Ukraińscy i kazachscy pisarze przy wierzbie Szewczenki. Półwysep Mangystau. 1988 rok. ...Taras Hryhorowycz przeczytał mi swoje nieopublikowane wiersze. Ogarnął mnie strach: wrażenie, jakie wywierały, przypomniało mi balladę Schillera «Zasłonięty posąg w Sais». Widziałem, że muza Szewczenki rozdzierała zasłonę życia ludowego. I strasznie, i słodko, i boleśnie, i z pragnieniem chciało się zajrzeć tam!!! Poezja zawsze idzie naprzód, zawsze odważa się na śmiały czyn; krok w krok za nią idzie historia, nauka i praca praktyczna. Silny wzrok, mocne nerwy trzeba mieć, żeby nie oślepnąć albo nie paść nieprzytomnym od nagłego światła prawdy, która przyjaźnie ukryta jest dla obojętnego tłumu, który idzie sobie utartym szlakiem obok tajemniczej zasłony i nie wie, co tam ukryte jest za tą zasłoną... M. Kostomarow. Wspomnienia o dwóch malarzach, których twórczości wystarcza na to, by całe pokolenia narodowo świadomych (i nawet nieświadomych) ludzi dziwiły się jego geniuszowi, poznawały nieogarnione głębiny jego ducha. Właśnie poznawały: bo powiedziano, że «dumnemu narodowi — nie jest potrzebny martwy bóg». * * * Ja zaś miesiące i dni liczę żałobą, Na dział mój ciężkie spadły noce. Kładąc się: «Kiedyż ten świt?» — pytam, a noc idzie, idzie sobie powoli, i myślami do rana się karmię... Księga Hioba (przekład P. Kulisza) Jak nie paradoksalnie, ale to jednak prawda: żadna książka nie miała takiej popularności u narodu ukraińskiego, jak «Kobziarz» Szewczenki. Nawet księga nad księgami — Biblia nie była tak rozpowszechniona. Prawie każdy wers z poezji Szewczenki stał się skrzydlatą frazą, wszedł w świadomość Ukraińca, zapisał się w mowie. Czy wielu jest na świecie takich poetów, którzy staliby się świadomością swojego narodu? ...Wydaje się, że pokolenia przychodzą i odchodzą z pieczęcią geniuszu Szewczenki na czole. «Apostołem prawdy i nauki», którego wzywał dla swojego narodu poeta, stał się sam Taras Szewczenko. * * * Pieśń-modlitwa, pieśń o Prawdzie i Krzywdzie, pieśń o Niedoli i Niewoli, pieśń o Dobru i Złu, Skarga, «Posłanie...». Los, Żałoba, Nieszczęście, Nędza, Łzy, Ludzki Płacz, Rozstaje Wieloludne, Biada-Nieszczęście (nawiasem mówiąc, «Powieść o Biadzie-Nieszczęściu» drukował M. Kostomarow) — wszystko to przechodzi przed oczami naszej duszy. I jeśli u Dantego trup Nadziei leżał przy wejściu do piekła, to Nadzieja towarzyszyła Szewczence przez całe jego życie. Oczywiście, że to wcale nie umniejsza ani jednego, ani drugiego geniusza. W artykule «William Szekspir» Wiktor Hugo wyrażał myśl o tym, że Ajschylos «...jakby starszy od samego Homera». Dzisiaj, kiedy po raz kolejny próbujemy przemyśleć geniusz Tarasa Szewczenki, to tą myślą możemy się posłużyć i wysnuć przypuszczenie, że Taras Szewczenko był starszy od narodu. Dokładniej powiedzieć — poeta wchłonął w siebie przebogate doświadczenie życia narodowego w szerokim rozumieniu tych słów, jego duszę (i co najważniejsze), jego intelektualne pokłady. Co więcej — on «ograbił» naród, żeby zwrócić mu w pełni jego własne skarby. Niejednokrotnie, jeszcze przez współczesnych Szewczenki, wyrażano myśl o tym, że cały naród dorastał do swojego poety. W szczególności M. Kostomarow twierdził, że: «...Szewczenko powiedział to, co każdy człowiek z ludu mógłby powiedzieć, gdyby jego narodowa istota mogła wznieść się do zdolności wyrażenia tego, co przechowywało się na dnie jego duszy». Kostomarow skłaniał się ku myśli, że naród wybrał poetę, żeby on śpiewał zamiast niego. Znane są też poważne oceny geniuszu Szewczenki, które wyrażał P. Kulisz, a zwłaszcza w artykule «Ile wart Szewczenko jako poeta ludowy». Iwan Franko uważał (prawda, przy okazji Dantego), że i w XXI wieku kramolną będzie myśl, że poeta może «urodzić» naród, a nie odwrotnie. Widać, geniusz dlatego jest geniuszem, że Duch jego często bywa niezgłębiony.
Машинний переклад
Gałązkę wierzby od Tarasa z niewoli Wozili na Ukrainę, samolotem, Zaczęła kiełkować powoli Zielonym sercem W swoim trudzie. Przez motory i chmury-góry Wypuściła pędy, jak w dąbrowie, W radiacyjne ciężkie przestrzenie Sypała żółty pyłek miodowy, Pragnęła ziemia w jej ozonach, Nie więdła w jądrowych strefach. Gałązka wierzbowa, zielonolistna, Wiekiem rozkuta, Czysta i rosista! Okryła motory z ich płonięciem, Przecierała gwiazdom Szlaki pasiaste. W moim ogrodzie zaczepiła się korzeniami, Żebym nocami Płakał w szczęściu. * * * Jeden drugiego pytamy: Po co nas matka powiła? Czy dla dobra? czy to dla zła? Po co żyjemy? Czego pragniemy? I, nie dowiedziawszy się, umieramy. A zostawiamy dzieła... Taras Szewczenko * * * Gwiazdo moja wieczorna, Wzejdź nad górą, Porozmawiajmy cichutko W niewoli z tobą. Opowiedz, jak za górą Tak, poeta męczył się i konkretnym niesprawiedliwym urządzeniem tego świata, i konceptualną, filozoficzną treścią życia. Winę zaś za tę niesprawiedliwość nie zawsze przerzucał na cudze barki. Zatem uznawał i swoją przynależność do zbiorowej winy, ale, jak nikt inny, rozpoznawał nosicieli zła w tym świecie. Nieprosta muza Szewczenki, choć, na pierwszy rzut oka, dostępna. Poezja Szewczenki jest uniwersalna, odbierają ją ludzie o różnych możliwościach intelektualnych. Wszystko w niej jest wzajemnie powiązane, ma swoją wewnętrzną treść, swoje prawa rozwoju i samorozwoju, swoje nieoczekiwane głębie, nieoczekiwane zakorzenienie w kulturologicznych warstwach świadomości narodowej. Wziąć choćby ludzi ze zniszczonym ludzkim losem, na którym swoje piętno odcisnął nie wiadomo kto — (czy sam Pan Bóg, czy Los, czy społeczne Zło?) Losy ich są niezwykłe... Jakby tak się stało w życiu, że są oni cierpiący, ale nie rozgoryczeni. Jeśli nawet narzekają na los, to jakby w pół siły, zważając na jakieś niezależne od nich okoliczności, na życie w wyższej instancji. Ci ludzie, jak i muza Szewczenki, mają czasem na sobie znak wybaczenia. Wznieśli się do wybaczenia, istnieją pomiędzy Bogiem a życiem... Oni są kamieniami Boga.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Stoimy przed Szewczenką jak przed sumieniem narodu. Wieki dawno minione i przyszłe, lata dalekie i obecne, dni posiwiałe i młode wyorały głębokie bruzdy na mądrym czole i oświeciły je zadumą proroctwa. Czoło wysokie i jasne, jak pogodne niebo, czoło smutne i promieniejące, jak ukraiński step, czoło pracowitego umysłu i apostolskiego przewidywania... A w wycierpianej woli stepu, pod niebotyczną jasnością, skrzydłami schodzą się w trwodze brwi i wróżą burzę oraz oczyszczającą burzę z piorunami... «Diamentem dobrym, drogim jaśnieją oczy młode», i rodzinne spojrzenie z samej duszy w duszę zagląda i młodo wita nasz dzień i nasze zmartwychwstanie. Stoimy przed jasnowidzącym wzrokiem Proroka, który w ciężkiej godzinie niemocy rycerstwem męża dobywa z serca gwiezdne słowo i posyła ze swojej młodości w przyszłość «Testament» dla narodu: I mnie w rodzinie wielkiej, W rodzinie wolnej, nowej Nie zapomnijcie wspomnieć Niezłym, cichym słowem. Gwiezdne słowo wieńczy «Testament» i utwierdza ostateczną wolę Poety, i objawia w przyszłości spełnione proroctwo: rodzina wielka, wolna i nowa będzie, tylko mnie w tej rodzinie, moi bracia i siostry, nie zapomnijcie wspomnieć. Milcząco modlą się za Ukrainę usta, a na ustach żyje ciche słowo testamentu. Ciche, jak cicho rośnie kwiat, ciche, jak jasne gwiazdy i ciche wody Ukrainy, ciche, jak cicho mówią o pamięci i miłości. Słoneczko zachodzi, Jak u Dniepru tęcza Wodę pożycza... Taras Szewczenko Żaden ukraiński poeta tak pełnie nie odczuwał i nie przedstawił harmonii świata. Ludowy, dionizyjski pierwiastek w poezjach Tarasa Szewczenki sięgał najgłębszych możliwości tematycznych. Pieśniowy rytm jego poezji jest niedościgniony. Wydaje się, że tańczy sama dusza narodu. Autorska dystansowanie przypomina niekiedy nawet buddyjskie (nawiasem mówiąc, znane Szewczence) rozumienie świata. Zadumany recytatyw, przekaz historyczny, pieśń ludowa, motyw folklorystyczny ożywają, grają świeżą emocją. Znajomość zwyczajów — («jak należy, według prawa») zachowania, ludowych podstaw światopoglądowych, często z biblijnego korzenia etyki, rodzinnej normy życia, rodowych jego cech — to główne motywy, które żywią poetykę Szewczenki. * * * ...Przed poetą otworzyła się cała historia Ukrainy, jak otwarta księga Bożego opatrzności, otworzyła się w głębinach ducha narodowego obecność Boga, w imię którego naród broni siebie i swój kraj... Szewczenko znalazł swoje wyjątkowe miejsce w historycznym procesie narodowej walki wyzwoleńczej, zrozumiał tragedię Ukrainy i przeżył ją jak swoją własną... Leonid Biłecki «...Dziękuję jeszcze Kuliszowi, że domyślił się przysłać książki, a to nie wiedziałbym, co ze sobą zrobić. Szczególnie jestem mu wdzięczny za „Zapiski o Południowej Rusi”. Tę książkę wkrótce na pamięć będę czytał. Ona mi tak żywo, tak magicznie żywo przypomniała moją piękną biedną Ukrainę, że jakbym z żywymi rozmawiał z jej ślepymi lirnikami i kobzarzami...». Te wersy wzięte są z «Dziennika» Tarasa Szewczenki, aby zilustrować fakt miłości poety do podobnej lektury, do książki w ogóle, aby przypomnieć (szczególnie młodzieży) o tych źródłach, z których korzystał Szewczenko... Kto dzisiaj czyta Maksymowicza, gdzie na s. 619 (t. 1) wydrukowano «Dumę o zwycięstwie Czyhryńskim», która zaczyna się wersem «Bywały i mory, i wojskowe swary...», co współbrzmi z Szewczenkowym «Bywały wojny i wojskowe swary...». Wokół tego utworu swego czasu toczyły się dyskusje... A dzisiaj wokół czego one się toczą? Kto czyta (a kto wydaje?) «Zaporożską starinę» Izmaiła Sriezniewskiego? A tę książkę starannie studiował nasz geniusz! Kto czyta «Historię Małorosji» N. Markiewicza? Kto czyta «Krótką kronikę Małej Rosji» Rubana? «Historię Małej Rosji» Dymitra Bantysza-Kamieńskiego? A kroniki, które powinny leżeć na stole u każdego świadomego człowieka obok «Kobziarza»? Poezja i Historia! I prawie na każdej stronie Ukraina — najczęściej używane słowo w księdze naszego narodu. Obraz Ukrainy — przewodni, wielowymiarowy, ujęty we wszystkich wymiarach... I kołyska, i «cerkiew-domowina»... Jak Jan Chrzciciel, Taras Szewczenko chrzcił nasz naród w rzece rodzinnej, często krwawej historii. Dawał prawdziwe, a czasem i niszczycielskie oceny działaczom państwowym i ich czynom. Sensował te osiowe mity historii ojczystej, nad którymi pracować będzie jeszcze niejedno pokolenie badaczy. Można twierdzić razem z P. Kuliszem, że Szewczenko był naszym «pierwszym historykiem». Wiele cennych spostrzeżeń, analitycznych wniosków znajdujemy w pracach S. Smal-Stockiego, O. Ohonowskiego, W. Szczurata, I. Franki, Chw. Wowka, S. Jefremowa, M. Rylskiego oraz wielu innych znanych badaczy. Wiele zrobiono, ale niwa jest niezaorana! Nowa epoka pragnie świeżego zrozumienia spuścizny geniusza w duchu czasu. * * * ...Przed naszymi oczami przesuwają się i nienasyceni, którzy wszystko chcieliby zagarnąć: i cisi, i tego razu, kiedy spojrzeniem pobłogosławił cię Szewczenko. Bo odkąd pamiętam siebie, w naszej wiejskiej chacie nad bystrym, srebrnowodnym Czeremoszem zawsze były dwa portrety — Tarasa Szewczenki i Iwana Franki. Miały na ścianie swoje rodzinne miejsce wśród świętych obrazów naprzeciw okna i w białoskrzydłej czystości maminych wyszywanych ręczników świeciły pod promieniami słońca jak nimby. Wiem, ich nie można rozdzielić i oddzielić od tego rodzinnego miejsca w chacie, jak nie rozdzielić mamy i taty na ślubnej fotografii, która grzała się w świetle dwóch nimbów, a szczęśliwy uśmiech na ich ustach zlewał się teraz w jeden, jak życie. Stoimy przed Szewczenką jak przed sumieniem narodu i własnym sumieniem. Stoimy, jak od wieków świat stoi pod słońcem, i będzie świat trwał, dopóki słońce jest na niebie. Stoimy przed zadumą wieków. Chowają one w otchłaniach wieczności wielką tajemnicę. A w tej tajemnicy jawne jest nam tylko jedno: będziemy na ziemi jako naród, dopóki żywa jest Szewczenkowa dusza Ukrainy. Będziesz, ojcze, panował, Póki żyją ludzie,
rzezi-bogobojni, którzy tylko czyhają na swojego bliźniego; i szczodrzy rozrzutnicy-patrioci, którzy z rodzinnego kraju krew jak wodę toczą; i ci, co ludzkimi duszami handlują, co nie zważają na dobro, pracę, cześć i szczęście ludzkie. Obrazy pańszczyźnianej niedoli zazwyczaj dominują u naszego poety, — a inaczej być nie mogło: „z ciała i z ducha syn i rodzony brat naszego bezlitosnego narodu”, mówiąc jego własnymi słowami, Szewczenko nie mógł się uspokoić dopóty, dopóki istniało to, co piekło i męczyło rodzinny naród... S. Jefremow Nie trzeba geniuszu Szewczenki rozpatrywać jedynie w świetle narodowości. (Chociaż to pojęcie — jedno z ważniejszych.) W tym przypadku mamy na myśli dziedzictwo intelektualne, jego psychiczne i inne możliwości, które z nas tworzą „całego człowieka”. Myślimy o Człowieku, który uświadamia sobie siebie w tym świecie, dumnym ze swojej przynależności do historii, kultury, tradycji, wreszcie do walki o miano pełnowartościowej osobowości. Szewczenkowski przykład pełnego poświęcenia służenia Prawdzie godny jest naśladowania. Wielkość Szewczenki nie w tej wiedzy, która na dziś dostępna jest każdemu piśmiennemu człowiekowi, nie zawsze warto jej szukać w źródłoznawstwie... Wielkość jego — w niezgłębioności, w tej przyciągającej, magnetycznej sile strof, którą bywa bardzo trudno wyjaśnić. Czytasz i nie wiesz — kto mówi do ciebie? Czasami wydaje się, że spod kościelnego sklepienia do ciebie przemawia głos samego Pana. Bywa i takie wrażenie! * * * Kto wywołał w naszych duszach większą burzę uczuć? Kto wstrząsał nimi głębiej? Nad czyimi utworami płakały pokolenia ludzi? Kto namalował piekło tego świata? Kto objawił nam ewangeliczne piękno tego świata? Kto podniósł swój głos „za ciemnych ludzi”? Kto był „dźwiękiem zmartwychwstałej trąby archanioła”? Kto swoje „zapalczywe jeremiady” posyłał do samego Boga, nie omijając cara? Kto Pługiem Prawdy orał naszą niwę? Kto naszej Dumie, naszej Pieśni nadał skrzydła? Kto tak kochał swój naród i Ukrainę, że gotów był za nią przekląć samego Boga, zgubić za nią swoją duszę? Wasyl OSADCZYJ Taras Szewczenko. 1822—1823. Artysta Wasyl Kasiian Póki słońce z nieba świeci, Ciebie nie zapomną! Słowa te nasz geniusz wyświęcił na wieczną pamięć Kotlarewskiemu, a ich słoneczność jaśnieć będzie w wiekach i nad imieniem samego Tarasa. Staniemy przed Szewczenką serce w serce. Staniemy, jak przed własnym sumieniem, i niech nam z niebotycznego czoła ofiarną miłością do Ukrainy oświetli nasze zmartwychwstanie i przyszłe liczne lata proroctwo Poety. Jarema HOJAN, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki UKRAINKĄ SIĘ ZOWĘ I TYM IMIENIEM SIĘ SZCZYCĘ! 9 marca 2000 roku światowa społeczność obchodzi 186. rocznicę od dnia urodzin geniusza ukraińskiego narodu — Tarasa Hryhorowycza Szewczenki. Szczerość poety, jego miłość do narodu, a także język, śpiewny jak pieśń i bogaty jak historia narodu, wywoływały zachwyt u wielu ludzi, a wyjście w świat w 1840 roku pierwszego „Kobziarza” stało się epokowym zjawiskiem. Ilustrowało go wielu artystów, ludowych twórców. Artystyczne uzdolnienie ukraińskiego narodu również objawione jest w wyszywanych dziełach. Znane nam są wyszywanki według utworów T. Szewczenki ludowej mistrzyni z Kijowa Kateryny Kostyrkinej. W naszym zaś mieście już długi czas cieszą oko wyszywanki (swego rodzaju szewczenkiana) odpowiedzialnej sekretarz Iwano-Frankiwskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia T. Szewczenki Natalii Synyci. Wyszywane okładki na książki, zakładki czarują swoim opracowaniem, wybrednym rysunkiem, odcieniami kolorów. Wyszywankom mistrzyni przypisane są miniaturowość, czystość wykonania, jubilerski charakter. W wyszywance prawomocnie występują nie tylko narodowo-specyficzne cechy, ale i ogólnoludzkie. Wyszywanka wchodzi do systemu międzyludzkiej komunikacji. Ta sztuka jest zrozumiała dla wszystkich, dlatego też prace pani Natalii „rozleciały się” nie tylko po Ukrainie, ale i daleko poza jej granicami, zwłaszcza po wystawie na Ogólnoukraińskim przeglądzie ludowej twórczości w Narodowym pałacu „Ukraina” m. Kijowa w 1999 r. Cudownymi wzorami z czerwoną kaliną ozdabia hafciarka „Kobziarze” różnych wydań. Na 130-lecie „Proświty” wyszyła okładki na książki „Kobziarz”, „Los” oraz „Syn wolności” Wasyla Szewczuka. 185. rocznicy od dnia urodzin T. H. Szewczenki poświęciła okładki na dwutomnik „Poezje”. Jest w twórczym dorobku hafciarki wyszywane okładki na książki, poświęcone historii miasta, regionu, wybitnym działaczom Przykarpacka. Raduje, że pani Natalia zdołała zaszczepić miłość do wyszywania swojej córce Dianie Howerze, która teraz często występuje nie tylko jako dobra pomocnica, ale i współautorka wielu okładek. Więc życzymy pani Natalii mocnego zdrowia i natchnienia w twórczej pracy na rzecz wolnej Ukrainy. Oksana SZARANEWYCZ, zastępca przewodniczącego Iwano-Frankiwskiego miejskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia T. Szewczenki, m. Iwano-Frankiwsk
Машинний переклад
Dla wszystkich świadomych Ukraińców oraz bezstronnych ludzi innych narodowości dni Szewczenki zawsze były wielkim świętem. Jednak na różne sposoby. Dzień urodzin Tarasa był uroczyście świetlisty. A dzień, w którym odszedł z tego świata — przejmująco żałobny. I czy mogę zapomnieć, jak obchodzono te dni za reżimu radzieckiego. A przez moje długie życie było ich wiele. Jednak wszystkie one z jakiegoś powodu były do siebie podobne. I jeśli je wspomnieć i się zastanowić, ówczesne «dni Szewczenki» były (właśnie tak!) formalno-faryzejskie. A nawet cynicznie obraźliwe. Zarówno dla świętej pamięci Szewczenki, jak i dla tych, dla których jest on uosobieniem Ukrainy. Mam wiele własnych wspomnień o tych dniach, ale świadomie skrajnie ograniczę je w mojej opowieści. Światowa Rada Pokoju podjęła decyzję o uczczeniu w 1961 roku 100-lecia śmierci Szewczenki. A w 1964 — 150-lecia jego urodzin. Zatem daty różne w swojej istocie. Mieszkałem wtedy niedaleko Uniwersytetu Kijowskiego, a pracowałem w Akademii Architektury. Jej prezydium mieściło się na terenie kronikarskiej Sofii. Zatem moja droga do pracy wiodła przez park Szewczenki i obok pomnika ku jego czci. Lecz 10 marca 1961 roku, ku mojemu zdziwieniu, moja «trasa» była zablokowana, bo milicja i dozorcy otoczyli park. A obchodząc park dookoła, zobaczyłem, jak do pomnika Tarasa podjechały dwa autobusy. Wyskoczyli z nich (!) ludzie i biegiem skierowali się do pomnika z wieńcami w rękach. W pośpiechu stawiali je przy cokole pomnika. Tak samo szybko poprawiali wstęgi na wieńcach, żeby było widać napisy, od jakich instytucji i przedsiębiorstw nadesłały «masy pracujące» te wieńce czci. Zatem oznaki okazywania uczuć do Tarasa przez jego potomków «szlachetnie» wzięła na siebie władza radziecka, jej «zaufane i sprawdzone» osoby. Kiedy zaś zatrzymałem się niedaleko pomnika, od razu podszedł do mnie tęgi mężczyzna w cywilnym ubraniu i zapytał: «Co panu tutaj potrzeba?». A na moje oburzone i wyzywające: «A wam co tutaj potrzeba?» — odrzekł: «Pańskie dokumenty!». Upewniwszy się, że zajmuję wysokie stanowisko, już uprzejmie poradził: «Tutaj teraz nie wolno chodzić». W Akademii, jak wtedy we wszystkich instytucjach, ostrzeżono, że z pracy można wychodzić tylko za zgodą. Przy tym «w rejon uniwersytetu nie chodzić». Czyli tam, gdzie ustawiono pomnik Tarasa. Ponieważ mnie, ze względu na stanowisko, takie wytyczne nie dotyczyły, to «delikatnie» je złamałem. Wrażenie z tego, co zobaczyłem i usłyszałem na tych żałobnych «uroczystościach», było skrajnie przygnębiające, i właśnie przez brutalny cynizm tego aktorstwa i świętokradztwa wobec Szewczenki. W odróżnieniu od porannej «strategii» działań wyprzedzających, w ciągu dnia milicja otoczyła nie tylko park, ale i jego otoczenie. A jeszcze, osobno, otoczona była trybuna przy pomniku Szewczenki, na której stali dygnitarze — «słudzy narodu». A «demos», czyli naród, był reprezentowany... przez studentów uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. Oni, razem z wykładowcami (jako nadzorcami!) stali w «zwartych szeregach» między kolumnami czerwonego korpusu uniwersytetu; «sługi narodu» oraz sam «naród» rozdzielała pusta ulica Włodzimierska, której przekraczanie było wtedy zabronione. Zatem «jednoczenie» między tymi dwoma biegunami stanu społecznego odbywało się za pomocą głośników. I, rzecz jasna, przemawiali do Tarasa tylko «słudzy», i to «z kartki» oraz cenzurowani. A «uroczystości» odbyły się w przyspieszonym tempie. A potem, zadowoleni, że wszystko odbyło się zgodnie z «regulaminem», rozeszli się. Dokładniej zaś — rozjechali, bo wszyscy «słudzy» byli «zmotoryzowani», z szykownymi autami. A «niezmotoryzowanych» studentów zawrócono do sal wykładowych. Na tym te uroczystości «na światowym poziomie» w stolicy radzieckiej Ukrainy się zakończyły. Wszak wszystko to działo się wtedy, według proroczych słów Tarasa, «na naszej, nie swojej ziemi»... A zresztą, na tym żałobny dzień się nie skończył. Pod wieczór z żoną, Niną Zaruczyńską, poszliśmy do pomnika Szewczenki. Tam, dołączywszy do prawdziwych potomków Tarasa, do narodu, śpiewaliśmy «Testament», «Myśli moje, myśli», «Ryczy i jęczy Dniepr szeroki». Widzieliśmy, jak nas fotografowano, uważając, że to fotoamatorzy uwieczniają uroczystości na pamiątkę. A wkrótce przekonałem się, że rzeczywiście «na pamiątkę», ale kompromitująco-udokumentowaną. W wydziale specjalnym Akademii Architektury pokazano mi «poufnie»-ostrzegawczo fotografie, na których my z żoną jesteśmy «uwiecznieni» z otwartymi ustami. Śpiewaliśmy przecież... Okazało się, że ci «fotoamatorzy» fotografowali «na pamiątkę» odpowiednim «służbom». A potem rozsyłali po instytucjach, żeby służby specjalne wyszukiwały na zdjęciach swoich «nacjonalistów». A moja Nina właśnie z tego artykułu miała 10 lat więzienia i obozów koncentracyjnych... Takim był stuletnio-żałobny «jubileusz» 1961 roku za władzy radzieckiej. A żeby było gwarantowanie, bez komplikacji, przeprowadzono jubileusz 1964 roku, poświęcony 150-leciu urodzin Szewczenki, głównym miejscem wybrano z jakiegoś powodu Kaniów, a w nim Górę Mnisią, z grobem Szewczenki na niej. Choć jubileusz ten miał być radosny. My z żoną i naszymi przyjaciółmi ich samochodem pojechaliśmy do Kaniowa. Całą drogę towarzyszył nam zimny deszcz, a nasi towarzysze wyrażali wątpliwość, czy będą tam ludzie przy takiej niepogodzie. A jeszcze dziwiło nas to, że im bliżej podjeżdżaliśmy do Kaniowa, tym częściej zatrzymywała nas milicja i pytała, dokąd jedziemy, oraz sprawdzała dokumenty. Zatem i teraz, jak w 1961 roku, znów «oddziały zaporowe». Nie ukryję, byliśmy zdziwieni i radośnie wzruszeni, gdy zobaczyliśmy, że przed wjazdem do Kaniowa cała przestrzeń była wypełniona samochodami i autobusami. Były ich setki. Ludzie przybyli uczcić swojego Tarasa. Lecz do miasta ich nie wpuszczono. Każdy przedzierał się, kto jak zdołał. Jeszcze bardziej zdziwiło nas i oburzyło, jak «rządziła» milicja z dopuszczaniem do grobu Szewczenki. W szczególności tych, którzy przybyli łodziami i statkami. Z nas czworga przedarłem się, dzięki swoim dokumentom, tylko ja jeden. I tutaj zobaczyłem, że opracowany w Kijowie «wariant» z 1961 roku wcielany jest tak samo w Kaniowie. Na górze, przy pomniku kłębili się «sprawdzeni i zaufani», których liczebność ustępowała ogromowi zwo-
Opracowano trasę turystyczną „Szlakami Kobziarza” (obwodowa stacja młodych turystów) (1995). Przeprowadzono miejską konferencję czytelniczą poświęconą książce Jewhena Swerstiuka „Szewczenko i czas” (1997). Odnowiono „Szewczenkowskie świetlice” (1924—1999) w muzeach Sum, Romnów, Królewca, Lebedyna, Konotopu. Zorganizowano wystawy ekslibrisów, grafiki i ilustracji artysty W. Łomaka; jego plakatów na święto szewczenkowskie. Zorganizowano wystawę-tryptyk „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki” w pałacu „Ukraina” (1997). Na Sumszczyźnie jest ponad dziesięć miejscowości noszących imię Tarasa Szewczenki, dziesiątki spółdzielczych przedsiębiorstw rolnych, setki ulic, domów kultury, klubów itp. Jednocześnie: Centralne kino im. T. Szewczenki (1998) przebudowano na klub nocny „Fortuna”, a kolorowy witraż „Szewczenko gra na bandurze” zamurowano cegłą i betonem w foyer klubu. Teatr kupił zięć byłego szefa administracji obwodowej A. Jepifanowa. Sprzedano lub oddano do Czerkas unikalną kolekcję „Kobziarzy” Szewczenki, którą zbierał nauczyciel muzyki Arbuzow, ponieważ sumscy urzędnicy nie chcieli jej wykupić ani przekazać do muzeum. Borys MANŻELA, przewodniczący „Proświty”, m. Sumy. Przywiezionego tutaj chóru. A jeszcze „władza” „zaszczyciła” przejściem (!) wokół pomnika, w kolejce, wyznaczonych przez miejscową władzę „przedstawicieli ludzi pracy” Czerkaszyzny... I znów, jak i w 1961 roku, ten sam „rytuał” według tego samego obłudnego scenariusza. Czy nie według tego samego ocenzurowanego pisanego tekstu. Widzieliśmy, jak pod górą płakały kołchoźnice, mówiąc: „My przecież wyrabiałyśmy normy w polu, wierząc, że nas wpuszczą do Szewczenki”. Nie dostąpiły zaszczytu... Wracaliśmy do Kijowa milczący i przygnębieni widzianą przez nas drwiącą inscenizacją „czczenia” Szewczenki, który dawno stał się ogólnonarodową świętością. Właśnie tak, bo nasz naród sam go kanonizował. I to, co czyniła ówczesna władza radziecka nad Wielkim synem Wielkiego Narodu Ukrainy-Rusi, jest grzeszne i niewybaczalne. To może godnie obchodzono wtedy żałobny Dzień przeniesienia zwłok Tarasa z Petersburga do Kaniowa 22 maja? Ależ nie! Ten Dzień ogólnonarodowego smutku świadomie nazwano dniem Kijowa i wiosny, i w Kijowie obchodzono go przy pomniku Szewczenki. Tutaj budowano solidną platformę, na której śpiewano wesołe pieśni i na wyścigi tańczono tropaka. I to tak, że wokół aż echo niosło. A wcielony w brąz Taras patrzył na te „cuda” z góry i nawet jego mądrość nie była w stanie pojąć: „Kim oni są, ci niedorozwinięci, i co oni tutaj czynią...” Te moje wspomnienia — to tylko cząstka drwiny nad świętością, którą przyszło widzieć za reżimu radzieckiego. I zakończę, wydawałoby się, „nieistotnym”, w porównaniu z przytoczonym przeszłym, jednak charakterystycznym dla tamtej „epoki”. Przypomnę, codziennie chodziłem do pracy, przecinając park Szewczenki z klombami kwiatów. Robotnice parku okresowo je ścinały i w koszach gdzieś wywoziły. Ot, jakoś je zapytałem: „Dlaczego nie składacie kwiatów pod pomnikiem Szewczenki?”. Zmieszały się i zamilkły. I tylko jedna z nich cicho powiedziała: „Składałyśmy, ale nam zabroniła kierowniczka parku”. A na moje pytanie do kierowniczki, ona odcięła: „U nas jest instrukcja, w jakie dni to robić”. I wtedy stało się dla mnie jasne, dlaczego przy pomniku Szewczenki nie ma kwiatów w ogóle i, broń Boże, kiści kaliny — symbolu Ukrainy. Takie rzeczy stamtąd wyrzucają, nawet jeśli ktoś od siebie uczci Tarasa. W tym przekonałem się osobiście. Złożonych przeze mnie rano przed pracą kwiatów, wracając, nie znajdowałem. A studentów uniwersytetu, którzy „chodzą do Szewczenki”, a tym bardziej — śpiewają przy pomniku, brano na specjalną ewidencję. I takiego im nie darowano. A co mógłby opowiedzieć Taras o tym, jak go czczono?! Oles SYŁYN, zasłużony architekt, zasłużony działacz kultury Ukrainy, członek Komisji i Rady naukowej ds. odtwarzania zabytków przy Prezydencie Ukrainy, główny ekspert Ogólnoukraińskiej fundacji imienia Olesia Honczara
Машинний переклад
Pomysł, który jako przewodniczący Towarzystwa Języka Ukraińskiego zgłosiłem na posiedzeniu rady w styczniu 1989 roku, dotyczący wzniesienia pomnika Tarasa Szewczenki w naszym centrum obwodowym, potraktowano jak żart. Po pierwsze, pomnik już istnieje, na Wyspie Monastyrskiej. Po drugie, skąd wziąć pieniądze? Ale wszystko wziąłem na siebie! W centrum miasta, na Placu Teatralnym, ustawiono kamień. Codziennie go smarowano i oblewano. Wystawiliśmy straż. Ale napastnicy pojawiali się wtedy, gdy nie było członków Proświty. I teraz kamień rozbito na kawałki. Mówiono, że w nocy podjechała ciężarówka i wsteczym biegiem zniszczyła kamień. Składaliśmy oświadczenia do władz. Ówczesny prokurator, pan Potebenko, poinformował, że w tej sprawie wszczęto postępowanie karne. Rozpatruje się je do dziś. Tymczasem prace szły dalej. Pomógł miejski wykonawczy komitet. I jak to los chce: obejmując stanowisko kierownika obwodowego zarządu kultury, w pierwszej kolejności przeznaczyłem środki na pomnik Tarasa. Obecnie został odlany w brązie. Nasz młody Taras. W centrum miasta, na Placu Teatralnym. Tu przeprowadzamy wszystkie nasze uroczystości. Tutaj delegacje składają kwiaty. Nawet ci, którzy tłumią wszystko, co ukraińskie, narodowe, spieszą z kwiatami. Bo taką siłę ma nasz wielki Kobzarz. Obwodowa «Proświta» w swojej pracy opiera się na dwóch zasadach: czerpać siły, moc, porównywać swoje czyny z Tarasem — a zarazem godnie czcić to imię, święte dla każdego Ukraińca. U nas stały się tradycyjne «Czytania szewczenkowskie» w szkołach, średnich i wyższych zakładach edukacyjnych, wystawy książek, występy w jednostkach wojskowych. Takie imprezy organizujemy w naszej podstawowej średniej szkole nr 147 w mieście Dniepropetrowsk, na uniwersytecie państwowym, w instytucie transportu i instytucie prawniczym oraz w innych. Dowiedzieliśmy się, że w obwodowym centrum mieszka człowiek-legenda, więzień polityczny Paladij Jewduszenko, który przez lata zajmuje się szewczenkoznawstwem. Zaprosiliśmy go, obejrzeliśmy prace. I oto — uroczystości. W siedzibie Proświty otworzyliśmy jego pierwszą indywidualną wystawę (artyście 82 lata!) pod tytułem «Dumy Tarasowe». I ludzie zaczęli przychodzić. Wystawa wzbudziła ogromne zainteresowanie. Zaznaczę na wstępie: stała się ona wystawą stale czynną. Wszystkie swoje prace Paladij Wasyljowicz podarował Proświcie. Pewnego dnia zadzwoniono do nas: — Gdzie was można znaleźć? Jesteśmy z mężem ludowymi twórcami. Mamy hafty na ręcznikach. — Proszę przyjść, bardzo proszę! — zapraszam rzemieślniczkę. Tak doszło do poznania rodziny siczesławskich ludowych twórców: Wasyla Demydowycza i Walentyny Iwaniwny Kandelów. Od dziesiątków lat wyszywają na ręcznikach wizerunek Tarasa, a na prostokątnych płótnach — portrety i jego wiersze. To jest gotowa wystawa. Jednak pokazywana jest na razie jedna, a wolnej powierzchni brak. A jeśli... połączyć! I rzeczywiście, hafty i obrazy znakomicie się «zharmonizowały». Na tę wspólną wystawę przychodziły całe klasy, studenci, wychowankowie przedszkoli, żołnierze. W siedzibie Proświty na stałe działa kącik szewczenkowski z literaturą. ...To tylko niektóre przykłady z imprez, które organizujemy tematycznie związanych z Szewczenką. Tę pracę codziennie wykonuje ze swoimi studentami w instytucie prawniczym kierownik tutejszej katedry, a zarazem przewodniczący miejskiej Proświty, profesor Anatolij Popowski. Powstały i działają grupy wykładowców z tematyki szewczenkowskiej w Pawłogradzie (przewodniczący Mykoła Ponomarenko), Wierchniodniprowsku (przewodniczący Mychajło Symonenko), przy czym w tym ostatnim ogłoszono zbiórkę pieniędzy na wzniesienie pomnika Tarasa; w Nowomoskowsku (przewodnicząca Emma Szaporowa), w Marhańcu (przewodniczący Mykoła Tyszczenko), w Perszotrawieńsku (przewodnicząca Ołha Stecjuk) i in. Materiały szewczenkowskie znajdują swoje odbicie na łamach obwodowej gazety proświtowej «Siczesławski Kraj». ...Bywa ciężko, nadmiernie ciężko: wywalczyliśmy niepodległość, a przy władzy — ci sami co wczoraj. Widzimy byłych sekretarzy partyjnych, którzy nas oskarżali o «burżuazyjny nacjonalizm». A dziś — pławią się w zbytku i niszczą, niszczą Ukrainę-matkę. Wtedy zwracamy się do Tarasa. A on mówi: «I będzie syn, i będzie matka...»
