jedno, mówią drugie, a robią trzecie), pozbawione pamięci historycznej, rzetelnej, głębokiej wiedzy, wolne od wyrzutów sumienia (przybłędów i łobuzów, skłonnych do kłamstwa, samowoli, przemocy, grabieży, oszustw, matactw itp.). Za to pewnych własnej wyjątkowej wyższości wobec innych ludzi, pełnych nienawiści i wściekłej złości do wszystkich, którzy nie podzielają ich „wartości”. Agresywny imperialny szowinizm, podgrzany tępą zazdrością, skierowany nie tylko na poszczególne osoby, ale i przeciwko narodom, które bez dyktatur i krwawych represji stworzyły demokratyczne, zamożne, socjalne państwa. Sowki i dziś są gotowe w każdym punkcie kuli ziemskiej przelewać krew za moskiewskie wartości — rodzimą partię, władzę, wiarę cara i otieczestwo — i siłą narzucać bliskim i dalekim narodom swoją zgniłą ideologię — komuno-imperializm, moskiewsko-ruskij mir. Niestety, Ukraina jeszcze do dziś nie przezwyciężyła strasznych skutków sowiecko-komunistycznej przeszłości. Jaskrawym dowodem tego są słowa, czyny i działalność wielu przedstawicieli współczesnej ukraińskiej politycznej „elity” — mentalnie na wskroś sowieckiej, amoralnej, grabieżczej, ukrainożerczej. Odnosi się wrażenie, że większość obecnych przywódców — to nie wnuki i prawnuki Ukraińców-ofiar komunistycznych represji, a prawdziwi potomkowie i naśladowcy wściekłych katów naszego narodu. Świętym obowiązkiem obecnego i przyszłych pokoleń Ukraińców jest znać prawdziwą historię swojego narodu, choćby tragiczna ona była. Nigdy nie zapominać, że właśnie w warunkach bezpaństwowości i okupacyjnej antyukraińskiej moskiewskiej władzy nasz naród doświadczał wielkoskalowych znęcań: ideologicznych ucisków, zwierzęcych eksperymentów społecznych, głodomorów, okrutnych represji, deportacji i grabieży. Jesteśmy zobowiązani doprowadzić do tego, aby do władzy przyszli najlepsi przedstawiciele nowego pokolenia Ukraińców, ludzie patriotyczni, wysokomoralni i dobrze wykształceni, których świadomość nie jest zatruta moskiewsko-komunistyczną bieluniem. Co roku razem z nami w Narodowym rezerwacie historyczno-kulturalnym „Mogiły Bykowniańskie” zamordowanych przez komunistów Ukraińców czczą ambasadorzy USA i Kanady, czołowi przedstawiciele ambasad Czech, Słowacji, Polski, Rumunii, Węgier. Ale ani razu nikt nie widział w Lesie Bykowniańskim dyplomatycznych czy jakichkolwiek innych przedstawicieli Moskwii. Jestem przekonany: ignorowanie przez Kreml uroczystości żałobnych ku czci ofiar moskiewsko-komunistycznych represji na Ukrainie — to nie tylko jawny wyraz chamskiego braku szacunku dla jasnej pamięci wszystkich zamordowanych bliskich nam ludzi, ale i demonstracyjna pogarda wobec obecnego pokolenia Ukraińców. To jaskrawe potwierdzenie całkowitej solidarności moskiewskiej kliki z byłymi i obecnymi wściekłymi katami naszego narodu. Georgij ŁUKJANCZUK. W latach 1937—1938 przez Ukrainę przetoczyła się nowa fala aresztowań i rozstrzelań, sankcjonowanych przez Stalina. Na ten okres, nazwany Wielkim terrorem, przypadają najbardziej masowe egzekucje ukraińskiej inteligencji, a najbardziej — ukraińskich pisarzy, których sądzono za sfałszowanymi oskarżeniami o szpiegostwo, antyradziecką propagandę czy działalność kontrrewolucyjną. O tragicznym losie 28 przedstawicieli „Rozstrzelanego Odrodzenia” opowiada wystawa „Słowo, przerwane w Bykowni”, która otworzyła się 20 marca w Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy i będzie pracować tutaj do 22 kwietnia. W ekspozycji — unikalne fotografie, dokumenty, autografy, książki, wśród których także wydania za życia poety i prozaika Mykoły Borysowa, pisarza i tłumacza Ołeksandra Sokołowskiego, dramaturga, autora znanej sztuki „Chołodnyj Jar” Jakiwa Wodianego, krytyka literackiego i dziennikarza Mychajła Bykowcia, satyryka Iwana Kowtuna, poetki Julii Pastuszenko, prozaików Iwana Kyryłenki, Anatolija Patiaka, Witalija Czyhyryna. Razem z nimi w Bykowni znaleźli swój ostatni spoczynek pisarze Mychajło Semenko, Mike Johansen, Wołodymyr Jaroszenko, Andrij Mychajluk, Iwan Małowyczko, Myrosława Sopiłka, Weronika Czerniachiwska i wielu innych wybitnych mistrzów słowa… Głęboko symbolicznymi pod względem tytułów, nawet z woli samych fizycznie zniszczonych przez komunistyczny reżim autorów, jest przedstawiona na wystawie ich twórczość literacka: „Koniec idylli”… „Prześladowani i głodni”… „Grobowisko”… 17 marca 1937 roku aresztowano Mykołę Borysowa, pisarza mało znanego, pomimo swoich talentów. Nie każdemu przypada być jednocześnie ukraińskim i rosyjskim prozaikiem, a jeszcze dramaturgiem, tłumaczem, scenarzystą. Do tego jest on autorem pierwszego na Ukrainie filmu przygodowego „Ukrazija”, który odniósł wielki sukces i był prezentowany przez WUFKU na Paryskiej wystawie międzynarodowej w 1925 roku. Żadnych szans na ocalenie syn szlachcica w bolszewickim ZSRR faktycznie nie miał. O co oskarżyło NKWD Mykołę Borysowa? O członkostwo w absurdalnej z nazwy „kontrrewolucyjnej trockistowskiej organizacji wśród esperantystów”… Protokoły przesłuchań, które zachowały się w aktach archiwalno-kryminalnych, często demonstrują z góry uzgodnione teksty, stemplowane, jakby pisane przez kalkę, pytania, odpowiedzi i zeznania, które wymuszano torturami. Czasami podczas pracy z dokumentami badacze widzieli na arkuszach krople krwi tych, których torturowano. W opublikowanych przez Sektorowe państwowe archiwum SBU materiałach są zaświadczenia o śmierci aresztowanych w więziennych szpitalach z diagnozami „uraz czaszkowo-mózgowy”, „kro- Zastępca dyrektora ds. naukowych Narodowego rezerwatu historyczno-kulturalnego „Mogiły Bykowniańskie” Tetiana Szeptycka otwiera wystawę „Słowo, przerwane w Bykowni”
obrzęk narządów wewnętrznych”, co świadczy o brutalnym biciu ludzi w katowniach NKWD w okresie Wielkiego Terroru 1937—38 lat, którego liczba ofiar sięga setek tysięcy. O tym podczas otwarcia wystawy opowiedziała zastępczyni dyrektora ds. pracy naukowej Narodowego Historyczno-Kulturalnego Rezerwatu „Bykowniańskie Mogiły” Tetiana Szeptycka. Fizyczne metody oddziaływania były dozwolone i sankcjonowane na najwyższym szczeblu… Niektórzy, jak Mychajło Semenko, założyciel i teoretyk ukraińskiego futuryzmu, nie wytrzymywali tortur i obciążali siebie we wszystkim, co „inkryminowali” mu jego kaci ze stalinowskiego NKWD. Trzy dni przed swoim aresztowaniem poeta-eksperymentator prowadził w Kijowie wieczór autorski. Ponieważ stale mieszkał w Charkowie, enkawudziści przygotowali dwa nakazy jego aresztowania. Oskarżenia były absurdalne — o członkostwo w Ukraińskiej nacjonalistycznej organizacji faszystowskiej, której nigdy nie było, o planowanie zamachu na sekretarza KC KP(b)U Kosiora, o próby obalenia władzy radzieckiej za pomocą „niemieckich faszystów”. Złamany fizycznie i moralnie, Mychajło Semenko przyznał się do bycia terrorystą i w rozkwicie sił, w wieku 44 lat, został rozstrzelany 23 października 1937 roku. Mężnie wytrzymał tortury i upokorzenia Mike Johansen, autor powieści przygodowej „Przygody Mac-Laystona, Harry’ego Uperta i innych”, która w ciągu zaledwie jednego roku doczekała się aż dziesięciu wydań w łącznym nakładzie 100 tysięcy egzemplarzy. Oskarżony o „ukraiński nacjonalizm” i dążenie do oderwania Ukrainy od ZSRR, na pytanie, kto wciągnął go do „organizacji terrorystycznej”, wymieniał nazwiska ludzi, którym nie można było już zaszkodzić — Mychajła Hruszewskiego i Mykoły Chwylowego, który w 1933 roku w atmosferze szalonego nagonki popełnił samobójstwo. Pisarzy, o których opowiada ta wystawa, zabijano trzykrotnie: najpierw moralnie, potem fizycznie, następnie niszczono pamięć o nich — podkreśliła Tetiana Szeptycka. Ich nazwiska zabraniano wspominać, a utworów nie studiowano. Dlatego trudno było znaleźć nawet portrety rozstrzelanych literatów. Historyk opowiedziała, że jedynym wizerunkiem mało znanego do dziś, lecz utalentowanego prozaika, dramaturga, tłumacza i scenarzysty Mykoły Borysowa, który udało się znaleźć, jest zdjęcie w gazecie. Pożółkły wycinek znajduje się w sprawie karnej literata… Ze śmiercią Mychajła Semenki, Mike’a Johansena i innych zgładzonych pisarzy utracono całe kierunki w literaturze, warstwy kulturowe, a wraz z nimi cząstkę kodu kulturowego narodu. A wraz ze zniszczeniem poetki, tłumaczki Weroniki Czerniachiwskiej, córki pisarki Ludmyły Staryckiej-Czerniachiwskiej, wnuczki jednego z koryfeuszy ukraińskiego teatru, autora dramatu „Oj nie chodź, Hryciu, na wieczornice”, powieści historycznej „Obrona Buszy” i innych znanych utworów Mychajła Staryckiego, zginął na wieki także wybitny ukraiński ród. Weronika widziała i słyszała Mykołę Łysenkę, Mychajła Hruszewskiego, Łesię Ukrainkę, Borysa Hrinczenkę, Mychajła Kociubynskiego, Iwana Frankę, którzy przychodzili do jej dziadka i którzy wpłynęli na jej życie i twórczość. Aresztowano Czerniachiwską, która znała starogrecki, łacinę, niemiecki, francuski, angielski, rosyjski, na początku stycznia 1938 roku pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec. Na najwyższy wymiar kary skazano ją 22 września, tego samego dnia wyrok wykonano. W NKWD ukrywano egzekucje, więc krewnym poetki nie powiadomiono o tym, że została rozstrzelana. Na wystawie przedstawiono dwa wymowne dokumenty, świadczące o hipokryzji i nieludzkim okrucieństwie stalinowskich organów karnych — wypis z aktu rozstrzelania, datowanego na 22 września 1938 roku, oraz odpowiedź kierownika więzienia rodzicom Weroniki, którym w styczniu już następnego roku donoszono, że ich córka „jest chora i odmówiła przyjęcia paczki, ponieważ uważa, że nie jest ona dla niej”. Później w NKWD krewnym poetki powiedziano, że wysłano ją na Syberię. Matka Weroniki, 72-letnia Ludmyła Starycka-Czerniachiwska, wyruszyła tam, szukając na bezkresnych przestrzeniach, w obozach reżimowych, swojej córki. A kiedy z niczym wróciła do Kijowa, zastała w domu umierającego męża… Na otwarciu wystawy, która odbywa się przy wsparciu Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, Branżowego Państwowego Archiwum SBU oraz wydawnictwa „Smołoskyp”, wybrzmiały nie tylko tragiczne historie artystów, których niszczono za ich talent i nieumiejętność bycia niezauważalnymi, szarymi, ale także poezje represjonowanych Mykoły Skuby, Iwana Małowyczka, Mychajła Semenki oraz Mike’a Johansena. Stoisko poświęcone poecie, prozaikowi, tłumaczowi, krytykowi, lingwiście, scenarzyście, założycielowi „WAPLITE” Mychajłowi Johansenowi. Pokolenie „Rozstrzelanego Odrodzenia” — artyści, którzy wyraźnie zaznaczyli swoją obecność w latach 1920—1930, a później zostali zniszczeni przez reżim stalinowski podczas Wielkiego Terroru. Ich działalność twórcza wiązała się z pojawieniem się dużej liczby zrzeszeń literackich, gazet, czasopism, wieczorów, intelektualnymi dyskusjami na temat przyszłych dróg rozwoju literatury ukraińskiej w szczególności oraz losów Ukrainy w ogóle… Najbardziej wpływowym ze zrzeszeń literackich był „Hart”, później przemianowany na „WAPLITE”, którego liderem był Mykoła Chwylowy — autor słynnego „Precz od Moskwy! Dajcie Europę!”.
Машинний переклад
Biblia w tłumaczeniu ze starohebrajskiego oznacza Księgę Ksiąg. Księgę tę pisali, przepisywali, tłumaczyli i powielali na różne sposoby przez ponad 1700 lat spadkobiercy ponad 60 pokoleń różnych narodów świata i od tamtej pory nie doznała ona praktycznie żadnych zmian treściowych względem oryginału. Pełne tłumaczenie Pisma Świętego zostało dokonane w ponad 250 językach świata, poszczególne księgi tłumaczono jeszcze w 740 językach i dialektach, co łącznie składa się na około 1000 przekładów. Właśnie to dzieło stało się pierwszą drukowaną książką na ziemi. Wykonał ją na swoim wynalazku w pierwszej połowie XV wieku w języku łacińskim słynny Niemiec Johannes Gutenberg. Jakie okoliczności przeszkadzały Ukraińcom przez długi czas komunikować się z Bogiem w języku ukraińskim? Kto stał u początków ukraińskiego tłumaczenia Pisma Świętego z języków oryginalnych? Dlaczego właśnie kanonicznie uznana Biblia w języku ukraińskim skłoniła do tworzenia wspólnego, sobornego języka literackiego całego narodu? Na czym polega siła, potrzeba, znaczenie, osobliwości postrzegania treści ksiąg liturgicznych? Odpowiedzi na te i inne pytania z rozległej tematyki studiów teologicznych znajdują się w tym, już 21. wydaniu, niedrukowanych dotąd na Ukrainie utworów Iwana Ohijenki. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Biblia w swoim języku jako czynnik dojrzałości narodu. Każdy naród, który dzięki swoim najlepszym siłom oświatowym prędzej czy później zabierał się za tłumaczenia i powielanie tych ksiąg na swoje potrzeby, zaświadczał o swojej duchowej dojrzałości i swoim prawie do zajmowania godnego miejsca wśród cywilizowanych narodów. W historii języków literackich świata jest niemało przykładów, kiedy właśnie mistrzowsko przetłumaczona Biblia stawała się wzorcem dalszego rozwoju tego języka i literatury. Tak było, w szczególności, z anglojęzycznym przekładem Biblii, którego dokonał około 1380 roku John Wycliffe, a zakończył znacznie później, w 1535 r., William Tyndale. Z czasem całe pokolenia Anglików uczyły się swojego języka literackiego z przekładu Biblii Tyndale’a. Autorytet żywego języka francuskiego podniósł swoim przekładem Biblii Jan Kalwin. Nowa karta w rozwoju niemieckiego języka literackiego rozpoczęła się wraz z ukazaniem się niemieckojęzycznego przekładu Pisma Świętego (1534), dokonanego przez Marcina Lutra — pochodzącego z prostej chłopskiej rodziny, który wziął za podstawę swojego przekładu język ludowy jednej z centralnych ziem kraju. Fenomen przekładu Lutra polegał również na tym, że dotąd w różnych ziemiach Niemiec mówiono różnymi dialektami i właśnie narodowa Biblia stała się podstawą formowania ogólnoniemieckiego języka literackiego. To samo można powiedzieć o Czechach. Niestety, Ukraińcom pod tym względem długo się nie wiodło. Mając kilka dobrych przekładów (wśród nich — Ewangeliarz Peresopnicki z 1556 r., Biblia Ostrogska z 1581 r.), ówcześni duchowi przywódcy narodu nie zdołali rozpowszechnić ich wśród mas, ponieważ wymagało to stałego i wystarczającego druku. Dlatego te przekłady pozostawały rękopiśmiennymi lub drukowanymi rarytasami, nie wpływając na szerokie warstwy ludowe. W znacznej mierze przyczyną takiej sytuacji był sam język cerkiewnosłowiański, w którym napisana była, w przeciwieństwie do Ewangeliarza Peresopnickiego, Biblia Ostrogska. Nawet nie cała inteligencja dobrze go rozumiała. I było to fatalne dla rozwoju samego języka literackiego, bo panując powszechnie w liturgii, cerkiewnosłowiańszczyzna długo zabijała samą potrzebę przekładów Pisma Świętego w języku ludowym. Narodowe przebudzenie Ukraińców końca lat 40. XIX wieku, które uwieńczone zostało utworzeniem Bractwa Cyryla i Metodego, skłoniło do dyskusji w szerokich kręgach inteligencji idei tak zwanych szkół niedzielnych z wykładaniem tam przedmiotów w języku ukraińskim, a w szczególności nauki w języku ojczystym Prawa Bożego. Do tego potrzebne były odpowiednie podręczniki lub poszczególne książki. Ukraińskojęzyczne parafrazy Psalmów, wątki z Psałterza coraz częściej nabierały form poetyckich w utworach Petra Hułaka-Artemowskiego, Mychajła Maksymowycza, Tarasa Szewczenki. Bronić prawa narodu ukraińskiego do swojego języka, literatury, historii podjęli się założyciele i liczni zwolennicy narodowo świadomej inteligencji pierwszego poważnego czasopisma „Osnowa”, które zaczęło wychodzić w Petersburgu od 1861 roku. Właśnie ze stron tego czasopisma (ks. 8 za 1862 rok) po raz pierwszy poinformowano czytelników o utworzeniu w Petersburgu Komitetu Społecznego do zbiórki funduszy na wydanie podręczników i Pisma Świętego w języku ukraińskim. W ten sposób do połowy XIX wieku w społeczeństwie ukraińskim dojrzała nagląca potrzeba przekładu Pisma Świętego w języku ludowym. Synod Rosyjskiej Cerkwi: po ukraińsku zwracać się do Boga zabroniono. Stało się tak, że na tę niezwykle trudną pracę jako pierwszy odważył się Pyłyp Moraczewski — inspektor Nieżyńskiego Gimnazjum Nauk Wyższych księcia W. Bezborodki, pochodzący z Czernihowszczyzny, gorący zwolennik ukraińskiej starożytności. Dobrze władając językiem greckim, w stosunkowo krótkim odstępie czasu wykonał niezwykle duży zakres pracy — przetłumaczył na ówczesny literacki język ukraiński cztery Ewangelie Nowego Testamentu. W celu uzyskania pozwolenia na druk autor wysłał swój przekład w 1860 roku pod dwa adresy — do Synodu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej w Moskwie oraz do Akademii Nauk w Petersburgu. Akademia uznała pracę Ukraińca za zadowalającą i wartą wydrukowania. Instytucja hierarchii cerkiewnej odpowiedziała kategorycznym „nie”: „Przekład Ewangelii, dokonany przez Was lub kogoś innego, nie może być dopuszczony do druku...”. Biurokratyczne frazy, takie jak „nie może być dopuszczone do druku” czy „bezwzględnie zabronić drukowania”, w warunkach obowiązywania antyukraińskich aktów cenzorskich Wałujewskiego (1863), a później Emskiego (1876), stawiano praktycznie na wszystkich ukraińskojęzycznych rękopisach z historii czy kultury Ukrainy, które napływały z Ukrainy w celu „uzyskania pozwolenia” do cywilnych lub cerkiewnych urzędów cenzorskich Moskwy czy Petersburga. Zakaz wydania ukraińskojęzycznego przekładu Nowego Testamentu Pyłypa Moraczewskiego wyjaśnia się jeszcze tą okolicznością, że Ukraińcy i w tej kwestii poszli przed swoich północnych sąsiadów. Wszak pierwszy przekład
