Po rozgłosie w Internecie oraz grudniowym oświadczeniu kierowniczki Głównego Zarządu do Spraw Humanitarnych i Społeczno-Politycznych Administracji Prezydenta Ukrainy Hanny Herman o możliwym przeniesieniu muzeum do Doniecka, Petro Talanczuk zadzwonił do Hanny Mykołajiwny. Poinformowała go, że opowiedziała o muzeum Prezydentowi i ten przyjął tę informację. Potem był telefon do gubernatora i decyzja o przeniesieniu muzeum do Doniecka.
— Co zaproponowali urzędnicy?
— Od razu stosunek miejscowych władz do nas się zmienił. Prawda, pomieszczenia dla muzeum wybrano nie najlepiej — jedną z sal Donieckiej Państwowej Obwodowej Uniwersalnej Naukowej Biblioteki im. N. K. Krupskiej, gdzie już jest muzeum T. H. Szewczenki. Dlatego też powierzchni do pełnowartościowego rozmieszczenia ekspozycji muzeum W. Stusa jest niewystarczająco. Ale zgodziliśmy się na tę propozycję, obecnie trwa proces naukowego opisu eksponatów, ponieważ musi istnieć akt przyjęcia-przekazania.
W tym, że muzeum Stusa będzie w jednym pokoju z muzeum Szewczenki, jest pewien symbolizm, mamy w zbiorach monumentalny (2x6 m) obraz „Se my, przenajświętsza Bogurodzico…”, który stworzył donIecki artysta M. Kusznir. Na nim Wasyl Stus przedstawiony jest obok Tarasa Szewczenki jako dwaj bojownicy o prawdę i wolność Ukrainy: symbol duchowości XIX wieku — Szewczenko, a XX — Stus. I nieprzypadkowo w ich biografiach tyle wspólnego…
— W 2009 roku zespół pracowniczy Donieckiego Uniwersytetu Narodowego odmówił nadania uczelni imienia Wasyla Stusa. Dlaczego tak się stało?
— Pomysł nadania imienia Wasyla Stusa Donieckiemu Uniwersytetowi Narodowemu upadł przez historyków-funkcjonariuszy, którzy kiedyś pisali historię partii. Nie akceptują Stusa i nigdy go nie zaakceptują, a także przez prowokacyjne działania polityków. Kwestia ta pojawiła się i rozwijała się obiektywnie. Ale na pewnym etapie dowiedzieli się o tym politycy z Kijowa i postanowili zrobić z tego kampanię PR-ową. Być może pomysł „ukradziono” specjalnie, żeby go zniszczyć. Gdyby wszystko przebiegało cicho i spokojnie, przeciwnikom pomysłu zabrakłoby argumentów przeciw nadaniu uniwersytetowi imienia Stusa.
Również dziś nie ma ani pomnika Stusa, ani ulic nazwanych jego imieniem. Ale wierzę, że Wasyl Stus jest człowiekiem przyszłości. A jego prawdziwe uznanie jeszcze przed nami.
Rozmawiał Jewhen BUKET
STUS Z SZEWCZENKĄ
SZEWCZENKIANA
Машинний переклад
Donbaskie Historyczno-Literackie Muzeum im. Wasyla Stusa zostało otwarte w Horliwce 4 września 2002 roku. W tym czasie stało się znane w całym kraju jako pierwsze i jak dotąd jedyne na Ukrainie pełnowartościowe muzeum poświęcone postaci wybitnego ukraińskiego poety, prozaika, tłumacza, literaturoznawcy i obrońcy praw człowieka — Wasyla Semenowycza Stusa. Założyciel muzeum — Oleh Mychajłowycz Fedorow, Grek z narodowości, ale gorący patriota Ukrainy. Dawniej podpułkownik MSW, szef sztabu zarządu MSW w obwodzie donieckim. Powodem naszego spotkania stała się niedawna informacja o tym, że muzeum Wasyla Stusa może zniknąć.
— Panie Olegu Michajłowiczu, jak dowiedział się Pan o Stusie, jak narodził się pomysł utworzenia muzeum i czy trudno było zbierać dla niego eksponaty? — To był rok 1996. Usłyszałem o Wasylu Stusie w radiu. Jego postać mnie zaintrygowała i postanowiłem, że o nim powinni wiedzieć moi rodacy. Dowiedziałem się o synu Wasyla Stusa, Dmytrze, zadzwoniłem do niego, opowiedziałem o zamiarze utworzenia muzeum i umówiliśmy się na spotkanie w Kijowie. Stopniowo poznałem innych krewnych Stusa, znajomych więźniów politycznych. Spotkałem się z Wasylem Owsijenką, który obiecał przekazać dla muzeum więzienny strój. Pierwszą nielegalną książkę Wasyla Stusa wydano nakładem zaledwie 10 egzemplarzy, każdy z nich podpisany konkretnej osobie. Przyszedłem do kobiety, która wtedy pomogła mu wydać tę książkę. A ona mi mówi: „Nie mogę Panu oddać tego egzemplarza”. A ja odpowiadam: „Nie mogę nie mieć go w muzeum”. Mimo to ze łzami w oczach oddała tę książkę, ale pod warunkiem, że zrobię jej kopię. Kiedy ukraińska diaspora w Ameryce dowiedziała się, że przygotowywane jest otwarcie takiego muzeum, odszukali księgę utworów Stusa, wydaną w Niemczech w niewielkim nakładzie w języku angielskim w celu zgłoszenia poety do Nagrody Nobla. Amerykanie przywieźli do Horliwki tę książkę z dedykacją od tłumacza. Jest jeszcze jedna książka w naszym muzeum. Wydano ją specjalnie na propagandowy seminarium w zachodniej Ukrainie dziewięć lat przed założeniem muzeum, jeszcze za władzy sowieckiej! A w adnotacji zaznaczono: „Dla muzeum Wasyla Stusa”. Kiedy pracownicę propagandy filharmonii zapytano, gdzie zatem jest muzeum, odpowiedziała: — Jeszcze go nie ma, ale będzie. A gdy muzeum powstało, przysłała nam ten zbiór wierszy. Każdy z muzealnych eksponatów ma podobną historię, bo ludzie, którzy znali Stusa, przechowują rzeczy z nim związane jak rarytasy. Dlatego w Horliwce mamy pierwsze i jak dotąd jedyne w Ukrainie pełnowartościowe muzeum poety. Są jeszcze izby-muzea w jego rodzinnej miejscowości, we wsi Rachniwka w rejonie hajsyńskim na Winnicczyźnie oraz w Kijowie. Ale nie mają one specjalnego statusu. — Dlaczego pojawiła się kwestia przeniesienia lub zamknięcia muzeum? — Nasze muzeum to nie tylko pomieszczenie, lecz ośrodek życia społecznego. Organizowaliśmy coroczne Stusowskie czytania, wydawaliśmy książki, stworzyliśmy film wideo. Na cześć 70. rocznicy urodzin W. Stusa zasadziliśmy aleję jego imienia — 70 lip, które bardzo lubił. Kulturę trzeba narzucać tłumowi, aby w końcu zrozumiał istotę procesów zachodzących w kraju. Społeczeństwa obywatelskiego bez wysokiego poziomu kultury nie da się stworzyć. Dlatego wszystkie problemy należy rozwiązywać za pomocą kultury, oczywiście wkładając w nią określoną treść. Mój apel do władz polegał na tym, żeby państwo wreszcie wzięło na siebie troskę o naukowe, oświatowe, wychowawcze działania, które prowadzimy w muzeum, bo mam już 75 lat, jest mi trudno… Dotąd ponad 200 tysięcy hrywien z własnych środków rocznie przeznaczałem na utrzymanie muzeum: i na wynagrodzenia pracowników, i na ochronę, i na zachowanie zbiorów. Pod apelem o przekazanie prywatnego muzeum państwu podpisali się wtedy Petro Tronko, Borys Olijnyk, Mykoła Żulinski, Serhij Hałczenko. Ale obwodowe władze tego pomysłu nie poparły. Listy do urzędników pozostały bez skutku. Kiedy pogłoski o możliwym zamknięciu muzeum nabrały ogólnoukraińskiego rozgłosu, zaczęły się telefony. Ludzie z całej Ukrainy proponowali wsparcie, pieniądze, pomieszczenia — wszystko, by ocalić muzeum. Kiedy o możliwym zamknięciu muzeum dowiedział się pierwszy minister oświaty niezależnej Ukrainy, a obecnie prezydent uniwersytetu „Ukraina” Petro Talanczuk, powiedział, że jest gotów udostępnić pomieszczenia dla muzeum w horlowskim filiale uniwersytetu „Ukraina”.
POETYCKA ANTOLOGIA „STRZAŁA”
KORYFEUSZ UKRAIŃSKIEJ MUZYKI
PSYCHOLOGICZNE DZIAŁANIE KINA
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
w patriarszym soborze katedralnym w Kijowie. Niedzielne całonocne czuwanie poprowadził sam Patriarcha Filaret, któremu współsłużył episkopat i przedstawiciele duchowieństwa. 5 lutego, w niedzielę, w soborze św. Włodzimierza Świątobliwy Władyka w asyście czterdziestu hierarchów odprawił Boską Liturgię, po której odprawiono dziękczynne nabożeństwo. Również w Sali Synodalnej Patriarchatu Kijowskiego Świątobliwego Patriarchę Filareta w imieniu Zwierzchnika Czarnogórskiego Kościoła Prawosławnego, Błogosławionego Metropolity Michała, powitał kierownik Departamentu podczas uroczystej Akademii w Operze Narodowej Ukrainy ds. zewnętrznych relacji kościelnych, arcybiskup kotorski Symeon. Władyka wręczył Patriarsze Filaretowi order Świętego Krzyża jako znak szacunku Kościoła Czarnogórskiego dla Kościoła Ukraińskiego oraz osobiście dla jego Zwierzchnika. „Nie być obojętnym na swój los. Nie czekać dobra dla siebie od prezydentów i ministrów, a samodzielnie pracować na rzecz budowy państwa ukraińskiego i swojego dobrobytu — życzył Patriarcha narodowi ukraińskiemu. — I Kościół będzie w tym wspierał naród duchowo. Będzie także się modlił, bo modlitwa ma wielkie znaczenie w życiu zarówno człowieka, jak i państwa. Nasz Kościół twardo stoi na stanowisku zachowania ukraińskiej państwowości, twardo stoi na straży interesów narodu ukraińskiego. I pod tym względem jest nieugięty. Ale jednocześnie Kościół wzywa naród, by pamiętał o Bogu. I nie tylko pamiętał o Bogu, ale wypełniał Jego przykazania. A to oznacza podążanie drogą prawdy, służenie swojemu bliźniemu, a nie sobie. Bo nasi biznesmeni, zwłaszcza ci wielcy, nasi możnowładcy często służą sobie, a nie narodowi. A oni, jeśli wierzą w Boga, to powinni żyć według Jego przykazań i służyć narodowi”. Na podstawie materiałów centrum prasowego Patriarchatu Kijowskiego przygotował Jewhen BUKET. Tak, doświadczenie państw narodowych wszystkich kontynentów przekonująco świadczy o tym, że tylko te narody zwyciężyły w swoim kraju, które były kierowane przez elitę, uzbrojoną i natchnioną filozofią nacjonalizmu, z liderem — niezłomnym nacjonalistą. 10. Nacjonalista — patriota, który interesy swojego narodu zawsze i we wszystkim stawia na pierwszym miejscu przed takimi samymi interesami wszystkich innych narodów, a nawet przed swoimi własnymi interesami. Z tego wynika, że ukraińscy nacjonaliści — to Ukraińcy (przede wszystkim etniczni, ale pewna ich część może być także dowolnego innego pochodzenia etnicznego — rosyjskiego, polskiego, żydowskiego itp.), którzy są patriotami Ukrainy i którzy interesy narodu ukraińskiego (polityczne, gospodarcze, kulturowe, duchowe) zawsze i we wszystkim stawiają na pierwszym miejscu przed takimi samymi interesami wszystkich innych narodów, a nawet przed swoimi własnymi interesami. Zatem przytoczone właściwości i funkcje nacjonalizmu przekonująco świadczą: po pierwsze, że nacjonalizm jest, zarówno dla poszczególnych narodów, jak i dla ludzkości w całości, wielkim i niezastąpionym dobrem; po drugie, że dla zachowania i wzmocnienia naszego państwa oraz dalszego pomyślnego rozwoju społeczeństwa ukraińskiego oraz naszej materialnej i duchowej kultury, wszystkim nam jest skrajnie niezbędne jak najszybsze stawanie się ukraińskimi nacjonalistami. A to oznacza tylko jedno: wszystkim nam potrzeba zacząć nieuchronnie przestrzegać podstawowej zasady nacjonalizmu, czyli zasady o życiowej konieczności stawiania interesów własnego narodu zawsze i we wszystkim na pierwszym miejscu.
Машинний переклад
Szereg wydarzeń na przełomie stycznia i lutego poświęcono obchodom podwójnego jubileuszu: 50-lecia chirotonii biskupiej oraz 45-lecia posługi na katedrze kijowskiej Jego Świątobliwości Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta. Przyszły Patriarcha urodził się 23 stycznia 1929 roku w rodzinie Antona i Melanii Denysenków w obwodzie donieckim. Dlatego depesze gratulacyjne pod jego adresem zaczęły napływać już w dniu urodzin. Zwierzchnika Patriarchatu Kijowskiego witali przedstawiciele episkopatu, duchowieństwa, wierni, działacze państwowi i społeczni, przedstawiciele korpusu dyplomatycznego, Ukraińcy z diaspory. W szczególności Patriarchę Filareta powitali Prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz, Przewodniczący Rady Najwyższej Wołodymyr Łytwyn, minister kultury Mychajło Kułyniak, Łeonid Kuczma, Arsenij Jaceniuk, Wałentyn Naływajczenko, Jurij Kostenko, Jurij Karmazin, Witalij Kłyczko, Wiaczesław Kyryłenko, Borys Tarasiuk, Pawło Mowczan i inni. W Wydziale Wydawniczym Patriarchatu Kijowskiego ukazały się nowe publikacje — album fotograficzny „Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchat Kijowski” oraz trzytomowe wydanie „Posługa arcykapłańska Patriarchy Filareta”. Album i trzytomnik to doprawdy unikatowe wydania, adresowane do wszystkich, którzy interesują się historią i współczesnym stanem Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego. Z okazji podwójnego jubileuszu swojej posługi Patriarcha uhonorował episkopat nagrodami cerkiewnymi, w szczególności pięciu arcybiskupów podniesiono do godności metropolity, a dziewięciu biskupów — do godności arcybiskupa. Wiele ważnych oświadczeń padło w odpowiedzi na pytania dziennikarzy podczas konferencji prasowej, która odbyła się 3 lutego w siedzibie Patriarchatu Kijowskiego. Patriarcha Filaret poddał ostrej krytyce wyrażoną w projekcie ustawy nr 9690 propozycję przekazania narodowych świętości — Ławry Peczerskiej i Ławry Poczajowskiej — na własność Patriarchatu Moskiewskiego, a także zaznaczył, że stosunki między nim a Prezydentem Ukrainy w ostatnim czasie poprawiają się. 4 lutego 2012 r. w Narodowej Operze Ukrainy odbyła się uroczysta Akademia. Sala opery (to ponad tysiąc widzów) była wypełniona po brzegi. Wśród honorowych gości znalazł się Zwierzchnik Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej Arcybiskup Większy Światosław Szewczuk. Ze słowami szacunku i powitania do Patriarchy Filareta zwrócili się Prezydenci Ukrainy Łeonid Krawczuk (1991—1994) oraz Wiktor Juszczenko (2005—2010). Powitania dla Jego Świątobliwości nadeszły również od Prezydenta Gruzji Micheila Saakaszwilego oraz byłej premier Julii Tymoszenko. Patriarcha Filaret zwrócił się do obecnych z godzinnym przemówieniem, w którym nakreślił drogę swojej posługi arcykapłańskiej, trudności, z jakimi Cerkiew musiała się mierzyć w czasach radzieckich, a także wyzwania, które stanęły przed nią w nowym okresie niepodległości państwowej Ukrainy. W drugiej części uroczystej akademii odbył się koncert, w którym wzięli udział Narodowa Zasłużona Akademicka Kapela Ukrainy „Dumka”, Narodowy Zasłużony Akademicki Ukraiński Chór Ludowy Ukrainy im. H. Werowki, Narodowa Orkiestra Symfoniczna Ukrainy, artyści ludowi Ukrainy Dmytro Hnatiuk, Nina Matwijenko, Oksana Biłozir, Taras Petrynenko oraz inni wykonawcy. Świąteczne wydarzenia kontynuowano nabożeństwem w soborze św. Włodzimierza.
Машинний переклад
Wołodymyr MONASTYRSKIJ, doktor nauk medycznych, profesor. Nacjonalizm jako zjawisko społeczne istnieje już nie od jednego stulecia i u wszystkich narodów. Pomimo to, w świadomości ukraińskiego społeczeństwa nacjonalizm z jakiegoś powodu jest mocno powiązany jedynie z działalnością organizacji nacjonalistycznych lat 30.–40. ubiegłego stulecia, przede wszystkim z działalnością Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) oraz jej struktury wojskowej – Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). I społeczeństwo w swoim stosunku do OUN-UPA podzieliło się na dwie części: jedni całkowicie uzasadnienie uważają ich za swoich bohaterów, bojowników o niepodległość państwa ukraińskiego, inni – którzy przez stulecia byli wychowywani przez rosyjskich ciemiężycieli, bezpodstawnie twierdzą, że nacjonalizm to wielkie zło, ponieważ, ich zdaniem, wspomniane organizacje były wrogami narodu ukraińskiego, a nawet po prostu bandytami. Jednak ani jedni, ani drudzy praktycznie nie wiedzą, czym naprawdę jest nacjonalizm. Współczesna politologia rozpatruje nacjonalizm jako ideologię, ale w rzeczywistości jest on nie tyle ideologią, co nauką, która bada istotę nacjonalizmu jako zjawiska naturalnego i społecznego, jego genezę (pochodzenie), znaczenie dla każdego narodu i dla ludzkości w całości, a to daje podstawy, by mówić o istnieniu naukowego nacjonalizmu. Naukowy nacjonalizm wykrył i gruntownie bada szereg właściwości i funkcji nacjonalizmu. Tutaj bardzo krótko zatrzymam się tylko na głównych właściwościach i funkcjach tego zjawiska. 1. Naród i nacjonalizm – dwa pojęcia, które są nierozerwalnie powiązane, dlatego można twierdzić, że nie ma narodu bez nacjonalizmu, tak samo, jak nie ma nacjonalizmu bez narodu. 2. Nacjonalizm – światopogląd narodu, jego przekonania, które ukształtowały się w wyniku doświadczenia życiowego, formującego się przez całą długotrwałą ewolucję społeczeństwa pod wpływem różnych czynników zewnętrznych: języka, terytorium, religii, pamięci historycznej, doświadczenia politycznego itp. Zatem nacjonalizm to filozofia (system poglądów), w której centralne miejsce zajmuje naród, jego interesy i zadania. 3. W kształtowaniu filozofii nacjonalizmu, oprócz czynników zewnętrznych, ważną rolę odgrywają jeszcze czynniki wewnętrzne, co więcej, te ostatnie odgrywają rolę decydującą. Do czynników wewnętrznych należą programy genetyczne, które Wszechmogący zawarł w genomie (w systemie genetycznym) organizmu człowieka. Jeden z tych programów zmusza ludzi do przestrzegania głównej zasady nacjonalizmu, a mianowicie zasady o życiowej konieczności dawania pierwszeństwa interesom własnego narodu nad takimi samymi interesami innych narodów. Zatem nacjonalizm (filozofia nacjonalizmu) – kategoria genetyczna, dlatego jest to jedyna ideologia, która jest tworem nie tyle ludzkiego rozumu, co Wszechmogącego. 4. Nacjonalizm – system obronny (swego rodzaju immunologiczny) narodu. On, po pierwsze, daje narodowi możliwość przetrwania w nieustannej i bezkompromisowej walce o żywność, terytorium i zasoby, a po drugie, chroni naród przed etnocydem, czyli przed jego duchowym zniszczeniem. Oto dlaczego najbardziej chronionym jest ten naród, u którego nacjonalizm osiągnął najwyższy poziom swojego rozwoju! 5. Nacjonalizm wypełnia konkretną misję historyczną: tworzy narody i państwa narodowe. 6. Nacjonalizm jest decydującym czynnikiem cywilizacyjnym. Świadczy o tym choćby ten fakt, że u wszystkich bez wyjątku narodów poziom rozwoju ich nacjonalizmu już dawno określa poziom ich rozwoju społecznego oraz rozwoju ich kultury materialnej i duchowej. Zatem nacjonalizm zapewnia przetrwanie i postęp zarówno każdego oddzielnego narodu, jak i ludzkości w całości. 7. Nacjonalizm – ideologia i polityka, która bazuje na filozofii nacjonalizmu, a w jej podstawie leży genetycznie determinowana (określona) zasada o dawaniu pierwszeństwa politycznym, ekonomicznym, kulturalnym i duchowym interesom własnego narodu nad takimi samymi interesami wszystkich innych narodów. 8. Nacjonalizm zawsze stara się ustanowić nacjokrację, czyli formę organizacji i funkcjonowania systemu politycznego, która bazuje na ideologii i polityce nacjonalizmu. Nacjokracja – odmiana demokracji i różni się od niej tylko tym, że przy nacjokracji źródłem władzy jest naród, a przy demokracji – lud, czyli wszyscy obywatele danego państwa. Ważne jest, aby zaznaczyć, że praktycznie we wszystkich tak zwanych narodowych państwach demokratycznych formą systemu politycznego faktycznie zawsze jest nie demokracja, a nacjokracja. 9. Nacjonalizm jest tym czynnikiem, który skłania narody do narodowego wyzwo-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
się transmitować dla młodzieżowej widowni filmy edukacyjne, poświęcone nieocenzurowanej z zewnątrz historii Ukrainy, filmy, które pielęgnują miłość do rodzinnego kraju i języka ukraińskiego. Okazuje się, że dla telewizji kablowej nie istnieją te nawet jawnie niewystarczające (a chcą je jeszcze okroić) kwoty na produkcję w języku ukraińskim. Czy nie dlatego niechęć u urzędników państwowych Ukrainy wywołało to, że kanał „Malatko TV” 24 godziny na dobę nadaje wyłącznie w języku ukraińskim i pozwala sobie na transmitowanie dokumentalistyki ukraińskiej w treści? Może jeszcze jedno wyjaśnienie tej historii kryje się w pewnym liście anonimowym, wysłanym spoza granic Ukrainy do naszych bardzo wysokich gabinetów władzy? Ten gatunek w języku ojczystym dla anonimu kwalifikuje się jako „donos”, a w formie jest to zadanie, „wytyczne do działania”. Treść i styl przypominają lata 30. XX wieku. W języku oryginału: „Władimir Kmietik — ideolog ukraińskich nacjonalistów. Cokolwiek by się nie stało w byłym ZSRR, oni wszystko przekręcą, oczernią… Nie można bezczynnie siedzieć. Trzeba walczyć. Zagłuszać sygnał, zestrzeliwać satelitę, składać pozwy, ale za wszelką cenę ZNISZCZYĆ”. Jaki oddźwięk to znalazło, świadczy cytat z wystąpienia członka Narodowej Rady I. Opiłat: „Rozumiem swoich kolegów, którzy nie oddali swojego głosu za „Malatko TV”, ponieważ jest jakieś wychowanie dziecka, trzeba jeszcze jakąś odpowiedzialność ponosić, czyli podkładać tam nie ideologiczną, a… socjalną… bazę”? Takie wrażenie, że język ukraiński i historia ukraińska na polecenia z zewnątrz po raz kolejny stały się czynnikiem ideologicznym, a ukraińscy urzędnicy i ich sługusy gorliwie wykonują rekomendacje tych, którzy samo słowo „Ukraina” gotowi są poddać anatemie. Ale sprawa nie dotyczy tylko lokalnej historii „najazdu” na kanał telewizyjny, nie tylko tego, co dzieje się w naszej dziecięcej telewizji. Problem jest większy, bardziej ogólny: jaki on jest, nasz ukraiński telewizyjny, ogólnie medialny przestrzeń? Bardzo daleki od tego, by nazywać się narodowym, państwowotwórczym, demokratycznym. Ta przestrzeń nadal w zasadzie jest podzielona między władzę a klany biznesowe. I podział trwa. Jeszcze trzy lata do wprowadzenia telewizji cyfrowej, a podział eteru już idzie pełną parą. Wołodymyr Kmetyk: „Wiecie, komu przypadły częstotliwości w wyniku „konkursu”, przeprowadzonego przez Narodową Radę? Wszystkim tym samym klanom biznesowym, które i tak są bardzo obecne w eterze. Doszło nawet do bezpośrednich naruszeń prawa: jedna i ta sama firma medialna ma prawo tylko do jednego kanału telewizyjnego, ale niektórzy otrzymali jeszcze po jednej częstotliwości dla swoich kanałów. Nie zamierzamy się z tym godzić. W imieniu kanału złożyłem pozew do sądu na tę decyzję Narodowej Rady dotyczącą wyników konkursu: wszak my, mając ustawowy priorytet, zostaliśmy bez częstotliwości na nadawanie naziemne. Lecz sąd pierwszej instancji nawet nie ocenił naszych argumentów”. Będziemy mieć nadzieję na obiektywny sąd i wsparcie społeczeństwa. Możliwe, że także opozycyjnych, demokratycznych polityków, jeśli w ogóle przejmują się problematyką przestrzeni narodowo-kulturowej. Nie deklaratywnie, a naprawdę.