Wołodymyr ZAREMBA, przewodniczący Dniepropetrowskiej «Proświty»
CZŁONKOWIE PROŚWIATY NA SUMSZCZYŹNIE • • • • • •
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
...zostanie to w końcu zrobione. Ukrainizację instytucji humanitarnych i państwowych trzeba rozpocząć od należytego ukraińskojęzycznego zabezpieczenia technicznego, przede wszystkim komputerowego. Mamy dobrych specjalistów, są odpowiednie opracowania — potrzeba jedynie chęci ze strony władz, by je wcielić w życie, oraz środków. Chodzi jednak naprawdę o odwagę państwowych czynników, bo taka histeria, którą wywołała umiejętnie podburzona szowinistyczna opinia publiczna, niektórzy deputowani Dumy i MSZ Rosji w odpowiedzi na dopiero zamiary, dopiero projekty ustaw rządowych, dotąd wywoływała u ukraińskich władz odruchowe wycofywanie się z deklarowanych stanowisk. Rosja wie, jaka granica naprawdę oddzieli od niej tę smakowitą południową terytorię — język. Całą swoją wypracowaną podstępną kagiebistowską siłę rzuci na to, by zatrzymać zaplanowaną falę ukrainizacji. W ruch pójdą szantaż i groźby, bat i marchewka, przewaga odiozowych (jak na przykład „zmilitaryzowane” „Love”) „gwiazd”, produkcja drukowana przybierze wyjątkowo nieprzyzwoite formy. W ruch pójdzie także to, co boli i pali najbardziej: służalczość „rodaków”, którzy za wysokie moskiewskie honoraria cynicznie kłamią, przekręcają fakty, w gruncie rzeczy podsycając wrogość między obywatelami Ukrainy mówiącymi po ukraińsku a mówiącymi po rosyjsku, jak uczyniła korespondentka ORT Natalia Kondratiuk. A dzieje się to bezkarnie: SBU, być może jeszcze z czasów KGB, wybijała zęby ukraińskim burżuazyjnym nacjonalistom, a czas by było wybić — szowinistom. Przecież wszystko wymienione wyżej powinno być przez nią śledzone, analizowane, a przede wszystkim niedopuszczane w imię bezpieczeństwa Ukrainy. Tak się złożyło, że nasza ukrainizacja zbiegła się szczęśliwie z ich wyborami prezydenckimi, i tylko głupiec odmówi skorzystania z gotowego wizerunku wroga, na który można skierować niezadowolenie ludu w kraju wyczerpanym wojną czeczeńską i gospodarczymi kłopotami. Główne argumenty hałaśliwej hołoty: „tak historycznie się ułożyło”. A gdyby tak historycznie się ułożyło, że 50 procent Rosjan dopadła by zaraza, to czy władza rosyjska pielęgnowałaby ten dokonany fakt historyczny, czy przeciwnie — próbowałaby z nim walczyć? Kolonia wynosi ze swojego podległego stanu mnóstwo chorób i kompleksów, najpowszechniejszą z nich jest denacjonalizacja. Aby proces poszedł w przeciwnym kierunku, potrzebne są wysiłki, wola i impuls ze strony władz — nazywajcie to ukrainizacją... Nasi północni sąsiedzi, trzeba im oddać sprawiedliwość, od entuzjastycznej fazy „ludowych sztukmistrzów” dawno przeszli do fazy profesjonalistów w dziedzinie funkcjonowania języka rosyjskiego w WNP, a żadne drwiny im nie straszne, sposoby podtrzymywania i zachęcania do rusyfikacji opracowują ci sami specjaliści, co doktrynę geopolityczną i wojskową. W tej kwestii powinniśmy brać z nich przykład. ...Kiedy pierwszy raz rano w „tunelu” przed filharmonią usłyszałam profesjonalny wokal młodej śpiewaczki — na żywo i bez mikrofonu: twoje talenty, Ukrainо — to najpierw pomyślałam: po włosku. Podeszłam bliżej, wsłuchałam się — a brzmiała staroższytna ukraińska pieśń. „Niech Bóg da wam zdrowie”, szepnęła w odpowiedzi na moją ubogą hrywnę. Nasz język przeszedł swoje kręgi piekła, Bóg go doświadczał, jak starotestamentowego Hioba, z niewiarygodnych prób wyszedł żywy i piękny. To jeszcze raz potwierdza, że jest wieczny, jak wieczna jest Ukraina pod słońcem. Że zagubiona i rozproszona społeczność rosyjskojęzyczna kiedyś strząśnie z siebie hipnozę imperium, jak koszmarny sen, by ożyć jako jeden, zgodny, szczęśliwy naród na spokojnej, urodzajnej ziemi.
Halina PALAMARCZUK
Машинний переклад
Podnosząc po prokuratorsku brwi, pewna ruchliwa Ewa spróbowała przestraszyć wicepremiera do spraw humanitarnych Mykołę Żułynskiego, gościa „Śniadania z 1+1”, pytaniem postawionym na ostrzu noża: „Będzie ukrainizacja?”. Jakże przyzwyczaili się oni przeszukiwać nas swoim prokuratorskim nadzorem! Jakże przyzwyczailiśmy się tłumaczyć, zwłaszcza czerwieniejąc na słowo „ukrainizacja”. A dlaczego? Przez trzysta lat nas rusyfikowano i nikt nie może temu zaprzeczyć. Nas, jako jeszcze nieokrzepłe młode państwo, przez przezroczyste granice nadal rusyfikują. A zatem, aby zmyć z narodu to, co obce i dla niego niewłaściwe, aby mógł on stanąć w przyzwoitym wyglądzie w kręgu narodów europejskich, Ukraina jak najszybciej musi się ukrainizować. Czy może prezydent Rosji lub jakiegokolwiek innego państwa pozwalał sobie w oficjalnej atmosferze mówić w obcym języku, jak to bywa u nas? Czy może parlamentarzyści jakiegoś kraju pozwalają sobie występować w najwyższym organie ustawodawczym w obcym języku, jak robią to nasi? Tak jak nie można być w połowie w ciąży, tak nie można być w połowie niepodległym państwem. Albo jesteśmy w pełni niepodlegli, ze swoim ustawodawstwem, ze swoim językiem państwowym, atrybutyką i wypełnieniem, ściśle przestrzegamy ustalonej etykiety międzynarodowej i wewnętrznej, — albo staczamy się w łono imperium. Trzeciej drogi nie ma. Tym bardziej że przeprowadzamy ukrainizację po ukraińsku delikatnie (właściwie jeszcze jej nie przeprowadzamy, ale będziemy), a nie tak, jak Rosja rusyfikuje Kaukaz — poprzez moczenie w ustępie. Poza tym nie pchamy się na cudzą ziemię, my nawet na swojej ziemi jeszcze nikogo nie ruszyliśmy... Widać mocno utkwiło im w pewnym miejscu wielkomocarstwowe szydło, skoro tak się miotają. ...Mykoła Żułynskyj nie przestraszył się ani Ewy, ani jej pytania i bardzo wyważenie, po akademicku odpowiedział, zapewniając, że przyjęte ustawy i postanowienia w kwestii językowej w państwie będą wykonywane. „Cóż, zdawałoby się, słowa!..” Komunikatywna funkcja języka nie jest jego funkcją podstawową, w przeciwnym razie racjonalny świat dawno wynalazłby coś dla wygody i oszczędności na tłumaczach, Żydzi nie wyciągaliby z półniebytu w połowie XX wieku swojego hebrajskiego, a Ukraińcy nie szliby do syberyjskich kopalń za jakiś tam środek komunikacji. Język narodu to zbiornik intelektu, możliwości humanitarnych i poznawczych narodu: zubożając język do schematyzmu, zubożamy także jego użytkowników. Nie na darmo słowniki, które układano zgodnie z susłowowskim hasłem o zlewaniu się narodów i języków, obejmują ledwie jedną dziesiątą bogactwa językowego Ukrainy. Lecz nawet jeśli powiemy, że język ojczysty to luksus dla duszy i ciała, — powiemy daleko nie wszystko. Istnieje jeszcze jeden aspekt. Pewnego razu, przekroczywszy próg cerkwi św. Jana Teologa, byłam skonsternowana i przestraszona: serce nawet nie drgnęło, niedzielna służba ślizgała się obok niego. Wyjaśnienie pojawiło się od razu. Na „gospodarstwie” tego dnia pozostawał ksiądz, który nie umiał odprawiać w języku ukraińskim, a zatem posługiwał się rosyjskim. Z cerkwi cicho, bokiem, zmieszani wychodzili ludzie. W tym przypadku język to kanał mistycznej i bardzo intymnej więzi między ludźmi a Stwórcą, który w jedną stronę prowadzi Boże pouczenia, a w drugą — ludzkie modlitwy. Wyrzekając się swojego języka ojczystego, naród automatycznie wyrzeka się także wysokiego patronatu, staje się takim sobie chwastem przy drodze dla cudzych potrzeb. Jak i dokąd słać szczęśliwe losy bezdomnym i bezimiennym lub tym szaleńcom, którzy zamienili pierworództwo własnego imienia na cudze ...za miskę soczewicy? To intuicyjne rozumienie i widzenie problemu znajduje niejedno potwierdzenie w Piśmie Świętym, o nim mogłaby niemało opowiedzieć psychologia, psychologia społeczna, — gdyby było zamówienie od państwa, gdyby nasze państwo, jak pół wieku temu Izrael, rozumiało jednoczące i emocjonalno-psychiczne znaczenie języka w utwierdzeniu prawdziwej niepodległości oraz w budowaniu własnych instytucji. Mistyczny charakter języka uznał w swoim corocznym Orędziu do parlamentu także Prezydent. „Władza języka, — powiedział, — jest niewidzialna i nieodczuwalna, często może być silniejsza od jakiejkolwiek innej władzy”. Lecz czy wystarczy mu odwagi, by wesprzeć politykę rządu, która zarysowała się w ostatnim czasie w sferze językowej? Wygląda na to, że obecnie znajdujemy się na pewnym przełomie między wiecową fazą walki na Ukrainie o język ukraiński a profesjonalną, a serce czuje: w Bożej kancelarii drukuje się dla nas jeszcze jeden szczęśliwy los. Pierwszą jaskółką było potwierdzenie statusu państwowego języka ukraińskiego przez Sąd Konstytucyjny Ukrainy 14 grudnia 1999 roku. Co po tym się działo w obozie szowinistów! 25 stycznia 2000 roku odbyło się posiedzenie Rady ds. Polityki Językowej przy Prezydencie Ukrainy pod przewodnictwem wicepremiera do spraw humanitarnych, akademika NAN Ukrainy M. Żułynskiego, na którym omówiono realizację „Kompleksowych działań na rzecz wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego”. W celu udoskonalenia obowiązującej bazy normatywno-prawnej opracowano i przekazano do Rady Najwyższej projekt ustawy „O wprowadzeniu zmian i uzupełnień do Ustawy Ukrainy »O drukowanych środkach masowego przekazu (prasie) na Ukrainie«”, w którym zaznaczono, że państwowe drukowane środki masowego przekazu będą wydawane tylko w języku państwowym; projekt Postanowienia Gabinetu Ministrów „O dodatkowych działaniach na rzecz rozszerzenia sfery funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”, którym przewiduje się w ciągu 2000 roku przeprowadzenie reatestacji urzędników państwowych ze znajomości języka ukraińskiego oraz z wykorzystywania go w pracy itd. W kręgu narodów, które mają na tyle godną postawę, że kwestia językowa dla nich po prostu nie istnieje, wymienione działania ważyłyby nie więcej niż „A ja u popa obiadowałam...”. Jednak dla Ukrainy oznacza to wiele: początek formowania ideologii narodowego samostanowienia, początek celowej i konsekwentnej polityki państwowej. Kluczowe pozycje w Rządzie i Radzie Najwyższej dzisiaj należą do państwowców, — to wlewa nadzieję na to, że Rubikon został przekroczony. PEŁNOMOCNIKA RADY NAJWYŻSZEJ UKRAINY DS. PRAW CZŁOWIEKA
W ostatnim czasie w środkach masowego przekazu Rosji i Ukrainy pojawiły się doniesienia o negatywnej reakcji niektórych oficjalnych instytucji i przedstawicieli struktur władzy Federacji Rosyjskiej na decyzję Sądu Konstytucyjnego Ukrainy w sprawie wykładni artykułu 10 Konstytucji Ukrainy dotyczącego trybu stosowania języka państwowego w organach władzy państwowej, samorządu terytorialnego oraz placówkach oświatowych. Szczególne zdziwienie budzi fakt, że wśród tych głosów rozbrzmiało oświadczenie Rzecznika Praw Człowieka w Federacji Rosyjskiej. Przecież już od roku obowiązuje dwustronna Umowa między naszymi instytucjami o współpracy w sferze ochrony praw i wolności obywateli Ukrainy oraz Federacji Rosyjskiej. Umowa ta przewiduje prowadzenie zarówno regularnych konsultacji w kwestiach ochrony praw człowieka, jak i zobowiązanie do „informowania się nawzajem o wszystkich znanych przypadkach naruszenia praw i wolności obywateli Federacji Rosyjskiej na terytorium Ukrainy oraz obywateli Ukrainy na terytorium Federacji Rosyjskiej”. W czasie obowiązywania Umowy od Rzecznika Rosji nie wpłynęło żadne zgłoszenie w kwestiach dyskryminacji języka rosyjskiego na Ukrainie. Rzecznik Praw Człowieka Rady Najwyższej Ukrainy uważa, że niektóre oficjalne instytucje Federacji Rosyjskiej, a mianowicie instytucja ds. ochrony praw człowieka oraz MSZ, wyszły poza zakres swoich kompetencji, tym samym faktycznie bezpodstawnie ingerując w sprawy wewnętrzne suwerennego państwa. Zdaniem ukraińskiego Rzecznika Praw Człowieka decyzja Sądu Konstytucyjnego dotycząca sfery stosowania języka państwowego w żaden sposób nie ogranicza praw rosyjskojęzycznych obywateli w swobodnym korzystaniu z języka rosyjskiego. Rzecznik Praw Człowieka Rady Najwyższej Ukrainy zwraca uwagę, że liczna rosyjska mniejszość narodowa na Ukrainie i ukraińska — w Federacji Rosyjskiej powinny być potężnym czynnikiem wzajemnego zrozumienia, wzmocnienia przyjaźni oraz pogłębienia współpracy dwóch państw i narodów. Tym bardziej, że Umowa między Federacją Rosyjską a Ukrainą, na którą powołują się rosyjscy dyplomaci, przewiduje równe możliwości i warunki dla zachowania oraz rozwoju tożsamości językowej i kulturowej zarówno Rosjan na Ukrainie, jak i Ukraińców w Federacji Rosyjskiej. Dla zaspokojenia potrzeb kulturowo-językowych rosyjskojęzycznych obywateli na Ukrainie działa ponad 3000 przedszkoli, około 5000 państwowych szkół ogólnokształcących. Specjalistów z zakresu języka rosyjskiego i literatury na Ukrainie kształci 11 uniwersytetów i 20 instytutów pedagogicznych. W języku rosyjskim na Ukrainie kształci się ponad 0,5 mln studentów, czyli 57 procent ogólnej liczby. Do usług obywateli jest prawie 25 000 bibliotek masowych i uniwersalnych, w których 62 procent stanowi literatura rosyjskojęzyczna, działa 14 ukraińskich teatrów państwowych ze spektaklami w języku rosyjskim. Na rynku książki literatura rosyjskojęzyczna stanowi około 90 procent. W języku rosyjskim oraz dwujęzycznie nadaje i wydaje większość środków masowego przekazu. Na terenie naszego kraju aktywnie działa 34 republikańskich i regionalnych towarzystw i stowarzyszeń narodowo-kulturalnych, które reprezentują prawa rosyjskojęzycznych obywateli zarówno na szczeblu ogólnopaństwowym, jak i lokalnym. Wszystko to przyczyniło się do tego, że na Ukrainie nie było konfliktów czy konfrontacji na tle językowo-kulturowym. I jesteśmy z tego dumni. Natomiast dla zaspokojenia potrzeb kulturowo-językowych milionów Ukraińców w Rosji nie utworzono żadnej państwowej placówki przedszkolnej czy oświatowej, żadnego teatru, biblioteki, gazety, czasopisma, programu telewizyjnego czy radiowego. Co więcej, niektórzy w Rosji od czasu do czasu podsycają antyukraińską histerię, stosują poniżające metody władczego nacisku siłowego na ukraińską migrację, lekceważąc humanistyczne zasady międzypaństwowej Umowy o przyjaźni, rażąco naruszając prawa mniejszości narodowych do czci, godności i dumy narodowej. Mimo wszystko to, oficjalni przedstawiciele Ukrainy nie wygłaszają nieprzemyślanych oświadczeń politycznych, nie wykorzystują tych wymownych faktów do ingerencji w sprawy wewnętrzne zaprzyjaźnionego państwa, a tym bardziej nie grożą mu skargami do struktur międzynarodowych. Między cywilizowanymi krajami takie problemy powinny być rozwiązywane konstruktywnie, z wzajemnym szacunkiem. Na Ukrainie już przywykli: jeśli w Rosji rozgrywana jest „karta ukraińska” — oznacza to, że zbliżają się tam wybory. Niestety, nie stały się wyjątkiem także obecne wybory Prezydenta Rosji. Szkoda tylko, że w tę niegodną grę wciąga się również instytucję Rzecznika Praw Człowieka w Rosji. Obrońcy praw i wolności człowieka nigdy nie powinni zapominać o tym, że prawa człowieka powinny stać ponad granicami, preferencjami politycznymi i cechami narodowymi. Nina KARPACZOWA, Rzecznik Praw Człowieka Rady Najwyższej Ukrainy Kijów, 16.02.2000
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
kowa, — tworzenie kroniki rodzinnej każdej szkolnej rodziny „Drzewo mojego rodu”. W sali szewczenkowskiej szkoły wisi panneau, wykonane przez mamę uczennicy klasy 10-B, o tym samym tytule „Drzewo rodu”. To właśnie przy nim zbierają się uczniowie, aby opowiedzieć o swoim rodowodzie. Ileż tu ciekawego można zobaczyć i usłyszeć. Biblioteka szkolna — jeden z najlepszych propagatorów ojczystego słowa, organizator klubu ciekawych spotkań z twórczymi ludźmi Czerkas i Czerkaszczyzny. To szkolna Świątynia jej wysokości Książki, gdzie panuje jej kult. Książki dobierane są szczególnie starannie i tylko o najlepszej treści. W kwietniu ubiegłego roku księgozbiór naszej biblioteki uzupełniła swoimi darami — książkami Liga Mecenasów Ukrainy, w imieniu której wystąpił przed uczniami i podarował im swoje książki Mychajło Słaboszpycki. W szkole działają uczniowskie i nauczycielskie zespoły pieśni ludowej, tańca, zespół instrumentów ludowych. Częstymi gośćmi i uczestnikami procesu dydaktyczno-wychowawczego szkoły są artyści filharmonii, teatru dramatycznego i lalkowego, muzeum krajoznawczego, muzeum Kobziarza, członkowie Narodowego Związku Pisarzy, pracownicy Domu Książki i inni. Pracę za rok podsumowuje zazwyczaj święto „Ojczysty język w ojczystej szkole”, które odbywa się pod koniec kwietnia — na początku maja. Jest tu wszystko: rysunek, wyszywanka, pisanka, referat, wypracowanie, praca badawcza, muzyka, pieśń, taniec, a zwieńczeniem jest inscenizacja utworów ukraińskich pisarzy, przeplatana ludowym humorem, mądrością i pedagogiką. Zatem możemy mieć nadzieję, że po latach wytrwałej pracy przywrócimy ojczysty język do ojczystej szkoły na zawsze i nieodwołalnie, a dzięki temu osiągniemy najwyższy rezultat — wreszcie zaczniemy mówić i pisać poprawnie po ojczystemu, po ukraińsku! T. SKORYK, dyrektor szkoły nr 28, m. Czerkasy w swoim życiu nie będzie hańbić ojczystego języka. Studentka grupy 227-EP Obchody Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego stały się dla mnie historią. Zrozumiałam dla siebie, że język rosyjski jest gwałtowny, będę starała się rozmawiać w języku ukraińskim, pomimo tego, że w mojej rodzinie rozmawia się po rosyjsku. W przyszłości myślę uczyć swoje dzieci języka ukraińskiego. Jestem bardzo zadowolona z tego spotkania i z tego, że na pamiątkę zostanie mi książka A. H. Pohribnego. Wiem, że gdybym nie uczyła się w tym kolegium, nigdy nie spotkałabym tych ludzi. Studentka grupy 227-EP Jeroszenko Chcę, aby takie akcje przeprowadzano częściej, aby znani ludzie odwiedzali nasze kolegium nie tylko w Dniu Języka, ale i w inne dni, bo obcowanie z ludźmi wysokiej kultury podnosi również nasz poziom kultury i intelekt. Studentka grupy 227-EP L. Potapenko Po tej konferencji zrozumiałam, że ojczysty język — to najlepszy język na świecie. Chociaż od dzieciństwa uczyłam się języka rosyjskiego, od teraz postanowiłam pogłębienie uczyć się ukraińskiego. Kiedy usłyszałam, jak rozmawiają znani, wielce szanowni ludzie, zrozumiałam, że nie ma lepszego języka niż ukraiński. Nie mam nic przeciwko językom obcym, ale uważam, że na Ukrainie wszyscy powinni rozmawiać w języku ukraińskim i szanować ojczysty język. Studentka grupy 227-EP Ju. Janenko Dziękujemy, że ukraiński rząd zwrócił uwagę na młodzież. Takie dni powinny być organizowane częściej. Będą one pomagać młodzieży poświęcać więcej uwagi ojczystemu językowi. Studentka grupy 227-EP A. Mażar Łesia TUŁUZOWA, wykładowca Kijowskiego Kolegium Przemysłowo-Ekonomicznego
Машинний переклад