Biblia w rosyjskim języku literackim została wydana w Moskwie dopiero w 1876 roku. Mniej znaną w historii naszej kultury jest druga próba przekładu Pisma Świętego na ówczesny język galicyjsko-ukraiński, podjęta przez jednego z przywódców odrodzenia narodowego na ziemiach zachodnioukraińskich pierwszej połowy XIX wieku, Markijana Szaszkewycza. W latach 1811—1834 pracował on starannie nad Psalmami oraz Ewangeliami według Mateusza i Marka. Charakterystyczną cechą przekładów Szaszkewycza jest to, że są one znacznie krótsze od oryginałów i swoją kompozycją przypominają raczej sonety: na końcu każdego psalmu podany jest swoisty klucz do zrozumienia wyłożonych wcześniej myśli. I jeszcze jedna różnica „Psalmów”: dążąc do przybliżenia ich treści prostemu galicyjskiemu czytelnikowi, tłumacz nadał szeregowi wątków wyraźnie narodowy charakter. Rozważania Dawida o świętym Syjonie, Izraelu, dziedzictwie Jakuba w „Psalmach Rusłanowych” zostały zaprojektowane na „naszych ludzi”, „wiatr na stepach Ukrainy”, „rusko-ukraińskie serce”, „wiarę ruską”, „wiarę twardą jak Beskid” itd. Podobnie jak w poprzednim przypadku, za życia Markijana Szaszkewycza próby jego przekładów Pisma Świętego na ówczesny język galicyjski również nie ujrzały światła dziennego. Jeszcze jedną mało znaną próbę dania narodowi możliwości czytania Pisma Świętego w języku ojczystym podejmuje ukraiński pisarz i folklorysta Wołodymyr Ołeksandrowycz. Z zawodu był lekarzem wojskowym, w stopniu generała, ale w duszy — ukraińskim patriotą. To właśnie skłoniło go w wieku 53 lat do zasiądnięcia do nauki języka starohebrajskiego, aby z oryginalnych tekstów stworzyć ukraińskojęzyczną wersję historii biblijnej. Swój wielki zamiar udało mu się zrealizować tylko częściowo. W 1877 roku w nakładzie 20 egzemplarzy ukazała się drukiem jego „Księga Hioba, na język małoruski przełożona”. Biblia Pantełejmona Kulisza Mrówcza praca tego działacza nad tekstami biblijnymi, która trwała łącznie trzydzieści lat, była pełna wielu dramatycznych kolizji, które warto choćby fragmentarycznie podkreślić. Zamiar przystąpienia do przekładu Pisma Świętego dojrzał u Kulisza w latach jego służby państwowej jako urzędnika do zadań specjalnych rządu carskiego w Warszawie (1864—1867). Mając bezpośredni związek z założeniem we Lwowie czasopisma literackiego „Prawda”, publikuje on tam początkowo pierwsze części swoich przekładów — Księgę Hioba, Psałterz. W 1869 roku, jako dodatek do tego czasopisma, wychodzi całe pięcioksiąg Mojżeszowy, który miał następujący ogólny tytuł: „Pismo Święte, albo cała Biblia Starego i Nowego Testamentu w języku rusko-ukraińskim przełożona. Część I. Pięć ksiąg Mojżeszowych”. Znajomość w Wiedniu z galicjaninem Iwanem Pulujem przyspieszyła pracę translatorską. Po wcześniejszym porozumieniu z Brytyjskim i Zagranicznym Towarzystwem Biblijnym wyłaniała się perspektywa wydania oficjalną drogą pełnego tekstu Biblii dla Ukraińców zarówno z Galicji, jak i z Ukrainy podrosyjskiej. Puluj, który dobrze znał grekę, bardzo pomógł Kuliszowi, który miał więcej czasu na poprawianie przetłumaczonego na język ukraiński tekstu i weryfikację z tekstami cerkiewnosłowiańskimi, rosyjskimi, polskimi, serbskimi i łacińskimi. Przygotowane do druku wszystkie cztery Ewangelie Nowego Testamentu zostały przekazane do siedziby Towarzystwa Biblijnego w Londynie w 1871 roku. Tłumacze nie spodziewali się negatywnej odpowiedzi. Niestety, okazała się ona właśnie taka. Główny recenzent przekładu, znany wiedeński slawista Franz Miklosich, wydał surowy werdykt: przekład jest dość odległy od greckiego oryginału i nie może zostać przyjęty do druku pod patronatem tej organizacji. Zważywszy na trudną sytuację materialną P. Kulisza, taka odpowiedź oczywiście bardzo go zasmuciła, ale nie powstrzymała chęci dalszej pracy. Dzięki wsparciu brata żony, Wasyla Biłozerskiego, Kulisz mimo wszystko odważa się drukować swoje dzieło. Ujrzało ono światło dzienne w drukarni Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie (postarał się I. Puluj) i miało następujący tytuł: „Pismo Święte Nowego Testamentu. W języku rusko-ukraińskim przełożyli P. A. Kulisz i dr I. Puluj”. Objętość tego wydania to 464 strony. Wydanie własnym kosztem wyników swojej wieloletniej pracy nie przyniosło tłumaczom należytej pociechy. W Galicji książkę przyjęto chłodno, a nawet wrogo. Zrozumiałe, że wystąpili przeciwko niej przede wszystkim księża uniccy i moskalofile. Ale i sami Ukraińcy nie docenili godnie pionierskiej pracy dwóch dostojników narodu, zafascynowanych ideą soborowości. Nie do końca uzasadniona wydaje się dzisiaj, powiedzmy, krytyka tego przekładu przez Iwana Frankę. Jednak ani bojkot pracy translatorskiej przez jawnych i ukrytych nieprzyjaciół, ani pożar na chutorze Motroniówka, podczas którego spłonęło niemało materiału rękopiśmiennego, ani zakaz rozpowszechniania tego wydania na terytorium Imperium Rosyjskiego nie powstrzymały zapału Kulisza, by za wszelką cenę w pełni zrealizować zamierzone dzieło. W wyniku licznych przeróbek i uzupełnień, po 14 latach korespondencji z Towarzystwem Biblijnym, to ostatnie zgodziło się w 1885 roku kupić przekład Nowego Testamentu. Wydanie to ujrzało światło dzienne w Wiedniu w 1887 roku, a następnie zostało powtórzone po pięciu latach. To małe zwycięstwo wlało w Pantełejmona Ołeksandrowycza nadzieję na wydanie pełnej Biblii w Rosji. Długotrwała korespondencja z M. Drahomanowem świadczy o tym, jak gorąco wspierał tę ideę brat w duchu. Drahomanow przyjeżdżał nawet specjalnie do Petersburga, aby załatwić z M. Kostomarowem kwestię wydzielenia specjalnych funduszy na przekład Kulisza. Niestety, próby te nie uwieńczyły się sukcesem. P. Kulisz zmarł w 1897 roku, nie kończąc swojej wieloletniej pracy. Żona pisarza, Hanna Barwinok, przekazała niedokończoną pracę męża na przechowanie ziemianinowi Tarnowskiemu. Wkrótce zmarł i sam Tarnowski, ale zdążył porozumieć się z pisarzem I. Neczujem-Łewyckim w sprawie zakończenia przekładu, płacąc mu z góry za pracę. Widocznie życiowym losem P. Kulisza i jego towarzyszy było przewidziane, że wieloletnia historia tułaczki i rozczarowań z przekładem Biblii musiała mimo wszystko zakończyć się szczęśliwie. Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne po wielokrotnych negocjacjach z I. Pulujem w końcu przyjęło do wydania cały tekst rękopisu. Pod koniec 1903 roku w tym samym Wiedniu ta długo oczekiwana książka ujrzała światło dzienne. Na twardej okładce wytłoczono ukraińskie słowa: „Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Przekład P. O. Kulisza, I. S. Łewyckiego i I. Puluja. Wiedeń, 1903”. Jednak w warunkach obowiązywania jeszcze bardziej surowego niż Wałujewski (z 1863 roku) Emskiego antyukraińskiego cyrkularza cenzuralnego, faktycznie aż do rewolucji 1905 roku żaden egzemplarz tej książki nie mógł być oficjalnie wwieziony do Rosji. Nie pomogło nawet osobiste zwrócenie się wdowy po zmarłym tłumaczu do cesarzowej. Najważniejszym mankamentem tej pracy było to, że P. Kulisz dokonywał swojego przekładu Starego i Nowego Testamentu miejscami nie dosłownie, a w wolnym tłumaczeniu, co spowodowało znaczne odchylenia od oryginału, co w przypadku tekstu kanonicznego uważa się za niedopuszczalne. W ten sposób na początku XX wieku przed ukraińskim społeczeństwem rysowały się obiektywne przesłanki konieczności kolejnych przekładów Pisma Świętego na język ukraiński. Pełnych, z języków oryginalnych i kanonicznie uznanych.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Droga krzyżowa Iwana Ohijenki do głównego dzieła jego życia — przekładu Biblii, okazała się o dziesięć lat dłuższa niż u Pantelejmona Kulisza. Od początku tłumaczenia ksiąg liturgicznych w Kamieńcu Podolskim do otrzymania w Winnipeg egzemplarza sygnalnego z Londynu minęły… 42 lata. Znając historię relacji P. Kulisza i I. Puluja z Brytyjskim i Zagranicznym Towarzystwem Biblijnym, minister wyznań rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej Ohijenko postanawia bez zwłoki nawiązać w imieniu rządu URL oficjalne stosunki z tą organizacją. Dokumentalnym świadectwem tego dalekosiężnego kroku jest informacja pod nagłówkiem „Działania na rzecz druku Pisma Świętego w języku ukraińskim”, zamieszczona w Sprawozdaniu z działalności ministerstwa wyznań URL za styczeń 1921 roku. Po pewnym czasie do Tarnowa nadeszła odpowiedź z Londynu. Była ona jednak niekonkretna: w związku z niepewną sytuacją w Europie Wschodniej rozwiązanie tej kwestii należy odłożyć. Uwolniwszy się od pracy w rządzie URL, profesor Ohijenko przeprowadza się jesienią 1922 roku z Tarnowa do Winnik i, będąc praktycznie bez pracy, rozpoczyna przekład Nowego Testamentu. Jednocześnie opracowuje metody i zasady pracy z tekstami biblijnymi. Istota zamysłu: nowy przekład nie powinien być prostym naśladownictwem wszystkich dotychczas znanych prób, lecz dziełem całkowicie nowym pod względem metodycznym, wyraźnie opartym na oryginałach: dla Starego Testamentu — z hebrajskiego, dla Nowego Testamentu — z greckiego. Pierwsze negocjacje z przedstawicielem Towarzystwa Biblijnego A. Kellerem w sprawie warunków i terminów przekładu Biblii odbyły się w Warszawie pod koniec 1935 roku. Po załatwieniu wszystkich formalności 1 kwietnia 1936 roku Ohijenko podpisuje notarialnie poświadczoną umowę o współpracy z Brytyjskim Towarzystwem Biblijnym. Zgodnie z tą umową, cała praca nad przekładem Biblii miała zostać zakończona w ciągu pięciu lat. Tłumacz zobowiązywał się przedkładać komisji rękopisy w częściach. Kolejność tłumaczenia ustalono następująco: 1. Nowy Testament; 2. Psałterz; 3. Stary Testament. Nowy Testament — cztery Ewangelie (według Mateusza, Marka, Łukasza, Jana), które Ohijenko zaczął tłumaczyć jeszcze w latach 20. dla Misji Amerykańskiej, w momencie podpisania umowy były już praktycznie gotowe i po miesiącu przekazano je do Londynu. A od następnego, 1937 roku, rozpoczęto ich druk. Część zamówienia — 5 tysięcy egzemplarzy — została umieszczona w drukarni Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie. Nowy Testament z Psałterzem w nakładzie 25 tysięcy egzemplarzy ukazał się w 1939 roku w Warszawie. Trzy lata później, już w samym środku II wojny światowej, kierownictwo Towarzystwa Biblijnego składa zamówienie na 10 tysięcy egzemplarzy Nowego Testamentu i Psałterza w przekładzie Iwana Ohijenki w Sztokholmie. Zachowane w archiwum metropolity Iłariona w Winnipeg oryginały pozwalają wyobrazić sobie skalę tej zaiste heroicznej pracy. Weźmy dla przykładu tylko pierwszy rękopis — przekład dosłowny. Każde poszczególne słowo ze starohebrajskiej Biblii tłumacz wypisywał w osobnym wierszu, obok niego — ukraińskie odpowiedniki. Wszystkich takich słów jest 775 tysięcy, wszystkich takich stron — ponad 14 tysięcy. Ostatnie spięte nićmi w osobne zeszyty po 400 stron każdy. Takich zeszytów jest 37. Tłumacz dotrzymał określonego w umowie z Brytyjskim Towarzystwem Biblijnym terminu zakończenia przekładu całej Biblii — 1940 rok. Dalej przez całe dziesięciolecia autor, wygnaniec z rodzinnej ziemi, wędruje wojennymi drogami Europy w poszukiwaniu kawałka chleba, wioząc ze sobą kilka worków najdroższego skarbu — rękopiśmiennego przekładu Biblii w języku swojego narodu. Męki drugiego przekładu Ogromna biblioteka i cały majątek metropolity Iłariona w Warszawie zniknęły bez śladu w 1944 roku w płonącym polskim mieście. Na pastwę losu pozostały rękopisy także w Chełmie — po faktycznie przymusowym wywiezieniu stamtąd przez faszystów kierownictwa Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego. I tylko dzięki odwadze i poświęceniu prawdziwej ukraińskiej patriotki Sofii Simiancewej, przepisany przez nią egzemplarz oraz oryginał drugiego w ukraińskiej historii pełnego przekładu Biblii na nasz język zostały uratowane. Ona też jakimś cudem dostarczyła ten ładunek — 20 grubych zeszytów — do Szczyrbskiego Jeziora na Słowacji, gdzie w tym czasie przebywał ze swoim bliskim otoczeniem Ohijenko-Iłarion. Na tym historia męki maszynopisowej Biblii się nie zakończyła. W drogę do Szwajcarii Ohijenko zabrał tylko pierwszy egzemplarz maszynopisu. Kopie i materiały pomocnicze, w tym słowniki, musiał zakopać w ziemi na podwórzu klasztoru w miasteczku Sankt Pölten w pobliżu Wiednia. 4 kwietnia 1945 roku Sankt Pölten zajęły wojska radzieckie. Metropolita Iłarion dowiedział się o tym wtedy, gdy odważył się na niebezpieczną operację w Lozannie i napisał już swój testament. Zatem w tamtym czasie nie spodziewał się, że pozostawione w Austrii rękopisy nie zostaną zniszczone. Przeprowadziwszy się do Kanady i udoskonalając swój przekład według pierwszego egzemplarza, metropolita jeszcze raz zwróci się do Londynu i poinformuje o miejscu pobytu tych materiałów w Austrii, których mu brakowało. W 1949 roku oficerowie armii angielskiej odkopują wszystkie worki Iłariona z rękopisami, zachowane w dobrym stanie, w Sankt Pölten i wysyłają do Londynu. Stamtąd cenna i pokaźna paczka została dostarczona do Winnipeg. Zatem pod koniec lat 40. wznowiono przerwane wojenną zawieruchą i tułaczką po Europie negocjacje tłumacza z londyńskim zleceniodawcą w sprawie dalszych losów rękopisu. Jeszcze kilkanaście miesięcy długiej i wyczerpującej pracy poświęcono na ostateczną redakcję i poprawę kilku tysięcy stron rękopisu. 14 marca 1955 roku członkowie komisji rewizyjnej w Londynie ostatecznie zatwierdzili starannie sprawdzony przekład Biblii do druku. Po zakończeniu poprawek w drugiej korekcie metropolita Iłarion, wycieńczony chorobą i niekończącą się walką z oponentami, napisał 6 października 1958 roku w liście do pastora L. Żabki-Potapowicza: „U mnie wszystko gotowe — wszystkie 1182 strony Biblii dawno gotowe do wysłania. Bardzo chcę widzieć Biblię na swoim stole ukończoną, bo zdrowie moje stale się pogarsza. Najgorsze — spokoju nie miałem i nie mam…” (wyróżnienie moje. — M. T.). 12 czerwca 1962 roku pocztą lotniczą otrzymał z londyńskiej drukarni egzemplarz sygnalny przetłumaczonej przez siebie i kanonicznie uznanej ukraińskojęzycznej Biblii. Zatem marzenie Ohijenki o zapewnieniu możliwości i prawa narodu ukraińskiego do zwracania się do Boga w ojczystym języku wreszcie się spełniło. Dążył do niego długie 42 lata, wkładając w swoją tytaniczną pracę zdrowie, rozum, siłę woli, pasję. Za to metropolita Iłarion otrzyma wkrótce zasłużoną nagrodę. Ale nie od swojego, lecz od obcego rządu — medal królowej Anglii Elżbiety. Wybrano go również „honorowym dożywotnim członkiem” Brytyjskiego i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego. Po wielokrotnych wznowieniach w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych Ameryki, krajach Europy Zachodniej w znacznych nakładach nadszedł wreszcie długo oczekiwany czas druku Ohijenkowa przekładu Bi-
