Fot. Ołeksandr Łytwynenko
L. TALALAJ O M. WINGRANOWSKIM
12–13
Maschinelle Übersetzung
Z okazji Dnia Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka w Centrum Wydawniczym «Proświta» ujrzał światło dzienne długo oczekiwany «Słownik języka ukraińskiego», przygotowany przez Instytut Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy wspólnie z Ogólnoukraińskim Towarzystwem «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Kierownicy projektu naukowo-wydawniczego to członek korespondent NAN Ukrainy Wasyl Wasylowycz Nimczuk, doktor nauk filologicznych, profesor, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy Pawło Juchymowycz Hrycenko, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Pawło Mychajłowycz Mowczan oraz dyrektor CW «Proświta» Wasyl Josypowycz Kliczak, z którym właśnie rozmawiamy. Zdjęcie Jewhena Buketa — Wasylu Josypowyczu, proszę opowiedzieć, kiedy narodził się pomysł stworzenia takiego słownika i jak od zamysłu przeszliście do konkretnej pracy. — Jak dziś pamiętam, był rok 2004. W rozkwicie Pomarańczowa Rewolucja, ale u nas trwały dni robocze. Byliśmy zaangażowani w realizację planu kompleksowych działań na rzecz wszechstronnego rozwoju języka ukraińskiego. Ten program zaczął działać w 2003 roku i zgodnie z nim wydaliśmy niemało dobrych książek, w szczególności o charakterze encyklopedycznym i słownikowym. Na przykład «Krótki słownik wyjaśniający języka ukraińskiego» dla uczniów, słownik encyklopedyczny «Ukraina w słowach», słownik terminologii. Czyli mieliśmy już pewne doświadczenie w przygotowywaniu słowników. Kiedy Centrum Wydawnicze planowało swoją pracę na kolejny, 2005 rok, Pawło Mowczan zaproponował mi wydanie jakiegoś dobrego słownika. Sam nie mogłem zrealizować takiego projektu, więc zwróciłem się do Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy, którego dyrektorem był Wasyl Nimczuk. Zapytałem go, czy w Instytucie jest coś nieopublikowanego. «Tak, mamy słownik» — odpowiedział Wasyl Wasylowycz. Ten słownik leżał u nich w szafie, wydrukowany na maszynie do pisania, około 20 lat. Zatem zawarliśmy umowę, umówiliśmy się z naukowcami, że bierzemy tę pracę i zaczęliśmy skład tekstu. Od tamtej pory minęło już ponad 7 lat… — Kto dokładnie i jak długo pracował nad stworzeniem słownika? «Słowo Proświty» zapoznawało czytelników z wydaniem «Wielkiego słownika wyjaśniającego współczesnego języka ukraińskiego», które ujrzało światło dzienne w 2009 roku. Czym tegoroczne wydanie różni się od poprzedniego? — To praca zbiorowa. Na drugiej stronie «Słownika języka ukraińskiego» rozpisano, kto przygotował którą literę. To doktorzy i kandydaci nauk filologicznych, koryfeusze językoznawstwa, leksykografowie. Oczywiście wykonano znaczną pracę, ale na etapie wydawniczym potrzebny był ktoś jeden, kto odpowiadałby za koncepcję naukową i ogólną redakcję naukową, kto dopracowałby proponowane materiały pod kątem realiów współczesności. I Wasyl Nimczuk znalazł taką osobę, z którą mi jako wydawcy udało się pracować nad słownikiem przez wszystkie siedem lat. To znany językoznawca, doktor nauk filologicznych, profesor, redaktor odpowiedzialny i autor przedmowy do słownika Witalij Wiktorowycz Żajworonok. Jest on wspaniałym leksykografem, mistrzem pracy słownikowej, dlatego nie dziwi, że Witalij Wiktorowycz całkowicie zmienił całą koncepcję, opracowaną jeszcze w czasach radzieckich, niemało dodał absolutnie nowego materiału. I otrzymaliśmy nowy, niepodobny do innych wydań słownik. Potem był skład, czytali go autorzy, recenzenci, doktorzy nauk filologicznych Je. A. Karpiłowska, O. D. Ponomariw, N. M. Sołohub, którzy również zgłosili wiele uwag. W kwietniu 2008 roku rada naukowa Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy rekomendowała nasze wydanie do druku. Ale potem zmienił się dyrektor Instytutu, trzeba było kończyć pracę już z Pawłem Hrycenką. Dzięki wsparciu Pawła Juchymowycza ostatnie dwie wersje składu uważnie wyczytali pracownicy działu leksykologii i leksykografii Instytutu. Próbny nakład słownika «Proświty» ukazał się drukiem w 2009 roku w wydawnictwie «Dnipro» pod tytułem «Wielki słownik wyjaśniający współczesnego języka ukraińskiego». Tegoroczne wydanie można uznać za doskonalsze, akademickie, gdyż uwzględniono tu wszystkie uwagi i życzenia specjalistów z Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy, staranniej wyeliminowano błędy techniczne, a nawet tytuł dokładniej odpowiada treści — «Słownik języka ukraińskiego». — Jak państwo odnosi się do pracy słownikowej? Na co zwrócił Pan uwagę, pracując nad projektem? Komu chciałby Pan wyrazić swoją wdzięczność? — W wydawaniu słowników akademickich powinno być zainteresowane państwo. I to, że nie przywiązuje ono należytej uwagi do wydawania słowników, jest jego wielkim zaniedbaniem, przeoczeniem. Przecież w krajach, gdzie szanuje się język państwowy, pracuje się na jego rozwój, popularyzację, analizę naukową — tam jest zdrowe społeczeństwo. A u nas niekończące się gadanie, hasła, a pilnych spraw jest wiele, trzeba je wypełniać konkretną treścią, a nie tylko przyjmować projekty ustaw. W wielu dziedzinach jesteśmy bliscy katastrofy, w szczególności w tworzeniu słowników. Autorzy słownika, leksykografowie-profesjonaliści, to ludzie starsi, niektórych nie ma już wśród żywych. A gdzie młode pokolenie, ciągłość pokoleń? Młodzież nie spieszy się do nauki z powodu niskich pensji. I to jest problem narodowy. Bardzo wielka wdzięczność dla przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Pawła Mowczana zarówno za pomysł stworzenia słownika, jak i za to, że przez siedem lat znajdował środki na tę pracę, kontrolował proces. Również przez cały ten czas kontaktowałem się z naukowcami Instytutu Języka Ukraińskiego. Również im wszystkim jestem wdzięczny, a zwłaszcza profesorowi Witalijowi Żajworonkowi. Wydanie słownika stało się możliwe dzięki wsparciu finansowemu deputowanego ludowego Ukrainy Ihora Rybakowa. Zatem, jak widzimy, dziś wielkie projekty państwowe stają się rzeczywistością dzięki inicjatywie społecznej… — Na czym polegają zalety i cechy nowego słownika? Co wyróżnia akademicki «Słownik języka ukraińskiego» spośród analogicznych wydań? — Dziś na Ukrainie jest niemało ciekawych słowników, za wieloma stoją wpływowi i autorytatywni ludzie, ale w większości nie są to leksykografowie. Wobec takich wydań nie ma zastrzeżeń, ale trzeba rozumieć, że nie są one profesjonalne, nie są akademickie, nie uwzględniają wielu niuansów tworzenia słowników. Wszystkie współczesne słowniki wywodzą się z akademickiego jedenastotomowego «Słownika języka ukraińskiego» (1970—1980). Ale nasz słownik jakościowo różni się od wszystkich wydanych w czasach ukraińskiej niepodległości analogów. W naszym «Słowniku języka ukraińskiego» wyodrębniono gniazda słów, źródła słów obcego pochodzenia, wyrażenia aforystyczne, podano wiele materiału ilustracyjnego, w szczególności ze słownika «Ukraińskie powiedzenia, przysłowia i tym podobne» M. Nomysa z 1864 roku. Dzięki temu nasz «Słownik języka ukraińskiego» jest intelektualnie bogatszy od wszystkich analogicznych wydań. Rozmawiał Jewhen BUKET 8 listopada o godzinie 12 w pomieszczeniu Narodowej Biblioteki Parlamentarnej Ukrainy (ul. Hruszewskiego 1, sala DIO, 2 piętro) Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki przeprowadza prezentację nowego akademickiego «Słownika języka ukraińskiego».
Maschinelle Übersetzung
W Ukrinformie odbył się okrągły stół, na który przybyli przedstawiciele wielu organizacji społecznych, które weszły w skład Ogólnoukraińskiego forum na rzecz obrony języka i państwowości. Zorganizowany (a także żywiołowy) opór wobec rusyfikacji rośnie, liczba jego zwolenników stale się zwiększa. O tym mówili uczestnicy okrągłego stołu. Rozmowę rozpoczął przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, deputowany ludowy Ukrainy Pawło Mowczan: — Kiedy przeprowadziliśmy pierwsze zebranie Forum (25.09.2012 r. — Red.) w murach Domu Pisarzy, padła myśl, jakobyśmy wszystko zaczynali od zera. W rzeczywistości tak nie jest. Istnieje państwo ukraińskie, są nasze zasady konstytucyjne, to jest najważniejsze. Zatem ustawami zagwarantowano nam wszystkie te prawa, których zmuszeni jesteśmy obecnie dochodzić. Naród ukraiński historycznie pod każdym względem określa oblicze państwa ukraińskiego. Ale przeciwko nam rozpętano wojnę, która trwa codziennie. Jest ona obecna na każdym kanale radiowym i telewizyjnym. Wachtang Kipiani powiedział niedawno: „Nas już stopniowo wprowadzono w strefę rezerwatu”. Rozpoczynamy rozmowę w formacie okrągłego stołu, aby potwierdzić: za nami historia, za nami Konstytucja, mamy prawo do swojej perspektywy i musimy zwyciężyć w tej wojnie. Swego czasu Lew Gumilow, znany uczony, etnolog, którego stulecie obchodzi Rosja, zdefiniował pojęcie „chimery”. Chimera to dwa etnosy, które siłą połączono, zestawiono razem. Nigdy się nie godzą, nie przyjmują zasad wspólnej gry. Władza radziecka formowała wielką światową chimerę. Wysiłkami obecnych przywódców na terytorium Ukrainy również stworzono chimerę. Kiedy rozpadała się Ruś Kijowska, przychodzili najeźdźcy, przynosili tutaj swoje porządki, swoje postrzeganie świata, próbowali asymilować Ukraińców. To się nie udało, ale straty były kolosalne. Główną zasadą chimery jest wypieranie rodzimego pierwiastka narodowego, pojęcia patriotyzmu. Jak mówi Gumilow, na miejsce patriotyzmu, szczerości, wierności tradycjom przyszedł pryncypat nagiego zysku. Czyż to nie o naszej współczesności? Chimera w najbardziej jaskrawej postaci istnieje dzisiaj, ale jest skazana na zagładę. Gumilow na przykładzie wielu podobnych państw udowodnił, że długo się nie utrzymały. Włącznie ze Złotą Ordą. Po tym okrągłym stole sformułujemy żądania wobec prezydenta w związku z nową sytuacją. Grupa robocza na czele z wicepremier Raisą Bohatyriową przyjęła nową redakcję ustawy o językach i skierowała ją do prezydenta. Trzeba oddać sprawiedliwość przyzwoitości i uczciwości tych ludzi, którzy brali udział w posiedzeniu grupy roboczej. Tylko czworo (grupa Kolesniczenki) głosowało przeciwko przyjęciu nowego projektu ustawy. Zatem mamy podstawy do poważnej rozmowy. Musimy zdecydować, co zrobić z tymi dokumentami, które nabierają cech legalności — mam na myśli nową redakcję ustawy o językach. Ideologia „moja chata z kraja” i „na piecu przeczekam” w latach 1920—30. skończyła się wielkimi głodami, rozstrzeliwaniami, wywózkami, tym, że z już zimnych pieców ściągano martwych ludzi. Musimy wspierać idee i inicjatywy młodzieży. Obecna sytuacja dotyczy każdego bezpośrednio. Trzeba to uświadomić. Zapoczątkować ruch, który zapłonie. Moment organizacyjny jest bardzo istotny. Jestem wdzięczny młodzieży za inicjatywę. Jurij Chodariew, przedstawiciel organizacji „Ukraiński Dom. Nowa Fala”: — Chce się od każdego usłyszeć słowa, jak działać dla osiągnięcia celu, który deklarujemy: anulowania ustawy Kiwałowa—Kolesniczenki, ustanowienia języka ukraińskiego jako jedynego państwowego na całym terytorium Ukrainy. Jaką pracę weźmie każdy na siebie dla osiągnięcia tego. Wołodymyr Wasylenko, doktor nauk prawnych: — Obecnie zaistniała zagrażająca sytuacja, ponieważ przeciwko nam prowadzona jest szeroko zakrojona wojna na wyniszczenie nie tylko języka, ale Ukrainy jako takiej. Przeciwko Ukrainie prowadzona jest agresja humanitarna, wojna językowo-kulturowa jest tylko jej składową. Prowadzona jest w formie operacji specjalnej, zaangażowane są wszystkie rosyjskie służby specjalne i agenci wpływu na Ukrainie, w szczególności w ukraińskim parlamencie, kolosalne zasoby materialne. Polegać na tym, że język ukraiński, naród ukraiński jest niezniszczalny — nie można. Przy posiadaniu ogromnych zasobów, pragnienia i woli można zniszczyć wszystko, co tylko się chce. Eksperci uważają: jeśli sytuacja będzie rozwijać się z taką samą dynamiką, z jaką rozwijała się po przyjściu Janukowycza do władzy w sferze humanitarnej, to za jakieś 30 lat język ukraiński będzie na peryferiach. Jestem optymistą, wierzę, że wyjdziemy z tej sytuacji. Jednak nie należy liczyć tylko na wolę Bożą i szczęśliwy los. Dzisiaj niezbędna jest graniczna mobilizacja wszystkich naszych sił, aby przeciwstawić się istniejącemu zagrożeniu. Jeśli władza pozostanie w Partii Regionów, nie należy liczyć, że wypracowany przez nas projekt ustawy zostanie przyjęty. W programie Partii Regionów, pewne postanowienia której napisano pod dyktando Kremla, zapisano wprowadzenie drugiego języka państwowego na Ukrainie. Obecną ustawą wprowadzili prawny surogat, nadając oficjalny status językowi rosyjskiemu jako regionalnemu. Jeśli większość w Radzie Najwyższej będzie miała zjednoczona opozycja, czyli wszystkie partie opozycyjne, to projekt ustawy Kiwałowa—Kolesniczenki zostanie anulowany, być może przyjmą projekt ustawy, który zarejestrował deputowany ludowy Serhij Hołowatyj. Nawet przy takim scenariuszu musimy dołożyć maksimum wysiłków, aby polityka humanitarna państwa, w szczególności językowa, miała solidne podłoże i była realizowana tak, jak tego wymagają interesy narodu i państwa. Ponieważ, niestety, do tej pory wszystkie bez wyjątku ukraińskie rządy i prezydenci nie poświęcali temu należytej uwagi. Na Ukrainie nie było konsekwentnej systemowej polityki językowo-kulturowej. Stąd mamy taki rezultat. W tej sytuacji niezbędne jest połączenie wysiłków wszystkich partii opozycyjnych i organizacji społecznych oraz włączenie do tej współpracy przedstawicieli mniejszości narodowych Ukrainy, aby poważnie zająć się organizacją oporu wobec polityki deukrainizacji. Najskuteczniejszą metodą obrony języka ukraińskiego i ukraińskiej tożsamości jest usunięcie tego reżimu od władzy. Okrągłe stoły — to dobrze, wymieniamy się poglądami, ale jakiekolwiek byśmy mieli argumenty, rozsądne koncepcyjne podejścia, władza ich nie słyszy, nie chce słyszeć. Ona rozumie tylko prawo siły. Tylko systemowy nacisk zjednoczonej społeczności na władzę może przynieść pozytywny rezultat. Serhij Pantiuk, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy: — Problem w tym, że stworzyliśmy co najmniej tuzin różnych struktur, do których wchodzi wielu tych samych ludzi, na Facebooku przekonujemy siebie nawzajem, agitujemy. Jednak zauważyłem, że obecnie więcej ludzi, w szczególności na ulicach, w transporcie publicznym zaczęło rozmawiać po ukraińsku. Kiedy prowadzony jest jakiś nacisk, powstaje wewnętrzny podświadomy opór. Jestem daleki od idealizowania naszego narodu, ale jednocześnie, kochając go jako swój rodzimy naród, jestem pewien, że musimy powrócić do idei pierwotnej oświaty. Iść do przedszkoli, szkół, do nauczycieli, wychowawców. Z dziecka formuje się Ukrainiec. Takie akcje są bardzo potrzebne i ważne. Wtedy śladem za nami przyjdą narodowo świadomi ludzie. Wołodymyr Bohajczuk, członek komisji praw ludzkich i obywatelskich Światowego Kongresu Ukraińców:
— Chcę zwrócić uwagę na przemilczany temat praw językowych Ukraińców oraz praw językowych mniejszości narodowych, zawartych w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 roku oraz Ramowej konwencji o ochronie mniejszości narodowych, o której, poza panem Hołowatym, zdaje się, nikt więcej nie wspominał. Artykuł 10 przewiduje, że na obszarach, gdzie tradycyjnie zamieszkują osoby należące do mniejszości narodowych lub gdzie stanowią one znaczną część populacji, na prośbę takich osób, jeśli prośba ta odpowiada realnym potrzebom, strony starają się zapewnić w miarę możliwości warunki pozwalające na używanie języka danej mniejszości w komunikacji tych osób między sobą. W artykułach 20 i 21 Ramowej konwencji o ochronie mniejszości narodowych wyraźnie zaznaczono, że każdy przedstawiciel mniejszości narodowej jest zobowiązany szanować prawa innych, w tym również narodu rdzennego. Petro KONONENKO, akademik, doktor nauk filologicznych: — Jestem obecnie w stanie wielkiego niepokoju. Pamiętamy projekt ustawy językowej Jefremowa, Symonenki i Hryneweckiego. Napisaliśmy negatywną opinię o tym projekcie ustawy, było wyjaśnienie, że jest on niekonstytucyjny. Zniknął. Ale pojawiła się ustawa Kiwałowa-Kolesniczenki, niemal przepisana z tej pierwszej. W Konstytucji zapisano, że język ukraiński jest językiem państwowym, jego stosowanie jest obowiązkowe przy wykonywaniu aktów porządku państwowego. Przedstawiciel każdego etnosu może występować w innym języku, wtedy należy go tłumaczyć. Tłumaczenie zapewnia aparat Rady Najwyższej. U nas w Radzie Najwyższej większość nie przestrzega Konstytucji. I przewodniczący Rady Najwyższej ani razu nie postawił pytania w tej sprawie. Czego możemy wymagać od innych? Choćbyśmy nie wiem jak spierali się tutaj w teorii, trzeba przechodzić do konkretnych działań na wszystkich szczeblach. Powinien ożywić pracę Kongres Inteligencji Ukraińskiej. Kiedy zawisło zagrożenie nad Narodowym Związkiem Pisarzy Ukrainy, przed pałacem prezydenckim zebrało się tysiąc pisarzy. To był język ukraińskiej inteligencji. Trzeba koordynować pracę z Ukraińską Światową Radą Koordynacyjną, ze stowarzyszeniem „Ukraina-Świat” i innymi organizacjami. Kongres Inteligencji Ukraińskiej powinien zwrócić się do nauczyciela, agronoma, lekarza. Zacząć pracę z rodzicami. Mychajło RATUSZNYJ, przewodniczący Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej: — Po tym, jak dwukrotnie przegłosowano ustawę Kiwałowa-Kolesniczenki, sytuacja nieco się zmieniła. Obecnie z pięciu partii, które weszły do parlamentu, trzy deklarują, że będą dążyć do uchylenia tej ustawy. Wydaje się, że również w środowisku samej władzy uformowały się trzy grupy: moskiewskich pachołków, którzy już nawet nie ukrywają, że są na posługach Kremla, wykonują tutaj prorosyjską funkcję; jest grupa obojętnych i grupa Bohatyrowej, której członkowie skłonni są coś naprawiać. Przewodniczący Komisji Weneckiej jasno i jednoznacznie oświadczył, że ustawy Kiwałowa-Kolesniczenki nie popiera i uważa ją za polityczną. Najważniejsze, co osiągnęliśmy, to zaktywizowanie społeczeństwa. Obywatele Ukrainy za granicą określają się w swoich sympatiach wobec partii w zależności od ich stosunku do państwowego statusu języka ukraińskiego. Może być nieco inna sytuacja w Naddniestrzu czy w Rosji. Kiedy krajobraz polityczny po wyborach stanie się zrozumiały, trzeba przeprowadzić kolejny etap Forum z udziałem dużej liczby ludzi, zaprosić nowo wybranych deputowanych, liderów partii politycznych, które wejdą do parlamentu, zmusić do postawienia tej kwestii wśród pierwszych w porządku obrad, doprowadzić do uchylenia tej ustawy i przyjęcia nowych, które są już opracowane. Po naszej stronie jest prawda, jesteśmy na swojej ziemi i nie musimy zwalniać tempa, jesteśmy skazani na zwycięstwo. Taras KOMPANICZENKO, zasłużony artysta Ukrainy: — Chcę przypomnieć o tym czynniku, który pomaga realizować politykę prowadzoną przez Partię Regionów i promoskiewską piątą kolumnę. To te szkodniki, które gryzą gałęzie starego dębu, które przygotowują tutaj grunt, aby naród, który jeszcze nie wyszedł z postkolonialnych mitów, nadal w nich żył. Przede wszystkim są to media. Bardzo przykro, że za kadencji poprzedniej władzy fale radiowe, które mogłyby stać się ukraińskie, zwieńczono ich sprzedażą Alli. To hańba. Mamy sfery, które bardzo trzymają się postkolonialnej mitologemy. To kulturowa ekspansja przyjezdnych artystów, dlatego nie została poparta ustawa o działalności koncertowej na Ukrainie. Ci artyści wyprowadzają stąd ogromne środki, płacąc do państwowego skarbca grosze i dając ogromne łapówki organizatorom. To straszne zagrożenie. Oprócz prania pieniędzy, prowadzą oni jeszcze politykę obcego państwa. Jest to przedstawiane jako akcja artystyczna, inwestuje się w to ogromne środki.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
według doniesień mediów w Symferopolu odbył się wiec pod hasłami: „Janukowycz przeciwko Rosjanom, Rosjanie przeciwko Janukowyczowi”. Uczestnicy wiecu oświadczyli, że ustawa o zasadach państwowej polityki językowej, podpisana przez prezydenta Janukowycza, w żaden sposób nie chroni praw Rosjan, a raczej realnie je ogranicza, ponieważ obniża status języka rosyjskiego z języka komunikacji międzyetnicznej do regionalnego i po raz pierwszy w czasach niepodległej Ukrainy zapisuje rosyjski jako język mniejszości narodowej. Uczestnicy wiecu, mieszkańcy państwa ukraińskiego, okazuje się, nie mają szacunku ani tolerancji dla samego państwa, dla rdzennej ludności. Musimy opracować konkretne środki, nie pozwalać na podejmowanie kroków w kierunku dalszej rusyfikacji. Kiedy wydają ukraińskie gazety za granicą, gdzie są ukraińskie osiedla, cieszymy się. Rosjęzyczna społeczność może tak samo cieszyć się, kiedy wydaje rosyjskojęzyczną gazetę. Na Zakarpaciu dla Węgrów, Słowaków wydzielone są godziny w radiu. To właściwa polityka narodowościowa. Ale przecież rosyjscy szowiniści nie o to zabiegają, oni próbują stworzyć dla nas getto. Temu trzeba się przeciwstawić. Nawet w tych obwodach, które uważają za nacjonalistyczne, we wszystkich autobusach transmitują „rosyjskie radio”, tylko rosyjskie piosenki, zresztą nie najlepszego gatunku: czy w drodze do Lwowa, czy do Użhorodu. Zgodnie nawet z ich nieudolną ustawą tam, gdzie nie ma 10% rosyjskojęzycznej ludności, rosyjskie radio należałoby ograniczyć. Potrzebujemy więcej konkretnych działań. Na przykład jeden student Serhij Melnyczuk na Uniwersytecie Ługańskim oświadczył, że ma prawo uczyć się w języku ukraińskim i wygrał proces sądowy. Jarema HOJAN, wydawca, pisarz, laureat Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki: — Uważam za słuszne, że ukraińscy działacze w Forosie przedstawili prezydentowi swoje stanowisko w sprawie ustawy językowej. Jest władza, której musimy dyktować swoje żądania. Za każdą postacią stoi wielka grupa inteligencji, organizacje, trzeba je zaangażować. Tutaj padło niemało słusznych propozycji, w szczególności o tym, że trzeba zebrać wielu ludzi, wystąpić potężnie. Ukraińcy to potężny naród kulturowy, o czym przekonaliśmy się na Majdanie. To wydarzenie pozostało w historii, nikt go nie przekreśli. Nie mówmy, że mamy bandyckie państwo, mamy wspaniałe państwo — Ukrainę. Jednak w czasach niepodległości wiele zrobiono niewłaściwie. Jednym z największych błędów jest likwidacja Państwowego Komitetu Wydawnictw. Była to instytucja, która utrzymywała potężne wydawnictwa: „Weselka”, „Dnipro”, „Łybid”, „Kameniar” i inne. Początkowo do radia i telewizji dołączono wydawnictwa książkowe. Potem wydawnictwa książkowe stamtąd zabrano. Teraz tego pojęcia nie zobaczymy w żadnym dokumencie. Takiej branży, wspieranej przez państwo, nie ma. Trzeba było również zachować stworzoną za czasów władzy radzieckiej potężną sieć dystrybucji książek. Zniszczenie tych struktur to bardzo wielki cios. Trzeba podnosić kwestię ich odnowienia. Musimy odbudowywać sprawy książkowe, to niezwykle ważne. Ołeksij KLASZTORNYJ, zastępca przewodniczącego stowarzyszenia społecznego „Ukraińska Sprawa”: — Popieram tezę Kyryła Stecenki, że rewolucja to nie bunt, a organizacja. Musimy uświadomić sobie, że czas glamour-polityki już się skończył, kiedy wystarczyło zebrać 100 czy 200 studentów, urządzić performance czy flashmob pod Radą Najwyższą, Gabinetem Ministrów lub Administracją Prezydenta, to wydarzenie pokazywało dziesięć kamer telewizyjnych i władza w jakiś sposób reagowała. Obecnie możemy zebrać 10 czy nawet 30 tysięcy ludzi, jak to było niedawno w dniu Świętej Pokrowy — to władzy nie przekonuje. Potrzebujemy wielkiego podmiotu do realizacji spraw, które przed nami stoją. Polityce siły może przeciwstawić się tylko wielka siła, oparta na masowości i zorganizowaniu. Dzisiaj nadal istnieją drobne grupy, największą jest „Proświta”. Ale na podstawie którejkolwiek z tych organizacji zebrać potrzebną liczbę ludzi w różnym wieku w różnych regionach nie zdołamy. Jedyna droga — musimy tworzyć najpierw asocjacyjną konfederacyjną strukturę. Opublikowaliśmy w Internecie projekt stworzenia takiej struktury organizacyjnej. Niezbędne jest w krótkim terminie opracowanie wspólnej strategii na okres 2013 roku. Jewhen RAKIN, przedstawiciel stowarzyszenia „Zielony Świat”: — W opracowanym dokumencie, ogólnie niezłym, słowo konfederacja — nie jest na czasie. Lepiej nazwać to siecią współpracy. Pewnie przez 20 lat tak i nie stworzyliśmy jednej naprawdę potężnej organizacji, dlatego że czynnik ludzki jest zbyt skomplikowany. Trzeba stworzyć komórki we wszystkich regionach, ale sieć musi być wolna. Przedstawiciele różnych organizacji, na przykład proświcianie, ekolodzy, kozacy czy jeszcze jakieś struktury metodą okrągłego stołu mogą porozumieć się o współpracy. A dalej działać metodami i poziomymi (na przykład w rejonach), i pionowymi — oddziały od dołu, dalej rejon, obwód. W ten sposób można nawet przeprowadzić referendum w jeden dzień w całym kraju. To wspaniała struktura. Właśnie taką drogą warto pójść. Każdemu rozsądnemu, zdolnemu do działania człowiekowi w takiej strukturze zawsze jest miejsce. Nazwać ją stowarzyszeniem, konfederacją — to kwestia czasu. Pełną efektywność osiągniemy później. Taka struktura nie potrzebuje ani wielkich pieniędzy, ani jakichkolwiek ustaw. Leonid MUŻUK, reżyser, laureat Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki: — Trzeba wypracować mechanizm wpływu na ukraińską władzę nie tylko poprzez odwołanie jednej ustawy i uchwalenie innej, a przede wszystkim metodą kontroli nad wykonywaniem ukraińskich ustaw, które kształtują ukraińską państwowość. Jeśli to się nie wydarzy, to pozostaje próba stworzenia skonsolidowanego ukraińskiego ruchu. W to włożyć wszystkie wysiłki. Odzyskiwać ukraińską przestrzeń informacyjną. Teraz tylko w Kijowie pozostały filmy dubbingowane w języku ukraińskim. Teraz już i na wschodzie, i na południu bardzo śmiało naruszają ustawę, która obecnie jeszcze działa. Stworzono wielkie przedsiębiorstwa, które dawały wynik. W Narodowej Radzie, systemie kultury nie ma siły, która zorganizowałaby działalność tych placówek, odbierała licencje tym, którzy drwią z ukraińskiej ustawy. Ja wcześniej mówiłem, że mamy 90% obcego produktu na antenie, ta liczba zbliża się do 96—97%. To poza granicami zdrowego rozsądku. Trzeba tworzyć dział prawny, który sprawowałby nadzór nad przestrzenią informacyjną Ukrainy i podejmował środki poprzez istniejące struktury demokratyczne, w tym także przez sądy. Słuchając strasznego języka na antenie, w ogóle oduczymy się rozmawiać po ukraińsku. Na wzorcowym poziomie z ust prowadzących telewizję czy radio język brzmi bardzo rzadko. Dzieci oglądają kreskówki głównie po rosyjsku, do czego się przyzwyczajają. Jeśli władza się zmieni, to we współpracy z władzą, jeśli pozostanie taka, jaka jest, to nawet wbrew władzy niezbędne jest zbudowanie ukraińskiej przestrzeni informacyjnej. Roman KUCHARUK, przewodniczący zarządu „Ukraińskiego Klubu”: — Propozycje „Ukraińskiego Klubu” są takie: stworzyć Komitet Języka Państwowego ds. przestrzegania 10 artykułu obowiązującej Konstytucji. Wydać w masowym nakładzie rozdziały Europejskiej karty języków z odpowiednim komentarzem. Ukraina nie podpisała wszystkich punktów, podpisała 1, 3 i 10. Doprowadzić do uchwalenia ustawy o języku państwowym, która będzie odpowiadać Konstytucji Ukrainy. Jesteśmy gotowi się do tego przyłączyć.