Машинний переклад
Petro ANTONENKO Telewizję „Malatko TV” założył w 2008 roku ukraiński twórca filmowy i telewizyjny Wołodymyr Kmetyk. W latach 1990–1995 pracował jako dyrektor Ukraińskiej Studii Filmowej „Hałyczyna-fiłm” we Lwowie, a następnie jako dyrektor generalny Lwowskiej Obwodowej Państwowej Telewizji i Radia. Przez kilka lat zajmował stanowisko zastępcy przewodniczącego Państwowego Komitetu Telewizji i Radia Ukrainy oraz pierwszego wiceprezesa Narodowej Telewizji Ukrainy. Produkował szereg filmów fabularnych i dokumentalnych, był scenarzystą i reżyserem filmów dokumentalnych. Od 2005 roku jest dyrektorem studia animacji „Fresky” (Kijów). Najważniejszym dziełem artysty w dziedzinie filmu animowanego jest 26-odcinkowy film „Lis Mykyta” na podstawie utworu Iwana Franki, który powstał we współpracy z Ogólnoukraińskim Towarzystwem „Proświta”. Film ten zdobył ogromną popularność wśród naszych dzieci. Telewizja „Malatko TV” to całodobowa transmisja wyłącznie w języku ukraińskim, najciekawsze filmy, programy, koncerty dla ogromnej widowni: od maluchów po nastolatków. Nadawanie odbywa się drogą satelitarną i kablową, jednak studiu jak dotąd nie udaje się uzyskać włączenia do sieci nadawania naziemnego, aby kanał był odbierany w całej Ukrainie również na zwykłą antenę. W tym eterze jest zbyt ciasno i wciśnięcie się w częstotliwości jest praktycznie niemożliwe, pomimo normy prawnej, według której kanał dziecięcy (jedyny w Ukrainie) ma pierwszeństwo w otrzymaniu częstotliwości w eterze telewizyjnym. W ubiegłym roku kolejny konkurs, przeprowadzony przez Narodową Radę ds. Telewizji i Radiofonii, odmówił kanałowi przyznania takich częstotliwości. Okazuje się jednak, że jedyny kanał dziecięcy komuś „przeszkadza” także w nadawaniu kablowym i satelitarnym. Pierwszy sygnał padł na konferencji prasowej, którą Narodowa Rada przeprowadziła w sierpniu 2011 roku. Oto co powiedziała tam zastępczyni przewodniczącego Narodowej Rady Łarysa Mudrak: „Niestety, kanał „Malatko TV” ma niewiarygodnie niską liczbę własnych produktów”. Poparła ją członkini Narodowej Rady Iryna Opilat, która mówiła o małej liczbie własnej produkcji na kanale oraz o tym, że „ja osobiście nie zawsze mogę zostawić swoje dziecko przed telewizorem, kiedy włączone jest „Malatko TV”. To nie zawsze są jakościowe zagraniczne filmy animowane… Własna produkcja na dzień dzisiejszy to zapowiedzi, piosenki”. Cóż, zarzuty są poważne dla tak doświadczonego twórcy i telewizyjnika, jak Wołodymyr Kmetyk. Jaka była jego reakcja na te ataki? Mówi Wołodymyr Kmetyk: „Napisałem oficjalne listy do pani Mudrak i pani Opilat, prosząc o wyjaśnienie, co dokładnie miały na myśli, gdy stwierdziły, że na kanale telewizyjnym jest mało własnego produktu oraz jaka jest jakość jego audycji? Jednocześnie, ponieważ Narodowa Rada powoływała się na jakiś monitoring audycji naszego kanału, przeprowadzony w ubiegłym roku, poprosiłem o udostępnienie mi wyników tego monitoringu. Od razu zaznaczę, że żadnych materiałów z monitoringu Narodowa Rada tak i nie udostępniła. A członkinie Rady Mudrak i Opilat odpisały niekonkretnymi listami, unikając odpowiedzi na moje bezpośrednie pytania. Musiałem ponownie pisać listy, ale reakcji na
Wołodymyr Kmetyk żadnej z nich. Były też mądre rady, by polegać na dalszym rozwoju telewizji kablowej i satelitarnej, a to po prostu hipokryzja, ponieważ w Radzie Narodowej dobrze wiedzą, że wraz z wprowadzeniem telewizji cyfrowej to właśnie ona będzie miała przewagę w eterze”. Kilka wyjaśnień. Na Ukrainie zadeklarowano przejście do 2015 roku na telewizję cyfrową. Bez wątpienia jest to postęp techniczny, wyższa jakość obrazu na ekranie. Jednocześnie już teraz słyszymy wiele krytycznych uwag dotyczących tego, jakimi metodami będzie u nas wprowadzana telewizja cyfrowa. Po pierwsze, ludzie będą musieli kupować tak zwane „przystawki” do swoich telewizorów. Co prawda, państwo rzekomo obiecuje rozdać je wszystkim widzom za darmo. Zobaczymy. Po drugie, pojawiają się pytania, jakie dokładnie kanały telewizyjne będą transmitowane „cyfrowo”? Przecież będzie ich tylko 28 ogólnoukraińskich, plus 4 kanały regionalne w obwodach. Oczywiście będą istniały także telewizja kablowa i satelitarna. Ale nawet kablowa (to dziesiątki kanałów) działa tylko w centrach obwodowych i dużych miastach. A satelitarna (setki kanałów) jest ogólnie jak dotąd najmniej rozpowszechniona — czy widzicie wiele anten „talerzowych” na budynkach, zwłaszcza na wsi? Zatem bardzo ważne jest, kto znajdzie się wśród owych 28 kanałów cyfrowych. Te kanały zostały już wyznaczone: są to w szczególności „1+1”, Nowyj kanał, TET, TRK „Ukraina”, „Inter”. Według twierdzeń tejże L. Mudrak, większość z tych kanałów telewizyjnych „określiła w licencjach objętość audycji dziecięcych od 20 minut do 2 godzin na dobę”. Wołodymyr Kmetyk: „Napisałem pani Mudrak, że skoro audycje dziecięce są obecne tylko w 9 z owych 28 kanałów, które wygrały konkurs, to wcale nie jest to „większość”. Nie mówiąc już o ilości audycji dziecięcych, których na niektórych kanałach w ogóle nie ma, albo są to minutowe transmisje. Dziwna jest też metoda obliczania przez Radę Narodową własnego produktu właśnie dla naszego kanału, kiedy nie uwzględnia się całych godzin transmisji takiego produktu”. Tutaj również potrzebne jest wyjaśnienie. Rada Narodowa, lekceważąco wypowiadając się o transmitowanych na kanale „piosenkach”, nie uważa ich za własną produkcję. Choć w rzeczywistości chodzi o prawdziwe teledyski muzyczne, gdyż na te dziecięce piosenki „nakłada się” animację. A proszę zwrócić uwagę, jakie szalone sumy wymieniają gwiazdy naszego show-biznesu, kiedy mówią o tworzeniu teledysków do swoich piosenek. To naprawdę poważna praca. O piosenkach dziecięcych warto powiedzieć osobno. Są bardzo popularne wśród maluchów i ich rodziców. Na przykład piosenkę „Czerepacha Acha”, do której słowa i muzykę napisała znana ukraińska poetka Hanna Chubacz, stała autorka kanału, tylko na YouTube według stanu na 1 lutego obejrzało ponad 318 tysięcy widzów. Swoją drogą, ta i wiele innych stron spokojnie umieszczają u siebie produkcję kanału „Malatko TV”, oczywiście za darmo, nie wypłacając kanałowi ani kopiejki. Czy więc istnieje u nas prawo autorskie? I czy nie warto byłoby, żeby zajęła się tym Rada Narodowa? W tej kwestii Wołodymyr Kmetyk zaznacza: „Niech umieszczają, będzie większa widownia ukraińskiej piosenki, filmu”. Taką samą ogromną popularnością cieszą się u młodych widzów także piosenki Łesi Horowej, również stałej autorki kanału. Można przytoczyć bardzo wiele zachwyconych opinii widzów, które nadeszły na stronę kanału mal-yatko-tv.com.ua. Więc jaka jest w końcu przyczyna tych absolutnie wyssanych z palca ataków na „Malatko TV”? Oto niektóre przypuszczenia: w listach z Rady Narodowej w ostatnim czasie kilkakrotnie wspominane są jako „niepożądane” i praktycznie niedozwolone do pokazywania na kanale dwie audycje, które przeszły w eterze. Pierwsza — cykl „Logos” autorstwa przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Pawła Mowczana, poświęcony ojczystemu językowi ukraińskiemu. Te rozmowy „Proświta” wydała na płytach i są one szeroko rozpowszechnione w naszych szkołach. Druga audycja — wielki, liczący ponad 100 odcinków, cykl dokumentalny „Nieznana Ukraina”, stworzony przez Narodową Kinotekę jako „serial naukowo-poznawczy”, czyli nawet nie popularnonaukowy czy oświatowy, a właśnie poznawczy, znaczy, zaadaptowany i dostępny dla dziecięcej widowni. Serial został zaliczony do kategorii „ZA”, czyli „ogólna widownia”. Swoją drogą, tę kategorię posiada także serial „Logos”. Wołodymyr Kmetyk: „Mimo wszystkich tych określeń, Rada Narodowa wysunęła wobec tych dwóch seriali dziwny zarzut: rzekomo te audycje są bardziej dla dorosłej widowni, a nie dla dzieci, zatem naruszamy warunki licencji kanału. Tego, że te programy są i dla dorosłych, i dla dzieci, Rada Narodowa woli nie zauważać”. Znowu jakiś absurd. Może na Ukrainie jest zbyt dużo dziecięcej telewizji? O jej udziale na najpopularniejszych kanałach naziemnych wspomniano już wyżej. To może lepiej sprawy mają się w telewizji kablowej lub satelitarnej? W naszym eterze telewizyjnym (w sieciach kablowych) dozwolonych do pokazywania jest 16 zagranicznych tak zwanych „zaadaptowanych” dziecięcych kanałów: Wielka Brytania — 6 kanałów, Rosja — 5, Francja — 2, Holandia, Łotwa, Czechy — po 1. Znamienne, że kanał telewizyjny, na przykład z Czech, który w rzeczywistości retransmituje znany amerykański kanał telewizyjny, zamiast na Ukrainie transmitować programy w państwowym języku ukraińskim, przedkłada rosyjski. Dziwna „adaptacja”. Czyżby Czesi czy Amerykanie koniecznie musieli rezygnować z języka ukraińskiego w naszej przestrzeni telewizyjnej? Dlaczego więc nie ma ani organu państwowego, ani urzędnika, którzy próbowaliby uzgodnić stan rzeczy z ukraińskim ustawodawstwem? Pretensje są tylko do kanału telewizyjnego, który jako jedyny ze wszystkich dziecięcych zarejestrowanych na Ukrainie jest ukraińskojęzyczny, który nie odmawia. Nieoczekiwany „najazd” na firmę telewizyjną „Malatko TV”, jedyny dziecięcy kanał telewizyjny na Ukrainie, naświetlił nie tylko problemy dziecięcej telewizji. Ta historia to jeszcze jedno potwierdzenie tego, że trwa podział, a dokładniej rozciąganie naszego eteru telewizyjnego między klanami biznesowymi i wypychanie z niego i tak nielicznej ukraińskiej audycji.
Машинний переклад
U niektórych autorów publikacji rosyjskojęzycznych wywołują homeryczny śmiech typowo ukraińskie terminy naukowe, takie jak: dyszkowycia (zapalenie oskrzeli), żowtopropasnycia (wirusowe zapalenie wątroby), zapijna miazznia (delirium tremens), nyźkorostok (karzeł), perwnewyj (elementarny), sołodycia (cukrzyca), schreszczenec (hybryda), czerwoniwka (rumień), czereniak (ząb mądrości) itd. Zdaniem krytyków takie terminy są całkowicie zbędne, a nawet szkodliwe, ponieważ od dawna istnieją dla nich wspólne rosyjsko-ukraińskie lub obcojęzyczne odpowiedniki. Iryna MAHRYCKA, m. Ługańsk. Ukraina nie jest tu wyjątkiem. W językoznawstwie chronienie języka przed wpływem zapożyczeń obcojęzycznych jako reakcja na zagrożenie denarodowieniem, utratą kulturowej odrębności nazywa się puryzmem. W wielu kulturach europejskich procesy oczyszczania języków z elementów obcych to już utrwalona tradycja, nieunikniony etap ich kształtowania się i wzmacniania, swoista forma walki narodu o polityczną i kulturową niezależność. Właśnie tak kilka stuleci temu powstał i utrwalił się lokalny puryzm w Niemczech, które znajdowały się pod wpływem kulturowym Francji; na Węgrzech, będących pod presją niemieckich i francuskich żywiołów językowych; w Islandii, gdzie wysiłkami tamtejszych filologów rozwinął się ruch na rzecz oczyszczenia języka z duńskich i niemieckich nawarstwień; w Czechach, które wywalczyły własny język, a co za tym idzie tożsamość, u potężnego imperium Habsburgów; w Polsce, gdzie puryzm również był odpowiedzią na brutalną germanizację Polaków. W XX w. Turcja zreformowała swój język drogą zdecydowanego wypierania terminów arabsko-perskich i ustanowienia w ich miejsce rodzimych słów potocznych i dialektyzmów, starannie zebranych przez filologów na terenach tureckich. Bogatą praktykę purystyczną jako obowiązkowy etap kształtowania się języków literackich na bazie ludowej mają też inne narody europejskie (Bułgarzy, Serbowie, Macedończycy, Chorwaci, Estończycy, Włosi, Finowie), a także narody Azji (Persowie, Żydzi, Japończycy itd.). „Ustawa Toubona” we Francji przewiduje płacenie wysokich kar za nadmierne używanie leksyki obcojęzycznej; jej użycie dopuszcza się tylko w przypadku braku odpowiedniego analogu w języku francuskim, przy czym zapożyczone słowo obowiązkowo wyjaśnia się po francusku. A na straży języka francuskiego stoją instytucje podległe bezpośrednio prezydentowi lub premierowi — takie jak Wysoka Rada Języka Francuskiego, Główna Komisja ds. Terminologii i Neologizmów, wyspecjalizowane komisje terminologiczne Akademii Francuskiej, koordynowane przez jednostkę Ministerstwa Kultury, Główny Zarząd ds. Języka Francuskiego. W wielu krajach europejskich (Niemcy, Polska, Estonia, Słowenia, Chorwacja itd.) dzisiaj aktywnie działają stowarzyszenia społeczne, które zajmują się ochroną swoich języków przed nadmiernymi zapożyczeniami. Narodom europejskim pozbyć się kompleksu niższości językowej i utrwalić kult swego, a nie cudzego, zawsze pomagała działalność oświatowa ich narodowych autorytetów naukowych i kulturowych. Bez wątpienia w dylemacie „zapożyczać czy tworzyć własne” wybór zależy nie tyle od czynników wewnątrzjęzykowych, co od założeń ideowych społeczeństwa. Nam też było właściwe doświadczenie europejskie. Ukraińskie tworzenie terminów purystycznych bierze swój początek od lat 70. XIX w., kiedy pojawiły się prace leksykograficzne M. Łewczenki „Opyt russko-ukrainskago słowaria” oraz I. Werchratskiego „Znadoby do słowaria jużnoruskogo”. Ale najbardziej produktywnym okresem tworzenia terminów na bazie żywego języka były lata 20. ubiegłego stulecia. W tym czasie wydano kilka słowników terminów medycznych, wśród których — „Rosijśko-ukrajinśkyj słownyczok medycznoji terminolohiji” O. Kuryło (1918), „Nomenklatura chworo” O. Korczaka-Czepurkiwskiego (1927), „Słownyk medycznoji terminolohiji” W. Kramarewskiego (Ch., 1931) i in. Słowniki te zawierały takie rodzime nazewnictwo, jak bjuczka (tętnica), hnojak (ropień), komirka sercia (komora serca), lomeć (reumatyzm), nawijuwannia (hipnoza), jaducha (silna duszność) i pod. Wszyscy (!) uczeni wtedy zgadzali się z tym, że w tworzeniu terminów należy wykorzystywać wewnętrzne zasoby językowe, i udowodnili, że język ukraiński posiada cały arsenał leksykalny i gramatyczny do tworzenia terminów naukowych w duchu języka ludowego. I tym potwierdzili wniosek francuskiego lingwisty A. Dauzata o tym, że nie ma przewagi jednych języków nad innymi, że „żaden język sam w sobie nie jest bardziej przystosowany (zdatny) do życia niż sąsiadujące z nim”.
Ale, jak wiadomo, w 1933 roku władza radziecka położyła kres zarówno ukrainizacji w ogóle, jak i ukraińskiemu purystycznemu tworzeniu terminów w szczególności. Ukraińskich filologów, którzy byli zaangażowani w ten proces, represjonowano, ich prace napiętnowano jako „szkodliwe” oraz „burżuazyjno-nacjonalistyczne”, słowniki terminologiczne wywieziono z Ukrainy i zniszczono. Jeden z krytyków ukraińskich purystów lat 20. S. Wasylewski pisał: „Mamy do czynienia z uzbrojonym wrogiem, który przewrócił niejedną tysiąc stron zabytków etnograficznych i w ogóle różnych źródeł literackich (a czy z naukowego punktu widzenia to źle? — I. M.)… Za „czystą nauką” Tymczenki, Krymskiego, Kuryło i innych kryły się faszystowskie plany interwencjonistyczne… My, uzbrojeni w naukę Marksa-Lenina-Stalina, ostatecznie dobijemy wroga i zbudujemy bolszewickie ukraińskie językoznawstwo, godne epoki socjalizmu”. W 1936 roku pojawił się oczyszczony z „nacjonalistycznych” elementów „Słownik terminologii medycznej”, opracowany przez „brygadę pracowników naukowych”, który zademonstrował całkowite wykrwawienie narodowej leksyki medycznej. Od tamtej pory aż do początku lat 90. ubiegłego stulecia terminy naukowe w języku ukraińskim tworzono albo drogą kalkowania czy bezpośredniego zapożyczania z języka rosyjskiego, albo przenoszenia internacjonalizmów z tego samego rosyjskiego — byle tylko było mniej rozbieżności między dwoma „bratnimi” językami. Sam wykaz ukraińskich słowników terminologicznych, zniszczonych przez władzę komunistyczno-bolszewicką w 1933 roku, poraża, bo zawiera on te same słowniki terminologiczne, których deficyt odczuwamy teraz, zmuszeni używać obcojęzycznych zapożyczeń. Właśnie w wyniku tego deficytu potomkowie tych, którzy byli zaangażowani w niszczenie tych słowników, teraz szydzą… Całkiem logiczne, że zdobycie przez Ukrainę niepodległości politycznej w 1991 roku stało się impulsem dla nowej fali purystycznej w ukraińskim językoznawstwie. Warto zgodzić się z Ołeksandrem Taranenką w tym, że „puryzm we współczesnej praktyce językowej skierowany jest na oczyszczenie języka ukraińskiego nie w ogóle ze śladów wpływu innych języków i przeciwko zapożyczeniom nie z języka polskiego (wiadomo, że język ukraiński rozwijał się przez kilka stuleci pod potężnym wpływem nie tylko rosyjskiego, ale i polskiego języka, który też pozostawił w nim zauważalny ślad. — I. M.), a tylko z rosyjskiego, który …rozpatrywany jest przy tym jako główne źródło zewnętrznego wpływu na język ukraiński, zdolne pozbawić go cech swojej tożsamości. W takiej walce ze skutkami wpływu języka rosyjskiego dochodzi zarówno do usuwania właściwych rusycyzmów, jak i nie zawsze uświadamianego odpychania w ogóle od obrazu języka rosyjskiego, w tym także od obecnych w nim obcojęzycznych słów, …od historycznie wspólnych dla obu języków jednostek”. Chodzi o specyficzną, właściwie ukraińską odmianę puryzmu językowego — walkę z tzw. „moskwofilstwem”, które, według Wasyla Simowycza, oznacza: „Przyjmować to, co od obcych narodów trafia do skarbca naszego języka, nie od nich bezpośrednio, a przesianym przez moskiewskie sito… omijając swoje własne frazy, brać moskiewskie; dosłownie tłumaczyć (a to i nieprzetłumaczalnymi zostawiać) słowa i wyrażenia z języka moskiewskiego, nie przyglądając się temu, czy odpowiadają one duchowi naszego języka, czy nie”.
Ukraińska terminologia dzisiaj Aby określić stan, w jakim znajduje się terminologia naukowa w 21. roku niepodległości państwa ukraińskiego, wystarczy wziąć do rąk, na przykład, obowiązujące słowniki rosyjsko-ukraińskie terminologii medycznej i zobaczyć, jak tłumaczą one na ukraiński leksem tubierkulioz. Ignorując tradycyjny ludowo-potoczny jego synonim suchoty, autorzy tych słowników (M. Prysiażniuk, S. Wasser, I. Dudka) podają tylko jego rosyjsko-łaciński wariant — tuberkuloz. A jeszcze warto przeanalizować wystąpienia przedstawicieli ukraińskiej „elity”, którzy powinni proponować społeczeństwu wzorce mówienia, w tym także naukowego. Oto jeden z ludowych wybrańców z wysokiej trybuny Rady Najwyższej przemawia: „Konsensus idzie w tym sensie, że sekwestr i kataster trzeba prolongować”. Wszystkie rzeczowniki-terminy w tym cytacie są zapożyczone i istnieje wielka wątpliwość, czy ktoś, oprócz samego deputowanego, zrozumiał treść powiedzianego. Odnośnie nadmiernego używania zapożyczonej leksyki Swiatosław Karawanski zauważa: „Zbyt częste używanie obcojęzycznych słów niektórzy uważają za oznakę wykształcenia. Doświadczenie zaś i praktyka świadczą, że miłość do „uczonych” słów czasem ukrywa brak wykształcenia i nieznajomość języka ojczystego. Trudno zaprzeczyć, że współczesny kulturalny człowiek nie może nie używać obcojęzycznej leksyki, a zwłaszcza w sferze nauki. Jednak nadmierne używanie obcojęzycznych słów, a tym bardziej popisywanie się tym używaniem, nie upiększa języka współczesnych. Obcojęzyczne słowa trzeba używać tam, gdzie jest to konieczne, gdzie bez nich nie da się obejść. Tam zaś, gdzie jest możliwość używać swojej leksyki, lepiej używać swojej”. Dlaczego więc we współczesnej Ukrainie, rzekomo pozbawionej kolonialnych pęt, prawie nieobecna jest europejska w swojej istocie praktyka oryginalnego tworzenia terminów na bazie narodowej, a poszczególne purystyczne próby wywołują kategoryczny sprzeciw ze strony ich przeciwników, a także oświadczenia tych ostatnich o „defektywności” rodzimej ukraińskiej terminologii, szerzej — o ubóstwie języka ukraińskiego i jego nieprzydatności dla innych, oprócz folkloru i sztuki, sfer? Dlaczego doświadczeni specjaliści usunęli się od „udomowienia” terminologii, a przodujące kręgi ukraińskiej inteligencji wykazują obojętność wobec tych procesów?