Główna prawosławna świętość Ukraińców Kanady, ozdoba centrum Winnipeg, którą budował i święcił metropolita Iłarion blisko domu, na ukraińskiej ziemi — swobodnie, bez żadnych zakazów i ograniczeń. Stało się to po raz pierwszy dopiero po 32 latach od ukazania się jej światu w Anglii. Dzięki staraniom Ukraińskiego Towarzystwa Biblijnego to najważniejsze, najdroższe i najtrudniejsze dzieło Iwana Ohijenki — ukraińskojęzyczna Biblia — zostało odtworzone na Ukrainie w 1995 roku. Biblia od Iwana Chomenki Biblia od ojca Iwana Chomenki uważana jest za trzeci pod względem kompletności i drugi pod względem statusu kanonicznie uznany przez międzynarodową wspólnotę teologiczną przekład Ksiąg Pisma Świętego na język ukraiński. Krótka historia jest taka. Na początku XX wieku w Galicji drukowane są w przekładzie greckokatolickich księży i pisarzy „Nowy Testament” i „Psałterz”: Ołeksandra Baczynskiego (Lwów, 1903) oraz „Nowy Testament” i „Pięcioksiąg” Jarosława Łewyckiego (Żółkiew, 1921). Od końca lat 30. do początku lat 60. sprawa przekładu na emigracji aktywizuje się dzięki staraniom Mychajła Krawczuka, Teodozija Hałuszczynskiego (Rzym), Wołodymyra Dziuby (Monachium). Jednak z różnych przyczyn ich opublikowane w różny sposób teksty nie znalazły rozpowszechnienia i wsparcia u kierownictwa Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej. Ostatecznie wybór cerkwi padł na ojca Iwana Chomenkę. Czym szczególnym wyróżnił się ten ksiądz? Urodził się w Winnicy w rodzinie zwolenników cerkwi greckokatolickiej w 1882 roku. Ciekawy szczegół: w tym samym roku urodził się jeszcze jeden tłumacz Biblii, Iwan Ohijenko. Wykształcenie winnicki młodzieniec zdobywał na Uniwersytecie Kijowskim św. Włodzimierza, a później — na uniwersytetach w Wiedniu i Rzymie. Tam los zetknął go z ówczesnym zwierzchnikiem UCGK metropolitą Andrzejem Szeptyckim. To spotkanie zdeterminowało spełnienie jego dalszego życiowego powołania. W 1940 roku, mając 58 lat, doświadczony teolog przyjmuje postrzyżyny zakonne (i znów — zdumiewająca paralela z Ohijenką, który został mnichem w tym samym roku i w tym samym wieku). Z zewnątrz wygląda to tak, że mnich Iwan Chomenko miał najlepsze warunki do tej pracy. Jak wiadomo, pierwszy wariant przekładu Pantełejmona Kulisza spłonął na chutorze Motroniówka pod czernihowską Borzną; Ohijenko jako emigrant polityczny zmuszony był tułać się ze swoimi rękopisami drogami zniszczonej wojną Europy, przez wiele lat był bez pracy i środków do życia. Ale sprawy przekładu nie porzucał. Ojciec Chomenko zaś, mając zamówienie od kierownictwa swojej cerkwi oraz otrzymawszy wystarczające środki do życia, odosabnia się do cichej pracy w bezludnej części wyspy Capri. I spędza tam bez wyjazdu… 20 lat. Wraz z powstaniem w Rzymie Wydawnictwa Ojców Bazylianów od 1949 roku organizowany jest proces redakcyjny przygotowania rękopisu do druku. I tutaj dla tłumacza zaczynają się nieoczekiwane męki, które mocno nadszarpnęły mu zdrowie. Aprobata rękopisu przebiega dość skomplikowanie. Recenzenci za każdym razem przesyłali nowe i nowe uwagi, życzenia, rekomendacje, które należało bezwzględnie wykonywać. Jeśli wziąć pod uwagę, że katolicki kanon biblijny włącza do nabożeństw znacznie większą liczbę tekstów Starego i Nowego Testamentu niż, powiedzmy, u protestantów czy prawosławnych, to kłopotów z uściśleniami i poprawkami było więcej. Tłumacz zgadzał się nie ze wszystkimi poprawkami, o każdą długo, często bezskutecznie, walczył. To ten rzadki przypadek, kiedy wydawnictwo i autor mieli dość poważne rozbieżności w poglądzie na jakość zaproponowanego do druku tekstu. Ukazanie się światu tego zaiste wielostronnie cierpiącego dzieła w 1963 roku (rok później niż londyński przekład Ohijenki) z marką Wydawnictwa Ojców Bazylianów w Rzymie zastało Iwana Chomenkę w Kanadzie, w klasztorze bazylianów w pobliżu Madery, dokąd przeniósł się z wyspy Capri nerwowo wyczerpany po oddaniu do wydawnictwa ostatecznie poprawionego tekstu. Zapoznanie się z egzemplarzem sygnalnym nie przyniosło tłumaczowi radości, a jeszcze bardziej go zasmuciło. Jak zaznaczał później były rektor UKU, doktor teologii Iwan Choma, tłumacz był przekonany, że zarówno recenzenci, jak i członkowie komisji wydawniczej zepsuli jego tekst. W listach do Rzymu do kardynała E. Tisseranta i innych wysokopostawionych osób Włoch pisał, że bazylianie „zepsuli” jego przekład… że chciałby wrócić do Włoch, aby poprawić błędy i wydać ponownie swój przekład. Do ostatnich dni swojego życia pracował nad drugim, poprawionym i przerobionym wydaniem Biblii, jednak ukazania się jego światu nie doczekał. Zmarł tłumacz w 1981 roku na wyspie Capri, gdzie spędził 20 lat dobrowolnego odosobnienia. Tam też został pochowany. Jeszcze za życia ojciec Iwan bardzo przeżywał zakaz rozpowszechniania Biblii w jego przekładzie na ukraińskich ziemiach. Jednak wiedział, że niektórzy księża jego rodzimej cerkwi w Galicji, odprawiając nabożeństwa faktycznie w katakumbach, używają nielegalnie przekazanych z zagranicy egzemplarzy rzymskiego Pisma Świętego lub rozpowszechniali ją w fotokopiach. Biblię w przekładzie zarówno Chomenki, jak i Ohijenki w radzieckiej Ukrainie zakazywała nie tylko władza, ale i Cerkiew Rosyjska. Znany ukraiński uczony-teolog Dmytro Stepowyk uważa ukazanie się światu trzeciego pełnego przekładu Biblii za „wydarzenie o znaczeniu ogólnoukraińskim; korzystają z niego nie tylko grekokatolicy, ale także część prawosławnych protestantów; czytelników przyciąga sposób wykładu, piękny współczesny język literacki, precyzja w przekazywaniu myśli”. Dla ukraińskich grekokatolików całego świata Pismo Święte Iwana Chomenki i dziś uważane jest za najbardziej autorytatywne źródło. Zamiast wniosków Dzięki zdumiewającemu zbiegowi okoliczności dokonane przez Ukraińców pod koniec XIX i w połowie XX wieku trzy pełne przekłady Biblii na język ukraiński przybyły na Ukrainę z zagranicy, z trzech wielkich europejskich stolic — austriackiej, włoskiej i brytyjskiej. Przekład Pantełejmona Kulisza Księgi Ksiąg po raz pierwszy został wydrukowany jako osobne wydanie w Wiedniu w 1887 roku. Przekład dla prawosławnych Ukraińców Iwana Ohijenki (metropolity Iłariona) wcielali w książkę londnańscy drukarze w 1962 roku. Przekład ojca Iwana Chomenki, który przeznaczony był dla grekokatolików, realizowany był i drukowany w 1963 roku w Rzymie. Swoją drogą, brytyjskie pochodzenie ma jeszcze jeden zabytek ukraińskiego księgarstwa — Biblia Ostrogska, wydana tam ponownie metodą reprintu w 1989 roku. I jeszcze jeden ważny szczegół. Ta właśnie wydrukowana książka jest jednak naznaczona Bożym Opatrznością. Ujrzała światło dzienne tego samego dnia, kiedy pochowano Iwana Ohijenkę — 12 kwietnia. A było to dokładnie 41 lat temu. Zmarł on w Winnipeg 29 marca 1972 r. Dlaczego więc całe 2 tygodnie ciała nie oddawano ziemi? Wtedy u prawosławnych zaczynał się Wielki Tydzień. Zaczynały się też przygotowania do Wielkanocy. Kierownictwo UPC Kanady podjęło decyzję, by nie chować swojego Wielkiego Metropolity Iłariona dopóty, dopóki w czasie wszystkich wielkanocnych nabożeństw w ukraińskich świątyniach Kanady będzie rozbrzmiewał oto ten wieloznaczny refren: „Chrystus powstał z martwych, śmiercią śmierć podeptał i tym, co w grobach, życie darował”. Tak trwało dwa tygodnie. ——————————— * Iwan Ohijenko (metropolita Iłarion). Jak Pismo Święte stawało się ukraińskim / Opracował, autor przedmowy i przypisów Mykoła Tymoszyk. — K: Nasza kultura i nauka, 2018. — 424 s. (Seria biblioteczna Fundacji im. metropolity Iłariona (Ohijenki) „Spóźniony powrót”. Tom 15. Wydanie 21).
Машинний переклад
Olha OSYPĘKO, wiodący pracownik naukowy muzeum S. S. Hułaka-Artemowskiego, m. Horodyszcze, obwód czerkaski. Niestety, S. Hułak-Artemowski nie pozostawił wspomnień-pamiętników ani o życiu, ani o twórczości. Do naszych czasów dotarły jedynie pewne świadectwa, echa, pojedyncze urywki, opowieści, domysły. Właśnie one, a także droga artystyczna i losy życiowe naszego rodaka pomagają odtworzyć atmosferę czasów, w których rodziła się i tworzyła pierwsza rodzima opera. Do jej napisania autor przystąpił w rozkwicie sił twórczych, wzbogacony doświadczeniem artystycznym i życiowym. Śpiewając główne partie w operach najlepszych europejskich kompozytorów, Semen Stepanowycz bez wątpienia nie raz myślał, dlaczego inne narody mają dzieła muzyczne, które wywołują niebywałe uniesienie duchowe, kształtują świat estetyczny i moralny, rodzą najlepsze ludzkie uczucia, a Ukraińcy tego wszystkiego nie mają? Odkryciem, prawdziwym objawieniem stała się dla niego także twórczość jego szczerego przyjaciela Tarasa Szewczenki. Istnieją świadectwa, że zamysł napisania opery dojrzał u Hułaka-Artemowskiego jeszcze w czasach jego przyjaźni z Wielkim Kobziarzem, w ostatnich latach życia Tarasa. Kiedy w sierpniu 1858 roku kompozytor zadedykował przyjacielowi nieśmiertelną pieśń „Stoi jawor nad wodą”, ten zapytał go cicho: „A dlaczego byś ty, Semenie, nie napisał jeszcze opery?”. Historię o zadunajskich zaporoskich kozakach opowiedział Hułakowi-Artemowskiemu jeszcze jeden bliski przyjaciel, historyk Mykoła Kostomarow (właśnie do Mykoły na wesele śpieszył jako starszy drużba Szewczenko, kiedy został aresztowany na przeprawie przez Dniepr pod Kijowem w kwietniu 1847 roku). Istnieje hipoteza, że poszczególne fragmenty opery zostały napisane ręką Szewczenki. Jednak znawcy sztuki skłaniają się ku uznaniu za autora wyłącznie Semena Stepanowycza. Ale to, że Szewczenko mógł być jednym z inspiratorów ideowych Hułaka-Artemowskiego przy tworzeniu opery, jest całkowicie możliwe. Dlaczego Semen napisał właśnie o zaporoskich zadunajskich kozakach, którzy pojawili się za Dunajem po zniszczeniu w 1775 roku Siczy na Dnieprze? Dlaczego nie o Bohdanie Chmielnickim, Piotrze Doroszence, jakiejś znanej bitwie kozackiej czy wreszcie operze z życia ukraińskiego chłopstwa, które dobrze znał i obserwował w rodzinnym Horodyszczu? Człowiek patriotyczny, lecz lojalny wobec ówczesnej rzeczywistości (był przede wszystkim śpiewakiem operowym, który darował swój talent, swoją sztukę wdzięcznemu widzowi i słuchaczowi), Semen dostrzegł w czynie zadunajskich kozaków (którzy po wielu dziesiątkach lat mieszkania za Dunajem postanowili wrócić do Ojczyzny, do rodzinnej Ukrainy) to, czym sam żył przez te wszystkie długie lata na obczyźnie — bezgraniczną tęsknotę za rodzinnym krajem, synowską miłość do niego, pragnienie, by za wszelką cenę być wśród swoich ludzi, ze swoim narodem… Do perły ukraińskiej sztuki operowej „Zaporożec za Dunajem”, zapewne od czasu pojawienia się utworu i pierwszych wystawień, powstało niemało pytań. Dlaczego właśnie taka fabuła, postać, pieśni, muzyka?.. Odpowiedzi znajdują się w samym zamyśle kompozytora, by napisać operę.
Tworząc nieśmiertelne wizerunki Ukraińców, przede wszystkim Karasia, Odarki, Oksany i Andrija, przekazując ich tęsknotę za matką-Ukrainą, autor włożył w nich cząstkę własnego smutku za krajem, gdzie ciche wody i jasne zorze, gdzie świat chrzczony i ludzie weseli… Choć, oczywiście, w czasach pańszczyźnianych na Ukrainie narodowi wcale nie było radośnie… Mówią, że tworząc wizerunek Karasia, autor opery miał na myśli także swojego dalekiego przodka, kozaka-hulakę, którego przezwano „Hulaką-Artemowskim” (że taki był, twierdzi w swoich notatkach biograficznych wuj kompozytora, znany poeta-bajkopisarz). Przekazał autor swojemu głównemu bohaterowi także poszczególne cechy własnego charakteru: dowcip, uszczypliwość, umiejętność żartowania, wesołość oraz nieśmiertelny optymizm. Krytycy, widzowie z pierwszych wystawień opery odnotowywali piękno jej scen, obrazowość, bogactwo języka bohaterów, wspaniałą muzykę, trafnie dobrane pieśni ludowe, nieprześcignione partie, zwłaszcza Karasia i Odarki. W przedrewolucyjnych i radzieckich przedstawieniach kładziono nacisk właśnie na obyczajowo-rozrywkowy charakter utworu — z wiadomych przyczyn historycznych jego realizatorzy widzieli w fabule właśnie ten kierunek. Nierzadko to ideowe wyolbrzymienie nabierało otwarcie negatywnych cech, kiedy Iwan Karaś w ogóle stawał przed widzem jako pijak, leń, włóczęga… Ale Karaś jest przede wszystkim patriotą-Ukraińcem, który chce wrócić w rodzinne strony, Ukraińcem pozostaje zawsze, choć autor „przebiera” go i w Turka-odszczepieńca, i w skorego do kieliszka oraz żartobliwego słowa. Na polityczny i patriotyczny kierunek opery zwrócono uwagę od jej pierwszych wystawień. Przecież w niej pośrednio wspomina się i Hryćka Neczosę (dostojnika Katarzyny II Grigorija Potiomkina), i samą carycę, i turecką, a także moskiewską niewolę… Może właśnie dlatego, że utwór budził świadomość narodową Ukraińców, go zakazano po czternastym przedstawieniu?.. Istnieje opinia, że nasz naród, może właśnie dlatego pozostał narodem, nie rozpuściwszy się pośród innych, że nie stracił poczucia humoru, śmiechu… Nawet w czasie, kiedy Ukraińcy nie mieli możliwości rozwijać się i tworzyć jako wolne narody, dali światu nieśmiertelnych gigantów ducha, duchowości: Szewczenkę, Hułaka-Artemowskiego, Frankę, Łesię Ukrainkę. Jeszcze krytycy wyrzucają autorowi pierwszej ukraińskiej opery, że wykorzystał muzykę Mozarta z jego „Uprowadzenia z seraju”. I, rzekomo, właśnie przez ten plagiat wystawianie opery wkrótce zakazano. To wyolbrzymienie, bo jeśli w operze i są jakieś elementy innej muzyki, to tylko elementy, nie więcej, i takie, bez wątpienia, są dopuszczalne. A cała reszta oprawy muzycznej ma autorską oryginalną treść, opiera się na jego własnej muzyce i na ludowym morzu pieśni, co tylko wzbogaca utwór i stawia go w szeregach prawdziwie narodowych wzorców. Semen Stepanowycz nie raz powtarzał słowa swojego nauczyciela Michaiła Glinki: „Tworzy muzykę naród, a nam tylko pozostaje zapisywać i aranżować”. „Zaporożca…” krytykują, a on żyje w przedstawieniach, w kinie, w radiu i telewizji, w wykonaniu profesjonalistów i amatorów. Nie uda się umniejszyć znaczenia perły ukraińskiej sztuki operowej także muzykologowi, profesorowi katedry historii muzyki Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Kotlarewskiego Irynie Dracz, która w podręczniku „Artystyczna indywidualność kompozytora”, wydrukowanym w 2010 roku, w szkicu analitycznym „Ukraińska parafraza na rossiniowski temat („Zaporożec za Dunajem” jako realizacja osobistego mitu Semena Hułaka-Artemowskiego)” oskarża ukraińskiego kompozytora o plagiat. Jeśli jeszcze konkretniej, to o to, że autor „Zaporożca…” „praktycznie powtórzył” fabułę opery Rossiniego „Włoszka w Algierze”. Jednak po „najbardziej przekonującej analizie” o „spisaniu” i wizerunków, i nazwy, i nawet wielu pieśni, uczona-historyk sztuki wyciąga, według naszego przekonania, zupełnie inny, całkowicie sprawiedliwy wniosek. Cytujemy: „Znanego operowego radzieckiego dyrygenta S. Samosuda kiedyś zapytano: „Na czym polega sukces „Włoszki w Algierze” — tej niewybrednej komicznej opery?” Odpowiedział: „W jej dziwnej wokalności”. Czyż nie w tym sekret także porażającej żywotności pierwszej ukraińskiej opery „Zaporożec za Dunajem”? Zatem opera pozostaje całkowicie oryginalną i niepowtarzalną, bo tylko taką jest każda żywotna sztuka! Nawiasem mówiąc, autor stał się bodaj jedynym kompozytorem w światowej praktyce artystycznej, który sam napisał i libretto, i muzykę, i wystąpił w głównej roli. Gdyby Semen Hułak-Artemowski nie napisał nic więcej, oprócz „Zaporożca za Dunajem” — tego prawdziwie ludowego utworu, to i wtedy jego imię na wieki pozostałoby w historii ukraińskiej i światowej sztuki. Opera zawsze dziwiła i radowała widzów oraz słuchaczy życiowo prawdziwymi wizerunkami Ukraińców, ich niezłomnym duchem, dążeniem do wolności i szczęśliwego życia, porywającą, życiodajną muzyką, stworzoną przez samą duszę Ukraińców na jego ludowo-pieśniowym folklorze. Wieczna jest na tej ziemi także sztuka, stworzona przez twórczy geniusz naszego utalentowanego rodaka z Horodyszcza. Potomkini rodu Hułaków-Artemowskich Olha Szlachowa w muzeum S. S. Hułaka-Artemowskiego. Horodyszczeńscy amatorzy sceny Hałyna Chomłenko oraz Iwan Sajenko wykonują partie Odarki i Karasia w operze „Zaporożec za Dunajem”
Машинний переклад
Inna PAWŁENKO, zdjęcia autorki
Odbyło się spotkanie znanego poety-pieśniarza, ludowego artysty Ukrainy Wadyma Krysczenki ze studentami i wykładowcami Żytomierskiego Państwowego Uniwersytetu im. I. Franki. Z tym uniwersytetem poetę łączy nie tylko rodzinne strony, lecz coś więcej: właśnie w akademiku tego instytutu pedagogicznego (jak wtedy się nazywał) 1 kwietnia już odległego 1935 roku w rodzinie przyszłych pedagogów Hanny Iwaniwny Hawryluk i Dmytra Hnatowycza Krysczenki urodził się chłopiec, którego nazwano wówczas modnym imieniem Wadym. Właśnie na żytomierskiej ziemi upłynęło jego dzieciństwo i lata młodzieńcze, nauka w 23. szkole, która obecnie nosi nazwę gimnazjum. Znajduje się w niej obecnie izba z eksponatami o twórczości jej byłego ucznia, a dziś znanego poety. Wadym Krysczenko odpowiedział na zaproszenie zasłużonej artystki Ukrainy Iryny Szynkaruk, by zostać honorowym gościem i członkiem jury VII festiwalu twórczości „Studencka lira” im. Wołodymyra Szynkaruka. Poeta opowiedział obecnym o swojej twórczości, o miłości do ojczystego kraju, odczytał wiersze, które studenci witali owacjami, zapoznał z nowymi wydaniami, w tym z jubileuszowym pięćdziesiątym tomikiem, który jak dotąd jest jedynym składającym się z poezji aforystycznej. Reprezentacyjne jury festiwalu pod przewodnictwem Iryny Szynkaruk, w którego składzie znaleźli się m.in. ludowy artysta Ukrainy Jurij Hradowski, przewodnicząca Żytomierskiej Organizacji Pisarzy Switłana Hres oraz ludowy artysta Ukrainy Wadym Krysczenko, wybrało najlepszych spośród niemal trzydziestu uczestników. „Bardzo ważne, — zauważył Wadym Dmytrowycz, — w nasze niełatwe czasy organizować tego rodzaju imprezy, ponieważ wspierają one utalentowaną młodzież studencką, zachęcając ją do rozwijania zdolności twórczych, upowszechniania ukraińskiej poezji i pieśni, co bezsprzecznie zasługuje na aprobatę. Jestem zadowolony z występów uczestników konkursu. Angażujmy naszą młodzież w sztukę!”