Hanna JUSZCZENKO, przedstawicielka organizacji społecznej „Nie bądź obojętny”: — Nasz ruch od dawna zajmuje się językiem ukraińskim w różnych sferach. Pracujemy z nauczycielami języka ukraińskiego oraz nauczycielami historii. Naszym udanym projektem jest wydanie filmu wideo o Ukrainie Karpackiej oraz jego rozpowszechnianie w placówkach oświatowych. Prowadzimy również monitoring praw językowych Ukraińców w sferze usług: oznakowanie w języku ukraińskim, sfera obsługi, reklama. Wcześniej powoływaliśmy się na ustawę. Teraz możemy powoływać się chyba tylko na normy kultury, moralności. Dzięki naszym badaniom możemy zobaczyć realną sytuację w tej dziedzinie. Jesteśmy za łączeniem wysiłków, to zawsze dobrze, ponieważ możemy usłyszeć opinię innych ludzi o naszej pracy. Pytanie w tym, na ile ta struktura będzie skuteczna, na ile będzie tu obecna polityka, bo nasz ruch starał się być apolityczny; czy zostaną na nas nałożone nowe obowiązki, czy będziemy nadal zajmować się tym, czym zajmowaliśmy się wcześniej, na ile zachowamy autonomię w podejmowaniu decyzji. Materiał przygotowała Nadija KYRIAN Zdjęcie Ołeksandra ŁYTWYNENKI
Maschinelle Übersetzung
Ich zarząd działa aktywnie, ale nie na naszą korzyść. Ukraińskie prawa nie są przestrzegane. W transporcie publicznym stale nadaje się rosyjski szanson, filmy po rosyjsku itd. W oddziałach Ukrposzty prawie nie ma ukraińskiej prasy. To samo dzieje się w Kościele. Przez Kościół rozpowszechnia się też mity postkolonialne. Istnieją nasze fora, instytuty języka ukraińskiego, ukrainoznawstwa, radio „Kultura”. Brakuje jednak powiązań, które pozwoliłyby przekazać nasze mitologemy szerszemu ogółowi. Jesteśmy gotowi poprzeć wszystkie inicjatywy, które połączą te ogniwa i zaangażują lokalną inteligencję. Musi istnieć związek między inicjatywami społecznymi a państwem.
Jurij HNATKEWYCZ, deputowany ludowy Ukrainy: — Stopniowo, przez 20 lat walki o język ukraiński, przeszedłem do grona sceptyków. Pozostało jeszcze kilka kryteriów, które budzą nadzieję: to tendencja, która pojawiła się w czasach niepodległości — ukraiński język zaczął brzmieć częściej. A także to, że w Odessie, mimo polityki szowinistycznej władzy, 52% rodziców złożyło wnioski do pierwszych klas z ukraińskim językiem nauczania. I jeszcze — Tabacznykowi nie ma czym się rozliczać przed FSB, postanowił stworzyć trzy rosyjskie gimnazja i miał wielkie nadzieje, że rodzice zaczną składać do nich wnioski. Ale nie składają. Razem z Pawłem Mowczanem byliśmy świadkami głosowania nad ustawą Kiwałowa—Kolesniczenki. Otóż znaczna część członków frakcji Partii Regionów nie chciała za nią głosować, ale musiała, bo podniesiona została ręka Czeczotowa. A wraz z przyjściem nowego składu Rady Najwyższej pojawią się tam regionałowie z Zachodniej Ukrainy. Dlatego są nadzieje. Najpewniej problem nie leży we władzy, nie w Janukowyczu i nawet nie w nas, którzy walczymy między sobą, lecz w naszym społeczeństwie. W mojej wsi, banderowskiej, gdzie postawiłem imienny pomnik 25 banderowcom, znaczna część wsi głosuje na tę partię, która nie uznaje Hołodomoru i chce drugiego języka państwowego. Jak mogło do tego dojść? Jak mogło w takim stopniu zlumpenizować się społeczeństwo zachodnioukraińskie? Nie mam odpowiedzi na to pytanie. Walczymy z kryminalnym donieckim kapitałem, który przejął władzę, i z FSB. Ta walka będzie niezwykle trudna.
Kyryło STECENKO, zasłużony artysta Ukrainy, profesor Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuk: — Spróbujmy postawić się na miejscu Janukowycza. Nie zazdroszczę prezydentowi. Wpływanie na Ukraińców nie jest zbyt proste. Stoją temu na przeszkodzie różne czynniki: aspołeczność młodzieży, jej nieufność wobec wszystkich, a szczególnie wobec jakiejkolwiek władzy; wielowiekowy trening ukraińskiej ludności w totalnym sabotowaniu jakiejkolwiek władzy, oparty na doświadczeniu, że każda władza jest zła. Ten sabotaż utrzymuje się nie na poziomie jakiejś ideologii, lecz na poziomie podświadomego oporu. Można się uśmiechać i kiwać głową, a robić wszystko na opak lub źle. Dlatego nawet władza autorytarna tkwi w bagnie i od swoich ruchów tylko grzęźnie coraz głębiej. Aby osiągnąć swoje, trzeba by wyniszczyć całe terytorium i sprowadzić inny naród, wszystko przebudować. Ale to bardzo kosztowne, a współcześni biznesmeni takiego projektu nie poprą. Dziwi mnie również nadzwyczajna zacofanie i przestarzałość podstaw światopoglądowych władzy — ich świadomość jest na poziomie lat 50. ubiegłego wieku. Tymczasem w świecie zachodzą bardzo szybkie zmiany kryzysowe. Kształtuje się nowa globalna cywilizacja informacyjna, która znajduje się całkowicie poza granicami kompetencji i wpływów tej władzy. Nowe pokolenie psychicznie i informacyjnie znajduje się w zupełnie innej przestrzeni. Musimy zachować podstawy ukraińskiej tożsamości, co też teraz czynimy. Dalej — zdobyć władzę. Pierwszy etap — rok 2013, drugi — rok 2015. Najważniejsze — nie dopuścić do radykalnych, nieodwracalnych zmian przeciwko Ukrainie. Rewolucja to organizacja, a nie bunt. Do organizacji potrzebni są ludzie, czas i koncepcja. Obecnie tego jeszcze nie ma. Trzeba wypracować strategię nowych zadań i działań, wdrażać ją od pierwszych sekund nowej władzy, a nie czekać rok, przyglądać się, a potem coś robić, gdy popularności już nie będzie. Potrzebna jest samoorganizacja narodowej elity duchowej w odrębną siłę społeczną. Samowystarczalną pod względem niezależności ekonomicznej i politycznej. I jeszcze — ukształtować nową ukraińską elitę narodową w sferze polityki i gospodarki.
Włodzimierz PETRUK, kandydat nauk historycznych: — Nam nie podoba się ustawa Kiwałowa–Kolesniczenki. Nie podoba się ona także stronie przeciwnej, tylko z innego powodu. Za
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Wołodymyr Bondarenko, żona Jurija Łucenki Iryna Łucenko, inni przedstawiciele opozycji. Jaceniuk, Tiahnybok i Kliczko zadeklarowali pełną jedność opozycji oraz jej determinację w obronie praw Ukraińców do wolnych wyborów. Ogłosili wspólną deklarację opozycji — warunki postawione władzy. Pierwszy z nich to uznanie przez komisje okręgowe i CKW zwycięstwa kandydatów opozycji w okręgach, w których nie budzi to żadnych wątpliwości, gdzie to zwycięstwo jest poparte protokołami komisji. Kolejne żądania są nie mniej surowe: pociągnięcie do odpowiedzialności karnej winnych fałszerstw wyborczych, a są to kandydaci obozu władzy, członkowie i przewodniczący komisji okręgowych, przedstawiciele administracji obwodowych; zwolnienie z zajmowanych stanowisk za udział w fałszerstwach wyborczych przewodniczących kilku administracji obwodowych, w szczególności czerkaskiej, winnickiej, mikołajowskiej, kijowskiej; zwolnienie z zajmowanych stanowisk Prokuratora Generalnego i ministra spraw wewnętrznych; zwolnienie z zajmowanych stanowisk i pociągnięcie do odpowiedzialności sędziów, którzy sprzyjali fałszerstwom wyborczym. Dalej wydarzenia rozwijały się następująco. Z pierwszym z tych żądań liderzy opozycji zwrócili się do przewodniczącego CKW Szapowała. W rezultacie wieczorem CKW podjęła więcej niż dziwną decyzję: uznała, że nie da się ustalić wyników w pięciu okręgach i zwróciła się do parlamentu o wyznaczenie tam ponownych wyborów. Jaceniuk we wtorek na wiecu oświadczył, że opozycja jest gotowa na ponowne wybory, ale zasadniczo zaskarży tę decyzję CKW w sądzie. Co dalej? Pytanie nie dotyczy tylko kilku mandatów, choć i one nie są zbędne dla władzy. Pytanie dotyczy zasady — czy w tym państwie istnieje wola narodu, czy można ją deptać? Oczywiście, dla władzy przyjęcie wymienionych wyżej żądań, w istocie ultimatum, jest jeszcze jedną porażką moralną. Tak jak porażką jest kapitulacja CKW — uznanie przez nią niezdolności do ustalenia wyników wyborów. Przecież CKW też jest częścią władzy i to właśnie władza w ogóle odpowiada za przeprowadzenie wyborów. Jeszcze jednym skutkiem ogólnoukraińskiej akcji protestacyjnej są coraz bardziej zdecydowane i krytyczne oceny naszych wyborów przez Europę i świat. Konfrontacja narasta. Jako ostatni zdecydowany krok oporu wobec fałszerstw opozycja nazwała możliwe „zerowanie” przez nią dopiero co zdobytych mandatów, czyli rezygnację z nich kandydatów z list oraz w okręgach. W takim przypadku w nowej Radzie nie zbierze się niezbędnych 300 deputowanych i wybory zostaną uznane za nieważne. Ten krok, który w naszym prawnym nieładzie trudno nawet przeanalizować, świadczy o tym, do jakiej granicy dochodzi, gdy władza próbuje bezczelnie zniekształcić wolę narodu. * * * We wtorek rano rozpoczęło się jedno z ostatnich posiedzeń plenarnych urzędującego parlamentu. W oświadczeniach frakcji nie tylko BJuT, ale i Kompartia nazwała te wybory najbrudniejszymi w naszej historii. Parlament utworzył Tymczasową komisję śledczą do spraw zbadania naruszeń prawa w tak zwanych problematycznych okręgach. Natomiast odrzucono przedłożony przez opozycję projekt uchwały o utworzeniu TKŚ w celu systemowego zbadania fałszerstw wyborczych w ogóle. A czego my oczekujemy od tej władzy, która w oświadczeniu frakcji regionalnych nazwała te wybory bardzo uczciwymi i demokratycznymi?
Maschinelle Übersetzung
Petro ANTONENKO Główne podsumowania wyborów określiły się już w pierwszych dniach po głosowaniu. Po pierwsze — opozycja wygrała, a władza przegrała proporcjonalną część wyborów, głosowanie według list partyjnych. Po drugie — ogólnie władza wygrała wybory wyłącznie kosztem części większościowej, przy czym to ogólne zwycięstwo okazało się dalekie od przekonującego. Teraz konkretniej. Opozycja, czyli „Batkiwszczyna”, UDAR i „Swoboda”, łącznie zdobyły w systemie proporcjonalnym 50% głosów wyborców. Władza, czyli regionaliści i komuniści — nieco ponad 43. Reszta procentów przypadła partiom, które nie przekroczyły pięcioprocentowego progu. I tym razem wyborcy nie rozdrabniali głosów, zatem nie ma partii „na granicy” progu: różnica między „Swobodą” z jej 10% a najbliższymi konkurentami jest prawie 10-krotna — zaledwie po 1 z okładem procencie zdobyły partia Korolewskiej, partia Laszki i „Nasza Ukraina” (ciekawe towarzystwo). Zatem opozycja zdobywa w systemie proporcjonalnym 121 mandatów, władza 104. Według partii: „Batkiwszczyna” — 62, UDAR — 34, „Swoboda” — 25, Partia Regionów — 72, Kompartia — 32. Znacznie więcej mandatów, niż oczekiwano, zdobyła opozycja także w okręgach — łącznie prawie 60, z których 40 ma „Batkiwszczyna”, regionaliści zdobywają 115 mandatów, komuniści — żadnego, i jest to bardzo znamienne. Całkowite fiasko poniosła władza w stolicy, przegrywając z opozycją wszystkie 13 okręgów Kijowa. Zatem, pomimo ogromnego zasobu finansowego, którego potwornym przejawem stało się pompowanie nawet budżetowych środków w okręgi na rzecz prorządowych kandydatów, pomimo brutalnego, niespotykanego dotąd zasobu administracyjnego władz lokalnych, regionalistom nie udało się uzyskać totalnej przewagi nawet w systemie większościowym. Nie ma mowy o sformowaniu przez nich wymarzonej większości konstytucyjnej 300 mandatów, a nawet zadeklarowana przez regionalistów zwykła większość (sformujemy, mówią, sami) na razie stoi pod znakiem zapytania. Nadzieja w tak zwanych samokandydatach i jeszcze w komunistach. Choć ci ostatni są w śliskiej sytuacji. Przecież uzyskali wysoki procent dzięki temu, że zbudowali kampanię wyborczą na krytyce problemów społecznych, czytaj — krytyce obecnej władzy, a także na „demaskowaniu oligarchów”, czyli tej samej oligarchicznej władzy. I teraz jakoś nie wypada iść w parlamencie na posyłki do regionalistów, choć wysługiwać się im pewnie będą. Wszystko to wyjaśnia, dlaczego wybuchły takie bitwy o mandat właśnie w okręgach większościowych. Opozycja ogłosiła nie tylko masowe naruszenia prawa podczas kampanii wyborczej, ale także jeszcze większe podczas podliczania wyników głosowania. I nie bezpodstawnie. Na nieszczęście władzy, tym razem opozycji udało się zebrać w wielu problematycznych okręgach egzemplarze oryginałów protokołów końcowych komisji obwodowych z „mokrymi” pieczątkami. I sumaryczne podliczenie takich protokołów ze wszystkich komisji potwierdziło w tych okręgach pełne zwycięstwo kandydata opozycji. Więc kiedy zaczęły się brutalne fałszerstwa na wektorze „komisja obwodowa—okręgowa—CKW”, opozycja powiedziała stanowcze „Nie!” deptaniu woli wyborców. Do fałszerstw zostali zaangażowani zarówno sami prorządowi kandydaci, jak i lokalne administracje państwowe oraz tak zwana „władza sądownicza”, gdzie sądy po raz kolejny potwierdziły swoją kieszonkowość i nieuczciwość. Decyzjami sądów, często nawet z innego obwodu, zaczęto anulować wyniki głosowania w całych komisjach, zmuszać do „przeliczenia głosów” w komisjach i okręgach, gdzie bezapelacyjnie wygrał kandydat opozycji. Jeden z najbardziej haniebnych przykładów — skandaliczny okręg 94 w Obuchowie w obwodzie kijowskim. Tutaj władza ciągnie do parlamentu odrażającą Tetianę Zasuchę. Kandydat opozycji Wiktor Romaniuk wygrał z nią z ogromną przewagą 10 tysięcy głosów. Ale sąd anuluje wyniki głosowania od razu w 28 komisjach, przekreślając wolę prawie 30 tysięcy wyborców rejonów obuchowskiego i wasylkowskiego, zabierając ich głosy, w tym oddane także na inne partie. Takich okręgów według stanu na poniedziałek w kraju było już 13, przy czym ich liczba rośnie: wypływają nowe fakty fałszerstw, a sądy, OKW i CKW ucinają w zarodku zwycięstwo opozycji w kolejnych okręgach. Oto przyczyna, która skłoniła opozycję w poniedziałek 5 listopada do wyprowadzenia tysięcy ludzi na wiec protestacyjny na plac Łesi Ukrainki, pod mury CKW. I tym wiecem została ogłoszona Ogólnoukraińska bezterminowa akcja protestu przeciwko fałszowaniu przez władzę wyników wyborów, w obronie woli obywateli. Takie akcje trwają także w obwodach. Na przykład w Pierwomajsku w obwodzie mikołajowskim, gdzie głosy w OKW „liczył” „Berkut”, doszło niemal do powstania. Do Kijowa przybywają protestujący z całej Ukrainy, oto i na tym wiecu wystąpili przedstawiciele z Dniepropietrowska, Krymu, Zaporoża, którzy opowiadali o masowych fałszerstwach przy liczeniu głosów. Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki. Wiec odbywał się w otoczeniu oddziałów „Berkutu”, ściągnięto tu setki milicjantów, którzy próbowali rozpędzić akcję. Rzecz w tym, że jeszcze przed głosowaniem jeden z kijowskich sądów wydał całkowicie antykonstytucyjną decyzję o zakazie masowych akcji w całym centrum stolicy aż do 12 listopada, pod jezuickim pretekstem, że rzekomo mogą wystąpić naruszenia porządku publicznego. Już sama taka decyzja mówi światowej wspólnocie o istocie tego reżimu. Oczywiście obywatele, którzy zgodnie z Konstytucją mają pełne prawo do takich pokojowych zgromadzeń, nie wykonywali przestępczych decyzji. Wiec trwał cały dzień, a potem wielu ludzi pozostało pod CKW także na noc. Na wiecu w poniedziałek wystąpili liderzy opozycji Arsenij Jaceniuk, Ołeh Tiahnybok, Witalij Kłyczko, deputowani ludowi Anatolij Hrycenko, Wiaczesław Kyryłenko, Serhij Soboliew, Wo- W poniedziałek opozycja ogłosiła Ogólnoukraińską akcję protestu przeciwko fałszowaniu przez władzę wyborów parlamentarnych i w obronie woli narodu. Zdjęcie Petra Antonenki Zdjęcie Petra Antonenki
Maschinelle Übersetzung
W 2012 roku Ukraina po raz pierwszy na szczeblu państwowym obchodzi 120. rocznicę urodzin wielkiego syna Ukrainy, wybitnego ukraińskiego matematyka — akademika Mykoły Pylypowycza Kravczuka, który urodził się 10 października (27 września według starego stylu) 1892 roku na Wołyniu, we wsi Czownyca w rejonie kiwerckim. Z inicjatywy Zachodniego Centrum Naukowego NAN Ukrainy i Ministerstwa Edukacji, Nauki, Młodzieży i Sportu Ukrainy 28 września tego roku w Łucku, na bazie Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego im. Łesi Ukrainki, odbyła się uroczysta Akademia z udziałem ZCN, Instytutu Problemów Stosowanych Mechaniki i Matematyki (IPSMM) im. J. Pidstryhacza, przedstawicieli szkół wyższych Łucka i Tarnopola oraz społeczności Łucka. Dla gości przeprowadzono ciekawą wycieczkę po Muzeum Łesi Ukrainki przy Wołyńskim Uniwersytecie Narodowym. A także wystawę wydawnictw naukowych i artystycznych, poświęconych życiowej i twórczej drodze akademika M. Kravczuka. Odbyły się również otwarty wykład dla studentów wydziału matematycznego (doc. O. M. Kravczuk) oraz wycieczka do muzeum akademika M. Kravczuka we wsi Czownyca w rejonie kiwerckim. Uroczystą Akademię otworzył rektor WUN im. Łesi Ukrainki profesor I. J. Kocan, z słowem powitalnym do zebranych zwrócił się przewodniczący Zachodniego Centrum Naukowego NAN Ukrainy i Ministerstwa Edukacji, Nauki, Młodzieży i Sportu Ukrainy akademik NAN Ukrainy Z. T. Nazarczuk. Z referatami wystąpili: członek-korespondent NAN Ukrainy B. J. Ptasznyk, doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor KNTU KPI N. O. Wircz enko, kandydat nauk fizyczno-matematycznych, profesor H. M. Wozniak (m. Tarnopol) oraz kandydat nauk filologicznych, profesor, kierownik katedry historii i kultury języka ukraińskiego WUN im. Łesi Ukrainki S. K. Bohdan.
