16 sierpnia w Narodowym Rezerwacie „Sofia Kijowska” otwarto projekt wystawowy „Rarytasy Ukraińskiego Państwa Kozackiego – Hetmanatu XVII–XVIII w. na 30-lecie Niepodległości Ukrainy”. Wystawa ma na celu naświetlenie poszczególnych momentów życia naszego państwa na przełomie XVII i XVIII wieku – czasów sławnych ukraińskich hetmanów Iwana Mazepy (1687–1709) oraz Pyłypa Orłyka (1710–1742). Oczom zwiedzających zostaną przedstawione osiem oryginalnych zabytków epoki kozackiej, umieszczonych w murach Soboru Sofijskiego – wybitnego zabytku architektury i sztuki monumentalnej Rusi-Ukrainy, którego odrodzeniem opiekował się hetman Iwan Mazepa. Eksponatami wystawy staną się rarytasy, które przechowywane są w placówkach archiwalnych i muzealnych Królestwa Szwecji oraz Ukrainy. Ze Szwecji zaprezentowano buławę hetmańską z Gabinetu Rarytasów biblioteki diecezjalnej miasta Linköping oraz łacińskojęzyczny egzemplarz „Paktów i Konstytucji Wojska Zaporoskiego…” z 1710 r. z Państwowego Archiwum Szwecji w Sztokholmie. Z ukraińskich zbiorów archiwalnych i muzealnych przedstawiono pięć uniwersałów z lat 1687–1702, wydanych w Baturynie przez hetmana Iwana Mazepę, z Instytutu Rękopisów Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. Wernadskiego w Kijowie, a także Klejnot hetmana Iwana Mazepy – Znak godności Głowy Państwa Ukraińskiego z Przedsiębiorstwa Państwowego „Narodowy Kompleks Kulturalno-Artystyczny i Muzealny „Mysteckyj Arsenał” w Kijowie. Wystawa potrwa do 14 listopada. Czytaj szkic Natalii Dziubenko-Miejs o Pyłypie Orłyku na str. 8.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Minione stulecie ukazało światu całą wielkość i całą tragedię narodu ukraińskiego. Świat nie widział, a może i nie chciał widzieć ani naszej niezwykle heroicznej walki wyzwoleńczej spod rosyjskiego jarzma w latach 1917–1921, ani desperackiego męstwa UPA, skierowanego w przyszłość, ani tragedii trzech Hołodomorów, ani deportacji przedwojennych i powojennych, ani totalnego wyniszczenia warstwy intelektualnej naszego narodu. Świat uważał upiora na moskiewskim tronie, który dnia nie mógł przeżyć bez ludzkiej krwi, kata Ukraińców, za swojego sojusznika w wojnie z takim samym upiorem na tronie berlińskim. I tylko dzięki wysiłkom ukraińskiej emigracji WIELKIEGO WYJŚCIA 1943 roku, w szczególności Iwana Bahrianego, ledwo-ledwo zaczęła uchylać się zasłona tragedii dawnego europejskiego narodu, zniewolonego przez rosyjski imperializm – samowładny i komunistyczny, który niemal starł go z mapy świata. Starł, ale nie pokonał. Ofiarnym wyczynem naszych męczenników za Ukrainę – ukraińskich więźniów politycznych rosyjskich komunistycznych obozów koncentracyjnych i więzień – zasłona uchyliła się jeszcze bardziej i zdziwiony świat zobaczył żywy i niepokonany naród ukraiński. Zatem sierpień 1991 roku świat przyjął jako naturalny rezultat naszej walki, pogratulował nam zwycięstwa i uznał nasze państwo w wolnym kręgu narodów. Niełatwa jest nasza droga do własnej państwowości. Miliony ofiar na niej. Dzisiaj trzeba ich wszystkich wspomnieć i pomodlić się za nich. Za starszyznę i kozaków Armii URL, wojowników UPA, naszych wybitnych działaczy całej walki wyzwoleńczej na przestrzeni stulecia, wszystkich, bez wyjątków. Skłonić się w szacunku przed wytrwałą pracą naszej emigracji politycznej, która nie tylko zachowała w warunkach wolnego świata nasze osiągnięcia kulturowe, naukowe i duchowe, ale także rozwinęła je do światowego poziomu. Skłonić się dzisiaj w szacunku także przed naszymi pisarzami, naukowcami, którzy w warunkach zniewolenia pielęgnowali ukraińskie słowo, stawali w jego obronie, przeciwstawiali się rusyfikacji i denacjonalizacji Ukraińców, swoją twórczą i naukową pracą pielęgnowali ziarna przyszłego oporu wobec imperium. Nie, nie na pustym miejscu powstał Ludowy Ruch Ukrainy. On właśnie wchłonął w siebie całe doświadczenie poprzedniej walki wyzwoleńczej i, zdoławszy przełamać opór