Машинний переклад
— Taki projekt nie rodzi się w ciągu jednego roku? — Nawet nie w ciągu jednego dziesięciolecia. Zacząłem pracować nad nim jeszcze w 1980 roku, a planuję zakończyć za dwa lata. Z tym programem występowałem już w Kamieniecko-Podolskim Uniwersytecie Narodowym im. Iwana Ohijenki, mieście Chocimiu, Czerniowieckiej i Lwowskiej filharmoniach obwodowych, a jeszcze jeden koncert charytatywny odbył się przy wsparciu kijowskiej „Proświty” w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy. Swoją drogą, występ we Lwowie, z propozycji dyrektora miejscowej filharmonii Wołodymyra Sywochopa, odbył się właśnie 21 marca — w dniu 333. rocznicy urodzin Johanna Sebastiana Bacha. A kierownictwo Narodowej Filharmonii Ukrainy wyznaczyło datę koncertu na 11 kwietnia, co w zdumiewający sposób zbiegło się z moimi urodzinami. Celem projektu jest pokazanie multistylistycznych opracowań utworów Bacha. Każdy z przedstawionych utworów składa się z 4–8 części, i każda część ma swój własny świat obrazów, gatunek i tradycje wykonawcze. Aby zrealizować opracowanie, do każdej części trzeba odnaleźć współczesny, ale szczególny styl, który się z nią organicznie łączy i jednocześnie jest nieoczekiwany. — Na czym polegała osobliwość koncertu w Narodowej Filharmonii Ukrainy? — W Kijowie udało mi się zagrać Sonatę nr 1 oraz wybrane części z trzech partit. Podczas niewielkiej trasy koncertowej po Ukrainie był ze mną tylko Heorhij Matwijiw (bandura), prawda, we Lwowie dołączył do nas kontrabasista Serhij Fedorczuk. A w kijowskim koncercie brał udział zespół pięciu wykonawców. Oprócz mnie i bandurzysty H. Matwijiwa do projektu dołączyli Nazar Steć (kontrabas), Serhij Chmelow (perkusja) i Wołodymyr Szpudejko (stepowanie). W stolicy pokazaliśmy pełny program multistylistycznych opracowań. Te opracowania łączą taneczne gatunki suity barokowej XVII wieku ze stylami współczesnej muzyki popularnej. Podczas koncertu widzowie mogą poczuć, jak poważna „allemanda” błyskawicznie przekształca się w „blues” czy „bossanovę”, jak wykwintny „gawot” zaczyna wytańcowywać „hopaka” czy „reggae”, a wesoła „kuranta” tworzy taką nieoczekiwaną parę z amerykańskim „rock and rollem”, że nawet fuga jest już odbierana jako „boogie-woogie”. W koncercie graliśmy Sonatę g-moll oraz wybrane części z trzech partit na skrzypce solo. Łącznie zabrzmiało 17 części, z których siedem powstało w nowych aranżacjach pod takimi tytułami: „Ucieczka z piekła”, „Fugi-Woogie”, „Allenowa”, „Bluesanda”, „Rokanta”, „Sarabanda w przestrzeni singularnej”. W Kijowie udało mi się dość jakościowo i z sukcesem zaprezentować swój zamysł. Ale był on jak dotąd ujawniony tylko częściowo i w głównych ideach. W każdej z suit liczba części była nieco skrócona. Jest to związane z psychologią publiczności, a także wymaganiami administracji filharmonii. Przecież koncert musi trwać do dwóch godzin z przerwą. Ale główne części mimo wszystko zabrzmiały. Być może trzeba będzie nadal skracać liczbę części, aby mieć możliwość komunikowania się z salą, wyjaśniania istoty opracowań, aby słuchacze byli włączeni w proces twórczy, aby zmniejszać barierę między artystami a publicznością. A publiczność w Kijowie jest życzliwa i mentalnie była gotowa na taki eksperymentalny koncert. Bardzo mi się to podobało. I choć formą ten występ był akademicki, to treścią wszyscy rozumieli jego niezwykłość. Ten program można pokazywać nie tylko w filharmoniach, ale także w klubach nocnych, na stadionach, festiwalach jazzowych czy rockowych. Nie ma on granic co do audytorium. Moim celem jest zainteresowanie młodej publiczności i ludzi starszego pokolenia, którzy żyją współczesnym życiem. — Nad czym będzie Pan pracował dalej? — Oficjalnie zaprezentowałem ten projekt w stolicy Ukrainy i dalej mam zamiar pokazywać go na całym świecie. Ma on trzy fazy swojego rozwoju. Początkowo...
trzeba zakończyć pierwszą, która jest czysto muzyczna. Zatem w Kijowie pokazaliśmy 17 części, a 7 z nich zostało opracowanych. Każda aranżacja była realizowana w innym stylu. Teraz mnie, jako aranżerowi i kompozytorowi, przyjdzie wykonać jeszcze 10 opracowań. Tak zakończy się pierwszy etap tworzenia produktu, który można pokazywać na festiwalach muzycznych i imprezach sztuki współczesnej — wszędzie na świecie, gdzie wykażą zainteresowanie tym projektem. Potem będę mógł przejść do drugiego etapu z wykorzystaniem baletu współczesnego (contemporary ballet), w którego arsenale są nie tylko klasyczne, ale i ludowe, współczesne oraz uliczne tańce. W ten sposób poprzez choreografię wzmocnimy dialog współczesnego globalnego świata z barokową kulturą Europy XVII wieku, uczynimy go jaśniejszym i bardziej różnorodnym. A na trzecim etapie użyjemy nowych technologii wideo i nowoczesnych możliwości scenicznych teatrów operowych. — A dlaczego właśnie Bach? — To wybitny kompozytor, który w głowie trzymał Wszechświat, tradycje muzyczne różnych narodów, duszę każdego człowieka. Lubię mówić o nim: „Drugi po Bogu”. Bach rzeczywiście był genialny nie tylko pod względem jakości muzyki, ale stał się fenomenem płodności. Stworzył tyle doskonałej muzyki, że gdyby ją tylko przepisać, to zwykłemu kopiscie nut nie wystarczyłoby życia. Był tak doskonałym profesjonalistą, że nie musiał robić nawet szkiców do swoich utworów. Stoi na szczycie najwyższej góry w świecie Muzyki. Na koncercie starałem się nie kokietować publiczności, nie upraszczać Bacha. Odnalazłszy istotę danego utworu, pragnąłem jedynie wzmocnić to, co rezonuje z duchem i doświadczeniem naszych czasów. — Finałem i ozdobą wieczoru stało się wielkanocne powitanie dla J. S. Bacha i wszystkich widzów od Dziecięcego Teatru Folklorystycznego „Daj Boże!”. — To był także prezent na moje urodziny, który zawierał w sobie sławę i uwielbienie Bacha, a także uwielbienie i sławę Jezusa Chrystusa. Z propozycją, aby wystąpił ten zespół, zwróciła się do mnie jego kierowniczka artystyczna Olha Melnyk. Początkowo myśleliśmy, jak to zrobić, aby program ukraińskiego zespołu folklorystycznego harmonijnie łączył się z utworami Bacha. A okazało się — wszystko proste, wszak koncert odbywał się w trzeci dzień Wielkanocy. Młodzi artyści winszowali Bachowi, któremu niedawno stuknęły 333 lata, winszowali z okazji Wielkanocy wszystkim widzom. W ukraińską obrzędową żywiołowość, którą stworzył „Daj Boże!”, organicznie wpisał się także bandurzysta Heorhij Matwijiw. Dla mnie bardzo ważny był ten występ dziecięcego zespołu, wszak dzieci to nasza przyszłość. I swój projekt postrzegam nie jako sprawozdanie z przeszłości. Znacznie ważniejsze jest pokazanie perspektyw zarówno sztuki skrzypcowej, jak i ukraińskiej kultury na świecie, a także utrwalenie zmian w stylu komunikacji między ludźmi i narodami. Projektem „DRUM & BACH” pragnę otworzyć drzwi w przyszłość. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Wołodymyra OSYPENKI absolwent słynnej uczelni i sam chciałbym postać w barytonowej grupie chóru. Dlatego uważam za symboliczne to, że obchody 85-lecia kompozytora zbiegają się z takim samym jubileuszem niedawno zmarłego Błogosławionego Lubomyra Huzara. Gdzieś tam w niebiosach oni razem tworzą anielski chór, który dziękuje i wysławia Pana, oni modlą się za nas, za nasz naród i naszą Ukrainę. Znany ukraiński skrzypek i kompozytor, przewodniczący Kijowskiego miejskiego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Kyryło Stecenko w dniu swoich urodzin zaprezentował w Sali Kolumnowej im. M. Łysenki Narodowej Filharmonii Ukrainy projekt „DRUM & BACH”. O tym projekcie oraz o tym, co go poprzedziło, nasza rozmowa z panem Kyryłem.
Машинний переклад
Mija 85 lat od urodzin artystycznego kierownika Bukowińskiego Zespołu Pieśni i Tańca, Narodowego Artysty Ukrainy Andrija Kuszniriienki.
...zdobywał dyrygencko-chóralny fach w Konserwatorium we Lwowie. Jego nauczycielami byli wybitni działacze muzyczni: M. M. Antkiw, S. P. Ludkewycz, A. J. Kos-Anatolski, A. W. Sołtys, R. A. Symowycz, O. S. Teplicki, W. L. Hoszowski. W 1962 roku Andrija Kuszniriienkę, który nie miał jeszcze wtedy trzydziestu lat, mianowano artystycznym kierownikiem i głównym dyrygentem Państwowego Zasłużonego Bukowińskiego Zespołu Pieśni i Tańca Ukrainy. Właśnie z tym znanym i oryginalnym zespołem twórczym związana jest cała dalsza twórcza i życiowa biografia artysty. Tu bowiem osiągnął swoje najwybitniejsze osiągnięcia i sukcesy, i właśnie pod jego kierownictwem zespół stał się znany poza granicami Ukrainy, przekształcając się w prawdziwy skarbiec ukraińskiej pieśni chóralnej i wokalnej sztuki. Bukowińcy z wielkim powodzeniem występowali w wielu krajach świata — w Finlandii, Włoszech, Rumunii, Polsce, Czechosłowacji.
Bogata i różnorodna jest także twórczość kompozytorska artysty. Jego utwory wokalne, z których niektóre są już od dawna odbierane jak ludowe, brzmią dziś w salach koncertowych, na wielu scenach, podczas wielkich uroczystości; stały się popularne wśród miłośników sztuki muzycznej. Wykonywały je i wykonują Zasłużona Akademicka Kapela „Dumka”, Męska Kapela Chóralna Ukrainy im. Lewka Rewuckiego, narodowi artyści Ukrainy D. Hnatiuk, P. Onczul, J. Sołtys.
Przypominam sobie odległy rok 1977. Nas, uczestników męskiego chóru Lwowskiego Muzyczno-Pedagogicznego Technikum, zaproszono na wyjazdowe plenarne posiedzenie Związku Kompozytorów Ukrainy, które odbywało się w
Lwowskiej filharmonii. Właściwie wtedy właśnie poznałem Andrija Mykołajowycza Kusznirenka. Po raz pierwszy i od razu „na bis” wykonaliśmy jego słynną „Pieśń o Buriewiesniku”. Wzruszony autor, a za nim jego nauczyciel Anatolij Kos-Anatolski oraz Hryhorij Majboroda zgodnie „ochrzcili” nas „Buriewiesnikami”. Po chwili przerwy do wokalistów podszedł Andrij Kusznirenko, objął mnie i powiedział, że jak
Машинний переклад
„Pamiętacie tę pierwszą uderzającą frazę «Jeźdźców», ten potężny, pełen epickiej siły wstęp?.. Kiedy ukazali się «Jeźdźcy», w naszym studenckim środowisku, wśród młodych entuzjastów zakochanych w literaturze, toczyły się dyskusje nawet o tych błękitnych wieżach: czy istnieją naprawdę? Czy coś takiego zdarza się na stepach? Czy może powstały one wyłącznie w wyobraźni pisarza, w jego natchnionych poetyckich wizjach?.. Ciekawość jest naturalna, ale znacznie ważniejsze było to, że dzięki artyście te wieże się pojawiły, weszły w nasz duchowo-estetyczny świat, od razu nas wzbogaciły i wydawało się, że odtąd będą z nami zawsze” (Oleś Honczar «Błękitne wieże Janowskiego». Refleksje pisarskie. K., 1980, s. 116-121). „Najszczęśliwszymi dla mnie, sądzę, były lata 50. i 60... Ja — całymi tygodniami na stepach, wśród słońca, wracam opalony jak Scyta; wtedy Walia (żona pisarza. — W. A.) siada do maszyny do pisania — praca idzie jak pieśń!” («Dzienniki», t. III, s. 534).
Witalij ABLICOW
Wiersze o tajemniczych stepowych błękitnych wieżach są poetyckim epigrafem do całej spuścizny literackiej Ołesia Honczara. Przez ten obraz błękitnych wież, stworzony przez fenomenalną wyobraźnię Jurija Janowskiego — jednego z najtalentowańszych prozaików rodzimej literatury XX wieku, owiany tajemnicą (i tylko przez niego!), jak przez magiczne szkło powiększające, należy, jak się wydaje, dostrzec i oceniać zarówno życiorys, jak i twórczość autora trylogii „Chorągwiarze”, powieści „Sobór”, „Człowiek i broń”, „Tronka”, „Twoja gwiazda”. Przed Jurijem Janowskim w świat literatury Ołesia Honczara wprowadzili Wasyl Stefanyk i Mychajło Kocjubynski — oczywiście nie osobiście, lecz ich twórczość, uznana przez europejską elitę pisarską. Ale portret twórczy i polityczny Ołesia Honczara należy rozpatrywać nie tylko w kręgu przede wszystkim tych klasyków rodzimego słowa i ich naśladowców. Dziś potrzebne są szersze horyzonty, zarówno geograficzne, jak i literackie, by ogarnąć znaczenie postaci pisarza i jego roli w historii literatury ukraińskiej. Tym bardziej że mówiąc o Ołesiu Honczarze, musimy odejść od tradycyjnych biografistycznych kanonów — przede wszystkim widzieć przed sobą nie tylko jego wyjątkową osobowość, lecz przede wszystkim jego tragiczne czasy i pokolenie. Dlatego czas — również determinujący bohater naszych notatek. To bezlitosne w swej prawdziwości zwierciadło na drodze życia, o którym mówił francuski pisarz Stendhal (1783—1842) w powieści „Czerwone i czarne” (1830), określając dwubarwność jemu współczesnej epoki (rewolucji i reakcji, czerwonego mundury gwardzisty i czarnej sutanny księdza…). Monumentalność postaci pozwala uznać Ołesia Honczara za pełnoprawnego przedstawiciela współczesnych mu pokoleń zarówno literackiego, jak i społecznego. Koniecznie trzeba mieć na uwadze, że pisarzowi przyszło żyć nie w wolnym, demokratycznym świecie, lecz w społeczeństwie, gdzie twórcy kultury, jako przewodnicy totalitarnego reżimu, zostali wyznaczeni na miejsce „trybików” bezawaryjnego partyjno-państwowego ideologiczno-propagandowego mechanizmu. Większość wydarzeń współczesnych Ołesiowi Honczarowi znalazła swoje oryginalne artystyczne i publicystyczne odbicie w jego twórczości literackiej, ale jeszcze więcej jego refleksji, wątpliwości, przewidywań zawarto w dziennikach pisarza, opublikowanych już w niepodległej Ukrainie (2002—2008). To wyjątkowy przypadek w rodzimej literaturze — mamy zarówno bogatą spuściznę twórczą literata: powieści, romanse i opowiadania-nowele; jak i jego szczerą spowiedź, zawartą w 140 zeszytach i notesach. Setki stron skrytych myśli, zrodzonych najpewniej z pragnienia prawdy, a także z samotności artysty o sercu otwartym na cały świat. W wieczornych notatkach (jakoś wydaje się, że właśnie pod wieczór pisarz siadał do swojego roboczego biurka w przytulnym gabinecie i zapisywał, zapisywał…) znajdujemy imiona wielu kolegów (zarówno współmyślących, jak i oponentów) po fachu nie tylko z Ukrainy, lecz także z Europy, Ameryki, Azji, Australii; imiona filozofów, artystów, poetów, muzyków od czasów antycznych po dzisiejsze. Przyjaciele z jego studenckich lat zachwycali się pasją młodzieńca do czytania —
Biblioteki w Charkowie: Publiczna im. Korolenki i uniwersytecka były miejscami, gdzie zawsze można go było znaleźć. — Wojna zastała mnie w bibliotece. Otoczony stosami książek i konspektów przygotowywałem się tego dnia do kolejnego egzaminu — wspominał pisarz (»Opowiadają mistrzowie«, Kijów, 1979, rozdział »Jak powstawali »Sztandarowi nosiciele««). Oles Honczar był encyklopedycznie wykształconym działaczem kultury. Nigdy w nim nie gasło nienasycone zainteresowanie życiem intelektualnym Ukrainy, Europy i świata. »Oles Honczar, zarówno w ojczyźnie, jak i w innych krajach, zdobył zasłużoną popularność, jego dzieła przetłumaczono na ponad 40 języków świata i wydano w nakładzie ponad 17 milionów egzemplarzy. Pisarz posiadał unikalną zdolność odtwarzania w swojej twórczości dobra, prawdy i piękna. Żaden z współczesnych ukraińskich pisarzy nie zrobił tyle dla swojego narodu, ile udało się zrobić Olesowi Honczarowi« — to dowolne tłumaczenie fragmentu listu-rekomendacji pisarza do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury z 1989 roku, wysłanego przewodniczącemu Komitetu Noblowskiego ds. Literatury Szwedzkiej Akademii, Larsowi Gyllenstenowi, przez profesora Uniwersytetu La Salle (USA) Leonida Rudnyckiego. Stało się tak, że życiu i twórczości prozaika i poety Olesa Honczara poświęcono dziesiątki tomów krajowych badań literaturoznawczych, lecz wszechstronne zbadanie jego dziedzictwa intelektualnego, w tym reakcji zagranicznych zwolenników i przeciwników twórczości pisarza, jak się wydaje, dotąd nie zostało osiągnięte. Szczególnie stało się to jasne po wydaniu »Dzienników« Olesa Honczara — w krajowej literaturze nie ma czego postawić obok nich (być może, kiedyś coś się jeszcze odkryje — takie rzeczy zdarzają się w historii literatury, ale dziś nie ma w gatunku epistolarnym nic godnego naszej trudnej i dramatycznej epoki). W tym samym czasie co Oles Honczar w krajowej literaturze działali Myhajło Stelmach, Leonid Pervomajskyj, Wasyl Zemlak i inni klasycy ukraińskiej prozy, lecz na razie nie wiadomo, czy zostawili swoje przesłania przyszłym pokoleniom. Jeśli zostawili, to czekają nas w przyszłości ciekawe odkrycia, o ile te przesłania są prawdziwe. Antagoniści zarzucali i zarzucają Olesowi Honczarowi, że rzekomo należał do kasty popierającej władzę, lecz jeśli nawet tak jest, to właśnie dzięki pisarzowi możemy zobaczyć od środka totalitarny reżim na Ukrainie, porównać sowiecką rzeczywistość z życiem demokratycznego świata (w przyszłości z pewnością powstaną tomy poświęcone historii XX wieku; »Dzienniki« Olesa Honczara zajmą w nich poczesne miejsce). Nieprzypadkowo do dzienników trafiły następujące wiersze, datowane na lata 70. XX wieku: — Niektórych kolegów pytałem: czy prowadzisz dziennik? Ktoś udziela wymijającej odpowiedzi, a ktoś mówi otwarcie: »Boję się. Taki czas… Gdzie gwarancja, że nie przyjdą z rewizją?« Minęło już dwadzieścia lat od śmierci Stalina, a »taki czas« trwał, strach wciąż żył w ludziach, widma kremlowskich oprawców wciąż błąkały się po świecie, szukając swoich ofiar. Koszmary tragicznej przeszłości stworzyły upiorną atmosferę społeczną, która wpływa także na nasze obecne życie (być może wielu nad tym się nie zastanawia),
hamując odrodzenie ukraińskiej państwowości. I dotyczy to nie tylko literatury. Na przykład niektórzy rodzimi badacze zbyt nieśmiało otwierają okresy ukraińskiej przeszłości, które jeszcze niedawno były zakazane. Ale bać się historii oznacza nie mieć przyszłości. Najbardziej bolało to Ołesia Honczara — miał on wyjątkową zdolność odczuwania rzeczywistości i talentem oddawania jej w utworach artystycznych (niestety, w okresie do 1991 roku pisarz był zmuszony do kompromisów, czego później szczerze żałował). Mimo to miał pełne prawo zapożyczyć do swoich utworów epigraf Stendhala do jego powieści „Czerwone i czarne” — „Prawda, gorzka prawda”.