Michajło Pylypowycz Krawczuk wniósł ogromny wkład w różne dziedziny nauk matematycznych — algebrę wyższą i analizę matematyczną, teorię funkcji zmiennych rzeczywistych i zespolonych, teorię równań różniczkowych i całkowych, teorię prawdopodobieństwa oraz statystykę matematyczną. Od dawna na kartach badań naukowych istnieją wielomiany Krawczuka, wzory Krawczuka i oscylatory Krawczuka, a dzięki poszukiwaniom naukowca Iwana Kaczanowskiego z USA (2001 r.) okazało się, że Michajło Krawczuk stał także u początków wynalezienia pierwszego na świecie komputera elektronicznego.
29 czerwca 1929 r. M. Krawczuka wybrano członkiem rzeczywistym Ogólnoukraińskiej Akademii Nauk. Następnie zaproszono go do bezpośredniej pracy w WUAN, gdzie kieruje komisją statystyki matematycznej, pełni funkcję Sekretarza Naukowego Prezydium Akademii, kieruje wydziałem statystyki matematycznej Instytutu Matematyki WUAN. Równocześnie jest on członkiem zarządu Kijowskiego Instytutu Edukacji Ludowej, dziekanem wydziału kształcenia zawodowego, aktywnym działaczem społecznym — członkiem sekcji pracowników naukowych Rady Miejskiej, organizatorem pierwszej na Ukrainie olimpiady matematycznej dla uczniów (1935).
Biegle władając kilkoma językami (francuskim, niemieckim, włoskim, polskim, rosyjskim), pisał w nich swoje prace naukowe, lecz najczęściej — w języku ojczystym, i ten jego język jest dobrym wzorem ukraińskiego stylu naukowo-matematycznego. Bezinteresowna praca M. Krawczuka na rzecz rozwoju ukraińskiej nauki, jego wybitny talent pedagogiczny oraz autorytet wśród studenckiej i naukowej młodzieży nie mogły pozostać niezauważone. Aresztowano go 21 lutego 1938 r. Zarzucano M. Krawczukowi standardowy wówczas zestaw kontrrewolucyjnych stereotypów: nacjonalizm, szpiegostwo itd. 23 września 1938 r. M. Krawczuka skazano na 20 lat więzienia oraz 5 lat zesłania i wysłano na Kołymę, gdzie zmarł 9 marca 1942 r. Pośmiertnie zrehabilitowano go w 1956 r., a w 1992 r. przywrócono go w składzie członków rzeczywistych Akademii Nauk Ukrainy. Michaił Krawczuk jest autorem ponad 180 prac naukowych, w tym ponad 10 monografii z różnych dziedzin matematyki. W swoich pracach nie tylko rozwiązywał zadania, z którymi nie mogli sobie poradzić wszystkim znani matematycy, lecz także stawiał wielkie perspektywiczne problemy dla przyszłych badaczy. Mimo wszystkich trudności i prześladowań M. Krawczuk stworzył wielką szkołę matematyczną. Wielu wybitnych matematyków było dumnych z tego, że wyszli ze „szkoły M. Krawczuka”. Na firmamencie światowej nauki matematycznej imię Michaiła Krawczuka zawsze będzie świecić jak jasna gwiazda.
Publikację przygotował Bohdan ZALIŻNIAK
Maschinelle Übersetzung
20 października 2012 roku w 86. roku życia odszedł do wieczności wybitny ukraiński poeta z Polski, laureat Nagrody im. Tarasa Szewczenki z 2007 roku, Ostap Łapski. Twórczość tej wybitnej osobistości jest wielowymiarowa: jednych uczył języka ukraińskiego i miłości do ojczystego słowa na Uniwersytecie Warszawskim w Katedrze Ukrainistyki. Dla innych Ostap Łapski to znany tłumacz, publicysta, eseista. Jeszcze inni znają go jako niedoścignionego poetę. A także działacza podziemnej „Solidarności”, za co rozstał się z uniwersytetem. Najbardziej Ostap kochał swoją Brześczyznę, gdzie 7 lipca 1926 roku urodził się we wsi Hucki, niedaleko Kobrynia. Od 1945 roku mieszkał w Polsce, ale cała jego poezja przesiąknięta jest miłością do rodzinnej ziemi. Młody Poleszuk zdobywał wyższe wykształcenie na uniwersytetach we Wrocławiu i Warszawie, pracował jako wykładowca w Warszawie, współpracował z redakcją tygodnika „Nasze Słowo” oraz Polskim Radiem. Spuścizna poetycka Łapskiego jest skromna. Ukazały się trzy zbiory jego utworów, wydane przez Ukraińskie Archiwum: „Mij poczytaczu” (Warszawa, 2000), „Obabicz: istyny?!” (Warszawa, 2003) oraz „Sebe: rozszukuju?!” (Warszawa, 2003). Ostap Łapski był również laureatem Międzynarodowej Nagrody im. Bohdana Łepkiego (2003). Poeta był aktywnym autorem ukraińskich czasopism i almanachów w Polsce, jego utwory weszły do polskojęzycznych antologii poezji ukraińskiej. Nam poeta zapadł w pamięć swoim rozważnym i głębokim słowem. Pamiętamy wieczory poetyckie, zorganizowane przez Ambasadę Ukrainy w Warszawie w latach 2007—2008 z udziałem Ostapa Łapskiego. Narodową Nagrodę Ukrainy im. T. Szewczenki jesienią 2007 roku w Ambasadzie Ukrainy wręczali mu ówczesny przewodniczący Komitetu Szewczenkowskiego Roman Łubkiwski oraz Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w Rzeczypospolitej Polskiej Ołeksandr Mołyk. Zazwyczaj pan Ostap Łapski nie nosił oficjalnych garniturów. Ale na tę okazję kupił sobie taki. Wręczenie rozpoczęło się przy pomniku Szewczenki niedaleko ukraińskiej placówki dyplomatycznej. Złożono kwiaty u stóp młodego Tarasa w centrum polskiej stolicy. Potem odbył się uroczysty wieczór, podczas którego zakłopotany Ostap, odmłodniały, wesoły siedział w specjalnym fotelu, otoczony uczniami i wielbicielami. Była wśród nich także jego muza, nauczycielka języka ukraińskiego w jednym z ukraińskich liceów. Jednym z najciekawszych wieczorów szewczenkowskich z udziałem poety był wieczór w podwarszawskim miasteczku Wyszków. W bibliotece powiatowej zebrało się wielu ludzi, aby przyłączyć się do niewyczerpanego źródła Geniusza narodu ukraińskiego i posłuchać poety Ostapa Łapskiego, który, jak się okazało, mieszka obok, w Warszawie, i pisze po ukraińsku. To ognisko kultury — Biblioteka Wyszkowska — zasługuje na osobne dobre słowo w szerzeniu kultury ukraińskiej w Polsce. Ostap Łapski był zbyt wymagający wobec słowa, wobec odczytania tekstu ukraińskiego. Podczas przygotowań wieczorów z jego udziałem poeta zwracał szczególną uwagę na ortoepię, na wewnętrzne życie dźwięku. Właśnie takim zapamiętaliśmy ten nieprzeciętny ukraiński talent z Warszawy. Wielbiciele twórczości: Natalja SAWINA, Iryna SUCHOWYCZ, Wasyl BODNAR, Wołodymyr BACZYŃSKIJ, Mykoła JARMOLUK. Nie ominął mistrz przekładu także literatury serbołużyckiej. Dzięki jego talentowi w języku polskim przemówił niedościgniony ukraiński poeta z Łemkowszczyzny Bohdan-Ihor Antonycz. J. Litwiniuk zachwyca się prozą Wałerija Szewczuka. Dzięki błyskotliwemu przekładowi książek „Dom na górze” oraz „Oko otchłani” Polacy zapoznali się z twórczością wybitnego ukraińskiego prozaika. W 2008 roku za znaczący wkład w popularyzację literatury ukraińskiej Jerzy Litwiniuk został odznaczony ukraińskim orderem „Za Zasługi” III stopnia. To wyróżnienie mistrzowi wręczył Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w Rzeczypospolitej Polskiej O. Mołyk. W pomieszczeniu ukraińskiej placówki dyplomatycznej podczas uroczystego wieczoru uhonorowano także tych prozaików, poetów i tłumaczy, którzy swoją żmudną pracą przyczynili się do popularyzacji kultury ukraińskiej w bratniej Polsce.
Maschinelle Übersetzung
Mykoła Dmytrenko, profesor, doktor nauk filologicznych, kierownik Działu Folklorystyki IMFE NAN Ukrainy
Imię Wasyla Skuratiwskiego należy do najbardziej znanych w dzisiejszej Ukrainie. Największą sławę przyniosła pisarzowi-etnografowi i dziennikarzowi jego księga szkiców „Berehynia” (1987 r.). Jej nakład przekroczył dwieście tysięcy egzemplarzy; na podstawie tej książki w szkole w Hnidynie rozpoczęto lekcje народoznawstwa, które w późniejszym czasie stały się dobrym przykładem dla wszystkich szkół średnich na Ukrainie. Wasyl Skuratiwskyj napisał i opublikował ponad dwadzieścia książek, był założycielem i redaktorem naczelnym czasopisma „Berehynia” (1992–2005), laureatem nagrody dziennikarskiej „Złote Pióro” im. Pawła Czubynskiego, nagrody Fundacji Antonowyczów (Nowy Jork), organizatorem działającej przez piętnaście lat ekspedycji „Szlakami czumackimi”, współorganizatorem i przewodniczącym jury międzynarodowych festiwali folklorystyczno-etnograficznych „Kolęda”, „Berehynia”, „Pokuć”, „Kotyliła torba” (dziecięcy), „Artystyczne brzegi Worskły” i innych.
W biografii Wasyla Skuratiwskiego jest wiele ciekawych faktów. Urodzony na Korostenszczyźnie, zdobył wykształcenie dziennikarskie w Kijowie i Moskwie, pracował w redakcjach gazet powiatowych na Żytomierszczyźnie, w tym w radomyskiej „Zorzy Polesia”.
Rodacy godnie upamiętniają pamięć swojego wybitnego ziomka. Kilka lat temu w Malinie umieszczono tablicę pamiątkową Wasylowi Skuratiwskiemu na budynku biblioteki. Z inicjatywy i dzięki materialnemu wsparciu posła do Rady Najwyższej Ukrainy Jewhena Dobrjaka, który urodził się w powiecie malińskim, 26 października w Radomyślu na budynku redakcji gazety powiatowej „Zorza Polesia” odsłonięto tablicę pamiątkową Wasylowi Skuratiwskiemu. W odsłonięciu tablicy i uczczeniu pamięci etnografa wzięli udział Jewhen Dobrjak, córka Jaryna, wdowa, etnografka Nadija Kaczałka, inni krewni, uczestnicy tradycyjnej (szóstej) ogólnoukraińskiej naukowo-praktycznej konferencji „Studia folklorystyczne ku pamięci W. T. Skuratiwskiego”, profesor, doktor nauk filologicznych, kierownik Wydziału Folklorystyki Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Mykoła Dmytrenko, doktor nauk o sztuce tego samego Instytutu Myhajło Chaj, bandurzysta z Kanady Wiktor Miszałow, pisarz Wasyl Stasziuk, rzeźbiarz Petro Łantuch, duet wokalno-instrumentalny „Koleso” (Stanisław Humeniuk, Stanisław Tetiuk), przedstawiciele społeczeństwa dawnego miasta. Mówcy podkreślili wielki wkład Wasyla Skuratiwskiego w ukraińską oświatę, kulturę i naukę, przypomnieli ciekawe szczegóły z jego życia i działalności. W planach — przygotowanie i wydanie książki wspomnień o etnografie, wznowienie jego prac. Odsłonięcie tablicy pamiątkowej Wasylowi Skuratiwskiemu stało się znaczącym wydarzeniem, godnym przykładem dla społeczeństw innych regionów w zakresie upamiętniania wybitnych postaci swojego kraju.
Maschinelle Übersetzung
Mykoła JARMOLIUK, tłumacz
W „Pieśni pożegnalnej”, wierszu Jerzego Litwiniuka, który śpiewają pokolenia polskich harcerzy, padają takie słowa: „Dogasa już blask ogniska…”. …Oto 18 października 2012 roku dogasło ognisko życia znanego polskiego tłumacza, popularyzatora literatury ukraińskiej Jerzego Litwiniuka, syna Jana. Swoją ziemską drogę rozpoczął 30 marca 1923 roku w mieście Krzemieniec (obecnie obwód tarnopolski). Lata młodzieńcze stały się dla przyszłego poety i tłumacza prawdziwą próbą. Po raz pierwszy organy NKWD aresztowały go wraz z matką, lekarką Kazimierą Litwiniuk, pod Lublinem w 1944 roku. Następnie przebywał w obozach NKWD w Charkowie i Riazaniu, skąd w lutym 1947 r. został przeniesiony do takiego samego obozu w Brześciu. Dopiero w marcu tego samego roku został repatriowany do Polski. Tutaj J. Litwiniuk zdobywa wyższe wykształcenie filologiczne, pisze oryginalną poezję. Jednak najbardziej pociągają go literatury obce. Dzięki doskonałej znajomości języków ukraińskiego, rosyjskiego, białoruskiego, litewskiego, estońskiego i fińskiego Jerzy Litwiniuk zapoznaje polskiego czytelnika z dorobkiem tych literatur. Ponadto tłumaczy z języka francuskiego i angiel-
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
wszystkich szczebli: minister jest osobiście zaangażowany w konkurs i nie jest mu obojętne wszystko, co jest z nim związane. Nie mam żadnych pretensji do ministra Stanisława Nikołajenki, jeśli nawet nie był tak aktywny w wydarzeniach konkursowych jak Kremiń, to nie czynił żadnych przeszkód turniejowi językowemu. I kiedy zwracałem się do niego w sprawie różnych kolizji, które nieuchronnie powstają podczas realizacji tak wielkiego projektu, to Nikołajenko wychodził naprzeciw, aby je rozwiązać. Owocna była nasza współpraca z ministrem Iwanem Wakarczukiem, który jest rzeczywiście zaniepokojony patologicznością rzeczywistości językowej na Ukrainie. Warto zaznaczyć taki zasadniczy moment: różne osobistości przebywały na politycznym olimpie, który wydawało się, że trząsł się od napięcia konfrontacji różnych sił i ich bezkompromisowej walki o władzę, ale nam sprzyjało wsparcie konkursu. Dla nas ważne jest, że tak różni wysokiej rangi urzędnicy jakby torowali drogę naszemu konkursowi w przyszłość, ułatwiając jego istnienie. Przypomnę, że podczas zamknięcia I maratonu językowego w Narodowej Filharmonii w maju 2001 roku zwycięzców witał i wręczał im cenne prezenty od siebie ówczesny prezydent Ukrainy Leonid Kuczma. Rada Najwyższa Ukrainy przyjęła specjalną decyzję, aby fundusz nagród konkursu nie był opodatkowany. Wtedy zwycięzców turnieju przyjmowano bez egzaminów na wydziały filologiczne uniwersytetów. O to dbali już wspomniani szefowie Ministerstwa Oświaty. W sprawie naszego konkursu przyjęto kilka dekretów Prezydenta Ukrainy oraz specjalną decyzję Gabinetu Ministrów. W ciągu dziesięciu lat stał się on popularnym, prestiżowym wydarzeniem, w którym biorą udział miliony uczniów i studentów, razem z nimi w turnieju językowym rywalizują przedstawiciele światowej ukraińskiej diaspory. Dziennikarze niejednokrotnie pisali o tym. Na scenie teatru imienia Iwana Franki, gdzie rozgrywa się główny wątek międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka, są flagi różnych państw świata:
Maschinelle Übersetzung
9 listopada, w Dniu Języka Ukraińskiego, swój początek bierze już XIII Międzynarodowy Konkurs Języka Ukraińskiego im. Petra Jacyka. Tym razem świąteczne wydarzenie odbędzie się na Rówieńszczyźnie. O problemach konkursu porozmawiamy z dyrektorem wykonawczym Ligi Ukraińskich Mecenasów, przewodniczącym rady koordynacyjnej tego projektu, Mychajłem Słaboszpyckim. — Podczas zamknięcia XII konkursu w teatrze im. I. Franki Zakarpacie przekazało sztafetę patriotycznego maratonu Rówieńszczyźnie. Dlaczego właśnie Rówieńszczyznę wybrano na otwarcie XIII turnieju językowego? — Mieliśmy zaproszenia od kilku obwodów. Ale daliśmy pierwszeństwo Rówieńszczyźnie, ponieważ we wszystkich poprzednich konkursach wśród zwycięzców i laureatów nieodmiennie byli przedstawiciele tego obwodu. Wydaje mi się, że właśnie Rówieńszczyzna przez wszystkie lata konkursu w porównaniu z innymi obwodami miała najwięcej zwycięzców i laureatów wśród studentów i uczniów. Mamy także oficjalne zaproszenie od przewodniczącego rady obwodowej Jurija Kiczatoma oraz przewodniczącego obwodowej administracji państwowej Wasyla Bertaszewa, gdyż nie jest im obojętna sytuacja językowa na Ukrainie. Gdyby inni kierownicy obwodów (i nie tylko obwodów) byli tak uważni wobec języka państwowego i kwestii budowania narodu, to Ukraina nie miałaby „anomalii” w rodzaju osławionej ustawy Kołesniczenki–Kiwałowa. Zresztą, przez te 12 lat wielokrotnie spotykałem się z różnymi kierownikami szczebla obwodowego (obwód czerkaski, wołyński, lwowski, kirowohradzki, zakarpacki…) i zdecydowana większość z nich z wyrozumiałością odnosi się do problemów językowych. Przemilczę tych, którzy cynicznie, obojętnie wypowiadają się na tematy językowe i nie udzielili żadnego wsparcia naszym działaniom. Dzisiaj, w przededniu XIII maratonu językowego, będę mówił o lepszych ludziach i o produktywności współpracy organizacji społecznych oraz przedstawicieli struktur władzy różnych szczebli. — Ależ nie może Pan pochwalić się pełnym porozumieniem i produktywną współpracą z Ministerstwem Oświaty? — Historia naszych relacji z Ministerstwem Oświaty jest różnorodna. Powiedzmy, na początkowym etapie naszego projektu Ministerstwem kierował Wasyl Kremen, osobiście jeździł na otwarcia konkursów, osobiście witał i nagradzał zwycięzców. To było bardzo ważne, ponieważ był to sygnał dla funkcjonariuszy oświatowych USA i Kanady, Australii i Czech, Polski i Chorwacji, Kazachstanu i Szwecji, Chin i Włoch, Brazylii i Białorusi, Argentyny i Gruzji, Armenii i Finlandii… Obok nich — Flaga Państwowa Ukrainy… — Jakie relacje łączą inicjatora konkursu — Ligę Ukraińskich Mecenasów z Ministerstwem Oświaty? — Odkąd Ministerstwem kieruje Dmytro Tabacznyk, rozpoczęły się próby zniszczenia naszego konkursu. Pomimo tego, że nasze wydarzenie jest zarejestrowane przez Ministerstwo Oświaty oraz Ligę Ukraińskich Mecenasów w Ministerstwie Sprawiedliwości, Ministerstwo Oświaty w osobie jego szefa próbowało, jak to się mówi, umyć ręce (wasz konkurs — wasze problemy, sami go sobie przeprowadzajcie); Tabacznyk ogłosił alternatywę dla turnieju im. Jacyka — (nie mniej i nie więcej!) konkurs im. Tarasa Szewczenki. Ale w Ministerstwie Oświaty figurowały już dwa konkursy im. Tarasa Szewczenki. A oto dla was nowy, ale z zasadniczym akcentem: tutaj macie i literaturę, i mniejszości narodowe… Jeśli konkurs im. Petra Jacyka — to język państwowy w Państwie Ukraińskim i podnoszenie jego prestiżu społecznego, to konkurs im. Tabacznyka, który dla niepoznaki nazwano konkursem im. Szewczenki, to wszystko razem i nic konkretnie narodowego, specyfika jest rozmyta i nie wiadomo, co to jest i po co. Chociaż, jak wszystkie działania Tabacznyka, rozszyfrować tę archistrategię łatwo: trzeba odsunąć na margines patriotyczny maraton języka ukraińskiego i zastąpić go tworem Tabacznyka, który wprowadza się na Ukrainie tak sztywno i zdecydowanie, jak ziemniaki za Katarzyny II. Konkurs im. Tabacznyka odbywa się pod hasłem 200-lecia urodzin Tarasa Szewczenki i realizuje jeszcze jeden cel: przyzwyczaić Ukraińców do tego, że właśnie Tabacznykowi i S-ce najlepiej wiedzieć, jakim był Taras Szewczenko, jakie imperatywy wyznawał i jakiej Ukrainy pragnął. Według szablonu Tabacznyka, w tej Ukrainie powinno być jak najmniej samej Ukrainy. Dlatego też jego konkurs sprawia smutne i kuriozalne wrażenie takiego sobie kastrata. Mogą mnie oskarżyć o stronnicze podejście do tego, co przedstawiono jako konkurencję dla konkursu im. Jacyka. Uważam, że sytuacja z językiem ukraińskim w naszym państwie jest na tyle skomplikowana, a język nasz na tyle podeptany i znieważony przez władzę, że potrzebne są setki różnych projektów konkursowych, skierowanych na podnoszenie prestiżu społecznego języka ukraińskiego. Ale — właśnie narodowo zorientowanych, naprawdę dynamicznych, a nie takich narodowo bezbarwnych, amebowatych, amorficznych, jak projekt Tabacznyka, który odciąga uwagę od palącego problemu językowego.