administracji kolonialnej, doprowadził Ukrainę do Niepodległości. Nigdy nie zapomnę tej chwili, kiedy tysiące połtawian, którzy przyszli na wezwanie Ruchu, uklękli i zaśpiewali „Szcze ne wmerła Ukrajina”, kiedy nad budynkiem kina im. Kotlarewskiego załopotała ukraińska flaga. Był to 1990 rok, prawie północ, bo gdzieś od godziny 16-tej zablokowaliśmy ruch w centrum miasta i żądaliśmy zwrotu masztu dla flagi, który bezczelnie zabrała milicja. Po negocjacjach w radzie miejskiej uzgodniono podniesienie flagi na kinie. Nikt nie wzywał ludzi, by uklękli i śpiewali hymn. Zrobili to sami, bo tego wymagał ich przebudzony duch. Takie samo duchowe uniesienie przeżywaliśmy przed Radą Najwyższą 24 sierpnia 1991 roku. Chyba nie mniej niż sto tysięcy nas tam było i gdzieś od godziny 16-tej zaczęliśmy skandować „Wolność albo śmierć!”. Do nas wychodził Wiaczesław Czornowił i wśród ludzi rozeszła się wieść, że będziemy szturmować Radę, aby zmusić deputowanych do zagłosowania za Aktem Niepodległości. Wszystkim nam kończyła się cierpliwość, ludziom chciało się działać, więc właśnie tak odebrali pojawienie się Wiaczesława Maksymowycza. Otoczyła go duża, gęsta grupa ludzi i usłyszeć, co do nich mówił, było niemożliwe. O 17.15 RN przegłosowała Akt Niepodległości. Trudno opisać tę radość, to uniesienie, które ogarnęły ludzi. Ktoś zaśpiewał Hymn, ktoś „Czerwoną kalinę”, ktoś płakał, ktoś się obejmował. Na jakich wiatrach roztrwoniliśmy to zwycięskie uniesienie naszego ducha i naszą jedność, przez nie zrodzoną?! Nie teraz o tym rozważać. Złożony i bolesny temat musi stać się przedmiotem poważnej i uczciwej dyskusji. Faktem jest jednak to, że najlepsi przedstawiciele naszego narodu musieli pokonywać ten nasz grzech rozbicia dwoma Majdanami i Niebiańską Sotnią. Pomódlmy się więc dzisiaj i za nich, najszlachetniejsze dzieci naszego narodu, oraz tych naszych przyjaciół – przedstawicieli innych narodów, którzy zginęli za naszą wolność. Pomódlmy się także za naszych poległych bohaterów, którzy życiem swoim ratowali Ojczyznę przed nowym moskiewskim niewolnictwem, a żywym naszym obrońcom prośmy o Pańskie Łaski i Szczodroty. Pewnego razu, kiedy byłem pod śledztwem w ówczesnym jeszcze więzieniu w Dnieprze, zbudowanym przez Katarzynę II dla niepokornych Ukraińców, mieli mnie przewieźć na przesłuchania do dnieprzańskiego KGB. Zdarzyło się to dwa czy trzy razy, a potem śledczy już przyjeżdżali do więzienia. I oto strażnik więzienny przekazuje mnie dwóm funkcjonariuszom KGB, a jeden z nich pogardliwie patrzy na mnie i mówi: „I gdie u nas bierotsia eta banderowskaja swołocz?”. Nie wytrzymałem i mówię, że swołoczą nie są ci, którzy kładli życie za wolność narodu ukraińskiego, a ta partia, która wolność narodowi odebrała. Aż wykrzywiło go z wściekłości, a strażnik więzienny, uspokajając go, mówi: powiedzmy, że my go teraz trochę wychowamy i zobaczymy, co zaśpiewa. I zaprowadził mnie do więziennego „szklanego” betonowego worka, tak wąskiego, że można w nim tylko stać, i to w ciemności. Przetrzymali mnie w nim ponad godzinę, a kiedy wypuścili, strażnik pyta: „I jak ci teraz nasza droga partia?”. A ja, pomilczawszy chwilę, odpowiadam: „Czyżby ona naprawdę była wam droga?”. – „A mnie to wisi, pieniędzy starcza, jeszcze od waszego brata coś skapnie, a ty jesteś zwykły głupiec, zamiast się uczyć i wyjść na ludzi, będziesz tutaj gnił”. Oto typ Ukraińca, jaki ukształtowała niewola. I nie tak szybko, jak by się chciało, spadają duchowe pęta z ukraińskiego człowieka. Ale spadają. Powinno nasze ukraińskie społeczeństwo stać się takim, gdyby nasze dzieci z mlekiem matki chłonęły nasze wartości duchowe, kulturowe i polityczne. To jest najważniejsze zadanie odrodzonego państwa ukraińskiego. Tylko wtedy „wisi mi to” i „jaka różnica” będą gdzieś wegetować na marginesie życia. Ze świętem niezwyciężoności naszego ducha, naszej wolności i naszej państwowości, drodzy bracia i siostry, drodzy Ukraińcy!