* W Olesiu Honczarze żył zarówno poeta, jak i prozaik. Dlatego istnieją podstawy, by twierdzić, że jego główne powieści i romany, od „Chorążych” po „Tronkę” i „Dalekie ogniska”, to cykle nowel, zjednoczone wspólną, stержniową ideą artystyczną (nawiasem mówiąc, jeśli otworzyć karty historii literatury światowej, to pierwszymi powieściami w niej były właśnie cykle nowel). Witając młodszego kolegę z okazji wydania powieści „Tronka”, Maksym Rylski tak właśnie zauważył: „roman w nowelach” („O Olesiu Honczarze”, K., 1978, list „Czytam i raduję się”, 2 marca 1963 roku, s. 123). Olesь Honczar dzięki swojemu talentowi i oryginalności jest bliski wybitnym pisarzom świata, od G. Marqueza po A. Czechowa, a mówiąc o rodzimych nowelistach – od W. Stefanyka i M. Kociubynskiego, H. Kosynki i W. Pidmohylnego po Hryhorija Tiutiunnyka. Wymieniwszy Hryhorija Kosynkę i Walerijana Pidmohylnego, trzeba dodać do nich prozaików Mykołę Chwylowego, Jurija Janowskiego i innych pisarzy, którzy padli ofiarą stalinowskiego terroru przeciwko narodowej twórczej inteligencji oraz prześladowań w tragicznych latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku. Gdy przetoczyła się powojenna fala represji, już masowo nie rozstrzeliwano, ale też nie pozwalano pisać prawdy, zmuszając pisarzy do szukania wyjścia wyłącznie w kompromisach z samym sobą. Plenum pisarzy w 1947 roku, zainicjowane przez jednomyślnego Stalinowi – Kaganowicza (wysłanego wówczas przez Kreml do Kijowa na stanowisko przywódcy partii komunistycznej Ukrainy), po raz kolejny skłóciło twórczą inteligencję na dwa obozy, których przedstawiciele oskarżali się nawzajem o wszystkie grzechy śmiertelne i w ten barbarzyński sposób zapewniali Moskwę o swojej lojalności. Poeta Mykoła Bażan hurtowo krytykował swojego przyjaciela Jurija Janowskiego, oskarżając go o „ukraiński burżuazyjny nacjonalizm” (tradycyjny moskiewski wyrok, używany przez propagandę kremlowską aż do 1991 roku – odrodzenia Ukrainy jako niepodległego państwa). Bażana potępiła nawet jego rodzona matka, mówiąc synowi, że nigdy mu nie wybaczy tego grzechu.
Pięć dni trwało ten wrześniowy plenum Związku Pisarzy Ukrainy w 1947 roku. Pół godziny swojego wystąpienia Łazar Kaganowicz poświęcił Jurijowi Janowskiemu, który wówczas wydał czytelnikom powieść „Żywa woda”: — Eto nie „żywaja woda”, a „miortwaja”. Mnogo sobak w knige, oczeń mnogo. Młody, niedoświadczony Ołeś Honczar również przyłączył się do krytyki starszego pokolenia — tych, którzy uniknęli stalinowskich represji lat 30., z czego przez całe życie się spowiadał, jak świadczą strony jego dzienników. Wystąpienie Kaganowicza trwało dwie i pół godziny. Wiersz M. Rylskiego „Jestem synem Rad-kraju” został przez niezaproszonego „moskiewskiego gościa” potraktowany jako gloryfikacja Centralnej Rady Ukraińskiej Republiki Ludowej (?!). W 1954 roku J. Janowski zmarł i początkowo został pochowany na Cmentarzu Bajkowym, z dala od zaszczytnych miejsc. Lecz gdy Mikita Chruszczow, przybywszy do Kijowa, zapragnął odwiedzić grób pisarza, w ciągu jednej nocy wybitnego prozaika przeniesiono na centralną aleję. Do 1953 roku w Kijowie nieustannie odbywały się narady i plena, na których poddawano bezpodstawnej krytyce klasyków literatury ojczystej. Pod stałą presją totalitarnego reżimu znajdowała się cała twórcza inteligencja Ukrainy, która nie zdołała usunąć ani chruszczowskiej „odwilży”, ani nawet liberalizacji życia sowieckiego, wprowadzanej w czasie gorbaczowskiej „pierestrojki” w drugiej połowie lat 80. Odwieczna imperialna polityka Moskwy zakonnie doprowadziła do tego, że wczorajsze kraje-sojusznicy w walce z faszyzmem zaraz po wojnie stały się jej przeciwnikami — rozpoczęła się „zimna wojna” (nawiasem mówiąc, ten termin pochodzi jeszcze z XIV wieku, a w świadomość współczesnego społeczeństwa wprowadził go znany angielski pisarz George Orwell (1903—1950). Literacki miesięcznik „Suczasnist” (zakładany i wydawany przez długi czas za granicą, w Ukrainie — od 1992 roku) w 1980 roku rozpowszechnił informację, którą jedni czytelnicy odbierali poważnie, a większość jako gorzki humor. Znany angielski sympatyk Ukrainy, pisarz i historyk Timothy Garton Ash (choć dziwne, ale wydaje się, że we współczesnej Ukrainie mało znany) rzekomo zaproponował „Plan Swifta”: jego treść polega na tym, by europejskie kraje, położone między Niemcami a Rosją (Łotwa, Litwa, Estonia i Ukraina (oczywiście również Polska) zamieniły się miejscami z Niemcami, które rzekomo dążą do zbliżenia z Rosją. Mianowicie kraje od Łotwy do Polski i Ukrainy wtedy staną się rzeczywiście europejskie. Różnie ocenimy ten fantastyczny plan, ale i tak jeszcze raz podkreśla on, jak trudno znaleźć wzajemne zrozumienie między narodami. Zbliżyć do siebie ludzi — zwolenników różnych ideologii — jest jeszcze trudniej. A jeszcze trudniej stworzyć atmosferę zgody społecznej, zwłaszcza zaś przyjazny dialog między pokoleniami literackimi.
Машинний переклад
Obozowa Ukraina Narodowe mini-republiki Aby pojąć wielostronną działalność Hordynskiego w latach jego pobytu w Niemczech — najpierw we francuskiej, a wkrótce w amerykańskiej strefie okupacyjnej, należy zrozumieć, czym były obozy osób przemieszczonych i jaki panował w nich klimat kulturowy. Poza nieliczną grupą ludzi, którzy mieszkali w prywatnych mieszkaniach, jak S. Hordynski we Fryburgu, główna masa Ukraińców żyła w obozach. Między nimi istniał ścisły związek: i jedni, i drudzy przebywali w ewidencji i na zaopatrzeniu administracji alianckiej oraz UNRRA (międzynarodowej organizacji pomocowej, której celem była repatriacja osób przemieszczonych do ich ojczyzn), otrzymywali stamtąd rozmaitą pomoc. Pod koniec 1946 roku na terytorium Niemiec i Austrii naliczono 493 obozy, z nich w amerykańskiej strefie Niemiec — 143, w brytyjskiej — 194, we francuskiej — 36 oraz 120 obozów na terytorium Austrii. We francuskiej strefie, gdzie z rodziną przebywał Hordynski, była stosunkowo niewielka liczba Ukraińców, a artysta nie miał możliwości w pełni rozwinąć swojej działalności organizacyjnej i twórczej, poczuć pulsu ukraińskiego życia w obozach rozmieszczonych w amerykańskiej strefie okupacyjnej Niemiec, dokąd wkrótce się przeniósł. Zakładając obozy, władze okupacyjne i UNRRA postawiły sobie za cel mieszanie w jednym obozie ludzi różnych narodowości. Jednak z czasem administracja obozowa zmuszona była uznać organiczną potrzebę wspólnot narodowych do tworzenia własnego środowiska narodowego z własnymi tradycjami, kulturą, językiem, religią i zaczęła zasiedlać obozy według zasady narodowościowej. W rezultacie protestów i żądań Ukraińcy, Polacy, Litwini, Żydzi wywalczyli prawo do życia osobno. W 493 obozach przebywało: 33 693 Estończyków, 137 000 Łotyszy, 75 000 Litwinów, 206 871 Ukraińców, 491 916 Polaków, 44 728 przybyszów z Jugosławii, 193 201 Żydów. Sieć obozów osób przemieszczonych z populacją 1 401 450 osób (łącznie w Niemczech i Austrii, 1946 r.) pisarz Ułas Samczuk nazwał „Planetą Di-Pi”. Na tej „planecie” uformowały się wspólnoty narodowe — swoiste mini-państwa Ukraińców, Litwinów, Polaków, Estończyków, Łotyszy i innych. Ukraińcy na „Planecie Di-Pi” przebywali jako zwarta społeczność w 125 obozach, a tylko niewielka część — w prywatnych mieszkaniach, przypisanych ewidencją do najbliższych od ich miejsca zamieszkania obozów. Dzięki pełnej poświęcenia pracy Ukraińców, ich patriotyzmowi, dążeniom państwowotwórczym, przestrzeganiu tradycji narodowych i religijnych — na obcej ziemi, w obcojęzycznym klimacie została stworzona Obozowa Ukraina, w której pełną mocą zapulsowało życie w całej swojej różnorodności. Według słów Ułasa Samczuka „było na tej »Planecie« »państwo bezpaństwowych«”. Zakończenie przymusowej repatriacji oraz decyzja zgromadzenia ONZ z lutego 1946 r. uwolniły Ukraińców od strachu, podniosły na duchu, napełniły optymizmem ich serca. Zamiast narzekań i rozmów o grozie repatriacji toczyły się żywe dialogi o polityce, kulturze, religii, literaturze, sztuce, codzienności, o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości Ukrainy. Wybuchem energii i entuzjazmu Ukraińców stały się lata 1946—1947, podczas których Obozowa Ukraina osiągnęła najwyższy poziom w organizacji życia społecznego, kulturalnego, oświatowego, religijnego i gospodarczego. Przy Centralnej Reprezentacji Ukraińskiej Emigracji (CRUE) utworzono Wydział Prawny Głównego Zarządu (kierownik dr Bahraniwski, później — dr Stepan Wytwycki), na który nałożono obowiązki obrony praw ludzkich i narodowych ukraińskiej emigracji. Warunki założenia przez Ukraińców na „Planecie Di-Pi” pierwowzoru republiki narodowej — Obozowej Ukrainy radykalnie różniły się od warunków, w jakich przyszło przebywać Ukraińcom w obozach GUŁAG-u. To dwa różne, przeciwstawne światy dwóch różnych przeciwstawnych systemów politycznych: demokracji i totalitaryzmu. Obozowa Ukraina, jak i inne wspólnoty narodowe w Niemczech Zachodnich, była zamieszkana przez ludzi płci męskiej i żeńskiej w różnym wieku — od emerytów po dzieci. Tutaj wszystko działo się tak, jak powinno dziać się w niewielkim demokratycznym państwie. Wyprawiano wesela, rodzono dzieci, chrzczono w cerkwiach. Świadczy o tym przytoczona przez W. Maruniaka charakterystyka porównawcza. Jeśli w 1946 r. dzieci do 5 lat stanowiły 6,2% całej ukraińskiej populacji obozów, to w 1948 r. — 15,2%. Tylko w brytyjskiej strefie Niemiec od czerwca 1945 do grudnia 1947 urodziło się w obozach 3609 ukraińskich dzieci. Od stycznia 1948 do marca 1948 urodziło się 1154 dzieci, średnio na miesiąc — 385 dzieci. W Mittenwaldzie w ciągu 1947 r. urodziło się 84 dzieci (zmarły 23 osoby). Młodzież uczyła się w szkołach, gimnazjach. Zdolniejsi wstępowali do instytutów czy na uniwersytety. Dorośli mężczyźni i kobiety różnych profesji zajmowali się swoją pracą, naukowcy, politycy, pisarze, artyści, muzycy, aktorzy — swoją. Tworzono organizacje i instytucje społeczne, polityczne, literackie, artystyczne, religijne, naukowe, oświatowe, otwierano cerkwie, obchodzono Wielkanoc, Boże Narodzenie, święta narodowe i państwowe, przeprowadzano zjazdy, konferencje, zakładano nowe średnie i wyższe uczelnie. Centra obwodowe utrzymywały kontakty z małymi osadami, przekazywały im doświadczenie. Wspólnie zajmowali się tym, czym nie mogli zajmować się w warunkach sowieckiego imperium — przy niemożności budowania Wielkiej, budowali Małą Ukrainę. Była to Mała Ukraina pod względem liczby ludności, ale była to Ukraina, której duch sięgał szczytów. Przy rozbieżności poglądów zwolenników różnych ugrupowań politycznych, walce o pierwszeństwo, o wpływy — nieporozumienia i konflikty były nieuniknione. Jak we wszystkich wspólnotach ludzkich, miała miejsce konkurencja, walka o władzę, o kontrolę nad dużymi i małymi osadami. Zatem trwało życie w całej pełni i momentami — w całej swojej nieatrakcyjności, jak wrogość i walka ówczesnych nieprzejednanych sił — banderowców i melnykowców, nacjonalistów i socjalistów, demokratów i autorytarystów. Próby Ułasa Samczuka, by swoimi publikacjami skłonić zwaśnione siły do opamiętania, wezwać je do wspólnej pracy i wspólnej walki z głównym wrogiem — rosyjskim imperializmem, niestety nie przyniosły rezultatu, podobnie jak próby UNRady, by zjednoczyć wszystkie siły polityczne dla walki o Ukraińskie państwo demokratyczne, o budowę Niepodległej Ukrainy. Obejmując ogólny obraz ukraińskiego życia na „Planecie Di-Pi”, Ułas Samczuk konkluduje: „Zatem w miniaturze to historia i to ognisko Ukraina Irredenta koncepcji Petlury — Republika Ludowa, demokracja, liberalizm… Ostatni oddech ostatniej demokracji Europy Wschodu, wciśnięty w tę szczelinę Europy Zachodu”. Obozowa Ukraina umownie była podzielona na obwody i rejony. Duże ukraińskie osady znajdowały się w centrach obwodowych i miastach, niewielkie — na prowincji, w małych miastach i wsiach. Największe ukraińskie osady (od 2000 do 5000 osób) mieściły się w amerykańskiej strefie w Ratyzbonie (Ganghofer-Siedlung), Monachium (Karlsfeld, Warner-Kaserne), Augsburgu (Somme-Kaserne), Mittenwaldzie (Jäger-Kaserne), Aschaffenburgu, Berchtesgaden. Bohdan Horyń
(„Orłyk”), Bayreuth (Leopold-Kaserne); w brytyjskiej strefie w Hanowerze i Heidenau; we francuskiej strefie w Stuttgarcie; w Austrii — w Salzburgu7. Umowną stolicą Obozowej Ukrainy był Monachium — stolica Bawarii. Ukraińcy w osiedlach DP wykazali się niesamowitą aktywnością. „Zaczynało się od urządzania warunków bytowych rękami własnych majstrów, w rozbitych koszarach wojskowych, w byłych obozach robotniczych czy domostwach emigracyjna społeczność dowodziła godnej podziwu zaradności, przebudowując stajnie na ludzkie mieszkania. Obozy przebudowano nie do poznania dzięki wysiłkom i energii obozowiczów. W blokach duże pokoje, brak toalet, złe warunki sanitarne. Dwie lub trzy rodziny na jeden niewielki pokój, a w salach — dziesiątki. Po niemałych wysiłkach udało się dopiąć swego, że niezdatne do życia pomieszczenia, zwłaszcza po repatriantach, którzy wyjeżdżając wszystko niszczyli, nabierały ludzkiego wyglądu. W zbiorowych mieszkaniach pojawiały się całkiem przytulne rodzinne „pokoje” ze ścianami z koców. Obozowicze zaczęli zakładać szkoły, cerkwie, teatry, pracownie i warsztaty, oczyścili ruiny, naprawili ogrzewanie, wodociągi, prąd elektryczny. Ciąg dalszy nastąpi. ———————————— 1 Maruniak W. Ukraińska emigracja w Niemczech i Austrii po II wojnie światowej. — T. I. — Monachium: Wydawnictwo Akademickie dr. Petra Beleya, 1985. — S. 83. 2 Tamże. — S. 101. 3 Maruniak W. Ukraińska emigracja w Niemczech i Austrii po II wojnie światowej. — T. I. — Monachium: Wydawnictwo Akademickie dr. Petra Beleya, 1985. — S. 130. 4 Tamże. — S. 121. 5 Tamże. — S. 121—122. 6 Samczuk U. Planeta DP. — Winnipeg: Wydawnictwo Towarzystwa „Wołyń”, 1979. — S. 9. 7 Encyklopedia ukrainoznawstwa: Część słownikowa / Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki; red. gł. prof., dr Wołodymyr Kubijowycz. — Paryż; Nowy Jork: Mołode żyttia, 1976. — T. 8. — S. 3120. W 2017 r. miłośnicy literatury i sztuki ukraińskiej mieli możliwość zapoznać się z esejem-kolażem Bohdana Horynia „Swiatosław Hordynśkyj na tle epoki” (Księga pierwsza. Wydawnictwo „Jarosławiw Wał”). Wiosną 2018 r. w tym samym wydawnictwie ujrzy światło dzienne druga księga „Swiatosław Hordynśkyj na tle epoki” (z indeksem alfabetycznym 1100 imion). W książce naświetlono życie i twórczość fenomenalnej osobowości kultury ukraińskiej (pisarza, tłumacza, literaturoznawcy, artysty, historyka sztuki, organizatora życia kulturalnego) Swiatosława Hordynśkiego po jego wymuszonej emigracji w marcu 1944 r. do Niemiec, a w 1947 r. do USA. Autor szczegółowo opisuje tło, na którym wyłania się postać jednego z najwybitniejszych krzewicieli kultury ukraińskiej w drugiej połowie XX w. Uwadze czytelników polecamy rozdział „Obozowa Ukraina” (w skrócie). Chłopcy na festiwalu dziecięcym 2 lipca 1947 roku wykonują taniec ludowy „Arkan”. Nauczyciele Myrosław Kotys i Jewhen Małaniuk (siedzą w centrum) z uczniami gimnazjum
Машинний переклад
Kontynuujemy projekt poświęcony 160. rocznicy prowadzenia Dziennika Szewczenki. Rozpocząwszy go w czerwcu 1857 r., Taras Hryhorowycz prowadził zapiski w ciągu stycznia—maja 1858 r., a w lipcu podarował Dziennik M. M. Łazarewskiemu. W tym miesiącu historyk-szewczenkoznawca Wołodymyr Melnyczenko komentuje notatki poety z 11, 12 i 13 kwietnia 1858 r., w których wspomniano ponad dziesięciu petersburskich przyjaciół i znajomych Szewczenki.
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
11 kwietnia Poleciłem Kamienieckiemu starać się w komitecie cenzury o pozwolenie na wydrukowanie „Kobziarza” i „Hajdamaków” pod firmą „Poezja T. Sz.”. Co z tego będzie? Wstąpiłem po drodze do śpiewaka-aktora Pietrowa. On tylko przytył, a ona, niestety! z milutkiej Anny Jakowlewny stała się szacowną, ale wciąż milutką staruszką. Nietrwała płeć! Wpadłem do Siemiona, wypiłem kieliszek wódki i poszedłem do Korbe na obiad. Nudno i brudno, jak u starego kawalera, a w dodatku u wojskowego. Wieczorem u Biełozierskiego słuchałem nowego dramatu Żelakowskiego (Sowy) i z sukcesem udowodniłem Sierakowskiemu, że Niekrasow nie tylko nie jest poetą, ale nawet wierszopisem niezdarnym.
Poleciłem Kamienieckiemu starać się w komitecie cenzury… Kamieniecki Danyło Semenowycz (ok. 1832—1880) — ukraiński folklorysta i etnograf, zarządca drukarni P. O. Kulisza w Petersburgu. Szewczenko poznał go na początku kwietnia 1858 r. Z polecenia Szewczenki D. S. Kamieniecki właśnie w kwietniu 1858 r. wyjaśniał w Petersburskim komitecie cenzury możliwość nowego wydania utworów poety.