— Taki konkurs z dużą liczbą poważnych nagród pieniężnych, bez wsparcia państwa, to drogi wydatek. Jak zapewniacie budżet projektu? — Dwanaście konkursów — prawie 10 mln hrywien. Zdecydowana większość tych środków pochodzi od głównego mecenasa turnieju, spółki akcyjnej „Firma Farmaceutyczna „Darnica”. Jeśli w pierwszych maratonach językowych środki napływały od ukraińskiej diaspory, która akumulowała je poprzez Fundację Edukacyjną Petra Jacyka, wydającą darczyńcom specjalne zaświadczenia pozwalające na odliczenia podatkowe (to bardzo dobra tradycja na Zachodzie, która zachęca do dobroczynności), to po tym, jak Nadia Jacyk, która po śmierci ojca kieruje Fundacją, odmówiła wspierania konkursu, musieliśmy szukać źródeł finansowania na Ukrainie. I wtedy wśród mecenasów maratonu pojawili się: spółka akcyjna „Obołoń”, bank akcyjny „Ekspres-bank”, spółka akcyjna „Eksimed”, a także wielu osób fizycznych, które ustanowiły swoje osobiste nagrody. — Dlaczego Fundacja Edukacyjna Petra Jacyka odmówiła wspierania konkursu imienia Petra Jacyka? — Nadia Jacyk wyjaśniła swoją decyzję w ten sposób. Po pierwsze, ukraińskie władze nie wspierają na Ukrainie ani języka, ani tego konkursu, dlatego córka mecenasa poczuła się rozczarowana. Po drugie, organy podatkowe w Toronto zaczęły skrupulatnie sprawdzać Fundację, która co roku przesyła tyle środków do innego państwa, a jej, Nadii Jacyk, takie problemy nie są potrzebne. Po trzecie, według jej słów, od samego początku nie zobowiązywała się do stałego opiekowania się tym projektem. Postanowiła wesprzeć go przez kilka lat — i tyle! W zasadzie jest jej obojętne, czy ten konkurs będzie na Ukrainie. Pracuje nad projektami edukacyjnymi w Kanadzie. Ona jest Kanadyjką, a my wymagamy od niej ofiarnego ukraińskiego patriotyzmu. Każdy z nas ma swoją rację i motywację. Choć bywa, że rozmawiamy z nią w języku ukraińskim, to mówimy różnymi językami. Prezydent Ligi Wołodymyr Zahorij wziął na siebie odpowiedzialność za losy konkursu. Niektóre gorące głowy, oburzone nieodpowiedzialnością (jak uważają) córki mecenasa, wystąpiły nawet z pomysłem usunięcia imienia Petra Jacyka z „herbu” tego konkursu. Ale Wołodymyr Zahorij wraz z kolegami podkreślił, że Petro Jacyk nie ponosi odpowiedzialności za działania swojej następczyni i takie represje wobec jego imienia byłyby okrutną niesprawiedliwością (tyle zrobił w imię Ukrainy i dla Ukrainy!), dlatego imię Jacyka pozostaje na sztandarze patriotycznego maratonu. Trzeba być ponad małostkowymi namiętnościami, co nasi mecenasi zademonstrowali. — Ale przecież nie wszyscy dobroczyńcy z zachodniego świata odeszli od Państwa wraz ze wspomnianą Fundacją Edukacyjną? — Z nami stale jest Fundacja imienia Iwana Bahrianego — jedna z najbardziej autorytatywnych instytucji charytatywnych na ukraińskim polu. Z nami jest Związek Ukrainek Australii. Z nami są ukraińskie organizacje kombatanckie z Australii, Kanady, USA. A także są z nami tak oddani sprawie konkursu mecenasi, jak Leonid Liszczyna (we wszystkich trzynastu konkursach wziął udział jako hojny darczyńca) czy Roman Kolisnyk z Toronto, czy małżeństwo Tatarków z USA, czy pisarka Łesia Bohusławeć (w świecie Tkacz, córka świętej pamięci Dmytra Nytczenki), która nie tylko jest mecenasem konkursu, ale i jego konsekwentną propagatorką w ukraińskiej Australii. Po zakończeniu każdego konkursu drukujemy w mediach specjalny rejestr czci z imionami wszystkich tych, którzy umożliwili nam przeprowadzenie tak drogiego wydatku, jakim jest kolejny Międzynarodowy konkurs języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka. — Ależ to nienormalna sytuacja: tak zakrojony na szeroką skalę projekt trzyma się na kilku osobach. Może on nagle przestać istnieć, gdy coś zmieni się w losach tych ludzi… — Formalnie tak jest: sztab konkursu to niewielka grupa ludzi, ale przecież razem z nami są wszyscy ci, których niby nie widać z daleka. Już wielokrotnie dziękowałem naszej radzie opiekuńczej: Wasylowi Kremeniowi, Jarosławowi Jackiwowi, Mykole Żułynskiemu, Pawłowi Mowczanowi, Serhijowi Kozakowi, Lubowi Hołocie, Ołeksandrowi Ohorodnijczukowi, Mychajłowi Watulakowi, Serhijowi Błoszanewyczowi, Leonidowi Liszczynie. Także „Proświta” jest najaktywniejszym uczestnikiem wszystkich wątków konkursu. A ile dobrego trzeba powiedzieć o radzie nadzorczej konkursu (przewodniczący Wiktor Baraniw, zastępcy Iryna Farion, Taras Marusyk i Serhij Hrabar wraz z korpusem dziennikarskim). A setki wolontariuszy z szeregów nauczycielskich, którzy od razu wzięli sprawę konkursu do serca i bez zastrzeżeń służą mu wiarą i prawdą. A patriotyczna ukraińska diaspora, bez której po prostu nie wyobrażam sobie tego projektu. Jednym słowem, czujemy potężne wsparcie społeczeństwa. Jego energia to energia naszego konkursu. — Gdzie będzie otwierany XIV maraton językowy? — Już dzisiaj się nad tym naradzamy. Zaprasza nas do siebie kilka obwodów. Nie ma jeszcze ostatecznej decyzji, ale podczas zamknięcia XIII konkursu na scenie teatru imienia Iwana Franki tradycyjnie przekażemy sztafetę konkursu i właśnie wtedy oficjalnie zostanie nazwany obwód, który będzie przygotowywał u siebie otwarcie XIV maratonu językowego. Rozmawiała Switłana KORONENKO
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
Szanownemu Panu Wołodymyrowi ZAHORIJOWI, Prezesowi Ligi Ukraińskich Mecenasów. Szanownemu Panu Pawłowi HRYCENCEWI, Dyrektorowi Instytutu Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Przewodniczącemu jury konkursu. Szanownemu Panu Mychajłowi SŁABOSZPYCKIEMU, Przewodniczącemu Rady Koordynacyjnej konkursu. Szanowni organizatorzy i uczestnicy XIII Międzynarodowego Konkursu Języka Ukraińskiego im. Petra Jacyka! Światowy Kongres Ukraińców serdecznie gratuluje Państwu otwarcia XIII Międzynarodowego Konkursu Języka Ukraińskiego im. Petra Jacyka, który jest ukierunkowany na wzmocnienie wiedzy o języku ukraińskim, utwierdzenie statusu języka ukraińskiego oraz podniesienie jego prestiżu. W czasie swojego istnienia Międzynarodowy Konkurs Języka Ukraińskiego, założony przez znanego kanadyjskiego mecenasa ukraińskiego pochodzenia Petra Jacyka, rozprzestrzenił się zarówno na Ukrainie, jak i w wielu krajach zamieszkania ukraińskiej diaspory, zyskując status wielkoskalowego projektu narodowego. Wielką zasługą w tym jest pragnienie ukraińskich studentów i uczniów poznania głębi języka ukraińskiego, a także pełna poświęcenia praca organizatorów i mecenasów konkursu oraz pełna oddania rola rodziców i nauczycieli, którzy zaszczepili miłość do ojczystego słowa. Symboliczne jest to, że każdego roku konkurs języka ukraińskiego rozpoczyna się w Dniu Języka i Piśmiennictwa Ukraińskiego. Język ukraiński jest ojczystym dla milionów Ukraińców, którzy mieszkają zarówno na Ukrainie, jak i daleko poza jej granicami. Najcenniejszy duchowy skarb naszego narodu, język ukraiński, pełni unikalną rolę we wzmacnianiu ukraińskiej państwowości, zachowaniu tożsamości narodowej oraz konsolidacji światowego ukraiństwa. Właśnie dlatego Światowy Kongres Ukraińców przywiązuje szczególną wagę do rozwoju języka ukraińskiego w diasporze oraz na Ukrainie, a także zdecydowanie przeciwstawia się rusyfikacji, która stanowi poważne zagrożenie dla przyszłości języka ukraińskiego jako jedynego języka państwowego. Drodzy ukraińscy studenci i uczniowie, życzymy Wam udanego udziału i zwycięstw w konkursie znawców języka ukraińskiego. Kochajcie i pielęgnujcie język ukraiński oraz szeroko wykorzystujcie go w swoim codziennym życiu! Z poważaniem, ŚWIATOWY KONGRES UKRAIŃCÓW, Jewhen CZOŁIJ, Prezes, 31 października 2012 r. to, że pomogła ich koleżance, poetce Oksanie Chłopiaczej, wydać zbiór dla dzieci. „Najlepsze wydarzenie dla święta języka to narodziny nowej książki” — zaznaczyła Raisa Siennikowa. Na święcie zaprezentowano książkę dla dzieci, którą stworzyły Oksana Chłopiacza i Hanna Osadko. Jubilatki z okazji wspaniałego wydarzenia powitała pracownik naukowy muzeum, artystka Natalia Kuczer, która zaznaczyła, że ilustracje przedstawione na wystawie są bardzo piękne, wykwintne, bije od nich ciepło. „Oto jedna z prac pani Hanny — „Konik, ślimak i kukułka: japońscy poeci dzieciom”. Ważne, aby dzieci od pierwszych kroków zanurzały się w kulturę światową. Ilustracje do wydania wykonano w sposób wyważony, szlachetny. Czuć głęboką znajomość tradycji naszej grafiki, mimo że artystka jest jeszcze młoda. Szczególnie poruszyły mnie ilustracje z plasteliny — to twórczy sukces pani Hanny. Wieje od nich przytulnością rodzinnego domu. Obecnie żyjemy w świecie, który nie zawsze bywa ciepły. Czasami artyści swoją twórczością wnoszą agresję i chłód w życie, ten chłód przenika do dusz, niszczy je. W tych zaś wspaniałych ilustracjach jest odwrotnie, tyle ciepła, uwagi do detali, są one delikatne, ukraińskie. To ważne, ponieważ sztuka otwiera Boże oblicze, oblicze ciepła, delikatności i piękna. Ważne jest, aby kontynuować linię humanistycznej estetyki, jesteśmy pewni, że na Ukrainie zwyciężą siły dobra, światła i piękna”. Autorki książek dla dzieci Maria Morozenko i Oksana Krotiuk podzieliły się wrażeniami z wystawy, pogratulowały koleżankom narodzin nowej książki. W przytulnej sali muzeum dzieci czytały wiersze pani Oksany, rozmawiały z pisarzami dla dzieci i wydawcami. Od długowiecznego czasopisma „Malatko”, w przyjaźni z którym wyrosło niejedno pokolenie, Oksanę Chłopiaczą powitała Zinaida Leszczenko, która podarowała jubilatce świeży egzemplarz wydania z jej wierszami. Na święcie panowała tak przyjazna, szczera i ciepła atmosfera, że wszyscy poczuli — najśmielsze marzenia się spełniają.
Maschinelle Übersetzung
Nadija Kyrian
Zdjęcia autorki
Narodowe Muzeum Literatury Ukrainy rozpoczęło obchody Dnia Piśmiennictwa i Języka Ukraińskiego wystawą książek Tarnopolskiego Wydawnictwa «Nawczalna knyha — Bohdan». Cieszy fakt, że na otwarciu było wielu miłośników ojczystego słowa.
Zajęcia zainaugurowała zastępczyni dyrektora muzeum ds. naukowo-oświatowych Raisa Sennikowa. „9 listopada — Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka, święto naszej duszy. Przygotowaliśmy bogaty program. Widzicie tu słowa z Księgi ksiąg: »Na początku było słowo«. Dziś zgromadziło się u nas wspaniałe towarzystwo — ludzie, którzy szanują i propagują nasz język, kulturę ojczystej ziemi, pielęgnują ją, aby kwitła i stawała się lepsza. Staraliśmy się zaprosić na to święto wszystkich — od najmniejszego czytelnika po najpoważniejszego, ludzi różnych zawodów”. Wystawę obejrzeli pisarze, malarze, wydawcy, nauczyciele, którzy aktywnie zachęcają dzieci do czytania, przyjaciele muzeum z kijowskich uniwersytetów narodowych im. Tarasa Szewczenki i im. Borysa Hrinczenki, z Uniwersytetu Pedagogicznego im. Michała Drahomanowa, uczniowie — członkowie Małej Akademii Nauk, którzy pomagali przy przygotowaniu tego programu. Pracownicy muzeum ściśle współpracują z wydawnictwami „Wesełka”, „A-BA-BA-HA-LA-MA-HA”, „Hrani-T” i innymi, tu na bieżąco odbywają się prezentacje ich książek. Niedawno muzeum nawiązało przyjaźń z tarnopolskim wydawnictwem, którego wystawę książek prezentuje się obecnie. Są tu podręczniki, materiały do rozdawania, literatura metodyczna i artystyczna, abecadła, elementarze, plakaty. Wystawę planuje się pokazywać uczniom, prowadzić interaktywne wycieczki. Pracownicy muzeum wraz z wydawnictwem „Navchalna knyha — Bohdan” obecnie pracują z uczniami, organizują konkursy językowe i literackie. Znaczna część wystawy poświęcona jest pracom przedstawicielki wydawnictwa Hanny Osadko, która opracowała graficznie nie jeden tuzin książek. Wśród nich są jej własne wiersze, utwory ukraińskich autorów Iwana Andrusiaka, Lesi Romanczuk, zagranicznych pisarzy — Jacqueline Wilson, Sary Rees Brennan i in. Każda grań jej talentu lśni szczególnym pięknem: posiada prace graficzne, malowidła na szkle, obrazy z plasteliny, ozdoby z gliny i szkła; jest poetką, redaktorką literacką. Pracownicy muzeum są wdzięczni pani Hannie także za
Maschinelle Übersetzung
Tę unikalną akcję Narodowa Kompania Radiowa Ukrainy zapoczątkowała jeszcze w 2000 roku. Od tego czasu co roku 9 listopada Ukraińcy — od najmłodszych do najstarszych — mogą wziąć udział w pisaniu radiodyktanda i sprawdzić, jak dobrze znają język ojczysty, a także zademonstrować solidarność ze wszystkimi, którzy kochają i szanują rodzime słowo, którzy chcą, aby Ukraińcy porozumiewali się w języku ukraińskim i zachowali go dla potomnych. Radiodyktanda języka ojczystego istnieją w wielu krajach świata, w szczególności w Polsce, Chinach, Francji. Co roku Narodowa Kompania Radiowa otrzymuje ponad 15 tysięcy listów z radiodyktandem. Liczba uczestników Dyktanda jedności narodowej stale rośnie, a geografia — rozszerza się. Listy przesyłają nie tylko słuchacze ze wszystkich obwodów Ukrainy, ale także z zagranicy: Rosji, Białorusi, Mołdawii, Niemiec, Belgii i innych krajów. Są to ludzie w różnym wieku i różnych zawodów: uczniowie i studenci, wojskowi i robotnicy, emeryci i gospodynie domowe. Wiek niektórych uczestników sięga 90 lat. Tegoroczne dyktando przeprowadzi docent Uniwersytetu Kijowskiego im. B. Hrinczenki, autor podręczników szkolnych do języka i literatury ukraińskiej Ołeksandr Awramenko. Tradycyjnie dyktando składa się ze 100—120 słów. Tych, którzy napiszą je bez błędów, uhonorują nagrodami. Są to nagrody pieniężne, książki, płyty kompaktowe z unikalnymi nagraniami Ukraińskiego Radia. Ważnym warunkiem jest to, że sprawdzane będą tylko dyktanda wysłane 9 i 10 listopada. Datę wysłania określać będzie stempel na kopercie. Adres Ukraińskiego Radia: Kijów—1, Chreszczatyk, 26. Kod pocztowy — 01001. Pisaniu radiodyktanda towarzyszyć będzie dwugodzinny maraton na żywo, podczas którego prowadzący Alina Akułenko i Roman Kolada opowiadać będą o historii akcji, tegorocznych sponsorach, nagrodach, a także wraz z gośćmi studia rozważać będą, czym jest radiodyktando — sprawdzianem biegłości językowej czy postawą narodową? Tego dnia w centrum prasowym NRKU dyktando pisać będą specjalnie zaproszeni działacze polityczni i społeczni, pisarze, artyści, aktorzy, reżyserzy teatralni i filmowi — wszyscy, którym nie jest obojętny język ojczysty! Tradycyjnie proces pisania dyktanda chętnie relacjonują wiodące kanały telewizyjne, ponieważ jest to naprawdę ciekawe, wesołe, inspirujące i podniosłe! Wraz z VIP-ami za pióra mimowolnie chwytają także dziennikarze, którzy przyszli o tym opowiadać! Ktoś pisze przy stole, a ktoś — na kolanach, ale nie pisać — nie sposób! Zwycięzcy akcji wyłaniani są po otrzymaniu ostatniego listu (w 2011 roku takich listów było ponad 17 tysięcy). Uroczysta ceremonia ogłoszenia nazwisk zwycięzców tradycyjnie odbywa się na początku grudnia (data określana jest po sprawdzeniu dyktand), tego samego dnia do Centrum Prasowego NRKU zapraszamy zwycięzców z Kijowa i obwodu kijowskiego, którzy otrzymują swoje nagrody bezpośrednio z rąk sponsorów. Wszystkie inne nagrody wysyłane są pocztą. Tym razem radiodyktando będzie miało dodatkowe zadanie. Nie będzie ono obowiązkowe i nie wpłynie na ocenę za biegłość językową. Zaproponujemy chętnym wyrażenie swojego stosunku do treści napisanego tekstu — krótko, jednym zdaniem. Najciekawsze przemyślenia uczestników dyktanda wybrzmią w naszych programach, zostaną zamieszczone na stronie internetowej Ukraińskiego Radia. Dodatkowe zadanie, związane z tekstem dyktanda, zostanie podane zaraz po jego zakończeniu. Nagrodami za nie są telefony komórkowe. Sponsorom (tradycyjnie do udziału zapraszane są wiodące wydawnictwa ukraińskie) przekazywane są informacje o zwycięzcach (wiek, płeć, region itp.) i oni sami określają, jakie dokładnie i w jakiej ilości nagrody przyznać. Wśród tegorocznych sponsorów są wydawnictwa “Grani-T” oraz “A-BA-BA-HA-ŁA-MA-HA”, Fundacja “Ukraina” Ł. Kuczmy, Ogólnoukraińskie Towarzystwo “Proświta”, Państwowe Przedsiębiorstwo Naukowo-Produkcyjne “Kartohrafija” oraz Liga Ukraińskich Mecenasów. Książki, płyty, nagrody pieniężne — kto co ma, ale ze wszystkiego się cieszymy. Bo radiodyktando pisze się nie w imię biegłości językowej i nie dla nagród! W ten sposób jednoczymy się wokół języka! Nie bez powodu akcja nazywa się “Radiodyktando jedności narodowej”! Przyłączcie się! 9 listopada, w Dniu ukraińskiego piśmiennictwa i języka, od 13.10 do 15.00 na antenie Ukraińskiego Radia tradycyjnie odbędzie się Ogólnoukraińskie dyktando jedności narodowej.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
drogą selekcji i uogólnień. Całą złożoność intymności Sosiura sprowadzał do jednostajności impulsów i refleksji, co, zważywszy na wielką i niekontrolowaną produktywność, przyczyniło się do niezliczonych autocytatów i prymitywizacji. Jego postrzeganie i odpychanie od konkretu są typowe dla marginalisty, półchłopa i półproletariusza z manierami apasza. Jest prostolinijny, rozczochrany, nierozważny, nie zawsze składny. Sypie głupstwami tak hojnie, że przestaje się je zauważać, tak jak zapomina się o obfitym deszczu imion kobiet ze zwycięskiego autorskiego rejestru, bo niemal wszystkie one są na jedno kopyto: indywidualne cechy są w nich zniwelowane lub ledwie widoczne. Kiedy Sosiura próbuje epatować, robi to skrajnie niepomysłowo: „Chce mi się chodzić z odciętą głową Dantego w rękach i słuchać o miłości do Beatrycze”.
A radość łaskocząco wzburza nasze piersi… Szykują nas nędze, młodzieniec do młodzieńca.
Bagnetów ostry błysk… czapki wkoło kudłate… koło dzwonka siostra smutnie stoi… A matka nie przyszła na bój odprowadzać, — i serce czasem mimowolnie zaboli…
Stoję, jakby we śnie. Czekają nas wagony… i wróg śle z armat nam zza Dońca pozdrowienie… Ale nie boimy się band złotopagonnych, — już niemało ich puściliśmy pod lód…
Zima. Na front, na front!.. a na peronie ludzie… Przy wagonach śpiewamy „Czumaka”… A radość łaskocząco wzburza nasze piersi… Szykują nas nędze, młodzieniec do młodzieńca.
III Koła tępo biją… na szynach przeboje… Już most przez Doniec dawno zagrzmiał… Stoję przy drzwiach… i oddycha sosną kwilenie wiatrowe o wiośnie młodych dni…
Rubizhne… znowu droga… Wołodyne… Kabanne… Wreszcie Swatowe, i krzyknął pociąg: „Stój!” Schodzili na bazar, umyli się w bani, — ja wiersze zacząłem pisać pod wieczór złoty…
Pisałem coś o śmierci… jakbym wiedział, że nocą nagły strzałów błysk wilgoć przebije ciemność… I my znów pójdziemy na bój za władzę robotniczą… O, nie zapomnieć mi Czerwonej tej zimy!.. 1921
* * *
Tak nikt nie kochał. Przez tysiące lat tylko przychodzi podobna miłość. W dzień taki rozkwita wiosna na ziemi, i ziemia przybiera się od rana…
Oddycha cicho i lekko w błękit ona, wyciąga do gwiazd swoje ręce… W dzień taki na ziemi rozkwita wiosna i drży od słodkiej męki…
Więdnie serce moje od szczęśliwych oczu, które płoną w mgle nade mną… Rozlewa się krew i po żyłach płynie, jakby pachniała ona łobodą…
Hej wy, gwiazdy jasne… Cichy księżycu mój… Gdzieście widzieli większą miłość?
niele i owijacze, białe od wody”. Oszołamiał szczerością tego typu: „Ogień i męka między nogami”. A to i kładł pokotem: „Raz znalazłem twoje pantalony podarte, zaschnięte i brudne”. Paradoks jeszcze i w tym, że chodzi o kobietę, której obrazem natchniony jest jeden z jego arcydzieł — „Tak nikt nie kochał…” O tym można by i przemilczeć, ale w tym właśnie rzecz, że liryka Sosiury to niemal ciągły paradoks: mieszanka wysokiego i niskiego, śmiesznego i tragicznego, mądrego i… Ale oto pytanie — czy nie taką „różnojakościową” jawi się człowiek w szczęściu i nieszczęściu, kiedy zapomina o kamuflażu? I co jeśli właśnie pozorna nieudolność, wzniesiona do absolutu, spro-
1926
Maschinelle Übersetzung
Opracowanie i autor studiów literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ. Imię wiatru — Wołodźka. W. Sosiura to najpopularniejszy z liryków, którego siła jest nieodłączna od jego słabości. Siła lirycznej zuchwałości i słabość szczerej, lecz chwiejnej duszy, która burzliwie reagując na to, co ją dotyka, nie jest zdolna wznieść się ponad. Czerwona zima (Fragmenty poematu). Tow. Koriakowi. I. Łysycze nad Dońcem… gdzie wisi dym fabryki, muzyka w ogródku i pociąg o siódmej godzinie… Was nie zapomnieć mi, jak rodzinną Trzecią Rotę… O was moje pieśni pod siwy bieg minut… Na tłuczeń często my do Suszczenki chodziliśmy, za to płacili nam codziennie ćwierćrubla. Lecz nocami dziewczęta w powojnikach kochaliśmy… O świeży duch stepów, o pocałunków smak! Gdzie szyby na górze codziennie malują gwiazdy, pod krzyki kominów tak po prostu my żyliśmy, uczyliśmy się pisać zwyczajnie na płocie… i bić łysyczan, żeby do dziewcząt nie szli. No jak mi zapomnieć daleką Białą Górę i ciepły blask oczu (tam trawy we mgle…), co zdradziły mnie… gdzie w noc jasną, przejrzystą pędziłem z wiatrem ja szaleńczo na koniu? I wciąż mi szemrzą szybkie zimne fale, i wciąż mi fabryka nieustannie terkocze, i kołowrót skrzypi o dniach minionych miłych, kiedy powstaliśmy my i szli Petlurę bić… Łysycze nad Dońcem… gdzie wisi dym fabryki, muzyka w ogródku i pociąg o siódmej godzinie… Was nie zapomnieć mi, jak rodzinną Trzecią Rotę… O was moje pieśni pod siwy bieg minut… II. Zima. Na front, na front!.. a na peronie ludzie… Przy wagonach my śpiewamy „Czuma-ka”… Doświadczenie czytelnicze potwierdza: liryka miłosna nie tylko uszlachetnia się, ale i urozmaica kulturą. Im jest ona gruntowniejsza, tym cieńsza, bogatsza, bardziej różnorodna jest i gama uczuć. U Sosiury z tym punktem jest ciężko, tym bardziej oczywiste są grube błędy. Wierzyć mu niekoniecznie trzeba, inaczej trzeba by uznać, że on własnoręcznie zastrzelił mnóstwo ludzi, „złotopagonowych” oficerów w szczególności. Przechwałka ta zrywa się z jego ust tak często, że przekonujesz się o słuszności przez niego samego powiedzianego: „Wymyślić może poeta to, czego z nim nie było”. Wymyślał on — jak bez tego liryk? — i intymne kolizje. Do Wiery B. Dlatego takie są one podobne i zjeżdżone jawną niedorzecznością, używaniem jednych i tych samych tropów: jeśli oczy, to nieodmiennie niebieskie, jeśli włosy, to złote. W ogólnych zarysach jego wyznania w miłości — to jakby jedyny liryczny wątek, gdzie niezmienny nie tylko on, ale i ona, chociaż za każdym razem pod innym „imiennym kodem”. Kiedy zaś rzeczywistość podsuwała swoje wątki, Sosiura, nie mrugnąwszy, naruszał zasady dobrego tonu. Z chłopięcą obraźliwością skarżył się sam na siebie: „Mówiła: — Wszystko mi rób, — ja zaś tylko brałem za piersi”. Obniżał się do samoparodii, czego liryk „za żadne skarby” nie powinien sobie pozwalać: „Ja całowałem twoją szy… Ja dla niej zerwę Orion złoty, ja — poeta robotniczy ostatni… Tak nikt nie kochał. Przez tysiące lat tylko przychodzi podobna miłość. W dzień taki rozkwita wiosna na ziemi, i ziemia przyodziewa się od rana… Dyszy cicho i lekko w błękit ona, wyciąga do gwiazd swoje ręce… W dzień taki na ziemi rozkwita wiosna i drży od słodkiej męki… 1922. * * * Taki ja delikatny, taki niepokorny, moja jesienna ziemio. Wokół wiatr niezwyciężony ryczy i hula. I fale morza dalekie i bliskie mi szumią. Tam ściele słońce ostatnim blaskiem krwawą drogę… Krwawe palce drżą… O gwiazdo, stój, nie idź! Lecz szumi dalekie morze i mgła… i dym… Taki ja delikatny, taki niepokorny, moja jesienna ziemio. Wokół wiatr niezwyciężony ryczy i hula… 1923. * * * Kiedy pociąg w dal zagrzmi, przypomną się znowu mi dźwięk gitary w księżycowe noce, pocałunki i dalie smutne. Szum akacji… Osiedle i pola… My na górę idziemy przez groblę… A na dole przelatują wagony, i koła w ciemności terkoczą. Ten ogród i zakochane gwiazdy, i ognie spod opuszczonych rzęs… Od promieni i cieni wzory na drodze i na szalu twoim… Twoje usta — rozchylona rana… My chcieliśmy i nie wiedzieliśmy — czego… Od miłości bezwolna i pijana, ty tuliłaś się do serca mojego… Oj wy noce Doniecczyzny niebieskie, i rozłąka, i łzy w nocy… Jak na niebie klucze żurawinie, samotne i smutne klucze… Pamiętam: niepokorne domostwa, ciemne wieże na tle łun… Tam z tobą w szarym szynelu przy wierzbach ja ostatni raz stałem. Ja mówiłem, że wrócę bezwarunkowo, choć i wróg — na naszej drodze… Ładownica moja nabojami pełna, ciche oczy twoje złote… Dni przeszły. Odleciał niepokój… Tylko miłość — jak w sercu bagnet… Ty dawno już żona drugiego, ja zaś — znany ukraiński poeta. Niby sen… Ja przyszedłem z mgły i promieniami swoimi zasiałem… Lecz na ciebie, obcą i kochaną, ja i sławę by swoją zamienił. Ja by zapomniał i obrazę, i łzy… Tylko by znowu iść przez groblę, tylko by słuchać twój głos i włosy, twoje włosy smutne całować. Już do serca dochodzi trucizna… Jak staremu dawnego żal… Droga moja w kamienie zakuta, i na każdym rogu smutek… Noce te, ta gitara i dalie, może, śnią się teraz i tobie… Niebieskie oczy u mojej żony, a u ciebie były błękitne. * * * Wokół radości tak mało! Jaki u diabła dni wigor, kiedy my skrzydła połamaliśmy w locie marnym do gwiazd. I gniew, i mękę nieogarnioną śpiewam ja w te dni żałoby, kiedy lokaje idą w górę i milczą niewolnicy! Kiedy rozchodzą się z czynami w rozpędzie strasznym słowa… Rozbijże głowę o kamień, moja Ukraino, wdowo! Jak i kiedyś, tak i teraz ty nie zdobyłaś się na piękny owoc… Nie umiałaś żyć, to chociaż umrzeć zdołaj jak należy! Chodem gniewnym błąkam się w swoim kraju cudzoziemcem ja. Pożarem oczy zalewa mi tragedia twoja.