Odpowiedź na te pytania jest jedna: Ukraina wciąż pozostaje krajem postkolonialnym. Główną oznaką jej postkolonializmu jest to, że wielu Ukraińców jeszcze nie pozbyło się małorosyjskiej lub sowieckiej tożsamości — dała o sobie znać kilkusetletnia asymilacja ludności tubylczej w panujący, rzekomo bardziej prestiżowy, rosyjski język i kulturę. I, nie ma co ukrywać, ta asymilacja trwa również w naszych dniach. Dziś na Ukrainie działają dwa główne projekty: pierwszy bazuje na orientacji europejskiej, drugi skierowany jest na eurazjatycką mityczną wspólnotę, tzw. „russkij mir” — utopijny, retrogradacyjny, ale taki, który ma duże poparcie wśród znacznej części ludności Ukrainy. Który z tych projektów zwycięży, pokaże czas. Jeśli pierwszy, to ukraińska terminologia, szerzej — język ukraiński — nie utonie w oceanie globalizacji; pozbędzie się rosyjskiego pośrednictwa i będzie odchodzić od anglocentryzmu, a zatem zachowa się jako język silny i oryginalny. Ale czy warto filologom milcząco wyczekiwać, który z tych dwóch projektów zwycięży? Bezsprzecznie słabszy język (a ukraiński obiektywnie takim jest) nie ma prawa do leksykalnego mieszania, bo to może stać się początkiem jego końca; bez puryzmu jest skazany na stopniowe wypieranie i w ostatecznym rozrachunku — na całkowite wymarcie. Pyłyp Sełihej daje w tej niebezpiecznej dla języka ukraińskiego sytuacji słuszne rekomendacje, które adresuje zarówno do ukraińskich filologów, jak i do samego państwa ukraińskiego: „Warto rozszerzyć prawa Komitetu Terminologii Naukowej NAN Ukrainy z perspektywą odnowienia Instytutu Języka Naukowego Ukrainy. W składzie Komitetu należy stworzyć komisje z różnych dziedzin wiedzy, które regularnie wydawałyby zbiory obowiązkowych i rekomendowanych terminów. Omawiać proponowane warianty celowo na demokratycznych zasadach — z udziałem jak najszerszego kręgu zainteresowanych osób i instytucji. Przyjęte zaś decyzje muszą być obowiązkowe dla wszystkich ministerstw, placówek naukowo-oświatowych, przedsiębiorstw, redakcji i wydawnictw… Zorganizować Komisję Szybkiego Reagowania Językowego, która operacyjnie śledziłaby pojawianie się w literaturze i mediach nowych zapożyczeń i proponowała w zamian rodzime odpowiedniki… Zachęcać do pracy translatorskiej, a na uniwersytetach rozpocząć przygotowanie przyszłych translatoryków i tłumaczy naukowych… Formować opinię publiczną, wszak główną przeszkodą dla kształtowania się oryginalnych narodowych systemów terminologicznych są nie tyle wewnętrzne osobliwości języka, co społeczna obojętność, niepostrzeganie języka jako wartości kulturowej… Pogłębiać teorię zapożyczeń terminologicznych z uwzględnieniem współczesnych realiów globalizacyjnych, w szczególności wyjaśnić, które typy i zakresy wpływów zewnętrznych są korzystne dla języka ukraińskiego, a które — niszczycielskie”. Zadania są więc nakreślone, sprawa teraz w woli państwa i wspólnoty filologicznej do pracy na niwie zachowania języka ukraińskiego jako głównego atrybutu państwa ukraińskiego. Bez takiej woli nasze językoznawstwo nadal pozostanie uzbrojone w „naukę Marksa-Lenina-Stalina” i będzie trwać w stanie kolonialnym.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
byli Małanki, ponieważ malankowanie na Bukowinie jest bardzo rozwinięte, zwłaszcza w Waszkowcach w rejonie kocmańskim. Waszkowiecka „pereberija” wiąże się z kąpielą w rzece. Zjeżdżają się na nią popatrzeć ludzie nie tylko z obwodu, ale i z całej Ukrainy. Tą „pereberiją” zachwycał się jeszcze Iwan Mykołajczuk, bo to jego ziomkowie. Teraz organizowane są rejonowe i obwodowy festiwale Małanek. Ciekawe, że w rejonach górskich przebierają się za niedźwiedzie, organizują walki między nimi, a na równinach, zwłaszcza w wioskach mołdawskich i rumuńskich, przystrajają barwne i dziarskie konie, które wymyślnie tańczą. Tegoroczny, drugi festiwal Małanek przygotowano bardzo dobrze. Pierwszy odbywał się w skansenie, a drugi w śródmieściu starych Czerniowiec. Od placu Filharmonii ulicami przez plac Teatralny do placu Sobornego szła cała defilada Małanek, jechał okręt „Aurora”, jakaś łódź, helikopter, drewniana „łaźnia Wasyla”, kryta trzciną chata, wielki, chyba cygański namiot, szejkowie pod baldachimem i jeszcze wiele dziwacznie przyozdobionych maszyn. Wracali innymi ulicami na ten sam plac Filharmonii, gdzie odbywał się konkurs, który obserwowało do 20 tysięcy widzów. Jeśli w świątecznie wystawny wertep mogli iść nawet piątoklasiści, to do psotnej Małanki zbierali się tylko dorośli. Małanka mogła koło chaty narobić różnych szkód, mogła coś ukraść, jeśli gospodarz nie przyjął jej tak, jak trzeba. Wertep sobie na coś takiego nigdy nie pozwalał. W Czerniowcach przechwalają się, że w przyszłym roku zrobią festiwal Małanek jeszcze bardziej masowym, żeby prześcignąć słynny argentyński festiwal. Mają zamiar zaprosić przedstawicieli Księgi rekordów Guinnessa. Pomóż, Boże, naszemu cielęciu i wilka złapać!
Машинний переклад
Wasyl SELEZINKA, członek zarządu Czerniowieckiego oddziału obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Czym jest wertep? To skrzynka z przezroczystą z jednej strony ścianką, podzielona na dwie połowy. Górna połowa symbolizowała niebo, dolna — ziemię. W górnej części lalki odgrywały wszystko, co było związane z narodzinami Chrystusa, a w dolnej — współczesne świeckie scenki obyczajowe. Lalki prowadzili bursacy Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. W Galicji i na Wołyniu wertep odrodził się w latach 20., a rozwinął w latach 30. XX wieku, ale tam, zwłaszcza na Pokuciu, żadnych skrzynek nie było. Role wykonywali żywi, zwyczajni ludzie. Ja trzykrotnie chodziłem z wertepem w latach 1949—1951. Zawsze grałem najciekawszą, najsympatyczniejszą, najweselszą rolę Żyda. Nawiasem mówiąc, w tamtym czasie Żydzi obrażali się, jeśli nazywano ich Hebrajczykami. W odróżnieniu od nas, w Polsce, Czechach, Słowacji do dziś słowo „Żyd” to oficjalny etnonim. Do wertepu przygotowywaliśmy się zawczasu. Majstrowaliśmy gwiazdę, którą u nas nazywają wertepką, każdy sam sobie wymyślał kostium, dopasowywał naliczman, tak u nas nazywano maski. W latach 30. jakaś firma specjalnie wypuszczała maski do wertepu. Mnie dostał się od Żyda tylko wielki gumowy nos. Przyszyłem go do czarnego sukna, zęby — z białej fasoli. Sabasziwka — świąteczna czapka — u mnie była prawdziwa. Ktoś ją zapewne wziął od Lejzora Kestena, którego aresztowano za związek z UPA. Mieszkał on z rodziną w naszej wsi Spas i prowadził młyn. Wierzch w tej czapce był z drogiego aksamitu, a dół obszyty niewielkimi, puszystymi ogonkami jakiegoś nieznanego zwierzątka. Czort splatał sobie ogon z drutu kolczastego, owiniętego starą wełną z kożucha na wierzchu. Ogon był długi, zagięty, a na końcu kilka małych dzwonków. Figura czorta była owinięta na krzyż łańcuchami, a w rękach miał drewniane widły. Śmierć obowiązkowo biała i z kosą. Nie miała słów tylko Śmierć. A Czort cały czas podskakiwał i wykrzykiwał tylko słowo: „Gift, gift!”. Wertep miał dwie części. W pierwszej chodziło o wszystko, co związane z narodzinami Jezusa Chrystusa, a w drugiej po śmierci Heroda, z którym walczył na szable Książę, albo Kozak, a Śmierć ścinała go kosą, Czort podpychał widłami i wyciągano Heroda z chaty. Wtedy zaczynała się część świecka. Główną postacią był Żyd, który pojawiając się, padał przez próg i wołał: „Oj, oj, oj! Jakie u was wielkie progi, że mało sobie nie połamało nogi”. Jeśli gospodarz i goście posiadali poczucie humoru, to zawiązywały się ciekawe humorystyczno-krytyczne dialogi. Wyrzucanie jakiejkolwiek barwnej figury z wertepu to całkowity bezsens, bo każda z nich jest klasyczną postacią wertepu, ulubieńcem publiczności. Na Bukowinie wertepy także się zdarzały, ale nie rozwinęły się. W latach 30. Rumunia, pod którą była Bukowina, przyjęła ideologię faszyzmu, zakazywała języka ukraińskiego, pieśni, zmuszała mówić tylko po rumuńsku. Co więcej, nie mieli podręczników, tłumaczyli dwie dramaty wertepowe z rumuńskiego. Ale tam nie było drugiej części, akcji. Tak jest do dziś. W Czerniowcach próbowano zorganizować festiwal wertepów, ale nic nie wychodziło, powód... Mnie zainteresowały artykuły W. Ferenca i L. Lichniowskiej o wertepie, w których polemizują z przedstawicielami uniwersytetu katolickiego. W Instytucie Sztuki Teatralnej im. Karpenki-Karego, gdzie studiowałem w latach 50., opowiadali na wykładach z literatury ukraińskiej, że wertep na Ukrainie zrodził się jeszcze gdzieś w XVI lub XVII wieku, a upadł w XIX. Wertep wsi Spas w rejonie kołomyjskim obwodu iwanofrankiwskiego, 1951 rok. Wasyl OWSIIENKO. Stepan Jewstachowycz Sapeliak urodził się 26 marca 1951 roku (według paszportu — 26.03.1952) we wsi Rosohacz w rejonie czortkowskim obwodu tarnopolskiego w ukraińskiej rodzinie obrządku greckokatolickiego, gdzie panował kult Szewczenki, Pisma Świętego, pieśni ludowych i tańców, pamiętano w rodzinie także o podziemiu UPA. Ojciec Jewstachij Stanisławowycz (1930—1984), matka Hanna Kostiwna (1930). Po ukończeniu szkoły średniej pracował jako stolarz w „Międzykołchozbudzie” we wsi Biłobożnycia. W latach 1970—1972 służył w Armii Radzieckiej. Po demobilizacji pracował jako laborant w Lwowskim Studium Pedagogicznym, mieszkał we wsi Łysynyczi pod Lwowem. Niekompatybilność norm życia w rodzinie i w społeczeństwie, aresztowania ukraińskiej inteligencji w 1972 roku doprowadziły do tego, że Stepan 20 stycznia 1973 roku wstąpił do stworzonej w jego rodzinnej wsi jeszcze w listopadzie 1972 roku podziemnej organizacji patriotycznej. Kierował nią Wołodymyr Marmus, a członkami byli Wołodymyr Senkiw, Petro Witiw, Petro Wynnyczuk, Mykoła Marmus, Mykoła Słobodian, Andrij Kraweć, Mykoła Łysyj. W uroczystej atmosferze, na kolanach przed krzyżem i obrazem Matki Boskiej, Stepan w obecności innych członków organizacji złożył przysięgę na wierność Ukrainie i uważał walkę o niepodległość za swój najwyższy obowiązek. Tuż po tym otrzymał zadanie, by następnego dnia zawieźć do Czortkowa żółto-niebieskie flagi. W nocy z 21 na 22 stycznia 1973 roku, w 55. rocznicę ogłoszenia Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz 54. rocznicę „Aktu Zjednoczenia ZURL z URL”, młodzieńcy wywiesili nad urzędami w Czortkowie 4 flagi narodowe oraz 19 napisów.
Машинний переклад
Hnat BIŻYK, m. Nowa Kachowka. Artykuł szanownego Pawła Mowczana o naszych problemach narodowo-etnicznych w „Słowie Proświty” (nr 2) wywołał w sercach czytelników wielki niepokój o naszą przyszłość, a wraz z nim oburzenie: czy istnieje u nas taka siła narodowo-patriotyczna, która zatrzymałaby walec skierowany na zmiażdżenie naszych duchowych świętości i wartości materialnych? Swoje strzały w serce Ukrainy skierowały nie tylko zagraniczne ośrodki wrogie, ale także niemal wszystkie środki masowego przekazu w naszym państwie, niektórzy kaznodzieje religijni i wielu twórców polityki gospodarczej. Trwa rozwinięta ofensywa na nasz największy skarb — język, niszczone są fundamenty naszej kultury, amulety naszych tradycji. Kto zatrzyma tę ofensywę? Wcześniej pokładaliśmy nadzieje w szkołach, które wychowywałyby młode pokolenie w duchu tradycji narodowych. Teraz do szkół powraca przeszłość w zbezczeszczonej historii. Wierzyliśmy, że odrodzi się Ukraińska Cerkiew, która wcześniej zawsze szła w awangardzie utwierdzania ukraińskiej duchowości. W ostatnim czasie w centrum i w terenie wspierana jest ta cerkiew, która sławi przeszłość i teraźniejszość „naszego otieczestwa”. Mieliśmy nadzieję, że państwo ukraińskie zadba o szerokie wydawanie i rozpowszechnianie ukraińskich książek, gazet, czasopism. Ono jednak utraciło nawet ten poziom, do którego wzrosła ukraińska produkcja drukowana w czasach radzieckich. Przez pewien czas serce ukraińskiego patrioty radowało radio. Ale i ono zaczyna tracić narodową treść. 15 stycznia radio od rana przekonywało nas o wielkim wpływie ukraińskiej kultury, duchowości, a nawet języka na rozwój innych narodów Azji, Europy i Afryki Północnej. Nasza tożsamość ma głębokie korzenie. O godzinie 11:10 rozpoczęła się audycja „Słowo”, której ja (myślę, że nie tylko ja) słuchałem zawsze z wielką przyjemnością, choć chciałem, aby nabierała bardziej ofensywnego charakteru. Obecna rozczarowała. Jak nierzadko wcześniej, zaczęła wzbogacać nas wiedzą o słowach zapożyczonych i obcojęzycznych. Ich lista była tak długa, że nasuwał się wniosek: ukraińskojęzyczna „kolekcja” została ulepiona ze słów, które strumieniami płynęły z całego świata na ziemie ukraińskie, gdzie własnego zasobu słownictwa nie było wcale. Tworzono język według radzieckiego szablonu i pod wpływem języka wielkiego narodu rosyjskiego: „wozrożdienije” — odrodzenie. Jakby nikt nie słyszał: „…ona go odrodziła do życia” (o wiernej żonie). A to przecież ukraińskie radio. Choć prowadzących nie winię. Cóż więc mówić o jakiejś tam Natalii Narocznickiej. Przecież ona pamięta jeszcze carskie ukazy i twierdzenia: ukraińskiego języka nie ma i być nie może. „Za Ukrainę stańcie murem” — usłyszałem kiedyś słowa piosenki. Czy staniemy?
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
pisanych ręcznie wielkich ulotek, które kończyły się hasłami: „Wolność ukraińskim patriotom!” — chodziło o represje z lat 1972—1973 przeciwko inteligencji; „Hańba polityce rusyfikacji!”, „Niech żyje rosnący ukraiński patriotyzm!”, „Wolność słowa, druku, zgromadzeń!”. KGB 19 lutego 1973 roku aresztuje Sapelaka. W lutym—czerwcu aresztowano również resztę członków grupy. Sapelakowi inkryminowano przechowywanie rękopiśmiennej książki W. Marmusa z pieśniami powstańczymi oraz napisanie wiersza o „antysowieckiej treści”, a także podsłuchiwanie zagranicznych stacji radiowych i „rozpowszechnianie oszczerczych wymysłów, szkalujących sowiecki ustrój państwowy i społeczny”. 1 lutego 2012 roku w Charkowie w 61. roku życia zmarł Stepan Sapelak, członek Rosochackiej Młodzieżowej Patriotycznej Organizacji Podziemnej, więzień polityczny (1973—1981), aktywny uczestnik ruchu narodowowyzwoleńczego, poeta, członek PEN Clubu (1988) oraz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy (1991), laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki (1993). Sąd obwodowy w Tarnopolu 24 września 1973 r. skazał siedmiu członków organizacji na podstawie cz. 1 art. 62 KK USRR („Antysowiecka agitacja i propaganda”) oraz 64 („Działalność organizacyjna i udział w organizacji antysowieckiej”), w tym Sapelaka na 5 lat pozbawienia wolności i 3 lata zesłania. Karę odbywał w łagrze o zaostrzonym rygorze WS-389/36 we wsi Kuczino w obwodzie permskim. Brał aktywny udział w głodówkach i protestach więźniów, w przekazywaniu informacji na wolność, za co był wielokrotnie karany karcerem. Jako jednego z najmłodszych więźniów, Stepana lubili żołnierze UPA — 25-letni więźniowie — i opiekowali się nim. Tak więc, kiedy 23 czerwca 1974 r. został brutalnie pobity przez strażników, następnego dnia wybuchł strajk protestacyjny, w którym wzięło udział 45 więźniów politycznych różnych narodowości. W lutym 1978 roku Sapelaka wywieziono etapem na zesłanie do wsi Bogorodskoje w rejonie ulczskim Kraju Chabarowskiego. Żył w ciężkich warunkach. Po zwolnieniu w 1981 roku nie pozwolono mu zameldować się w rodzinnych stronach, na Zachodniej Ukrainie. Podejmował kilka prób zameldowania się w różnych miejscach ZSRR, ostatecznie osiadł na stacji Udjanka (wieś Choroszewe) pod Charkowem. Pod koniec lat 80. i na początku 90. Sapelak brał aktywny udział w ruchu na rzecz niepodległości Ukrainy i demokratyzacji społeczeństwa. Był członkiem Ukraińskiej Grupy Helsińskiej od 30.12.1987 r., założycielem charkowskiego oddziału Ukraińskiego Związku Helsińskiego (1989). Autor-założyciel i redaktor-organizator czasopisma Ukraińskiego Stowarzyszenia Niezależnej Twórczej Inteligencji „Katedra” (1988). Za tomik wierszy „Dzień młodych liści” Stepana Sapelaka w 1988 r. przyjęto do PEN Clubu i na jego zaproszenie jeździł do Niemiec, przebywał w Kanadzie, USA i Anglii. W 1989 r. powrócił do Charkowa. S. Sapelak był laureatem nagród im. I. Franki (USA), im. braci Łepkich. Za tomik wierszy „Pasja miłości” został uhonorowany Ogólnoukraińską Nagrodą Literacką imienia W. Swidzinskiego. Za tomik wierszy „Długotrwały rwany krzyk” w 1993 r. przyznano mu Państwową Nagrodę im. T. Szewczenki. W 2005 r. został odznaczony Orderem „Za Zasługi” III klasy. Mieszkał w Charkowie. Pozostawił w rodzinnej wsi 82-letnią matkę Hannę Kostiwnę, w Charkowie — wdowę Switłanę Iwaniwnę, synów Tarasa i Ostapa, córkę Anastasiję. Imię Sapelaka wraz z imionami wszystkich członków Rosochackiej organizacji młodzieżowej 26 stycznia 2012 roku zostało uwiecznione na tablicy pamiątkowej na budynku Czortkowskiego Kolegium Pedagogicznego.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
skończył, ponieważ za rozpowszechnianie nielegalnej literatury oraz aktywną pracę propagandową, którą prowadził wraz z bratem Semenem, studentem Uniwersytetu Petersburskiego, wśród chłopów i robotników plantacji tytoniu w powiatach starodubskim i nowogrodzko-siewierskim, w 1907 roku został aresztowany i przesiedział w więzieniu w Starodubie 11 miesięcy, a jego brat w tym samym więzieniu został zabity. Z „Autobiografii” wiemy, że w latach 1910—1913 „odbywał carską służbę wojskową”. Z początkiem I wojny światowej powołany do armii, gdzie od listopada 1913 r. był statystykiem w Kijowskim Okręgu Dróg Wodnych, w latach 1914—1915 kierował rejestracją ładunków rzecznych na rzekach Południowy Bug i Dolny Dniepr (miasta Mikołajów i Chersoń), od 1915 do czerwca 1918 r. służył jako dozorca w 130. zbiorczym szpitalu ewakuacyjnym (Chersoń). Po demobilizacji N. Małecza pracował w różnych instytucjach: w latach 1917—1918 jako sekretarz ukraińskiego komitetu miejskiego przy Chersońskiej Dumie Miejskiej, od lipca 1918 do listopada 1919 r. jako członek komisji terminologicznej kolei lewobrzeżnych (Kijów). Od 1909 r. N. Małecza był członkiem Ukraińskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej, od 1915 r. założycielem i kierownikiem jej organizacji w Chersoniu, od 1917 r. członkiem jej Centralnej Komisji Kontrolnej, radnym Chersońskiej Dumy Miejskiej, chersońskim komisarzem powiatowym przy Ukraińskiej Centralnej Radzie. W 1917 r. założył towarzystwo kulturalno-polityczne „Ukraińska Chata w Chersoniu”, które 6 stycznia 1918 r. zostało zreorganizowane w Chersońskie Towarzystwo „Proświta”, w skład rady towarzystwa wszedł również N. Małecza. W 1918 r. był sekretarzem ukraińskiego komitetu miejskiego przy Chersońskiej Dumie Miejskiej. W 1919 r. był członkiem komisji terminologicznej kolei lewobrzeżnych w Kijowie. W tym samym roku wyjechał do żony do Równego, gdzie został zmobilizowany do Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej (mianowany inspektorem spraw kulturalno-narodowych Dywizji Wołyńskiej); chory na tyfus dostał się do niewoli denikinowców, którzy wysłali schorowanego i słabego N. Małeczę do Mikołajowa. Od grudnia 1919 do lipca 1921 r. N. Małecza pracował jako „nauczyciel języka ukraińskiego w 3. szkole klasycznej w Mikołajowie”. Materiały archiwalne wskazują, że N. Małecza imiennie zwracał się pisemnie do rodziców, aby oddawali swoje dzieci do funkcjonujących wówczas dwóch ukraińskich szkół pracowniczych, z których jedna znajdowała się przy ulicy 3. Słobodzkiej 61. W Mikołajowie N. Małecza pracował również jako nauczyciel w 1. Gimnazjum Żeńskim. W sierpniu 1921 r. N. Małecza przeprowadza się do Kijowa, gdzie początkowo pracuje jako instruktor ds. likwidacji analfabetyzmu w sztabie Kijowskiego Okręgu Wojskowego, a następnie jako inspektor ds. likwidacji analfabetyzmu w Kijowskim Gubernialnym Wydziale Oświaty Narodowej i wykłada język ukraiński oraz literaturę w kijowskich uczelniach wyższych. Od 1923 r. uczęszcza na wykłady na wydziale etnografii Kijowskiego Instytutu Historyczno-Archeologicznego, który ukończył w 1925 r. Od stycznia 1930 do stycznia 1932 r. jest dyrektorem Kijowskiego Technikum Przemysłu Mięsnego i, dodatkowo, od kwietnia do listopada 1933 r. pracuje w Instytucie Językoznawstwa Wszechukraińskiej Akademii Nauk — kieruje biurem leksykalnym językoznawstwa Akademii Nauk. Od listopada 1933 do marca 1934 r. N. Małecza jest przewodniczącym komisji języków i wykłada w Kijowskim Instytucie Finansowo-Ekonomicznym. Pracując na niwie pedagogicznej, N. Małecza jednocześnie zajmuje się przygotowaniem podręczników i pomocy naukowych do likwidacji analfabetyzmu. Opracował cztery elementarze: trzy ukraińskie — jeden wydrukowany w codziennej kijowskiej gubernialnej gazecie robotniczo-chłopskiej „Bolszewik”, drugi dla chłopów — „Na kołchozowych łanach: Wiejski elementarz dla dorosłych”, trzeci dla robotników — „Udernik: Elementarz dla dorosłych” (we współautorstwie z A. Płaksynem) oraz czwarty we współautorstwie z H. Czarnecką elementarz polski — „Kolektywista: Elementarz dla małopiśmiennych”. We współautorstwie z I. Bojkowem opracowuje i publikuje kilka pomocy naukowych z języka ukraińskiego: „Książka robocza z języka ukraińskiego. Dla szkół oświaty politycznej 1. stopnia, dla kółek niższego technicznego per-