…pod firmą „Poezja T. Sz.”. Taras Hryhorowycz przedstawił w procesie cenzurowania rękopis „Poezja T. H. Szewczenki. Tom pierwszy”, ale 28 listopada 1859 r. pozwolono mu wydać jedynie zbiór wcześniej drukowanych utworów, który ukazał się w 1860 r. pod tytułem „Kobziarz”.
…do śpiewaka-aktora Pietrowa. Pietrow Josyp Opanasowycz (1806—1878) — ukraiński i rosyjski śpiewak operowy (bas), pedagog. W latach 1830—1878 śpiewał na scenie Petersburskiego teatru operowego, był pierwszym wykonawcą partii Susanina i Rusłana w operach M. I. Glinki. Poeta poznał śpiewaka jeszcze w 1840 r., a zaprzyjaźnił się po powrocie z zesłania, lubił go i cenił jako aktora. W Dzienniku znajduje się zapis: „Pietrow w roli Susanina jak dawniej dobry...” (17 kwietnia).
...z milutkiej Anny Jakowlewny... Pietrowa Hanna Jakiwna (panieńskie nazwisko — Worobjowa; 1817—1901), żona J. O. Pietrowa, znana śpiewaczka operowa (kontralt) lat 1830—1840. Szewczenko poznał ją jeszcze przed zesłaniem.
...stała się... milutką staruszką. H. J. Pietrowa miała wtedy nieco ponad 40 lat i była młodsza od poety. Mimo to, wystarczyło mu do emocjonalnego osądu tylko to, że kobieta nie pozostała taką samą „milutką”, jak półtorej dekady temu. Mówiąc krótko, „nietrwała płeć!”. Ale spotkawszy 1 kwietnia trzydziestoczteroletnią M. S. Krzisevicz, z którą widywał się jeszcze przed zesłaniem, zapisuje: „Ledwo zauważalnie postarzała się. Zdziwienia godna trwała rodaczka”, a 6 maja znów notuje o niej: „...Ona nas powitała żwawa, wesoła, młoda, jak dziesięć lat temu”.
Wpadłem do Siemiona, wypiłem kieliszek wódki… Hułak-Artemowski Semen Stepanowycz (1813—1873) — ukraiński kompozytor i śpiewak operowy (baryton), autor pierwszej ukraińskiej opery „Zaporożec za Dunajem” (1863). Szewczenko poznał go jesienią 1838 r. w Petersburgu i odtąd łączyły ich przyjacielskie stosunki. Po powrocie do Petersburga poeta dużo czasu spędzał ze śpiewakiem, przynajmniej Siemion wspominany jest na petersburskich stronach Dziennika ponad 30 razy. Zatem Szewczenko u przyjaciół i znajomych wypijał, z reguły, nie filiżankę herbaty, a „kieliszek wódki”. Kiedy zaś zdarzała się herbata, to gość, jak wspominał M. I. Kostomarow, „nalewał taką ilość rumu, że każdy inny, zdawało się, nie ustałby na nogach”. Istnieje potwierdzenie tego petersburskiego nawyku Szewczenki także we wspomnieniach K. F. Junge: „Tylko patrzcie, nie rum z herbatą, a herbata z rumem”, — mówiłam, śmiejąc się, kiedy stawiałam przed nim szklaną karafkę”. Mimo to, w rodzinie Tołstojów lub u S. S. Hułaka-Artemowskiego poeta był bezpieczny. Ale w innych przypadkach, powiedzmy, z dawnym znajomym poety I. L. Dziubinem czy P. A. Kruniewiczem (polski zesłaniec polityczny, lekarz, który w Petersburgu leczył Szewczenkę), jak świadczą zapisy w Dzienniku, było trudniej: „...Zjadłem obiad z Dziubinem… niezbyt umiarkowanie...” (4 kwietnia); „…Ja pod pretekstem choroby nie pojechałem na lukullusowy obiad... Z nieprzyzwyczajenia można poważnie zachorować” (5 kwietnia); „Wieczorem wstąpiłem do Kroniewicza (P. A. Kruniewicza. — W. M.)…” (8 kwietnia). W rezultacie następnego dnia tylko jedno zdanie: „Kwitałem się za nieumiarkowany obiad...” Oczywiste jest, że ten skrajnie krótki zapis w Dzienniku był uosobieniem nie tylko straconego przez poetę dnia, o którym nie miał czego dobrego zapisać, ale i w ogóle całego petersburskiego dramatu z „obiadami” i „kolacjami”. Charakterystyczne, że u M. S. Szczepkina w Moskwie przy częstych przyjacielskich spotkaniach, zapraszanych obiadach i znajomościach u Szewczenki ani razu nie zdarzyło się nadmierne picie, niezdrowe biesiadowanie, nie było przez to ani jednej bezsennej nocy czy straconego dnia, jak to wielokrotnie zdarzało się w Niżnym Nowogrodzie i w Petersburgu. Mychajło Semenowycz uchroniłby!
…poszedłem do Korbe na obiad. Korbe Iwan Mychajłowycz (1800—1868) — generał-major w stanie spoczynku. Szewczenko poznał go w Petersburgu podczas nauki w Akademii Sztuk Pięknych (nie później niż w 1840 r.). I. M. Korbe służył wtedy w Ministerstwie Wojny w części intendentury i należał do kręgu Tarnowskich, J. P. Hrebinki, braci Kukolników i innych wspólnych znajomych. W latach 1844—1847 Szewczenko spotykał się z I. M. Korbe na Ukrainie — w Kijowie, a także w jego majątku we wsi Wejsbachiwka, gdzie zbierali się J. de Balmen, W. O. Zakrewski, M. A. Markewycz i inni. W 1852 r. przez kazańską komisję komisariatową, którą kierował I. M. Korbe, S. S. Hułak-Artemowski przesłał do Twierdzy Nowopietrowskiej pieniądze, które rzekomo był winien Szewczence za portret akwarelowy. W liście do S. S. Hułaka-Artemowskiego z 1 lipca 1852 r. Szewczenko prosił przekazać I. M. Korbe podziękowanie za jego udział w „dobrym uczynku”.
…u Biełozierskiego… Biełozerski Wasyl Mychajłowycz (1825—1899) — ukraiński działacz społeczny i literacki, dziennikarz i pedagog. Ukończył w 1845 r. Uniwersytet św. Włodzimierza w Kijowie. Jeden z organizatorów Bractwa Cyryla i Metodego. Aresztowany w 1847 r., został wysłany pod nadzorem do służby w guberni ołonieckiej. W połowie lat 1850. powrócił do Petersburga. W latach 1861—1862 W. M. Biełozerski redagował czasopismo „Osnowa”, w którym wydrukowano wiele poezji Szewczenki. Właśnie W. M. Biełozerski przygotował dla czasopisma pierwszą publikację Dziennika poety. Pozostały o nim ciepłe i wysokie słowa Szewczenki: „Oto jeszcze szczera chrześcijańska dusza”.
...słuchał nowej dramy Żeligowskiego (Sowy)... Chodziło o dramat “Zorski” polskiego poety i tłumacza E.-W. Żeligowskiego (pseudonim — Sowa), na którego czytanie u W. M. Biłozerskiego zaprosił Szewczenkę sam autor. Wykorzystaną przez E.-W. Żeligowskiego w tym dramacie białoruską pieśń “Posadzę koło chaty” Szewczenko przetłumaczył na język ukraiński (“Naśladowanie Edwardowi Sowie”). Posadzę koło chaty Na wspomnienie żonie I jabłonkę i gruszeczkę, Na wspomnienie jedynej!
…udowodnił Sierakowskiemu… Sierakowski Zygmunt (1826—1863) — działacz polskiego ruchu narodowowyzwoleńczego, wojskowy, dziennikarz. Po raz pierwszy spotkał się z Szewczenką w Petersburgu 28 marca 1858 r. (Zob. Szewczenkiwska encyklopedija. T. 5. K., 2015. S. 715—717).
...że Niekrasow... rymopis niezdarny. Radziecki literaturoznawca I. J. Ajzensztok (1900—1980) wyraził opinię, że chodziło nie ogólnie o twórczość M. A. Niekrasowa, a jedynie o jego konkretny poemat “Cisza”, opublikowany we wrześniowym numerze “Sowriemiennika”. W nim, szczególnie w czwartym rozdziale, wybrzmiało sławienie Aleksandra II — poeta pisał o ludzie, który, “spływając się do ołtarza”, Chwałę Najwyższemu wznosi I łaskawemu carowi. Akademik A. M. Łoboda (1871—1931) dopuszczał, że w ocenie Szewczenki odbił się wpływ S. T. Aksakowa oraz P. A. Kulisza, którzy nie lubili M. A. Niekrasowa. Współczesny literaturoznawca M. J. Nazarenko uważa, że “bardziej prawdopodobna wydaje się czysto estetyczna niekompatybilność poetów: Niekrasow odszedł od tej romantycznej tradycji, która przyciągała Szewczenkę — czytelnika”.
12 kwietnia Śnieg, chlapa, wstręt; nie zważając na to wszystko, wyruszyliśmy, t. j. ja, Siemion i M. Łazarewski, do Akademii obejrzeć wystawę. W celu uniknięcia przeziębienia wstąpiliśmy do Smurowa, wypiliśmy po kieliszku ginu i połknęliśmy po tuzinie ostryg. Z wystawy poszliśmy na uroczysty obiad do hrabiny N[astasji] I[wanowny], wydany przez nią dla swoich bliskich licznych przyjaciół z okazji mojego powrotu. Przy obiedzie hrabia F[iodor] P[ietrowicz] powiedział krótkie słowo na cześć miłościwego cara. A na cześć mojej mimowolnej długotrwałej cierpliwości powiedział prawie liberalne słowo Nikołaj Dmitrijewicz Starow. Potem Szczerbina i na zakończenie sama hrabina N[astasja] I[wanowna]. Było mi i przyjemnie, i zarazem niezręcznie. Nie spodziewałem się takiego wielkiego zaszczytu. Dla mnie było to zupełnie nowe. Siemion zauważył, że za stołem wszyscy byli bladzi, wychudzeni i zieloni, oprócz nieszczęsnego wygnańca, t. j. mnie. Zabawny kontrast. Po obiedzie zawiózł mnie Soszalski do rodaczki M. S. Grzesiewicz, a około pierwszej do Borela. A od Borela do Adolfiny, gdzie go zostawiłem.
…wyruszyliśmy… do Akademii obejrzeć wystawę. W tym czasie w Akademii Sztuk Pięknych była rozłożona wystawa prac jej akademików i uczniów. Szewczenko już był na niej 6 kwietnia, czyli w przeddzień otwarcia, notując, że “pejzaże przeważnie przed innymi rodzajami malarstwa rzuciły mi się w oczy”. Taras Hryhorowycz przychodził tutaj 24 i 25 kwietnia i tego dnia napisał w liście do S. T. Aksakowa: “...Wystawa zdarzyła się w Akademii Sztuk Pięknych, której ja tak dawno nie widziałem i która dla mnie teraz jest najjaśniejszą, najwyższą rozkoszą. Jakie pejzaże, po prostu cud!.. Wystawa jest nieliczna (wystawiono 245 dzieł. — W. M.), ale piękna, a w szczególności pejzaże, czarujące pejzaże!”.
...wstąpiliśmy do Smurowa... Chodziło o Siergieja Gierasimowicza Smurowa — właściciela sklepu gastronomicznego z restauracją przy ulicy Wielkiej Morskiej, który cieszył się popularnością wśród zamożnej publiczności.
...wypiliśmy po kieliszku ginu i połknęliśmy po tuzinie ostryg. Między innymi, i wódkę, pędzoną z jagodami jałowca, i delikatesowy stół z ost-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
...pamiętam, jak Taras Grygorowycz cieszył się powodzeniem w Petersburgu jeszcze przed zesłaniem. Co najmniej 2 lipca 1857 r. zanotował w Dzienniku wspomnienie o tym, że w 1841 r. malował portret (nie zachował się) arystokraty, rotmistrza W. P. Aprielewa, za który nigdy nie otrzymał honorarium. Za to tamten przynosił ze sobą niezłą przekąskę i wypitkę, na którą składały się „z 200 ostryg, ćwiartki zimnego cielęciny, 6 butelek portera i 1 butelka dżinu. Wszystko to było zjadane i wypijane w ciągu seansu w najbardziej przyjacielskiej atmosferze”. Cóż to za zdrowa i nienasycona młodość!
…do hrabiny N[astasji] I[wanowny]… hrabia F[iodor] P[etrowicz]… Tołstaja Anastasija (Nastasija) Iwanowna (1817—1889) — żona F. P. Tołstoja. Tołstoj Fiodor Pietrowicz (1783—1873) — rosyjski medalier, rzeźbiarz i malarz, w latach 1828—1859 wiceprezydent, a od 1859 r. — towarzysz prezydenta Akademii Sztuk Pięknych. Począwszy od 1855 r. małżeństwo starało się o uwolnienie Szewczenki z zesłania.
...słowo na cześć łaskawego cara. Był to rzadki przypadek, gdy Szewczenko nie dopuścił nawet w Dzienniku nie tylko potępienia znienawidzonego mu cara, ale i najmniejszej ironii pod jego adresem.
...powiedział... słowo Nikołaj Dmitrijewicz Starow. M. D. Starow (1823—1877) — pedagog, w latach 50. XIX w. — nauczyciel historii i literatury rosyjskiej w 1. korpusie kadetów, a zarazem nauczyciel córki Fiodora i Anastasii Tołstych, Katarzyny (późniejszej, po mężu, — Junge). „Liberalne słowo” M. D. Starowa Szewczenko przepisał do Dziennika 17 kwietnia 1858 r. Zaznaczano w nim m.in., że „nieszczęście Szewczenki dobiegło końca, a wraz z tym zniesiono jedną z rażących niesprawiedliwości”. M. D. Starow podkreślał również, że Szewczenko „swoimi cierpieniami podtrzymał tę świętą wiarę, że prawdziwej natury moralnej człowieka nie zdołają stłumić żadne okoliczności!..”
Potem Szczerbina… Szczerbina Mykoła Fedorowycz (1821–1869) – rosyjski poeta. Szewczenko znał jego utwory już w Petersburgu, a na zesłaniu interesował się twórczością poety. M. F. Szczerbina wraz z rodziną Tołstojów przyczynił się do uwolnienia Szewczenki z zesłania. Wkrótce po przyjeździe poety do Petersburga, 5 kwietnia 1858 r., A. I. Tołstaja liścikiem zaprosiła M. F. Szczerbinę do siebie, aby poznał Szewczenkę. Następnego dnia poeci spotkali się po raz pierwszy u Tołstojów. Szewczenko zapisał w Dzienniku: „…Osobiście poznałem się z poetą Szczerbiną”.
Było mi zarazem miło i nieswojo. To jest to, o czym Szewczenko pisał już 30 marca: „Boję się, żebym nie stał się modną postacią w Piterze”. Bo Tarasa Hrihorowycza chwalono niekiedy nie za twórczość, lecz „w cześć… cierpliwości…”
Dla mnie to było zupełnie nowe. Zapewne te słowa poety odnosiły się właśnie do petersburskiego „zaproszonego obiadu” w rodzinie Tołstojów. Bo 25 marca, w święto Zwiastowania, czyli niecałe trzy tygodnie wcześniej, rzeczywiście pierwszy „zaproszony obiad” na szczeblu stołecznym wydał Szewczence w Moskwie jego przyjaciel M. O. Maksymowicz.
…zawiózł mnie Soszalski… Wystarczających wiadomości o nim brak. Można jedynie przypuszczać, że był to ktoś z bogatych rodaków Szewczenki, być może K. H. lub J. H. Rozalion-Soszalski z Kupiańska w guberni charkowskiej.
…do rodaczki M. S. Krzyżewycz… Chodziło o Krzyżewycz Marię Stepanowną
Taras Szewczenko. Portret M. S. Krzyżewycz. 1858 r.
…niwnę (z domu Zadorożną; 1824–1905) — siostrzenicę ziemianina H. S. Tarnowskiego. Już w liście do niego z 26 marca 1842 r. Szewczenko pisał: „Słyszałem, że macie młode panienki. Proszę, nie dawajcie im i nie pokazujcie mojej »Hajdamaczyzny«, bo jest tam wiele takiego, że samemu wstyd. Niech trochę poczekają, przyślę im »Zakonnicę Marjanę«, myślę wydrukować ją na Wielkanoc. To już nie będzie buntownicze”. Jedną z tych panien była osiemnastoletnia Maria. Przypuszcza się, że poeta poznał ją w 1843 r. w Kaczanowce. A. S. Afanasjew-Czużbiński wspominał, że w lutym 1846 r. w Niżynie Szewczenko odwiedził M. S. Krżyżewycz, która, według słów memuarysty, była wtedy znaną pięknością na Ukrainie i „kręciła wszystkim w głowach”. Między innymi zachwycał się nią rosyjski kompozytor M. I. Glinka, który w latach 1842–1856 korespondował z M. S. Krżyżewycz i podarował jej szereg swoich utworów z autografami. Szewczenko namalował portret M. S. Krżyżewycz, podarował jej akwafortę „Przypowieść o winogrodniku”, wielokrotnie wspominał ją na petersburskich kartach Dziennika (1 kwietnia, 6, 13, 16 maja 1858 r.).
…do Borela. Chodziło o modną restaurację na Wielkiej Morskiej ulicy, znaną w Petersburgu od nazwiska jej właściciela.
...od Borela do Adolfiny... Chodziło o specyficzny zakład, podobny do tego, który prowadziła madame Hilde w Niżnym Nowogrodzie. Taras Hrehorowycz pewnego razu (1 stycznia 1858 r.) nazwał go „świątynią Priapa”. W mitologii starogreckiej Priap był synem Dionizosa i Afrodyty, bogiem ogrodów i winnic, płodności i prokreacji, opiekunem cielesnych rozkoszy, a Rzymianie uważali Priapa również za patrona prostytutek, alfonsów i hulaków. O odwiedzinach Adolfiny poeta zapisał także 16 maja, między innymi tego wieczoru, kiedy w Petersburgu przebywał M. S. Szczepkin: „… Z Soszalskim i Semenem w zachwycie zajechaliśmy na kolację do Borela i ostudziliśmy swoje zachwyty u Adolfiny. Cynizm!” A następnego ranka: „Z przytułku Adolfiny o godzinie 7 rano udałem się do M[ychajła] S[emenowycza]…” Zapewne Adolfina była Szewczence znana już od lat 40. XIX wieku. Aby się o tym przekonać, wystarczy przeczytać dwa zdania z jego listu do M. M. Łazarewskiego z Fortecy Orskiej z 20 grudnia 1847 r.: „Ślicznie pozdrów ode mnie Dziubina, kiedy go zobaczysz... Przypomnij mu o Izlerze i rostiagajach, o Adolfince i innych cudach”. Zatem Adolfina była wtedy znacznie młodsza i pewnie milsza, lecz jej interes kwitł także dziesięć lat później z okładem. Co do Izlera, to właściciel znanej restauracji w Petersburgu. Stało się tak, że zapiski Szewczenki o Hilde i Adolfinie zupełnie nie znalazły odbicia, dajmy na to, w słynnej kronice P. W. Żura „Trudy i dni Kobzarza”, która stanowi ostatni tom Pełnego zbioru dzieł Tarasa Szewczenki w dwunastu tomach. A w Alfabetycznym indeksie nazwisk do 5. tomu tego wydania, w którym opublikowano Dziennik, Adolfiny brak, podczas gdy Hilde jest wspomniana, jak u poety, sześć razy, ale bez jakiegokolwiek komentarza. Moim zdaniem z taką praktyką trzeba wreszcie skończyć. Taras Hrehorowycz nikogo, zwłaszcza jego przyszłych biografów i komentatorów, nie upoważniał do samowolnego usuwania wymienionych przez niego imion i nazwisk ani do przemilczania informacji o nich. Co więcej, nie ma on najmniejszej potrzeby strażników swojego moralnego oblicza. Również znany ukraiński literaturoznawca O. I. Biłecki (1884—1961) trafnie stwierdził, że w podobnych epizodach w Dzienniku Szewczenko „nie spowiada się i nie żałuje”. Zatem prawdziwi miłośnicy Szewczenki potrzebują ściśle naukowych i precyzyjnych komentarzy do każdego wiersza jego Dziennika i mają do tego prawo.