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
można najprawdziwiej wychlupnąć araraty podniecenia i zamętu? Sosiura wywyższył miłość i on też ją zbanalizował i zaszablonował. Inflacja intymności sięgnęłaby krytycznej granicy, gdyby kazusy i wpadki nie były równoważone serdecznością, „zachwyceniem” (jedna z jego kalk), nastawieniem na nieodzownie jasną nutę, na radość bytu. Próżno szukać u Sosiury głębokiego oddechu duszy. Jest on wyrazicielem jej przelotnego i kapryśnego istnienia. To poeta-dziecko, które w swoim dzieciństwie jest pociągające. Dziecko, które całe jest w sprzecznościach, mimo że próbuje dorosnąć. Bezbłędnie wyczuł to zwykły czytelnik i przyjął go jeśli nie bez zastrzeżeń, to z zaufaniem, bo rozpoznał w niedoskonałych tekstach siebie. W. Petrow, onże Domontowycz, rozmyślając nad twórczością Ołesia, wyraził myśl o tym, że istnieje poezja zwyczajności, ogólnie przyjętego, poezja uogólnionej poetyckości. Ślepej, oszukanej, zaszczutej czyż nie wstać tobie od ran? Moskwie i Rzeczypospolitej ciebie rzucił kiedyś Bohdan. A potem chciał tobie Mazepa od serca szczerego dobra… Jego ty zdradziłaś i stepem poszłaś niewolnicą Piotra. Czyż to nie zgroza!? Swojej broni nie masz ty w te żałobne dni. U ciebie tak: dwóch, trzech bohaterów, a reszta — olbrzymy głupie. A reszta — tylko bezgłowie, co na bagno krzyczą: „Błękit!” Gdybym ja mógł, gdybym zdołał ja ciebie, Ukraino, wskrzesić!? Twoje drogi — rozpacz i kamień, taka piękna, a jakby na śmiech ty płodzisz ziemię bękartami, bagnem i gnojem dla obcych! W głowie twojej makuch, czyż ty możesz żyć sama, rosyjsko-polska ladacznico, małorosyjskie więzienie! Prowadźże, szalona, do zgonu mnie na rozpacz i na trwogę! Ach, ja kocham ciebie, Ukraino, i sam nie wiem, co mówię! Ja zaś — syn, twój syn, co szedł za ciebie na śmierci śmiechy nie raz, ten, kto zapomniał i Boga i niebo, aby tobie był jasny czas. Ja szedłem krwawymi żytami i znów pójdę, gdzie huk i mgła… Tylko jednego ja chcę, mamo, żebyś szczęśliwą była! Lato 1927, Odessa * * * Ponuro, chmurno. Jaryna. Kochamy daremnie ja i ona. Ja milczę — ona łka… Płaczę ja — ona milczy… Tylko ręka jej blada w ręce mojej drży. Co to? Przyzwyczajenie czy miłość? Jad mój, ostatni jad! Ile razy od niej szedłem i wracałem ja z powrotem. Sosiura — mistrz właśnie takiej poezji. I w tej roli zdobył się na wiersze, które poruszać będą zawsze. On wcześnie zagnał się w rezerwację szablonów. Recenzent jednego z pierwszych jego zbiorów M. Dołenho zauważył, że autor nadużywa epitetu złoty. Ale Sosiura, natura żywiołowa, nie bardzo zważał na krytykę. Odtąd poszło-poszło: złote kolana, złote zęby, złote uda, złote oczy. Wszystko, co stawało się obiektem uwagi, zazłociło się na całą długość życia. Skłonność do improwizacji, łatwego pisania, do tych samych kolizji, liczne samopowtórzenia, inercyjność obrazów — te wady przeciągnęły się w czasie i rzuciły długi cień na jasny liryczny talent poety. Długo i nie bez strat uwalniał się Sosiura od dyktatu Jesienina. Dała się we znaki i choroba infekcyjna: próba epatowania. Wiatr u niego „prosięciem piszczy między kolanami”, gwiazda „załamała ręce”, liryczny bohater zapewnia, że on rozbił głowę „o kamienie nieba”. Ja całuję, lecz daremnie. My nie bliscy i nie obcy, bo w miłości tej nie ma pieśni pełnej duszy. Ponuro, chmurno. Jaryna. Kochamy daremnie ja i ona. 1928 * * * Nie udawaj świętej z siebie, nie oszukasz mnie niczym, ani sinym spojrzeniem, jak niebo, ani buzią anielską twoją, W twoich oczach mój wzrok nie topnieje, łzami szczęścia nie kwitnie. Ty, niby jabłko rumiane, ale wewnątrz puste. 27. VII. 1940 * * * Ja wymyśliłem ciebie. A może, nie? Nie wiem. Nie kochasz ty mnie. A i za co kochać? Zimnej duszy jesienne nieboskłony w twoich smutnych oczach, i topnieje liści miedź w żałobie źrenic, co nie dla mnie świecą, w marzeniach, co lecą przez nie, obok mnie, w dal… Nie kochasz ty mnie. W oparach rozpaczy płonie moja dusza, i za przeszłością żal na cząstki serce rwie, rozbryzgując gęsto na tym papierze krew zagubionych nadziei. Łamię palce ja z cienkim nerwowym chrzęstem, chodzę z kąta w kąt w ciszy błękitnej. A księżyc w okno zimne leje promienie… On, jak dusza twoja, i płynie, płynie mgła. Dla mnie — aster ty i słoneczko jesienne, bez zapachu piękno i blask bez ciepła. 1940 Jeździec Maleją dni. Zimnymi ścieżkami błąka się jesień w smutku po sadach. I żurawie pożegnalnymi kluczami lecą w dal… Kurzy się długa droga, i jeździec pędzi, w brzęku metalu, jakby dogonić wiosny on chciał dni… O przyjacielu mój! To młodość przemknęła na złotym, dzikim koniu… 1940 Jaskrawy rok w biografii Sosiury — 1948. Rok poematów: „Kain”, „Mojżesz”, „Chrystus”, napisanych w rekordowo krótkich terminach. I choć wszystkie one są „zbolszewizowane”, Sosiura wystąpił w nich w innej jakości. Niespodzianki zdarzały się i wcześniej. W głowie twojej makuch, czyż ty możesz żyć sama, rosyjsko-polska ladacznico, małorosyjskie więzienie! Tak do Ukrainy zwracał się tylko Małaniuk, któremu Sosiura groził: „My jeszcze spotkamy się w boju!” Lecz zamiast boju przystał na nutę Małaniuka. Pod wierszem data — 1927, Odessa. Że były petlurowiec po trochu przejrzał, ale grał „na publiczność”, „świadomie głupiał” (L. Nowyczenko), zaświadcza poemat „Rozstrzelana nieśmiertelność”. Obecnie na żądanie koniunktury próbują wycofywać z obiegu poemat „Czerwona zima” i balladę „Komsomolec”. Balladę klasyczną: lakoniczną, ekspresyjną, kadrowaną. Zauważmy: ani jednego „kompromatu” na kurenia nie ma. Co więcej — w jego usta Postawa, karkołomność metafor, przybliżoność określeń, byle jakie rymowanie, niezdarności — to wszystko widoczne bez wytężania wzroku. Sosiura jest monotonny, infantylny, krąg jego zainteresowań zawężony, szczerość nie zawsze uświadomiona. Szczerość dziko rosnącego kwiatu. Nie wszystko można spisać na zniewolenie muzy. Napierało robotfakowstwo, które nie miało pod sobą oparcia w postaci kultury. Nieprzypadkowo, zapewne, poeta porzucił naukę w nowo powstałym uniwersytecie. Prawda, to nie oznacza, że gdyby on ten uniwersytet ukończył, to jego poetycki diament stałby się brylantem. Szlifowanie minerału twórczości — proces zależny od wielu czynników. Lecz mimo wszystkich błędów, Sosiura jest poetą prawdziwym. Z natury, z charakteru postrzegania. Charakter ten przejawia się w lirycznej zuchwałości. To wtedy, gdy uczucia wyprzedzają tabu rozumu. Właśnie w tym sekret popularności, która przypadła w jego udziale. * * * Ona kochać mnie nie chce, a ja w nocy od mąk nie śpię. Jak ja nienawidzę te oczy i, nienawidząc, kocham! Czyżby, o serce, tak i trzeba, że cała twoja dla niej krew?! Jaka to zgroza, jaka hańba — kochać ją za nie-miłość! 15.II.1950 * * * * * * Jak dawno, dawno, dawno! Wieczór, ciepłe chmury… Ach, ten ganek, to okno, cichy dźwięk gitary! Te akacje we śnie, całe w zorzy szronu i pończoszki koronkowe dziewczyny mojej. Ile szczęścia, ile łez, gdzie donieckie wody, gdzie biegnie ścieżka w dół prosto do zakładu. Wieczór ten mi świeci od zorzy połowy, i szachtareczka moja chmurzy czarne brwi. 2.X.1962 * * * W sinym bezgłosie zadumy wszędzie pieczęć. Melodie jesienne w duszy mojej brzmią. A liści zawierucha niesie swój smutek. I ty poszłaś, o przyjacielu miły, odurzona cichym snem, niby łabędź białoskrzydły machnął za horyzontem skrzydłem. Ja długo czekałem na ciebie. Żółkły i zieleniały liście znów. I zawróciła losu siła moją okradzioną miłość. Jak szczęściem oczy zasinieły, kiedy do ciebie ja przyszedłem. O łabędziu, łabędziu białoskrzydły, nie odlatuj od mnie znów. 1955
włożono wymowną frazę: “Was nie wspomni udręczony kraj”. On, kureńny, działa zgodnie z prawami wojny. Tak działała i przeciwna strona. Istnieje wersja: Sosiura zmuszony był przesunąć akcenty i zmienić tytuł ballady, której wartość artystyczna jest bezdyskusyjna. Taka jest siła celnego słowa, zdolnego zapędzić politykę w kozi róg — znać swoje miejsce. Zapędza zuchwałym i pełnym poświęcenia porywem serca w ekstremalnej sytuacji, kiedy pytanie swój—obcy traci ostrość, schodzi na dalszy plan. Trzeba to zrozumieć. Tak jak różnicę między balladą a słynnym wierszem “Kochajcie Ukrainę” — retorycznym i od strony estetycznej wrażliwym. Rzecz jasna, popularność jego wzrosła po zdeptaniu przez władzę. Ale Sosiura działa nie tylko poszczególnymi wierszami, lecz także sumą, rzec można, swego lirycznego czaru, bezpośrednio związanego z jego charakterem. Formułę tego charakteru odnalazł sam poeta: “Wiatru imię — Wołodźka”. Na czarnym koniu jaw błękitną płynę w dal. Koń żółte trawy chrupie, a droga, niczym żmija. Ten koń — to moje zamyślenie, ten koń — to żal mój. 11.X.1962 Kochajcie Ukrainę! Kochajcie Ukrainę, jak słońce, kochajcie, Jak wiatr, i trawy, i wody, W godzinę szczęśliwą i w radości chwilę, Kochajcie w godzinę niepogody. Kochajcie Ukrainę we śnie i na jawie, Wiśniową swoją Ukrainę, Piękno jej, wiecznie żywe i nowe, I mowę jej słowiczą. Bez niej — niczym jesteśmy, jak proch i dym, Rozwiany w polu wiatrami… Kochajcie Ukrainę całym sercem swoim I wszystkimi swoimi czynami. Dla nas ona na świecie jest jedyna, jedna, Jak oczy jej czule-piwne… Ona — w gwiazdach, i w wierzbach ona, I w każdym serca uderzeniu, W kwiecie i ptaszynie, w krzywych płotach, W pieśni każdej, w dumie, W dziecięcym uśmiechu, w dziewczęcych oczach I w sztandarów szkarłatnym szumie. Jak ten krzew gorejący, co płonie — nie spłonie, Żyje w ścieżkach, w dąbrowach, W krzykach syren i w falach Dniepru, W chmurach owych purpurowych, W ogniu kanonad, co na zachód gonią Cudzoziemców w zielonych mundurach, W bagnetach, co w ciemności przebijają nam drogę Do wiosen, i jasnych, i szczerych… Młodzieńcze! Niech będzie dla niej twój śmiech, I łzy, i wszystko do zgonu… Nie można kochać narodów innych, Kiedy ty nie kochasz Ukrainy. Dziewczyno! Jak niebo jej błękitne, Kochaj ją każdą minutę… Ukochany kochać nie zechce ciebie, Kiedy ty nie kochasz Ukrainy. Kochajcie w trudzie, w kochaniu, w boju, W ten czas, jak dudnią baterie… Całym sercem kochajcie Ukrainę swoją, I wieczni będziemy z nią. Maj, 1944, Kijów
Maschinelle Übersetzung
Powieści Jewhena Paszkowskiego wywołują różnorodne, niekiedy całkowicie przeciwstawne interpretacje, jednak wszyscy czytelnicy uznają wielki talent autora i niezwykłą siłę artystyczną jego powieści. Tak, utwór „Codzienne berło” wywołał u jednego z nich wrażenie półtonowej sztangi, do której — po lekturze młodych współczesnych tekstów — trzeba podchodzić stopniowo i ostrożnie, aby nie zerwać się. Inny czytelnik porównał odbiór powieści pisarza do wybuchu ręcznego granatu, kiedy czas dla człowieka zwalnia, zatrzymuje się, a on otrzymuje doświadczenie intensywnego przeżywania rzeczywistości. Sam Paszkowski w jednym z listów określił własną postawę twórczą w ten sposób: trzeba pisać tak, jak w ostatnim dniu; wtedy otwiera się, odczuwa i pisze nie rozumem świadomości, a rozumem nadświadomości — płonięciem duchoczłowieka. Fenomen „ostatniego dnia” stawia pytanie o ostateczne podsumowania życiowe, o celowość ludzkiego istnienia w ogóle. Fenomen ten skłania do odnoszenia ziemskiej drogi człowieka do Bożego zamysłu, do widzenia wspomnianej drogi w uniwersalnym wymiarze Wieczności. Z odpowiednim zamysłem wiąże się pojęcie losu — jako bezpośredniego projektu życiowego, który staje przed poszczególnym człowiekiem i który jest jedną z wielu form urzeczywistnienia samego zamysłu. Taras PASTUCH Słowo „los” etymologicznie wiąże się z leksemami, które mają znaczenie „dzielić”, „obrabiać”, „ociosywać”. Los jest przejawem boskiej woli i na drodze urzeczywistniania swojego losu człowiek przechodzi pewne kształtowanie. Jednak los jawi się jako pewna możliwość, w którą człowiek może wejść lub nie wejść. Od człowieka w znacznej mierze zależy urzeczywistnienie własnego powołania, wejście i przebywanie w losie. Takie urzeczywistnienie staje się możliwe dzięki silnej woli, która jest skierowana na wyrzeczenie się egoistycznych pragnień i która dąży do czynienia dobra, włączając się w ten sposób w boską miłość. Zatem pisać „jak w ostatnim dniu” — to głęboko i silnie odczuwać związek wola—los—Wieczność; widzieć przykłady ludzkiego wpadania w los i wypadania z niego; śledzić, jakie przeszkody i trudności stają przed człowiekiem w procesie wędrówki do Wieczności i jakie potężne wsparcie może on otrzymać poprzez włączenie się w boską miłość. Obecna w powieściach pisarza opozycja chwili i czasu na swój sposób odzwierciedla dwie formy ludzkiego istnienia — w losie i poza nim. Czas (który „bezgraniczy się do chaosu”) obejmuje formy „martwego życia” — wszystko to, co zniknęło lub jest skazane na zniknięcie; co stoi na przeszkodzie rozwojowi „żywego życia”. Do takich form należą warstwy „martwej” kultury (Fryderyk Nietzsche w tych przypadkach mówił o „historii antykwarycznej”); przestrzeń społeczno-polityczna z jej obłudnymi hasłami, które w czasie teraźniejszym całkowicie utraciły swoje pierwotne znaczenie; wzorce przejawiania zmysłowej miłości do swojego osobistego Ja i innych zjawisk cielesnych itp. Natomiast chwila jest wyrazem wiecznej teraźniejszości — wszystkiego tego, co jest „żywym życiem”, przejawem prawdziwej miłości. Wieczna teraźniejszość określa się takimi cechami: „niezależność” od czasu, powtarzalność, pełnia samourzeczywistnienia, skierowanie na przyszłość. W chwili aktualizuje się także to, co już minęło, ale znów żywo powstało w pamięci, dając wyraźne poczucie rzeczywistości, wywołując lepsze zrozumienie teraźniejszości. Chwila może odzwierciedlać się w opisie jesiennego pejzażu, w którym w przededniu bliskiego upadku siły witalne przyrody szczególnie wyraziście przejawiają się. Albo we wspomnieniu z dzieciństwa, w którym przestrzeń ojcowskiego domu ucieleśnia wysoką poezję patriarchalnego istnienia. Albo w biblijnej przypowieści o winiarzach, która uwydatnia człowiekowi głębokie prawa boskiego stwarzania świata. Twórczość powieściowa Paszkowskiego jawi się jako wielki epos chwili i takie powstanie określa dowolną strukturę jego tekstów.