Jednym z priorytetowych zadań szkoły na współczesnym etapie rozwoju ukraińskiego społeczeństwa jest rozwijanie zainteresowania nauką języka ukraińskiego, literatury, historii, folkloru, malarstwa, muzyki — wszystkiego, co nazywamy kulturą ojczystego narodu. Do niedawna poprawne i piękne ukraińskie wysławianie się było cechą uczonych lingwistów, pisarzy lub nauczycieli polonistów. Jednak obecnie sytuacja się zmienia. Rękojmią tego jest przejście większości szkół, w tym także tej, w której pracuję, na nauczanie w języku ukraińskim, co sprzyja rozszerzeniu kręgu jego użycia. Aby osiągnąć należyty poziom kultury języka i poprawności uczniów nie tylko na lekcjach, ale i w życiu społecznym, trzeba stosować wszystkie możliwe środki oddziaływania dydaktyczno-wychowawczego na mówiących. Zespół pedagogiczny naszej szkoły wybrał trzy kierunki w tej niełatwej działalności: lekcja, wychowawcza impreza pozalekcyjna, praca pozalekcyjna za pośrednictwem pozaszkolnych placówek kulturalno-oświatowych i naukowych. Wszyscy nauczyciele szkoły doskonale władają literackim, a większość — literackim wykwintnym, językiem ukraińskim i własnym bogatym, melodyjnym wysławianiem się zachęcają uczniów do nauki języka ojczystego. Lekcja języka, literatury — to widowisko, do którego każdy nauczyciel przygotowuje się jak do lekcji otwartej dla najbardziej szanownych i najbardziej wymagających gości. W każdym roczniku funkcjonują klasy z pogłębionym nauczaniem języka ukraińskiego, gdzie uczniowie uczą się doskonale władać sztuką wysławiania się. W starszych klasach na lekcjach języka wydaje się, że to nie w szkole, a wśród studentów pierwszego roku wydziału filologicznego. Uczniowie opanowują sztukę osiągania pozytywnych wyników w rozwoju poprawności językowej. Ale nie byłoby pogłębionego nauczania języka, gdyby uczniów nie pobudzała ciekawość do tajemnicy językowych głębi, którą zaszczepiają im nauczyciele, wykorzystując możliwości pracy pozalekcyjnej. Każdy nauczyciel polonista wybrał kierunek działalności pozalekcyjnej, który najbardziej mu odpowiada i w którym może wykazać się z jak najlepszej strony. Walentyna Wasyliwna Konosz zapoczątkowała w szkole, a potem zaangażowała uczniów miasta i mieszkańców mikrorejonu do konkursu „Mistrz języka ukraińskiego”, który rozwija poprawność języka mówionego i pisanego uczniów, tworzy zdrowego ducha rywalizacji, a co za tym idzie, podnosi poziom wiedzy, doskonali, organizuje, przyzwyczaja do samokształcenia i rozwija kulturę w komunikacji oraz we wzajemnych relacjach. Łarysa Wasyliwna Żurenkowa zdobyła serca zdolnych i twórczo uzdolnionych uczniów, ich rodziców oraz nauczycieli szkoły, tworząc klub miłośników poezji „Pierwsze jaskółki”. Kilka lat członkowie klubu zbierali, szlifowali, komponowali swoje utwory. I oto wreszcie w marcu 1999 roku ujrzał światło dzienne szkolny almanach na 180 stronach „Pierwsze jaskółki”. Do zbioru weszły najlepsze, w opinii kolegium redakcyjnego, poezje uczniów i nauczycieli szkoły. Aby zaangażować jak najwięcej dzieci do twórczości, klubowicze przygotowali „Święto szkolnej poezji”, na którym brzmiały wiersze, proza, pieśni, pojawił się na świecie i jest wykonywany na największych zgromadzeniach „Hymn szkoły”. Dzieci przychodzą do klubu, dorastają, idą w świat, a poezja ich serc, cząstka duszy pozostaje w szkole i zachowuje się na zapisanych stronach zbiorowej księgi. Raisa Iwaniwna Sołodownykowa — czarująca gospodyni nietradycyjnej lekcji, na której można spotkać się z pieśnią w wykonaniu zespołu rodzinnego, trio bandurzystów, szkolnego zespołu pieśni ludowej, z ludowym haftem, kuchnią, porozwiązywać dowcipne zagadki, krzyżówki, samemu poinscenizować. Ludmyła Petriwna Perewerziewa — szewczenkoznawca, gospodyni sali „Szewczenko — poeta i malarz”. Najróżniejszymi środkami propaguje słowo Szewczenki. Uczniowie z miłością uzupełniają gabinet eksponatami, które opowiadają o życiu i twórczości T. H. Szewczenki. Nauczycielka kieruje odpowiedzialną pracą przy organizacji świąt szewczenkowskich w szkole. Co roku kilka klas wyjeżdża na wycieczkę po miejscach szewczenkowskich rodzinnego kraju, aby nie tylko usłyszeć, ale i zobaczyć miejsca, które „przeszedł Taras małymi bosymi nogami”. Olha Iwaniwna Pyłynko kieruje naukowo-badawczym towarzystwem starszoklasistów „Rodzime słowo”. Członkowie jego przygotowali konferencję „Szewczenko w Czerkasach”, na której wystąpili sami z referatami oraz słuchali starszego pracownika naukowego obwodowego muzeum krajoznawczego Pawła Sosi na ten sam temat. Następstwem zintegrowanej pracy naukowo-badawczej z materiałami obwodowego archiwum stała się praca uczennicy 11 klasy Wiktorii Bondarenko „Rozwój kultury na Czerkaszczyźnie pod koniec XIX — na początku XX wieku”, z którą młoda badaczka wzięła udział w Ogólnoukraińskim konkursie-obronie prac naukowo-badawczych Małej Akademii Nauk. Oprócz niej, jeszcze sześć prac napisali uczniowie 10—11 klas i przeprowadzili ich obronę na posiedzeniu Małej Akademii Nauk przy Czerkaskim Obwodowym Instytucie Podyplomowego Kształcenia Pracowników Pedagogicznych. Jedną z najlepszych była praca uczennicy 11-B klasy Ałły Pawłowej „Liryka intymna Wasyla Symonenki”. Ciekawą i praktycznie niewyczerpaną jest praca badawczo-poszukiwawcza, którą prowadzą nauczycielki Lubow Dmytriwna Andrijczuk oraz Switłana Ołeksandriwna Ol-
Машинний переклад
Na przełomie tysiącleci ludzkość niepokoją różnorodne problemy: ekologii, pokoju, energetyki, dalszego rozwoju naszej cywilizacji i inne. Bardzo miło było zapoznać się z decyzją 30. sesji Konferencji Generalnej UNESCO, którą ogłosiła ona 21 lutego Międzynarodowym Dniem Języka Ojczystego. Świadczy to o tym, że problemy duchowości zaczynają niepokoić ludzkość nie mniej niż problemy materialne. Ciekawym echem tego postanowienia było przeprowadzenie konferencji prasowej w Kijowskim Kolegium Przemysłowo-Ekonomicznym na temat „Potęga języka — to duchowa potęga narodu”. Zainicjowała to wydarzenie członkini Towarzystwa „Proświta”, wykładowczyni języka ukraińskiego i literatury Hałyna Trehubowa przy wsparciu wykładowców i administracji kolegium na czele z dyrektorem, kandydatem nauk pedagogicznych Wiktorem Annenkowem. Na konferencję zostali zaproszeni: doktor nauk filologicznych, profesor Uniwersytetu Kijowskiego im. T. G. Szewczenki oraz Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu w Monachium, akademik Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego, Międzynarodowej Ukraińskiej Akademii Oryginalnych Idei, członek rzeczywisty Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Pedagogicznego im. Hr. Waszczenki, prowadzący autorską audycję radiową „Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba...” Anatolij Pohribny oraz znana ukraińska poetka Ludmyła Hnatiuk. W konferencji brali aktywny udział studenci kierunków o różnych profilach: ekonomicznego, handlowego, technicznego. Anatolij Pohribny w swoim wystąpieniu poruszył cały szereg bolesnych problemów związanych z losem języka ojczystego w naszym niepodległym państwie. Choć to przykre, wszyscy przyznali rację akademikowi, że nie ma na świecie żadnego kraju, w którym tak by nie pielęgnowano i nie szanowano języka ojczystego, jak u nas. Przecież język ojczysty — to duchowe dziedzictwo, które łączy dusze wszystkich ludzi — doskonale czuł to nasz Wielki Kobziarz, kiedy w swoim utworze zwracał się z przesłaniem „I umarłym, i żywym, i nienarodzonym rodakom moim...”, a język ojczysty przekazał to przesłanie nam. A. Pohribny znalazł słowa, które nie pozostawiły obojętnym żadnego uczestnika konferencji. Studenci zwracali się z ciekawymi pytaniami, które bardzo ich niepokoiły, i od razu otrzymywali wyczerpującą, naukowo uzasadnioną odpowiedź. Wszystkim zapadły w pamięć słowa akademika o tym, że każdy Ukrainiec powinien „oddychać językiem ojczystym jak powietrzem”, że powinniśmy szanować swój język, unikać „językowego płaszczenia się”, „fałszywej etykiety” w kontaktach z innymi ludźmi, od razu bezmyślnie przechodząc na język rosyjski, chociaż wszyscy obywatele Ukrainy go rozumieją. Na lirycznej fali wybrzmiało wystąpienie Ludmyły Hnatiuk. Emocjonalnie, szczerze, a czasem aż nazbyt surowo poruszała ona problemy języka ojczystego, pieśni ojczystej, rozwoju kultury narodowej. Brzmiały poezje liryczne, wojownicze, szczere. Różnie odbierało nasze studenckie grono wystąpienie poetki, ale obojętnych nie było. Po zakończeniu konferencji studenci mieli możliwość zdobycia autografów. Konferencja osiągnęła swój cel. Cytując wypowiedź Ołesia Honczara, każdy z uczestników przeżył „wstrząs oświecenia”. Świadczą o tym opinie studentów — uczestników konferencji: 21 lutego w naszym kolegium odbyła się konferencja prasowa poświęcona Międzynarodowemu Dniowi Języka Ojczystego. Święto zorganizowała nasza wykładowczyni języka ukraińskiego Hałyna Mykołajiwna Trehubowa, która zaprosiła członków Towarzystwa „Proświta” — akademika Anatolija Hryhorowycza Pohribnego oraz poetkę Ludmyłę Petriwnę Hnatiuk. Początkowo głos oddano akademikowi Pohribnemu, który opowiadał o historii naszego języka i wzywał nas, jako obywateli Ukrainy, do przestrzegania obowiązków językowych. Po jego wystąpieniu moje przekonania dotyczące języka ukraińskiego gwałtownie się zmieniły. Zwłaszcza po tym, jak usłyszałam takie zdanie: „Ze mną po ukraińsku rozmawia cały Kijów, bo ja pewnie posługuję się swoim językiem, i kiedy człowiek widzi, że jestem zdecydowanie nastawiony, po prostu nie śmie rozmawiać ze mną po rosyjsku”. Zatem zrozumiałam, że nie ma znaczenia, ilu ludzi wokół ciebie rozmawia po rosyjsku. Nie powinieneś dostosowywać się do nich, a powinieneś rozmawiać tak, jak podpowiada ci serce. Ale co robić, gdy rodzice, dziadek i babcia, koledzy i wykładowcy w tej samej Ukrainie rozmawiają z tobą po rosyjsku? Trzeba spróbować przekonać ich — albo po prostu samemu przejść całkowicie na język ojczysty. Zraziły mnie słowa akademika: „Kiedy rozmawiasz w języku ukraińskim, to wtedy wywyższasz i potwierdzasz swoje »ja«”. Zatem moje wrażenia z konferencji prasowej są po prostu niepowtarzalne. Studentka grupy 232-KD A. Radczenko. Konferencja prasowa dała mi możliwość spojrzenia w inny sposób na język i jego znaczenie w społeczeństwie. Przekonujące dowody A. Pohribnego dotyczące indywidualności każdej osoby, charakteru i sposobu komunikacji, twierdzenie, że język ukraiński jest naprawdę godny, by się nim posługiwać. Chciałbym podziękować osobiście organizatorce tego spotkania. Student grupy 232-KD. Byłam mile zaskoczona tym spotkaniem. Początkowo akademik Anatolij Pohribny opowiedział historię rozwoju naszego języka. Byłam zdziwiona, że człowiek może wiedzieć tak wiele. Zrozumiałam, że piękniejszego, bardziej melodyjnego języka niż ukraiński nie ma na świecie. Jestem pewna, że po spotkaniu każdy z nas wyciągnął dla siebie wnioski i w dalszej
Машинний переклад
29 stycznia w Sumach z inicjatywy lokalnych oddziałów Związku Patriotów Ukrainy oraz Towarzystwa „Proświta” odbyły się wysłuchania publiczne na temat „Polityka językowa na Sumszczyźnie i jej konsekwencje”. W wydarzeniu wzięli udział pedagodzy, pisarze, pracownicy kultury, działacze społeczni oraz przedstawiciele władz lokalnych. Wysłuchania były dość owocne. Obecni wymienili się przemyśleniami oraz bolączkami w kwestii języka w regionie i doszli do jednomyślnego wniosku: przez dziesięć lat od czasu przyjęcia Ustawy „O językach” na Ukrainie, na Sumszczyźnie w sprawie nadania językowi państwowemu należnego statusu nastąpiły pewne przesunięcia, ale ogólnie nie ma podstaw, by spocząć na laurach, ponieważ to dopiero pierwsze kroki. Dlatego na wysłuchaniach podjęto decyzję o żądaniu od władz lokalnych aktywniejszego wprowadzania języka państwowego w życie na wszystkich jego poziomach — od użytku służbowego po wychowanie dzieci i młodzieży. Oczywiście takie wydarzenie powinno być szeroko opisane w lokalnych mediach. Właśnie dlatego z materiałami o tych wysłuchaniach zwróciłem się do lokalnych gazet. Jednak ukraińskim gazetom materiał nie przypadł do gustu, ponieważ gazety te, choć ukraińskojęzyczne, to duchem nie są ukraińskie. Rosyjskojęzyczne gazety natomiast — w jednej powiedziano, że na Sumszczyźnie „kwestii językowej w ogóle nie ma, po prostu się ją rozdmuchuje”, w drugiej wydrukowano materiał korespondenta, który wyraził dość zdumiewającą, w jego zapewne mniemaniu, opinię: „Jeśli tempo wymierania ludności naszego obwodu pozostanie na poziomie 1999 roku... to wkrótce problem językowy rozwiąże się sam — i to bardzo radykalnie...”. Mówiąc krótko, czy głowa nam już tutaj do języka, kiedy ludzie mrą jak muchy. Ale autorowi nawet do głowy nie przyszło, że być może ludzie wymierają właśnie dlatego, że swój język, a wraz z nim swój rodzinny kraj zaniedbali. Czyżby więc na Sumszczyźnie o kwestii językowej nie było już o czym pisać? Tak, większość szkół w regionie jest ukraińska. Są uczelnie, gdzie przedmioty wykładane są po ukraińsku. Dotyczy to przede wszystkim Sumskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego, gdzie język ukraiński można usłyszeć nie tylko na wykładach czy w rozmowach między wykładowcami, ale także w rozmowach między studentami na korytarzach. Właśnie dlatego Sumski Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny można nazwać prawdziwie ukraińską uczelnią. Niestety, nie można tego powiedzieć o niektórych innych wyższych uczelniach, w których nie tylko na korytarzach, ale i na wykładach rzadko brzmi ukraińskie słowo. A w szkołach ogólnokształcących i przedszkolach centrum obwodowego? Jeśli pedagodzy i wychowawcy rozmawiają z dziećmi po ukraińsku, to między sobą dzieci komunikują się głównie „ogólnodostępnym”. Bo i sami pedagodzy oraz wychowawcy często-gęsto nie są przykładem dla dzieci: wielu z nich również korzysta z ukraińskiego tylko na poziomie oficjalnym... O władzach lokalnych trudno nawet mówić: tam ukraiński odbierają przez zęby, za to rosyjski — ze szczerym uśmiechem. I to przy tym, że sam W. Szczerbań, przewodniczący obwodowej administracji państwowej, prawie wszędzie mówi po ukraińsku. Ot co! Przyjechał człowiek z Donbasu i mówi w języku państwowym, a urzędnicy-sumczanie, zapewne, potrzebują likwidacji analfabetyzmu. Zatem, czy istnieje kwestia językowa na Sumszczyźnie, a zwłaszcza w Sumach? Zapewne nie tylko istnieje, ale jest ona wręcz krzycząca! Ю. Osz, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, m. Sumy. Premierowi Ukrainy p. W. Juszczence, Wicepremierowi p. M. Żułyńskiemu, Ministrowi Kultury p. B. Stupce, Ministrowi Oświaty i Nauki p. W. Kremeniowi, Patriarsze Kijowskiemu i całej Ukrainy-Rusi Filaretowi, Kardynałowi UKGK M. Lubaczewskiemu, Przewodniczącemu Rady Najwyższej p. I. Pluszczowi, Przewodniczącemu Państwowego Komitetu ds. Polityki Informacyjnej p. I. Draczowi
Машинний переклад
Na nr 01-544 z 12.11.99. Z poważaniem, Przewodniczącemu Ukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, deputowanemu ludowemu Ukrainy P. M. Mowczanowi. Szanowny Pawle Mychajłowiczu! W wykonaniu polecenia Gabinetu Ministrów Ukrainy nr 26099/53 z 27.11.99 informujemy, że MSZ rozpatrzyło Pańską propozycję dotyczącą zwrócenia się do społeczności światowej z apelem o przyjęcie memorandum «Ludzkie życie — najcenniejszy skarb» i poparcie go. Stałemu Przedstawicielstwu Ukrainy przy UNESCO polecono opracować kwestię możliwości rozpowszechnienia wśród stałych przedstawicielstw krajów członkowskich UNESCO apelu «Ludzkie życie — najcenniejszy skarb». O wynikach uzgodnienia danej kwestii MSZ poinformuje Pana dodatkowo. O. I. MAJDANNYK, zastępca ministra spraw zagranicznych Ukrainy
Машинний переклад
19 lutego w Odessie odbył się zjazd założycielski Partii Kozackiej, na którym zatwierdzono Statut i Program partii. W zjeździe uczestniczyło ponad sto osób z różnych regionów Ukrainy. Pierwotne organizacje partyjne istnieją już w Kijowie, Charkowie, Doniecku i w innych miastach. Partia nie jest częścią kozactwa w ścisłym znaczeniu i choć została założona nie przez samo kozactwo, to również nie występuje jako jego alternatywa. Członkowie partii nastawieni są na współpracę ze wszystkimi warstwami społeczeństwa i mają na celu nie tylko propagowanie dziedzictwa historycznego, ale także odrodzenie języka ukraińskiego we wschodnim regionie oraz aktywną pracę na rzecz Ukrainy. Partia Kozacka będzie też troszczyć się o młodsze pokolenie. W szczególności kijowska organizacja partii planuje przygotowywać nastolatków do nauki historii kozactwa, organizując wyjazdy do Odessy i innych regionów. Na przewodniczącego partii wybrano członka prezydium zarządu Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy
W ubiegłym roku w Kerczeńskiej Miejskiej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki zawarto pięć umów: dwie — z Ogólnoukraińskim Centrum Informacyjno-Kulturalnym miasta Symferopol na rzecz Ukrainy, między kerczeńską «Proświtą» a kerczeńską parafialną wspólnotą Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego; na podstawie chóru duchowego «Wieliczanije» — z Kerczeńskim Państwowym Historyczno-Kulturalnym Rezerwatem za pomocą jego dyrektora Piotra Iwanenki, który udostępnia pomieszczenie dla «Proświty», gdzie będzie prowadzona praca ideowa, kulturalno-duchowa, przez szkolny chór proświtiański (dyrygentka — Ludmiła Kuzniecowa); jednocześnie zawarto umowę z
ników Ukrainy, pułkownika UK, akademika Bohdana Suszyńskiego. Do rady partii weszli koszowy ataman obwodu odeskiego, pułkownik Anatolij Pietko, koszowy ataman obwodu donieckiego, generał-osauł UK Mykoła PantelUk, ataman dzielnicy Żowtniowej w Odessie, pisarz Oleh Driamin, dyrektor rezerwatu «Stolica hetmańska» w Baturynie Alla Oleszyńska.
Iryna OLIJNYK, Kijów
Машинний переклад
Z Zarządem Oświaty Kerczeńskiej Rady Miejskiej, przy wsparciu Wołodymyra Idta, który pomaga wraz z Petrem Iwanenko w wyposażeniu tego pomieszczenia oraz w zakupie instrumentu muzycznego; piąta umowa – z kerczeńskim komisariatem wojskowym, przy pomocy komisarza wojskowego pułkownika Ihora Sawczenki, który również udostępnia pomieszczenie na zebrania proświatan w dni świąteczne i nie tylko. Oczywiście, «Proświta» pomaga wymienionym organizacjom w zakupie odpowiedniej literatury, plakatów, map Ukrainy, słowników itp. A także szkołom, gimnazjom i internatom, w tym jednostkom wojskowym: Gwardii Narodowej Ukrainy w Kerczu i Symferopolu, Symferopolskiej brygadzie zmechanizowanej oraz Siłom Morskim Ukrainy, które w zamian powinny wiernie służyć naszej Ukrainie; dywizji przeciwlotniczej w obwodzie lwowskim. W tych jednostkach uczy się także moich pieśni marszowych. Ponadto wraz z kerczeńskim Zarządem Oświaty i Krymskim Ministerstwem Oświaty zawierane są umowy z wyższymi uczelniami dotyczące ukierunkowanego przyjęcia absolwentów szkół miasta Kerczu, które będą studiować w języku ukraińskim. Rozwiązywane są kwestie przyjęcia na preferencyjnych warunkach dzieci-sierot z internatu szkolnego, którym brakuje rodziców. Czy można jednak wymienić całą działalność naszej «Proświty»? Zostałem też zaproszony przez Ukraiński Klub Historyczny w Moskwie oraz Klub Inteligencji Ukraińskiej im. Bohdana Lepkoho w Iwano-Frankiwsku na pierwszą międzynarodową konferencję naukową «Stosunki ukraińsko-rosyjskie na przełomie tysiącleci», która odbędzie się w Iwano-Frankiwsku od 20 do 24 maja 2000 roku. A liczne występy z patriotycznym ukraińskim słowem i autorskimi piosenkami w szkołach i jednostkach wojskowych na Krymie i poza jego granicami! Jednym słowem, byłaby chęć, a pracy w «Proświcie» jest bez miary... Prawie każdego dnia układam plan, aby zrobić jak najwięcej. Z szacunkiem i najlepszymi życzeniami
Zachar KOWALUK, przewodniczący Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki, Kercz
Машинний переклад
Jak długo będziemy lekceważyć samych siebie? — pyta każdy, komu droga jest Ukraina. Wstyd ogarnia, gdy patrzymy na programy na naszym ekranie, gdzie codziennie poniża się język ukraiński, wystawia się go na pośmiewisko. Trwa słynna tradycja wywoływania śmiechu suržykiem przez Tarapuńkę w takich programach, jak «SV-2000» Wierki Serdiuczki, «Noty i banknoty» («Mamadu»), «Złoty gąsior» i inne. Nawet «Śniadanie z 1+1» daje pierwszeństwo osobom rosyjskojęzycznym, a nie Ukraińcom, którzy mówią ojczystym językiem. Kto dał wam prawo, panowie twórcy tych programów, lekceważyć lub ignorować język państwa, w którym żyjecie? A język jest niezbywalną cechą państwowości. Język ukraiński jest tak bogaty, że można nim oddać wszystkie odcienie uczuć, także to, co śmieszne. Coraz więcej jest programów rosyjskojęzycznych, jak «Dwa fortepiany», «Jak zostać gwiazdą», «Dzień dobry, Ukrainо!», «Bądźmy znajomi» i tym podobne, które wyparły audycje w języku ukraińskim na tematy historyczne, polityczne, kulturalno-artystyczne («Posłowie», «Nowe spojrzenie na historię» itp.). Uparcie rusyfikowane jest młode pokolenie obywateli Ukrainy programami artystycznymi i popularnonaukowymi dla dzieci, kreskówkami, «Wieczorną bajką». Całą tę produkcję należy dubbingować JĘZYKIEM UKRAIŃSKIM. Drugi problem, który nas boli, to obce filmy telewizyjne niskiej jakości artystycznej, nastawione na ogłupianie i demoralizację narodu, propagujące zabójstwa, seks, przemoc, okrucieństwo, wszelką patologię. Dostają one najbardziej korzystny dla masowego widza czas antenowy w godzinach wieczornych, a programy pożyteczne dla rozumu i duszy idą późno, gdy prawie wszyscy śpią. Sceny zabójstw, seksu, wyrafinowanych tortur, rabunków są przez młodych widzów odbierane jako wzorce zachowania. Widzimy ich odtwarzanie w życiu codziennym. Dlatego mamy postępujące choroby AIDS i inne choroby weneryczne, nieustanny wzrost przestępczości, narkomanii, alkoholizmu i innych negatywnych zjawisk społecznych. To owoce jednego drzewa, którego imię to bezbronność młodego państwa. Narodowi ukraińskiemu zawsze była właściwa wysoka ludowa moralność, szacunek dla Boga jako twórcy Wszechświata. Nawet w czasach komunistyczno-totalitarnego reżimu i bojowego ateizmu nasz naród zachował w swojej masie duchowość, szacunek dla Bożych przykazań. Ukraina wybrała europejską drogę rozwoju, ale musi zachować swoją moralność, wypracowaną w ciągu historii. To, co propaguje współczesna telewizja i kino, niszczy rodzinę i państwo. Kto zarządził ponowne wprowadzenie na ekran telewizyjny filmów «Rożdiennyje riewolucyjej», «Wieczny zew» itp., w których wychwala się szlachetność tych, którzy budowali reżim komunistyczny? To kłamstwo jest potrzebne lewicowym siłom i tym, których dręczy nostalgia za słynną przeszłością. Szanowni duchowni pasterze! Szanowni przywódcy państwowi! Poprzyjcie nasz głos! Obrońcie Ukrainę jako państwo! Bądźmy wreszcie gospodarzami we własnym domu. Przyjęto na posiedzeniu zarządu «Proświty» 4 lutego 2000 roku.
D. FEDYK, przewodniczący rejonowego zrzeszenia Proświty, Kozowa, obwód tarnopolski
Машинний переклад
Wreszcie ożyła długo budowana placówka kulturalno-oświatowa w karpackim miasteczku Łanczyn, położonym na lewym brzegu szybkiego Prutu. Pod koniec XX wieku mieszkańcy Łanczyna otrzymali w darze od miejscowych budowniczych nowy, przestronny Dom Ludowy z salą na 300 miejsc i pokojami do pracy kółek zainteresowań. Dwukondygnacyjny budynek wyrósł w centrum miasteczka, obok stadionu. Warto zauważyć, że w tych niezbyt sprzyjających dla Ukrainy czasach znalazły się jednak środki w Nadwórniańskiej Administracji Rejonowej. Nie stały z boku także miejscowe prywatne firmy i organizacje. Wszyscy chcieli, aby łanczyńskie zespoły amatorskie ze szkoły muzycznej i ogólnokształcącej oraz domu ucznia miały własną scenę i salę dla swoich miłośników. Niedawno w tym Domu Ludowym rozpoczął się rejonowy przegląd talentów Drugiego Ogólnoukraińskiego Przeglądu Twórczości Ludowej, poświęconego 10. rocznicy Niepodległości Ukrainy.