Машинний переклад
Ihor MARCINKOWSKI, przewodniczący Mikołajowskiego Obwodowego Zjednoczenia WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Systematyzacja materiałów dotyczących związków imienia T. Szewczenki i jego spuścizny z obwodem mikołajowskim przynosiła czasem zupełnie nieoczekiwane informacje. Okazało się, że w Mikołajowie w 1916 roku wydano pierwszą w szewczenkoznawstwie pracę z zakresu badania leksyki utworów T. Szewczenki — „Słowniczek języka Szewczenki”. Książka została wydrukowana na koszt autora w nakładzie zaledwie 100 egzemplarzy w drukarni I. Feferbojma. Wspomniana mikołajowska drukarnia mieściła się przy ulicy Sobornej „obok wejścia do iluzjonu Kino-Bomond” i reklamowała się jako taka, która „wykonuje wszystkie prace typograficzne i liniowanie po bardzo tanich cenach w ciągu jednego dnia”. „Słowniczek…” to książka niewielkiego formatu (100x170 mm), objętość — 71 stron. Oprawy z cienkiego szaroniebieskiego papieru. Książka posiada stronę tytułową, na 3. stronie znajduje się dedykacja „Poświęcam Hannusi G.” — czyli Hannie Hryhoriwnie Holsztejn, według informacji córki autora, dobrej znajomej rodziny; na 4. stronie umieszczono „Przedmowę”, na stronach 5—64 podano indeks słów, na 65. oraz 67—69 stronach dodano pominięte słowa, na 66. oraz 70—71 stronach zamieszczono wykryte błędy drukarskie. Strony 67—71 to „Dodatek do „Słowniczka języka Szewczenki”, na końcu którego zaznaczono: „Autor bardzo prosi szanownych czytelników o wybaczenie niedbałego wydania tego Słowniczka, gdyż ani własnoręcznie poprawiać korekty, ani w ogóle śledzić drukowania swojej pracy nie miał możliwości z powodu przebywania w służbie wojskowej. N. Lit. (czyli Nestor Latopisiec. — I. M.) 26 Grudnia 1916 r. Chersoń”. Niewielki nakład, prosty papier „Słowniczka…” oraz wskazany przez autora status żołnierza świadczą o jego ograniczonych możliwościach finansowych, więc zaproponowane przez drukarnię I. Feferbojma najtańsze, w porównaniu z innymi typografiami miasta, i szybkie usługi poligraficzne zapewne go skusiły. Z przedmowy dowiadujemy się, że kompilator „Słowniczka…” korzystał z jednego z najpełniejszych i najlepszych w tamtym czasie „Kobzarzy”, wydanego w Petersburgu w 1907 roku pod redakcją W. Domanickiego. W indeksie słów „Słowniczka…” w porządku alfabetycznym zarejestrowano 6829 słów. Słowa podano w formach podstawowych ze wskazaniem strony, na której użyto, przeważnie po raz pierwszy, tego czy innego słowa. W krótkiej przedmowie do „Słowniczka…” autor zaznacza: „Najpierw miałem na myśli ułożyć pełny słownik języka Szewczenki ze wskaźnikiem liczby użyć każdego słowa z osobna, ale na 82. stronie „Kobzarza” przekonałem się, że zrealizować tego nie zdołam, dlatego też porzuciłem swój zamiar <…>. Oczywiście, możliwe są z mojej strony błędy, opuszczenia, niedopatrzenia, ale sądzę, że nawet z tymi wadami moja praca przyda się przy układaniu pełnego naukowego słownika języka Szewczenki. Jak mi wiadomo, to już jest robione przez Towarzystwo Naukowe imienia Szewczenki we Lwowie”. Według świadectwa W. Kubijowycza, Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki (TNT), przygotowując się do 100-lecia urodzin T. Szewczenki, planowało wśród innych prac wydać „słownik języka Szewczenki”. Językoznawca J. Dzendzeliwski przypuszcza, że właśnie ta informacja zapewne zastała autora „na 82. stronie „Kobzarza” i stała się przyczyną tego, że zrezygnował on z układania „pełnego słownika języka Szewczenki” i ograniczył się jedynie do indeksu słów”. Zestawiając dostępne materiały, J. Dzendzeliwski zwraca uwagę, że w TNT słownik języka utworów T. Szewczenki zamierzał układać I. Ohijenko, który „zamierzył był wydać pełny słownik języka Szewczenki wydania W. Domanickiego z 1910 r. Wypisano ponad 200 000 kartotek, ale cała ta praca zatrzymała się z powodu… przymusowego wyjazdu”, i właśnie od I. Ohijenki N. Małecza mógł dowiedzieć się o zamiarach stworzenia w TNT słownika języka Szewczenki. W przedmowie do „Słowniczka…” autor zaznaczał, że w pracy zarejestrowano wszystkie słowa, które „używał Wielki Śpiewak Ukrainy w swoich utworach poetyckich”. W tym kontekście J. Dzendzeliwski zwraca uwagę, że w indeksie słów „Leksyki Szewczenki” W. Waszczenki i P. Petrenki (K., 1951. — 107 s.), który ułożono na szerszej bazie, według wydania akademickiego, wskazano 7100 słów, co jest nieco więcej niż w „Słowniczku…”. Po raz pierwszy o „Słowniczku języka Szewczenki” wspomniał, wprawdzie zaledwie czterema zdaniami, P. Horecki w monografii „Historia ukraińskiej leksykografii”, gdzie po raz pierwszy wydrukował zdjęcie jego strony tytułowej, ale nie nazwał autora, a jedynie wskazał, że „autor podpisał się pseudonimem „Nestor Latopisiec”. Ukraiński językoznawca P. Horecki (24.XI(7.XII)1888— 16.VIII.1972) był o rok młodszy od autora „Słowniczka…” i zapewne znał jego niełatwy los wygnańca, a może nawet znali się osobiście, dlatego też wskazał w swojej monografii, że ten właśnie „podpisał się”. Kolejna informacja o „Słowniczku…” pojawiła się w „Literackiej Ukrainie” (11 grudnia 1964 r.) w artykule-recenzji Je. Kyryluka „Niezgasnące, jak życie” na temat pojawienia się „Słownika języka Szewczenki w dwóch tomach” (Kijów: Naukowa Dumka, 1964). Jednak i ta informacja była bardzo skąpa, a o autorze zaznaczono: „Ułożony przez nieznanego nam autora, który ukrył się pod pseudonimem „Nestor Latopisiec”. W monografii P. Horeckiego i artykule Je. Kyryluka wspominano jeszcze jeden słownik „tajemniczego” autora — „Ukraińsko-rosyjski słowniczek do Kobzarza T. H. Szewczenki” (Chersoń, 1917). P. Horecki, wspomniawszy słowniczki, ocenia je wysoko, zauważając: „Obydwa rozpatrywane słowniki języka Szewczenki są teraz wielką rzadkością bibliograficzną. Znajomość z nimi (w pierwszym — z rejestrem leksyki Szewczenki, w drugim — z tłumaczeniem jej na rosyjski) jest obowiązkowa dla tych, którzy badają język Szewczenki, w szczególności dla kompilatorów nowego „Słownika języka utworów Szewczenki”. O ile o „Słowniczku języka Szewczenki” P. Horecki podał bardzo krótką informację, to przy drugim słowniczku Nestora Latopisa zatrzymuje się w swojej monografii bardziej szczegółowo. Niestety, o obydwu słowniczkach i ich autorze nie wspomniano ani w przedmowie W. Waszczenki i P. Petrowej do ich książki „Leksyka Szewczenki, indeks słów do poezji T. H. Szewczenki” (1951 r.), ani w dwutomowym wydaniu encyklopedycznym.
„Szewczenkowski słownik” (1978 r.). W 1992 r. J. Dzendzelewski w „Zapiskach Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki” drukuje gruntowny artykuł o Nestorze Małeczy. Prawda, tutaj autor pisze o słowniczku „o objętości 66 stron”, a w rzeczywistości, wraz z dodatkiem, którego mogło nie być w którymś z egzemplarzy, jego objętość wynosi 71 stron. Najprawdopodobniej na Ukrainie są dwa „Słowniczki języka Szewczenki” — jednym z nich posługiwał się J. Dzendzelewski (we Lwowie) oraz w Narodowej Bibliotece Ukrainy im. W. I. Wernadskiego w Kijowie, z którego korzystał autor niniejszego artykułu i z księgozbioru której wykonano fotografie wspomnianych dwóch „Słowniczków…” N. Małeczy. Nestor Mychajłowycz Małecza — ukraiński filolog, etnograf, krajoznawca, folklorysta, pedagog, kandydat nauk filologicznych (1954 r.), profesor (1962 r.) — urodził się 27.X (8.XI) 1887 r. w ukraińskiej wsi Struhiwśka Buda w guberni czernihowskiej, obecnie w rejonie suraskim obwodu briańskiego Federacji Rosyjskiej. N. Małecza pochodził z rodziny kapłańskiej. Uczył się w Czernihowskim Seminarium Duchownym, Nowogrodzko-Siewierskim Gimnazjum Klasycznym, z którego w 1904 roku został wydalony za udział w zgromadzeniu wiejskiej biedoty we wsi Birini. Ukończył 10. Gimnazjum Petersburskie. Od 1905 r. studiuje na wydziale biologicznym Wolnej Szkoły Wyższej (Wyższych Kursów Pedagogicznych profesora P. F. Leshafta) w Petersburgu, ale jej nie u-
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
sonalu ta samoosvity”, „Zaocznyj kurs ukraińskiej movy dla małopiśmiennych: Lekcje 1–15”, „Ukraiński słownik ortograficzny z krótkimi zasadami pisowni i zadaniami do niego”. We współautorstwie z Jakiwem Czepihą publikuje czytanki: „Międzynarodowy dzień młodzieży: Zbiór dla szkół, domów wiejskich i innych placówek oświatowo-politycznych”, „Czerwone słowo: Czytanka dla szkół dla małopiśmiennych dorosłych”, „Październikowe święto: Zbiór dla domów wiejskich…”, „Dzień 9 stycznia: Zbiór dla szkół, domów wiejskich…”. We współautorstwie z I. Bojkowem wydaje uniwersalny podręcznik na 43 lekcje „Język ukraiński: Książka dla kół samokształcenia. Dla ludności ukraińskiej RSFSR” oraz „Zadania ortograficzne: Podręczna książka dla małopiśmiennych”.
Z powodu oszczerstw zazdrośników w marcu 1934 r. Nestora Małeczę aresztowano i bez sądu wysłano do Kazachstanu, do miasta Uralsk, gdzie, aby przeżyć, pracował jako korektor w gazecie „Prikaspijskaja prawda”. W Kijowie pozostały żona Maria Mykołajiwna, piętnastoletnia córka Hanna i siedmioletni syn Swiatopolk (student Uniwersytetu Kijowskiego, w 1941 r. powołany do wojska i z wojny nie powrócił). Po pewnym czasie Nestor Małecza ponownie wraca do pracy pedagogicznej — uczy w wielu szkołach średnich miasta, w szkole felczerskiej, aktywnie włącza się w działalność miejscowego oddziału Towarzystwa Badania Kazachstanu. Od sierpnia 1939 r. Nestor Małecza pracuje jako wykładowca Uralskiego Instytutu Pedagogicznego, a w 1945 r. kończy ten sam instytut i otrzymuje dokument o wyższym wykształceniu filologicznym. Od 1958 r. jest docentem, od 1962 r. — profesorem Uralskiego Instytutu Pedagogicznego im. A. S. Puszkina.
Spośród etnograficznych prac Nestora Małeczy zasługują na uwagę i do dziś niezwykle interesujące: „Wesele we wsi Pakule powiatu czernihowskiego guberni czernihowskiej” (1912), „Z ludowej arytmetyki” (1929), w której przedstawiono oryginalne informacje o systemach oznaczania liczb w ludowej księgowości, używanych przez analfabetów-pasterzy i wozaków, „Program zbierania wiadomości o plachtach” (1930), „Dziecięcy folklor. Liczanki”, którą Nestor Małecza przygotował wraz z żoną Marią do druku w 1976 r. (materiał zebrany pod koniec lat dwudziestych i na początku lat trzydziestych i zawierający 692 liczanki), a która, niestety, do dziś nie została wydana, mimo że jest pierwszym syntetycznym opracowaniem tego rodzaju ukraińskiego folkloru dziecięcego. W Uralsku Nestor Małecza zajmował się przede wszystkim badaniem gwar ludności rosyjskiej środkowego i dolnego biegu rzeki Ural („Ciąg fonetyczny terytorialnego dialektu uralskich kozaków”, rozprawa kandydacka, „Słownik gwar uralskich (jaickich) kozaków”, „Słownik języka uralskich kozaków”, „Słownik dialektu uralskiego” itp.). Szewczenkoznawstwu Nestor Małecza przysłużył się także odnalezieniem w Uralsku, w magazynach obwodowego muzeum historyczno-krajoznawczego, portretu kozackiego oficera M. F. Sawiczewa (papier kolorowy, ołówek włoski, biel), wykonanego przez Tarasa Szewczenkę w Nowopietrowskim umocnieniu w czerwcu 1852 r., o czym poinformował prasę (artykuł „Odnaleziony obraz T. H. Szewczenki”).
Co ciekawe, mikołajowskie korzenie ma jeszcze jeden naukowiec-językoznawca, wspomniany w tym artykule. Doktor nauk filologicznych (od 1961 r.), profesor (od 1963 r.), członek NTSz (od 1992 r.) oraz kierownik (1962–1986) Katedry Języka Ukraińskiego Uniwersytetu Użhorodzkiego, specjalista w zakresie historii języka ukraińskiego, dialektologii ukraińskiej i słowiańskiej, leksykologii i lingwogeografii Josyp Ołeksijowycz Dzendzelowski (1921–2008), o którego artykule pisaliśmy, pochodzi ze wsi Mazurowe, obecnie w rejonie krzywoozierskim obwodu mikołajowskiego.
Na koniec zauważmy, że z Mikołajowem związani są leksykografowie: Władimir Dal, który osobiście znał Tarasa Szewczenkę, Nestor Małecza, który w naszym mieście mieszkał, pracował i wydał chronologicznie pierwszy w ukraińskim językoznawstwie słownik-indeks języka jednego pisarza — Tarasa Szewczenki, oraz Josyp Dzendzelowski.
Szewczenkowski Państwowy Rezerwat „Tarasowa Hora” w Kaniowie. Fotoreportaż Wiktora Tarachana
Машинний переклад
Olesia PONOMARENKO, kandydatka nauk filologicznych, starsza pracownica naukowa Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki, Kijów; Kostiantyn CHOMENKO, laureat ogólnoukraińskiej nagrody literacko-artystycznej im. S. Rudańskiego, Winnica
18 listopada 1845 roku w Perejasławiu napisano poemat „Kaukaz”. W lipcu tego samego roku w Czeczenii zginął przyjaciel poety, malarz Jakiw de Balmen. Stało się to podczas wyprawy dargijskiej – wielkoskalowej akcji zaborczej, dowodzonej przez okrutnego generała O. P. Jermołowa, mającej złamać opór ludów Kaukazu wobec rosyjskich najeźdźców. Autograf poematu umieszczono w rękopiśmiennym zbiorze „Trzy lata”. Przez długi czas utwór rozpowszechniano w odpisach z powodu cenzuralnych prześladowań. Poeta zapoznawał z nim członków Bractwa Cyryla i Metodego, a w grudniu 1846 roku za pośrednictwem brata z bractwa M. I. Sawycza przekazał „Kaukaz” do Paryża Adamowi Mickiewiczowi. W 1859 roku w Lipsku (Niemcy) w niecenzurowanym wydaniu „Nowe wiersze Puszkina i Szewczenki” po raz pierwszy ukazał się „Kaukaz”. Lwowskie czasopismo „Wieczornyce” w 1863 roku w nr 13 opublikowało fragment poematu. W całości „Kaukaz” ukazał się na Ukrainie w wydaniu „Poezja Tarasa Szewczenki” (Lwów, 1867, t. 2). Na terenach Cesarstwa Rosyjskiego epokowy utwór ujrzał światło dzienne dopiero na początku XX wieku w wydaniu przygotowanym przez Wasyla Domanickiego, „Taras Szewczenko «Kobzar»” – Sankt Petersburg, 1907. Obecnie ten antyimperialny, antykolonialny poemat brzmi w 74 językach świata. Zwłaszcza w Azji Środkowej przetłumaczono go na sześć języków. Przekład „Kaukazu” na język kazachski dokonany przez Tairę Żarokową po raz pierwszy opublikowano w wydaniu
Szewczenko T. „Kobzarz” (Fan damal olendeki). — Ałmaty, 1935. W 1964 roku opublikowano go w zbiorze: Szewczenko T. „Wybrane utwory”. — Ałmaty. Żarokow Tair Żarokowicz (1906–1965) — kazachski poeta. Przetłumaczył także poemat Szewczenki „Księżniczka” oraz szereg wierszy. Autor artykułu o poecie „Jego ojczyzna — nasz kraj” (1939). Przejmujące słowo o Szewczence wygłosił na Międzynarodowym Forum Działaczy Kultury w Kijowie, poświęconym 150. rocznicy urodzin śpiewaka Ukrainy (1964 r.). „Kaukaz” przetłumaczył również Askar Tokmagabetow w wydaniu „Szewczenko T. „Poematy i liryki” — Ałma-Ata, 1939. Tłumaczenie Asana Begimowa na język karakałpacki po raz pierwszy wydrukowano w zbiorze utworów pisarzy ukraińskich „Dosłyk bajramy” — Noris, 1954, a także w wydaniu „Taras Szewczenko „Kaukaz”. Poemat. Przekłady na języki świata”, Kijów, wydawnictwo „Etnos”, 2003 rok. Begimow Asan (1907–1958) — karakałpacki poeta, prozaik, tłumacz i działacz społeczny. Zasłużony działacz sztuk Uzbeckiej SRR (1957). W Kirgistanie przekład „Kaukazu” wykonał Kubaniczbek Malikow. Po raz pierwszy opublikowano go w książce „Szewczenko T. „Kobzarz” — Frunze, 1939, a następnie w wydaniu „Szewczenko T. Wiersze i poematy”. — Frunze, 1954 rok. Malikow Kubaniczbek (1911–1978) — kirgiski poeta, prozaik, dramaturg, krytyk, tłumacz. Ludowy poeta, zasłużony działacz sztuk Kirgistanu. Z literackiej spuścizny T. Szewczenki przełożył, oprócz „Kaukazu”, poemat „Hajdamacy”, balladę „Topola”, wiersze „I wyrosłem na obczyźnie”, „W niewoli ciężko, choć i wolności”. Ukraińskiemu poecie poświęcił wiersz „Rozmowa z Tarasem Szewczenką” (1939), artykuły „Czcimy pamięć wielkiego Kobzarza” (1939), „Wielki poeta narodu ukraińskiego” oraz „Dumy o Tarasie” (obydwa 1964). Przekład „Kaukazu” na język tadżycki w lipcu 2007 roku wykonał najsłynniejszy poeta Tadżykistanu Keldi Gulnazar. Jest on ludowym poetą, laureatem Republikańskiej Nagrody im. A. Rudakiego i innych prestiżowych wyróżnień, autorem Hymnu Państwowego Republiki Tadżykistan. Oprócz „Kaukazu” uczynił własnością swojego narodu poszczególne utwory S. Rudańskiego, Lesi Ukrainki, W. Sosiury, I. Drača, I. Małeńkiego. W liście z dnia 27.07.2007 roku pisał: „Z prawdziwym zadowoleniem przełożyłem „Kaukaz” wielkiego Szewczenki. Zaprawdę wspaniała poezja i współczesna! Brzmi ona zgodnie także z moimi myślami i przeżyciami”. Berdi Sołtanniazow przetransponował „Kaukaz” na język turkmeński. Po raz pierwszy wydrukowano go w wydaniu „Szewczenko T. Kobzarz” — Aszchabad, 1939 roku. Kolejne wydanie utworów naszego poety ukazało się w 1954 roku. „Szewczenko T. Wiersze i poematy” — Aszchabad. Sołtanniazow Berdi (1908–1987), oprócz „Kaukazu”, przełożył szereg wierszy Kobzarza: „Testament”, „Wspomnijcie, bracia moi”, „Nie ma gorszego niż w niewoli”, „Słońce zachodzi, góry czernieją”. Redagował turkmeńskie przekłady poematów „Katarzyna” (Aszchabad, 1952) i „Najemnica” (Aszchabad, 1953). Normudar Narzulajew przełożył „Kaukaz” na język uzbecki. Od ponad półtora wieku Szewczenkowski „Kaukaz” — niezłomnie w szeregach bojowników o niepodległość i wolność uciskanych narodów, o ich wolę. Słowo Tarasa także dziś służy jako pewna broń wszystkich narodów miłujących wolność.
Fragment zawiera wyłącznie zdublowane, zniekształcone znaki z rozpoznawania tekstu (OCR) i nie zawiera czytelnego tekstu do przetłumaczenia.