Najczęściej chwila u Paszkowskiego-powieściopisarza rozwija się w przestrzeni wspomnienia, które aktualizuje pewien fragment przeszłości i nadaje mu znaczącą wymowność. Częste zwracanie się ku przeszłości (czasom przedczarnobylskim) świadczy nie tylko o nieakceptowaniu współczesności (czasów poczarnobylskich). W takim zwróceniu się ku „żywej” przeszłości dusza może się ujawnić i zbliżyć do samorozumienia. Martin Heidegger w swoich wykładach podkreślał, że pamięć jest skupieniem duszy i że dzięki pamięci dusza ukazuje bogactwo obrazów, przez które sama staje się widzialna. W twórczości powieściowej Paszkowskiego bogactwo obrazów jawi się jako skutek rozwoju dwóch określających tendencji: 1) szerokiego objęcia procesów życiowych, panoramicznej wizji ludzkiej egzystencji; 2) uważnej detalizacji poszczególnego zjawiska, dzięki której przedstawia się ono w wielu niuansach, precyzyjnie i subtelnie. W utworach pisarza zjawiska głęboko przemawiają same za siebie, ale w takim przemawianiu ujawniają się także dusze jego postaci. Wspomniana opozycja czasu i chwili jest przeciwstawieniem „żywego” i „martwego”. I zasługa Paszkowskiego-prozaika polega na rzadkiej umiejętności przenikania w istotę zjawisk oraz rozróżniania form „żywego” i „martwego” życia. Posiada on szczególną wrażliwość, dzięki której jest zdolny uświadamiać sobie to, czego nie uświadamiają sobie zaślepieni duchem czasu jego współcześni. Paszkowski widzi „grymasy” tego ducha i w swoich powieściach odzwierciedla je właśnie takimi, jakimi są w rzeczywistości, a nie takimi, jakimi wydają się przeważającej większości. On jak nikt inny we współczesnej ukraińskiej powieściopisarstwie na wielką skalę obejmuje swój czas i w takim objęciu totalnie i ostro przeciwstawia się mu. Znowuż, Paszkowski potrafi dostrzec istnienie piękna tam, gdzie, zdawałoby się, nie powinno go być, na przykład w codziennych kłopotach wiejskiego życia. Właśnie w celowym (wobec ludzkich potrzeb i osobliwości otaczającej przyrody), sprawnym wykonywaniu przez człowieka swoich obowiązków jawi się piękno takiego życia. Obecność piękna w tekstach Paszkowskiego (a także odpowiednia obrazowa forma wypowiedzi) prowadzi do tego, że poszczególni czytelnicy nazywają powieści pisarza poetyckimi, zaliczają je do odmiany poezji w prozie. Nastawienie na jak najpełniejsze przeżywanie chwili, niestrudzone dążenie do uchwycenia pięknych błysków Wiecznego w płynnym życiu, projektowanie ludzkiej drogi w wymiar Bożej woli determinują osobliwość twórczej maniery Paszkowskiego-powieściopisarza. Jego pisarstwo określa silna ekspresywność, która przejawia się w intensywnej ideowo-estetycznej wymowności poszczególnego detalu i ogólnego obrazu; występuje w tworzeniu poszczególnych szeregów obrazowych, połączonych „logiką” pewnych osobistych wrażeń; pojawia się w różnorodnych formach powtórzeń i obrazowych paralelizmach; odbija się echem w rytmie frazy, a nawet niekiedy — co ogólnie nie jest charakterystyczne dla prozy — w dźwiękowej organizacji zdania. Ekspresywność wzmacnia symboliczną kierunkowość tekstów Paszkowskiego. Ta ostatnia ujawnia znaki Wiecznego w otaczającej rzeczywistości, pomaga człowiekowi uświadomić sobie swoją istotę i wyjść na drogę swojego przeznaczenia. Rzeczywistość tekstowa symbolizuje się także poprzez oryginalne opracowanie znanych biblijnych obrazów (na przykład „pielęgnowanie winorośli”) oraz dzięki transcendowaniu — niekiedy bardzo niezwykłemu — poszczególnych otaczających zjawisk i obiektów. W powieściach Paszkowskiego są pewne kluczowe symbole, do których postacie od czasu do czasu powracają, przemyśliwując i przemyśliwując na nowo ich pole semantyczne, przymierzając swoją życiową drogę do tego, o czym mówią te symbole. W ogóle, chwyt powrotu jest ważną cechą powieściopisarstwa Paszkowskiego. Przecież właśnie dzięki powrotowi (do rodzinnego domu lub do swojej rodziny) postacie są zdolne głębiej odczuć osobiste wypadnięcie ze zwykłego trybu życia, egzystencjalne zagrożenie własnej egzystencji, krystalizowanie swojego duchowego doświadczenia i potrzebę dalszego torowania własnego losu. Złożona symbolizacja rzeczywistości tekstowej, nastawienie postaci na duchowe poszukiwania, ekspresyjna forma wypowiedzi, cenienie chwili i krytyczny stosunek do czasu — wszystko to popycha pisarza do użycia złożonego hermetycznego pisma. Takie pismo „zamyka się” przed szczegółowym i mniej lub bardziej pełnym przedstawieniem pewnych zjawisk społeczno-bytowych, wypisywaniem niektórych logicznych związków między poszczególnymi fragmentami rzeczywistości społecznej. Zamiast tego „otwiera się” na przejawy Wiecznego, dąży — w pewnym stopniu oczyszczonym od społecznych nawarstwień językiem — jak najpełniej uchwycić i przekazać to uniwersalne, co leży poza granicami fizycznego świata. Przecież społeczne tylko odciąga od Wiecznego, co Paszkowski niejednokrotnie i wyraźnie demonstruje. Paszkowski nie wykazuje żadnego dążenia do pisania zrozumiale dla wszystkich (i niekiedy mu to wytykano). W jego powieściopisarstwie poruszane są kardynalne problemy ludzkiego bytu. Problemy te wymagają uważnego i skupionego odbioru; przemyślanego rozumienia razem z autorem i jego postaciami. Stąd „zamknięta” stylistyka pisarza jest swoistą przeszkodą dla miłośników lekkiej lektury — tych, którzy nie chcą zastanawiać się nad problemami, nad którymi zastanawiał się autor. Ponadto w jego powieściach rozwijają się szerokie epickie płótna, których oglądanie również wymaga czasu i starań. Paszkowski niejednokrotnie mówi o tym, że jego powieści przeznaczone są dla „wybranych czytelników”. Jednak bycie „wybranym” oznacza włożenie niemałego wysiłku w czytanie i interpretację tekstów pisarza. Znajomość życia, której nie otrzyma się dzięki spoglądaniu na ulicę przez okno gabinetu pisarskiego, pomaga Paszkowskiemu wyciągać pewne wnioski i w znacznej mierze zapewnia znaczenie tych wniosków. Jego doświadczenie pisarskie opiera się przede wszystkim na jego indywidualnej historii życiowej oraz na historiach członków jego rodziny (i dopiero później to doświadczenie przekazuje fragmenty życia szerszych grup społecznych). W ten sposób ujawnia się duchowo-bytowe zakorzenienie ukraińskiego człowieka w przestrzeni rodzinnej ziemi. Pisarz starannie śledzi przeszłość swojego rodu do trzech pokoleń. Dochodzi do ważnego uświadomienia rodowej ciągłości, do subtelnego rozumienia ducha czasu i jego zmian. Ogólnie w swojej twórczej ewolucji Paszkowski idzie od indywidualno-rodowego do ogólnoludzkiego, co jest najbardziej optymalną drogą duchowego wzrostu. Powieści pisarza, jak już była mowa, są w znacznej mierze autobiograficzne, odzwierciedlają osobiste doświadczenie autora i ewolucję jego światopoglądu. Jednak doświadczenie życiowe jest tylko jednym składnikiem talentu pisarskiego. Innym takim składnikiem jest umiejętność widzenia ludzkich typów, przekazywania ich sposobu myślenia, specyfiki ich mowy; wyłapywania sytuacji życiowych, w których prześwituje coś istotnego i głębokiego. Paszkowski wspomina, jak jego babcia opowiadała straszne i porywające historie o drodze z syberyjskiego zesłania, które składały się w „opowieść, powtarzaną z roku na rok z niezmiennymi zwrotami i natchnieniem, jak epos”. Pisarz wykazuje rzadką w ukraińskiej powieściopisarstwie XX w. zdolność wyłapywania epickiego „oddechu”, przekazywania wysokiej poezji życia. Subtelnie odczuwa nie tylko wplecenie pewnych wydarzeń „w całość swojego czasu i stan narodu” (Hegel), ale i konieczność użycia odpowiednich środków artystycznych, dzięki którym wydarzenie przedstawia się żywo, wyraziście i wymownie. Pierwsza powieść Paszkowskiego została wydrukowana w 1989 r. w czasopiśmie „Dnipro” pod tytułem „Święto”. Zarysowała się w niej ta moralno-bytowa problematyka, która stanie się określająca dla następnych powieści pisarza. W recenzji utworu Wałerij Szewczuk określił jego główny temat — „szukanie przez bohatera miejsca w życiu i w świecie” — i dodał, że sama powieść zrobiona jest profesjonalnie. Główna postać Andrij trafia w egzystencjalną sytuację „bycia-pomiędzy”: wróciwszy z armii do rodzinnej wsi, jedzie do stolicy. W powieści pojawia się kilka postaci, które, tak jak Andrij, znalazły się w Kijowie i które próbują na różne sposoby urządzić sobie życie. Ich młodzieńcza energia kieruje się na otrzymywanie życiowych przyjemności i na to, co zapewnia dalszą beztroską egzystencję (pieniądze, własne mieszkanie, utrzymywanie tymczasowych relacji miłosnych). Autor śledzi życiowe kolizje tych postaci i demonstruje to, że wszystkie ich ciągoty do przyjemności, ostatecznie, prowadzą do nieszczęśliwych, a niekiedy i tragicznych konsekwencji. Zatem święto, którego tak bardzo pragnęły postacie, okazuje się złudne. Poczucie radości, które ono niesie, szybko mija, ustępując miejsca goryczy strat i porażek. Te i inne kolizje
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
wyznaczają problem należytego wyboru egzystencjalnego, kształtowania takich życiowych priorytetów, które mogłyby przynieść prawdziwe szczęście. Ważny moment: aby zobrazować wspomniany problem, autor wybiera los młodych ludzi, których samo życie stawia w sytuacji wyboru. Proces wyboru może rozwijać się jako długie i bolesne poszukiwanie, które demonstruje główny bohater. Pod koniec utworu Andrij tak i nie odnajduje siebie, a więc sam tekst jawi się jako powieść z „otwartym zakończeniem”. Jednak wypadanie z przeznaczenia, zdaniem autora, następuje nie tylko przez pociąg do rozkoszy, lecz także dzięki przejawowi „zła rodowego”, kiedy niegodne postępowanie rodziców determinuje odpowiednie życie ich dzieci. Taki związek autor wyjaśnia nie na dydaktycznym poziomie zgubnego wpływu, jaki ukazuje przykład rodziców, lecz na transcendentnym poziomie surowej kary człowieka za jego grzechy. Odstępstwo od boskich wskazań jest zbrodnią, za którą odpowiadają zarówno sam przestępca, jak i jego dzieci. Autor o tym bezpośrednio nie mówi, lecz prowadzi do takiego wniosku swojego czytelnika. Także w późniejszych powieściach reprezentacja tej idei jeszcze bardziej się uwypukla. Moralna degradacja nasila się w warunkach wielkiego miasta, w którym człowiek w swoim postępowaniu bardziej kieruje się własnymi pragnieniami niż tym „wspólnym niewidzialnym sumieniem”, które ogólnie określa zachowanie człowieka na wsi. Opozycja miasta i wsi jeszcze ostrzej uwidacznia się w powieści „Codzienna laska”, gdzie zyskuje dodatkowe niuanse — sztuczne i fałszywe istnienie w jednym, naturalne, prawdziwe życie w drugim. Również w „Świętem” tak czy inaczej zarysowują się tematy, które pisarz szerzej rozwinie w kolejnych powieściach: niszczenie patriarchalnego życia, emancypacja kobiety, Wielki Głód 1933 roku oraz awaria w Czarnobylu w 1986 roku. Pierwsza powieść Paszkowskiego jest pod względem techniki wykonania najbardziej klasyczna. Kompozycja „Świętego” ogólnie odpowiada należytym kanonom gatunkowym: wątki fabularne wyraźnie się rysują i przedstawiają historie miłosne oraz awanturnicze czyny bohaterów; ekspozycja, zawiązanie, kulminacja i rozwiązanie są opracowane mniej więcej szczegółowo i wyraźnie; dialogi występują w zwyczajnej formie; w rozwoju fabuły znaczące miejsce zajmuje intryga itd. Jednak już w tej pierwszej powieści ujawniają się cechy, które łącznie będą określać indywidualny styl pisania Paszkowskiego. Do takich cech należy zaliczyć: asocjacyjne uaktywnianie wspomnień (to uaktywnianie z czasem dojrzeje w pisanie asocjacyjne jako takie); świadome ukrywanie (do pewnego momentu) przyczynowo-czasowych związków między wydarzeniami, co pobudza uwagę czytelnika; interpretowanie jednego wydarzenia z różnych, często wzajemnie wykluczających się punktów widzenia, przy czym takie interpretacje podawane są nie od razu, lecz po pewnym czasie, aby czytelnik najpierw sam zbudował własną interpretację wydarzeń; przedstawianie wymownych mizanscen; wielopłaszczyznowe opracowanie symbolicznych obrazów (Arki Noego czy orła krążącego nad namiotami radzieckich wojskowych w Afganistanie); myślenie formułami, proponujące bardzo zwięzłą, a zarazem bardzo treściwą ideę (na przykład zakochany Andrij, jeszcze nieświadomy zdrady Nadi, „żył między miłością a niebem”); odrzucanie części reguł składniowych i interpunkcyjnych, mające na celu adekwatniejsze odzwierciedlenie dynamiki rozwoju myślenia obrazowego; bardzo uważny stosunek do słowa, polegający na dążeniu do unikania szablonowych wyrażeń i pisania językiem obrazowym i wyrazistym, indywidualizowania mowy postaci oraz prowadzenia narracji w wyczuwalnej tonacji rytmicznej. Wątki „Świętego” znalazły swoją kontynuację w powieści „Otchłań”, która, nawiasem mówiąc, po raz pierwszy ukazała się w 2005 roku pod jedną okładką z pierwszą powieścią Paszkowskiego (więc te dwie powieści tworzą dylogię). Podsumowaniem życiowych błąkań bohatera staje się głębokie uświadomienie sobie, że nie można żyć tak, jak żyje większość jego współczesnych; że ludzkie życie powinno opierać się nie na zaspokajaniu zmysłowych popędów, lecz na miłości; że w życiu istnieje wyższa sprawiedliwość (wiąże się ona z przeznaczeniem); i że człowiek odpowiada za swoje czyny. Symbol otchłani oznacza wypadanie z przeznaczenia. Od samego człowieka w dużej mierze zależy, czy zdoła siłą woli powstrzymać się przed upadkiem w „przepaść” (zdolny wejść we własne przeznaczenie), czy też skazany jest na bezwolny upadek w dół (na coraz dalsze rozmijanie się ze swoim powołaniem). Ogólnie w „Otchłani”, w porównaniu z „Świętem”, mistrzostwo autorskie rośnie, indywidualny styl pisarza coraz bardziej się krystalizuje. W narracji powieściowej wzrasta udział elementu ekspresywnego. Pisarz jeszcze bardziej przenosi uwagę z wydarzeń jako takich na emocjonalne przedstawienie tych wydarzeń w świadomości postaci, na ujawnienie osobistego rozumienia przez bohatera otaczającej rzeczywistości. Wrażliwość narratora daje możliwość odczucia i zrozumienia tego, czego nie są w stanie uświadomić sobie inni. W związku z tym liczba wyrazistych obrazów-symboli rośnie, fabuła w znacznej mierze traci „zewnętrzną” wydarzeniowość, natomiast nabiera wydarzeniowości „wewnętrznej”. Odpowiednio wzmacnia się asocjacyjne rozwijanie szeregów obrazowych. W drugiej powieści autor dalej rozwija poetykę wtrąconych historii, które poszerzają ogólną wizję życia, tworzą odpowiednie tło dla głównych wydarzeń. Zmniejszają się też „fragmenty” pierwszego zapoznania czytelnika z bohaterami, w których postacie tak czy inaczej są określane. Postacie ukazują się bardziej bezpośrednio, są wytworem burzliwego żywiołu życia i w odpowiedni sposób go przedstawiają (warto powiedzieć,
...czym pełnię takiej reprezentacji pisarz osiąga w trzech kolejnych powieściach). Pisarskie pismo staje się też bardziej żywiołowe, co przejawia się m.in. w swobodniejszym nizaniu okresów składniowych. Pisarz po raz pierwszy używa poetyki anafory, dzięki której wielka całość składniowa zyskuje dodatkową strukturę, uwypukla się ważne słowo i zostaje wyznaczony określony rytm. W kolejnych powieściach Paszkowski jeszcze częściej stosuje chwyt «jedynopoczątku», co świadczy o wzroście jego ekspresywno-asocjacyjnej manery pisania. Powieść «Wilcza zorza» ukazała się w 1991 r. w serii «Pierwsza książka prozaika» i ujawniła autora, który osiągnął już wysoką mistrzowskość i, co najważniejsze, w pełni ukształtował własny styl narracji. Jeśli w dwóch omawianych powieściach Paszkowski jeszcze przebywał w poszukiwaniach stylowych, doskonalił swoje środki artystyczne, to w «Wilczej zorzy» występuje jako dojrzały mistrz z szerokim arsenałem form wyrazu i wyszlifowaną autorską techniką. Ten utwór jest jednym z najwyższych osiągnięć poetyckiego pisarstwa zarówno w kontekście twórczości samego Paszkowskiego, jak i wielkiej prozy ukraińskiej XX w. Powieść składa się z dwudziestu jeden nowel, z których każda ukazuje jakiś ważny fragment życia bohaterów. Centralnymi postaciami utworu są trzej przyjaciele: Mykoła, Serhij i Pawło, a także dziewczyna Halia. Pisarz przedstawia życiowe drogi, którymi podążają postacie, i stawia problem ludzkiego losu na różnych przykładach jego urzeczywistnienia. W «Wilczej zorzy» autor w pełni ujawnia dwie ważne idee: głęboki tragizm i wysoką poezję istnienia ukraińskiego człowieka w XX w. Pisarz subtelnie oddaje piękno zrównoważonego, pełnego wewnętrznej godności patriarchalnego życia, ukazuje rzadkie poczucie natury i szczęście duchowego zjednoczenia z nią. A jednocześnie pokazuje, że organizm narodowy doznał wielkich urazów. Te urazy zostały spowodowane dwoma katastrofami społeczno-politycznymi: Hołodomorem w 1933 r. i awarią w Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej w 1986 r. Obraz strasznych lat trzydziestych uzupełniają obrazy syberyjskiego zesłania. Pisarz umiejętnie wykorzystuje formy utrwalania doświadczenia z pierwszej ręki, gdy bezpośredni uczestnicy tamtych wydarzeń opowiadają o tym, co widzieli i przeżyli. W powieści obecne są dwa okresy czasowe: ciężka przeszłość lat 1930. i zdegradowana teraźniejszość lat 1970.–1980. Chwila jako poczucie piękna, jako dokonanie pewnego moralnego, duchowego czynu rozrywa te okresy i wyrywa człowieka w przestrzeń transcendencji. W dążeniu człowieka, by przeciwstawić się grozie swojego czasu, ujawniają się jego wielkość i piękno (najwięcej takich przykładów jest w czasach lat 1930-tych). W tragicznych okolicznościach człowiek dąży do potwierdzenia siebie, do spełnienia swojego losu (w tej postawie powieść Paszkowskiego jest bliska prozie Hryhorija Tiutiunnyka); a także dąży do pojęcia swojego życia. Te dwa momenty określają wymowną egzystencjalno-filozoficzną orientację powieści. Powieść «Jesień dla anioła» drukowana była częściowo w periodykach w pierwszej połowie lat 1990., a w całości ukazała się w czasopiśmie «Ukraińskie problemy» w 2000 i 2001 r. Jeśli poprzedni utwór wykazywał tendencję do nowelizacji pisarstwa powieściowego, w którym autor koncentrował uwagę na szeregu ekspresywnie nasyconych fragmentów ludzkiego istnienia, to tutaj w pełni ujawnia się przeciwna tendencja, polegająca na szerokim epickim rozwinięciu narracji powieściowej. W «Jesieni dla anioła» pisarz tworzy rozległe płótno artystyczne, w którym przedstawiona zostaje duża liczba typów, charakterów, życiowych historii. W ten sposób w sposób masowy przedstawia się nie tylko obraz czasu i ludzkiego losu, ale także w odpowiedni sposób odzwierciedla się duchowy stan narodu. Epicki rozmach ujawnia się w szerszym, w porównaniu z poprzednią powieścią, przedstawieniu zjawisk życiowych oraz w bardziej szczegółowej wizji tych zjawisk. To ostatnie prowadzi do komplikacji symboliki obrazowej utworu. Ogólnie rzecz biorąc, przewodnie motywy powieściopisarstwa autora są tu rozwinięte pełniej i przedstawione bardziej złożenie. W «Jesieni dla anioła» autor sięga po złożone pismo symboliczno-metaforyczne, bogate w podteksty (zwłaszcza intertekstualne) i w nieoczekiwane, trafne analogie. Ponadto uaktywnia przejaw żywiołu języka, który, podobnie jak wielkie fale morskie periodycznie wpadające na brzeg, nabiera określonego rozległego rytmu i wyrazistej wewnętrznej siły. Potężna rytmika frazy w szczególny sposób odzwierciedla rytmikę sił życiowych, przejaw ducha, który ujawnia się i w należny sposób pojmuje życie. Złożone pismo i uwypuklenie żywiołu języka zbliżają pisarstwo Paszkowskiego do pisarstwa austriackiego pisarza Hermanna Brocha, przedstawionego w znanej powieści «Śmierć Wergiliusza». W «Jesieni dla anioła» pojawia się szeroko rozwinięta projekcja między czasem końca XX w. a czasem końca IV w. Taka projekcja świadczy o tym, że przeciwstawienie prawdziwej wiary i herezji jest uniwersalnym motywem ludzkiego bytu. Dokonuje się ono w różnych okresach czasowych, wciela się w różne postacie, ale jego istota pozostaje niezmienna, podobnie jak przed człowiekiem niezmiennie staje wybór: być w losie albo być poza nim. Ogólnie rzecz biorąc, powieść «Jesień dla anioła» łączy dwie różnorodne tendencje. Z jednej strony świat obrazowy utworu jawi się jako rzeczywistość symboliczna, która mówi o czymś, co jest uniwersalne, co leży poza granicami tego świata i jest niezmiernie ważne. A z drugiej — ten świat sam w sobie jest znaczący, w wielu przypadkach piękny i godny zachwytu.
Złożony metaforyczno-symboliczny podtekst leży u podstaw tytułu powieści. W kilku miejscach autor odsłania ten podtekst: jesień jest porą, kiedy „pamięć zaczyna kwitnąć nadzieją”; natomiast Ziemia jest „przypadkową małą stacją dla anioła, którego skrzydło, podczas przelotu do miłosierniejszych planet, rzadko krzepi wiarę”. Innymi słowy, chodzi o wielką nadzieję ludzkiego życia, która wiąże się z czystym stanem duszy (charakterystycznym dla okresu dzieciństwa) i zakłada istnienie świata lepszego od tutejszego. Pisarz poszerza ideowe brzmienie tytułu w innym miejscu, gdzie mówi o jesiennym „nastroju tlenia w przeczuciu ognia”; wskazuje na „trwanie zbawienia” poprzez „jesienne całopalenie”, które jest „ofiarą za nas”. Chodzi o zakrojone na szeroką skalę oczyszczenie, w którym skazane na śmierć, „martwe” ma zginąć, zwalniając miejsce dla wiecznego, „żywego”. Idea skazania ludzkiego społeczeństwa, które przedkłada „martwe” formy życiowe, ostro zarysuje się i szeroko rozwinie w powieści „Dzienny laska”. I jeśli tam narrator będzie gniewnie upominał społeczeństwo, które uparcie nadal nie chce wsłuchiwać się w boże prawdy, to tutaj zaistniała sytuacja wywołuje u narratora głęboki smutek i ból. Powieść „Jesień dla anioła” ujawnia wielkie i smutne pożegnanie ze światem, który był piękny w czasach przed Czarnobylem, w okresie dzieciństwa (fenomen nostalgicznego wspomnienia o czarownej przeszłości również ostro zarysuje się w kolejnej powieści). Jest to pożegnanie ze starym życiem w przededniu wejścia w nowe. Właśnie taką ideą można wyjaśnić „otwarte” zakończenie powieści, gdzie Bohdan widzi siebie w postaci zabitego motocyklisty, leżącego na drodze. Ddawny Bohdan „umiera”, natomiast „rodzi się” nowy Bohdan, „oświecony duchem Cudu”. Należy zaznaczyć, że ta interpretacja proponuje jedno z prawdopodobnych podejść do zrozumienia. Hermetyczna narracja jest zbudowana tak, że to zakończenie można odczytać także z innej perspektywy: Bohdan rzeczywiście umiera, uświadomiwszy sobie przed śmiercią siłę duchowego oświecenia; odchodzi z tego życia z wiarą, że takie oświecenie prowadzi do zmartwychwstania w prawdziwym życiu. Ogólnie w powieści pojawia się już znany motyw, w którym główny bohater traci swoją miłość i wędruje drogami życia, szukając swego losu i poznając otaczający świat. Swą życiową drogę Bohdan zawiera w takiej formule: „Pokutować, czynić jałmużnę, modlić się za zabitych, prosić o przebaczenie za żywych, cierpieć za złych i pysznych, być sługą wstawiennictwa i, spotykając ubogą duszę, opowiadać o cudzie — i żyć powiedzianym”. Powieść jawi się jako wielka spowiedź bohatera, w której na tle szeroko rozwiniętego obrazu czasu wyznaje on swoje życie i swój los. Symboliczny jest zawód, który wybiera Bohdan. Jest przewoźnikiem przez rzekę. Oznacza to, że Bohdan jest tym, kto pomaga ludziom przeprawić się z jednego brzegu (sposobu istnienia) na drugi. Z czasem bohater dochodzi do zrozumienia, że Bóg posyła go „dla nielicznych, lecz nie wiesz dla kogo” (chodzi o tych, którzy chcą utwierdzić swój los w miłosierdziu wobec bliźniego i w bożej miłości).
Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
“Jestem Mikołaj Jesienny” — powiedział w swoim dawnym wywiadzie dla “Słowa Proświty” M. S. Wihranowski, który urodził się 7 listopada 1936 roku we wsi Bohopil w obwodzie mikołajowskim. Wtedy, w 1995 roku, po jego dacie urodzenia nie było nawet śladu po tej kresce, która oznacza krótki dystans do daty śmierci: Poeta zmarł 27 maja 2004 roku, nie dożywszy swoich siedemdziesiątych urodzin. “— Wiesz, po śmierci Mikołaja nawet nie chce mi się jechać do Kijowa ze swojej wyspy. Nie mogę patrzeć na jego okna” — otworzył się przede mną Leonid Tałałaj w przeddzień swoich 64. urodzin. 11 listopada tego roku skończyłby 72 lata (według paszportu — 71). 12 czerwca 2012 roku, na tydzień przed swoją nagłą śmiercią, powiedział mi: “Jestem bardzo zmęczony. Bardzo…” Nasza rozmowa się urwała: przede mną siedział naprawdę bardzo zmęczony, jesienny człowiek: ani zwykłego otwartego uśmiechu, ani ciepłego nieba w oczach… Aby je wywołać, zaczęłam rozmowę o Wihranowskim. I stał się cud: Lonia uśmiechnął się, rozgadał, w jego oczach pojawiło się ciepło i opowiedział mi kilka historii o Wihranowskim i Tałałaju. “Zapisujesz je chociaż?” — “Coś zapisuję, a czegoś nie zdążyłam…” — “No widzisz. A mówisz, że jesteś zmęczona…” Wtedy naprawdę wydawało mi się, że Leonid przejdzie przez swoje próby, — było w nim jeszcze tyle dziecięcego, jasnego, sumiennego. Nawet o swoim nieszczęściu powiedział: “Poradzę sobie”. Nie sprawdziło się — serce nie wytrzymało. Leonid Tałałaj był człowiekiem uczciwego imienia. Jego talent był jego charakterem i losem. Honor poetyckiego słowa — ponad wszystko. Zamach na jego imię oznaczał zamach na życie — inaczej nie potrafił reagować. Opowiadając mi o tych, którzy to robili, on… dziwił się. Nie mógł uwierzyć, że podłość i podstępność współistnieją z poetyckim wersyfikatorstwem. Nie mógł, bo oprócz wszystkiego wierzył w męskie braterstwo, w braterstwo poetów. Jego najbliższymi przyjaciółmi byli poeci i prozaicy. Najdroższy wśród nich — Mikoła Wihranowski. Kiedy spotykali się na Honczara 52 lub u Leonida Tałałaja na skromnej daczy (kijowska wyspa Wodnykiw, gdzie, nawiasem mówiąc, Guram Patriaszwili nakręcił film dokumentalny o M. S.), albo razem podróżowali nad Don, to pozwalali sobie być dziećmi, chłopakami, nastolatkami, jednak nigdy nie zapominali, że poezja albo jest, albo jej nie ma. Z Wihranowskim i Tałałajem poezja była zawsze, nawet wtedy, gdy o niej nie mówili. Mikoły Stepanowycza zabrakło, Leonid Mykołajowycz powtarzał: “Miejsca Wihranowskiego nikt nie zajmie”. Chodziło zarówno o poezję, jak i o życie: Leonid stale odczuwał przeciąg tęsknoty za tym poetą i człowiekiem, przyjacielem i bratem. W jego brudnopisach — wiersze, gdzie Wihranowski jest obecny jako ten, kto da odpowiedź na pytanie o inne, nieziemskie życie… Proponowane czytelnikom wspomnienia Tałałaja o Mikole Wihranowskim są pełne święta, wesołości, gry, nieukrywania małych męskich grzechów i celowej kategoryczności: “Wiersze wolne piszą eunuchy!” Czasami dwaj poeci pozwalali sobie, choć z pietyzmem, ale i z humorem, mówić o najwyższych autorytetach literackich… Nie warto traktować rozszyfrowanych przeze mnie zapisów Leonida Tałałaja, sporządzonych przez niego na luźnych kartkach, jako ostatecznej wersji wspomnień o M. S. Wihranowskim, gdyż co nieco już drukowano, zatem to tylko fragmenty. Należy pamiętać, że L. M. Tałałaj jest autorem wielu portretów literackich, artykułów literaturoznawczych o poezji i poetach, komentarzy do spuścizny twórczej i epistolarnej Mikoły Wihranowskiego. Mam nadzieję, że spuścizna Leonida Tałałaja również zostanie zbadana i opublikowana. Dzisiejszy pierwodruk to jesienne kwiaty na świeży grób Leonida Mykołajowycza w dniu jego przyjścia na świat i wdzięczna pamięć o Mikole Stepanowyczu, Mikołaju Jesiennym. Wspomnijmy ich wesołymi, dowcipnymi, celowo dziwnymi w szczodrości lata, talentu, przyjaźni. Uśmiechnijmy się i niech nasz smutek za Mikołajem i Mikołajowyczem stanie się jaśniejszy.
od samego rana nastrój u M. S. jest fatalny, bo my ze Stasem (S. Łosiew, pisarz. — L. G.) zostajemy nad Donem, a on musi lecieć do Kijowa i wszystko mu nie tak i nie takie, nawet po kieliszku krzywi się bardziej, niż wymaga tego rytuał. — Znudziliście mi się, gady. Polecę od was i na długo. A ty, Loniu, przyjedziesz do Kijowa, a mnie i tam nie będzie, już Ukrainę w ONZ reprezentuję, bronię i wasze, gady, interesy. O tak. A ty, patrz, nie stań się łajdakiem beze mnie. Znam cię — jeszcze przejdziesz na wiersz wolny, a wierszem wolnym piszą, zapamiętaj, tylko eunuchy.