13 kwietnia Od N. D. Starowa pojechaliśmy z Semenem do M. W. Ostrogradskiego. Wielki matematyk przyjął mnie z otwartymi ramionami jak rodaka i jak swojego domownika, który na dłuższy czas gdzieś wyjechał. Dzięki mu. Ostrogradski z rodziną wyjeżdża na lato na Małoruś. Zaprosiłby, mówi, i Semena ze sobą, ale boi się, że na Połtawszczyźnie salo nie wystarczy na jego wyżywienie. Obiadowałem u Semena, wieczór spędziłem u hrabiny N[astazji] I[wanowny]. Słuchałem wierszy Julii Żadowskiej. Biedna, nieszczęsna dziewczyna!
...pojechaliśmy... do M. W. Ostrogradskiego.
Autograf zapisów Szewczenki w Dzienniku z 11, 12 i 13 kwietnia 1858 r.
Ostrogradski Michaił Wasylowicz (1801–1862) – matematyk, jeden z założycieli petersburskiej szkoły matematycznej, akademik Petersburskiej Akademii Nauk (od 1830 r.) i kilku zagranicznych akademii. Urodził się na Połtawszczyźnie, utrzymywał bliskie związki ze swoimi rodakami. Szewczenko poznał go podczas nauki w Akademii Sztuk Pięknych, o czym świadczy wzmianka o M. W. Ostrogradskim w opowiadaniu „Artysta”: „Ja osobiście i dobrze znałem genialnego matematyka naszego Ostrogradskiego...”. S. S. Gułak-Artemowski, z którym przyjaźnił się M. W. Ostrogradski, przyczynił się do odnowienia i umocnienia tej znajomości po powrocie Szewczenki do Petersburga. M. W. Ostrogradski wspominany był w zapisie z 1 maja: „...Poszliśmy do Ostrogradskiego z zamiarem zjedzenia tam obiadu...” (mieszkał na Wyspie Wasylewskiej, na początku 7. linii). Zachowała się notatka M. W. Ostrogradskiego z zaproszeniem Szewczenki na obiad, która nie jest dokładnie datowana: „Przychodźcie dziś na obiad”.
Ostrogradski z rodziną wyjeżdża na lato na Małoruś. Akademik wzrastał w wiejskim otoczeniu, władał językiem ukraińskim, znał ludowy sposób życia i obyczaje, co roku odwiedzał rodzinne strony.
...sała nie wystarczy na jego wyżywienie. Żart M. W. Ostrohradskiego przypomina o tym, że i Taras Hryhorowycz lubił ukraiński produkt narodowy. Na przykład w maju 1859 r. napisał do W. W. Tarnowskiego (młodszego), który właśnie przyjechał z Ukrainy do Petersburga, prawdopodobnie swój najkrótszy list, wysłany najwyraźniej z kimś ze wspólnych przyjaciół: „Wręczycielowi tego wręczcie sało. T. Szewczenko”. Pod koniec tego samego roku poeta prosił brata Warfołomieja Hryhorowycza, by wysłał mu do Petersburga smażoną kiełbasę: „Ta jeby do kiełbas jeszcze i sała dodać, to by było bardzo dobrze!” M. M. Biłozerski wspominał, jak rodacy z Borzenszczyzny przysłali Szewczence sało i nalewki. Być może o tym właśnie przypadku pisał kierownik kancelarii Akademii Sztuk Pięknych O. O. Błahowieszczenski: „Pewnego razu otrzymał z rodzinnych stron małoruskie sało i z tej okazji urządził przyjacielski wieczór”. Przyjaciele Szewczenki również cenili sało. Na przykład w archiwum znalazłem list M. O. Maksymowicza do żony Marii Wasyliwny z Moskwy na Ukrainę, na Michajłową Horę, napisany w listopadzie 1858 r.: „Pytasz, moja gołąbeczko, jakiego mi gościńca przysłać tutaj? A przecież sala, dobrego, takiego, jakie tylko można zdobyć!” (Instytut Rękopisów Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego, zesp. 32, nr 6, k. 2 odw.). Oto prawdziwi, szczerzy i hojni Ukraińcy!
Słuchał wierszy Julii Żadowskiej. Żadowska Julia Walerianowna (1824—1883) — rosyjska poetka, drukowała się w prasie stołecznej. W chwili spotkania z Szewczenką wydała zbiór wierszy oraz powieść „Ostoronź od wielkiego świata”. Pełne zebranie jej utworów ukazało się dopiero po śmierci autorki — w latach 1885—1886 w Petersburgu. J. W. Żadowska była kaleką od urodzenia (przyszła na świat bez lewej ręki). Szewczenko nie wyraził swojego stosunku do wierszy J. W. Żadowskiej, lecz odnosił się do niej z współczuciem.
Машинний переклад
Inesa ATAMANCZUK, m. Zaporoże. Wydaje mi się, że już od kilku lat jadę z nimi na wozie. Na tym samym, który jest na poliptyku „Bryli” (Słomiane kapelusze). Gdzie z góry widać zamyślone głowy, w liczbie dziewięciu, a z dołu bose stopy, które dotykają ciepłego drogowego pyłu. „Bryli” toczą się, łącząc dziewięć swoich fragmentów nieustannością ruchu, dośrodkowością koła, słonecznie gorącym kolorem. Jedzie wózek, półkolem nad nim porusza się słońce, gdzieś obok toczy się kuraj... Kto widział niemiriwskie „Bryli”, zapomnieć nie może. A widzieli je Enerhodar i Mariupol, Mikołajów i Nowa Kachowka, Kropywnycki i Berdiańsk — tam dotarły ze Lwowa filozoficzne płótna Wołodymyra Niemyry oraz po ziemsku ciepła ceramika i rzeźba jego żony Kateryny Niemyry. Projekt „Jedność. Wschód-Zachód”, który przejechał przez miasta ukraińskiego centrum i wschodu, prawie zbiegł się z zamysłem wystaw krzyżowych zaporoskich artystów we Lwowie oraz lwowskich — w Zaporożu. Omawiając ideę w Zaporoskim Muzeum Obwodowym, nazwaliśmy je „Wiatr ze wschodu” i „Wiatr z zachodu”. Wiatr z zachodu przyleciał pierwszy. Zgromadził przy rozdmuchanym ognisku ukraińskości dzieci i nauczycieli, artystów i literatów, koneserów dobrego słowa i wysokiej jakości malarstwa. Wystawom towarzyszyły warsztaty w szkołach artystycznych i studiach, spotkania literackie w bibliotekach. Kateryna Niemyra — pisarka, autorka, jak sama mówi, „wiązanki” „Kolorowych opowiadań” oraz autobiograficznej powieści „Czasem”. W każdym mieście zostawał jasny ślad — krąg osób oczarowanych jej wyrazistym talentem literackim. A Wołodymyr Niemyra rozmawiał z artystami, architektami, darował swoje najlepsze prace do kolekcji muzealnych. Podróże odbierały siły i dodawały nowej energii, twórczość nie była przerywana. Kateryna Niemyra napisała i czeka na druk — a wraz z nią wszyscy, z którymi rozmawiała na warsztatach — nową książkę, podręcznik do nauczania edukacji artystycznej. Czekają dzieci, które pamiętają uścisk jej małej, mocnej dłoni: „Artysta musi być silny, kolego. Jeśli trafił ci się pedagog, który coś wie — ciągnij z niego wszystko, co możesz”. W tym czasie Wołodymyr Niemyra stworzył nową kolekcję — „Neologizmy”, lakoniczny i treściwy zbiór monotypii. Po raz pierwszy pokazano ją w Muzeum Pamięci O. Kulczyckiej we Lwowie, gdzie historyk sztuki i krytyk artystyczny Ołena Kis-Fedoruk podkreśliła „logikę i obrazowość” nowych prac. I kolekcja znów wędruje po Ukrainie. Latem ubiegłego roku lwowian przyjmowało Zaporoże. Ozdobą odnowionej ekspozycji stał się obraz „Jaryło” — złocista alegoryczna kompozycja, ognista droga rydwanu boga Słońca. W tamtej trzydniowej podróży do Zaporoża było dużo słońca: świeciło nad Chortycią, oślepiało na brzegu Dniepru, gdzie postaliśmy niedaleko pogrzebanego pod wodą progu Nenasytcia. „Zostaw mnie tutaj, Kateryno, ja chcę tutaj pracować” — pół żartem, pół serio poprosił żonę artysta, oczarowany wyciszoną potęgą Dniepru... Zarówno nowonarodzone graficzne „Neologizmy”, jak i klasyczne malarstwo Wołodymyra Niemyry można było zobaczyć w tym roku w kijowskim Domu Artystów przed Wielkanocą — niestety, tylko przez tydzień. Na otwarcie przyjechali przyjaciele artystycznego i literackiego kręgu Kijowa. Kobziarz Taras Syłenko wypełnił muzyką sale, ożywił kozacką autentyką niemiriwską „Chortycię”, „Mamaja”, „Drzewo życia”... Na pytanie, czy nie jest zmęczony śpiewaniem, odpowiedział: „Ja jeszcze nie zdążyłem wyśpiewać wszystkiego, co widzę”, — i znów wziął się za bandurę... Nazwy prac Wołodymyra Niemyry mają echo twórczości literackiej Kateryny: „Błękitny księżyc”, „Szelest”, „Niewód”, „Kołysał się flet”, „Obserwacje”, „Czas”, „Za ogrodzeniem”, „Apostołowie”... Obok każdego obrazu pod pierwszą emocją przebija druga, trzecia treść, nazwa wymaga wyjaśnień, których nie męczysz się szukać i znajdować... Po emocjonalnym otwarciu pytam autora o interakcję w twórczym i rodzinnym tandemie i słyszę: — Tak, słowa, które Kateryna do mnie mówi, a nawet te, których nie mówi — inspirują. Oto, na przykład, maluję ten... czajnik. Kiedy go maluję, nie tylko chcę poczuć — kto z tego czajnika pił herbatę? Jacy ludzie prowadzili rozmowy, jaki mieli nastrój? Nie tylko swoje widzę: oto siedzimy, pijemy pachnącą herbatę... Ja wlewam w niego wspomnienia dnia, który minął, barwy spotkania, przyjemność rozmowy. I nagle obok głos Kateryny. I ja już ten czajnik widzę zupełnie inaczej. On już łączy się z naszym domem, z ojczystą ziemią, z ludźmi, ręcznikami, śpiewem ptaków, z drogą tutaj, z literaturą, z Kobo Abe, kolędami, kołomyjkami... Widzę Dniepr, Kachowkę, schody obok Pałacu Kultury, gdzie staliśmy, drzewo nad wodą, brzeg obok progów, sylwetkę dziewczyny, która wiozła nas do Terniwki... Oczy Katii, młodej artystki z Nowej Kachowki... Wtedy już to nie pokrywkę czajnika widzę, a kopułę tej cerkiewki, którą chcecie restaurować, ratować, żeby ona żyła. Patrzysz na czajnik, a widzisz to, co masz w sumieniu, w duszy, w myślach, co w pamięci żyje — wszystko się przejawia. I zaczyna ożywać. Tak maluję swoje obrazy. Cokolwiek bym malował — ono idzie, jedzie, porusza się, żyje. Ono samo na płótno się wylewa. Ręką kieruje energia kosmiczna, z którą się przyjaźnię, z którą żyję, komunikuję. Właśnie z tego wymiaru, w którym jestem. — Inspiracji Pan oczekuje? — Ja nie oczekuję. Ona mnie naciska: rób! Całe moje doświadczenie — techniczne, kompozycyjne — ono już przyszło. Jak kompozytorzy, pisząc muzykę, znają harmonię i kontrapunkt, jak poeci znają jamby i choreje, tak ja wszystko swoje znam. Ja tylko przekazuję swój stan, swoje uczucia. Zresztą Kateryna na moją twórczość wpływa. Kateryna Niemyra to działająca i pełna pasji natura, jej ingerencja w niesprawiedliwy bieg życia jest zawsze miękka i silna jednocześnie. W Nowej Kachowce półtora roku temu zasmuciła ją tablica na budynku jednego z ośrodków edukacji i turystyki, przybita na zdobieniu domu. Miasto, uświęcone pracami bojczukisty Hryhorija Dowżenki, bardzo jej się spodobało. A tu taka przykrość. Weszła do placówki, porozmawiała: „Ja im mówię, że gwoździk znajdę, przebijcie tablicę na wolne miejsce, zabierzcie z płaskorzeźby — nie rozumieją, w czym problem. Trzeba, żeby im z Ministerstwa Edukacji wyjaśnili, chyba, że tak nie wolno”. Mam nadzieję, że do wytycznych z Ministerstwa sprawa nie doszła, ale niedawno zobaczyłam, że tablicę przewiesili, wysłałam Katerynie zdjęcie, mieliśmy radość. Możliwe, że zbyt poważnie brzmi, ale rodzina Niemyrów czuje się odpowiedzialna za Ukrainę. „Ja 16 lat przeżyłam w Ameryce i pewien pan mi kiedyś powiedział: niech galicyjczycy [czyli Polacy] biorą sobie ten Lwów, a my Wielkiej Ukrainy nikomu nie oddamy. Ja powiedziałam: jeszcze czego! Ja położę się na Wielkiej ziemi, obejmę i będę krzyczeć, że wszystko moje i nikomu ani kawałeczka nie oddam” — opowiadała Kateryna Niemyra na spotkaniu z czytelnikami w Nowej Kachowce. Z Ameryki rodzina artystów wróciła w 2008 roku. — Długo widzieliście Ukrainę z oddali, jaką czujecie ją z bliska, od wewnątrz? — pytam Wołodymyra Niemyrę. — Ukraina jest zawsze taka sama. Nie trzeba się smucić, prosić, by zwrócić na nią uwagę. Jest Ukraina i język jest. I nic ani wrogom, ani złodziejom, ani korupcjonistom różnym nie uda się zrobić z Ukrainą. Tak, ciężkie teraz czasy, trudne okoliczności. Ale ona jest, Ukraina. To skupisko takiej energii, bez której świat nie będzie się trzymał, poruszał do przodu... Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora
Witalij Mowczan urodził się we wsi Dmytriwka w obwodzie czernihowskim. Ukończył Kijowski Instytut Sztuki (pracownia grafiki sztalugowej). Począwszy od 1977 roku bierze aktywny udział w wystawach ogólnoukraińskich i międzynarodowych. Jego obrazy wyróżniają się świeżością spojrzenia na otaczający świat, bogactwem barw i oryginalnością. Takie właśnie są prace eksponowane swego czasu na wystawach „Estamp-82”, „Malownicza Ukraina” (1983—1985), „Ziemia i ludzie” (1984) oraz innych. Jego dorobek twórczy jest prezentowany w muzeach Kijowa, Doniecka, Czernihowa i innych miast Ukrainy, a także w prywatnych kolekcjach w USA, Francji, Japonii, Australii, Niemczech i Izraelu. W 2005 roku, podczas obchodów 125-lecia rodzinnej szkoły w Dmytriwce, zorganizował wystawę indywidualną. Wówczas szczególne zainteresowanie widzów wzbudziły pejzaże i martwe natury. Artysta uważa, że siła sztuki kryje się w duchowym ukierunkowaniu twórcy. Właśnie poprzez nie realizuje swoje przeznaczenie, swoje duchowe powołanie na tym świecie, zresztą tak jak każdy prawdziwy człowiek. Własną zasadę twórczą artysta wyraził tak: „Istotę tego, co narodowe, uważam nie w zewnętrznej atrybutyce, a w wewnętrznym odczuciu duszy narodu… W swojej twórczości zwracam się zarówno do sztuki awangardowej, jak i ludowej oraz klasyki. A nasza mitologia interesuje mnie coraz bardziej…”. Artysta lubi plenery, które dają możliwość dotknięcia natury, poczucia jej niepowtarzalnego oddechu. Naturę mistrz pędzla uważa za boską. Nie wystarczy jej po prostu skopiować, trzeba ją przepuścić przez swoją duszę i serce. Dopiero wtedy przyniesie ona zauważalny rezultat w twórczości. Córki artysty poszły śladami ojca. Jana jest najbardziej biegła w martwych naturach, a w twórczości Oksany przeważają abstrakcjonizm i motywy filozoficzne. Życie ułożyło się tak, że już od dwudziestu lat Jana i Oksana mieszkają w Kanadzie. Jednak nie zrywają więzi z ojczystą ziemią. Kilka lat temu Oksana zaprezentowała wystawę swoich prac w jednej z prywatnych galerii Kijowa. Do wystawy „Droga do siebie” artysta przygotowywał się przez cztery lata. A jej pomysłodawcą został Wałerij Franczuk. Na otwarcie wystawy przybyło wielu przyjaciół artysty, wśród których byli znani malarze Wałentyn Serhiejew, Mychajło Horłowyj, Mykoła Sokołow i inni. Wśród zaprezentowanych prac uwagę zwracają etiudy stworzone podczas plenerów, cieszą oko pejzaże namalowane w pobliżu Psołu, zbiór prac będący hołdem dla kobiecego piękna, na innych płótnach przedstawione są Sobór Sofijski i Ławra Peczerska, w dość niezwykły sposób wykonany jest portret Olesia Berdnyka oraz przyjaciół artysty. Miejska Galeria Sztuki Rejonu Desniańskiego, która zaprezentowała wystawę „Droga do siebie”, jest jedyną placówką tego typu w stolicy. W galerii dwa razy w miesiącu otwierane są nowe wystawy. Swoje dzieła prezentują znani artyści oraz ci, którzy dopiero rozpoczynają swoją twórczą drogę. W szczególności wkrótce miłośnicy sztuki będą mogli odwiedzić wystawy indywidualne zasłużonej artystki Ukrainy Oksany Odajnyk, wykładowcy Kijowskiego Uniwersytetu im. Borysa Hrinczenki Jarosława Byłyka oraz Mykoły Szewczuka z Trembowli. Zaplanowano również wystawę „Ukraina — Chiny” oraz wystawę dziecięcą, która stanie się twórczym sprawozdaniem szkół sztuki Rejonu Desniańskiego. W Miejskiej Galerii Sztuki Rejonu Desniańskiego stolicy trwa wystawa zasłużonego artysty Ukrainy Witalija Mowczana „Droga do siebie”, na której artysta zaprezentował obrazy z ostatnich lat oraz płótna malarskie stworzone w czasach swojej młodości. Wołodymyr i Kateryna Nemyrowie w Zaporożu, lato 2017 r.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
— przeszła na szept moja towarzyszka, jakby bojąc się spłoszyć tę promienną aurę, którą stworzyło dwoje bliskich sobie ludzi. — Troszczyła się nie tylko o wychowanie córki, która była obok, a może nawet najbardziej o tego, którego nosi pod sercem. Wydaje mi się, że jej ustami i czynami kierowała jakaś wyższa mądrość — znów pospieszyła koleżanka, starając się wypowiedzieć do końca. — Bo kim są Ukraińcy? Romantykami, którzy wszystko wokół siebie uduchowiają! No pomyślcie: orliki, koguciki, kosiarze, braciszki, taszniki… — Tak, to wszystko kwiaty, rośliny — udaje mi się wreszcie i mnie wtrącić słowo. — Choć po nazwach tego nie powiesz. — No właśnie, kwiaty. I my o tym wiemy. A wymień je tak obcokrajowcowi — a on w mig zaliczy je do żywych istot — ptaków i dzieci, które szczerze kochamy i tak pieszczotliwie nazywamy. Albo ten bajecznie piękny krzew… Forsycja to jedno. A złoty deszcz — to już zupełnie co innego. To cały świat piękna i dobra! Nagle zauważamy, że niebo samo z siebie zaczęło się wywyższać. A gęsta mżawka okazuje się wcale nie taka zjadliwa. Może i w niej zakodowana jest jakaś niedostępna nam, obecnie żyjącym, mądrość? Któż to wie. „Nie ma w przyrodzie złej pogody” — niespodziewanie przychodzi na myśl i mimowolnie przypominają się obowiązki, które czekają na każdą z nas. Rozchodzimy się. Ale mała poetka ze swoją łagodną i mądrą mamusią nie raz odwiedza moją pamięć i sypie prosto w serce płatki złotego deszczu.