Машинний переклад
Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ. Spadają ziarna kryształowej muzyki. P. Tycyna w czasach państwowej pogody, kiedy twórczość ukraińskich modernistów pierwszych dziesięcioleci minionego stulecia była dla czytelnika nieosiągalna, jego triumfalny debiut odbierano jako coś niewytłumaczalnego. Wydawało się, że powstał na pustym miejscu, wyłonił się z niczego. Ale tak nie bywa. I rzeczywiście, Tycyna wiele zaczerpnął od Woronego i Filanśkiego, Czuprynki i Ołesia. * * * Błękit moją duszę owiał, Dusza moja słońca namarzyła, Dusza przyczęściła się łagodności traw — Dzień dobry światu powiedziałem! Strumyk wśród gaju jak wstążeczka. Na kwiatku motyl jak świeczka. Falują, majaczą, kwitną pola — Dzień dobry tobie, Ukraino moja! 1907. Wiecie, jak lipa szeleści… Wiecie, jak lipa szeleści W księżycowe wiosenne noce? — Ukochana śpi, ukochana śpi, Idź obudź, całuj jej oczy. Ukochana śpi… Słyszeliście przecież: tak lipa szeleści. Wiecie, jak śpią stare gaje? — One wszystko widzą przez mgły. Oto księżyc, gwiazdy, słowiki… “Jestem twój” — gdzieś słyszą starcy. A słowiki! Ale wy już wiecie, jak śpią gaje! 6 maja 1911. Gaje szumią… Gaje szumią — Słucham. Chmurki biegną — Zachwycam się. Zachwycam się-dziwię się, Czemu duszy mojej tak wesoło. Hej, dzwon dudni — Z oddali. Myśli przędzie — Nad niwami. Nad niwami-przypływami, Kąpiąc mnie, jak jaskółkę. Idę, idę — Poruszony. Kogoś wciąż czekam — Śpiewając. Śpiewając-kochając Pod cichy szept traw pieszczący. Coś marzy gaj — Nad rzeką. Tam nieba skraj — Jak złoto. Jak złoto — pokłute, Płonie-drży rzeka, jak muzyka. 1913. Harfami, harfami… Harfami, harfami — złotymi, głośnymi odezwały się gaje Samodzwonnymi: Idzie wiosna Pachnąca, Kwiatami-perłami Uprzystrojona. Dumami, dumami — niby morze statkami, przepełnił się błękit Delikatnotonowymi: Będzie bój Ognisty! Śmiech będzie, płacz będzie Perłowy… Stanę ja, spojrzę ja — Wszędzie strumyczki jak dzwoneczki, skowronek jak złoty Z przelewami: Idzie wiosna Pachnąca, Kwiatami-perłami Uprzystrojona. * * * Z dalekiej wyprawy Wrócił do mnie brat. Odrzucił on strzelbę, Na skraj stołu się oparł. — Oj cożeś ty, bracie, widział, Kogoś ty tam zabił? — Spojrzał on na mnie, Spojrzał, odwrócił się. — Pytasz ty, co widziałem, Czy ja kogoś zabiłem, — Mnie, mnie zabili! — Powiedział i zarydał… I zrozumiałem ja: ludzie Byli bestiami i są. — O, coście zrobili, Przeklęci, na ziemi! 1914—1915. O, panno Inno… O, panno Inno, panno Inno! Ja — sam. Okno. Śniegi… Siostrę ja Waszą tak kochałem — Dziecinnie, złotocennie. Kochałem? — Dawno. Kwitły łąki… O, panno Inno, panno Inno, Miłości uśmiech kwitnie raz — jeszcze i marnie. Śniegi, śniegi, śniegi… Ja Wasze oczy pamiętam, Jak muzykę, jak śpiew. Zimowy wieczór. Cisza. My. Ja Wam obcy — ja wiem. A ktoś krzyczy: tyś bliską spotkał! I nagle — niebo… szept gaju… O nie, to oczy Wasze. — Ja rydam. Siostra czy Wy? — Kochałem… 1915. Droga, miła — czy smutna ty chodzisz, czy napełniona szczęściem do cna Tam za niwami: Oj odkryj Kłos powiek! Śmiech będzie, płacz będzie Perłowy… 1914. Czerpał od francuskich i rosyjskich symbolistów. Od Ołesia i Woronego — aż do dosłownych ech, intonacyjnych zwrotów. Ale dziwna rzecz: im bardziej otwierały się źródła, do których przywierała jego młodość, tym uczucie niewytłumaczalności rosło. To nieomylne, wbrew logice, uczucie było najbardziej wymowną oznaką unikalności tego głosu. Unikalność Pawła Tycyny w tym, że jego poezja jakby owiana jest czarem tego, co nazywamy ukraińskością. Tej substancji, która nie poddaje się logice. W tym można go zestawić, oczywiście z pewnymi zastrzeżeniami, tylko z Szewczenką. To szczególnie ostro odczuwa się teraz, kiedy tlen w społecznej atmosferze wypierany jest dwutlenkiem węgla. Kiedy naturalność i nieprzerwana ciągłość ludowego życia jest beznadziejnie naruszona i perspektywa zapadania w mrok wyrodzenia powstała w całej swej groźnej nagości. Młoda muza Tycyny złapała w swoje sieci — i w tym jej paradoksalna tajemniczość — nieuchwytne, wyślizgujące się, to, co sprzeczne z pojęciowością i oznaczalnością. Trafnie zauważył Zerow: “Splot słów i wyobrażeń z różnych sfer czucia, ale jakoś zjednoczonych tonem, — zagadkowe, nieoczekiwane i dziwne, — subtelnie fiksują to przelotne, niejasne, momentalne, raczej odgadywane niż widziane lub słyszane, mimo czego obojętnie przechodzi trzeźwy egzystencjalista”. Młody Tycyna — poeta radosnych oczekiwań i nadziei. Na narodowe odrodzenie w szczególności. I choć renesansowość jego urwała się wcześnie, żadnemu z poetów, ani przed, ani po nim nie udało się osiągnąć takiego koncentratu zachwytu życiem. W pisanym z myślą o cudzych oczach “Dzienniku”, Tycyna zostawił zapisy, które nadają się do przemyślenia natury jego talentu. Samocytowanie: “Poszczególne z nich odbierane są jako samoobjaśnienie pobudek twórczości, w szczególności tych jej bodźców, które gubią się w otchłani nieprzejrzystego. Na przykład, zapisy o gwizdach parowozu, które w wyobraźni poety dają uczucie wzrostu i wielopiętrowości. I zabarwiają się w trzy kolory — błękitny, biały, zielony. Podczas gdy gwizdek elektryczki — skrzypiący i prosty “jak dyszel”. Jeszcze wcześniej Tycyna pisał o kwincie parowozowego gwizdka, który to przypominał mu o surowym prawie przyrody — nieuchronności śmierci, to wiązał się z nim z łagodnością i miękkością w barwie oraz chłodnością i przesądzonością w “barwowej idei”. On tak ostro to odczuwał, że oznaczył nawet nieakceptowalne czy wręcz odrażające dla niego połączenie tonów: “sol-si, re-do, do-mi, do-fa”. W kolorze — to dla niego sąsiedztwo niebieskiego, czerwonego, białego. Według jego słów, bliskość głucha i bezperspektywiczna. Nie mniej ciekawe są wzmianki o wrażliwości na światło, o świetlnych kołach, które odczuwał jeszcze jako niemowlę, jak i o “wertykalnych ruchach”, zastosowanych przez niego po raz pierwszy w wierszu “Zaczęły się kręcić chmury”. Wydzielił je graficznie w tekście i uściślił: “La-si (w górę) — re-fa-si (w dół)”. I dalej: “Zwierzchnictwo muzyki nad treścią, zauważone przez badaczy w “Słonecznych klarnetach”, wymaga uściślenia. To nie jest naga muzyka Czuprynki. To muzyka w kompleksie z innymi czynnikami. Poezja Tycyny — zuchwałe wtargnięcie na terytorium sąsiednich muz, którą ona z niesłychaną dotąd w ukraińskiej literaturze naturalnością i lekkością kolonizowała środkami słowa. Rzecz właśnie w tej lekkości i naturalności. Muzycznym słuchem nie byli obdarzeni także wybitni chatianie — Woronyj, Ołes, Filanśkyj. Ten ostatni jeszcze przyzwoicie malował. Czuprynka — czysta fonika. I fonika jako podstawowa zasada estetyczna. Ale wszyscy oni w zestawieniu z Tycyną okresu jego debiutu wydają się mistrzami i tylko. Widzimy, jak zaplanowana, skrojona i uszyta jest ich poetycka odzież. Widzimy jej dekorum, szwy, pętelki i guziki. Odzież natchniona nowoczesnymi wzorcami i na swój sposób atrakcyjna. Ale między mistrzami a Tycyną — przepaść. U nich — niemal wszystko zrozumiałe i wytłumaczalne. U niego — niezrozumiałe i niewytłumaczalne. Coś w rodzaju drogich perfum, pozostawionych w powietrzu przez tajemniczą nieznajomą”. Jego “ziemski impresjonizm” (Ehrenburg) z niebiańskim oświeceniem. Tłumacz O. Gatow zauważył, że pod względem złożoności poetyckiej — Zostań, noc nastała, Wszystko we mgle-mleku — Spać mnie położyła Tała Na dziewczęcej dłoni. Coś pyta, obejmuje Czyste, białe, młode… I świta i nie świta, Tylko ranek nie nadchodzi. Oj ty ranku, drogi senku, Trzecie kury głośne! Wziął dziewczynę bezprawną Na dwudziestej wiośnie.
Wstała Tała w białej koszuli: — No, przychodźże, czekam w nocy. — Za oknem szumią topole, Żurawie klucze… 1916
Zakędzierzawiły się chmury…
Zakędzierzawiły się chmury. Legła w głębi błękit… O miły przyjacielu, — znów niedomaga — O drogi bracie, — rozpięte — Niedomaga serce moje, serce, jak łabędź ten kwili. Zakędzierzawiły się chmury.
Gonią wiatry, jak bujne tury! Topole harfy gną… Z duszy mojej — jak lilie — Rosną piękne — jasne, jasne — Z duszy mojej smutki, żale jak kwiatuszki rosną. Gonią wiatry, jak bujne tury!
Odbił się w jeziorach nastrój słońca. Snuje o dawnym dym… Ja chcę być — jak zapomnieć? — Ja chcę znowu — czarnobrewą? — Ja chcę być wiecznie młodym, niezłomnie młodym! Odbił się w jeziorach nastrój słońca.
I śmiech, i dzwony, i radość ciepła. Kwitnie tęcza myśli… Smutek serce ściska — słońce! pieśni! — W duszy stawiam — was ja sławię! — W duszy stawiam jasny żagiel, bo w sercu mam smutek. I śmiech, i dzwony, i radość ciepła. 1917
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
techniki poezja Tychyny nie ustępuje Valéry’emu i Rilkemu. F. Sołohub twierdził, że ukraiński poeta pisze “według ostatniej europejskiej mody”. Co do mody — wznosi się organika klarnetyzmu. Tychyna — poeta narodowy. Modernizm jego z jaskrawym rodowym upierzeniem. To jest to, co zasadniczo odróżnia go od modernizmu jako odosobnienia. W tym również od modernistów obecnych. W kapryśności, lotności jego rytmów odbił się ludowy ład mowy. Samocytowanie: “Że klarnetyzm — skutek właśnie takiej skomplikowanej reakcji chemicznej, skłania myśleć obecność w “Słonecznych klarnetach” wyczuwalnego powiewu żywiołowego, które jakby wdarło się tam bez woli autora, wyspowiadało się nim, wykorzystało go jako swój megafon, żeby bardzo szybko porzucić na zawsze. Oto dlaczego Tychyny nie można naśladować, jak nie można naśladować wiatru, ulewy, powodzi. Tychyna — medium żywiołów. I dopóki dominował boski pierwiastek, te żywioły były słoneczne. On wolny, jak wiatr w locie, żywioł podpycha jego rękę i poeta to rymuje, to nie, to rozciąga wers, to obcina do puenty czy daje próbki wiersza wolnego. Od kapryśności jego ruchów mieni się w oczach, każdy nowy wiersz niepodobny do innego i jednocześnie jemuż współbrzmiący, bo przejęty tą samą światłonośną energią. Taka światłonośność w odniesieniu do poetów — zjawisko pojedyncze i urywkowe. U samego Tychyny ona wyrodziła się w parodystyczne formy”. Ewolucja poety w kierunku negatywu daje się prześledzić wcześnie. Już w drugiej książce “Pług”, mimo obecności takich arcydzieł jak tetraptyk “Słotna matka”, “Na placu”, “Jak upadłże on…”, “Zaraz za wsią…”, utracono czystość tonu. Trzecia zaś jego książka “Zamiast sonetów i oktaw” faktycznie żadnego związku z poezją nie miała. Poszczególne teksty w pewnym stopniu zbliżone do rytmicznej prozy, większość zaś — konstatacja wrażeń, myśli, sentencji, z reguły powierzchownych. Próba Tychyny zaistnienia w charakterze myśliciela, która nigdy mu nie wychodziła, demonstracyjna artystyczna asceza obróciły się klęską. Tychyna i sam później wątpił w celowość publikacji tej książki: “Na diabła ojca ja wydrukowałem “Zamiast sonetów…” Książki następnej “W kosmicznej orkiestrze” nie uratowały ani Verhaeren, ani Whitman — poeci, do których Tychyna nie był obojętny. Głośna retoryka i abstrakcje tych rozłożystych wierszy wolnych, przykładanie praw kosmosu do procesów, które zachodziły w kraju, wiązanie ich z tym, co później nazwano rewolucyjną romantyką, wyjaśniało się nie tylko ingerencją państwa w literaturę, ale i uniesieniem co do budowy “nowego świata”. W zbiorze “Wiatr z Ukrainy” Tychyna jeszcze czuje się w sile. Są w nim takie bezsporne sukcesy jak pierwsza część dyptyku “Płacz Jarosławny”, “Kożumiaka”, “Jesień taka miła”, “Powietrzna flota”. Poeta jeszcze bawi się słowem i dźwiękiem w wierszach “Nadchodzi lato”, “La bella Fornarina”. On jeszcze nie w państwowym mundurze, ale już przymierza go do siebie. Gwałtowny upadek jego geniuszu jeszcze przed nim, ale tendencja już się zaznaczyła. Nie wszystko tu wyjaśnia się tylko przerażeniem poety, jak uważał Stus. Samocytowanie: “Z Tychyną niechybnie musiało stać się to, co zdarza się z obdarzonymi chłopcami-śpiewakami: po osiągnięciu przez nich pewnego wieku głos ich traci swój pierwotny urok, nabywa innej, nie zawsze pozytywnej jakości. Niemożliwe wyobrazić sobie, że ta mądra w swojej dziecięcości szeroko otwartość duszy Tychyny-klarnetysty nie opuściłaby go w lata następne. Ale w warunkach normalnych, ona płynnie przeszłaby w inną jakość. Tak czy inaczej, ale mutacja głosu musiała nastąpić, i ona nastąpiła, przybierając groteskową formę: dziecięcość przerosła czy nie w chroniczną infantylność, śmieszną w porze dojrzałości i tragicznie niestosowną w latach podeszłych”. Od pojęciowości, rozsądku, sentencji przestrzegał Tychynę przenikliwy Zerow. I rozliczał to jako odstępstwo od własnego talentu. Ewolucja poety w kierunku rozumowania pozbawiła go duchowego oparcia w postaci szczęśliwego połączenia symbolizmu z impresjonizmem, gdzie czuł się jak ryba w wodzie. Genialność rzeczywiście urwała się wraz z pierwszą książką. A jeśli i odzywała się w zbiorach następnych, to jedynie wierszami napisanymi w tamtym czasie. Był i wielki strach. Represyjny reżim kierował wyjątkowy talent poety w koryto swoich potrzeb. Lepił go na swoje podobieństwo. Materiał okazał się podatny jak glina. Tychyna wiedział o tej swojej słabości. W jego dziennikowych zapisach znajdujemy frazę, powiedzianą przez Romaina Rollanda o Berliozie: “Potężny geniusz, ale słaby charakterem”. Charakteru rzeczywiście brakowało. Na zawsze pozostanie tajemnicą, jak czuł się poeta, kiedy pisał swoje smutnie słynne agitki, w tym i tę, która pod tytułem “Partia prowadzi” obiegła cały kraj. Napisana ona była w strasznym 1933 roku. I to przy tym, że Tychyna dobrze znał prawdziwe przyczyny Hołodomoru. Rebus fenotypu. Tajemnica psychiki. Ale bądźmy sprawiedliwi. W stojących wodach jego wierszopisania trafiała się i ryba cennego gatunku: poemat “Pogrzeb”.
Nie patrz tak przyjaźnie…
Nie patrz tak przyjaźnie,
Jabłoniowo-kwieciście.
Stygną gwiazdy, jak pszenica:
Będę ja smucić się.
Nie pieść mnie jedwabiście,
Jasno-sokolisto.
Na wschód słońca kwitną róże:
Będą dni pogodne.
Na wschód słońca grają burze —
Będą znowu łzy!
Wstała matka, wstali i ojciec:
Gdzie jaskółczątko?
A ja tu, w ogrodzie, na ławce,
Gdzie kwiatki-pieszczotki…
Co powiem im? — Wszystko widać:
Jabłoniowo-kwieciście.
1918
Słotna matka
III
Przechodziła po polu. W mogiłach pole marzy — Naprzeciw wiatr wieje — Chrystus zmartwychwstał, Mario!
Chrystus zmartwychwstał? — nie słyszałam, Nie wiem, nie znam. Nie być nigdy raju W tym krwawym kraju.
Chrystus zmartwychwstał, Mario! My — kwiaty dziurawca, Z krwi tu tłumem Wyrośli na polu boju.
Milczą dalekie wioski. W mogiłach pole marzy. A kwiat łabędziuje: O spójrz choć ty, Mario!
IV
Przechodziła po polu… — I tej krainie umrzeć? — Gdzie on urodził się powtórnie, — Którą kochał do śmierci?
Spojrzała — wszędzie cicho. Bujnie dzikie żyto. — Za co ciebie rozpięto? Za co ciebie zabito?
Nie wytrzymała smutku, Nie wytrzymała męki, — Upadła na miedzę, Krzyżem rozpiąwszy ręce!..
Nad nią kłoski “Oj raduj się!” — szeptały. A aniołowie na niebie — Nie słyszeli i nie wiedzieli. 1918
Jak upadłże on…
Jak upadłże on z konia i na biały śnieg. — Sława! Sława! — dokulało się i legło do nóg.
Jeszcze jak rękę przytulił do serca swego. Rad by jeszcze on raz zobaczyć taką zimę.
Hej, rąbali wrogów i na wszystkich frontach! Z krzykiem siadł na piersi kruk, czarny kruk-ptak.
Uderzył rewolucjonista — zachwiał się świat! Jak umierał w czystym polu — słał wszystkim pozdrowienie. 1918
Zaraz za wsią…
Zaraz za wsią — wszystkich ich rozstrzelali, wszystkich porozbierali, z martwych naśmiewali, bili im czołem.
Wypadłaże zima! — Co teraz wszystkim wolność, wycięli wam pola, w głowach topola, a głów nie ma.
Jak zczerniała noc — za wsią świeciło, ze śpiewami chodziło, strzegło, budziło niewinną siecz. 1918
* * *
Powstali brzuchaci: — Kop na ojca jamę! —
Stary na syna patrzy Krotkimi oczami. —
— Nie idzie w ziemię szpadel? — Oboje żywcem w ziemię! — Stary na wszystkich ich patrzy Krotkimi oczami. 1918
Jesień taka miła…
Jesień taka miła, jesień sławna. Jesień mamusi jeść niesie: barszczyk w garnuszku, kaszka w garści, kromka za pazuchą, gruszki w fartuszku.
Jesień taka miła, jesień sławna. Przyjdzie, postawi: mamo, śpicie? Podniosą się matka: to ty, moja córko? — Szłam cały czas lasem, dąb mnie za chustkę, on chciał dogonić, barszczyk odebrać! Jesień taka miła, jesień sławna: — Mamo, mamusiu, czemu nie jecie? Bystro spojrzały oczy mamusi, zsunęło się ciało, zwisła ręka… Jesień taka miła, jesień sławna: — Mamo, mamusiu, czemu nie jecie? 1921 I Lidi Paparuk rona druga”, fragmenty z poematu-symfonii “Skoworoda”, “Srebrnej nocy”, urywki z utworów dramatycznych, pojedyncze wersy, strofy, ale trzeba je dosłownie wyławiać z ideologicznego mułu. Antologiczny charakter publikacji pozbawia możliwości uniwersalnego odczytania. Ograniczmy się do faktu: fizyczne życie Tychyny w zaszczytach i sławie trwało kilkadziesiąt lat. Duchowe — urwało się wcześnie. “Słoneczne klarnety” — szczyt jego impresjonistycznego pisarstwa. Tak uważał Zerow. Tak uważamy my, pamiętając przy tym jego własne słowa o poetyce asocjacyjnego symbolizmu. Te liryczne arcydzieła, które nie wchodziły do zbiorów Tychyny: “Błękit moją duszę owiał”, “Wiecie, jak lipa szeleści”, “Młody ja, młody”, “Gdzieś na dnie mojego serca”, “Z dalekiej wyprawy”, “Jak nie płonę — ja nie żyję”, “Zostań, noc nastała”, “Dziewczynka na przyźbie”, “Mówiła trawka…”, które należą do okresu jego młodości, tylko potwierdzają powiedziane. Błękit moją duszę owiał, Dusza moja słońca namarzyła, Dusza przyczęściła się łagodności traw, — Dzień dobry ja światu powiedział! To — Tychyna 16-letni. Ruch ku przejawowi genialności już się zaznaczył. Jeszcze wszystko przed nim: i fenomenalny wzlot, i fenomenalny upadek. czy ty na Donie? Daj o sobie wieść, bo umrę. Nasłuchuje księżna — tylko śnieg, tylko śnieg i śnieżek, i za polem i za lasem głos-głosik: Ojca wojna! Matki nie ma! Kto zaorze, kto zasieje? — A-a! Oj, jaka pustynia. Tutaj księżna znów: — Posłuż jeszcze ty, żaglu, wietrze-czarnobrewy! Gdzieś książę odstępuje z garstką książąt, — odwracaj od niego strzały, posyłaj z powrotem. Nasłuchuje księżna — a wiatru nie ma, tylko śnieg i zima, i za polem i za lasem słychać głosy: My cię odwrócimy! My cię poślemy! Będziesz ty leżeć, jak książę twój, — kamieniem… Oj, jaka pustynia. — Dnieprze, Dnieprze, sen-drzemajło, ty nam ojciec wszystkim. Wstań choć ty — kiedy bez księcia — królestwo wskrześmy. Królestwo ciche, prawe, mądre na prawo: żeby jedne ziemie patrzyły, a drugie koron. Nasłuchuje księżna — tylko śmiech, tylko trzęsie się śmiech, i szumi, szumi szumowisko spod chat, spod strzech. Może wrócił książę z wyprawy? Może drużyna przyszła? — Nasłuchuje księżna — brzęk mieczy i jasyr, i coraz bliżej głosy: My cię wskrzesimy! Oj, jaka pustynia. 1923
Машинний переклад
Twórczości kompozytora Witalija Kirejki, artysty ludowego Ukrainy, laureata nagród artystycznych im. L. Rewuckiego, M. Łysenki, I. Neczuja-Łewyckiego, poświęcono niemało prac naukowych i publicystycznych, w których starannie przeanalizowano osobliwości jego stylu kompozytorskiego, określonego jako neoklasycyzm z elementami romantyzmu i narodowego języka muzycznego. W jego dorobku twórczym znajduje się 280 opusów, wśród nich — pięć oper: dramat-feeria „Pieśń leśna”, dramat romantyczny „W niedzielę rano”, groteskowo-satyryczna feeria „Marko w piekle”, kameralna opera komiczna „Wernisaż na jarmarku”, opera-dramat „Bojarynia”; 4 balety: „Cienie zapomnianych przodków”, „Wiedźma”, „Orgia”, „Słoneczny kamień”; 10 symfonii, poematy symfoniczne, fantazje, 6 kwartetów smyczkowych, 2 tria, kwintet, koncerty na skrzypce, wiolonczelę oraz Koncert na skrzypce i wiolonczelę z orkiestrą a-moll (jeden z pierwszych na Ukrainie koncertów podwójnych!), a także Wariacje symfoniczne, Poemat i Fantazja na fortepian z orkiestrą, 11 sonat fortepianowych, cykle wariacji i utworów, liczne kompozycje na skrzypce, wiolonczelę, altówkę, wszystkie instrumenty orkiestrowe i ludowe. Witalij Kirejko jest autorem dwóch kantat, oratorium oraz ponad 100 romansów i utworów chóralnych.