Wasyl ŁEWYCKI, regionalista, m. Łanczyn, rejon nadwórniański, obwód iwanofrankowski
Машинний переклад
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
Оригінал українською · переклад оновлюється
ЗАЯВА проголошена 15 лютого 2000 року з трибуни Верховної Ради України
q"-L ",“23C C%ч…3 ƒ ц,2=2, =*=дем-*= dƒюK,: &r*!=-…ц- ›,л, – ›,"32ь C-д ƒ=г!%- ƒ%ю "2!=2, – м%", , – *3ль23!, , – де!›=", [. - ц …=ш= K=г=2%“%2л-2… 2!, "%г= “C!%е*- 2%"=…=, …= ›=ль, – " м=LK32…-. r …=“ …ем=- -…ш%- ƒемл-, де !%ƒ", "=-2ь“ ч, м%гл= K !%ƒ", "=2, “ 3*!=-…“ь*= *3ль23!= 2= м%"=. - …-.2% -…ш, L, %*!-м …=“, …е C%дK=- C!% …=ше м=LK322 . 0е м3“, м% !%K, 2, м, . - “=ме 232, 3 ц-L ƒ=л-, де "-д%м- "-д!%д›3"=ч- "ч%!=ш…ь%г% qpqp !%K, л, "“е, =K, C-д*!е“л, 2, , ?% " 2- ч=“, – 3*!=-…“ь*= м%"= !%ƒ", "=л=“ь, – *-ль*-“2ь 3*!=-…“ь*, . *…, г K3л= …еƒм-!…% K-льш=, =…-› 2еCе!… o!, - гл …ь2е“ь л, ш д% …=ш%г% *-%“*3, – ", м=2, - ме2е "-дC%"-д…- 3 "ле…… : “*-ль*, ч%г% 2=м, # 2=*, * C% "“-L де!›="-. o!%2е Cе!ш …-› %г%л%“, 2, ƒ= "3 -!=*ц-- m=!%д…%г% p3.3, …="ед3 ?е %д…3 ц, 2=23 "ел, *%г% &г%“3д=!“2"е……, *=[ q%л›е…-ц, - …=, че!еƒ *3 – ƒ=л%млю-2ь“ ƒ= "= -!=*ц-- mpr: &m=д% ш, !%*%д-ш…% C!едл%›, 2ь r*!=, …е , …2е…“, "…/L &*3ль23!…/L %Kме…[ (m=ц, %…=л, “2/ %2ш=2…32“ . Šем , C%*=›32, ч2% !3““*, L ƒ/* , !3““*= *3ль23!= # , . dе!›="е %C=“…ее "“ *, . !=*е2)[. “* “2=л% "-д%м% ƒ C!е“, , lgq p%“-- ", “л%", л% гл, K%*3 “23!K%"=…-“2ь ƒ C!, "%- д3 2%г%, ?% " j=K-…е2- l-…-“2!-" r*!=-…, г%23-2ь“ o%“2=…%"= &o!% д%д=2*%"- ƒ=- .%д, ?%д% !%ƒш, !е…… -3…*ц-%…3"=…… 3*!=-…“ь*%- м%", * де!›="…%-[. “* ƒ’ “%- "3-2ь“ , lgq p%“ – “23!K%"=…е 2л-м=че…- … м j%“2, 23ц-L…, м q3д%м r*!=-…, “2=22- 10 j%…“2, 23ц – r*!=-…, 2= …=м-!=м, …=- ш%г% 3! д3 C%“, л, 2, *%…2!%ль ƒ= – ", *%- …=…… м. t!=*ц- m=!%д…%г% p3.3 r*!=-…, , ƒ- “"%г% K%*3, ", “л%"лю- %K3!е…… ƒ C!, - "%д3 2%г%, ?% lgq p%“ – д%ƒ"%л – “%K- "2!3ч=2, “ 3 "…32!-ш…- “C!=", r*!=-…, . l, %K3!е…- ?е L 2, м, ?% ƒ= ", C!% C%!3ше…- … C!=" !%“- … 2= &!3“*% ƒ, ч…, .[ л3…=- ю2ь 2%д-, *%л, , …еƒ"=›=юч, …= C!%г%л%- ше…… де!›="…%“2- 3*!=-…“ь*%- м%", " r*!=-…-, " …-L C%"“юд…% C!%д%"›3- C=…3- "=2, &"ел-*-L – м=г-ч-L[. p%“-L“ь*, м д, Cл%м=2=м K=Lд3›е д% 2%г%, ?% че!еƒ *%л%…-ƒ=2%!“ь*3 – =…2, 3*- !=-…“ь*3 !3“, --*=2%!“ь*3 C%л-2, *3 !%“-L“ь- *%г% ц=!, ƒм3 2= !%“-L“ь*%г% K-льш%", ƒм3 м-льL%…, 3*!=-…ц-" …е ƒ…=ю2ь …, …- “"%-- м%", , ?% " K=г=2ь%. …=ш, . м-“2=. люд…-“2ь “"%-ю м%"%ю …е C%“л-г%"3-2ь“ , ?% " r*- !=-…- …е " C%"…, . %K“ г=. д!3*3ю2ь“ 3*- !=-…“ь*- *…, ›*, – г=ƒе2, . g=м-“2ь 2%г%, ?%K ", K=ч, 2, “ Cе!ед 3*!=-…ц м, ƒ= ƒ…, ?е…… 3*!=-…“ь*%- м%", , ƒ= ге…%ц, д, ƒ= !%ƒ“2!-л …е 3*!=-…“ь*е "-д!%д›е…… . g=м-“2ь 2%г%, ?%K "-д*!, 2, " p%“ – ƒ – K=г=2%м-льL%……%ю 3*!=-…“ь*%ю ме…ш, …%ю K%д=L %д, … 3*!=-…“ь*, L *л=“ ч, K%д=L %д…3 3*!=-…“ь*3 г=ƒе23, !%“-L“ь*- %--ц-L…- *%л= %K3!юю2ь“ “*!%м…, м, …=- м=г=…… м, …%"%г% 3*!=-…“ь*%г% 3! д3 “C!, - 2, C%"е!…е……ю 3*!=-…“ь*%- м%", д% 3*- !=-…ц-". g=м-“2ь 2%г%, ?%K C%!=д, 2, !%“-- …=м, ?% ›, "32ь " r*!=-…-, C!% ", 2, елеме…2=!…3 C%"=г3 д% 3*!=-…ц-" – r*!=-…, 2= ", "ч, 2, 3*!=-…“ь*3 м%"3, д, Cл%м=2, %K3- !юю2ь“ &…=!3ше…--м C!=" !3“*-.[. )=“ 3›е ƒ!%ƒ3м-2, , ?% "-д!%д›е…… 3*- !=-…“ь*%- м%", …= – “C%*%…"-ч…-L ƒемл- =› …- * …е %ƒ…=ч=- C!, г…%Kле…… -…ш, . м%". p%“-L“ь*-L м%"- " r*!=-…- …-ч%г% …е ƒ=г!%- ›3-, =ле – -3…*ц--, KеƒCе!еч…%, м=ю2ь ƒ"3- ƒ, 2, “ , * ƒ"3ƒ, л, “ *%л, “ь -3…*ц--, …=C!, *- л=д, …-мець*%- м%", " )е.--. r*!=-…= …еƒм-……% ƒ, ч, 2ь д%K!= L C!%- ц"-2=…… *%›…%м3 …=!%д%"- – *%›…-L *!=-…- - C!=г…е %д…%г%: "-д!%д, 2, =“, м-ль%"=…, L - ", !%д›е…, L -мCе!--ю ƒл= “"-L …=!%д, C%"е!…32, L%м3 …=ц-%…=ль…3 -де…2, ч…-“2ь, м%"3, “" 2е C!="% ›, 2, …= "л=“…-L, д=!%- "=…-L -L a%г%м ƒемл-. - C%"е!…32, ƒ…%"3 …= !-д…- 2е!е…, м%- "3 # -д, …3 – C%"…%C!="…3 "%л%д=!*3 д-шць%г% *!=ю – ць%г% …=!%д3. - …- *= -…ш= м%"= …е м=- C!="= г%“C%- д=!ю"=2, …= ц, . C!%“2%!=.. 0е C%", ……- “ь%г%д…- ƒ!%ƒ3м-2, "“-, %“%K- л, "% › 2-, .2% ›, "е …= …=ш-L ƒемл-, C-д …=ш, м …еK%м – K3д3- “C-ль…, L д-м, = …е 2, мч=“%", L K=!=*. ŠеCе! .=L "=м K3де ƒ!%ƒ3м-л, м ƒм-“2 ƒ= ", lgq p%“--, ч, м ƒ3м%"лю-2ь“ "2!3- ч=…… 3 "…32!-ш…- “C!=", r*!=-…, . `д›е …= !%“-L“ь*3 *3ль23!3 – !%“-L“ь*3 м%"3 C%- *л=де…% -3…*ц – ƒK!%- е2…-ч…%г% …, ?е…… . - …=ш= “" 2= “C!="= # K%!%…, 2, * м%"3, 2=* – *3ль23!3, 2=* – де!›="3.
Павло МОВЧАН
r ƒ=“-д=……- 0е…2!=ль…%г% C!="л-…… b“е- 3*!=-…“ь*%г% 2%"=!, “2"= &o!%“"-2=[, ?% "-дK3л%“ д… м, , "ƒ " 3ч=“2ь "-це-C!ем’-!- м-…-“2! ƒ г-м=…-2=!…, . C, 2=…ь l, *%л= f3- л, …“ь*, L. &r …=“ -д, …= ме2=, # “*=ƒ=", "-д*!, "=юч, ƒ=“-д=…… , г%л%"= C!="л-…… o="л% l%"ч=…, # – 2%м3 м, C%", ……- “C-"C!=- цю"=2, [. m=!=ƒ- “C-"C!=ц 2%!*=-2ь“ C!%- е*23 o%“2=…%", j=Kм-…3 &o!% д%д=2*%"- ƒ=.%д, ?%д% !%ƒш, !е…… “-е!, -3…*ц-%- …3"=…… 3*!=-…“ь*%- м%", * де!›="…%-[, …=K322 ч, ……%“2- *%г% "“- м, ƒ …е2е!C-…- … м че*=-м%. Š%"=!, “2"% !%ƒ!%K, л% &o!%- г!=м3 b“е3*!=-…“ь*%г% 2%"=!, “2"= &o!%- “"-2=[ ?%д% !%ƒш, !е…… “-е!, -3…*ц-%…3- "=…… 3*!=-…“ь*%- м%", * де!›="…%-[, *= %.%Cлю- "“- “-е!, “3“C-ль…%г% ›, 22 …ел, ше “2%л, ц-, = L !е--%…-", – &o%л%›е…… C!% =2е“2=ц-ю де!›="…, . “л3›K%"ц-" …= C!едме2 "%л%д-…… де!›="…%ю м%"%ю[. g!%ƒ3м-л%, ?%, Cе!ш …-› -2, …= =2е“2=ц-ю, K=г=2ь%м -ƒ …, . д%"еде2ь“ C-д-ч, 2, “ , дл ч%г% ƒ…=д%Kл 2ь“ *3!“, 3*!=-…“ь*%- м%", ƒ ", “%*%*"=л---*%"=…, м, – д%“"-дче…, м, ", *- л=д=ч=м, . &j3!“, ", "че…… 3*!=-…“ь*%- м%- ", , # “*=ƒ=" o="л% l%"ч=…, # Cл=…3-м% C%ш, !, 2, …= "“ю r*!=-…3, "-д*!, "=2, “*!-ƒь, де " …, . ƒ’ "л 2, ме2ь“ C%2!еK=. d%“- 2=*- *3!“, -“…3"=л, …= г!%ш- “C%…“%!-" 2= …= Kюд›е2…- *%ш2, . m=д=лд%ц-ль…% K3де, %че- ", д…%, ƒ=л-ч=2, *%ш2, 3“2=…%", *- C%“, л=- 2, м32ь …= *3!“, “"%-. C!=ц-"…, *-"[. Š%"=!, - “2"% &o!%“"-2=[ %K-ц – ", ш3*=2, ƒ- “"%-. м-“це", . *=д!-" ч, …="-2ь …=д“, л=2, -ƒ “2%- л, ц- " !=ƒ- C%2!еK, *"=л---*%"=…, . ", *л=- д=ч-", …=д-л, "ш, -. Cе"…, м, C%"…%"=›е…… - м, , ?%K 3 ›%д…%м3 !=ƒ- – ›%д…, м ч, …%м …е “*%мC!%ме23"=2, “C!="3. d=лг%л%"= &o!%“"-2, [ C%!3ш, " C!%Kлем3 C!%“"-2 …“ь*, . Cе!ед=ч …= 2елеK=че……-. a3л%, ƒ%*!ем=, ", “л%"ле…е C%K=›=…… , ?%K "%…, 2!=…“лю"=л, “ " ƒ!3ч…, L дл Cе!егл - д3 ч=“. 0 е K3д32ь ƒм-“2%"…- Cе!ед=ч-, " *, . ƒ"3ч=2, м32ь &“е!L%ƒ…- =!-3ме…2, …= *%!, “2ь де!›="…%- м%", [, – ƒ=C%ч=2*3"=2, -. Cл=- …3-2ь“ " xе"че…*-"“ь*- д…-. o="л% l%"ч=… 2%!*…3"“ ", д="…, ч, . C!%Kлем – Cл=…-" Š%- "=!, “2"=. k-2е!=23!=, *3 ", д=- &o!%“"-2=[, C%2!-K…= …е л, ше C!%“"-2 …=м. r C!%це“- !е=л-ƒ=ц – # "ел, *, L C!%е*2 &cе!K, r*!=-- …, – м-“2= “л=", …=ш%-[, ?%, C% “32-, – C!%- е*2%м …=ц-%…=ль…, м – ƒ=“л-г%"3- …= C-д2!, м- *3 "-д%м“2"= C=…= f3л, …“ь*%г%. mе?%д="- …% ", д=…% "ел, *, м …=*л=д%м …ед%!%г, L &j%Kƒ=![, # =д›е "-д%м%, ?% *3C, 2, L%г% 3 *…, г=!… . C!=*2, ч…% …ем%›л, "%, = ц *…, ›*=, * – &a-Kл- [, м3“, 2ь K32, …= “2%л- " *%›…-L 3*!=-…“ь*-L %“ел-. &l-льL%… &j%K- ƒ=!-"[ # дл …%"%- r*!=-…, [ $ 2=*3 C!%- г!=м3 ƒ=C!%C%…3"=" “C-ль…% ƒ=C%ч=2*3"=2, l, *%л= f3л, …“ь*, L – C%%K-ц " д%*л=“2, ƒ3“, ль, ƒ=л-ч, "ш, д% C-дм%г, j%м-2е2 -…-%!- м=ц-L…%- C%л-2, *, , ?% L%г% %ч%лю- -"=… d!=ч, д% =*2, "-ƒ=ц – ƒ=*3C-"л- *…, г 3 &o!%- “"-2, [ ƒ 2, м, ?%K ", !3че…- *%ш2, Lшл, …= ", д=…… …%"%- л-2е!=23!, . d, !е*2%! ", д="…, ц2"= &bе“ел*=[ “!ем=
c% …, “"%-ю че!г%ю, …=г=д=" C!% д%“- …е ", *%…=…е д%!3че…… o!еƒ, де…2= "-д 1998 !%*3 C!% ", *3C 3 ", д="…, ц2"= д, 2 ч%- л-2е- !=23!, , ?% “2!, м3- !%K%23 *%ле*2, "3, - C%!3ш, " *л%C%2=…… , # C-д2!, м=…е, д% !еч-, C=…%м "-це-C!ем’-!-м-…-“2!%м, # C!% …=д=…- … &bе“елц-[ “2=23“3 …=ц-%…=ль…%г% ", д="- …, ц2"=. )ле… C!="л-…… q"-2л=…= k- C%д-л, л=“ 2!, "%›…%ю -…-%!м=ц--ю. &o-дг%2%"ле…, L …%", L C!%е*2 g=*%…3 C!% м%", Kеƒ›=ль…% "-д!ед=г%"=…, L. b“е, ?% …=м "д=л%“ "-д“2%- 2, 3 C!%це“- 3ƒг%д›е…… C!%е*23, # “*=ƒ=- л= C=…- q"-2л=…=, # %д, … ч, …%"…, * ƒ…, ?, " !%ƒче!*%м “"%г% K=Lд3›%г% Cе!=[. q"-2л=- …= k- ƒ=C!%C%…3"=л= …=д!3*3"=2, 3 C!е“- %K, д"= "=!-=…2, ƒ=*%…%C!%е*23 – ƒ=C!%“, - 2, г!%м=д“ь*-“2ь %Kг%"%!, 2, -.. pед=*2%! г=ƒе2, &qл%"% o!%“"-2, [ kю- K%" c%л%2= C%!3ш, л= Cе!ед C=…%м f3л, …“ь- *, м *-ль*= C!%Kлем. &l=лм-“2= r*!=-…, , # “*=ƒ=л= "%…=, # "!=›е…- ƒ=!=ƒ Kеƒ!%K-2- 2 м – ƒ=C3?е…-“2ю. o-дC!, -м“2"= “2% 2ь, oŠr ƒ=*!, 2-, м%л%д- …-*3д, C%д-2, “ [. b-д2=* kю- K%" c%л%2= ƒ=C!%C%…3"=л= l, *%л- f3л, …“ь- *%м3 !%ƒ!%K, 2, 3 L%г% "-д%м“2"- C!%г!=м3 &l=лм-“2= r*!=-…, [ 2= ƒ=л-ч, 2, д% – ", - *%…=…… ш, !%*- *%л= ", !%K…, ч…, *-" 2= -…2ел-ге…ц--. d!3г= C!%Kлем=: !%“-L“ь*%м%"…-L Cе!-%д, ц-, K3ц-м2% K%!юч, “ь ƒ ", ?=м, 2%- 2=л-2=!, ƒм3, "д=л%“ ƒ…, ?, 2, 3*!=-…“ь*- ="2%!, 2е2, , ƒ=Cл м3"=2, C%“2=2- дч-" 3*- !=-…“ь*%- *3ль23!, , ƒ="д *, *, м 3 !%*, …-"елю"=…… "“ь%г% …=ц-%…=ль…%г% ƒKе!егл=“ 3*!=-…“ь*= м%"= – …е ƒ=м-л, л=“ д% *-…ц ›, "= *3ль23!= …=!%д3. g г=ƒе2…, . “2%- !-…%* ƒ…, *л, …=!, “, C!% “-ль“ь*%г% "ч, 2ел , л-*=! , C!% 2, ., .2% “ь%г%д…- д%*л=д=- 2, 2=…-ч…, . ƒ3“, ль, ?%K …=!%д ", ›, " д3.%"- …% – --ƒ, ч…%... ` ƒ “-ль“ь*, м, K-Kл-%2е*=м, "ƒ=г=л- “, 23=ц- *=2=“2!%--ч…=. o%", ……= K32, де!›="…= C!%г!=м= &q-ль“ь*= K-Kл-%- 2е*=[, *?% …=м д%!%ге м=LK32…- …=ш%- де!›=", . qь%г%д…- “-ль“ь*- д-2, !%“232ь, * K3!’ … C!, д%!%ƒ-, "-д2=* це м=LK32…- ", - д=-2ь“ C!%Kлем=2, ч…, м. l, *%л= f3л, …“ь- *, L C-д2!, м=" ", “л%"ле…- C!%C%ƒ, ц--. &r*- !=-…“ь*- д-2, -ƒ “-л, # “*=ƒ=" "-це-C!ем’-!- м-…-“2!, # ?е …-*%л, …е K3л, 2=*, м, -ƒг% - м, , * 2еCе![. )ле… C!="л-…… ~!-L c…=2*е- ", ч C%!3ш, " 3 ць%м3 *%…2е*“2- C, 2=…… C!% "“23C…- -“C, 2, д% "3ƒ-", ""=›=юч, , ?% " 2е- Cе!-ш…ь%м3 ", гл д- "%…, – --*ц--ю, …=ц-%- …=ль…%ю 2!=гед--ю. l, *%л= f3л, …“ь*, L C%-…-%!м3"=" C!="- л-…… &o!%“"-2, [ C!% “, 23=ц-ю, *= “*л=- д=-2ь“ 3 “-е!- м%"…%- C%л-2, *, 3 ƒ"’ ƒ*3 ƒ "-д%м, м !-ше…… м j%…“2, 23ц-L…%г% q3д3 - ƒ=*%…%C!%е*2=м, , *- г%23ю2ь“ " j=Kм-…-. qC!%K, "C%! д*3"=2, м%"…е ƒ=*%…%д="“2"% …=ш2%".3ю2ь“ …= м%г32…ю .", лю %C%!3. ` 2%м3 C%л-2, *3 3! д3 C%", ……= C-д2!, м=2, г!%- м=д“ь*-“2ь, ?%K 3! д%"ц м K3л% …= ?% “C, - !=2, “ – K3л% ч, м =!-3ме…23"=2, “"%- *!%- *, . l%"…= C!%Kлем= $ це C!%Kлем= …=ц-%- …=ль…%- KеƒCе*, , K% "%…= 2%!*=-2ь“ …=L- г%л%"…-ш%г%: м, "2!=ч=-м% …=ц-%…=ль…, L
-…-%!м=ц-L…, L C!%“2-!, м, "2!=ч=-м% ƒ"’ - ƒ%* -ƒ …=!%д%м, "Cл, " …= …=!%д, # =д›е 2е, ?% ƒ"3ч, 2ь !%“-L“ь*%ю м%"%ю, Cе!е"=›- …% м-“2, 2ь 3 “%K- "…е ч, C!, .%"=…е "-д“2%- ю"=…… -…2е!е“-" p%“--, = …е r*!=-…, . m, …- "%…, , …= ›=ль, !=д, *=ль…% !-ƒ… 2ь“ : p%“- .%че %“2=2%ч…% "2 г…32, r*!=-…3 3 “"%ю %!K-23, = r*!=-…- …=ле›, 2ь !=ƒ – …=ƒ="›д, “2=2, %*!ем%ю “=м%“2-L…%ю де!›="%ю. &0 е*“C=…“- “ь%г%д…- ", .%д, 2ь ƒ= ме›- м%›л, - "%“2еL 3! д3, "Cл, "=2, …= “, 23=ц-ю "=›- *%[, # C!, ƒ…="“ "-це-C!ем’-!-м-…-“2!. j%…че C%2!-Kе… …%", L g=*%… C!% м%", , “*=ƒ=" l, *%л= f3л, …“ь*, L, =д›е “2=!, L …е м%›е д- 2, че!еƒ "-д“32…-“2ь C-дƒ=*%……, . =*2-"; …ем=- "=›ел-" "Cл, "3 …= C%!3ш…, *-" g=*%…3. m="-2ь !-ше…… j%…“2, 23ц-L…%г% q3д3, *е 2=* …=“2!=.=л% 3*!=-…%-%K-", # 3“ь%г% л, ше !%ƒ’ “…е…… – …е м=- “, л, C!, - м3“3. m=“2=" ч=“ “е!L%ƒ…% C!%=…=л-ƒ3"=2, “2=… 2елеK=че…… – !=д-%м%"ле…… # …ел, ше " j, -"-, = L " !ег-%…=.. &oл=…3-м% C!%"е“2, C3Kл-ч…е ƒ=“-д=…… p=д, ƒ C, 2=…ь м%"…%- C%л-2, *, , # “*=ƒ=" C=… f3л, …“ь*, L, # – C%“2=", 2, C!%Kлем3 " *%…2е*“2 ›, 22-- ", . !е=л-L, де K3л, K -=*2, , ц, -!, , C!-ƒ", - ?=, …=ƒ", C!%г!=м. Š=*, м ч, …%м, C%*=›ем%, ?% “, 23=ц- “C!="д- *=2=“2!%--ч…=...[ o%2!-K…% 2е!м-…%"% ƒ=2"е!д›3"=2, …= bе!- .%"…-L p=д- …%", L “*л=д m=ц-%…=ль…%- !=д, ƒ !=д-%м%"ле…… L 2елеK=че…… , K% л, ше ц “2!3*23!= м%›е м=2, "Cл, " …= *%ме!ц-L…- *=…=л, . o="л% l%"ч=… ƒ=ƒ…=ч, ", д% !еч-, ?% це C, 2=…… %“ь-%“ь K3де ", !-ше…е. &m=ц- !=д= м=- K32, д"%C=л=2…%ю, ƒ= !%“-L“ь- *%ю “.ем%ю, # “*=ƒ=" г%л%"= &o!%“"-2, [, # ƒ C!="=м, *%…2!%лю, 2-ль*, 2=*, м ч, …%м – !%K%2= K3де е-е*2, "…%ю[. r ць%м3 *%…2е*“2- C!, “32…-L ƒ= ƒ=“-д=……- C!="л-…… Š%"=!, “2"= &o!%“"-2=[ 3*!=-…“ь*, L !е›, “е! b-*2%! b=- “, ле…*% ƒ"е!…3" 3"=г3 …= Cе!е“-ч…, L – 2, м 2!=г-ч…, L -=*2 …=ш%г% ›, 22 : …%"= !%K%2= 2еле“23д-L &1+1[ – mŠb &dе…ь …=!%д›е…… a3!›3 [ дем%…“2!3-2ь“ !%“-L“ь*%ю м%"%ю, 2%д- * ƒ… 2, L …, м 3*!=-…“ь*%м%"…, L --льм &o%“м-ш*= ƒ"-!=[ 3›е д"= !%*, ле›, 2ь …= “23д--... g…%"3 C%“2="=л% C, 2=…… C!% &-"!%- CеL“ь*3 u=!2-ю !ег-%…=ль…, . м%" =K% м%" ме…ш, …[, !=2, --*%"=…3 …е?%д="…% C=!л=ме…2%м. a3л% ", !-ше…% д%K, "=2, “ “*=“3"=…… ц – Cе!едч=“…%- 3."=л, . p%K%2, , * K=ч, м%, …еC%ч=2, L *!=L. p%- K%2= ƒ=C3?е…=. m=ш- KеƒCеч…-“2ь – …едK=ль- “2"% 3“*л=д…, л, “, 23=ц-ю д% 2=*%- м-!, , ?% “=м "-це-C!ем’-!-м-…-“2! ", д="="“ "ельм, “23!K%"=…, м. ` 2%м3 C!="л-…… b“е3*!=-…- “ь*%г% 2%"=!, “2"= &o!%“"-2=[ ƒ…%"3 ƒ=*л, - *=- г!%м=д“ь*-“2ь C-д2!, м=2, ƒ=*%…%C!%е*- 2, j=Kм-…3, ", "ч=2, м%"…е ƒ=*%…%д="“2"% - "“-м= м%›л, ", м, ƒ=*%……, м, ƒ=“%K=м, K%!%2, “ ƒ C%!3ше…… м, м%"…%- C%л-2, *, …= м-“ц .. m=ш- 2еCе!-ш…- ƒ3“, лл Cе!ел=- м=2, “, 23=ц-ю …= "“-. …=C! м*=. …= *!=?ем%›32ь K32, ", !-ш=ль…, м, .
Кореспондент «С. П.»
Коли минулого року заговорив про себе молодий Рух, я була рада без меж. У нашій «районці» з’явилася стаття Ф. Гагайдюка, працівника міліції, про кризу в державі з рідною мовою. Я підтримала його. Але наша редакція викинула дещо. Я писала про симоненків-мойсеєнків, але редакція не пропустила. Та ще й перекрутили дещо. Вибачте мені, будь ласка, що відбираю у Вас час. І ще дякую за «Слово Просвіти», яке мені хтось надсилав минулого півроку. І бажаю Вам довго-довго жити, виступати на засіданнях Верховної Ради. До Вас навіть Ткаченко говорить ввічливо. Дай Вам, Боже, добра і здоров’я для боротьби за відродження України. О. СИДОРЧУК, м. Апостолове Дніпропетровської області
Szanowny Pawło Mychajłowyczu! Pewnie zdziwi Pana ten list z miasta Apostołowe... Otóż pochodzę z tego Apostołowego, które wraz z Jewpatorią na Krymie w pierwszym głosowaniu nie oddało głosu na żadnego kandydata do drugiej Rady Najwyższej Ukrainy. Nie oddało, bo lewym bardzo chciało przeforsować swojego kandydata, a ludzie po prostu odchodzili od lokali wyborczych i wracali do domu. Ale to już przeszłość. Jednak jestem nieskończenie rada, że Pan jest i że Pan działa. Kim jestem? Nauczycielką języka ukraińskiego, która zna Pana od 1989 roku i która ma obecnie 79 lat.
W 1989 roku czytałam wszystkie wystąpienia ruchowców. Wtedy prenumerowałam «Literacką Ukrainę». Byłam zachwycona Pana artykułem «Język — zjawisko kosmiczne», który drukowano w dwóch numerach tego tygodnika. Ten artykuł przekazałam później nauczycielom szkoły, w której sama pracowałam do 1976 roku. Niech budzi dusze Ukraińców. A moja dusza przebudziła się już wtedy, gdy po instytucie pracowałam w obwodzie lwowskim, w górskim rejonie sławskim. Z tego rejonu i z tej szkoły pochodził Pana kolega, były deputowany ludowy Demian Hryhorij Wasylowycz. A w tej szkole uczyła języka niemieckiego Rosjanka, która nie znała ani słowa po ukraińsku. Ale to już przeszłość.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Kiedy na Ukrainie opadną namiętności okresu przejściowego, zakończy się reformowanie gospodarki narodowej i ona zacznie normalnie funkcjonować, kiedy wszystkie warstwy ludności będą socjalnie chronione, kiedy ukształtują się i będą działać w automatycznym trybie demokratycznym wszystkie gałęzie władzy, a szum i pianę opadną, odsłaniając rezultat dzisiejszych zmagań i namiętności — czyje zmaterializowane wysiłki zobaczymy w fundamencie tej upragnionej przyszłości? Czyje profile wybijemy na medalach jako znak wdzięczności i czci? Ci ludzie żyją i pracują obok nas. Słuchajmy ich, uczmy się od nich, pracujmy z nimi ramię w ramię już dziś, aby wspólnym wysiłkiem przybliżać czas stabilizacji i dostatku w państwie. «Słowo Proświty» zapoczątkowuje rubrykę «Profil na medal» i przyjmuje do rozpatrzenia propozycje dziennikarzy, pisarzy, naszych czytelników, a także gotowe wywiady z ludźmi godnymi uznania, czci i naśladowania na Ukrainie.