Lubow HOŁOTA, przewodnicząca komisji ds. spuścizny twórczej L. M. Tałałaja
— Więc ten grzech i za tobą, Mikoło, się ciągnie. — To nie wiersz wolny, Loniu, to u mnie wiersze bez rymów i napisane przez prawdziwego mężczyznę: “… W nogach twoich siedzę ja, niby miecz…” A ty, Stasie, przygotuj samochód, bo jeszcze się spóźnimy i ja wsiądę nie do tego samolotu. Do rostowskiego lotniska dojechaliśmy na czas i bez przygód. Mikoła został siedzieć w samochodzie, a my jak ordynansi poszliśmy z jego paszportem kupować bilet. — Och ci klasycy… — poskarżył się po drodze Stas. — Niepraktyczni, jak dzieci, chyba nie wiedzą, że kupuje się bilet w kasie. Ale choć wiedzieliśmy, gdzie sprzedają bilety, kupić nie mogliśmy: — Są, ale tylko na jutro. Jak Stas nie przymilał się do kasjerki (a to potrafił robić), jak nie namawiał dyżurnego na lotnisku, wchodził nawet na posterunek milicji, ale tak niczego nie osiągnął. Kiedy wróciliśmy do samochodu, Mikoła raz i drugi obrzucił nas pogardliwym spojrzeniem. — Jak nie ma? Tylko jeden bilet! We dwóch! i nie mogliście wziąć... Wstyd! Nic nie można powierzyć. Nic nie potrafią. Dzieciaki. Potem powoli wysiadł z samochodu, rozejrzał się, otrzepał z kurzu swoją czarną marynarkę i powoli, z gracją poszedł sam do budynku lotniska. — Wstyd… — powtórzył pod nosem Stas. — Niech sam spróbuje. Wrócił Mikoła po jakichś piętnastu minutach. — No i co, nie ma biletów, mówicie? A to co mam w ręce, spójrz, Loniu, co to jest? I ja teraz polecę od was, gadów, żeby nie słyszeć was i nie widzieć! Nie ma biletów, nie ma biletów… Mleczarze, nic nie można powierzyć. Za pół godziny ja z nieba na was pluć będę! Do samochodu i precz z moich oczu, żebym was, gadów, nie widział! — To ostatnie zostało powiedziane takim tonem, że zastygliśmy, oszołomieni i zdezorientowani. A Mikoła z torbą w ręku powoli i z gracją oddalał się w stronę lotniska. Odszedłszy od nas na jakieś 15 metrów, zatrzymał się, postawił na drodze walizkę i odwrócił się do nas — A wy czego jak słupy? A kto mnie będzie żegnał, może ja was, gadów, objąć chcę, a wy stoicie… …Lekko pochylając głowę, patrzył spod czoła naburmuszonym wzrokiem, a w jego oczach biegały wesołe iskierki, złociste diabełki. — No co? A? Nie ma biletów! Mówić nie umiecie, bo… bo… bo wy… Zanim dobrał słowo, wyprzedziłem go: — Mikoło, my nie fasolowi, my przecież nie rośliny… Mikoła gwałtownie prostuje głowę i mruży oczy, jakby próbując wycisnąć z nich złociste diabełki. — Kolu! Ty cały “jak boża burza”! — Ale gdzie, Loniu, tyś się taki wziął? No gdzie?..
x x x Mykoła wrócił z Ameryki, gdzie, zdaje się, przez dwa miesiące przy ONZ wykonywał, jak to ujął, “jedną z najważniejszych misji na rzecz zachowania pokoju na całym świecie”. — Ameryka, Loniu, to takie… takie… jednym słowem — ja jej nie widziałem, kilka razy wywożono mnie na spotkania z diasporą, a cały pozostały czas, Loniu, — jak przeklęty! — siedziałem w Nowym Jorku w czterech ścianach i na wszystko patrzyłem z okna. Co tam jest dobrego, ściślej mówiąc, smacznego, to parówki i niezłe wytrawne wino, które jest tańsze od piwa. Oto i cała była moja radość: nabiorę wina, parówek i wspominam nasz Kijów, rybołówstwo czy Don i ciebie, gadzino. Przywiozłem ja, Loniu, jak zamawiałeś — żyłki, a także haczyki… Popatrz, jakie złote… A jeszcze, Loniu, podarowali mi japoński dyktafon. Jedziemy dzisiaj na twoją daczę i tam zobaczymy, jak on działa… Pojedziemy taksówką, na dwa-trzy dni. Nakupimy arbuzów i wszystkiego, co niezbędne, żeby należycie uczcić nasze spotkanie, i naprzód! Już na daczy, po drugim, trzecim kieliszku próbowałem skierować naszą rozmowę na amerykańskie tory, usłyszeć coś o jego spotkaniach z tamtejszymi Ukraińcami i tym podobne, ale bezskutecznie. — A niech ją szlag…, tę Amerykę! Oto włączam japońskiego (podkreśla!) dyktafon, a ty zaczynasz czytać nasze ulubione wiersze Bunina, nie zapomnij, pierwszym czytaj “Sansan”; z Ługowskiego, czytaj też naszego Kostię Herasymenkę… A Japończyk niech nagrywa i wiersze, i wszystko, co mówimy, a jutro przesłuchamy, jacy jesteśmy mądrzy po kieliszku… Ze współczesnych Mykoła czasem prosił, żeby przeczytać coś z R. i G. Tym dwóm poe- Magia osobowości W. jest tak samo niezgłębiona, jak magia jego najlepszych poezji. Posiadał zdolność oczarowywania, zadziwiania i narzucania innym stworzonego przez siebie świata i siebie w tym świecie. I rzadko kto widział M. W. poza tym światem, Wingranowskiego nie poetę, nie aktora, a jedynie człowieka. On stale grał, jak na scenie, a za kulisami mógł komunikować się tylko z najbliższymi. Jako aktor bywał zmęczony, stawał się zamknięty i rozdrażniony, ostry w słowach i przeważnie, jeśli była taka możliwość, odosabniał się. Sceptyczne słowo pod swoim adresem przyjmował jak obrazę, reagował na nie błyskawicznie, z gniewem. Jego opowieści były tak samo “realne”, jak jego proza. L. Tałałaj-owi on już dawno się przyglądał, prawda, nie bez zastrzeżeń. Za bardziej organicznego uważał W. Herasymiuka: — Rośnie potężny poeta… Chyba ich zaproszę na swoje urodziny... Jak ty, Loniczku, myślisz? I nam z tobą będzie weselej, bo z Dziubą jakoś i normalnie wypić nie wypada. Pewnego razu próbowałem przeczytać coś z poezji L. K. Przeczytałem dwie strofy — i M. przerwał: — Dość, Loniu, nie trzeba. Nie lubię ja nauczycielek z wskaźnikiem w ręku. Czytasz wiersze, a siedzisz w ławce jak uczeń, którego uczą, co jest niepowtarzalnością, a co nie… Przeczytaj lepiej Połonskiego albo balladę Włyźki. Nie lubię ja, Loniu, zimnych teoretyków poezji. Oto u Sosiury: “Poszli na bazar, umyli się w bani, ja wiersze zacząłem pisać pod wieczór złoty…” Jaka piękność! Oto niepowtarzalność! Czytaj, Loniu, tylko tych, co “chodzili na bazar” i nie popisywali się swoją mądrością! Najbliżsi byli dla M. poeci-romantycy z ich napiętym liryzmem, zachwytem nad życiem, niepowstrzymaną emocjonalnością i hiperbolizmem. Wpływu patetycznej poetyki swojego nauczyciela O. Dowżenki M. S. tak i nie pozbył się, choć z latami stał się o wiele bardziej powściągliwy i uczuciowo wrażliwszy. Z wierszy Ługowskiego M. wyróżniał “Drogę”, pierwszą strofę z “Pieśni o wietrze”, “Gęsi”. “Kursancką węgierkę”, z której wyróżniał wers: Na ulicy skład ciemności. Bardzo zachwycał się kinematograficznością wiersza “Jeziora”: Wyjąwszy pistolety, wchodzimy do domu. Zajączki grają na srebrnych naczyniach. Za ciężkonogim dębowym stołem Godzinę temu siedzieli ludzie… W lustrze zastygł jeszcze mglisty ślad Życie cudze zwleka. Zamierając słabo… Gdzie ono urwane — mnie sprawa żadna, — Dom przeznaczony dla naszego sztabu. Właśnie kinematograficznością przyciągały go poszczególne wiersze Bunina i Bagrickiego. A poezja K. Herasymenki była dla
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
х х х
Drżenie jesiennych miraży i Winhranowski, niczym wizja, nad chwastami się wyłania i przed sobą na rękach niesie uroczyście żółte melony, cały w rzepach, w rosie, w brzęczeniu oślepiających os, które nad nim roją się złotym nimbem. Władca stepu! Na przełaj kroczy ze zebranym arbuzowiskiem i, zbliżając się, rośnie ramionami, uśmiechem, postawą i rozsiewa wokół oczu dziewanny…
A już na nurcie żółte cienie i nasze spławiki spokojne, i podgląda z kociołka bielmowate oko sandacza, jak zasiadamy na sianie jak przy stole, gdzie kromka arbuza — żebrem i tak gościnnie pachną melony, że grzech nie wypić wina przy wiecznej pieśni świerszcza za świat ten, który, jak na nurcie, spływa mirażem jesiennym, za rybołówstwo i za melony, potrójną zupę rybną złotą i za śpiewną marność, która będzie zimować w sianie.
Listek wierzbowy nad namiotem drży, poczuwszy przelot, ale tak spokojnym świat stoi za plecami poety, choć wczesna jesień skradając się już podeszła i do niego, Władcy stepu, który nie tylko berła nie ma, a nawet — palca wskazującego.
Leonid TAŁALAJ ski, i chciałem choć czymś przyciągnąć jego uwagę. Po pierwszych dwóch przegranych partiach M. S. podejrzewał mnie o podglądanie. A pod koniec trzeciej partii, rozumiejąc, że znów przegrywa, wyraźnie się zdenerwował. Odpowiedziałem: nie muszę podglądać, pamiętam wszystkie karty, które wyszły, więc wiem, jakie ma w rękach. Zdziwiony przeszył mnie wzrokiem. — Pamiętasz? wszystkie?.. — Przecież jest ich tylko trzydzieści sześć! Co tu zapamiętywać? A pan, M. S., gra nieskupiony i nie sądzę, by wymienił pan wszystkie swoje atuty, które wyszły. — Tak. Da. Ja dzisiaj nie jestem w formie. Nie mogę się skoncentrować. A kiedy jestem w formie, to nawet z Malyszkiem wygrywałem. Za to jako poeta zawsze jestem w formie. Oto posłuchaj! Takiego jeszcze nie słyszałeś. I Winhranowski zaczął czytać: “Żyję wstecz”. Tego wiersza nie znałem. Czytał go genialnie! Zapomniałem o kartach, o wszystkim zapomniałem, ale wiersz zapamiętałem. Od razu cały, po jego czytaniu. Wiersze nie po prostu mnie uderzyły. Wstrząsnęły. Pewnie dzisiaj odbierałbym je nie tak entuzjastycznie. Inny czas. Inna akustyka epoki i wysoka poetyka tego wiersza przez wielu odbierana jest obecnie jako coś niestosownego i niemal fałszywego… Później, kiedy się zaprzyjaźniliśmy, ja, wspominając tamto pierwsze z nim spotkanie, powiedziałem mu: “Ty, czytając, byłeś cały jak boża burza!” — Oj, piękno, Liońka: “Boża burza!” Sam wymyśliłeś? — Nie, Mykoło, mierz wyżej. To o tobie tak powiedział sam A. S. Puszkin i, między innymi, ten wers o tobie zacytował w jednym z wykładów twój nauczyciel O. Dowżenko.
Ciąg dalszy nastąpi.
Maschinelle Übersetzung
Der Anfang dieses Textes kann unvollständig sein — mit der Originalseite abgleichen
dla niego (tak jak i dla mnie) droga, jak pamięć o młodości. Zatem tamtego wieczoru nagadaliśmy się i naczytaliśmy niemało. Następnego dnia budzimy się, a magnetofonu nie ma. Ukradli! Ale niczego więcej nie wzięli. Zresztą nikt nie mógł do mnie wejść… Mykoła machnął ręką: „Niech tam!”. Zaczynam sprzątać — wyrzucam skórki z arbuza, a spod nich wypada ten magnetofon — prosto do wody. Przemókł cały i odmówił posłuszeństwa. — Nic nie szkodzi — powiedział M. — ja go w domu wysuszę i on przemówi. A potem jakoś tak się złożyło, że gdzieś wyjechałem i przygoda z dyktafonem poszła w zapomnienie. I czy przemówił Japończyk po ukraińsku — nie wiem. x x x — Loniu, jak ty piszesz wiersze? — półżartem pyta W. — Kolu, tak samo jak ty, siadam do stołu, biorę ołówek albo pióro, podrapię się nim za lewym uchem i zaczynam pisać. — A dlaczego właśnie za lewym? Moja Muza siada obok mnie. A jeśli za uchem nie swędzi, też się drapiesz? — No, kiedy jak. — A jeśli poważnie, napisałeś dużo wierszy od razu i bez poprawek? — Zdaje się, że ani jednego… — Może kiedyś tak, a może ona się bała, bo Taras miał dwie Muzy. Przecież on jeszcze malował i mógł, rozgniewawszy się, leniwą gdzieś posłać daleko…. — Może i tak — powiedział Mykoła — ależ ja też nie tylko poeta, ja przecież jestem aktorem i reżyserem filmowym!.. „Koczegarka” — Gorłowskie stowarzyszenie literackie świętuje urodziny. (Leonid Tałalaj — drugi z lewej w pierwszym rzędzie. W centrum — Iwan Kostyria) — Tutaj — mówię — nic poradzić nie mogę, to twoje intymne stosunki, rozstrzygaj sam ze swoimi Muzami! — Beztalencia z nas, Loniu. Właśnie oglądałem „Zachaławną…” Tarasa, tam prawie nie ma poprawek. A ja nijak nie mogę dokończyć ci wiersza. Pierwszą strofę napisałem jeszcze wtedy, kiedy byliśmy w Doniecku: „Na jesień wąsy opuścił Nad Kalmiusem Lonia”. A potem jeszcze w Kijowie przyszło „Cienki sierp duszy wzeszedł” (i M. S., delektując się, zacytował ten wers). A wiesz, ja już tak dzisiaj nie napiszę, nie zdołam „cienki sierp duszy wzeszedł…” Jak ci się podoba, Loniu? Czemu ty, gadzie, nie mówisz, że to genialne? A dalej poszło w dół… Nie mogę skończyć i już. Może ty go sam dokończysz? Oto jak „łatwo” przychodzi mi słowo! — Kolu, a słyszałeś o takim poecie jak Puszkin? — Co ty, gadzie Loniu, drwisz ze mnie? I co ma do tego Puszkin? — A to ma — i wyciągam z półki tomik. — Spójrz — mówię — na autografy A. S. i zobaczysz, że i u niego Muza była leniwa i wszystko, co ona szeptała, musiał poeta dziesiątki razy przerabiać. — Ależ u niego jest jeszcze więcej poprawek niż u mnie! — zadowolony wykrzykuje M., przejrzawszy tomik, i zamyślony dodaje: — Z Puszkinem — wszystko jasne, on jest szlachcicem i Muza u niego jest szlachecka, pracować sama nie lubiła i zjadliwie obserwowała, na co ten paniczyk jest stać. A u Tarasa była chłopska Muza, która przywykła do pracy i szanowała naszego poetę… x x x Po raz pierwszy z M. W. spotkałem się u W. Pjanowa w 1968 roku, do którego zajechałem w drodze do Moskwy, gdzie uczyłem się na Wyższych Kursach Literackich. Wtedy wokół Pjanowa skupiała się cała twórcza młodzież. 11 listopada 2003 roku — dzień urodzin Leonida Tałalaja. Wśród gości — Petro Osadczuk i Mykoła Winhranowski Zdaje się, że nie było ani jednego debiutanta, któremu by w czymś nie pomógł — i słowem, i czynem. U niego można było przenocować i zjeść kolację, usłyszeć wszystkie literackie nowinki. W przestronnym pokoju, do którego zaprowadził mnie gospodarz, przy okrągłym stole siedziało troje nieznanych mi ludzi, wśród których od razu rozpoznałem M. W. Wcześniej widziałem go w filmie „Powieść płomiennych lat”, a także pamiętałem fotografię z wyborem w „Lit. Gazecie” z 1962 roku. — Zapoznajcie się, to młody poeta z Gorłówki — przedstawił mnie Pjanow i, zwracając się osobiście do W., dodał: — i, między innymi, Mykoło, on nieźle gra w karty! To, że jestem młodym poetą, M. puścił mimo uszu: jaki jeszcze może być poeta oprócz niego? A to, że gram w karty, go zainteresowało. — W takim razie rozdawaj, bo ja nie mam palca — i wyciągnął do mnie talię. Kartami pasjonowałem się od dzieciństwa, a około 18 roku życia zdarzało mi się grać z zawodowymi karciarzami i, oczywiście, nie w durnia. Opiekował się mną zawodowiec, który przypadkiem zauważył, że posiadam rzadką intuicję i pamięć do kart, i wciągnął mnie do swojego wybranego kręgu. Grałem za jego pieniądze i wygrywałem dla niego niemałe sumy, otrzymując marne procenty. W końcu karty stały się moim zawodem. To u nas była plaga — grać w oczko. Oto ludzie idą z kopalni i siadają grać, bywało, że i wypłaty przegrywali. Ja już o niczym nie mogłem myśleć, nawet pisanie wierszy zeszło na drugi plan. Trafiłem do grupy karciarzy z Donbasu. Karty mi się śniły. Już w wojsku zrozumiałem, że karty doprowadzą mnie do wielkiej biedy. Za duże wygrane można było przypłacić głową. I po wojsku ani razu nawet nie dotknąłem kart. I zapewne w tej sytuacji odmówiłbym gry. Ależ na przeciwnika naparł się sam Winhranow- 1986 rok. Mykoła Winhranowski, prozaik Stanisław Łosiew, Leonid Tałalaj na spotkaniu literackim w Kreminnej (obwód ługański)
Maschinelle Übersetzung
Dmytro MAŁAKOW, starszy pracownik naukowy Muzeum Historii Kijowa. Zdjęcia autora. Każdej jesieni przed kijowianami starszego pokolenia nieubłaganie wypływają wspomnienia: najpierw o wrześniu 1941 roku, kiedy rodzinny Kijów oddano wojskom nazistowskim, a potem — o listopadzie 1943 roku, kiedy nas wyzwolono. Nie wszystkich to jakoś porusza czy interesuje, jednak autor tych słów od 1970 roku występuje w periodykach, radiu i telewizji — wspominając, przypominając, z czasem coraz bardziej rozmyślając o minionych nieszczęściach. A także — wypełniając niepisany testament starszego brata — zasłużonego artysty Ukrainy Heorhija Małakowa (1928—1979). On, starszy o dziesięć lat, przeżył tamte czasy nieporównanie bardziej świadomie, nie raz narażając się na śmiertelne niebezpieczeństwo, a potem uwiecznił przeżyte najpierw w rysunkach albumu autobiograficznego, a po latach — w seriach linorytów, które stały się już podręcznikowymi. Oto i w tym roku w nowej ekspozycji Muzeum Historii Kijowa, niedawno odnowionej na pamiętny dla starych kijowian dzień 6 listopada, można zobaczyć dwa linoryty Heorhija Małakowa na ten temat. Minęły lata, dziesięciolecia i już nazywają go artystycznym kronikarzem Kijowa czasów minionej wojny. A my kontynuujemy badanie tematu. Powodem do niniejszego artykułu dla czytelników „Słowa Proświty” posłużyły dwie archiwalne fotografie, na których widać… drzewa — te same, które już samotnie dożywają swoich dni przy trzech starych budynkach administracyjnych na początku Chreszczatyka. Za każdym razem, przechodząc obok nich — czy to idąc do pracy w „Ukraińskim Domu”, czy to do redakcji „Słowa Proświty”, w myślach witam się z dwoma potężnymi wiązami. Są warte szacunku zarówno za wiek, jak i za to, że przez długie życie na głównej ulicy stolicy widziały wszystko, co się tam działo. Gdybyż tylko mogły jeszcze mówić… Wpatrzcie się w te fotografie z Chreszczatyka. Na jednej widzimy sznur niemieckich krytych ciężarówek pod budynkami nr 3, 5, 7 — po lewej stronie, a po prawej — też sznur, ale już młodziutkich drzewek, które ciągną się wzdłuż krawężnika. Ludzi nie widać — nic dziwnego: to wrzesień 1941 roku, w tyle płonie Chreszczatyk. Zaczęli go wysadzać i podpalać radzieccy podziemni działacze w piątym dniu okupacji, aby, zgodnie ze stalinowską wytyczną, „nasza ziemia płonęła pod nogami faszystowskich okupantów”. Pomiędzy drzewkami widać tak zwany „tytoniowy” kiosk — jeden z tych, które ustawiono przed wojną w centrum Kijowa. Wykonano je w formie i stylu ukraińskiego baroku według projektów znanych architektów, na wzór architektury budynku Połtawskiego Ziemstwa, wprowadzonej na początku XX wieku przez Wasyla Kryczewskiego. Dzisiaj odnosi się wrażenie, że pod koniec politycznie surowych lat 30. Ukrainę i ukrainikę władza radziecka, jakkolwiek dziwnie by to brzmiało, szanowała bardziej niż obecni władczy obcy w niezależnej od Ukraińców Ukrainie… Po prawej stronie na zdjęciu widzimy budynki nr 6, 8 oraz 10 — one i teraz szlachetnie zdobią Chreszczatyk. Młode, „radzieckiego” sadzenia drzewka wtedy ledwo zasłaniały pierwsze piętro. Na innym zdjęciu, datowanym na początek listopada 1943 roku, — to samo miejsce i te same drzewa, prawda — na drugim planie (z przodu i po lewej — nieparzysta strona Chreszczatyka). Za nimi wznoszą się sześciopiętrowe reprezentacyjne fasady byłych, jeszcze przedrewolucyjnych banków. Budynki nr 6, 8 oraz 10 stoją do dziś. Reszty nie widać za mgłą i dymem od pożarów, bo opuszczając Kijów, nazistowscy najeźdźcy tak samo uciekli się do taktyki „spalonej ziemi”. Wtedy w pobliżu obecnego Placu Europejskiego spłonęły: budynek obecnej Narodowej Parlamentarnej Biblioteki Ukrainy, przedwojenny Dom Obrony (Chreszczatyk, 1), sąsiedni nr 3, nad nimi, na górze — były Instytut Szlachetnie Urodzonych Panien (przed wojną — NKWD), ładne byłe dochodowe budynki mieszkalne na Kostiolnej i tak dalej. Więc to stamtąd dym. Po wojnie wszystko, oprócz nr 1 i 3, odbudowano. A współczesny przechodzień w tym miejscu Chreszczatyka nie tyle patrzy na te fasady i na ładne kijowskie dziewczyny, co pilnuje, żeby nie trafić przypadkiem pod koła „wypasionej” bryki, której wolno wszystko, także na chodnikach. Tym bardziej nie każdy zwróci uwagę na jakieś dziwne rozmieszczenie żeliwnych ażurowych pokryw w tych miejscach, gdzie rosną lub rosły drzewa. I dlaczego właśnie tutaj, przy byłym budynku trustów na Chreszczatyku 6 oraz zejściu do przejścia podziemnego, te drzewa stoją w dwóch rzędach — dwa stare wiązy i młode? Obecnie to zagadka dla nowych pokoleń kijowian… Chreszczatyk płonie. 1941 r. Więc zajrzyjmy w przeszłość. Zaraz po wyzwoleniu Kijowa jesienią 1943 roku radziecka propaganda podniosła hałas o „barbarzyństwie niemiecko-faszystowskich okupantów” — zniszczeniu Chreszczatyka. Już 8 listopada „Prawda” donosiła (dla dokładności podamy w języku oryginału): „Zahwatiw Kijew, niemcy naczały metodiczeski umierszczwliat jego. Snaчала był razruszen Kreszczatik…” Tego samego listopada na ekrany radzieckich kin wszedł kolejny numer (nr 70—71) „Sojuzkinożurnału”, który wtedy wyświetlano przed rozpoczęciem każdego seansu. W kadrach — płonący Kijów, płonący Chreszczatyk — owe nr 1, 3. W efekcie w świadomości wszystkich, którzy byli za linią frontu działającej Armii Czerwonej, na radzieckim tyłach, mocno zapadło: zniszczenie Chreszczatyka to dzieło rąk faszystowskich najeźdźców. I tylko niewielu kijowian — tych, którzy przeżyli nazistowską okupację i wszystko widzieli na własne oczy (a takich była tylko piąta część przedwojennych kijowian), pozostało prawdziwymi nosicielami pamięci historycznej. Ale „prawdziwi radzieccy patrioci” — frontowcy i ewakuowani do ich opinii, do ich świadectw i wspomnień odnosili się z niedowierzaniem, a nawet podejrzeniem. Zacięcie wierzyli oficjałom. W każdym razie, jak można operować i mani- Chreszczatyk. 1943 r.