Walentyna ANTONIUK, doktor kulturoznawstwa, zasłużona artystka Ukrainy, profesor katedry śpiewu solowego Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego
We wszystkich różnorodnych gatunkowo utworach artysty zauważalny jest wyrazisty język autorski z charakterystycznymi zwrotami intonacyjno-melodycznymi i składowo-harmonicznymi, co świadczy o wyraźnym indywidualnym systemie myślenia muzycznego. Jego język muzyczny jest zakorzeniony w rytmiczno-intonacyjnych, składowo-harmonicznych osobliwościach ukraińskiego folkloru: przemyślanych i uogólnionych, wprowadzonych w kontekst nie tylko utworów scenicznych i wokalnych, ale także symfonicznych i kameralno-instrumentalnych. W. Kirejko jest kandydatem nauk o sztuce, krytykiem muzycznym. Zaraz po ukończeniu nauki w Konserwatorium Kijowskim zaczął tam wykładać. Wśród jego uczniów są znani ukraińscy kompozytorzy I. Szczerbakow (laureat Nagrody Szewczenki, obecnie przewodniczący Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy), W. Honczarenko, S. Zażytko, I. Sywochina. Przez długie lata wykładania kompleksu dyscyplin muzyczno-teoretycznych kilku pokoleniom stołecznych wokalistów, a także studentom Narodowej Kapeli Bandurzystów, W. Kirejko wykształcił nienaganną intonację. Jego metodyka jaskrawo ilustruje ten szczególny typ twórczych relacji między nauczycielem a uczniem, który odpowiada schematowi psychologiczno-pedagogicznemu „artysta — przyszły artysta”. Z kompozytorem twórczo współpracują wiodące zespoły i wykonawcy, poeci i historycy sztuki, którzy wzięli udział w jego wieczorze jubileuszowym, który odbył się w Narodowym Związku Kompozytorów Ukrainy 24 grudnia 2011 r. Z gratulacjami wystąpili naukowcy M. Zahajkewycz i B. Filc, zespół folklorystyczny pod kierownictwem Z. Rużyn, kameralne opusy W. Kirejki zabrzmiały w wykonaniu wokalistów W. Antoniuk, L. Huka, W. Semenowej, M. Sikory, H. Titowej, pianistki I. Szesterenko; kwartetu fortepianowego pod kierownictwem L. Hryszko; skrzypków M. Hrynczenki, A. Dzehanowskiego, B. Piwnenko. Arie Mawki wykonali I. Andrijasz i W. Tulis przy akompaniamencie Narodowego Zespołu Solistów „Kijowska Kamerata” (dyrygent — W. Matiuchin). W przepełnionej sali obecni byli kompozytorzy Łewko Kołodub, Henadij Liaszenko, Mychajło Stepanenko, Serhij Zażytko, Wałerij Antoniuk, rodzina i wielbiciele jubilata, młodzież studencka. …Ponad pół wieku temu młody absolwent Konserwatorium Kijowskiego, uczeń i asystent profesora L. Rewuckiego, a następnie muzyczny „wnuk” M. Łysenki, W. Kirejko napisał swoją pierwszą operę „Pieśń leśna” — klasyczną perłę światowego dziedzictwa muzycznego. I gdyby nie napisał już ani jednej nuty, sam ten utwór mógłby uwiecznić imię kompozytora. „Pieśń leśną” od razu wystawiono: najpierw Lwowski Teatr Opery i Baletu (reżyser-inscenizator B. Tiahno, scenograf F. Nirod, dyrygent Ja. Woszczak; w rolach głównych — N. Szewczenko (Mawka), Z. Hołowko (Kyłyna), W. Kobrzycki (Łukasz), A. Wrabel (Perelesnyk), P. Duma (Wujek Lew). Już w następnym sezonie „Pieśń leśna” wzbogaciła repertuar Studia Operowego Konserwatorium Kijowskiego (reżyser-inscenizator i scenograf O. Kołodub, dyrygenci H. Słupskyj oraz Ja. Karasyk; soliści D. Petrynenko (Mawka), L. Ostapenko (Kyłyna), M. Rakow (Łukasz), A. Mokrenko (Perelesnyk). Wydawało się, że ta opera była po prostu skazana na popularność i stałą obecność przynajmniej na ukraińskiej scenie. Tym bardziej, że obie te inscenizacje zyskały pozytywny rozgłos. Jednak właśnie tę ukraińską operę, bodaj jako jedną z pierwszych wśród fenomenów kultury narodowej, już w połowie lat 60. skazano na zapomnienie. Przykro, że także jej nową inscenizację, zrealizowaną pod koniec 1998 r. w Studiu Operowym NAMU imienia P. I. Czajkowskiego (reżyser-inscenizator W. Kurbanow, scenograf O. Hawrysz, choreografia W. Witkiwskiego i T. Witkiwskiej, dyrygent L. Horbatenko, kierownik projektu O. Koczkin; N. Mykołajyszyn (Mawka), H. Kabka (Łukasz), W. Murha (Perelesnyk), W. Kołybabjuk (Wujek Lew), mimo pełnych sal i pozytywnych recenzji, wkrótce zdjęto z repertuaru. Nawet pomimo tego, że nowa inscenizacja przeszła istotne skróty: usunięto poszczególne ariosa, ansamble, a nawet całe sceny, zbyt ważne w dramaturgii fabuły; scenografia również świadczyła o całkowitych „ograniczeniach”: to, powiedzmy, wymuszony dżinsowy „modern” kostiumów i dekoracji, — przepiłowany pień totemicznego Drzewa Świata, imitował czy to wyimaginowany las, czy to „anatomowane” w tak awangardowy sposób święte świętych — etniczność utworu. Zapewne podobny dyskurs swojego utworu przewidywała sama Łesia Ukrainka, kiedy pisała: „Mam jakieś rozdwojone uczucie co do tego poematu; chciałabym widzieć go na scenie i boję się, nie „klęski” się boję, a zmiany marzenia — w tandetę”. W każdym razie te przestrogi rozwiała obecność symboli folklorystycznych, trafnie ucieleśnionych w plastyce numerów baletowych (zachwycał obraz Losu, wprowadzony w dramacie-feerii, a nieobecny w libretcie napisanym przez kompozytora). Ich oczywisty panteizm służył jako most w wejściu bohaterów opery do symbolicznego świata wyższej mądrości. Ponieważ zaś nad całym szeregiem wizualnym panowała Muzyka, studencki spektakl zapadł w pamięć i do dziś porusza wyobraźnię… Opera „Pieśń leśna” to utwór magistralny nie tylko dla narodowej szkoły kompozytorskiej, ale i dla śpiewaków, których udział w inscenizacji tradycyjnie staje się brzemienny w skutki. Dla młodych głosów dobrze, gdy kompozytor troszczy się o nie: nie przeładowuje zbyt głośnym i ekspresyjnym brzmieniem, przeniesionym tutaj w płaszczyznę orkiestrową. Pisać zaś wygodną do wykonania muzykę wokalną marzą wszyscy kompozytorzy. Można z pewnością stwierdzić obecność w tym wczesnym przykładzie muzyki operowej W. Kirejki kompleksu udogodnień wokalno-wykonawczych, wynikających z ludowo-pieśniowej natury partii wokalnych i maksymalnego zbliżenia sfery muzyczno-intonacyjnej do lingwistycznej, co stwarza najlepsze warunki do wypracowania indywidualnego stylu wykonawców. Właśnie dlatego język wokalny głównych bohaterów opery jest liryczny, czysty, powściągliwy. Te same cechy są właściwe obojgu autorom opery
„Pieśń leśna”: wszak poetkę Łesię Ukrainkę i kompozytora Witalija Kirejkę łączy artystyczna rozpiętość skrzydeł, a zarazem publicystyczność, a także świadome nastawienie na samokształcenie, czego rezultatem stała się encyklopedyczna wiedza humanistyczna i swobodne władanie kilkoma językami europejskimi. Opera W. Kirejki „Bojarynia” była wystawiana w Narodowej Operze Ukrainy dwukrotnie. Premiera odbyła się 20 kwietnia 2008 r. w wykonaniu koncertowym i spotkała się z obiecującymi recenzjami prasy, że, być może, z czasem będzie to jeden ze spektakli „wielkiego stylu” dla miłośników gatunku. W premierze wzięli udział znani śpiewacy operowi O. Wostriakow, I. Dać, M. Kowal, S. Skubak, S. Ficycz, O. Jacenko. Recenzenci chwalili muzykę narodową, stworzoną przez kontynuatora szkoły Łysenki, zwracali uwagę na tekst libretta, uzupełniony przez W. Turkewycza, za wzmocnienie patriotyczno-moralnej tematyki, współbrzmiącej z epoką. Szczególnie podkreślano, że premiera „Bojaryni” na centralnej scenie operowej kraju stała się rezultatem procesów twórczych i dyplomatycznych, które trwały wokół tego dzieła prawie cztery lata, chociaż opera została stworzona w ciągu pięciu miesięcy. Jednak i ta opera kompozytora do dziś nie weszła do repertuaru ukraińskich teatrów. Niezapomniane wrażenie wywarły sceny chóralne „Bojaryni”. Kompozytorowi udało się osiągnąć szczyt pisarstwa chóralnego także w dźwiękonaśladowaniu ptasich głosów, a także pokazać się jako wielki mistrz instrumentacji. Należy zaznaczyć, że opera „Bojarynia” to trzecia wielkoskalowa praca kompozytora z twórczością Ł. Ukrainki: (oprócz „Pieśni leśnej” w 1977 roku w Donieckim Teatrze Opery i Baletu z sukcesem wystawiono jednoaktowy balet „Orgia”). We wszystkich tych dziełach W. Kirejko pozostaje kompozytorem o monostylowym składzie. Jak zaznacza biograf artysty, kandydat nauk o sztuce, pianistka Iryna Szesterenko, „znakiem rozpoznawczym twórczości W. Kirejki ostatniego okresu stała się opera-dramat „Bojarynia” według utworu o tym samym tytule Łesi Ukrainki, zakazanego w okresie władzy radzieckiej. Kompozytora-patriotę głęboko poruszyły ostre zewnętrzne kolizje społeczno-polityczne, odzwierciedlony w dramacie świat wewnętrzny bohaterki oraz prawdziwa i szczera opowieść o losie ukraińskiej dziewczyny, która odważyła się pojechać za ukochanym mężem do Moskwy. Zostawszy bojarynią, pozostała wierna swojemu narodowi, protestowała przeciwko upokarzającej, niewolniczej egzystencji, uciskowi materialnemu i duchowemu, przeciwko przestarzałym tradycjom, które były obce wolnemu ukraińskiemu kozactwu. W. Kirejko zdołał poczuć i wcielić w muzykę ulubioną tematykę Łesi Ukrainki — problematykę kobiecą, ciekawie interpretując temat kobiecego losu: duchowo bogata, mądra i wykształcona kobieta-osobowość i wizjonerka, która nie może przystosować się do życia w niewoli i pokorze. Idea dramaturgiczna opery ma dwie główne linie — społeczną oraz liryczno-obyczajową, co kontynuuje tradycje partytur operowych M. Werykiwskiego, M. Łysenki, B. Latoszynskiego, J. Mejtusa oraz innych przedstawicieli elity operowej Ukrainy. Na tle tragicznie sprzecznej epoki w historii Ukrainy rozgrywa się także dramat ludzki. Opera naznaczona jest subtelnym psychologizmem, prawdziwością, umiejętnością odkrycia za pomocą muzycznych środków wyrazu świata wewnętrznego i charakterów bohaterów, a także filozoficzno-uogólniającym podtekstem literackiego pierwowzoru”. Zrozumienie tajemnicy narodowego kształtowania stylu i tradycji wykonawczych ukraińskiej muzyki wokalnej nieuchronnie ujawnia nie tylko immanentne, ale i transcendentne procesy oraz drogi doboru naturalnego. Nie chodzi wcale o modernistyczne nurty we współczesnej muzyce, lecz o tragicznie nieznane losy znaczących (w rozumieniu kształtowania narodowej szkoły kompozytorskiej), ale, niestety, niemych arcydzieł operowych, do których z pewnością zaliczamy „Pieśń leśną” i „Bojarynię” ukraińskiego kompozytora-klasyka Witalija Kirejki. Opery W. Kirejki na kanwie utworów dramatycznych Łesi Ukrainki pozwalają odnosić jego twórczość do głębinowych procesów narodowego kształtowania stylu. Chce się wierzyć, że ukraińskie społeczeństwo będzie coraz bardziej zainteresowane żywym kontekstem wysokiej muzyki swoich zasłużonych twórców, a kolejne odczytania operowej Lesiany W. Kirejki staną się odkryciami nowych nazwisk śpiewaków. Razem z naszym jubilatem mamy nadzieję na nowe wystawienia oper narodowych na ukraińskiej scenie.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
mi. I jest to skutek wieloletniego doświadczenia redaktorskiego, doświadczenia pracy ze Słowem i Słownikiem. Wszak swoje ostatnie lata W. Kliczak nieprzypadkowo poświęcił uporządkowaniu „Wielkiego słownika wyjaśniającego języka ukraińskiego”… Umiejętność skąpymi kreskami, krótkimi szkicami odtwarzania całości „stanu duszy”, sformułowania myśli, opowiedzenia w swobodnej, jakby samoorganizującej się formie o tym, jak „spajano… pokolenie za pokoleniem… codziennie”, aby od każdego „odsunąć… Boga” — to oznaki mistrzostwa, które nabywa się z wiekiem. 55 lat Wasylowi Josypowyczowi Kliczakowi… Któż może sądzić o mierze Pańskiej? Wierzy się, że wielki jeszcze zapas sił duchowych i fizycznych zostanie wykorzystany i produktywnie, i szczodrze, bo tylko w twórczości i poprzez twórczość człowiek wyłamuje się z czasu profanum i dołącza do sacrum… Nie sądzę, by W. Kliczak liczył na „płomienny zachwyt” czytelnika, a raczej na mądrą interpretację. On już stworzył swoją samodzielną manierę, swoją „filozofię”, swój język. Pozostało uformować jeszcze swojego czytelnika… Jakieś symfoniczne, kosmiczne, filigranowe. Jak ci tam, Ihorze? Kiedy wchodzę na stację metra „Chreszczatyk”, wspominam ciebie, twój baryton, a jeszcze twoje strofy… Jak ty czytałeś je natchnienie! Twoje zdumiewające rytmy jakby echo Tarasowych dum. Oto dlaczego ty, nieco zamknięty, nieco tajemniczy, W ciągłej zadumie, tak otworzyłeś się wtedy niespodziewanie, jak to bywa z emocjonalnymi naturami, które nie mają siły powstrzymać się od nagłego wrażenia. Ty odszedłeś, a tajemnica pozostała, tajemnica twoich strof, wyrafinowanych, mistrzowskich. A tamtego wieczoru, kiedy zaczynaliśmy Wodzić kozę, jeszcze nie wiedzieliśmy, że taki będzie niespodziewany i piękny finał… * * * Pamięci W. Zabasztanśkiego Wołodymyrze Omelianowyczu! Poprzez rytmy kosmicznych orkiestr Z dalekich-dalekich wysokości Dolatuje do mnie Wasz wyrzucający głos: — Dlaczegoż ty nie piszesz? Przecież widzisz. Przecież widzisz!.. Przecież wszystko widzisz… * * * Marzę, że na wszystkich przyszłych konkursach „Eurowizji” przeważająca większość (a nie przytłaczająca większość) wykonawców będzie śpiewać po ukraińsku. I nawet zgodzę się na to, że Ukraina, jak czasami Wielka Brytania, będzie zajmować na finałach konkursów ostatnie miejsce.
Машинний переклад
Pawło MOWCZAN Życie jest takie, jakie jest: bez patosu, bez metaforyki, bez hiperbol, bez przesady; patrzcie na psychopatologię codzienności… Aspekty społeczne, polityczno-ideologiczne i kulturologiczne sprowadzone są do minimum, opowieść jest lapidarna, intonacja neutralnie zdystansowana. To nie ilustracje do życia, to prawie odciski życia, prawie… Jeśli poezja jest czymś więcej niż słowami, to tylko dzięki rytmowi i porządkowi słów. Na początku lat osiemdziesiątych gościłem na urlopie u matki. Przyjechał na motocyklu szkolny kolega w mundurze sierżanta milicji. Jak zadrżała mama!.. W mgnieniu oka w powietrzu zadźwięczały odległe rytmy. Wydawało się, że więcej nie powrócą. Rytm, rytmy — coś w rodzaju zadanych na całe życie stanów duszy, która już nie raz reagowała nie tyle na zewnętrzne oznaki, „mundur sierżanta milicji”, co na nie-
* * *
Rytmy płyną, zastają Mnie całkowicie zagubionego. Skąd jesteście? Kim jesteście? Czy nie zgubne jesteście?
Nie wypalajcie duszy. Takimi was nie oczekuję. Na rytm harmonijny ruszę, Jak w morze bezkresne.
* * *
Bożego Narodzenia uroczysta chwila. Głęboka istota modlitwy. I czar pradawnej nici Przypomina o rytmach, którymi gdzieś żyli, Jak my, kolędowali Wszyscy ci, co odeszli, I nam ciepło oddali…
* * *
Pod śpiew natchniony Biłonoszków W ostatnie chwile roku, Którego zostało troszkę, Z tobą cisza i spokój. Twoje iskrzące oczka, Taki łagodny uśmiech i poczucie samego święta, które w tej chwili jest obecne, wierzę — będzie żyło i nadal… Prędzej by już te śniegi spadły, Jak my będziemy wracać do domu W stanie duszy młodym…
* * *
Na początku lat osiemdziesiątych Gościłem na urlopie u matki. Przyjechał na motocyklu Szkolny kolega W mundurze sierżanta milicji. Jak zadrżała mama!.. W mgnieniu oka w powietrzu zadźwięczały odległe rytmy. Wydawało się, że więcej nie powrócą. Rytmy obławników, tych od „pajdioszników”… Rytmy strachu nieśmiertelne.
* * *
Iwano-Frankiwsk. Kawiarnia. Czekam na banusz. Kobieta przełącza kanały TV, zatrzymała się na koncercie miejscowego piosenkarza. Dobra muzyka, dobre piosenki. Rodzime karpackie rytmy. Gospodynię zmieniła córka. Kręciła się, kręciła, a potem wzięła pilot i przełączyła na pop. Nie chcę mówić, na jaką…
przemijające cykliczne próby. Unikalny artysta Mykoła Siadrystyj je policzył i potwierdził, że co każde 12 lat następuje powtarzalność już przeżytego, ale na innym poziomie: biorąc za punkt wyjścia dla nas i naszych rodziców rok 1917 i dodając 12: 1929 ze znanymi represjami, kolektywizacjami, industrializacjami, a dalej 1941 (bez komentarzy), potem 1953 (koniec stalinizmu), 1964 (koniec chruszczowizmu), 1976 rok (nowe represje, doba formowania nowej wspólnoty — radzieckiej), 1988 (czas Gorbaczowa), a dalej już według przeżytych znanych scenariuszy… W powietrzu znowu „brzmią odległe rytmy”. W. Kłyczak jakby czuł się zakłopotany wobec poetyckich aranżacji klasycznością rozmiarów, metaforycznością, złożonością podtekstów, asocjatywnością, symbolicznością, aliteracyjnością… Jest skąpstwo, powściągliwość, prozowatość… Poeta czy narrator? On jest prawie nieobecny… Tutaj przy okazji trzeba wspomnieć skrzydlate powiedzenie Wittgensteina: „O czym nie można mówić, o tym trzeba milczeć…” Właśnie dlatego, zapewne, W. Kłyczak zna cenę słowa nie tylko jako wieloletni redaktor wielu utworów pisarzy współczesnych i tłumaczy (może już demonstrować swoją szafę z książkami zredagowanej przez siebie literatury, pięknej, publicystyki naukowej, eseistyki i, rzecz jasna, utworów poetyckich), ale także jako autor kilku swoich tomików poetyckich. Z jego poezji trudno wyłapać coś jasnego, odrębnego, wykutego, słowa, zdaje się, sterczą na wszystkie strony, taki tryb poetyckiego wygadywania na pierwszy rzut oka jest nieprzekonująco ubogi, ale to szlachetna oszczędność, za którą prześwitują kryształki bezwiecznego. Rezygnuje on z umownego języka poetyckiego, aby, pozostawszy sam na sam ze światem, wyrwawszy się poza granice własnej intuicji, zyskać obiektywną optykę: widzieć świat takim, jakim jest. Subiektywność ukrywa się za tropami i metaforyką. Słowa dla W. Kłyczaka nie są abstrakcyjnymi kategoriami, przezroczystymi znakami pewnych rzeczy i kategorii. One same są urzeczowione-
Машинний переклад
Zdjęcie Nadiji Kyrjan
* * *
Jakiej jeszcze trzeba bitwy? Jaki szykować ład? Zagłuszają rodzime rytmy, bo — nie format. W marszrutkach, w sklepach zombuje moskiewska popsa. Nakryła nas pajęczyna, zawisły obce niebiosa. Obcy narzucają rytmy. Swoje — to nie ten format. …Jak pięknie — własna modlitwa. Rytmy bożonarodzeniowych kolęd szykują nieśmiertelny ład.
* * *
Pokolenie za pokoleniem upajali codziennie. Gdyby nie nasze chcenie, nie byłoby tak ciemno w na wskroś przepitych mózgach, którym już wszystko obojętne. Obojętne, jaka im pieśń będzie ogrzewać duszę… Upajali, żeby Boga od każdego odsunąć, żeby nie widział drogi, żeby urwały się nici pradziadowskich tradycji. Zalewali i zalewają jeszcze. Nadzieja w rytmach żywicy — marsz Adamcewycza!
* * *
Rytmy rzek formują rysy ludzkich charakterów. Rybnycia i Prut szybkopłynne, rozłożyste, w powódź niemiłosierne.
Moi ziomkowie mówią szybko, połykają sylaby, skracają imiona: — Wasy’! Myko’! Mari’!
Rzeki stepowe płyną powoli. Lekko niosą ku horyzontowi słońce. Mowa mieszkańców stepów pełnogłosowa, spokojna, rozważna.
Do dziś brzmi mi w uszach pachnąca gwara słobożańca, który po wojnie ożenił się w mojej wsi. — Wasy-yl! Nie siadaj na rozworę, bo złamiesz…
* * *
Wodzili kozę wieczorami, aż póki nie uwolnili wszystkich kieszeni od miedziaków i wszelkiej, jaka tam była, gotówki.
Ktoś zostawał w tyle, ktoś znikał, ktoś spotykał znajomego i na długo z nim utykał, jakby sto lat się nie widzieli.
A my szliśmy dalej… (Lepiej, poza wszelką konkurencją, to widowisko opisał Sztoń).
Tamtego wieczoru ostatnim punktem była stacja metra “Chreszczatyk”. Zatrzymaliśmy się przed nią na ostatnią pogawędkę i niespodziewanie dla samych siebie zaczęliśmy śpiewać. Dumy moje, dumy moje, licho mi z wami, po co stanęły na papierze smutnymi rzędami?
Wtedy, pamiętam, rozejrzałem się wokoło i zobaczyłem, że śpiewamy tylko my obaj – ja i Ihor Rymaruk. Reszta — milczała, paliła i jakoś zdziwiona nas obserwowała. I żaden sowiecki milicjant do nas nie podchodził, nie robił uwag. Nie zaczepiał nas nikt.
Tyle czasu upłynęło. Nie ma już Ihora. Zostały jego rytmomelodyjne strofy.
Машинний переклад
Оригінал українською · переклад оновлюється
Лариса БРЮХОВЕЦЬКА, головний редактор журналу “Кіно-Театр”, керівник центру кінематографічних студій Національного університету “Києво- Могилянська академія”
Кіно — сильнодіючий засіб впливу і, залежно від того, в чиїх руках перебуває, воно може приносити добро і користь, а може бути злом і завдавати шкоди. В Україні панує тотальна байдужість до екранного продукту низької якості, в якому культивуються насильство, жорстокість, і який ще з кінця 1980-х років заполонив кіноринок України (один із російських кінодіячів на початку 90-х висловився: коли упала залізна завіса, то замість якісного кіно, для нас відкрили кран “каналізаційної труби”…). Наші сусіди — Польща і Росія — обрали правильну лінію в охороні свого кінопростору: не заборони, а конкуренція із голлівудським продуктом, вони випускають фільми власного виробництва, відображають у них життя своїх громадян, історію своєї країни, екранізують свою літературу (в грудні минулого року в Росії зафіксовано рекордне відвідування кінотеатрів — глядачі пішли на фільм “Спасибі, що живий” про Володимира Висоцького, а ось зовсім свіже повідомлення: почалися зйомки фільму за романом Ф. Достоєвського “Біси”). Яка ситуація з українським кіно вже двадцять років — відомо. А тим часом в Україні окреслилося коло борців “проти цензури”, які, замість підтримувати українське кіно, стають на захист кінематографічного імпорту і запевняють, що “брудні фільми” не мають негативного впливу на глядача, зокрема на підлітків, що жорстокість на екрані не причетна до посилення таких негативних явищ серед молоді, як злочинність, пияцтво та інші нещастя. Причини такої ситуації — не тільки в байдужості держави до свого кіно, ай у тому, що в Україні дослідженнями соціології кіно ніхто не займався і навіть не цікавився.