Na ziemi kijowskiego Podołu, która pachnie historią i każdą swoją grudką strzeże historii, na swoim należnym miejscu — w przysadzistych zabytkowych budynkach, po nagłej 175-letniej przerwie wznowiła działalność znana w swoim czasie na cały świat Kijowsko-Mohylańska Akademia. W swoim drugim narodzinach jest rówieśniczką naszego państwa. Jeśli uwzględnić jej filie i rozgałęzienia kolegiów na całej Ukrainie, różnorodne i bogate życie wewnętrzne oraz aktywne kontakty biznesowe i poznawcze z zagranicą — to zobaczymy małe, i nie tak małe, jak skondensowane, państwo w państwie, które, jak ukryty na kliszy obraz, stopniowo ujawnia się światu i wypełnia sobą państwo wielkie, nadając mu nowe oblicze i nową jakość. Zatem prezydent państwa przyszłości, pragmatyk i nieuleczalny optymista, dla którego Narodowy Uniwersytet «Kijowsko-Mohylańska Akademia» jest właściwie jego życiem, i nie mniej — Wiaczesław Stepanowycz Briuchowecki.
«TO NIE BYŁO MARZENIEM MOJEGO ŻYCIA, ALE STAŁO SIĘ SPRAWĄ MOJEGO ŻYCIA»
— Byli Państwo w gronie tej „potężnej garstki” śmiałków, którzy półjawnie zorganizowali pierwszy masowy ruch w najnowszej historii Ukrainy — Ludowy Ruch, który, niestety, odchodzi w przeszłość. Przed Państwem otwierała się błyskotliwa kariera polityka, a „zakończyli” Państwo tym, że, zgromadziwszy wokół siebie kolejną „potężną garstkę” jednomyślnych, odnowili Akademię Kijowsko-Mohylańską i stali się jej prezydentem. Czy to było marzeniem Państwa życia? — To nie było marzeniem mojego życia. Gdyby mi kiedyś powiedziano, że będę zajmował się czymś podobnym, to tylko bym się z tego roześmiał — no, choćby dlatego, że bardzo nie lubię działalności administracyjnej i nie miałem doświadczenia pracy w zakładach edukacyjnych, poza wykładami, które czytałem na uniwersytecie im. Szewczenki. Z Ruchu odszedłem świadomie, ale nie dla tak wielkiej sprawy, jak odrodzenie KMA. Mówiłem wcześniej — taka była moja pozycja — że będę w Ruchu do I Zjazdu — i byłem tam, i coś zrobiłem — po czym wracam do literatury i zajmuję się sprawami, które lubię. Tak się złożyło, że otrzymałem zaproszenie do wykładania w Ameryce i pracowałem na Uniwersytecie Radgers w USA. I choć to nie
Dniem założenia Akademii Kijowsko-Mohylańskiej uważa się 15 października 1615 r., kiedy znakomita kijowianka Hałszka Hulewyczówna przekazała swoją posiadłość w Kijowie na Podolu miejscowemu Bractwu na założenie klasztoru, szpitala i szkoły dla dzieci wszystkich stanów. Akademia istniała do 1817 r. 24 sierpnia 1992 r. odbyło się oficjalne otwarcie Uniwersytetu «Akademia Kijowsko-Mohylańska» oraz ślubowanie studentów pierwszych przyjętych. System kształcenia w NaUKMA łączy najlepsze tradycje rodzimej edukacji, ukształtowane na przestrzeni wieków, oraz nowoczesny zachodni system swobodnego, twórczego nauczania. Kształcenie specjalistów odbywa się na wydziałach: nauk humanistycznych i społecznych, nauk przyrodniczych, nauk prawnych, w departamentach – nauk ekonomicznych, nauk społecznych i technologii, technologii komputerowych, dziennikarstwa, a także w szkole biznesu. Uniwersytet oferuje kształcenie na dwóch podstawowych poziomach: 4-letnim studiom licencjackim oraz dwu- lub jednorocznym magisterium. Do przygotowania kandydatów na studia licencjackie utworzono departament przygotowania przeduniwersyteckiego. NaUKMA ma dwie filie – wyższe zakłady naukowe: Akademię Ostrogską i Filię Mikołajowską. Pod patronatem NaUKMA działa sieć kolegiów – średnich i średnich specjalistycznych zakładów kształcenia w różnych regionach Ukrainy. Na uniwersytecie wykładają najlepsze kadry naukowe i dydaktyczne Ukrainy. Honorowi profesorowie NaUKMA: Jurij Szewelow (USA), Lawrence Majsek (Kanada), Paul Ricoeur (Francja), Roman Szporluk (USA), Roland Pietsch (Niemcy), Jarosław Rozumny (Kanada), Iwan Fizer (USA), Bohdan Krawczenko (Kanada), Siergiej Awerincew (Rosja), Lina Kostenko (Ukraina). Studenci odbywają staże i studia na uniwersytetach USA, Kanady, Polski, Węgier, Japonii, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Holandii, Francji, Austrii i, wzbogaceni wiedzą o współczesnym świecie i jego najnowszych technologiach, wracają na Ukrainę, aby z ich pomocą już w najbliższym czasie kraj ten stał się radykalnie odnowiony i w pełni cywilizowany wśród narodów europejskich.
najlepszy uniwersytet Ameryki, i porównując, jak u nas zorganizowana jest nauka wyższa, a jak tam, — byłem oszołomiony tym, co zobaczyłem. Po pół roku otrzymałem zaproszenie do wykładania w Kanadzie. Gdy zacząłem pracować z kanadyjskimi studentami i nieco ochłonąłem po pierwszych wrażeniach, które spadają na człowieka, który po raz pierwszy znajduje się w tych krajach, nieco się zorientowałem, zrozumiałem, że i tam istnieją złożone problemy, zwłaszcza w szkolnictwie wyższym. I właśnie wtedy mnie to zaczęło dręczyć: dlaczego Kanadyjczycy, Amerykanie mogą dawać dzieciom doskonałe wykształcenie, a my dalej żyjemy na starym, wypaczonym polu oświatowym! Wtedy po raz pierwszy przyszła mi do głowy myśl, że nie byłoby źle zabrać się za odrodzenie Kijowsko-Mohylańskiej Akademii. Tę ideę przywiozłem do Kijowa. Do kolejnych kroków popchnął mnie taki przypadek. Razem z dwoma studentami, którzy byli organizatorami głodówki na Placu Niepodległości, rozmawialiśmy na żywo w radiu. Ci chłopcy wydali mi się interesujący, więc po audycji jeszcze trochę porozmawialiśmy. Na koniec zapytałem ich: «No dobrze, chłopcy, mamy już możliwość organizowania w Ukrainie akcji politycznych. A co dalej? Czy to nie przeszkadza waszej nauce?». Odpowiedź brzmiała: «Uczyć się teraz nie trzeba. Dziś musimy zbudować niezależne państwo, a uczyć się będziemy potem». I wtedy się przeraziłem. Bo już to przerabialiśmy. W różnych czasach, w różnych okresach historycznych nieoświeceni ludzie już rządzili krajem i było to jednym ze strategicznych błędów. Dlaczego zresztą dziś u nas wszystko jest tak kiepsko? Właśnie dlatego, że brakuje kadr dobrze przygotowanych, wychowanych w duchu państwowym. Gdy porozmawiałem z tymi młodymi entuzjastami polityki, zrozumiałem, że za odrodzenie Kijowsko-Mohylańskiej Akademii trzeba zabrać się natychmiast. Tak więc nie było to marzeniem mojego życia, ale stało się sprawą mojego życia. — Czy początki były trudne? — Zaczynać nie było trudno. Zaczynać było pięknie. Nas było pięciu i nie zdawaliśmy sobie sprawy, czego się podejmujemy. Dobry pomysł, wszyscy go popierali. Ale — o tym dziś mówi się otwarcie — niewiele osób wierzyło, że coś z tego wyjdzie. No, pomęczą się, mówiąc inaczej, chłopcy. Czyż nie mieliśmy wielu wspaniałych pomysłów, które niczym się nie kończyły albo wręcz przynosiły szkodę przez nieumiejętne wykonanie!.. Potem było trudno. To jest to, czego nikt nie widział. Jak pracowaliśmy od 6 rano do 11 wieczorem, codziennie, bez weekendów, bez urlopów. Ale gdybyśmy od pięknego początku nie przeszli do drugiego etapu sprawy, trudnego i ciężkiego, to naprawdę nic by z tego nie wyszło. — Wszystko weszło w utarte koleiny, praca stała się łatwiejsza? — Byłbym bardzo zasmucony, a nawet nieszczęśliwy, gdyby wszystko weszło w wyjeżdżoną koleinę i toczyło się nie wiadomo dokąd. Oczywiście wiele zostało zrobione. Dałby Boże, aby każdy zrobił tyle, ile zrobiliśmy my — jestem świadom tego, co mówię. Z jednej strony stało się łatwiej, bo jest duży zespół, bardzo wysoki poziom kontyngentu studentów, są już absolwenci, którzy nabierają sił, a będzie jeszcze łatwiej za jakieś 10 lat, kiedy zajmą te pozycje w społeczeństwie, które należą się im z racji wykształcenia i wychowania. Z drugiej strony jest trudno, bo trzeba wkładać wiele wysiłku, by nie zatrzymać się na osiągniętym, by doskonalić to, co istnieje. Gdybyśmy się zatrzymali, zniszczyłyby nas nawet problemy finansowe, a tak ciągle coś staramy się rozwiązywać, szukamy niekonwencjonalnych rozwiązań.
«BIDA UKRAINY NIE W TOMU, SZO IE POLITYKA, A W TOMU, SZO NEMAIE POLITYKY»
— Prezydentowi tak skomplikowanej instytucji jak NaUKMA nie starcza czasu na zajmowanie się polityką. Ale czy pana kusi? Jak pan odnosi się do polityki? — Muszę powiedzieć, że polityki nie lubię. Ale to moje prawo jako człowieka. Polityka jest bardzo potrzebna. Nieszczęście Ukrainy nie polega na tym, że jest polityka, lecz na tym, że jej nie ma. Nie ma politycznych liderów. Nie ma normalnych partii politycznych. Na początku lat 90. byłem dość znaną postacią w Ruchu i dla mnie nie stanowiło problemu zostać deputowanym. I, nawiasem mówiąc, wielu moich kolegów z Ruchu wprost mnie o to pytało: dlaczego nie idziesz do deputowanych? Moja odpowiedź brzmiała tak: no dobrze, pojawi się jeszcze jeden dyletant-polityk w Radzie Najwyższej, Briuchowećkyj, może nawet będzie robił coś lepiej niż ci inni. Ale co się przez to zmieni? Znacznie więcej pożytku będzie, jeśli za 10—15—20 lat przygotuję na uniwersytecie 100—300—500 prawdziwie wykształconych polityków, którzy będą wiedzieli, jak to się robi. Dziś są ludzie, którzy uważają się za polityków, ale w rzeczywistości nimi nie są. To nie jest narzekanie. Taka sytuacja, niestety, jest prawidłowa. Niestety, do takiego stanu doszliśmy historycznie. Elita była albo przekupiona, albo zesłana na Syberię, albo zniszczona. Dlatego musimy przeżyć ten okres w ciężkiej pracy i pokonać tę przepaść, która sztucznie powstała przez ostatnie 400 lat. Możemy pokonać tę przepaść, ponieważ mamy wykształcony naród, wspaniałą młodzież. Zrobimy to. — W jaki sposób uczelnia wyższa, która powinna dawać wiedzę, będzie przygotowywać dla państwa polityków? — Kierujemy się dwiema podstawowymi zasadami: po pierwsze, wysoka edukacja, poważna, bez dawnego prymitywizmu. Wiele ukraińskich idei umiera przez prymitywny poziom ich realizacji, i to wielka tragedia dla narodu. Oprócz edukacji na naszym uniwersytecie na wszelkie sposoby zachęca się i wita próby studentów do samoorganizacji, do samodzielnego życia w społeczeństwie, które nazywa się uniwersytetem. Organizacje studenckie, organy drukowane, teatry, chóry — to wszystko przekształca studenta ze zwykłego konsumenta w podmiot działalności uniwersytetu. To właśnie jest „po drugie”: maksimum rozwoju osobowości w każdym kierunku. Całe życie okresu sowieckiego zbudowane było na tym, że człowiek jest trybikiem, sam w sobie nic nie znaczy, a kolektyw jest wszystkim. Inny, zasadniczo błędny postulat: „Раньше думай о родінє, а потом — о сєбє”. Te zasady prowadzą do samozniszczenia osobowości i samozniszczenia narodu. Nasza koncepcja kształcenia polega na tym, że ty właśnie, mówiąc grubo, nie powinieneś myśleć o wysokich ideach państwa, dopóki sam jesteś jeszcze nikim. Powinieneś myśleć o rozwijaniu swojej osobowości, a jeśli rozwiniesz to, co w tobie zostało zapisane — w genotypie, wychowaniu rodziców, w szkole, na uniwersytecie — wtedy staniesz się użyteczny dla państwa, bo państwo jest silne osobowościami, a nie szarą masą. Bardzo to niewygodne, bardzo trudno pielęgnować osobowość, ponieważ osobowość, w przeciwieństwie do szarego człowieczka, jest niewygodna. Ma własne zdanie, nie zgadza się, irytuje cię. Szczególnie gdy chodzi o młodych ludzi, którzy mają ostrość i maksymalizm. I to jest normalne, to bardzo dobrze. Bo maksymalistą można
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
może być tylko w młodości. Jeśli człowiek w młodości nie był maksymalistą, to nigdy nikim nie zostanie. Jeśli w młodości, mimo że popełniał błędy, a nawet był niegrzeczny, myślał po maksymalistycznemu, to życie nauczy go dokonywać wielkich rzeczy. Dlatego, pomimo trudnej drogi niemal absolutnej wolności studenta, uważamy, że ta droga jest słuszna. — W NaUKMA, jak w prawdziwym państwie, krąży własna waluta, zwana „briuchami”. Jak się Pan do tego odnosi? — Kiedy moja mama po raz pierwszy zobaczyła banknot z moim karykaturalnym portretem, była przykro zaskoczona. „To ciebie, synu, chyba nie szanują...” — mówi. Uspokoiłem mamę: wręcz przeciwnie, to wyraz sympatii. To, znowuż, samorządność studentów. Jest mi nawet miło, jeśli chcecie wiedzieć, i mam kolekcję wszystkich wydań „briuchów”. PRAGMATYK Z ROMANTYCZNĄ DUSZĄ — Ile czasu zabiera NaUKMA? — Ona nie zabiera mi czasu. Ona jest moim czasem i moim życiem. Innego, z którego można by coś zabrać, po prostu nie mam. Zresztą, nie tylko mojego, ale całej mojej rodziny. Cała moja rodzina pracuje tutaj, choć obie córki znają dwa języki obce i mogłyby dziś zarabiać duże pieniądze. Ale dla nich Akademia to nasze, to jak powietrze. Jestem z tego bardzo szczęśliwy. — Jeśli patrzeć na rzeczy globalnie, do jakiej kategorii ludzi by się Pan zaliczył — do romantyków czy pragmatyków? — Zważywszy na to, czym się zajmuję, to chyba do pragmatyków, ale z romantyczną duszą. Jestem romantykiem, jak wszyscy Ukraińcy, z wyjątkiem jednego — nie piszę wierszy. Z drugiej strony uważam się za człowieka dość pragmatycznego i praktycznego, nie w sensie życia osobistego, nie, tam akurat nie jestem zbyt praktyczny, ale w sensie wykonywania określonej pracy. — Jak relaksuje się prezydent NaUKMA? — Z odpoczynkiem sprawa jest trudniejsza. Niestety, nie odpoczywam. Teoretycznie rozumiem, że tak nie powinno być. W tych rzadkich chwilach, które można nazwać relaksem, jadę na wieś Chodoriw, na swój chutor Dywosyl, który uważam za najlepszy na świecie, i nie bezpodstawnie, nawiasem mówiąc. Chociaż sam jestem mieszczuchem, wychowałem się w mieście, ale tak się złożyło, że gdzieś w 82 roku kupiłem tę ruinę nad brzegiem Dniepru i strasznie lubię grzebać w ogrodzie, tylko czasu na to coraz mniej. — Kto w Pana rodzinie jest głową rodziny? — (Niepewnie) Chyba ja. Tak myślę, że ja. Chociaż mamy bardzo demokratyczną rodzinę. ...Cóż, zapytam żonę, dzieci. Ale wydaje mi się, że ja. — Kto zarządza finansami? — Żona zarządza. Oddaję jej pensję. — Jest Pan zadowolony z tego, jak to robi? — Cóż, chyba tak. Jakoś nie zwracam na to uwagi. Nic szczególnego nie jest nam potrzebne. Oczywiście musimy jeść, ubierać się, to zrozumiałe, ale jakichś szczególnych potrzeb po prostu nie mamy. I czasem bywa tak, że jeśli coś jest natychmiast potrzebne dla Akademii, to bez wahania płacimy pieniędzmi z budżetu rodzinnego, rzecz jasna, nie na korzyść tegoż. Czulibyśmy dyskomfort, gdybyśmy chcieli nie wiadomo czego, ale to nie wiadomo co nie jest nam potrzebne, wystarczy nam to, co mamy. — Jak widzi Wiaczesław Briuchowecki świat na przełomie tysiącleci? — Pytanie bardzo obszerne. Wydawałoby się, jaka różnica — przełom tysiącleci czy nie przełom tysiącleci. Umowność, którą wymyślili ludzie. Czas jest ciągły. Zresztą, czym jest czas — wielką zagadką. Ale ta umowność — przełom wieków i tysiącleci — zmusza każdego człowieka do zastanowienia: czym jesteś jako ziarenko piasku tego czasoprzestrzennego uniwersum, co znaczysz w tej ogromności? Oto nastąpił przełom — i gdzie to ziarenko piasku się znajduje? Jak każdy człowiek, z wielkim drżeniem czekam na przejście w następne tysiąclecie. Osobiście mam potrzebę sporządzenia jakiegoś raportu, i to nie tylko za siebie, ale za pokolenia przodków, którzy żyli i wypełniali ten czas, który mija. Mam nawet pewien pomysł, jak utrwalić czas, wymyśliłem go, ale nie chcę mówić, żeby się spełnił. Opowiem wam o nim w wywiadzie na początku 2001 roku. — Czy nawiedzają Pana mistyczne nastroje? — Nie mam mistycznych nastrojów. Życie trwa i będzie trwało. Mówią, jakoby kiedyś było dobrze, a teraz jest źle. To wszystko iluzje. Życie jest zawsze takie samo. Pytanie brzmi, jak człowiek czuje się w tym życiu. Podam taki przykład. Gdzieś rok temu rozmawiałem na swoim chutorze z obecnie już nieżyjącą sąsiadką, babcią Paraską, miała 86 lat i przeżyła ta mądra kobieta bardzo niełatwe życie. Bujny był maj. Pytam: jak przezimowaliście? „Widzicie — mówi — ledwo chodzę. Ale, Stepanowyczu, powiem wam, że i życie teraz stało się niegodziwe, i świat się zmienił — stał się złym”. Pytam: dlaczego? „Cóż — mówi — wziąć tutaj, gdzie teraz żyjemy, przecież wcześniej, kiedy byłam młoda, tutaj tak śpiewały słowiki. A teraz — nie ma”. A słowiki tymczasem śpiewają, aż w uszach dzwoni. Mówię: przecież i teraz śpiewają. A babcia Paraska: „Nie, Stepanowyczu...”. Jest już głucha, nie słyszy i wydaje jej się, że świat się zmienił, choć w rzeczywistości zmieniła się ona sama, a świat pozostał takim, jakim był zawsze. Świat w zasadzie się nie zmienia. — Czy będzie koniec świata? — Nie będzie. Jaki tam koniec świata! — Ludzie chodzą ponurzy i zniechęceni, jakby naprawdę każdemu już wszystko się skończyło... — Życie jest rzeczywiście ciężkie. Mnie, jak i wszystkim, wiele rzeczy nie podoba się w naszej polityce i w naszym państwie. Ale przypomnijmy, jak było 10 lat temu. Tak, materialnie żyło się lepiej, jednak już zapomnieliśmy, co to było za życie. Kiedyś rozmawiałem z pewnym reżyserem, który jeździł do Mińska. Pytam: no i jak tam? Mówi: „Zrozumiałem, że socjalizm ma zapach. Wszedłem — mówi — do sklepu spożywczego, tam stoi ta sama chamska sprzedawczyni, co wtedy, pod ladą ma deficyt — i smród... I wtedy zrozumiałem: tak śmierdzi socjalizm”. Po prostu zapomnieliśmy, jaką drogę przeszliśmy. Dziś bardzo szkoda starszych ludzi, bezradnych, bezsilnych... Społeczeństwo powinno ich zabezpieczyć. Młodych mi nie szkoda. Dla młodych dziś są wszystkie możliwości, by zrealizować siebie. Jeśli siebie zrealizują — będą szczęśliwi i bogaci, ale trzeba pracować. Dlatego jestem niepoprawnym optymistą i uważam, że wszystko zmierza ku lepszemu. — Czego życzy Pan proświcianom i sobie w te pełne drżenia dni ostatniej wiosny tysiąclecia? — Żebyśmy byli zawsze oświeceni. Bo tylko oświecony człowiek może czynić dobro. Jeśli każdy z nas będzie czuł się człowiekiem oświeconym, mniej będzie narzekał na okoliczności, a będzie wykonywał swoją pracę, to wszystko u nas będzie w porządku. Z prezydentem państwa przyszłości Wiaczesławem Briuchoweckim rozmawiała Halyna PAŁAMARCZUK
Машинний переклад
O współczesnym księgarstwie pisano i mówiono niemało. Kogo tylko nie obwinia się o wszystkie nasze kłopoty! Przede wszystkim, rzecz jasna, państwo. Prawda, że konkretne osoby tu nie są wymieniane ani nazywane. Słuchając jednych, wina leży w całości w państwowej polityce podatkowej. A jeszcze — w nieefektywnym systemie zamówień państwowych (to główny ból państwowych wydawnictw). Jeśli wsłuchać się w wystąpienia naszych pisarzy — wszystko, co napisali, powinno zostać wydane, ktoś (!) powinien zaopiekować się ich wydaniami, bo jak to bez ich książek? Choćby krzyczeć, a jednak wychodzi na to, że nikomu nie są potrzebne. Tymczasem, bywając codziennie w zakładach poligraficznych, widzę pojawianie się egzemplarzy sygnalnych książek poezji i prozy. Biorę, przeglądam, dopytuję... Nakłady — 500, 1000. Jeśli więcej — to już można uważać za prawdziwy luksus. Nie chcę dawać jakichkolwiek ocen obecnej sytuacji, choć mam wieloletnie doświadczenie wydawnicze. Uważam, że wyprowadzenie jakiejś uniwersalnej formuły, która byłaby panaceum na wszystkie nasze nieszczęścia, faktycznie jest niemożliwe. I raczej nie jest to potrzebne. Powiedzmy, wydrukujesz ten czy inny nakład wprost potrzebnej książki. Weźmiesz kilka egzemplarzy na ten czy inny patriotyczny wieczór i widzisz, jak podchodzą nasi ludzie, ci, którzy biorą udział we wszystkich akcjach patriotycznych, ci, którzy agitują za naszymi kandydatami — demokratami, patrzą na książkowe nowości z wielkim zainteresowaniem, a kupić nie mogą. Cóż tu powiedzieć? Oczywiście, że w całym tym kłopocie winien jest obecny kryzys gospodarczy w państwie. Jest jeszcze i taka myśl — nie warto czekać, aż poprawi się gospodarka, a trzeba materialnie opiekować się sferą duchową już teraz, bo jutro może być za późno. Nie przeczę słuszności tego poglądu, popieram go i uważam, że wyjściem może być choćby i taki. Według moich danych, na Ukrainie jest około 50 tysięcy bibliotek. Być może ta liczba nieco «schudła» w związku z wieloma typowymi przyczynami. W minionych latach sieci bibliotecznej nie przydzielano ani grosza na uzupełnianie zasobów księgozbiorów. Ledwo wegetują nasze czasopisma. Tymczasem układane są nowe programy nauczania literatury ukraińskiej w szkole średniej i wyższej. Zatem znalezienie uczniom i studentom pierwotnych źródeł bywa obecnie niełatwe. Doświadczenie pokazuje, że biblioteki odwiedza wiele młodzieży, która pragnie wiedzy. Zatem książkom obecnym nie grozi zakurzenie w bibliotekach. Najważniejsze, aby zarząd kultury znalazł środki na uzupełnianie zasobów bibliotecznych. W ten sposób zostałyby wsparte zarówno wydawnictwa, które publikują wysokoduchową literaturę ukraińskojęzyczną, jak i redakcje ukraińskich czasopism, zazwyczaj mało nakładowych (powiedzmy, gazeta «Słowo Proświty» — przecież jakie ciekawe, potrzebne prace naukowe z dziedziny literatury, kultury, języka nie znajdują czytelnika na ukraińskiej prowincji!). Po tych rozważaniach ogólnych przejdę do konkretów. Opowiem, czym żyje i co wydaje centrum wydawnicze «Proświta». W minionym, 1999 roku ujrzało światło dzienne piętnaście książek o łącznym nakładzie 93 200 egzemplarzy. Jeśli porównać z innymi wydawnictwami, to są to dość przyzwoite wskaźniki jak na obecne czasy. O niektórych wydaniach gazeta już informowała swoich czytelników (na przykład dzieła w trzech tomach Pawła Movczana). Uważam, że warte uwagi są takie książki, jak Daniel Krman. Itinerarium. Dziennik podróży (1708—1709). To wydanie zrealizowano wspólnie z wydawnictwem im. Oleny Teligi. Ze stron książki wyłaniają się obrazy Bitwy Połtawskiej 1709 roku, opisane przez świadka-Słowaka. Dmytro Czyżewskyj. Realizm w literaturze ukraińskiej. Mało znana praca znanego badacza naszej literatury skłania czytelnika do refleksji i do bardziej krytycznego spojrzenia na naszą klasykę. Powiedzmy, ocena przez autorów dorobku twórczego Łesi Ukrainki: «Łesia Ukrainka kończy historię ukraińskiego realizmu w nadzwyczaj cennej formie, która faktycznie wyprowadza literaturę poza granice realizmu, a literaturę ukraińską czyni po raz pierwszy — literaturą światową». Anatolij Pohribnyj. Rozmowy o bolesnym, czyli Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba... Dzięki organizacji społecznej «Przyjaciele Towarzystwa im. Hryhorija Waszczenki» ta książka ujrzała światło dzienne. Impulsem do jej napisania była najżywsze zainteresowanie, jakie wzbudził wśród szerokiej opinii publicznej autorski program radiowy pod tytułem «Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba». Uważam tę książkę za wielki twórczy sukces czołowego proświtianina. A. Żywotenko-Piankiw. Pedagogiczno-oświatowa praca Borysa Hrinczenki. Czy nie po raz pierwszy w krajowym hrinczenkoznawstwie prześledzono charakter działalności Hrinczenki jako pedagoga-praktyka, ludowego nauczyciela, analizuje się pedagogiczno-teoretyczne dziedzictwo pisarza. Wyruczałoczka. Podręcznik-poradnik dla uczniów klas początkowych. Opracował Ihor Sicowyk. W książce zebrano materiały do nauki przedmiotów szkolnych (języka ukraińskiego, matematyki, przyrodoznawstwa, historii, waleologii), a także zamieszczono przysłowia, zagadki, łamańce językowe, skороmowki, bajki, które cieszą się popularnością wśród najmłodszych czytelników. Wasyl Osadczyj. Na Bożych klepiskach. Jak mówi adnotacja, «nowa książka Wasyla Osadczego, znanego ukraińskiego poety, laureata prestiżowych nagród — kolejne potwierdzenie tego, że talent zawsze pozostaje w poszukiwaniu i często wraca do czytelnika swoimi niezwykłymi odcieniami». Nie mamy wątpliwości, że o tej książce zaczną mówić, stanie się zauważalnym zjawiskiem w dzisiejszym życiu literackim. Hryhorij Bulach. Dzwony Sofii. Książka ujrzała światło dzienne w przededniu 2000-lecia Narodzenia Chrystusowego. Otwiera ją wstęp «Przeświecanie naszej historii» Pawła Movczana oraz wzniosłe słowo Najświętszego Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta. Stepan Nalywajko. Tajemnice rozkrywa sanskryt. Faktycznie wszystko, co weszło do tej książki, publikowano w gazecie «Słowo Proświty». Książka oryginalnie złożona, zilustrowana rysunkami z prahindyjskiej historii. Borys Skaczko, Halyna Oreszczuk. Gdyby matka wiedziała: Ludowe metody leczenia dzieci. Książka wydana wspólnie z wydawnictwem «Zdorowja». Popularnie opisano w niej przyczyny chorób, które najczęściej pojawiają się w wieku dziecięcym, przedstawiono najskuteczniejsze metody i środki ludowej medycyny w kompleksowym leczeniu różnych chorób dziecięcych. I na koniec chcę podzielić się radością z jeszcze jednej nowości — wydania «Kobzarza» T. Szewczenki. Książka otwiera się przedmową Pawła Movczana, przypisy przygotował znany literaturoznawca Jewhen Nachlik. Książka nie jest gruba, jak jesteśmy przyzwyczajeni do wydań «Kobzarza», zwarcie złożona, wygodna w użyciu. Jeśli «Proświta» wydaje «Kobzarza», to znaczy, że w pełni wypełnia swoją misję! Na tak majorowej nucie chcę zakończyć swój przegląd.