Машинний переклад
Ołeksandra KONDRATOWICZ Pewnego razu wiosną wyszłyśmy z koleżanką ze szkoły. Szare niebo, a dokładniej jedna wielka ołowiana chmura bez prześwitu, niczym prasa przygniotła ziemię. Wszystko w szarej barwie. Powoli brniemy przed siebie. Ciągnąca się rozmowa o niczym, taka sama szara, jak wszystko wokół. Nagle wyprzedza nas mała calineczka w zielonkawym płaszczyku-kurteczce i podbiega do okazałego krzewu forsycji, która, mimo wszystko, ufnie zakwitła pod oknem sąsiedniej szkoły. — Mamusiu, patrz! — wykrzyknęło dziewczątko. — Patrz, mamusiu: złoty deszczyk już wszystko pozłocił! Malutka obchodziła krzaczek to z jednej, to z drugiej strony, klaskała w dłonie, to nachylała, to odchylała główkę i wciąż świergotała, świergotała… I w końcu nie wytrzymała: — Mamusiu, mogę ostrożnie zerwać tę małą gałązkę z jednym kwiatuszkiem? — Nie można, córeczko. — Bo będzie ją bolało? — Będzie bolało. — To nie będę. Dziewczynka jakoś pytająco-zrozumiale spojrzała na swoją młodą mamusię i schowała, żeby nie ulec pokusie, rączki za plecy. Potem poruszyła wargami, nadając swojej miłej buzi wyraz niewinnego aniołka. Lecz znów nie wytrzymała i powiedziała: — Ale przecież masz dzisiaj urodziny. Chciałam podarować ci tylko jedną małą gałązkę. Złoty deszczyk się nie obrazi! Wytrzymasz, prawda, deszczyku? — zwróciło się dziewczątko do roślinki. Młoda matka, której wyraźnie zaokrąglał się brzuszek, czule przytuliła córeczkę do siebie i konspiracyjnie zaproponowała: — A ty podaruj mi cały krzaczek! — Jak? — nie zrozumiała dziewczynka. — A tak: podejdź do niego i powiedz: „Złoty deszczyku, daruję cię mojej mamusi na urodziny. Życzmy jej zdrowia i dobra!”. — Mamusiu, ale przecież roślinki nie można rwać — sama mówiłaś: będzie ją bolało! — Nie będziemy! Po prostu będziemy przychodzić tutaj na spacer i podziwiać jej piękno. — Oj jak dobrze! — klasnęło rączkami dziewczę. — Złoty deszczyk będzie długo, długo kwitł. — A latem, jak przypiecze słoneczko, będę przychodzić tutaj ze swoim czarodziejskim wiaderkiem i podlewać. — Bardzo dobrze — w tonie córeczki odpowiedziała matka. — Wszyscy będą się przyglądać jego kwiatom i uśmiechać. Lecz nikomu nie zdradzimy, że to twój (!) taki okazały prezent dla mamy. Uśmiechnęły się tajemniczo do siebie. A my mimo woli zachwyciłyśmy się tym czarującym rodzinnym tandemem. — Oto wam i temat: mały żar-ptak i złoty deszczyk — powoli i z jakąś marzycielską zadumą rzekła moja rozmówczyni. — Zwróciła pani uwagę, jak młoda mama rozwiązała kwestię ochrony przyrody? Nie ma nic oddzielnego, wszystko jest powiązane. I każda rana zadana komuś jednemu boli wszystkich, jak ich własna. — Filozofia najwyższej próby — zgadzam się. — Proszę zauważyć też, jak zadziwiająco mądra jest ta młoda kobieta, „czomuś ne znały bidy, stały żyty onuky — nabrałyś muky” (dlaczego nie znały biedy, zaczęły żyć wnuki — nabrały się męki). A wszystko dlatego, że naruszano zasadę „wczesności” i kosmicznego porządku, zamiast stałego pojęcia „na wszystko swój czas” wkradło się inne — byle gorzej, byle inaczej. Ale gdzie gwarancja, że to inne będzie na czasie, że będzie wczesne i niczego nie naruszy? Ot, powiedzmy, ostatnio dużo mówi się o neurointerfejsie (zamienniku smartfonów, który ma pomóc ludziom wymieniać się myślami). Pomyślałam: a co, nasi ludzie są już na tyle gotowi na telepatię? Mnie to niepokoi. Bo biorąc pod uwagę mentalno-emocjonalny poziom całej ludzkości (mowa o wszystkich, niezależnie od narodowości), tak niedaleko do nieszczęścia. Była już kiedyś cywilizacja o tajemniczej nazwie Atlantyda — porozumiewali się telepatycznie, nawet latali za pomocą myśli. I gdzie oni teraz są? Co to ma do rzeczy? Neurointerfejsy nie są na czasie. Trzeba najpierw wypracować Żywe porozumienie. Im bardziej zagłębiamy się w nanotechnologie, tym dalej oddalamy się od samych siebie. A z tym mamy już przepaść. 100 lat samotności (prawie według Gabriela Márqueza) intelektualnej i duchowej (przepraszam za tautologię) — Ducha na terytorium, wyznaczonym nam przez Boga. Aby głęboko poznać otaczający świat, najpierw trzeba poznać samych siebie. Za czasów radzieckich nie robiliśmy ani jednego, ani drugiego. Dlatego nie trzeba się dziwić, że poznajemy go później, ale przez biedę, krwawe wojny, głodomory. I jeszcze jeden ważny moment. Kiedy bez końca wspominamy przeszłość — przeznaczoną życiową energię na teraźniejszość dobrowolnie oddajemy w przeszłość. Dokąd myśl — tam i energia. Kiedy zaś marzymy o przyszłości — częściowo energię wysyłamy tam. Weźmy sobie do notatnika: ponieważ myśl jest materialna, to dokąd jej posył — tam i energia. A co zostawiamy sobie dla realizacji dzisiaj? Pewnego razu w sali wykładowej zebrało się niemało słuchaczy. Indyjski profesor obrzucił wszystkich obecnych mądrym spojrzeniem i zapytał: „Podnieście, proszę, ręce ci, którzy w tej chwili myślą o przeszłości”. Ręce podniosła dobra połowa audytorium. „Okej, podnieście ręce ci, którzy teraz myślą o przyszłości” — znów poprosił profesor. Ręce podniosła druga połowa sali. „A czy są tu ci, którzy są tu i teraz, ale myślą o teraźniejszości?”. Wyobraźcie sobie, żadnej ręki. „No, wtedy nie mam z kim rozmawiać” — powiedział profesor i opuścił pomieszczenie, tak i nie rozpoczynając wykładu. Swoim pytaniem pokazał nam, że nie byliśmy jeszcze gotowi przyjąć informacji, którą chciał nam przekazać. Innymi słowy — jeszcze nie nadszedł „nasz” czas. Biegniemy, śpieszymy się, nie zauważamy otaczającego świata, który od czasu do czasu wysyła nam ważne podpowiedzi przez pewne znaki. W rezultacie totalne zmęczenie, niezadowolenie, rozdrażnienie, w końcu — rozczarowanie i depresje. Proszę zwrócić uwagę: nawet termin się pojawił „zespół chronicznego zmęczenia”. W podstawie słowa „chroniczny” zawarte jest inne słowo pochodzenia greckiego — chronos, co oznacza czas, czyli coś takiego, co jest niezmienne i stałe. W dotyku i w smaku go nie poczuć. Chociaż… To co, nie trzeba śpieszyć się żyć? Trzeba, ale śpieszyć się nie śpiesząc, i wtedy będziecie mieli na wszystko swój czas.
Машинний переклад
W Chmielnickim żyje i pracuje wspaniałe małżeństwo Mačkiwskich, które stanowi wzór dla wielu ludzi. Mykoła Antonowycz Mačkiwski — znany pisarz i dziennikarz, członek NSPU i NSŻU. Przez całe życie zajmuje się działalnością oświatową, w swoich artykułach i książkach potwierdza znaczenie języka ukraińskiego. Jest jednym z założycieli Towarzystwa Języka Ukraińskiego, laureatem wielu nagród, w tym także międzynarodowej — im. Iwana Koszeliwca. Swoją uwagą i wsparciem otwiera dla literackiego Chmielnickiego nowe nazwiska. Jego talent i serdeczność, w harmonii z urodą i iskrzącą energią żony Marički, tworzą jasną aurę dla jego rodzinnego miasta. Mačkiwscy są w istocie jego talizmanem i dumą. Swoją wielką wdzięczność tym dobrym i szczerym ludziom wyrażam w niewielkim utworze prozatorskim.
Lidija JACKOWA, pedagog, pisarka, kompozytorka, Chmielnicczyzna
Patrząc na tego mężczyznę, który dawno już przekroczył siedemdziesiątkę, wciąż nie przestaję się dziwić: skąd bierze się ta iskrząca dobroć, przyzwoitość i człowieczeństwo? Urodzony w czasach wojennej ruiny i nędzy, przeszedł głodne i zimne lata dzieciństwa i młodości. Na swoich barkach niósł cały ciężar domowych trosk, a jednocześnie się uczył i pracował. Jak to możliwe? Ten, kto „żył i pływał w maśle”, ma zwykle poważną twarz, surowe spojrzenie, zawsze niezadowolony — z życia, z kogoś, z czegoś!.. A on? Twarz jasna, uśmiechnięta i tak dobrodusznie-słoneczna. Znów pytam sam siebie: dlaczego tak? Może cząstkę jego współbrzmiącego imienia oświetla cudownym blaskiem sam święty Mikołaj, dając mu czarodziejską laskę — pióro prawdy i mądrości? W czym kryje się słodko-gorzkawy posmak przyciągania do tego człowieka, do jego czystego i lirycznego słowa? Może w tym małym ziarnku pszenicy, które on napełnia swoją ożywczą energią i daruje jako podstawę życia dla innej żywej energii? Tak, właśnie dla tych wiernych, niebiańsko-czułych ptaków, których wierność opisano chyba na całym świecie — gołębi! I on sam, jak gołąb, dlatego, być może, tak je rozumie i tak o nie dba, za każdym razem niosąc pełne garście ziarna dla nich — gołąbeczków-gołąbków. A do swojej wiernej żony-gołąbki wciąż gruchocze: nie zapomnij kupić pszenicy. Czy ona kiedykolwiek zapomni? To jest na pierwszym miejscu. Czy na dworze zimno, czy ciepło, mały spacer do gołębi jest łykiem leczniczego balsamu, siły światła i miłości. Ktoś podziwia taki obraz (i w myślach zazdrości), ktoś się dziwi (jeszcze wydawać pieniądze na pszenicę!), ktoś się uśmiecha (ja bym tak chciał, ale nie mam czasu), a rozumie tylko ona, jego połówka, bo ona jest jak przyjaciółka-gołąbeczka. Ciekawe, co powiedziałyby w swoim języku te ptaki o swoim dobroczyńcy? Myślę, że słuchają ludzi sercem, a ich gruchotliwe śpiewanie to właśnie przejaw ptasiej wdzięczności. Jakoś przypomniały mi się gołębie wysoko na niebie — on jej szuka. (Kto nie wie: aby gołąb zawsze wracał do domu, potrzebuje gołąbki, bo żyją parami i jeden bez drugiego by nie istniał!) Zobaczył — i rzucił się na spotkanie. To jest szczyt wzajemnego związku pary. Dobrze, że nasza para gruchocze o dobroci, szczerości i wrażliwości. Nieprawda, że nastały czasy tylko komputerów i robotów. Czasy są piękne, bo wciąż są ludzie, gołębie i miłość!
Машинний переклад
Walentyna SEMENIAK, NSPU, m. Tarnopol
Bardzo często starsi ludzie, podsumowując rozmowę, jakby mimochodem mówią: „Na wszystko swój czas”. To zdanie słyszy się wszędzie i zawsze. I dopiero niedawno zabrzmiało ono dla mnie inaczej niż zwykle. Pomyślałam: „Jaki on właściwie jest, ten swój czas?”. Czas jako taki, oczywiście, jest wielkością kosmiczną, lecz na Wschodzie mówi się jeszcze inaczej, głębiej: „Czas to Bóg, nie marnujcie go na próżno”. Krótko i jasno. Właśnie to określenie kojarzy się z ogarnianiem wszystkiego i zarazem z nieskończonością, co więcej — z nieosiągalnością. W rzeczywistości jednak cząstka tego czasu należy także do nas z wami, bo jesteśmy jego mikroskopijną drobinką. Nieprawdopodobne, ale to fakt. Jednak „swój czas” to pojęcie znacznie zwięźlejsze i wnikliwsze. Wszystko, co nas otacza, także ma… swój czas. Weźmy dla przykładu przyrodę, a zwłaszcza pory roku. Wiosna, lato, zima, jesień — wszystko ma swój czas. Również życie człowieka: narodziny, dzieciństwo, młodość, dojrzałość, starość, przejście z ziemskiej w inną formę życia. Na wszystko odmierzony jest swój czas. Nawet ciała niebieskie go mają. Wyobraźmy sobie na chwilę, co mogłoby być, gdyby słońce nie chciało rano wschodzić nad światem, a wieczorem zachodzić? Wtedy zostałby zakłócony naturalny cykl i wszystko (katastrofalna ruina) dokonałoby się według niepomyślnej zasady „domina”. Trzeba to po prostu przyjąć, uświadomić sobie i zrozumieć. Nie bez powodu ktoś kiedyś powiedział: „Żyli nasi dziadowie —
Машинний переклад
Olha ŻMUDOWSKA Film reżysera Ołeksandra Berezania produkcji studia „Hanzafilm” jest jeszcze w drodze do widza, premiera zaplanowana jest na 27 września 2018 roku, ale już czeka się na niego z ogromną niecierpliwością, ponieważ ma szanse stać się znaczącym nie tylko jako dzieło filmowe, lecz także przywrócić Ukraińcom „Bratów Hadiukinów” z ich wieloletniego odosobnienia w studiu, gdzie tworzyli muzykę do filmów, a także, co bardzo ważne, opowiedzieć o ulubionej i zachowanej lwowskiej legendzie o miejskich batiarach, którzy żyli pod hasłem „Kochać Lwów, kobiety i żarty”. Notka: „Braty Hadiukiny” — legendarny zespół, który w tym roku świętuje 30-lecie. Muzycy pojawili się na przełomie epok, w 1988 roku. Twórczość tych rozrabiaków ze Lwowa stała się fundamentem, na którym zaczęła rozwijać się ukraińska muzyka rockowa. „Braty Hadiukiny” — to punk, blues, reggae, folk, rock and roll, galicyjski koloryt, totalny żart i zapalający drive, mnóstwo koncertów i festiwali na całym świecie. W czasie swojego istnienia muzycy nagrali 5 albumów studyjnych, 4 albumy koncertowe i 2 składanki hitów, wśród których „Fajne miasto Tarnopol”, „Narkomani na ogrodzie”, „Nie można było nie kochać”, „117 artykuł”, „Gwiazdeczko moja”, „Dziewczyna z Kołomyi”, „Żółte wstążki”, „Karpaty” i inne. W 2013 roku „Braty Hadiukiny” postanowili powrócić. I wydali album „Made in Ukraine”. W latach 2014—2015 zespół przejechał Ukrainę z trasą wspierającą nowy album, dołączając do zbiórki środków na pomoc poszkodowanym w strefie ATO, przesiedleńcom i rannym. W tym roku „Braty Hadiukiny” otrzymali specjalną nagrodę Narodowej Nagrody Muzycznej YUNA „Za szczególne osiągnięcia”, której posiadaczami stają się artyści, których wpływ na ukraińską muzykę jest znaczący i niezaprzeczalny. Obecnie muzycy aktywnie koncertują i przygotowują się do prezentacji kolejnego albumu, który będzie nosił tytuł „Śmiech i grzech”. Zapowiedzią ogromnego (chce się wierzyć) wydarzenia filmowego na Ukrainie, a jednocześnie znaczącym wydarzeniem samym w sobie, była premiera piosenki i teledysku „Tylko we Lwowie”, którą w filmie „Szlachetni włóczędzy” wykonują muzycy słynnego zespołu „Braty Hadiukiny” (Ihor Melnyczuk, Pawło Krachmalow, Mychajło Lundin), która odbyła się 18 kwietnia w kijowskim kinie „Żowteń”. Sama piosenka — „Tylko we Lwowie” — jest najsłynniejsza wśród lwowian i jest niemal ludową. Wiersze napisał żydowsko-polski autor piosenek ze Lwowa Emanuel Schlechter, a muzykę — hollywoodzki kompozytor Henryk Wars. W filmie wykonują ją „Braty Hadiukiny”, którzy zagrali w „Szlachetnych włóczęgach” w wielu epizodach, a nawet stali się osobnym wątkiem opowieści filmowej, oni też zrobili nową aranżację słynnej piosenki. A pierwszymi wykonawcami słynnego szlagieru byli najsłynniejsi lwowscy batiarzy Szczepko i Tonio (Kazimierz Wajda i Henryk Vogelfänger), którzy stali się żywymi legendami w latach 30. XX wieku, znano ich także jako prowadzących audycje radiowe i aktorów. Na konferencji prasowej, która odbyła się po pokazie, reżyser Ołeksandr Berezań opowiedział, że kiedy po raz pierwszy przeczytał scenariusz, poczuł jego ogromną energię. Scenariusz powstał na motywach polskiego obrazu „Włóczęgi”, ale nie powtarza go. Historia o młodej lwowskiej dziewczynie, którą wzięli pod swoją opiekę lwowscy batiarzy, dzieje się na tle zawsze pięknego Lwowa, w towarzystwie muzyki i lwowskiego humoru. Szef Państwowej Agencji Filmowej Pyłyp Illenko zaznaczył, że „Szlachetni włóczędzy” — to komedia, a w tym gatunku znacznie trudniej pracować, niż gdyby to był dramat epicki. Projekt filmu stał się jednym ze zwycięzców Dziewiątego konkursu selekcyjnego Państwowej Agencji Ukrainy w 2016 roku. Wtedy producent filmu Dmytro Krawczenko wraz z reżyserem i scenarzystami — Tarasem Borowkiem, który pisał wspólnie z Dmytrem Naumowem — przekonali komisję do tego, że zdołają uczynić tę komedię widowiskową i interesującą dla dystrybucji kinowej. O ogromnej przyjemności z pracy nad filmem opowiedzieli także aktorzy. Pracować przyszło w wspaniałym towarzystwie i w pięknym mieście — jak przyznał Pawło Krużnow, podczas zdjęć wypadł z przestrzeni i czasu i był rozczarowany, kiedy musiał wrócić do realnego życia. Główne role grali także Jurij Chwostenko, Iryna Hryszak, Iwan Szaran, Ksenija Nikołajewa, Ołeh Prymohenow. Pierwszy oficjalny zwiastun filmu można już obejrzeć (Full HD1080p): https://www.youtube.com/watch?v=bjzTmYdETXA Na konferencję prasową wraz z twórcami filmu przyszedł szef Państwowej Agencji Filmowej Pyłyp Illenko (drugi od lewej). Braty Hadiukiny (Pawło Krachmalow, Mychajło Lundin, Ihor Melnyczuk). Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Trwa obecnie prenumerata na 2018 rok. Trwa obecnie prenumerata na 2018 rok na wydawnictwa periodyczne w wersji drukowanej. Trwa obecnie prenumerata na wydawnictwa periodyczne w wersji drukowanej.
Машинний переклад
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego do spraw produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Машинний переклад
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Oddział pracy proświtańskiej Olha ŻMUDOWSKA Oddział kultury Eduard OWCHARENKO Oddział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55 Redaktor dyżurna Olha ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Nakład ogólny w kwietniu — 13 200 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninych, 3.
Машинний переклад