Трохи соціології Жільбер Коан-Сеа у своїй праці “Проблеми кіно і зорової інформації”, виданій у Парижі 1961 року, писав про кінематограф: “Замість підпорядкування якимось нормам і духу культури та цівілізації він являє собою в плані колективному — хаос соціальних і культурних рівнів, в плані індивідуальному — фактор психологічних порушень, сила впливу яких ще маловивчена, але незаперечна. З точки зору антропологічної ставиться питання про умови життя розсудку”. Кіно (а вслід за ним і телебачення) можна порівняти з добровільним полоном, у який потрапило людство на сучасному етапі. Якість того екранного життя — питання окреме. Поки що абстрагуємося від оцінок, а зупинимося на механізмі його сприйняття і впливу. Як бачимо, ще півстоліття тому наука зафіксувала факт впливу кіно на людську свідомість, характер якого, а тим більше наслідки, маловивчені. Причин і мотивацій, чому люди дивляться фільми, багато. Виходячи з того, які фільми найпопулярніші, дивляться переважно заради розваги. Дослідники звертали увагу на “втечу від дійсності”, яку суспільство легалізувало в кінематографі як явищі масової культури. Зв’язок “фільм—глядач” вивчає соціологія кіно. У СРСР соціологічні дослідження у цій царині велися, але зводилося, як правило, до визначення популярності фільму і спроби зрозуміти, у чому її секрет. Наукові інтереси зарубіжних науковців були ширші: вони прагнули з’ясувати, як відбувається вплив фільму на глядача. Об’єктом дослідження ставала психіка глядача. Психологічну дію кіно розкриває теорія французького дослідника Едгара Морена — одного з найвідоміших представників соціології кіно Франції, автора книги “Кіно і уява”. Центральна проблема його досліджень — вивчення того, як сприймає фільм глядач і безпосередньо пов’язаний із цим процес проекції—ідентифікації. Цей процес належить до психічних станів, які зустрічаються і в повсякденному житті. Кожна людина проектує своє суб’єктивне “я” на об’єктивну дійсність. Ідентифікація відбувається за різних обставин, зокрема й тоді, коли людина каже: “Я б на його місці…”. Фундаментом фільму, як відомо, є фотографічний образ. Морен нагадує про особливий статус фотографії в нашій культурі — вона відіграє роль фетиша в чуттєвих стосунках, є безсумнівним доказом у слідстві, засвідчує людську ідентичність, іноді їй приписують надприродні властивості (можливості реєстрації метафізичних явищ, недоступних для людського ока; представники деяких первісних культур вважали, що зроблений знімок позбавить їх душі). Та особливість фотографічного образу не є фактом об’єктивним, вона виникає внаслідок ефекту роботи людської думки, яка знайшла у фільмі і фотографії привілейований обшир для прояву людського двійника, такого собі своєрідного сполучення ознак тіні і дзеркала. До речі, твердження, що побачене на екрані маємо збагачувати власною уявою, висловив американський філософ Гуго Мюстерберг у книзі “Кінодрама. Психологічні студії” ще 1916 року. Такою є природа кінематографа — він створює ілюзію життєподібності. Це дуже швидко зробило з нього мистецтво, яке має велику силу впливу. Але існувати глядачеві в ньому дозволяє не так подібність кінематографічного видовища до об’єктивної реальності, як суб’єктивна чуттєва ідентифікація глядача з кінематографічним образом. Чому це стає можливим? За Мореном, суб’єктивна емоційна співучасть глядача у дії фільму немов би перетворює екранні події у щось реально існуюче. Відбувається це завдяки особливим умовам, які панують в кінозалі, а також завдяки кінематографічним засобам виразу. Всі засоби кіномови служать цьому процесу, але насамперед рух і наближення. Наближення дозволяє стати учасником кінематографічного дійства. Щодо руху в кіно, то він має багатовимірний характер: окрім руху персонажів на екрані, руху камери, існує динамізм музики, ритм, монтаж, плин часу, що минає під час перегляду. Саме завдяки своїй диспозиції кіноглядач може бути одночасно у двох місцях — у світі, показаному у фільмі, і в залі кінотеатру. Ситуація глядача в кінозалі, вважає Морен, є дуже важливим чинником — саме вона вирішальною мірою спричиняє до проекції—ідентифікації так інтенсивно. На це впливає насамперед темрява в залі, нерухомість глядача і його залученість у дію. Темрява поглиблює співучасть глядача з подіями фільму, його ж пасивність приводить до більшої емоційної вразливості. Таким чином реальність практична в кіно редукується в реальність емоційну. Кінематографічні засоби беруть у полон глядача, завдяки чому фільм (“машина для проекції— ідентифікації”, як його назвав Морен) виконує часткову роботу замість психіки глядача. Через що глядач не повинен докладати зусиль до ідентифікації з образом. Завдяки особливостям мови фільму й умовам у кінозалі в нього відразу виникає враження, що він перебуває серед показаного світу. Більше того, адже те, що він дивиться, навантажене емоціями. Враховуючи всі ці обставини, Морен окреслює фільм, як “радіоактивний двигун, начинену проекціями-ідентифікаціями”, або як ефект “молекулярної експлозії” кінематографічного образу, насиченого чуттєвістю. Отже, незаперечним фактом єте, що екранні образи відбиваються на психіці та свідомості людини. Більше того, йдеться про віднайдення свого alter ego в героєві фільму, що й дає ґрунт для наслідування. Глядач може уподібнюватись героям фільму і наслідувати їх.
Сам вибір зразка для наслідування відбувається з різних причин: це може бути фізична чи моральна подібність глядача з героєм; глядач може знаходити в героєві риси близької людини і нарешті — дійова особа втілює людський ідеал глядача. Так, у фільмі все передбачено і розраховано на сприйняття. Звичайно, кожен сприймає посвоєму: як би у фільмі не програмувався цей процес, він завжди сприймається індивідуально, хоча в залі й утворюються колективні емоції, які до певної міри впливають на сприйняття кожного глядача.
“Ніби все це трапляється зі мною…”, або Колективний портрет кіногероя Від згаданих досліджень французьких науковців минуло півстоліття. Змінився кінематограф, став більш технологізований, а щодо масовості аудиторії його відчутно потіснило телебачення. Змінився і характер сприйняття: фільми дивляться переважно вдома на малому екрані, а не в кінозалі. То як же впливає кіно на глядача сьогодні, з огляду на окреслені зміни? Із цією метою серед студентів, які слухають у Національному університеті “Києво-Могилянська академія” мій курс “Історія кіно. Гуманістичні концепції”, я провела письмове опитування, в якому взяв участь 31 респондент. Потрібно було відповісти на два запитання: “Які образи фільмів відповідають тим цінностям, які для Вас важливі?” і “Які причини для наслідування героя фільму?”. Чесно кажучи, коли я пропонувала ці питання, то не сподівалася, що отримаю такий широкий спектр думок, причому змістовних і осмислених. Троє учасників принципово заперечили наслідування героям фільмів як таке (“Не вважаю за потрібне наслідувати героїв”. “Не наслідую героїв фільму, тому що не потрапляю в подібні історії”. “Ніколи не наслідувала героїв фільму, але, на мою думку, досить багато людей це робить через свої комплекси та надумані недоліки”). Такі твердження можна потрактувати, як відсутність героїв, вартих для наслідування, у фільмах, які дивилися ці респонденти. Були відповіді, в яких робилися спроби визначити причини наслідування. Це, зокрема, невпевненість у собі — “така людина шукає у героєві фільму ідеальні риси для наслідування”. Причиною наслідування може бути й малий життєвий досвід людини, яка себе ще не знайшла. “Людина завжди в пошуках, дивлячись фільми, аналізуючи їх та знайшовши для себе свій образ, вона може подивитися на якусь проблему з боку та вирішити питання, які її цікавлять”. У відповідях висловлено міркування про те, чим їх захоплюють побачені фільми, а також, які саме герої варті наслідування. Наприклад: “наслідувати героя можна, якщо він втілює образ гідної, добропорядної людини, творить добро та не піддається спокусам”. Подобаються фільми, які мають глибокий емоційний моральний підтекст, у яких розкриваються моральні чесноти людини (“Ганді” Р. Аттенборо, “Ляльки” Такесі Кітано), чуттєві фільми, що спонукають задуматися над певними життєвими ситуаціями. Дехто любить фільми, де можна аналізувати негативні вчинки героїв, а комусь імпонують фільми історичні, де “якнайкраще зображується проблема вибору. Задовольнити власні інтереси чи думати про інтереси родини або навіть країни? Це питання актуальне і досі. Дивлячись фільми про історичні події, можеш наглядно побачити переваги та недоліки того чи іншого рішення”. Відповіді дозволяють намалювати портрет кіногероя, якого хочуть наслідувати сучасні студенти. “Неодинарна, вільнодумна, творча особистість, але, на відміну від багатьох кіно-“оригіналів”, він не є ані замкненим маргіналом, ані егоїстичним снобом. У нього вистачає сміливості не тільки йти своїм шляхом, а й вчити цього інших”. “Незвичні персонажі, людяні”. “Герої щирі і відверті, які не бояться осуду суспільства, роблять дива за допомогою власних зусиль, і це те, чого в житті не вистачає”. “Сильна духом, впевнена в собі людина, для якої характерний саморозвиток і вдосконалення, організована людина”. “Альтруїстична, жертовна у ставленні до інших людей, віддана суспільству заради його збереження і вдосконалення”. Не варто дивуватися, що комусь імпонують герої фільму “Мрійники” Бернардо Бертолуччі, в якому йдеться про події кінця 1960-х: “образ бунтівної молоді, вільні ідеї, краса людського тіла, їхнє відчуття світу, мистецтва, одне одного, їхні роздуми про політику, життя”. Не обійшли увагою і Джонні Деппа у “Піратах Карибського моря” “як втілення легкого ставлення до всього та вміння пожартувати в найскладнішій ситуації”. Втішає те, що респонденти дивляться також кінокласику, зокрема фільми Франсуа Трюффо, Федеріко Фелліні, Френка Капри. “Герой, який здивував мене, — це Монтег із роману Рея Бредбері та однойменного фільму “452 градус за Фаренгейтом”, який був достатньо мужній, щоб змінити своє життя та повстати проти системи. Хоча у фільмі ця ситуація гіперболізована, та мораль зрозуміла”. До героїв, які
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
odpowiadają wartościom, które są ważne dla obecnych studentów drugiego roku, należy Guido Anselmi z filmu Federico Felliniego „Osiem i pół”, ponieważ ten film oddaje istotę twórczości i komplikacji, które wywołuje ona u twórcy. „Możliwe, że nie jest to najlepszy przykład bohatera do naśladowania, jednak dla mnie ten wizerunek jest bardzo bliski, bo wyraziście oddaje wewnętrzne przeżycia twórczego człowieka oraz złożoność i asocjacyjność jego myślenia”. Możliwości znalezienia idealnego bohatera filmowego są dziś szerokie, gdyż ogromne dziedzictwo filmowe jest wystawione w sieci Internet i studenci chętnie z tego korzystają. Potwierdzeniem jest opinia o bohaterze jednego z filmów Franka Capry — wzruszającym George’u, duszy rodzinnego miasteczka, który czyni życie innych piękniejszym. A oto jeszcze jedna postać — „bohaterka filmu „Coco Chanel” ma wiele tych wartości, które są ważne w moim życiu. Gabrielle (Coco) to silny, pełen woli i celowy człowiek. Chciała zmienić świat mody, wnieść coś nowego. Ale okoliczności życiowe jej na to nie pozwalały. Jednak Gabrielle nie złamała się, nie opuściła rąk, rozwijała swoje talenty i osiągnęła to, do czego tak dążyła przez całe swoje życie. Coco zdołała stać się sławną na cały świat”. W tych odpowiedziach są zdrowe ambicje młodych ludzi, którzy dokonują wyboru w samodzielnym życiu. „Ideałem silnego człowieka jest dla mnie Gia — bohaterka filmu o tym samym tytule (1998). Biograficzny dramat, który ukazuje wszystkie stadia rozwoju człowieka: wzloty, upadki, rozbitą miłość, sławę, pieniądze, narkotyki. Moim wartościom odpowiadają: siła, wytrwałość i jednocześnie kobiecość, wierność sobie i bliskim. Oczywiście, to historia ze smutnym finałem, do tego doświadczenia bohaterki nie warto naśladować. Natomiast pragnę osiągnąć takie ludzkie cechy, jakie ona posiadała. Nie chcę być Gią, ale chcę mieć takiego samego ducha, taką siłę woli”. Tutaj stosownie jest poczynić komentarz (nie morał, a właśnie komentarz): autorzy filmu łżą, pokazując, że bohaterka „przeszła przez narkotyki” — wszak uzależnienie od nich, z reguły, jest nieuniknione, co oznacza niszczenie woli, świadomości, organizmu człowieka. O szerokości zakresu upodobań studentów świadczy także wybór na korzyść absurdu. „Kiedy trudno prześledzić przyczyny czynów postaci, wtedy ciekawie jest szukać ich wspólnych punktów stycznych z otaczającym światem, obserwować, jak współistnieją z innymi, zwykłymi dla nas postaciami. Kino — to jest to, czego szukamy poza codziennością, czyż nie? (przykładami takich bohaterów są Siergiej Siergiejewicz z filmu Bałabanowa „Szczęśliwe dni”, postacie filmów Emira Kusturicy, Kiry Muratowej). Milczących, spostrzegawczych, zanurzonych w sobie bohaterów, jak Anioł z „Nieba nad Berlinem” też lubię”. W tej odpowiedzi cenną jest umiejętność dystansowania się od przedstawianego, trafność analizy. W filmie, zdaniem jednego z respondentów, powinna być pełnia uczuć i przeżyć bohatera oraz niewiarygodne sytuacje — to daje możliwość przeżycia czyjegoś „życia” w ciągu godziny. Rozważania współczesnej młodzieży mogą być bardzo pożyteczne dla ukraińskich kinematografów, szczególnie dla młodych, dla których porozumienie z widzem nie jest pustym dźwiękiem. Zatem jeszcze jedno życzenie widza: „Jaki by film nie był (czy komedia, czy melodramat, czy na tematykę historyczną), musi przedstawiać sytuacje, które są aktualne dla każdego człowieka, które dzieją się wokół nas i poruszają każdego. Osobiście dla mnie film jest dobry, jeśli przez kilka dni wspominam to, co w nim zobaczyłam, kiedy współczuję lub martwię się o bohaterów, jakby to wszystko działo się ze mną lub wokół mnie”. I na koniec. W odpowiedziach ukraiński film wspomniany jest tylko jeden jedyny raz: ale przyjemnie, że mowa o dziele utalentowanym: „Jeszcze jednym filmem, który wyróżniam dla siebie, jest „Babilon XX” Mikołajczuka. Świat, przedstawiony w nim, jest tak piękny, tajemniczy i niepojęty…”. Los ukraińskiego kina dziś zależy od każdego z nas. Ale przede wszystkim od rządu, od władzy, od ich woli i pragnienia. Ukraińskie kino jest nieobecne na ekranach telewizji, w kinach. A zatem, także w świadomości młodych widzów, nawet tych, którzy kochają poważne, jakościowe kino. Wołodymyr Panczenko wręcza Wołodymyrowi Rutkiwskiemu dyplom Nagrody Książkowej „Książka roku według BBC”
Машинний переклад
Ołena OSADCZA, dziekan wydziału sztuki dekoracyjno-użytkowej Kijowskiego Państwowego Instytutu Sztuki Dekoracyjno-Użytkowej i Projektowania im. M. Bojczuka. Petro Peczorny to ludowy artysta Ukrainy, współczesny wybitny twórca sztuki dekoracyjno-użytkowej. Wykształcenie zawodowe zdobył w Leningradzkiej Wyższej Szkole Artystyczno-Przemysłowej im. Wiery Muchinej (obecnie Petersburska Państwowa Akademia Artystyczno-Przemysłowa) ze specjalizacją ceramika i szkło. Od 1970 r. Petro Peczorny zajmował stanowisko głównego artysty w laboratorium fabrycznym w Horodnickiej Fabryce Porcelany w obwodzie żytomierskim, gdzie wytwarzano oryginalne produkty pamiątkowe, kierował laboratorium artystycznym Ukraińskiego Naukowo-Badawczego Instytutu Ceramiki i Szkła w Kijowie. Utalentowany artysta sprawnie włada różnymi specjalnościami artystycznymi, twórczo łączy je w swojej sztuce: jest ceramikiem, rzeźbiarzem, grafikiem i malarzem. Petro Peczorny pracuje w różnych technikach i nigdy nie zatrzymuje się na osiągniętym, doskonaląc twórcze poszukiwania dla wzbogacenia wyrazistości i obrazowości dzieł. Posiadając wielki dorobek twórczy (w jego dorobku jest ponad 1500 prac twórczych), otrzymawszy tytuł naukowy profesora, obecnie Petro Peczorny kieruje katedrą wyrobów artystycznych z ceramiki i rzeźby Kijowskiego Państwowego Instytutu Sztuki Dekoracyjno-Użytkowej i Projektowania im. M. Bojczuka. Od początku 2010 roku artysta stworzył ponad 30 dekoracyjnych talerzy ceramicznych (technika — ceramika, malowanie angobami, szkliwami), ilustrując zbiór utworów poetyckich Tarasa Szewczenki „Kobzar”. 20 grudnia 2011 r. w Ukraińskim Funduszu Kultury otwarto jego wystawę, a prace artysty zostały wysunięte do zdobycia Nagrody Szewczenkowskiej. Tematyczne talerze dekoracyjne Petra Peczornego o tematyce szewczenkowskiej zawierają bogactwo form obrazowych. Są graficzne i malarskie. Tradycyjne ukraińskie motywy rozwiązywane są nowocześnie i ekspresyjnie, czuć w nich głębokie związki z korzeniami narodowymi i rodowymi, szczerze przekazują osobliwości ukraińskich zwyczajów i pieśni ludowych. Profesjonalny kunszt malowideł na talerzach ceramicznych dopełnia filozoficzno-poetyckie przemyślenie życia i śmierci, wieczności i chwili. Wartość tych prac tkwi w szczerości przeżywania motywu oraz obrazowości języka artystycznego. Dzieła artysty są kameralne, gdyż zapraszają widza do autorefleksji, a także skupienia na tym, co wieczne, ponadczasowe. Zagłębiając się w studiowanie „Kobzara”, Petro Peczorny pojmuje ludową podstawę twórczości Tarasa Szewczenki, której głębię poznania czuć w pieśniowo-lirycznym nastroju prac artysty, w podniosłym emocjonalnym brzmieniu kolorytu jego dzieł. Cechy artystyczne tych prac określają przede wszystkim dekoracyjność i ornamentyka, jaskrawa wyrazistość form, co wzmacnia wrażenie z ich oglądania. Tło wielu talerzy zawiera podstawę kreskową, spirale, meandry, co nadaje im pewien efekt fakturalny, połączono tradycyjne ukraińskie ornamenty i przetworzone elementy roślinne. Proste i faliste linie artysta swobodnie rozdziela według formy w różnych kierunkach. Ten zabieg artystyczny świadczy o wewnętrznej wolności twórcy, co nadaje przedstawieniu emocjonalności. Cienki kontur graficzny odgrywa znaczącą rolę, gdyż rozgranicza plamy lokalnego koloru, nadając obrazom dynamiki i swobody. Zazwyczaj kontur jest namalowany cienką linią, ale czasami, dla wyróżnienia ważnych, znaczących detali, jest wzmacniany nasyconą linią. Rytm linii ożywiają lokalne płaszczyzny kolorystyczne. Tendencja umownego traktowania fałd odzieży za pomocą linii pionowych i poziomych, zakreskowanych płaszczyzn, prawdopodobnie zapożyczona jest z techniki grafiki. Koloryt talerzy dekoracyjnych jest w większości „durowy”, przeważają jaskrawe, kontrastowe kolory. Elementy roślinne namalowane są kolorami żółtym, białym, czerwonym, różowym, zielonym, błękitnym. Postacie ludzi rozwiązano w sposób uogólniony, bez detalizacji. Pod względem formy są konstrukcyjno-monumentalne, jednak obdarzone wyrazistymi, charakterystycznymi cechami indywidualnymi. Dążenie do unikania zbędnych ozdób, szczegółów, detali, umiejętność skupiania uwagi na tym, co najważniejsze — treści duchowo-obrazowej — świadczy o wysokim kunszcie i oryginalnej stylistyce autora. Artysta za pomocą techniki ceramiki zilustrował zbiór utworów poetyckich „Kobzara” Tarasa Szewczenki. Jego prace są nasycone pieśniowo-lirycznym nastrojem, odkrywają się w nich karty naszej historii, odtwarzane są tradycje duchowości, kultury, obyczajów narodu ukraińskiego.
Машинний переклад
Po głośnym wieczorze autorskim Myrosława Docyncia w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki odbyły się nie mniej interesujące spotkania z pisarzami, których utwory również zostały zgłoszone do Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Lubow Proc zaprezentowała tomik poezji „Grupa krwi”, a Wołodymyr Rutkiwski — historyczną trylogię „Dżury” („Dżury kozaka Szwajki”, „Dżury-charakternicy” oraz „Dżury i okręt podwodny”). Zdjęcie Oresta BILIŃCZUKA-PORTIAKA Wiersze czyta Lubow Proc
Машинний переклад
Pomnik księcia Włodzimierza Wielkiego w Kijowie
Wołodymyr PETRUK, kandydat nauk historycznych, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy
W obowiązującym historycznym schemacie państwowości Rusi-Ukrainy wśród Wielkich Książąt Kijowskich bezwarunkowa przewaga przyznawana jest Włodzimierzowi Wielkiemu (?–1015, lata panowania 978–1015), natomiast jego prawnukowi Włodzimierzowi Monomachowi (1053–1125, lata panowania 1113–1125) poświęca się znacznie mniej uwagi. Wskutek stereotypów zakorzenionych przez edukację szkolną, sztucznie uformowana pamięć zbiorowa Ukraińców zachowuje imienny łańcuch stołecznych władców głównie z wczesnego okresu kształtowania się państwa kijowskiego — Askold—Oleg—Ihor—Olha—Swiatosław, dalej, wraz z przejściem do tradycji chrześcijańskiej, najbardziej wywyższa równy apostołom księcia Włodzimierza I (przypominając o jego babce — również równej apostołom chrześcijance księżnej Oldze) oraz jego jeszcze niekanonizowanego syna Jarosława, budowniczego Soboru Mądrości Bożej w Kijowie. I to wszystko — już nawet jego ulubionego syna Wsiewołoda, ojca Włodzimierza II, nie wspominają. Od Jarosława aż do niszczyciela Kijowa Batu-chana — bardzo mgliste wyobrażenia z pomieszaniem często powtarzających się słowiańskich imion Wielkich Książąt, do których nawet łacińskich cyfr porządkowych nie dodawano. Jedynie głęboko pod ziemią na stacji metra „Złote Wrota”, dzięki nowożytnym mozaikom, dociekliwy turysta może dojść do ładu — kto i po kim zasiadał w Kijowie na wielkoksiążęcym tronie. Na powierzchni zaś — trzy reprezentacyjne pomniki — Włodzimierza z Krzyżem, Olgi z Andrzejem Pierwszym Powołanym, Cyrylem i Metodym oraz Jarosława z makietą soboru Mądrości Bożej — czyli działaczy chrześcijańskich. Do tej samej tradycji należy również cerkiew na umownej Mogile Askoldowej, a naprzeciw niej pomnik. Komu — Askoldowi? Nie, temu samemu Andrzejowi Pierwszemu Powołanemu. I ani jednego pomnika działaczom państwowym okresu książęcego, z wyjątkiem chyba Swiatosława Chrobrego, na którego zdobył się kolektyw MAUP, położonego daleko od historycznego centrum Kijowa i szlaków turystycznych, chociaż majestatyczny pomnik króla-rycerza, który sławą nie ustępuje Ryszardowi Lwie Serce, powinien stać w centrum Placu Europejskiego. Tak jak w centrum Lwowa, gdzie szanują tradycję państwową, postawili piękny pomnik konny „Króla Daniela”. Taki sam pomnik Daniela Halickiego jeszcze w latach 90. pojawił się w dawnej stolicy Księstwa Halicko-Wołyńskiego (zachodnioukraińskiego średniowiecznego państwa) — Haliczu. A z Włodzimierzami w ogóle dzieją się kurioza. Te dwie osoby zlewają się w jedną: Włodzimierza Chrzciciela (w towarzystwie zdjęcia kijowskiego pomnika lub nowo odsłoniętego w mieście Włodzimierz) nazywają jeszcze Monomachem (?!) — zajrzyjcie do Internetu, co tam się dzieje. Przy tym stawiają pomnik Włodzimierzowi I jako założycielowi miasta Włodzimierz, które założył jego prawnuk Włodzimierz II (to pomieszanie zaczęło się jeszcze od kopistów dawnych kronik). Za „Czapkę Monomacha” — symbol kijowskiej tradycji państwowej, który rzekomo dostał się Włodzimierzowi II od jego dziadka ze strony matki — bizantyjskiego cesarza Konstan-
Pomnik księcia Włodzimierza Monomacha oraz świętego Teodora w mieście Włodzimierz (Rosja)
tyna Monomacha, w Moskwie wydają wytwór czasów Złotej Ordy (większość naukowców uważa ją za podarunek chana Uzbeka). Już w naszych czasach moskiewski papież Cyryl na inauguracji Janukowycza podarował mu podrobiony pierścień tego samego bizantyjskiego cesarza Monomacha, który rzekomo był darowany zięciowi — ojcu Włodzimierza II. Zatem w Moskwie i w całej Rosji Włodzimierzowi II Monomachowi nadają o wiele większe znaczenie państwowe niż w Kijowie. Charakterystyczne, że urzędujący Prezydent FR D. Miedwiediew właśnie we Włodzimierzu nad Klaźmą (Zaleskim) ogłosił 2012 rok jubileuszowym — „1150 lat rosyjskiej państwowości”. Włodzimierzowi II Monomachowi (z inicjatywy Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Moskiewskiego) planuje się postawić pomnik na Górze Soborowej w Smoleńsku (tutaj rzeczywiście władał jako książę w latach 1073–1078). A oto w Biełgorodzie (założonym dopiero w 1596 roku na mocy ukazu cara Fiodora Iwanowicza) już stoi pomnik Włodzimierza II Monomacha (?), a obraz jego z krzyżem — natchniony znowuż przez jego pradziadka Włodzimierza Chrzciciela (?!). Sposób na „postarzenie” historii do 1000-lecia jest paradoksalny — poprzez błędne utożsamienie z kronikarskim Biełgorodem pod Kijowem (obecnie wieś Biłohorodka w obwodzie kijowskim), a do tego jeszcze z Białą Wieżą w ziemi chazarskiej przy brodzie Cymlańskim na Donie, na miejscu twierdzy Sarkieł, którą zdobył Swiatosław. Obydwa nie mają do współczesnego Biełgorodu żadnego związku. Wymowny komentarz korespondenta o tym biełgorodzkim pomniku: „Obok ukraińska granica, miasto Charków — „druga” stolica Ukrainy. Zawsze patrzył z góry na swojego rosyjskiego sąsiada, a dzisiaj patrzy z pewnym zakłopotaniem. Nad całą tą okolicą góruje Góra Charkowska, na której w ostatnich latach wyrósł nowy nowoczesny rejon Biełgorodu. Niedawno ozdobił ją majestatyczny pomnik Włodzimierza Monomacha, niewątpliwa atrakcja, choć to nowość. On jakby stanął nad Białym miastem i osłania je świętym krzyżem”. „Zakłopotanie” w Charkowie trwało niedługo. Szybko znaleziono w obwodzie charkowskim punkt historyczno-geograficzny związany z Monomachem. Z doniesień prasy: „26 marca w rejonie iziumskim obwodu charkowskiego ustawiono znak pamiątkowy ku czci 900-lecia Zwycięstwa Włodzimierza Monomacha nad Połowcami…”. Oczywiście wybrzmiała masa słów o jednolitym państwie, narodzie itp., zgodnie z duchem tradycyjnej imperialnej szkoły historycznej, w rodzaju: „Kijowski książę Włodzimierz Monomach jest ojcem Trójjedynego narodu rosyjskiego, cywilizacji wschodniosłowiańskiej, pod nazwą Ruski Mir”. Z odpowiednim wnioskiem: „Na stulecia Ruś okazała się podzielona przez Tatarów, Litwę i Polskę. A teraz odradza się w nowej jakości — Trójjedynej”. Nie dziwi, że w odsłonięciu tego znaku pamiątkowego wzięły udział wyłącznie prorosyjskie organizacje Charkowszczyzny — „Ruś Trójjedyna”, „Pamięć Państwa”, „Rosyjski wiec”, „Charkowskie Gubernialne Zgromadzenie Szlacheckie”, „Słobożańskie Wojsko Kozackie”, „Czugujewska miejska wspólnota kozacka „Płastun”, Charkowski klub desantowo-sportowy „Margiełowiec” i nieodzowny przedstawiciel UCP PM. Cały patos tego „kulturalno-krajoznawczego wydarzenia” sprowadzał się do tradycyjnego zaprzeczenia istnienia narodu ukraińskiego, którego nielegalnymi ojcami ogłasza się Tatarów, Litwinów i Polaków. Tymczasem w Ukrainie jest piękny pomnik Włodzimierza Monomacha, który wywyższa go jako działacza kulturalnego, pisarza, autora dzieła literackiego — moralno-wychowawczego „Pouczenia”, skierowanego do swoich dzieci, z autobiograficzną wstawką i myśliwskim tematem „dróg i łowów”.