Wasyl KLICZAK, dyrektor Centrum Wydawniczego „Proświta”
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
zapaliły «światełko życia» w każdym z nas — ludzką duszę. Mam nadzieję, że ten, kto przeczyta tę książkę, zrozumie, o czym mowa: rzecz nie w tym, jak odpowiecie na wieczne dziecięce pytanie. Być może będziecie mieli szczęście, i wasz syn czy córka cierpliwie doczekają się szkolnej lekcji, na której wyjaśni się im, że ludzkie życie zaczyna się wtedy, gdy połączą się męska i żeńska komórka płciowa, z których każda zawiera po 23 chromosomy. Razem będzie ich 46. Właśnie ta liczba określa, że „żywy organizm”, który rozwinie się z połączonych męskich i żeńskich chromosomów, urodzi się człowiekiem, a nie kotkiem czy kwiatuszkiem szczawiu. I każdy z tych 46 chromosomów niesie tysiące genów, z których każdy odpowiada (przed Naturą?) za to, by człowiek przyszedł na świat w całej swojej doskonałości: ze smukłymi rękami i nogami, z lśniącymi włosami i jasnymi oczami, z bystrym umysłem i ciekawym usposobieniem... Dzieci usłyszą piękną balladę, którą ułożyli genetycy, fizycy, chemicy, biolodzy i nawet poeci, o DNA — kwasie dezoksyrybonukleinowym, z cząsteczek którego zbudowane są chromosomy, a więc także nasze geny. I być może na chwilę uwierzą, że podwójna spirala DNA jest tą spiralą, według praw której rozwija się ludzkość. Jak wiadomo, geny prawie nie znoszą żadnych odstępstw od programu, zapisanego w nich przez samą naturę. I jeśli niszczymy Naturę, którą dziś najczęściej nazywamy „środowiskiem zewnętrznym”, bombardujemy ją chemikaliami, wywołujemy awarie w elektrowniach atomowych, niszczymy samo „światło niebieskie”, to wtedy nawet jej stałe kropelki-geny, jej dzieci, jej żołnierze, nie wytrzymują, cofają się albo chorują... Wtedy my, ludzie, i zwierzęta, i trawy przynosimy na świat nieszczęsnych, przez nas złamanych! — potomków, nazwanych — przez nas samych! — mutantami. Mutacje, mutanci — te słowa powstały znacznie później niż piękne wierzenia w Ładę, Makosz, Priję, wielkie berehynie macierzyństwa, naszych przodków, którzy początek życia postrzegali nie jako wzajemne oddziaływanie mechanizmów biologicznych, lecz jako małżeństwo nieba i ziemi, czy połączenie potężnych wód, czy zapylenie kwiatu... Słowem, nasi przodkowie wierzyli w wielki cud narodzin. Cud, który przychodzi do dwojga — mężczyzny i kobiety, ale koniecznie z obecnością jeszcze czegoś takiego — niepojętego, nieoczekiwanego, cudownego... Jabłuszko, które zjadła młódka... Groszek, który toczył się na spotkanie... Woda z leśnego źródełka... Czyż nie z tej wiary w cud rodzili się bohaterowie i olbrzymi, piękności i zwycięzcy? Przypomnijmy choćby Kotihoroszka... Straciwszy wiarę w cud narodzin, czy nie tracimy samej możliwości rodzenia? Skąd więc biorą się dzieci? Niech będzie — z kapusty. spod skrzydeł bociana. Ze specjalnego sklepu z niemowlętami. Z jajka. Z 46 zdumiewających chromosomów. Ale zawsze — z wielkiego cudu. Od małżeństwa ziemi i nieba. Od połączenia potężnych wód wiosennych. Od samego Boga, który czuwa nad wiecznym źródłem życia i uświęcił nasz język takimi słowami, jak „ród, narodzenie, rodziny, poród”. Bo miał rację ten, kto powiedział, że kobieta pępowiną dziecka jest przywiązana do bożego początku życia, bo poczyna, nosi i rodzi dziecko w miłości.
2. «MASZ PRZED SOBĄ RADOŚCI MACIERZYŃSTWA» — kiedyś tą frazą otoczenie dawało kobiecie znać, że jej stan został zauważony; tym samym zapewniano, że wszystko będzie dobrze i może ona liczyć na wsparcie i opiekę. A teraz przypomnijmy sobie, drogie koleżanki, która z nas słyszała tę frazę, i to jeszcze wypowiedzianą z prawdziwym uczuciem, bez cudzysłowu wokół «radości»? W najlepszym razie: «Czy wszystko dobrze przemyślałaś?». I nawet lekarz, upewniwszy się, że w waszym łonie zrodziło się życie, koniecznie zapyta: «Będziecie rodzić?». Często los bezbronnej ludzkiej istoty rozstrzyga przypadek, suma okoliczności, zwrot losu — cokolwiek, byle nie ona sama. Niestety, w naszych poradniach kobiecych jeszcze nie ma specjalnych grup doradczych, które działają w krajach zachodnich: tam z kobietą, która wątpi, rozmawia i ginekolog, i psycholog, i specjalnie przygotowany doradca. Czasem podstawą do tego, by dziecko się nie urodziło, mogą być jedynie wątpliwości kobiety co do celowości jego narodzin: «Nie zamierzałam rodzić...». Samo państwo, na mocy obowiązujących w nim praw, przewiduje możliwość unicestwienia jeszcze nienarodzonych, samego ich bytu w nim
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
morza, płacąc straszną daninę życiem swoich synów i córek. I odradzała się nie raz w swoich dzieciach — krzepkich, okrągłogłowych chłopcach i urodziwych dziewczynkach... Nadzieja na lepszą przyszłość wiązała się z pomnażaniem rodu. I gdyby nie odwaga Ukrainki, nie jej pragnienie rodzenia, — czyż bylibyśmy tymi, kim jesteśmy? Tak powstał zamysł tej małej powieści-rozważania, adresowanej nie tylko do kobiet. A jeszcze proszę o wsparcie moich czytelników. Jeśli znane są Państwu jakieś starodawne tradycje, zwyczaje, przesądy dotyczące kobiety w ciąży, jeśli w Państwa pamięci zachowały się podania, bajki, przysłowia, pieśni związane z cudem narodzin, jeśli znacie lub słyszeliście o jakichś szczególnych recepturach medycyny ludowej i kuchni ludowej, — nie bądźcie leniwi, by przesłać je na adres naszej redakcji. Mam nadzieję, że razem napiszemy książkę, tak potrzebną dla położnicy. Tym samym wesprzemy wiele kobiet w odpowiedzialnym dla nich czasie, zadbamy, aby rodziły się zdrowe dzieci, aby nie przerywała się ta złota nić, która wiąże przeszłość i przyszłość, aby ukraiński ród nie wyginął. Zatem rozpoczynajmy naszą wiosenną sprawę, — niech zasieje się nasza książka! Z poważaniem Autorka Lubow HOŁOTA. Wiosna zmusza drzewa do przyodziewania się w liście, a ludzi — do zdejmowania ciężkich zimowych ubrań. Męski chód staje się pewniejszy, bardziej sprężysty, a niewiasty w swoich wiosennych płaszczach przypominają kwitnące jabłonie, pełne kwiatu i listowia... Wiatr, o, ten wiatr wiosny! Rozwiewa on nasze włosy i figlarnie chwyta za poły, potrafi jednym podmuchem odkryć czyjąś tajemnicę, jednocześnie obejmując całą młodą postać i uwypuklając delikatny brzuszek, który czymś przypomina globus... Tak, właśnie globus, wewnątrz którego kryje się maleńki Magellan, który rozpoczął swoją światową podróż i wkrótce przyjdzie do nas, aby nazwać się w świecie. Ale coraz mniej jest przyszłych mam na alejkach parków, niewiele też dziecięcych wózków na naszych ulicach, coraz cichsze stają się nasze podwórka, rzadko zdarza się gościć na chrzcinach... Jak świadczą socjologowie, śmiertelność na Ukrainie znacznie przewyższa urodzenia. Bezsprzecznie na pierwszym miejscu stoją przyczyny ekonomiczne i społeczne. Ale moim zdaniem wiele ważą także przyczyny natury moralnej. Obojętne społeczeństwo mało szanuje kobietę w jej głównej sprawie — sprawie narodzenia człowieka, narodu, ludu. Ukraina nie raz przeżywała wojny, najazdy, głód. 1. „SKĄD BIORĄ SIĘ DZIECI?” Całkiem możliwe, że to my, dorośli, zadajemy to pytanie i że pokolenie po pokoleniu niepostrzeżenie podpowiadamy je dzieciom, aby odpowiadać na nie także samym sobie — dziwić się cudowi i prawu narodzin, cudowi tworzenia człowieka przez człowieka... Dzieci, zapewne, wiedzą lepiej, skąd przyszły. Przynajmniej moja córka opowiedziała mi, że pływała w wielkim morzu, była „morską córką, nie taką jak teraz”. A potem zapragnęła być małą dziewczynką i „morski lew” wywiózł ją z morza. A na ziemi wybrała mnie i urodziła się u mnie, żebym była jej mamą... Trudno przekazać, jak byłam dumna ze swojej małej dziewczynki i jak byłam jej wdzięczna za to zdanie: „Ja wybrałam ciebie, mamo”... Ziarno życia, które powierza nam się bez reszty, — chyba tak można powiedzieć o dziecku. A ponieważ w ludzie od dawna istnieje przysłowie „Nie ziemia rodzi, a niebo”, to i przyjście człowieka na Ziemię wiąże się z niebem. Jedna z najbardziej ulubionych pogańskich bogiń Łada przedstawiana była z niemowlęciem na głowie, co symbolizowało światło. Łada (i dziś poeci nazywają ukochaną kobietę ładą) — bogini miłości, Pierwszomatki, od której ludzie otrzymali ogień i wodę, samo bycie, miłość i jedność dwojga. W czasach bliższych nam w ludzie na Ukrainie patronką miłości, małżeństwa, narodzin była Prija (w religii chrześcijańskiej nazwano ją Paraskiewa Piątnica). Patronką kobiet w „Powieści minionych lat” nazwano Makosz, od której zależało szczęście i płodność. To jej podlegały rożanice — dziewy, które, jak wierzyli nasi przodkowie-poganie, władały żywą wodą, mogły obdarzać ludzi nadzwyczajnym rozumem, darem oświecenia i przepowiadania. Właśnie rożanice przynosiły na Ziemię dusze noworodków, były obecne przy narodzinach, aby przepowiadać los każdego, kto przychodził w świat ludzi. Wspomnijmy nasze bajki: na chacie, do której zawołano położną, siedzą zagadkowe ptaki i, rozmawiając między sobą, przepowiadają los dziewczynki lub chłopca aż do samej śmierci. Aż do tego czasu, kiedy rożanice zabiorą ludzką duszę i zwrócą ją niebu... Czas między narodzinami a śmiercią — oto nasze życie, w którym wszystko co piękne — „od światła niebieskiego i od miłości matki”. I jeszcze od tego, na ile my sami zdołamy oddać to światło niebieskie i miłość bezinteresowną swoim dzieciom. A skądże dzieci biorą się teraz, w nasz czas — niepokojący, niebezpieczny, niepewny, drogi; skąd teraz przychodzą one w świat Czarnobyla i ekologicznych oraz społecznych nieszczęść; jak odważają się wybrać nas — nerwowych, schorowanych, zabieganych, w tym szalonym świecie?! I im, i sobie opowiadamy nie dawne piękne legendy, a naprędce przez kogoś wymyślone bajeczki o bocianach i sklepach, o tym szpitalu, gdzie wydają dzieciątka... Opowiadamy, gaworzymy, zaglądamy w rozwarte ciekawskie oczka: „Uwierzyło czy nie?!” — i nie wystarcza czasu, by zatrzymać się i obejrzeć wstecz, tam, gdzie zrodziła Łada Lelę i Polelę, bliźniaków, którzy ucieleśnili wodę i światło, tam, gdzie zasiadała Pierwszomatka Łada, karmicielka Świata, z jabłkiem w ręku (Znojko O. P. „Mity ziemi kijowskiej i wydarzenia starodawne”. — K.: — Mołod, 1989). Zatem warto powiedzieć prawdę dzieciom i sobie — z jaja! Z tego jaja-raja, z którego przyszło wszystko żywe w nasz świat, z czarodziejskiego jaja, które otworzyło się i rozlało cudami przyrody, wśród których jest i sam człowiek. Być może, pamiętając o tym, a nie o kapuścianych grządkach, które przydadzą się potem do bajek o zającach i kozłach, będziemy i wobec siebie bardziej wymagający, bardziej świadomi tego, że natura człowieka jest bliska otaczającej przyrodzie, że każdy człowiek — to świat, który pragnie przedłużenia poprzez narodzenie sobie podobnego, ale lepszego i doskonalszego. Świat, którego jeszcze nie całkiem straciliśmy, — spójrzcie na pisanki z łaniami — to właśnie jest wizerunek tych rożanic, które
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
groźnie ostrzega ludzki zalążek: twoje przyjście jest ryzykowne, idziesz w świat katastrof ekologicznych, degeneracji genetycznej, wstrząsów społecznych, wreszcie tutaj, na Ziemi, wyznaczono już miejsce, gdzie zaczął się Apokalipsa — strefa czarnobylska... A matka? Jak ma postąpić — sam na sam z wiedzą o tym, że śmiertelność na Ukrainie przewyższa liczbę urodzeń, że istnieje nawet ruch lekarzy na rzecz świadomej odmowy rodzin od zamiarów posiadania dzieci w strefach katastrof ekologicznych — przedłużenie rodu tam może doprowadzić do degeneracji, że coraz częściej — rodzina męska jest martwa i liczba bezpłodnych małżeństw wciąż wzrasta? O, jak strasznie jest to wszystko wiedzieć kobiecie, a do tego jeszcze — ciasne mieszkanie lub nawet jego całkowity brak, szalone ceny, niepewna medycyna, groźba bezrobocia, pusta lodówka i pusty portfel... Łatwiej powiedzieć „Nie”... Medycy nazywają to „przerwaniem ciąży”, a kobiety wolą nie myśleć o tym, że jeszcze nigdzie i nigdy nie odrodziło się żadne, aborcją zabite życie. Co roku na Ukrainie w szpitalach wykonuje się prawie półtora miliona aborcji i wcale nie ze wskazań medycznych czy podstaw ekologicznych — niszczone są praktycznie zdrowe dzieci, których prawa do życia zostały zlekceważone przez matkę, lekarza, wreszcie — przez państwo. Z reguły, kiedy mowa o tym, wszystko tłumaczy się seksualną niepiśmiennością ludności, brakiem środków antykoncepcyjnych, a kobietom wyraża się ostrzeżenie: „Aborcja szkodzi waszemu zdrowiu, zastanówcie się, przecież często płacicie za ten czyn zdrowiem, ryzykujecie, że nigdy więcej nie będziecie mieć dzieci!”. Cóż, wszystko to prawda, lecz, naszym zdaniem, nie pierwszorzędna. Pewna nieszczęsna młódka wygłosiła: „Dzieci obecnie rodzić jest nieopłacalnie i nieprestiżowo!”. Egoistyczna merkantylność, zdegenerowane rozumienie wartości życiowych w jednym przypadku, zagubienie i bezradność w drugim i bezlitosność w każdym z nich. Przypominają się słowa Jana Złotoustego: „Kto nie ma miłosierdzia, ten przestaje być człowiekiem...”. Bądźmy miłosierni dla tych cierpiących, nad którymi zawisły nieszczęścia, w których są niewinni i za które płacą: zatrucia ekologiczne, promieniowanie, uszkodzenia genetyczne... W każdym takim przypadku decydujące słowo należy do lekarza, do genetyka — oni dziesiątki razy zważą, wydając swój wyrok o niemożliwości urodzeń. Lecz czyż można wybaczyć tę wojnę, którą my — przez swoją biedę, niepoukładanie, a często — bezradność wobec elementarnego — wypowiadamy najbezbronniejszym i najsłabszym wśród nas? Tak, właśnie wśród nas — wiek człowieka, jego życie zaczyna się od poczęcia, tej samej myśli trzymali się nasi przodkowie, a obecnie trzyma się każda z religii. Chyba i medykom czas przestać nazywać nowe życie, nową indywidualność „embrionem”, „płodem”, „grupą komórek”, a skłaniać społeczeństwo do tworzenia takich warunków, aby każde dziecko było pożądane i w rodzinie, i w państwie. Jeśli planowanie rodziny będzie sprawą państwową, to własne wąskie egoistyczne interesy ustąpią przed realnym szerokim myśleniem człowieka, który poczuje, że jego godność, poziom jego kultury, rozumienie sprawiedliwości, tradycje ludowe i religijne nie pozwalają zabijać najsłabszych i niewinnych. „Na podstawie jakich praw można uważać, że masz prawo zniszczyć niewinnego człowieka z pobudek własnej korzyści lub pragnąc oddać się pożądaniu?” — pisał Papież Jan Paweł II, zwracając się do uczestników seminarium „Prawo do życia w Europie” (18.12.1987 roku) (Pediatria, akuszerstwo, ginekologia. — nr 2. — 1991). Obecnie, kiedy tak wielu ludzi przychodzi do religii, powracając na łono cerkwi, warto porozmawiać o wielowiekowym tradycyjnym porządku, podyktowanym tradycjami wiary prawosławnej, stosunkiem wierzącego człowieka do siebie i do siebie nawzajem. Przede wszystkim te tradycje opierają się na Ewangelii i przykazaniach Pańskich, z których wiadomo, że prawo człowieka do życia jest święte i niepodważalne. Płodzenie dzieci — święty obowiązek, dar Boży, i na niego błogosławiona jest rodzina w wierności małżeńskiej i w miłości. Zatem odmawiać narodzin to grzech, tak samo jak narzekać na nie. Z punktu widzenia cerkiewnego bieda, względy materialne nie mogą być przyczyną odmowy posiadania dziecka: wielowiekowe doświadczenie przekonuje, że bieda nie psuje człowieka i nie przeszkadza mu być duchowo bogatym i doskonałym wewnętrznie. Zatem jeśli doszło do poczęcia — człowiek musi się urodzić. Dzieciobójstwo — jeden z najcięższych grzechów, za które mści się niebo. Cóż, być może właśnie cerkwi przypadać będzie najważniejsza rola w naprawie ludzkiej świadomości, abyśmy znów, jak kiedyś nasi przodkowie, rozumieli: poczęcie, o którym wie czasem tylko matka — to ogromne wydarzenie w świecie. Rodzi się nowe życie nie po prostu w wyniku połączenia 46 chromosomów, a w warunkach szczególnego emocjonalnego, duchowego zjednoczenia, dzięki wysokoenergetycznemu błyskowi poczyna się dusza, żywa i bolesna, dusza nieśmiertelna. I jeśli ludzie sprzeciwiają się płodzeniu dzieci, a medycyna pomaga pozbyć się im przyszłego dziecka, to nikt i nigdy nie będzie w stanie oczyścić ich świadomości z winy za to, co sami ze sobą robią. Bezsprzecznie, troszcząc się o zdrowie narodowe, państwo powinno stać na straży rodziny, zdrowego rodzicielstwa, pomagać w wychowaniu dzieci, zajmować się takim oświeceniem, w wyniku którego edukacja seksualna obywateli będzie skierowana na reprodukcję narodu. W ludzie mówią — ilu ludzi, tyle losów. W każdym przypadku kobieta decyduje o losie swoich przyszłych dzieci. Istnieją i fizjologiczne, i psychologiczne choroby, przy których ciąża czy poród mogą zagrażać życiu dziecka lub matki, istnieją inne sytuacje, w których ani kobieta, ani lekarz nie mają wyboru. Takie pytania może rozstrzygać tylko medycyna, one nie są rozstrzygane przez literaturę popularną czy czyjeś rady. Nie mamy celu, by występować w roli prokuratora czy prześladowcy „niewiernych”. Cho-
I. NESEN chce pomóc tym, którzy znajdują się w sytuacji podobnej lub niepodobnej, którzy pragną, aby rozmawiali z nimi nie tylko lekarze; chce się usłyszeć doświadczenia innych oraz odpowiedzi na pytania, z którymi nie pobiegniesz do sąsiadki. Obecnie rynek wyrzucił na półki księgarń masę literatury, którą handlowcy propagują jako taką, która pomoże nam pokonać luki w kulturze seksualnej. Zazwyczaj jednak wszystko jest odwrotnie: to raczej informacja o przejawach seksualności, która wypacza indywidualną wyobraźnię człowieka, rozpala namiętności nie najwyższego gatunku oraz rozwiązłość w ich zaspokajaniu. Kultura seksualna każdej pary jest indywidualna, każdy mężczyzna i kobieta, których łączy życie, mają swoje intymne doświadczenia. Byłoby śmiesznie, gdyby ktoś, w tym i my, brał się za ich uczenie czy przeuczanie. Jednak takie wydawnictwo jak nasze jest zobowiązane zaproponować swoim czytelnikom jeden z możliwych wariantów budowania relacji między mężczyzną a kobietą w sferze życia intymnego i planowania rodziny. Właśnie dlatego, pisząc tę powieść, zwróciliśmy się do doktora nauk medycznych, profesora A. S. Lawyncia, który kieruje Stowarzyszeniem Obrońców Ludzkiego Zarodka, Płodu, Noworodka — bractwem „Kołyska”. Stowarzyszenie, wśród wielu kierunków pracy, zajmuje się także problemami ochrony i wzrostu rodziny oraz szeroko propaguje metodę owulacyjną Billingsa jako metodę naturalnego planowania rodziny, która łączy w sobie edukację seksualną, antykoncepcję, wsparcie społeczno-psychologiczne kobiety, jej kobiecości, siły i piękna. Metoda Billingsa daje możliwość każdej kobiecie samodzielnego określania czasu, z jednej strony, najbardziej sprzyjającego zapłodnieniu, a z drugiej — unikania niechcianej ciąży. Chciałoby się dodać do tego jeszcze kilka uogólnionych spostrzeżeń, które wyrażają zagraniczni psycholodzy, obserwując rodziny korzystające z metody owulacyjnej Billingsa. „Ta metoda zapewnia wolny przejaw człowieka w małżeństwie — ludzka seksualność staje się pełnowartościowa wraz ze zrozumieniem tego, że zawarta jest w niej możliwość pojawienia się nowego życia i przedłużenia siebie w swoich dzieciach, a nie tylko jako coś należnego osobiście mężczyźnie i kobiecie. W małżeństwie szczęśliwą bywa ta kobieta, która pojmuje swoją fizjologiczną zdolność do rodzenia jako część swojego jestestwa; realizuje się ona jako osoba posiadająca własną indywidualność i niepowtarzalność, wszakże dzieciorodzenie jest dla niej pragnieniem, to jest to, z czym można przyjść do nowego pokolenia poprzez swoje dzieci. Właśnie zdolność do rodzenia postrzegana jest jako potencjał, który realizuje się wraz z narodzinami dziecka — małżeństwo staje się związkiem dwojga, gdzie męska i kobieca indywidualność utwierdzają się nie tylko w fizycznym przejawie, ale i we wspólnocie rozumów i serc, wzmacniając niepodzielność związku. Takie ekstraordynaryjne relacje między mężczyzną a kobietą utwierdzają, że miłość jest katalizatorem. Po to, aby ona żyła, jej należy być szlachetną i wymagającą, troskliwą i działającą, idealistyczną i pragmatyczną — w świetle takiej miłości, gdzie indywidualność przejawia się i zachowuje, a seksualność realizuje się w pełni, rodzina staje się niewzruszona. Dzieci, które od pierwszych dni życia przebywają w atmosferze miłości i zgody, wiedząc, że rodzice je kochają, a co najważniejsze, że rodzice kochają siebie nawzajem. One wcześnie czują, że w ich domu panują zaufanie i szczerość, co skłania do robienia dobra nie tylko dla siebie, ale i dla innych — ojca, matki, braci i sióstr, dla dalszych ludzi i dla tych, którzy jeszcze przyjdą na ten świat. One od wczesnego wieku nauczone są przez to otoczenie kochać dziecko, wszak i je kochano jeszcze przed narodzeniem. I mimo wszystko zdarzało nam się nierzadko spotykać w życiu kobiety, które boją się możliwej ciąży, narzekają na mężczyzn, a nawet nimi gardzą. Próbując uwolnić się od swojej seksualności, kobieta często osiąga samotność, co w końcu prowadzi do strat i do stworzenia barier psychologicznych, za którymi zmusza się do życia. Czasami kobiety błędnie uważają, że mężczyzna to tylko partner i nie uznają go jako ojca i męża. Kiedy odrzuca się jego dziecko, jego seksualna istota zostaje wypaczona, a jego ludzka samość poniżona. Przy takim nastawieniu łatwo poniżyć siebie nawzajem... Metoda owulacyjna Billingsa, która uczy nie tylko fizjologii reprodukcyjnej, ale i seksualności w miłości, w małżeństwie, ocaliła i uczyniła szczęśliwymi wiele rodzin. * * * W skomplikowanych okolicznościach życia, jak i w skomplikowanych wzajemnych relacjach, jest wyjście: zawsze trzeba wierzyć, że gdzieś leży ziarno miłości i czeka na swoją godzinę. Warto tylko pomóc mu wykiełkować — wszak nie ma takiego człowieka, który byłby zupełnie niezdolny do kochania. Nieustannie trwa poszukiwanie miłości — wszechświat jest przepełniony sygnałami jej ziaren, które kiełkują i wołają o odzew. Usłyszcie je! Tak, ona, miłość, niesie ze sobą wielkie obowiązki, wielkie wyzwania, ale i wielki twórczy początek, zdolny zmienić nasz świat na dobry, łagodny, życiodajny. „Miłość uratuje świat!” — powtarza ludzkość, skuszona bratobójstwem i wzajemnym niszczeniem, katastrofami nuklearnymi i ekologicznymi, wstrząsami społecznymi. Zjednoczmy się wokół miłości — wielkiego twórcy, a wtedy łatwo nam będzie szanować wszystko, co ma w sobie początek życia i samego człowieka w sobie. A póki co, spotkawszy tę, która niesie w sobie ziarenko światła, zapalonego przez Najwyższego, życzmy jej zdrowia, siły, pewności, obiecajmy jej swoje niezłomne wsparcie staromodną, ale niezapomnianą w swojej prawdziwości frazą: „Czekają cię radości macierzyństwa!”. Lubow HOŁOTA (Ciąg dalszy nastąpi) Je. HAJOWA Znany badacz etnografii Słowian wschodnich D. Zełenin wyodrębnił w obrzędach związanych z narodzinami dziecka trzy składowe: 1) obrzędy związane z pojawieniem się dziecka; 2) obrzędy, które symbolizowały jego przyłączenie do rodziny; 3) obrzędy oczyszczające. Tę strukturę ma obrzędowość porodowa na Ukrainie, w szczególności w południowej części Wołynia. Pojawienie się dziecka w ukraińskiej rodzinie zawsze było pożądane. Świadczą o tym niektóre działania obrzędowe podczas wesela (obsypywanie młodych, życzenia gości). Bezpłodność uważano za wielkie nieszczęście w rodzinie. W takich przypadkach kobiety często zwracały się do miejscowych znachorek-zielarek i szeptuch. Już podczas przygotowań do wesela młodzi dbali o zdrowie przyszłego dziecka. Przed ślubem obowiązkowo pościli. Podczas wesela praktycznie nie spożywano napojów alkoholowych. Kobieta zawsze starała się ukrywać swoją ciążę przed obcymi oczami. Wszak po wsiach znano ludzi, którzy mieli złe oko lub nawet uważani byli za wiedźmy. Właśnie przed nimi trzeba było się chronić. Ciężarnej kobiecie nie wypadało chodzić pożyczać od sąsiadów produktów czy jakichś naczyń, brać cudzego, patrzeć na pożar itp.
Przebywając w ramach wyjazdów naukowych we wsiach rejonu mukaczewskiego obwodu zakarpackiego: Dubyne, Obawa, Łałowe, Kosyno, przepytywaliśmy starsze kobiety (na kobietę mówi się tu żona) o zwyczaje i amulety związane z życiem kobiet w ciąży, dziecka jeszcze przed narodzeniem oraz w ciągu pierwszego roku życia. W tych wsiach na kobietę w ciąży mówiono „gruba”. Amulety dla „grubej żony” istniały różne. Na przykład, kiedy chodzi w ciąży, to nie trzeba patrzeć na ogień, żeby „się nie przestraszyła”. A kiedy się przestraszyła, to „nie wolno było łapać się rękami, bo dziecko będzie włochate”. Opowiadano, że „nie wolno było patrzeć na zmarłego”. A kiedy szła na pogrzeb, to wiązała na małym palcu „czerwoną” nitkę, „żeby dziecko było ładne, a nie blade, jak trup”. „Ciężarna żona wolała patrzeć na ładnych ludzi”. Chodząc w ciąży, kobieta starała się nikomu o tym nie mówić i ukrywała czas porodu. Wierzono bowiem: jeśli dużo ludzi będzie wiedziało, to przy porodzie za każdego trzeba będzie się wycierpieć.