o tym, jak manipulować opinią publiczną, wiedzą już nawet nastolatki, bo to samo dzieje się na ich oczach w już niezależnej, powtórzmy, od Ukraińców Ukrainie. Jeśli w Kijowie mogli wybrać mera z kosmosu, nie ma się co dziwić. Nowoczesne technologie pozwalają „wybrać” wszystkich, którzy bardzo tego chcą. Władza może wszystko. Wiosną 1944 roku rozpoczęto masowe prace przy oczyszczaniu Chreszczatyku z ruin. Ogłoszono ogólnozwiązkowy konkurs na najlepszy projekt odbudowy i rekonstrukcji centrum stolicy Ukrainy. Zaczęło się od wytyczenia w terenie nowych „czerwonych linii”: Chreszczatyk stał się dwukrotnie szerszy — do 100 metrów — kosztem lewej, nieparzystej strony, która najbardziej ucierpiała od wybuchów i pożarów. W rezultacie dwa dawne niepozorne oficyny niedaleko placu Besarabskiego znalazły się na nowej linii zabudowy. Szersze stały się też chodniki, wszak w tamtych czasach, jeszcze według starego, przedrewolucyjnego miejskiego zwyczaju, kijowianie lubili wieczorami spacerować Chreszczatykiem, przechadzać się, witać ze znajomymi, zajadać lodami i wodą gazowaną (kawa wtedy, w powojennych latach, jeszcze nie weszła w modę i nie stała się tak naglącą i niezbędną, jak teraz, potrzebą). Wzdłuż nowych chodników ustawiono nowe, pretensjonalnie monumentalne latarnie, przy czym co druga ma po obu stronach postumentu z szarego granitu tak samo polerowane siedzisko dla wygody przechodniów. Wtedy też na ulicy posadzono młode lipy, a między nimi urządzono rabaty, na których pod koniec lata płonęły czerwone pacioreczniki. Każdy rząd lip przed latarniami flankowały drzewka jarzębiny. Pod koniec jesieni, przed zimą, kiedy drzewka jarzębiny zrzucały liście i uginały się od kiści jaskrawopomarańczowych jagód, zlatywały się tu stadka jemiołuszek, objadając owoce i świergocząc. Ale nie ma już tych lip i tej jarzębiny, a jemiołuszki wzięły się za jemiołę, którą lubią, od której zresztą mają swoją nazwę i roznoszą po drzewach zarazę. Pewnie Rosjanie nie są tak spostrzegawczy, bo nazywają te ptaki swiristiel. Zatem do 2004 roku starą linię zabudowy nieparzystej strony Chreszczatyku, a co za tym idzie i dawną szerokość ulicy, jeszcze można było sobie wyobrazić za fasadą budynku nr 5. Ale zburzono go dla ambitnego projektu nowego wieżowca, chociaż obecna wyrwa nawet nie fachowcowi od urbanistyki i architektury jasno pokazuje: zróbcie po prostu wstawkę tej samej wysokości — o, nawet zwisające gzymsy prawego skrzydła hotelu „Dniepr” i lewego szczytu dawnej Ukrkoopspiłki proszą się, by je połączyć! Ależ niepohamowana chęć zysku już i tak zamożnych osób chce po raz kolejny wziąć górę nad architektoniczną estetyką i zdrowym rozsądkiem miejskich tradycji. Tak więc, kiedy według nowego projektu poszerzano chodniki także prawej, parzystej strony Chreszczatyku (o cztery metry), nowe młode drzewka posadzono już przy nowym krawężniku, a starym roślinom pozwolono żyć dalej. W tamtych czasach kijowianie, natchnieni powojennym duchem odrodzenia i drewlańskimi genami, ubóstwiali drzewa, kłaniali się im, jak Hindusi krowom. Teraz tylko to miejsce na Chreszczatyku i para długowiecznych wiązów przypomina o starym schemacie planistycznym Chreszczatyku. Przypomina tym, którzy uważają się za Kijowian, niezależnie od stołecznego zameldowania. Przez te siedemdziesiąt lat wiązy wyrosły już na wysokość czterech pięter sąsiednich budynków. I wy, szanowny czytelniku, przechodząc Chreszczatykiem, dotknijcie pni tych poważnych wiązów — drzewa też dają natchnienie do dobrych uczynków. Przypomnijcie sobie: niemal w każdej wsi, gdzie rośnie drzewo-patriarcha, z nim nieodmiennie wiąże się imiona bohaterów narodowych — ileż na Ukrainie jest dębów i lip, jeśli nie Żeleźniaka czy Honty, to Szewczenki na pewno. A kijowscy przewodnicy — zapaleni twórcy miejskich legend — jeszcze nadadzą i tym drzewom trafne imiona. Szanujmy się!
Maschinelle Übersetzung
Fortsetzung von einer früheren Seite — Seitenausschnitt
fortepian w niezwykle melodyjnej i harmonijnej strukturze. Wszystkie elementy muzyczne są lekkie i przejrzyste, wydaje się, jakby sam Mozart siedział przy fortepianie. Ale melodia sprowadza nas do codzienności i ze smutkiem rozumiemy, że to już przeszłość. Dalej były utwory „28 czerwca 1750… Pamięci J. S. B.” (2004) — utwór dedykowany Janowi Sebastianowi Bachowi, „5 serenad” (2006) — na fortepian oraz „Muzyka w zimową noc” (2011) — na skrzypce, fortepian i syntezator, składająca się z dwóch części: „Tango” oraz „Serenada truskawkowej polany”. Ostatni utwór muzyczny jest interesujący ze względu na użycie przez autora syntezatora, za pomocą którego bardzo udanie naśladował powiew wiatru. Walentyn Wasylowycz uważnie słucha każdej nuty wykonywanych utworów i robi nagranie audio. W drugiej części kompozytor powtarza każde słowo z utworów wokalnych, gdyż druga część koncertu była właśnie wokalna. Jego utwory wykonywali Inna Hałatenko (sopran) oraz Roman Riepka (fortepian). Już od 10 lat Walentyn Sylwestrow współpracuje z Inną Hałatenko. Kompozytor zrozumiał, że właśnie ona potrafi przekazać wszystkie emocje tak, jak on je odczuwa. Na pytanie, dlaczego Walentyn Wasylowycz w ostatnim czasie pisze tak nieprzemijające, uspokajające rzeczy, śpiewaczka odpowiada: „Żyjemy w epoce, kiedy wszystko już było, i teraz prosty do-dur okazuje się nie taki prosty. To poezja piękna i czystości. Misją kompozytora jest pokazanie ciszy, jej piękna. Walentyn Wasylowycz jest realny i ludzki, ale jednocześnie niezwykle subtelny, wrażliwy”. 27 października odbył się pierwszy koncert, poświęcony już bezpośrednio 75-leciu Walentyna Wasylowycza Sylwestrowa w Sali Kolumnowej im. M. Łysenki Narodowej Filharmonii Ukrainy. Ze sceny brzmiały gratulacje od Prezydenta Ukrainy W. Janukowycza, od ministra kultury Ukrainy M. Kułyniaka. Powiedziano bardzo wiele słów podziękowania kompozytorowi, Walentyna Wasylowycza nagrodzono medalem jubileuszowym. Kompozytor jest niezwykle skromny, więc nie lubi stać na scenie, najlepiej czuje się na sali, gdzie z wnikliwością słucha każdego utworu. W koncercie chóralnym brały udział: chór kameralny „Kijów”, kierownik artystyczny i główny dyrygent — Mykoła Hobdycz, chór żeński „Pawana” Instytutu Muzyki Narodowego Pedagogicznego Uniwersytetu im. M. Drahomanowa, dyrygent — Ludmyła Bajda oraz chór „Anima” Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki, dyrygent — Natalija Kreczko. Utwory na chór Walentyna Wasylowycza w wykonaniu przypominają całe organy. Niewiarygodne, jak można władać głosem, aby powstał efekt instrumentu muzycznego o szerokim zakresie. Podczas koncertu odczuwamy niezwykłą przestrzeń, kompozytor obejmuje wszystkie rejestry „instrumentu muzycznego”, czyli głosu, i dziwimy się, jak mistrzowsko i wykwintnie jest to zrobione. Głosy tworzą poczucie duchowego wzniesienia, a wielowarstwowość (alikwotowość) muzyki daje poczucie soborowości, poczucie echa w sali. Wydaje się, że chce, abyśmy poczuli piękno każdego dźwięku, każdy „muzyczny oddech”. Ten niezwykły lot ponad codziennością wykracza poza granice współczesnego niespokojnego świata, który ciągle gdzieś się spieszy. Dokąd? Nie wiadomo! A kompozytor wznosi się ponad cały świat i jakby tworzy własny świat spokoju oraz darzy poczuciem wiecznie pięknej muzyki. On jej słucha, pielęgnuje, a ona mu odpowiada wdzięcznością. I jego świat rośnie, przenikając swoimi promieniami teraźniejszość. Kompozytor swoją muzyką wzywa do zatrzymania się, zastanowienia, otrząśnięcia się z nadzwyczaj szybkiego tempa życia, gdzie człowiek nie zwraca uwagi na swoją wewnętrzną i jednocześnie wszechświatową ciszę, w której rodzi się to, co prawdziwe, genialne. Chór pełni rolę orkiestry, która niewymownie pięknie wyśpiewuje każde słowo, każdą nutkę. „Dedykacja A. Wedelowi” (2007), „Dedykacja H. Skoworodzie” (2009), „Dedykacja Wirce Balejowi” (2008) — premierowa, do słów Tarasa Hryhorowycza Szewczenki „Myśli moje” zachwycają publiczność. W ogóle chór akademicki to gatunek związany z tradycją prawosławną. To jak sobór z ludzi. Do tekstów liturgicznych trzeba podchodzić jak do tekstów poetów i wtedy odkrywa się nietradycyjne widzenie. Muzyka powraca do źródeł języka i sam tekst dyktuje muzykę — mówi o swoich utworach kompozytor. 31 października w Sali Kolumnowej im. M. Łysenki Narodowej Filharmonii Ukrainy zabrzmiał już koncert symfoniczny utworów Walentyna Wasylowycza Sylwestrowa w wykonaniu Narodowej Zasłużonej Akademickiej Orkiestry Symfonicznej Ukrainy pod kierownictwem kierownika artystycznego i głównego dyrygenta Wołodymyra Sirenki. W pierwszej części zabrzmiała Symfonia nr 6, napisana w latach 1994—1995, w drugiej części — „Widmung” („Dedykacja”). Symfonia na skrzypce z orkiestrą (1991), solistka — Hanna Sawycka-Dzialak (skrzypce, Szwajcaria). Chociaż muzyka Walentyna Wasylowycza okazuje się zadziwiająco obrazowa, kompozytor nigdy nie pisał muzyki do filmów. Pozwalał wykorzystywać swoje już napisane utwory, ale nigdy nie wkładał muzyki w linię fabularną. Na prośbę napisania tego czy owego może odpowiedzieć muzyką po długim czasie. Gdyż pomysł muzyczny musi swobodnie pojawiać się od wewnątrz, jak mówi sam kompozytor. Materiały przygotowała Olha Kołomijec, recenzentka muzyczna. (W koncercie wzięli udział: Mykoła Hołubnyczyj (tenor), Iwan Rewa (tenor), Jurij Tyszczuk (baryton), Jurij Stratijenko (bas)) zaśpiewali niezwykle wesołą pieśń „Orzył chłop przy drodze”, która zapadła w pamięć słuchaczom. W drugiej części koncertu orkiestrą dyrygował zasłużony artysta Ukrainy Andrij Kozaczok. W wydarzeniu brała udział grupa żeńska akademickiego chóru im. P. Majborody Narodowej Kompanii Radiowej Ukrainy, kierownik artystyczny zasłużona artystka Ukrainy Julija Tkacz. Wszystkich obecnych zachwyciła Fantazja karpacka w opracowaniu M. Morozowa, gdzie brzmiały motywy huculskie, wydawało się, że wraz z muzyką płyniemy w Karpaty.
Maschinelle Übersetzung
Z okazji 75-lecia ukraińskiego kompozytora Walentyna Sylwestrowa odbyła się seria jubileuszowych koncertów. 27 października w Małej Sali Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego odbyła się uroczysta ceremonia wręczenia W. Sylwestrowowi i S. Hubajdulinej tytułów profesorów honorowych NAMU im. P. I. Czajkowskiego, koncerty utworów W. Sylwestrowa i S. Hubajdulinej oraz 30–31 października koncert w Sali Kolumnowej im. M. W. Łysenki Narodowej Filharmonii Ukrainy.
Na 75-lecie Walentyna Wasylowicza przyjechała znana rosyjska kompozytorka Sofija Asgatiwna Hubajdulina. Ta drobna kobieta o promiennym uśmiechu i mądrych oczach emanuje nie tylko harmonią duszy, ale także napełnia nią wszystko dookoła. Na konferencji prasowej kompozytorka powiedziała: „Jest dla mnie wielkim zaszczytem spotkać się z ukraińskimi muzykami. Jestem dumna, że Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy ma takie tradycje”. Najpierw kompozytorka dała koncert we Lwowie; miasto wzruszyło ją i zachwyciło. Sofija Asgatiwna wiele wspominała o swoich spotkaniach z Sylwestrowem, o współpracy z E. Denisowem i A. Sznitke. Żałowała, że dziś bardzo trudno się spotykać. Pierwszą częścią uroczystego wydarzenia 27 października była ceremonia wręczenia Walentynowi Sylwestrowowi i Sofiji Hubajdulinej tytułów profesorów honorowych Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego. Ceremonia zgromadziła wielu wielbicieli i Mała Sala Akademii Muzycznej okazała się za mała na to wydarzenie. Koncert, na którym wykonano utwór Sofiji Asgatiwny „Siedem słów” — partitę na wiolonczelę, bajan i orkiestrę smyczkową w siedmiu częściach, napisany w 1982 roku. „Siedem słów” to temat ukrzyżowania Chrystusa, Jego ostatnich słów przed śmiercią, zwrotu do Boga i do ludzi. Muzyka o niezwykłym rozwiązaniu i głębokim zamyśle. Dla nas to nietypowe, że główne партie wykonują wiolonczela i bajan. Wyrazistość wiolonczeli i ciężki oddech bajanu niezwykle czuło oddają mękę Chrystusa, a przejmujący ból udziela się słuchaczowi. Orkiestra emocjonalnie przedstawia beznadziejność bytu i istnienia,
narastającym tłem brzmieniowym orkiestry. A pizzicato wiolonczeli, jak krople deszczu, które zatrzymują czas. Utwór wykonał Narodowy Zespół Kameralny „Kijowscy Soliści”. Kierownik artystyczny i główny dyrygent — Narodowy Artysta Ukrainy Wołodymyr Sirenko, soliści — Narodowy Artysta Ukrainy Iwan Kuper (wiolonczela) i laureat międzynarodowych konkursów Roman Jusypej (bajan). Po przerwie rozpoczął się drugi koncert, poświęcony utworom Walentyna Sylwestrowa. Utwory instrumentalne wykonał zespół muzyki współczesnej „Rykoszet” Kijowskiej Organizacji Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy w składzie laureatów międzynarodowych konkursów: Mychajło Bilicz (skrzypce), Zoltan Almaszi (wiolonczela), Dmytro Tawaniec (fortepian). „Chwile Mozarta” — tercet w sześciu częściach. Niezwykle jasna i delikatna muzyka na początku, śpiewne trele i interwały przywodzą nam na myśl epokę wielkiego klasyka, pizzicato skrzypiec i odpowiedź for-
Maschinelle Übersetzung
W Kolumnowej Sali im. M. Łysenki Narodowej Filharmonii Ukrainy odbył się koncert cyklu „Wieczory muzyki ukraińskiej. Spuścizna i współczesność” – „Graj, moja banduro!” w wykonaniu Narodowej Zasłużonej Kapeli Banduzystów Ukrainy im. H. Majborody. W pierwszej części koncertu kapelą kierował kierownik artystyczny i główny dyrygent – Narodowy Artysta Ukrainy Wiktor Skoromnyj. Narodowa Kapela Banduzystów rozpoczęła swój występ chórem „Wierzę”, który zabrzmiał majestatycznie i bez akompaniamentu.
Niezwykle głębokie, przejmujące brzmienie serenady Smitha z opery „Perska piękność” Georges’a Bizeta, solo – Maksym Kucienko.
Na pierwszy rzut oka klasyka w opracowaniu na kapelę banduzystów brzmi nietypowo, lecz jej brzmienie zauroczyło i przenikało do duszy. Słuchacze jednak bardziej upodobali sobie ukraińskie pieśni ludowe. Przemyślane, głębokie opracowania pieśni M. Łysenki oraz jego muzyka do poematu „Hamalija” T. H. Szewczenki zachwycały miłośników. Były też pieśni żartobliwe: zabawne okrzyki, gwizdy, naśladowanie biegu konia, świstawki wywoływały uśmiech na twarzach obecnych. Ucieszyła żartobliwą pieśnią „Jak odjechał mój ukochany” Walentyn Matiuszko, zasłużona artystka Ukrainy, z towarzyszeniem kapeli (opracowanie M. Hwozdia). Kwartet banduzystów (zasłużony artysta Ukrainy Wołodymy-
Maschinelle Übersetzung
W miłości do Ukrainy, do rodzinnej ziemi tworzą obecni mistrzowie sztuki ludowej, którzy wyszyli, utkali, wycięli z drewna, ulepili z gliny, namalowali na płótnie niewiędnące drzewo ukraińskiego życia, które sięga wierzchołkiem w kosmos, a korzeniami przerasta w tysiąclecia, w Trypole, w siwy paleolit. Wystawę-konkurs otwiera przewodniczący Narodowego Związku Mistrzów Sztuki Ludowej Ukrainy Jewhen Szewczenko. Switłana Czorna. Zdjęcia autora. Jestem ukraińskiego rodu. A to, że nasza sztuka ludowa ma dawną historię i jest głęboko symboliczna, czyni ją ważnym składnikiem światowej kultury. Jeszcze rok temu, wspomina przewodniczący kijowskiego oddziału Związku Mistrzów Ludowych Ihor Poszywajło, przy okrągłym stole wśród historyków sztuki i pracowników muzeów toczyła się dyskusja o tym, czy aktualna w XXI wieku jest sztuka ludowa. Setki dzieł, przedstawionych na tegorocznej wystawie, zaświadczają o aktualności i potrzebie, bo pozytywnie wpływają, a z dalszym rozwojem będą jeszcze bardziej wpływać na procesy społeczno-polityczne, które zachodzą w kraju. Przecież kanon sztuki ludowej to wysoka moralność, religijność, ludzkość, ten fundament, na którym powinno utwierdzać się społeczeństwo, aby nie stoczyć się w przepaść hipokryzji i chciwości. Wystawy-konkursy na najlepsze dzieło roku mają na celu nie tylko znajdowanie i popularyzowanie mistrzów ludowych i ich wyrobów, ale także pomagają przeanalizować współczesny stan tradycyjnej sztuki ludowej. Znamienne, że na tegorocznej wystawie przedstawione są wszystkie regiony Ukrainy, szczególnie dużo prac z południowych i wschodnich obwodów. Mistrzowie z Doniecczyzny, Ługańszczyzny, Dniepropietrowszczyzny, Zaporoża wystawiają swoje prace w Kijowie. Wśród nich Iryna Zajcewa z Mariupola z tradycyjną odzieżą ludową, z wyszywanymi ręcznikami Ołena Specjalna z Krasnego Łucza, Ludmyła Melnyk, Switłana Ihnatczenko oraz Hanna Tymoszenko z Zaporoża, Nadija Denysiuk z Melitopola, Lidija Karpenko ze wsi Wasyliwka w obwodzie zaporoskim, Natalija Rybak z petrikiwskim „Kozakiem Mamajem”. Wśród uczestników wystawy są nie tylko tak znani mistrzowie, jak kilimiar Stepan Handża z Kijowa, hafciarki Hanna Hojda i Tamara Hłuszenok, mistrzowie ceramiki artystycznej z Opiszni Wałentyna Harmasz, Oksana Kalna i Switłana Motrij, których malowane polnymi kwiatami dzbany i talerze zachwycają doskonałością linii i czystością kolorów, ale także wiele nowych nazwisk, młodzież. Zarówno dorośli, jak i dzieci zatrzymują się przy witrynach z zabawkami ludowymi. Różnorodne gwizdki, baranki, ptaki, koniki zrobione z gliny przez rzemieślników z Krzywego Rogu, Połtawszczyzny, Czernihowa, Czerkas, Zaporoża, Chmielnickiego tak mistrzowsko, że wydaje się, iż jeszcze chwila, a skowronki machną skrzydłami, a gniade uderzą kopytami. Lecz najwięcej uwagi poświęca się wyszywankom. Jest ich w ekspozycji nie jeden dziesiątek, wyszytych białym na białym, jak od dawna zdobiono na Połtawszczyźnie, czarnymi, jak żyzna ziemia, nićmi, to borszcziwśka wyszywanka, tradycyjnymi czerwonymi i czarnymi kolorami, a jeszcze kolorami lata i jesieni w Karpatach, na Bukowinie, na Polesiu. Wyszywanki na święto i dzień powszedni, dla dzieci, młodych dziewcząt i kawalerów, dla starszych, już gospodarzy i gospodyń. Więc póki jedni oglądają wystawę, inni wymieniają się myślami i pomysłami. Dobrze byłoby uczynić taką ekspozycję wędrowną, aby z arcydziełami ukraińskiej sztuki ludowej mogli zapoznać się w każdym regionie. A jeszcze pokazać ją w Administracji Prezydenta, w Radzie Najwyższej. Może wtedy wyszywanka stanie się nieodłączną częścią stroju biznesowego ukraińskiego urzędnika i deputowanego. Wyroby mistrzów ludowych trzeba pokazywać także za granicą, przecież żaden kraj świata nie ma tak bogatej skarbnicy sztuki ludowej, jak Ukraina. W celu szerzenia wiedzy o kulturze etnicznej Ukraińców i włączenia w ten proces młodzieży dobrze byłoby przeprowadzać konkursy-wystawy wśród młodych mistrzów, których mogłyby wesprzeć nie tylko stypendia Prezydenckie (takie obecnie otrzymuje kilkudziesięciu rzemieślników), ale także stypendia merów dużych i małych miast, różnorodnych fundacji charytatywnych. Zgodnie z wynikami wystawy-konkursu na najlepsze dzieło 2012 roku planowane jest wydanie kolorowego albumu-katalogu, który pomieści wszystkie bez wyjątku prace wystawione w ekspozycji. Tradycyjną lalkę-motankę przywieziono do Kijowa z różnych zakątków Ukrainy. Słynne opiszniańskie dzbany Wałentyny Harmasz i Oksany Kalnej. PRZEDPŁATA—2013 Koszt przedpłaty (z dostawą i kosztami pocztowymi): TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO. Kod pocztowy — 30617, strona 71 w „Katalogu”
Maschinelle Übersetzung
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło Mowczan na pół roku 53 UAH 37 kop. na rok 105 UAH 54 kop.
Maschinelle Übersetzung
Redaktor naczelna Lubow Hołota. Kolegium redakcyjne: Lubow Hołota (przewodnicząca), Jarema Hojan, Pawło Mowczan, Ołeksandr Ponomariw, Iwan Juszczak. Zastępcy redaktora naczelnego: Petro Antonenko 279-49-47, Jewhen Buket 279-39-55. Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji: Natalija Skrynnyk 278-01-30 (tel./faks).
Maschinelle Übersetzung
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617. Sekretarz odpowiedzialna Iryna Szewczuk. Dział pracy proświtańskiej Nadija Kyryan 270-55-57. Dział kultury Mykoła Cymbaluk 279-49-47. Dział korekty Tetiana Szczerbak, Iryna Stelmach 278-63-69. Skład komputerowy Iryna Szewczuk, Ołeksij Jaszczuk 278-63-69. Korespondent Ulana Wolikowska. Redaktor dyżurny Jewhen Buket. Księgowość 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua. Nakład w październiku — 23500. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano z gotowych fotoform w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę.
Maschinelle Übersetzung