Ale nie w Kijowie, a w Pryłukach w obwodzie czernihowskim (pierwsza wzmianka z 1092 r.). W Kijowie znają tylko jednego Włodzimierza — równego apostołom. I pomnik mamy wspaniały nad Dnieprem — tyle że nie przez kijowian postawiony. I ulica Włodzimierska — czyż nie najpiękniejsza. Jest jeszcze jedna centralna ulica, związana z pamięcią o Włodzimierzu I. Jeszcze zanim zaczął zaganiać kijowian do Poczajny, miał harem nie gorszy od wschodnich w miasteczku poza Kijowem, przez siebie założonym. Już gdy został nowo nawróconym i przyjął chrześcijańskie imię Wasyl, miasteczko to otrzymało nazwę Wasylków. Dzisiejsi kijowianie bardzo go szanują — przy ul. Wasylkowskiej (dawnej Małej) nową stację metra nazwano Wasylkowską. Jakimś cudem wstrzymano rozpatrywanie kwestii powrotu do jednej z najważniejszych ulic Kijowa, która zaczyna się od Chreszczatyku i dochodzi do placu Łybidskiego, tej samej nazwy Wasylkowska (z dodatkiem) Wielka Wasylkowska. Przy tym, że właśnie ona stanie się najczęściej odwiedzaną podczas „Euro 2012”, bo właśnie na niej znajduje się Stadion Olimpijski. Szanowni państwo kijowianie! A może dość sławy Wasylkowi? Pora już nam w stolicy Ukrainy pozbyć się prowincjonalnego myślenia. Bądźmy i my mężami stanu i pokażmy „kto jest kto”, jak lubił mawiać M. S. Gorbaczow. Nazwijmy tę wspaniałą ulicę imieniem Włodzimierza Monomacha — Wielkiego Księcia Kijowskiego, wybitnego działacza państwowego i wojskowego, śmiałego myśliwego (zainteresowanie bliskie sportowi). Zasługuje on na pomnik w swojej metropolii, który można ustawić na nowo zaplanowanym placu Troickim przed Stadionem Olimpijskim. Tym razem nie na koniu (jak w mieście Włodzimierz), i nie z krzyżem (jak w Biełgorodzie) czy z narzędziem pisarskim w ręku (jak w Pryłukach), a na pozłacanym tronie, jak przystało na Wielkiego Księcia Kijowskiego (kamienia na godny piedestał na Ukrainie wystarczy, byle nie ustępował włodzimierskiemu). I nakrycie głowy musi mieć jednak modelu bizantyjskiego, a nie pseudo-czapkę w stylu środkowoazjatyckim. Żeby symbolizowała koronę, podobną do tych, które mieli bizantyjscy cesarze. Włodzimierz Monomach jest tego wart i z krwi, i za zasługi państwowe. Nie sądzę, by w tempie uderzeniowym można było rozwiązać tak złożone zadanie twórcze i stworzyć wiekopomny pomnik Włodzimierza Monomacha już na Euro 2012 (jak to było ze stadionem we Lwowie). A szkoda, gdy wspomnieć, że nie tylko sam był wnukiem dwóch cesarzy — bizantyjskiego Konstantyna Monomacha i kijowskiego Jarosława Mądrego, ale i mężem córki angielskiego króla Harolda II — Gity. A ich córka Eufemia wyszła za mąż za króla Węgier, a rodzona siostra Eupraksja — za cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego narodu niemieckiego Henryka IV. Syn Jerzy, znany jako Dołgoruki, pochowany w Kijowie, założyciel Moskwy. Rodzona ciotka — królowa Francji Anna — żona króla Henryka I. Byłoby co opowiedzieć gościom z Europy. A o tym, że współcześni kijowscy mistrzowie zdolni są stworzyć unikalny monument z odpowiednim anturażem, świadczy piękny pomnik Filipa Orlika i jego Konstytucji. Jest co pokazać Europejczykom! Więc na początek chociaż ulicę od Chreszczatyku do placu Łybidskiego nazwijmy tym słynnym imieniem — Włodzimierza Monomacha, żeby przestali go mylić z pradziadem Włodzimierzem Wielkim i zaczęli szanować działaczy państwowych, a nie tylko kościelnych okresu książęcego historii Ukrainy-Rusi.
Машинний переклад
Kontynuujemy ciekawą „podróż” do muzeów znajdujących się na terenie „Narodowego Kijowsko-Peczerskiego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego”, którą rozpoczęliśmy w poprzednim numerze „SP”.
Uliana WOLIKOWSKA
Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Filmowej Ukrainy jest jedynym muzeum o takim profilu i specjalizacji. Jego ekspozycja naświetla historię ukraińskiego teatru jako spójny proces historyczny. Można więc przejść przez nią od źródeł do współczesności. Ekspozycja została stworzona na przełomie lat 70. i 80. XX wieku. Po pieriestrojce zmieniła się koncepcyjnie. Wtedy pojawiła się możliwość zaprezentowania materiałów, które były zakazane za władzy radzieckiej, w szczególności o Lesiu Kurbasie i jego teatrze „Berezil”. Do ekspozycji wprowadzono stałą wystawę, która nazywa się „Les Kurbas. Człowiek, który był teatrem”. Ta wystawa-personalia reprezentuje Lesia Kurbasa jako siłę sprawczą i wybitną osobowość w historii ukraińskiego teatru. W muzealnictwie istnieją pewne schematy, a unikalność tego muzeum polega na oryginalnym opracowaniu ekspozycji, która jest urządzona na wzór dekoracji teatralnych. W wystroju każdej sali zawarta jest estetyka czasu, atmosfera, która emocjonalnie wpływa na widza. Przechodząc przez sale, człowiek jakby trafia do maszyny czasu i przechodzi z epoki do epoki, widzi eksponaty w typowym dla nich środowisku. – Nasze muzeum jest unikalne. Być może w muzeach historycznych są pojedyncze przedmioty związane z teatrem, ale tylko my zajmujemy się takim specjalnym kompletowaniem kolekcji i badaniami – podzieliła się przemyśleniami sekretarz naukowa Ada Sapiołkina. Dumą kolekcji są trzy starodawne szopki: Sokiryńska, Kupiańska, Sławucka, które reprezentują początkowe formy ukraińskiego teatru. Tradycja szopkarska jest bardzo ciekawa, zachowuje tradycje duchowe. Szopka Sokiryńska stała się swoistym wzorcem, ponieważ profesjonalni lalkarze albo odtwarzają ją w całości, albo biorą za wzór, jeśli chcą zachować autentyczność. Bardzo cenna jest kolekcja scenografii, w szczególności scenograficznego awangardy (lata 20.–30. XX wieku). Do tych przedmiotów z kolekcji muzeum jest wielkie zainteresowanie. Na początku lat 60. XX wieku profil muzeum rozszerzono: dodano muzykę i kino. Wtedy rozpoczęła się praca kolekcjonerska, kompletowanie zbiorów w tych kierunkach. W muzeum znajdują się znaczne zasoby zabytków z historii sztuki muzycznej i filmowej, 650 instrumentów muzycznych. Bardzo ciekawa jest stała wystawa z kolekcji ukraińskich ludowych instrumentów muzycznych „Żywe struny Ukrainy”. Przedstawia ona nie tylko zestaw instrumentów, które funkcjonowały, ale pokazuje ich ewolucję: od najprostszych, za pomocą których wydobywano określone dźwięki, do bardzo złożonych, na których wykonywano utwory klasyczne. Można zobaczyć najdawniejsze instrumenty, autorskie, wykonane przez znanych mistrzów, instrumenty z kolekcji znanych działaczy kultury. A także niemieckie, gruzińskie, azerskie. – Staramy się zbierać instrumentarium ze wszystkich regionów Ukrainy, a także śledzimy biografię wszystkich instrumentów muzycznych. Bardzo cenne są dla nas pamiątkowe instrumenty muzyczne, które należały do wybitnych działaczy ukraińskiej kultury: skrzypce i wiolonczela Marka Kropywnyckiego, skrzypce M. Staryckiego, bandury kompozytora M. Łysenki, znanego pedagoga-bandurzysty Wołodymyra Kabaczka, poety-bandurzysty Iwana Nemyrowycza, bandurzysty Andrija Bobyria, kobziarza Jehora Mowczana – opowiedział Leonid Czerkaski, wiodący specjalista naukowy muzeum, zasłużony pracownik kultury. Ciekawe są pierwotne instrumenty, jak na przykład rubel. Wydawałoby się, że to przedmiot użytkowy, a wykorzystywano go jako instrument muzyczny, który wydaje swoisty dźwięk szumowy. Bardzo oryginalny jest instrument buhaj, który był używany w muzyce ludowej, lub drymba, która funkcjonuje w zachodniej Ukrainie. – Niestety, z powodu braku pomieszczeń ekspozycyjnych, sztukę muzyczną i filmową prezentujemy na wystawach czasowych – opowiada Ada Wołodymyriwna. – Obecnie mamy baśniową wystawę teatralną „Cały świat to teatr”. Są to autorskie prace współczesnej artystki Natalii Rodiuk, która pracuje w teatrze im. I. Franki. Zachwyca wyobraźnia artystki, w szczególności szkice, które są etapem przygotowawczym w opracowaniu kostiumu scenicznego. Naprawdę, patrzy się na nie i czuje zachwyt, że to dzieło sztuki, a nie tylko jakiś materiał w opracowaniu stroju scenicznego. W tym roku odbędą się wystawy z okazji 170. rocznicy urodzin klasyka ukraińskiej muzyki M. Łysenki, 100-lecia urodzin działaczy kina – reżysera T. Łewczuka i operatora filmowego W. Wojtenki. W zeszłym roku była wystawa poświęcona jubileuszowi Bohdana Stupki. Upamiętnianie jubileuszy artystów wystawami to tradycja muzealna. W muzeum znajduje się pokaźna biblioteka literaturoznawcza. Do jej kompletowania w swoim czasie dołączył znany aktor i reżyser, który stał u kołyski muzeum w Zjednoczeniu Artystycznym „Berezil”, Wasyl Wasylko (Milajew), który u schyłku życia przekazał muzeum swoją bibliotekę – około 5000 książek. Dziś Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Filmowej jest gotowe do stworzenia rozbudowanych ekspozycji z historii nie tylko teatru, ale także ukraińskiej muzyki i kina. Obecna kolekcja to ponad 250 tysięcy przedmiotów. – Mamy nadzieję, że kiedyś nasze muzeum będzie miało odpowiednie pomieszczenie, gdzie stworzymy nowe ekspozycje, będziemy mogli wcielić w życie nowoczesne pomysły z wprowadzeniem najnowszych technologii, które tak samo będą zachwycać zwiedzających swoją oryginalnością – podzieliła się swoimi marzeniami Ada Wołodymyriwna.
Ciąg dalszy nastąpi.
Машинний переклад
Dmytro PALIJ, zastępca dyrektora Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy ds. naukowych Na stromym zboczu Peczerskiego płaskowyżu, który opada ku Dnieprowi od strony południowo-wschodniej, stoi dwupiętrowy budynek dawnej drukarni Ławry Peczerskiej, będący zabytkiem architektury XVIII w. Od strony Dniepru budynek przed osunięciami chroni wieża oporowa, w jej pomieszczeniach piwnicznych znajduje się teraz magazyn zbiorów Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy. W głównym pomieszczeniu, które fasadowymi oknami i drzwiami wejściowymi patrzy na pozłacane kopuły i oblicza świętych Soboru Uspieńskiego, mieści się ekspozycja. Przekroczywszy próg pierwszej sali, poczują Państwo echo wieków, przemawia do Was dawna księga mądrości. Tutaj odzwierciedlono historię księgarstwa okresu rękopiśmiennych ksiąg XI—XV w., narodziny drukarstwa w Europie i na Ukrainie, działalność ukraińskich drukarni XVI—XVIII w., sztukę drukarzy, artystów-grawerów i mistrzów introligatorskich. W następnej sali — co eksponat, to duch narodowy, który dzięki ofiarnej pracy narodowych budzicieli I. Kotlarewskiego, P. Kulisza, O. Bodianskiego, T. Szewczenki, B. Hrinczenki, I. Franki i innych oraz z pomocą drukarstwa wyprowadził Ukrainę z kolonialnej stagnacji, pokazał jej samodzielność, stanął obok znanych w świecie kultur. Na drugim piętrze zaprezentowano ukraińskie drukarstwo XX w. Tutaj zwiedzający zanurza się w żywioł rozwoju ukraińskojęzycznego wydawnictwa książkowego na początku wieku, kiedy carsko-imperialne cenzorskie zakazy języka ukraińskiego de facto przestały istnieć, idzie ramię w ramię z rozstrzelanym odrodzeniem lat 20. XX wieku, odczuwa grozę wielkiego głodu i represji lat 30., wdycha dym z nadpalonych książek lat II wojny światowej, wilgoć gazet i czasopism wydrukowanych w bunkrach UPA, przenika go chłód więziennego niebezpieczeństwa od czytania ukraińskiego samizdatu lat 1960—1970, dowiaduje się o wkładzie emigracyjnego wydawnictwa książkowego w sprawę pełnego naświetlenia historii Ukrainy i dochodzi do wniosku, że książka — to zwierciadło czasu, a ukraińska książka — to amulet naszego państwa. Od czasu założenia w marcu 1972 r. kolekcja muzeum wzrosła prawie dziesięciokrotnie i liczy ponad 58 tys. jednostek, wśród których ponad 700 — to starodruki, a także rękopisy, płyty grawerskie, książki w złotniczych oprawach, wzory czcionek, prasy drukarskie, oryginały grafiki książkowej XX w., a największa część kolekcji — to zabytki książkowe XIX—XX w. Zwiedzający muzeum często przyglądają się jednej z najmniejszych na świecie poligraficznie wydrukowanych książek — “Cudo z Cudów”, której rozmiar drukowanej części wynosi 3x4 mm, a także eksponatowi “Książka z ludowych rąk” — zakazanemu przez carską Rosję i władzę radziecką wydaniu “Kobziarza” T. Szewczenki z przedmową i komentarzami Wasyla Domanickiego. Przyklejona własnoręcznie wykonana okładka, zatłuszczone strony od początku do końca książki, tytuł napisany ołówkiem i niezdarną ręką świadczą, że książkę ukrywano i czytały tysiące Ukraińców. Oprócz pracy naukowo-badawczej i kolekcjonerskiej, muzeum praktykuje różnorodne formy oświecenia, wśród których są warsztaty z ręcznego wytwarzania papieru i kartki okolicznościowej, kaligrafii. Dwa lata z rzędu przez pięć dni odbywały się festiwale książki dziecięcej “Alfabetowe Królestwo Magów i Aniołów”, a w Dniu Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka konferencje naukowe “Ukraińskie piśmiennictwo i język w manuskryptach i drukarstwie”. Kijowianie już przywykli do stałych prezentacji wystawowych. Zarówno uczeń, jak i spragniony wiedzy student, i naukowiec znajdują w tym muzeum swój intelektualny i duchowy pokarm.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
coś innego — destrukcyjne, niszczycielskie. Ikony Ołeksandra Ochapkina promieniują jakimś niezwykłym światłem. Dzisiaj, według słów lekarza i strażniczki ukraińskiej ikony domowej, wokół człowieka gromadzi się ogromna ilość negatywnej energii, która ma destrukcyjny kierunek. Jak zażartowała, dwa kwartały od galerii „Kairos”, gdzie odbyło się otwarcie (a jest to ulica Instytucka), życie zmusza człowieka do stawania się psychicznie chorym. Choroby psychiczne i duchowe otoczyły Ukraińców — przede wszystkim popychają do tego media, zasoby informacyjne, życie polityczne, liczne globalne stresy. Przestajemy myśleć o tym, co sakralne, niebiańskie. A z tego wyrasta zwątpienie: człowiek, który nie potrafi odczuwać ciepłego światła, jest skazany na samotność. Ikonosfera O. Ochapkina jest niezwykła: w jego pracach obok chrześcijańskiej świętości przeplata się energetyczna witalność, afirmacja życia, nastawienie na umiejętność cieszenia się życiem. To ta radość, o której mówi Pieśń nad Pieśniami, ponieważ właśnie w takim „dionizyjskości” poświadcza się miłość do Boga. Człowiek nie może stale żyć w strachu, odczuwając winę za własną grzeszność, przy czym liczba grzechów w ludzkim życiu stale rośnie. Czasem prowadzi to do tego, że człowiek traci więź duchową i odwraca się od Boga. Ale ikony Ołeksandra Ochapkina promieniują takim „ciepłym światłem”, które oczarowuje człowieka życiodajnością i zmusza nasze oczy, aby tak samo promieniowały pozytywem.
Машинний переклад
W kijowskim art-hallu „Kairos” Olhy Bohomołeć odbyło się otwarcie wystawy indywidualnej ukraińskiego malarza-ikonografa Ołeksandra Ochapkina, który tą ekspozycją uczcił również swój półwieczny jubileusz. Wystawa nosi tytuł „Ikony domowe Ołeksandra Ochapkina”. Prezentowana ekspozycja jest otwarta dla zwiedzających od 31 stycznia do 14 lutego (od 11.00 do 19.00, dni wolne: niedziela, poniedziałek). Dmytro DROZDOWSKYJ „Ikony domowe” — to nie termin cerkiewny — co podkreślił w swoim słowie wstępnym Dmytro Stepowyk, profesor, doktor nauk o sztuce, kierownik działu Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, znany badacz ikonopisarstwa i sztuki sakralnej. Jest to jednak ten rodzaj sztuki, który ma rodzime ukraińskie tradycje, a zatem nie może być sprzeczny z kanonem. Odnalezione ikony domowe (które są prezentowane w radomyskim centrum Olhy Bohomołeć) świadczą o tym, że wplatanie w ikonę wizerunków roślin ma niezwykle długą historię, za którą stoi naturalne ludzkie pragnienie „przybliżenia” tego, co niebiańskie, napełnienia sakralnej przestrzeni niezniszczalną energią, ciepłem i miłością. Dmytro Własowycz krótko nakreślił „historię zagadnienia”: czy rzeczywiście „ikony domowe”, „niekanoniczne” wizerunki Matki Boskiej, Jezusa są ikonami. Według słów badacza, w Egipcie, niedaleko Szarm el-Szejk, zachowały się starodawne ikony analogicznego typu. Odtwarzają one pierwotną autentyczność ikoniczną, w której wizerunku tego, co sakralne, wcale nie wypadało tworzyć w „szarych” kolorach, Bóg nie odgradzał się od natury, która jest dziełem Jego zamysłu. Na pierwotnych ikonach mistrzowie dążyli do odtworzenia prawdziwego światła duszy i ducha; te ikony nie „promieniują” bólem, nie odtwarzają mąk pokuty, nie wzywają do ascezy i samotności (później właśnie te założenia zostały położone u podstaw „kanonicznego” ikonopisarstwa). W dawnych czasach, do VIII wieku, ikony były „jasne”, podobne do tych, jakimi są one u Ołeksandra Ochapkina. I nie warto bać się nazywać ikonami tych dzieł sztuki-wizerunków, ponieważ w języku starogreckim „ikona” oznaczała właśnie obraz, wizerunek. Dzieła O. Ochapkina są nasycone ciepłymi kolorami, przestrzegano w nich wszystkich zasad kolorystyki ikonopisarskiej. Jednak w rogach tych ikon natrafia się na naręcza kwiatów, małe kwiatostany czy kwiaty-nimby. Olha Bohomołeć, otwierając ekspozycję, powiedziała, że w domu na ścianie, tam, gdzie jest taka ikona, obok nigdy nie pojawi się PRZEDPŁATA — 2012 Koszt przedpłaty (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Машинний переклад
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KB nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny
Indeks pocztowy — 30617, strona 68 w „Katalogu”. Na 1 miesiąc — 9 hrywien 37 kopiejek. Na 3 miesiące — 27 hrywien 51 kopiejek. Na pół roku — 53 hrywny 37 kopiejek. Na rok — 105 hrywien 54 kopiejki.
Машинний переклад
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
P.o. redaktora naczelnego Petro ANTONENKO Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępcy redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279#49#47, Jewhen BUKET 279#39#55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278#01#30 (tel/faks)
Машинний переклад
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617. Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK. Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN 270#55#57. Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279#49#47. Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278#63#69. Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278#63#69. Korespondent Ulana WOLYKOWSKA. Redaktor dyżurny Petro ANTONENKO. Księgowość 279#41#46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. 1 2 0 0 6. Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301206. Nakład w lutym — 25 000. Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Машинний переклад