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
niewolnicy. Jedni, usłyszawszy ojczysty język ukraiński i jeszcze nie do końca wierząc w swoje szczęście, ucichli, inni rzucili się do Fedorenki, zaczęli go ściskać, całować, dziękując za ratunek. Niestety, i tutaj nie okazało się nikogo z kamieńców, co przygnębiło atamana. Starał się być uśmiechnięty, odpowiadał na pocałunki i uściski niewolników, lecz nikt żadnymi pocieszającymi słowami nie mógł zdjąć z jego duszy ciężkiego kamienia rozpaczy. Dopiero teraz uświadomił sobie, jakiego cierpienia doznaje naród ukraiński, jeśli tylu niewolników wywożą Tatarzy z jego kraju: aż na trzech statkach w ciągu zaledwie jednego tygodnia tylko w jednym kierunku, a ilu wywieźli do Trapezuntu, do Synopy, a ilu pozostało na Krymie?.. W myślach wyrzucał sobie: „Jakże się pomyliłem! Trzeba było najpierw udać się do Kafy, do Kozłowa, tam dobrze potrząsnąć niewolniczymi rynkami, wtedy może szybciej znalazłbym swoich, a teraz zdaj się na los: poszczęści się czy nie”. Jednocześnie, przebywając wśród tych ludzi, widząc łzy radości w ich oczach, wysłuchując szczerych spowiedzi o ich tułaczce, słów najszczerszej wdzięczności, nie sposób zasnąć, kiedy takie wydarzenie miało miejsce. I nagle nastała chwila, gdy cała otaczająca przestrzeń zadrżała od bolesnego krzyku i lekkiego, niemal śpiewnego głosu dziecka. — Wszystko, urodziło się! Chwała Bogu! — jednym głosem odezwały się kobiety, które krzątały się przy rodzącej. Przy bladym migotaniu świecy nie od razu dojrzeli, kto właściwie przyszedł na świat. — No, kto tam, kozak czy kozaczka? — najbardziej niecierpliwił się Fedorenko. — Mówcie już szybciej. — A jaka ci różnica, panie atamanie? — żartowała jedna młódka. — Jak to jaka, przecież potrzebuję kozaków. — No, to masz kozaka. — Czyżby? — Prawda, prawda. Jutro przy świetle pokażemy. — Cóż, niech żyje zdrowy i szczęśliwy! — Dziękujemy. A teraz dajcie spokój dziecku i młodej matce. Idźcie wszyscy spać. O jakim spaniu tutaj mogła być mowa — jeszcze do samego świtu trwały ciekawe wspomnienia, rozmyślania, opowieści, a najwięcej mówiono o tym, że w tych narodzinach jest dobry znak, bo, jak powiadają, jeśli na statku rodzi się chłopiec, to temu statkowi sądzone jest długie i szczęśliwe pływanie. Każdy w to wierzył, wierzył i ataman Fedorenko, bo to choć trochę rozgrzewało jego duszę. Z takimi myślami nie spostrzegł się, jak pogrążył się w głębokim śnie. A następnego dnia, jak tylko słońce wzeszło nad wierzchołkami drzew, pojawili się pierwsi odwiedzający noworodka, wszak każdy uważał za konieczne przyjść i powitać młodą matkę oraz pobłogosławić dzieciątko, a przy okazji dowiedzieć się, jak to się stało, że nawet ciężarną wieziono na sprzedaż w obce kraje. Okazało się, że młódka sama pochodzi ze Zwinogródki, bardzo starannie ukrywała swoją ciążę, bo bardzo chciała wyrwać się z krymskiego piekła. Tutaj też dowiadywano się o ojca dziecka. Ojciec gdzieś kozaczy w wojsku Chmielnickiego i nie domyśla się, że minionej nocy urodził mu się potomek. Ataman od samego rana chciał zaangażować do pracy jak najwięcej kozaków, wszak trzeba było, nie zwlekając, naprawić uszkodzone burty na swoim statku, postawić nowe maszty na zdobytej tureckiej galerze, zadbać o mocowania dla żagli. Ale te zamiary pozostały tylko w myślach, bo młódki, zobaczywszy go na pokładzie, z pokłonem poprosiły, by został ojcem chrzestnym noworodka. Grzechem byłoby odmówić, i bez wyjaśnień zrozumiał, że sytuacja jest bez wyjścia, a poza tym i księdza wśród nich nie było. Ludzie, zszedłszy na brzeg, małymi grupami będą przedzierać się przez naddunajskie stepy do Wołoszczyzny, Mołdawii i, pokonawszy rzeki Prut i Dniestr, pospieszą do rodzinnych stron. Za kilka dni, nieco wzmocniwszy się, wyruszy w taką samą niebezpieczną drogę i młoda matka, więc nie godzi się, żeby dzieciątko bezimienne i nieochrzczone rosło. Korzystając z tego, że był ciepły słoneczny dzień, Fedorenko poprosił wszystkich o zebranie się na pokładzie, aby pomóc wyjść także matce z dzieckiem. Posadzili ją na krześle. Obok na niewielkim stole, przyniesionym z kapitańskiej kajuty, pojawiła się miska z wodą i drewniany, pięknie wyrzeźbiony krzyżyk Dmytra Huka, który zawsze nosił przy sobie. — Bracia i siostry! — zwrócił się ataman ściszonym głosem, aby nie przestraszyć dziecka. — Pomódlmy się najpierw, razem wszyscy odmówmy „Ojcze nasz!” i „Bogurodzico Dziewico Mario”, podziękujmy Najwyższemu za to, że podarował naszemu rodowi tego pięknego chłopca, a żeby stał się chrześcijaninem, to wszyscy po kolei ochrzcimy go, a ja, za waszym pozwoleniem, pierwszy. Ale najpierw matkę zapytajmy: — Jak chcesz nazwać syna? — Może Iwasykiem? — przez łzy wymówiła młoda matka. — Tak jego ojca zowią, i nie wiem, czy do tej pory żyje. — Cóż, piękne imię. Bracia i siostry, nazwijmy noworodka Iwanem — już bardziej uroczyście powiedział Fedorenko. Wziął kropidło, specjalnie zrobione do tego z przybrzeżnej trawy, umoczył w wodzie i trzykrotnie pokropił dziecię, które beztros-
Машинний переклад
Istnieją setki świadectw męstwa i heroizmu ukraińskich marynarzy — znajdują się one w krajowych i zagranicznych kronikach, rocznikach, dokumentach archiwalnych. Ileż można dostrzec między wierszami krótkiego fragmentu listu koszowego atamana Iwana Sirki do chana krymskiego: «A co najbardziej chwalebne i najsławniejsze, że ciż najdawniejsi sławni wodzowie kozaccy i scyto-słowiańscy nie tylko dla Carogrodu, ale i dla całego Królestwa Greckiego byli pierwszym wśród innych sąsiednich narodów strachem, kiedy to, poza Konstantynopolem, przepłynąwszy tysiąc mil i więcej w łodziach, wycinali sławne azjatyckie miasta Synop i Trapezunt i splądrowali na tamtejszym brzegu także inne zamki. Przypływali oni w różnych czasach tymże samym Morzem Czarnym i na tę europejską stronę... Więc któż nam, ich następcom, zabroni iść tą samą chwalebną drogą naszych przodków?». A jakimi doświadczonymi marynarzami byli zaporożcy, pisał jeszcze w XVIII wieku francuski historyk Jean-Benoît Scherer: «Kozacy, dzięki swoim licznym wyprawom po Morzu Czarnym, tak dobrze je poznali, że czuli się na nim pewniej w nocy, aniżeli Turcy w biały dzień». Chciałbym, aby młode pokolenie Ukraińców nie tylko dobrze znało historię rodzinnego kraju, szczyciło się zwycięstwami naszych poprzedników, ale i uświadamiało sobie, jakie znaczenie mają dla nas obecnie Morze Czarne i Morze Azowskie, czuło się na nich władcą i gospodarzem, tym bardziej teraz, gdy Ukraina już dziewiąty rok jest niepodległym państwem. W tym szlachetnym celu napisałem swoją powieść «Rycerze zemsty». Ataman Iwan Fedorenko cierpliwie obserwował, jak nieuzasadnienie długo zbierała się jego nowa załoga, próbował skupić swoje myśli na czymś innym, przyglądał się horyzontom, wsłuchiwał się w wiatr, próbował odgadnąć pogodę na następny dzień. Wreszcie Dańko machnął ręką, dając znać, że, powiedzmy, wszyscy się zeszli. Fedorenko natychmiast, nie tracąc czasu, stanął na podeście półbaku i zaczął mówić. — Zebrałem was, bracia, aby zapoznać z nowym porządkiem na okręcie. — Jego gardłowy, nieco przeziębiony głos brzmiał wyraźnie, jak rozkaz, i to zmusiło niektórych do wyprostowania się. — Nazywam was swoimi braćmi, ale to nie oznacza, że tutaj będzie dozwolona samowola. Dla tych, którzy byli tu w jarzmie, długo pracowali przy wiosłach, daję trzy dni odpoczynku na odzyskanie sił, zastąpią ich młodzi kozacy, a dalej będziecie pracować na zmiany. Nazywam moich pomocników i zastępców. Oto przed wami Dmytro Huk — już dwukrotnie był w wyprawach morskich. I znany wam Dańko Hora. Proszę szanować ich, wykonywać ich rozkazy i we wszystkim pomagać. Zrozumiano? — Tak, zrozumiano. Tak, panie atamanie, — nie jednym głosem odpowiedzieli kozacy. — Porządek wprowadzam taki, — mówił dalej ataman. — Od dzisiaj tutaj wszystko będzie czynione tak, jak na Siczy. Każde nieposłuszeństwo, każda samowola będą surowo karane. Będzie porządek — będzie sukces. A my wypłynęliśmy w morze nie po to, żeby pospacerować, poweselić się, a wykonać święte dzieło. Ja wszystko powiedziałem, a teraz zajmijcie swoje miejsca — kto do wioseł, kto do armat, kto do żagli. Kiedy prawie wszyscy się rozeszli, ataman znów zwrócił uwagę Dańka na zieloną chorągiewkę z białym półksiężycem na grotmaszcie. — Znajdź śmiałka, żeby mógł tam powiesić naszą flagę, — Fedorenko wyciągnął z kufra niebiesko-żółte płótno z białym krzyżem w górnym rogu. — Ładna flaga, — miękkim, wzruszonym głosem wymówił Dańko, przyjmując płótno. — Ale nie radzę tego teraz robić. — Dlaczego? Co jest? — niecierpliwił się ataman. — My bardzo szybko możemy natknąć się na tureckie okręty. Zobaczywszy obcą flagę, oni od razu otoczą nas i zniszczą. — Nie bój się, ja wiem, jak z nimi walczyć. — Czuć, że pan jest człowiekiem bywałym, ale radzę przynajmniej w pierwszych dniach tego nie robić. Dajcie naszym ludziom odpoczynek, musimy okrzepnąć, no i zżyć się bliżej z waszymi ludźmi. Odpoczywać im przyszło niedługo: już trzeciego dnia w przedpołudniowej porze na horyzoncie pojawiła się galera w eskorcie dwóch sandalów. Fedorenko przez długi czas przyglądał się przez lunetę tej eskorcie i nie znajdował dla niej wyjaśnienia. Przynajmniej musiało być jedno z dwóch — albo na tych małych okręcikach płynie ochrona galery, albo są tam niewolnicy, którzy nie zmieścili się na większym okręcie. Tak czy inaczej, ale przepuścić ich nie można było, i kozacy zaczęli przygotowywać się do ataku. Fedo-
Машинний переклад
Початок тексту може бути неповним — звірте зі сторінкою оригіналу
Renko wkrótce poczuł, że ogarnął go niepokój nie tyle o siebie, co o nowych ludzi, bo nie wiedział, jak się zachowają w walce. Dlatego jeszcze raz przypomniał o przestrzeganiu porządku: kto gdzie ma stać, co robić, jak sobie nawzajem pomagać, jak ratować się, gdyby pojawiło się zagrożenie.
Wyprowadziwszy na wiosłach swoją galerę na rwący nurt i płynąc tak wzdłuż brzegu, ataman nakazał stopniowo rozwijać żagle, a gdy zbliżyła się turecka galera, gwałtownie zmienił kierunek, starając się ją dogonić. Takie zachowanie może nieco zdziwiło kapitana-paszę, ale nie zaniepokoiło go. Spokojnie dopuścił czerwoną galerę, myśląc, że to ktoś ze swoich, i przeraził się dopiero wtedy, gdy pierwsze kule świsnęły nad jego głową, a na rufie z trzaskiem złamał się maszt.
Zgrabnie obracając swój okręt to jednym, to drugim bokiem, Fedorenko ledwie nadążał wydawać komendy kanonierom, by strzelali wyłącznie w górny pokład, aby nie uszkodzić burt okrętu. Już po czterech salwach galerę przewróciły połamane maszty wraz z żaglami.
Skorzystali z tego kozacy – jak najszybciej zarzucając haki abordażowe, z całych sił przyciągali już bezradną turecką galerę, na której podniósł się niesamowity zgiełk i krzyk. Tylko pojedynczy strzelcy z ochrony, znalazłszy schronienie na pierwszym poziomie nadbudówki, zadawali ciosy napastnikom.
Dmytro Huk, zauważywszy, jak Danka Horę raniono w prawą rękę, natychmiast pospieszył mu z pomocą: najpierw przebił szablą napastnika, a potem opatrzył towarzyszowi ranę.
– Teraz zostań tutaj i strzeż naszego okrętu, a my wpadniemy z wizytą – powiedział, dodając Dankowi otuchy.
Kozacy Fedorenki musieli jeszcze długo walczyć, gdyż janczarzy, wiedząc, że i tak nie będzie dla nich ratunku, walczyli do ostatka, a sporo z nich znalazło sobie kryjówki pod powalonymi żaglami, w ładowniach i w najodleglejszych zakamarkach okrętu. Sam ataman pospieszył na dolny pokład, a potem do ładowni, gdzie niemal dusili się śmiertelnie przerażeni nie-
Машинний переклад
Fragment nowej powieści historycznej o sprawach, o których wcześniej nie przyszło mu nawet słyszeć, coraz bardziej napełniał się wiarą w swoje przeznaczenie: „Gdybyśmy się tutaj nie pojawili, kto uratowałby tych ludzi, a oni też są z Ukrainy, oni też są naszymi dalekimi krewnymi, przecież wszyscy jesteśmy z jednego rodu i plemienia. Wkrótce wrócą na Ukrainę, do rodzinnych wsi i miast, tam się rozbudują, urodzą i wychowają dzieci, a wzbogaci się cały nasz naród. A miłosierny Bóg jeszcze pomoże odnaleźć naszych bliskich i krewnych, a może już uwolnili ich kozacy Czubenki albo jeszcze jacyś zaporożcy”. Od takich myśli nieco ulżyło Fedorence na duszy i on, wyszedłszy na górny pokład, rozkazał szybciej przesadzić niewolników na kozacką galerę, a potem, oczyściwszy turecki statek ze wszystkiego, co zbędne, zakotwiczyć go hakami abordażowymi i odciągnąć jak najbliżej brzegu. Jeszcze przed zachodem słońca kozacy wraz ze zdrowszymi niewolnikami łatwo poradzili sobie ze wszystkimi pracami, udało im się, nie pozostawiając śladów, zagłębić się w naddunajskie rozlewiska i dopiero tam ataman rozkazał opuścić żagle, aby nie było ich widać z morza. Czując pełne bezpieczeństwo i ochronę za gęstą ścianą wiekowych drzew, ludzie, choć niesamowicie zmęczeni, zabrali się do przygotowania kolacji, a potem jeszcze długo gwarzyli, wymieniając się wrażeniami ze wszystkiego, co przeżyli w ciągu dnia, i dopiero o północy w rozlewisku ucichło. Lecz nagle z dolnego pokładu galery dobiegły rozpaczliwe, przejmujące krzyki jakiejś dziewczyny czy młodej kobiety. Pomyślawszy najgorsze, że ktoś z kozaków pozwolił sobie na taką swobodę, Fedorenko rzucił się na ten krzyk, mając zamiar surowo ukarać winowajcę, lecz wkrótce musiał ostudzić swój zapał — okazało się, że jedna młoda kobieta postanowiła właśnie w tej chwili urodzić. Jeszcze przed przyjściem atamana otoczyły ją już szczelnie kobiety, starając się na wszelkie sposoby dopomóc i wesprzeć, aby choć trochę ulżyć jej cierpieniom. Krzyk i jęki usłyszano też na drugiej galerze, nie na żarty się zaniepokojono, a dowiedziawszy się o prawdziwej przyczynie, odechciało im się już spać, — jak
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
...życzliwie i ufnie patrzyło na obecnych. — Chrzcimy cię, Iwasiku, i poświęcamy wodą z Dunaju — mówił dalej ataman coraz głośniej, a tymi słowami wywołał częste łkanie mężatek i dziewcząt. — Poświęcamy cię, abyś wyrósł silny i zdrowy, ku radości swoich bliskich i całego naszego narodu ukraińskiego. Tu, nad Dunajem, na tych ziemiach władcami byli nasi książęta Światosław, Włodzimierz, Daniło. Tu bywał hetman Sahajdaczny, tu i nam panować. Więc dorastaj szybciej, Iwasiku, i stań w szeregach naszej kohorty. Życzymy matce szczęśliwie dotrzeć do domu i tam już w cerkwi ochrzcić syna. W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Amen! Potem wszyscy jeszcze raz cicho odmawiali modlitwy, a niemowlę przysłuchiwało się ludzkim głosom, pluskowi dunajskich fal, przyglądało się ptakom, które lekko, ledwie poruszając skrzydłami, przelatywały nad statkiem.
* * *
Fedorenko siedział w otoczeniu rodaków. Ci po raz kolejny opowiadali te same historie, starali się choć trochę podnieść na duchu swego atamana, który w ostatnim czasie coraz częściej upadał na duchu, chodził ponury, stale czymś zaniepokojony, a to nie mogło ich nie niepokoić. I wtedy do ich grupy przysiadł gęsto opalony, średnich lat kozak i, nic nie mówiąc, zaczął uważnie przyglądać się atamanowi, przysłuchiwać się rozmowom, a po chwili zapytał:
— Panie ataman, czy miał pan brata?
Fedorenko nagle jakby obudził się z głębokiego snu, uważniej spojrzał na kozaka silnego postury, choć z wyglądu niepozornego, na którego wcześniej, zdaje się, nawet nie zwracał uwagi, tym bardziej że pływał on na galerze Dmytra Huka, którą niedawno zatopili Turcy.
— Był, a co? — powoli odpowiedział ataman.
— I miał on nazwisko Fedorenko?
— Mój brat, oczywiście, że Fedorenko.
— Jak mu było na imię?
— Hryńko, Hryhorij.
— I był podobny do ciebie?
— Podobny, oczywiście.
— Dlatego pytam, bo myślę, skąd mi znana jest twoja twarz.
Fedorenko od wzruszenia aż wstrzymał oddech, uważniej przyglądając się kozakowi, przysłuchując się jego mowie, czy nie kłamie, i coraz bardziej się przekonywał, że ten człowiek jest wobec niego szczery.
— Gdzie go spotkałeś?
Kozak opuścił głowę i przez chwilę jakby coś wspominał, a może ważył w myślach, czy mówić prawdę, czy nie. — Mów, czemu milczysz? — niecierpliwił się Fedorenko. — Panie hetmanie, to bardzo smutna historia... — Mów, nie przeciągaj. Czy on żyje? — Jeśli to był twój brat, to niestety zginął. Tę czarną wieść Fedorenko przyjął jak strzał prosto w serce, aż zamknął oczy i opuścił głowę na piersi. — Jak to się stało, opowiadaj — głucho rozległ się jego głos w zupełnej ciszy, bo wszyscy naraz umilkli i z niecierpliwością czekali na dalszą opowieść. — Po raz pierwszy zobaczyłem go na stepie pod Kafą — wreszcie zebrał myśli ów kozak. — Przywieziono ich może z setkę. Pamiętam, że jakiś Tatar chwycił dziewczynę i pociągnął ją w krzaki. Oni przecież, jak zwierzęta, nie wstydzą się ludzi, zaraz na oczach wszystkich zabawiają się z niewolnicami. Dziewczyna bardzo się broniła, prosiła o ochronę, rozpaczała, zalewała się łzami jak małe dziecko. I wtedy ów chłopak, choć miał związane ręce, skąd w nim wzięła się siła, rzucił się na Tatara, przewrócił go nogami na ziemię i zaczął deptać. Wszyscy zamarliśmy, bo nigdy wcześniej czegoś takiego nie widzieliśmy. Ale inni tatarscy strażnicy szybko powalili tego chłopaka na ziemię, zaczęli kopać go po głowie i w brzuch, strasznie było patrzeć, może zatłukliby go na śmierć. Lecz w tym czasie podjechał jakiś ich murza, wysłuchał opowieści janczara i niewolnic, rozkazał zostawić tego chłopaka w spokoju, a tego gwałciciela kilka razy wychłostał kańczugiem i odjechał dalej. Kozak na chwilę umilkł, jakby łapał oddech, lecz zauważywszy, jak niecierpliwi się hetman, kontynuował smutną opowieść: — Potem nasze drogi się rozeszły. Nas zaprowadzono na targ niewolników do Kafy, a ich pewnie później do jakiegoś innego miasta. Po raz drugi zobaczyłem tego chłopaka już na galerze, posadzono go w czwartym rzędzie wioślarzy, a ja siedziałem w piątym. Silny, o mocnych rękach, umiał dobrze wiosłować, ale od razu okazał niepokorę. Tylko nadzorca odchodził, a on już wyzywał go od diabłów albo psów. — Tak, to mój brat — potwierdził hetman. — To nasz charakter, Fedorenkowie. Co było dalej? — Dalej? Zaczął namawiać nas do napadu na strażników, żeby zdobyć galerę i tak się uwolnić. Nie wiem, jak to się stało — czy ktoś go wydał, czy strażnicy podsłuchali, bo podobno jeden z nich znał nasz język — ale pewnego ranka, zaraz po wypłynięciu na morze, podbiegło czterech janczarów, zdjęli z Hrynka kajdany i zaprowadzili go na górny pokład. Słychać było, jak kapitan-pasza gniewnie krzyczał na niego, a potem rozległ się strzał. Później wioślarze z pierwszego rzędu widzieli, jak janczarzy wyrzucili w morze martwe ciało tego chłopaka... Nie wiem, panie hetmanie, może to wcale nie był twój brat, ale bardzo podobny... Wybacz, może nie trzeba było tego opowiadać... — To był Hrynko — ciężko westchnął hetman. — Usłyszałem, że szukasz brata, i długo myślałem, czy mówić, czy nie... Fedorenków przecież jest wielu. — Jeśli zachowywał się tak, jak mówisz, to Hrynko to mój biedny brat. A gdzie wyrzucili go w morze? — Gdzieś pośrodku między Oczakowem a zatoką Hadżibejską. — Towarzysze! — zwrócił się hetman do kozaków, gwałtownie podnosząc się. — A teraz, pozwólcie, chcę pobyć sam. — Nie smuć się, Iwasiu! — pocieszał go Dmytro Huk, wychodząc z innymi kozakami. — Może to był ktoś inny, a twój brat żyje... Fedorenko nic nie odpowiedział, bo rozumiał, że to oczywiście pocieszenie, a rzeczywistość jest straszna: bał się jej od pierwszego dnia, gdy wrócił do rodzinnego miasta, ile razy zjawiała mu się we snach, ile razy ją odganiał, a ona stanęła przed nim w całej swojej okrutności. Nad zarośniętą gęstymi drzewami zatoką, nad bezmiernymi przestrzeniami morza zapadł wieczór. Gwiazdy i młody półksiężyc ledwie oświetlały okolicę, a ich blade odbicie w powolnych falach jakby kołysało ciężkie galery i zmęczonych ludzi. Fedorenko zatrzymał się na rufie, nastawił twarz na lekki chłodny wiatr, mając nadzieję, że choć on złagodzi ból, który tak nieoczekiwanie na niego spadł. Nie miał podstaw, by nie wierzyć temu kozakowi, a przecież nie da się tego wymyślić, i po co miałby to czynić... «Bracie, bracie, gdzie teraz jesteś, w jakim miejscu, na jakim dnie? — myślał, wpatrując się w ciemność nocy, zwracając się do Hrynka. — Jeszcze się za ciebie okrutnie zemszczę. Znajdę cię, bracie — przysiągł sobie w myślach Fedorenko. — Ten kozak pokaże mi miejsce, odnajdę twoje kości i zawiozę je do ojczystego kraju, i pochowam w rodzinnej ziemi. Nie zostawię cię tutaj w głębokich wodach, bracie mój rodzony!». Łzy wbrew jego woli same spłynęły po całej twarzy, zupełnie zaćmiły oczy. — Bracie, jak to się mogło stać? — szepnął, patrząc na wąski srebrny szlak od księżyca, który w poprzek przecinał całe morze. — Mieliśmy takie marzenia: skończyć akademie, ożenić się, mieć dobre żony i dobre dzieci i żyć, żyć, bo przecież mamy tak piękną i bogatą ziemię... Dlaczego los zagnał mnie aż do Francji, bym zdobywał cudze twierdze i miasta, walczył za innych, tułał się w pirackiej niewoli? Schwytali cię jacyś dzicy, którzy nie chcą żyć według ludzkich praw, pozbawili cię życia... Jest na to przyczyna. Byliśmy narodem niewolników i kto chciał, ten nad nami się znęcał... I już nie spełnią się nasze marzenia, Hrynku, już nie będzie tak, jak chcieliśmy. Nawet jeśli Chmielnicki wypędzi Lachów z całej Ukrainy, postawi wojska na granicach — i wtedy już nie będzie tak, bo ty nie przyjedziesz do mnie w gości, ani ja do ciebie, nie będzie wspólnej radości, wspólnego szczęścia. I znowu łzy popłynęły po twarzy hetmana. Potem przeszedł po pokładzie, w milczeniu minął dwóch wartowniczych kozaków, wszedł na dziób statku i ucieszył się mocniejszym wiatrem, który przedzierał się zza gęstwiny drzew na przylądku i przelatywał nad gładzią zatoki. «A jeśli podobny los spotkał Nadijkę?» — pomyślał Fedorenko, i zaraz poczuł, jak śmiertelny chłód ogarnia całe jego ciało. Chciał zapytać o nią tego kozaka, ale coś go powstrzymywało. Właściwe pytanie powinno brzmieć inaczej: «Czy ta dziewczyna, którą chciał zgwałcić Tatar, nie była Nadijką?». Być może dlatego Hrynko rzucił się, by ją ratować jako narzeczoną swojego brata. O tym kozak mógł nie wiedzieć, jednak to już nic nie zmieniało, los jej i tak pozostawał nieznany. Nikt nie wie, gdzie ona teraz jest — na Krymie, w Synopie czy w Stambule... I Fedorenko po raz pierwszy zaczął wątpić, czy uda mu się w ogóle znaleźć choćby ukochaną dziewczynę. A jeśli ją znajdzie, to jaką? Zhańbioną, zgwałconą. Bo kto, poza rodzonym bratem, mógł ją obronić w tym strasznym piekle, gdzie każdy chce odebrać ci wszystko, co najlepsze, najcenniejsze. Coraz bardziej ogarniało go uczucie goryczy i wściekłości, i jeszcze raz przysiągł przed pamięcią brata, że w najbliższym czasie pomści się na wrogach, strasznie, bez litości, tak, by go długo pamiętano.
Putiatynko, oczu w tobie jak gradu,
Słona ty, jakby od solanki!..
Wstają kości ze sztolni na naradę
Przestrzelone szukają czaszek...
Przy okazji, komunizm kruszył w imię swoje nie tylko Ukrainę. W „Słonecznikach z Lewkowa” ustami łotewskiej pisarki Ingi Karklin dane jest straszliwe świadectwo:
Byliśmy głodni, rozebrani i boso
Tylko za to, że Łotwa nas urodziła,
Za to ja wisiałam na własnych włosach,
Na własnym warkoczu na żerdzi wisiałam.
Miłość do Ukrainy to bez wątpienia także szacunek dla jej języka. Znamienny jest tu pierwszy, programowy wiersz „Zwiahela” – poemat „Przez tajemnicę sanskrytu”, w którym główna idea jest wyraźnie sformułowana:
Jeszcze nie było Sofoklesa w pamięci,
Ścieżki na Olimp leżały nieuczęszczane,
Lecz już lud Pramatki-Ukrainy
Zostawił swój znak w wiecznym sanskrycie.
Wreszcie miłość do Ukrainy dla A. Żurawskiego to miłość do jej tysiącletnich wartości narodowych, które łączą nas z Europą. Dlatego też modli się brat Lesi Ukrainki, Mychajło Kosacz:
Sanskryt z niebios odbija się echem i trwoży,
Przyćmiony, i ja z nim zmartwychwstaję,
Modlę się do Ciebie, o Sprawiedliwy nasz Boże,
I pamięć genetyczną przywracam...
We wstępie zaznaczono: „Żurawskiego-poetę w osobnym wydaniu usłyszymy po raz pierwszy”. Tymczasem przed nami dojrzała, solidna poezja, w której odgadujemy tradycję wielkich poprzedników i współczesnych, a także odczuwamy niepowtarzalną indywidualność autora. A. Żurawski w swoich wierszach nieustannie się przeobraża i na chwilę staje się to Mychajłem Kosaczem, to Iwanem Kocherhą, to Ingą Karklin, to Ostapem Wyszniją, to Borysem Tenem... Lecz nigdy nie traci własnego oblicza.
Mychajło LIECKIN, kandydat nauk filologicznych, m. Żytomierz
Машинний переклад
Do czytelnika trafiły jednocześnie trzy książki żytomierskiego pisarza, przewodniczącego obwodowego zjednoczenia «Proświty» Anatolija Żurawskiego: «Zwiahel», «Nasze łzy padają na krzemień» i «Hamlet z ulicy Chlebnej». Można jednak uznać, że to trzy niewielkie, ale bardzo treściwe tomy jednej książki. Istnieją podstawy, by sądzić, że centralnym w tym tryptyku jest zbiór wierszy «Zwiahel». Od razu chciałoby się podzielić
A. Żurawski i I. Drach zdumieniem — jak autorowi udało się na zaledwie 40 stronach skoncentrować tak wielką energię myśli i uczuć, takie wysokie napięcie własnego i ogólnonarodowego intelektu? To znak niezaprzeczalnego talentu. Zatrzymajmy się choćby na niektórych aspektach zbioru wierszy, rozumiejąc jednocześnie, że opowieść o prawdziwej poezji zawsze jest bledsza niż sama poezja. Ujmuje przede wszystkim wszechogarniający charakter wierszy. Oto, wydawałoby się, to, co przyjęto nazywać aspektem krajoznawczym. Żytomierzanin znajdzie tu bliskie jego sercu rozsypy nazw różnych miejscowości: Korbutiwka, Zwiahel, Kodnia, Trihirja, Lewkiw, Denysze... Czy zatem za tym poziomem krajoznawczym nie kryje się swoisty prowincjonalizm? Nie, bo Żytomierszczyzna jawi się tu jako kropla wielkiej Ukrainy, a książka obfituje w imiona T. Szewczenki, Łesi Ukrainki, I. Franki, M. Zankowieckiej, M. Kociubynskiego, M. Chwylowego, M. Kulisza, L. Kurbasa, P. Tyczyny,
O. Dowżenki, W. Sosiury, M. Irczana, Ostapa Wyszni, Ołesia Honczara... Co więcej, autor nieustannie prowadzi nas na szczyty światowej kultury, daje możliwość, oczywiście w wyobraźni, spotkania się ze starożytnym Egiptem, Indiami i Iranem, Scytią, Hellą, porozmawiania z Goethem i Hoffmannem, dotknięcia europejskiego renesansu... Szczególnie rzuca się w oczy zakochanie autora w czarującej sztuce prawdziwej muzyki, której akordy docierają do nas, gdy słuchamy Wagnera, Griega, Saint-Saënsa, Liszta, Czajkowskiego, Beethovena, Vivaldiego, Chopina, Kos-Anatolskiego. I dusza czytelnika, jeśli nie jest obojętna na piękno, nie może nie zadrżeć w unisonie z duszą autora, który tak przenikliwie pisze:
...A muzyka wciąż rwała się w błękit,
Paliła serce i ogniem karmiła.
Ja zamarłem, by nie spłoszyć chwili,
Nie gasić rozpalonych żagli.
Ta Ukraina, która wyrasta z małej ojczyzny poety i rozlewa się we Wszechświat, przepełnia autora bolesnym ściskiem serca i gorącą miłością. A. Żurawski zasłużył na prawo powiedzieć słowami swojego stałego, wymyślonego bohatera Ostapa Wyszni: «I zapewniam, że we mnie kaci są bezsilni, by stratować Ukrainę!». Kaci wymienieni tutaj nie są abstrakcyjni, lecz całkiem konkretni, bo cała pierwsza część książki to swoista „biała księga” zbrodni bolszewizmu przeciwko Ukrainie: „Sobór” bezlitośnie niszczyli obkomy, komuś na pokaz wspinali się na krzyże...». Nie tylko „Sobór” Ołesia Honczara niszczono — były też Hołodomor, aresztowania i rozstrzeliwania, zesłania Ostapa Wyszni, nagonka na Iwana Kocherhę i lekceważenie ostatniej woli Borysa Tena... Dlatego tak tragicznie koresponduje scytyjska czaszka, która przechowywana była w rodzinie Iwana Kocherhi, z tym, co widzi Borys Ten na cmentarzu:
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Rysunki „Przylądek Baj-Hubek” i „Stromy brzeg Morza Aralskiego”. Niczym miraż, zwisają oświetlone bladym blaskiem skały. Te góry narodziły się jeszcze w czasach pradawnych kataklizmów geologicznych. Są surowe i nieugięte. A chmurki nad nimi, przeciwnie, są lekkie i przejrzyste. Nastrój akwareli „Widok na Kara-Tau z doliny Apazyr” jest spokojnie epicki. Ostatnie promienie słońca zza horyzontu rozświetlają bezkresne niebo. Szaro-srebrzysty kolor ziemi przechodzi w brązowo-złocistą tonację, zrodzoną przez ostatnie promienie gasnącego słońca. Ten pejzaż Szewczenki, jakkolwiek dziwnie by to nie brzmiało, przypomina niektóre krymskie akwarele naszego współczesnego artysty Maksa Wołoszyna. Ale Wołoszyn wcale nie był naśladowcą Szewczenki — ani poety, ani malarza. Na czym więc polega sekret podobieństwa ich rysunków? Być może w bliskości nastrojów, jakby odwiedzili poetę Lermontowa: „Chmurki niebieskie — wieczni tułacze...”, i niczym echo bliskiej jego sercu poezji, zabrzmiały wersy: A ja polecę Wysoko, wysoko, Za sine chmury, Nie ma tam władzy, Nie ma tam kary... Gdzieniegdzie w stepie spotykało się ruiny — zagadkowe, romantyczne... Mimowolnie pojawiła się myśl: gdzie oni są, ludzie, którzy wznosili tu kiedyś miasta, gdzie ci wojowniczy koczownicy, którzy te miasta zburzyli? Pustynia, zdawało się, pochłonęła samą pamięć o nich. Ale o jednym pomniku, który czymś przypominał antyczny sarkofag, miejscowi mieszkańcy opowiedzieli mu, jakoby tutaj pochowano ich obrońcę, batyra Dustana... Katarzyna. 1841. Olej na płótnie Szewczenko zamyślił się: jakże wdzięczna jest pamięć narodu. Imiona swoich bohaterów ludzie otaczają legendami. Nad Wołgą pokazują miejsce pochówku Stepana Razina, choć w rzeczywistości poćwiartowano go w Moskwie. A pod Winnicą czczą grób rycerza Bohuna... Wpatrując się w bezludny step z ciemną sylwetką nagrobka Dustana, wspominał straszne powieści Anny Radcliffe. To było przerażające miejsce. Tutaj przebiegała granica między Imperium Rosyjskim a Emiratem Chiwy i zdarzały się najazdy Chiwańczyków oraz zbrojne starcia z nimi. WSPOMNIENIA Kiedy nadarzała się choć najmniejsza okazja, poeta opuszczał mury twierdzy, szedł w step. Oto i teraz siedzi na pagórku. Zamyślił się, zapatrzył na daleki horyzont. Żołnierze, przechodząc obok niego, pytają: „Co tu robisz?”. On odpowiada: „Myśl rozmyślam”. O czym teraz myśl rozmyśla? Wspomina przeszłość... Wspomina, jak w Wilnie pan Engelhardt oddał go na naukę do malarza, żeby mieć własnego portrecistę. Z czasem, w Petersburgu — nauka w artelu Szyriajewa, który malował według szablonów reprezentacyjne pomieszczenia. Lecz chłopak nade wszystko chciał uczyć się prawdziwego malarstwa. Młodzieniec wiedział: artyści, ucząc się, przerysowują rzeźby. W dzień czasu na to nie było. A noce w Petersburgu latem są białe. Zresztą rzeźb, choć nie bardzo przypadły mu do gustu, w Ogrodzie Letnim nie brakowało... Oto i chodził je przerysowywać. Tam przypadkowo poznał malarza-ziomka Iwana Soszenkę, a ten przedstawił go Wenecjanowowi, Żukowskiemu, Hrebince, Hryhorowyczowi, a w konsekwencji i Wielkiemu Karlowi Briułłowowi.
Машинний переклад
Pożar w stepie. 1851. Ołówek na papierze
ARTYSTA
On wciąż w żołnierskim szynelu. Ale już nie aresztant. Stało się to wczoraj, 21 czerwca 1857 roku. Uskow, komendant umocnień Nowopietrowskich, wezwał go do siebie, wstał zza stołu, jakby wyprężył się przed swoim podwładnym i uroczyście rzekł: — Zesłanie się skończyło. Jest pan wolny! On jest wolny... Ile dni i nocy marzył, że los wreszcie ulituje się nad nim i wróci do ojczyzny. Lecz więcej było godzin, dni, miesięcy rozpaczy, zwątpienia. Nawet kiedy dowiedział się, że rzeźbiarz hrabia Fiodor Tołstoj wstawia się za nim i już wiele osiągnął, pewności nie było. I oto wreszcie się stało — jest wolny. Dwudziestego szóstego czerwca Taras Szewczenko notuje w dzienniku: „Przez 10 lat pisałem się i podpisywałem: «Szeregowy T. Szewczenko». A dziś po raz pierwszy napisałem ten radujący duszę tytuł — «Artysta Taras Szewczenko»”. Miną lata, a ludzie, na których ziemi odbywał zesłanie, nazwą Szewczenkę pierwszym kazachskim artystą-pejzażystą.
W STEPIE ZŻÓŁKŁA TRAWA
Towarzysze niedoli przywykli: nocami, kiedy wszyscy zasypiają, on siedzi przy niewielkim kaganku i pisze listy. Często poeta wysyłał je do księżniczki Barbary Repninej. Przed nią otwierał duszę, kiedy było szczególnie nieznośnie, skarżył się, że czasem nachodzi go tępa obojętność na wszystko „aż do odrętwienia”. Przełamywać duchowe przygnębienie pomagała natura. Poeta jakby spowiadał się jej ze swoich cierpień — być może nawet szczerzej niż w listach do przyjaciół. I niebo nieumyte, i zaspane fale; I ponad brzegiem hen, hen Trzcina niby pijana Bez wiatru się gnie. Boże miły! Czy długo jeszcze przyjdzie mi W tym niezamkniętym więzieniu, Ponad tym nędznym morzem Męczyć się na świecie? Nie mówi, Milczy i gnie się, jak żywa, W stepie zżółkła trawa; Nie chce prawdy powiedzieć, A nie ma kogo zapytać.
PEJZAŻE BYWAJĄ RÓŻNE
Mikołaj I nakazał trzymać Szewczenkę „pod najsurowszym nadzorem i z zakazem pisania oraz malowania”. Lecz czyż można zabronić żurawiowi latać, póki całe ma skrzydła? A skrzydeł Szewczenki nie udało się złamać nawet imperatorowi. I los nie do końca zdradził: tam, na zesłaniu, znaleźli się ludzie, którzy rozumieli, że żołnierski szynel założono na ramiona nie lada artysty. I włączyli go do ekspedycji w celu badania Morza Aralskiego oraz gór Kara-Tau. Taras Hryhorowycz — szeregowy Szewczenko — musiał wykonać potrzebne dla ekspedycji szkice. Rysował. Do niego jakby powróciło życie. I co mu tam nędzne warunki ekspedycji, ciasnota małego kubryku, półgłodna egzystencja, spleśniałe suchary, zastała woda. Człowiek boleśnie schludny, teraz nie zwracał uwagi nawet na brud swojego mieszkania, na pasożyty, które roiły się i na odzieży, i w łóżkach. On rysował. W Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie swego czasu uczył się T. H. Szewczenko, panowały romantyczne, wzburzone pejzaże. Popularne były też tak zwane rysunki architektoniczno-perspektywiczne: zarysy miasta lub zabytków starożytności, nakreślone prostymi, suchawymi liniami, jakby z pejzażu usunięto powietrze, mgłę, światłocieniową poświatę. Niektórzy artyści zachwycali się idylliczno-sentymentalnymi pejzażami, niektórzy — pstrym, bujnym nagromadzeniem soczystych egzotycznych roślin, które przypominały duszne oranżerie. Wszystko to nie nadawało się do oddania miejscowej przyrody. Krajobrazy tutaj, na pierwszy rzut oka, były monotonne, natura jakby poskąpiła dla nich jaskrawych barw. Akwarele Szewczenki utrzymane są w miękkiej tonacji bez ostrych kolorystycznych błysków, niektóre są monochromatyczne. Najczęściej artysta maluje przejścia od rana do dnia, z wieczora w noc, z pogody w niepogodę. W wielu akwarelowych pejzażach rozlany jest spokój, ale nie bez wewnętrznej trwogi. Choć artysta skarżył się kiedyś, że nie odpowiada mu „bajroniczna mgła”, mglistość nie raz spotyka się w jego pejzażach, napełniając je poezją niedopowiedzenia, „tym, czego wypowiedzieć nie umiem”, jak sam mawiał.
obaj na krańcu świata: bezludne panoramy, wyblakłe, jakby osłabione pod ciężarem tysiącleci kolory. Wrażenia Wołoszyna z wygasłego wulkanu Kara-Dag, z czarnych skał i rozległych stepów wokół Koktebelu, oraz wrażenia Szewczenki z pustynnych krajobrazów i zwietrzałych skał Kara-Tau (wspólny turkijski rdzeń słów „kara” oznacza „czarny”) zrodziły jednakowe odczucie pierwotności natury. Pewnego razu Taras Hryhorowycz widział pożar stepu. Później wspominał: „Cała przestrzeń, widziana przeze mnie w dzień, jakby rozszerzyła się, zalała ognistymi potokami”. Tak narodził się pejzaż „Pożar w stepie”. Ludzie na tle ognistej żywiołowości — sylwetki, a wielbłądy przekształciły się, jak mawiał sam Szewczenko, w chińskie cienie. Żywioł natury jednak nie jest odbierany jako niebezpieczeństwo. To raczej widowisko wolnej, nieujarzmionej siły, od której robi się i straszno, i jednocześnie błogo. Jak i w jego wierszach: Ziemia jęczy, gnie się, Smutno, strasznie, A wspomnisz — Serce się uśmiechnie...
* * * Znowu noc w koszarach. Znowu migocze kaganek. Jak brakuje teraz poecie żarliwych rozmów, gorących sporów, głosu nauczyciela Karola Briułłowa. I Szewczenko pisze — pisze listy. Myślą powraca na Ukrainę, od której tak okrutnie go oderwano. Wszystko, co widzi, porównuje z nią: I tam stepy, i tu stepy, Lecz tu nie takie. Rude, rude, aż czerwone, A tam błękitne, Zielone, wyszywane Niwami, łanami, Wysokimi mogiłami, Ciemnymi łęgami. „Nizinny brzeg wyspy Mikołaja” — jeden z pejzaży — szeroki, jak step, jak natura Szewczenki. Tutaj wszystko jakby zeszło się razem: i morze, i step, jak morze, i słoneczko zachodzi. Lecz nastrój przygnębiony, bo Szewczence, zapewne, brakuje słowika, cichego gaju — wszystkiego tego, co pozostało w dalekiej ojczyźnie. Gorzkie wiersze kładą się na stronice „za cholewnej” książeczki: Jutro rano Zawyje głodny Zwierz pustyni, i powieje Huragan chłodny. I zasypie piaskiem-śniegiem Kureń — moją chatę... ...Trzeba by umrzeć. Lecz nadzieja, bracie, nie umiera. Piaskiem-śniegiem nie zasypało duszy artysty i poety. A źródłem nadziei było piękno, które zawsze potrafiły odnaleźć jego oczy. Zapis w dzienniku: „Za aułem, przed zachodem słońca, wieczór był cichy, jasny. Na horyzoncie czerniała długa smuga morza, a na brzegu jego płonęły w czerwonawym świetle skały. I na jednej ze skał jaśniały białe umocnienia. Podziwiałem swoje siedmioletnie więzienie...”. Przez lata, codziennie, od rana do wieczora to samo Nowopietrowskie umocnienie. Jak tylko nie patrzył na nie Szewczenko! Budowle forteczne na wysokich wzgórzach na jednej z akwarel przedstawiono tak, że przypominają „wszechwidzące oko”, które nieustannie śledzi „przechodzenie inorodców”. Wszak właśnie po to zostały tutaj wzniesione. Jak błyskawice — chmurki na jego rysunkach. Za ich wiecznym płynięciem mógł śledzić godzinami, zazdroszcząc ich wolnego ruchu. Patrząc na szaro-różowe niebo, Szewczenko wspominał wersy swojego ulubionego
Машинний переклад
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
Оригінал українською · переклад оновлюється
І Шевченка, ще кріпаком, нові друзі влаштовують вільним слухачем у спеціальні класи Академії мистецтв. Збігло два роки, сповнені і гірких, і радісних переживань, перших спроб і перших скромних успіхів. 1838 року кріпака Тараса Шевченка викуплено з рабства.
КАРЛ БРЮЛЛОВ
Коли стипендіат Російської Академії мистецтв Карл Брюллов їхав до Італії, настрій у нього був пречудовий. Італія з її небесною блакиттю, з столицею мистецтв — Флоренцією, гондольєрами Венеції, Римом — вічним містом! Аж подих захоплювало в очікуванні побачення з ними. Вабила Брюллова можливість трішечки «втекти» від своєї «альма-матері» — Російської Академії мистецтв, з її офіційним холодком чиновницького імператорського Петербурга. Він на повні груди дихав вільним повітрям тогочасної Європи і був у захваті від картин, створених представниками нового мистецького стилю — романтизму. Як виник романтизм, що його породило? Розбурхана наполеонівськими війнами Європа, переродження революції на тиранію однієї людини — Наполеона не залишили байдужими і представників мистецтва. Змінився і настрій, і зміст художніх творів. Карл Брюллов поспішав побачити картини Гойї, Жеріко, Делакруа, що розірвали пута олімпійського спокою класицизму, який донедавна був пануючим. Тепер художники прагнули показати кричущі пороки тогочасного суспільства. Майбутній учитель Тараса Шевченка у захваті від того, як сміливо сучасні митці протиставляють навіть смерті бурхливу діяльність вільної людини. Проте у своїх перших італійських роботах він не торкається особливо хвилюючих тем. Брюллов малює людей веселих, життєрадісних, закоханих, в оточенні щедрого південного італійського пейзажу. Художника приголомшують розкопки руїн Помпеї. В Неаполітанському музеї він розглядає відбитки тіл людей, що загинули під час страшного виверження Везувію. Карл Брюллов починає роботу над полотном «Останній день Помпеї». Ескізи до неї чарували пізніше Тараса Шевченка: «Ловко начерченные пером, слегка попятнанные сепиею». Де в чому Брюллов залишається вірним класицизмові: спрацювала традиційна естетика краси і високих почуттів, ідеалів античності, звичка малювати людей атлетично-скульптурними, напівголими, з м’яко-пластичною жестикуляцією, з гарними округлими обличчями. Якщо в картині Жеріко «На плоту фрегата «Медуза» люди, рятуючись, зіштовхують одне одного в море, то в картині «Останній день Помпеї» Брюллова бачимо, як вони допомагають одне одному. В Італії «Останній день Помпеї» мав величезний успіх. А повернення Брюллова на батьківщину було тріумфальним. Петербург вітав художника як героя. Студенти зустрічали його, скандуючи: І був «Останній день Помпеї» Для пензля росів першим днем... Популярність Карла Брюллова була величезною. Тож і не диво, що коли оголосили лотерею, в якій розігрувався портрет В. Жуковського роботи К. Брюллова, гроші від якого мали піти на викуп з кріпацтва Т. Шевченка, чимало квитків закупила — хто б ви думали? — сама імператриця.
В МАЙСТЕРНІ ВЧИТЕЛЯ
У Петербурзі сонце — не щоденний гість. Але того дня воно ласкаво освітлює велику залу Академії мистецтв — клас Карла Брюллова. Перед ще незакінченою картиною стоїть її автор Карл Брюллов, поруч — В. Жуковський, композитор М. Вієльгорський і закоханий у свого вчителя Тарас. У повісті «Художник» він розповість про цей день: «Голова плачучої Марії Магдалини вже була закінчена, і В. О. Жуковський, дивлячись на цю чарівну плачучу красуню, сам заплакав і, обіймаючи Карла Великого, цілував його...» Брюллов частенько нагадував: —Вчитися треба у геніальних художників минулого. Хіба можна відчувати колір, розуміти таємницю поєднання барв, коли не знатимеш Тіціана, Рафаеля, Рембрандта?.. І Шевченко вивчав картини титанів Відродження. Взагалі вчився. Легко опанував мови. Траплялося, Брюллов малює, а Шевченко уголос читає йому вірші А. Міцкевича. Звісно, польською мовою. Приятель-студент допоміг у вивченні французької. Та найголовніше, найперше — вчитися малювати. В Академії було заведено зображувати сентиментальні сцени, що оспівували благородство, а героїв малювати у композиційному трикутнику, який нагадував фронтон античного храму. Ще до вступу у клас Брюллова початківець Тарас теж малював подібні сюжети: «Александр Македонський виявляє своє довір’я своєму лікареві Філіппу», «Богдан Хмельницький в оточенні друзів».
ВИХОВАНЕЦЬ АКАДЕМІЇ МИСТЕЦТВ
Він дуже хвилювався. Неначе складав іспит — адже повинен був ілюструвати «Полтаву» — поему великого Пушкіна. Працюючи, декламував: Еще Мария сладко дышит, Дремой объятая, и слышит Сквозь легкий сон, что кто-то к ней Вошёл... Шевченко змалював Марію як коштовну порцелянову статуетку: чорні смолянисті кучері, біло-рожеве тіло. Важка темно-кармінна завіса, відсунута тремтячою рукою наляканої матері. Вона прийшла сповістити дочку про неминучу загибель батька від рук Мазепи. Але Марія спросоння ще не збагне, про що йдеться... У ногах Марії драпіровки пречудових тіціанівських кольорів: ніжно-блакитного, червоно-рожевого. Де в чому композиція і освітлення малюнка нагадують «Данаю» Рембрандта. Лише одяг матері — очіпок та вишивана сорочка, разюче не вписується в інтер’єр Мазепиного покою. Шевченко вважав, що покої Мазепи нагадували палаци європейських монархів. Адже французький посол при дворі Мазепи бачив на столі у гетьмана паризькі і голландські газети, а на стіні — портрет Людовика ХIV. Проте художник пам’ятає, що дія відбувається нев Парижі, а в Білій Церкві. І тому на стіні бачимо не портрет французького короля, а портрети козацької старшини.
«ЦИГАНКА-ВОРОЖКА»
Культура ХІХ століття відкрила принадність місцевих національних особливостей. Не лише античність, ай народні легенди та звичаї привертають увагу митців. Шевченко завжди цікавився етнографією — народним побутом, звичаями, віруваннями, ба навіть забобонами, як, наприклад, ворожінням. Пішла вночі до ворожки, щоб поворожити, Чи довго їй на цім світі без милого жити...
* * *
Без милого чорнобрива Білим світом нудить. Без милого батько й мати, Як чужії люди. Без милого сонце світить, Як ворог сміється. Без милого скрізь могила, А серденько б’ється. Перед нами молода дівчина, яка напружено чекає, що ж скаже їй циганка, яку долю наворожить. Вона, хоч і босонога, причепурилася, як на свято: віночок, бинди, фартух, плахта, старанно випрана довга сорочка з кокетливим бантиком. Рум’яні щоки, карі оченята, чорні брови — ідеал краси української дівчини. Циганка одягнута в дещо умовний національний одяг, за спиною в неї, за східним звичаєм, — дитина. Видно, що акварель виконана учнем і послідовником Брюллова. Передусім про це свідчить академічна композиція. Здається, що дія відбувається на невеличкому театральному кону, перенасиченому декораціями, де ліва куліса — кремезний дуб, а права — стулка воріт, яка править за золотаве тло для постаті дівчини. Статурність поз трохи пом’якшується биндами, що тріпочуть на вітрі, хоч жодних ознак вітру немає.
У КАЧАНІВЦІ
Він прокинувся ще вдосвіта і тепер повертався з прогулянки. Сонце вже підбилося досить височенько. Коли вийшов на липову алею, перед ним засяяв у всій своїй красі качанівський палац. Білий, багатоколонний, з безліччю вікон... Тарас Григорович зупинився. На зеленому газоні перед палацом ще поблискувала вранішня роса. Не кваплячись, підійшов до старовинних козацьких гармат, встановлених поміж колонами. Торкнувся рукою одної — холодна... А в скількох гарячих боях, мабуть, побувала... Ставлення Шевченка до господаря Качанівки Григорія Степановича Тарновського було неоднозначним.
Розп’яття. 1850. Сепія на папері
Дратувала дріб’язковість, іноді не дуже прихована пиха кріпосника. Але Шевченко пам’ятав, що Тарновський по-справжньому любить і цінує мистецтво. Саме в стінах качанівського палацу з участю самого Глинки вперше були виконані уривки з «Руслана і Людмили». Тут жив і працював близький друг Тараса Григоровича художник Василь Іванович Штернберг. До того ж, Тарновський був чи не єдиним на той час колекціонером українських старожитностей. У Петербурзі Тарновський зацікавився молодим художником і поетом Т. Шевченком. 1840 року вийшло перше видання «Кобзаря», і Григорій Степанович з великим інтересом прочитав уміщені в ньому вірші. Особливо захопила його поема «Катерина». Григорій Тарновський замовив авторові поеми картину на цей сюжет. Минуло майже два роки. Картина готова, а сам Шевченко — гість Качанівки.
«КАТЕРИНА»
Поет Леонід Кисельов назвав Катерину «Шевченковою мадонною». Справді, як і мадонна, Катерина — втілення трагічного образу матері, яка знає про приреченість своєї ще не народженої дитини. Обличчя Катерини ніби витесане з мармуру. Невелика голівка і трохи видовжена лебедина шия, як у Венери Мілоської. Гіпсовий зліпок цієї статуї свого часу студіював, перемальовував учень Академії мистецтв Тарас Шевченко. На Катерині сорочка золотавого кольору, вишнева плахта, червоний фартух. А навкіл неї — невеличкі постаті гусара-облудника і односельця Катерини, діда ложкаря, які так і просяться бути вписаними в академічний трикутник. Та, малюючи, Шевченко відчув, що зміст картини не вкладається в академічну форму. Трикутник розсипається просто на очах. Академізм вимагав, щоб герої трикутника були об’єднані спільною ідеєю або спільним почуттям. Але персонажі його картини — не однодумці. Один з них, гусар, тікає світ за очі, злодійкувато озираючись на знеславлену дівчину. Другий — дідок — дивиться на неї осуджуючим поглядом. Він — носій моралі сільської громади, яка не може (як навіть і її мати) пробачити дівчині, що та покохала без вінця. Нехай спокутує свій гріх. А що було б, якби гусар узяв її з собою? «...Сначала бы твой милый-чернобрывый остриг бы тебя и одел мальчиком... А через месяц он перестал бы тебя и скрывать, а на другой — играла бы тобою пьяная молодежь на бивуаках» (Т. Шевченко). Простір картини порівняно невеличкий, як театральна сцена. Куліси зліва — пагорб з вітряком, задник — небо та верстовий стовп як символ тяжких і довгих мандрів. Багатство кольорів, їхня золотава тональність, нагромадження деталей, деяка театральність композиції — вплив брюлловської школи. Поема «Катерина» звучала в іншому регістрі: завірюха, крижаний вітер, божевілля, нескінченний шлях, жорстокість і байдужість виростають там до величезних розмірів.
Далі буде. Портрет Ганни Закревської. 1843. Олія на полотні
1 2
Aparat fotograficzny to przekonujące narzędzie popularyzacji idei humanizmu, bezstronny rejestrator świąt i dni powszednich, wzlotów i upadków, życia i śmierci, duchowego i podłego życia ludzkości. Niektórzy uważają, że fotografia to nie sztuka, a produkt mechaniki i techniki. Jest tak w istocie, jeśli aparat nie znajduje się w rękach twórczego człowieka. Przecież wszystko zależy od tego, jak bogaty jest świat wewnętrzny fotografa i na ile jest on otwarty na postrzeganie poezji, na postrzeganie piękna. Spojrzenie, percepcja autora oraz jego osobowość to główne składowe, które decydują o tym, czy zdjęcie stanie się dziełem artystycznym, czy pozostanie tylko fotografią. Kobieta w sztuce zawsze była symbolem życia, symbolem piękna. Ona — matka, siostra, ukochana, żona, córka... — zawsze była i pozostaje inspiratorką wszystkich rodzajów sztuki, w tym także fotografii artystycznej. Ale dzisiaj chcemy porozmawiać nie o kobiecie-modelce, a przedstawić wam kobietę-fotografkę — Założyciel — Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji nr 1007 z 16.03.1993 r.
3
Wierę Melnykową, która potrafi wydobyć z przemijającego życia jego najbardziej poetyckie obrazy. Jej prace pejzażowe są jak wiersze: „Wieczność” (3), „Natura nie wie nic o przeszłości” (4), „Bezlitosny czas” (7); jak muzyka: „Wiosna” (2), „Twierdza” (5); inne prace — jak bajka: „Brzyd-
5
kie kaczątko” (6), a czasem — anegdota. Czarują one swoją życiodajną filozofią: „Przyjaciele na całe życie” (1), szczerością uczuć, świątecznością, światłem radości. Wydaje nam się, że i wśród was, nasi drodzy czytelnicy, są utalentowani ludzie. Zatem zapraszamy Was do twórczej współpracy z naszą gazetą. Przysyłajcie nam ciekawe zdjęcia z codziennego życia, portrety naszych współczesnych, krótko opowiadając o nich, zdjęcia historyczne. Słowem — dla waszej twórczości są szerokie możliwości. Najlepsze zostaną w ciągu roku opublikowane i ocenione pod koniec roku.
Raisa TAŁALAJ
4
6 7
Zam. nr 3301203. Nakład 3000. Redaktor naczelna Lubow Hołota
Машинний переклад
Redakcja koresponduje z czytelnikami wyłącznie na łamach gazety i nie zwraca nadesłanych rękopisów oraz zdjęć. Zastrzega sobie prawo redagowania i skracania tekstów. Skład komputerowy — Iryna Szewczuk
Indeks 30617.
Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie «Preса Ukrainy»
Машинний переклад