Tłumaczenie maszynowe
Tak, Ukraina jest niepodległa. To najważniejsze, to jest to, o czym marzyliśmy. Ta nasza podmiotowość była nie tylko projektem jednego pokolenia, ta potrzeba była najważniejsza dla setek pokoleń Ukraińców, znanych i nieznanych bohaterów zmagań „za Ukrainę, za jej wolę, za honor i sławę, za naród”. Weźmy choćby XX wiek, wspomnijmy tych, którzy przeciwstawiali się imperiom, odmawiającym nam naszych praw do samych siebie. Odmawiającym, jeśli przypomnieć, ni mało, ni dużo, ale wystarczająco, by znaczna część ukraińskiego etnosu rozpuściła się w innych etnosach. Bo my wszystko sprowadzamy tylko do tego, że winna jest rusyfikacja. Nie mniej ważne procesy zachodziły na Zachodzie Ukrainy. Jeśli bierzemy epokę Rzeczypospolitej, kiedy była ona konfederacją, to już wtedy, od XVI wieku, zaczęły się bardzo poważne procesy religijne, które zakończyły się unią brzeską, a w konsekwencji – znacznym spolonizowaniem. A w tamtym czasie zmiana wiary była faktycznie zmianą tożsamości. Tak pozostaje do dziś. Nie przypadkiem u Pana Boga i u ludzi istnieje taka kategoria, jak Oikumene. To ta strefa Ziemi, gdzie chrześcijaństwo nie jest wywiedzione, gdzie chrześcijaństwo przyjęło się nie samowolnie, a po prostu jako wyznaczenie Pańskie. Nie przypadkiem okazały się miejsca, gdzie rozpanoszyła się wiara Mahometa – właśnie ta strefa, która nie wchodziła w skład tej Oikumene. Mówię o tym, że dają nam programy – programy narodowe, które absolutyzujemy słowem, bo Słowo jest jednym z wyznaczających czynników, ale są jeszcze bardzo ważne rzeczy, które nazywają się zamysłem Pańskim. Otóż, nie przypadkiem wspomniałem o tym procesie, procesie unijnym, chociaż zjednoczenie przewidywało wiarę ogólnochrześcijańską, niepodzieloną ani na kościół zachodni, ani na wschodni, ani na Rzym, ani na Carogród. To ten pierwotny stan chrześcijaństwa, który jest właściwy wszystkim tym, którzy wchodzili w tę Oikumene. Ale absolutyzacja władzy kościelnej przyczyniła się do tego, że został ogłoszony namiestnik Boga na ziemi (Papież Rzymski), i on nie został przyjęty, i jest nie do przyjęcia do dziś. Widzicie, tę składową odrzucamy, jej nie ma. I już nikt z Papieży Rzymskich nie może powiedzieć, jak to było w dawniejszych wiekach, że to oto taka była hierarchia, że najwyższy stan duchowny był i najwyższym ludzkim, wpływał nie tylko na dusze wierzących, formacje kościelne, ale i na formacje państwowe. Państwo upodabniało się do kościoła. Nie przypadkiem Piotr I, największy kat Ukrainy, który odebrał nam wszystkie nasze historyczne prawa i ukradł nam nawet naszą nazwę, odebrawszy nam wiele, absolutyzował siebie według zachodnich wzorców, wywracając wszystko na opak. Papież Rzymski jest jednocześnie cezarem. A car uczynił siebie cezarem i jednocześnie duchowym zwierzchnikiem. To były takie bardzo ciekawe rzeczy, które nie przypadkiem wspominam, bo one znaczyły się na losie Ukrainy. I kiedy dziś mówimy o duchowym odrodzeniu Ukrainy, o 30-leciu niepodległości – jako odrodzeniu Ukrainy, to mówimy o najważniejszym. Bo jak może być duchowe odrodzenie Ukrainy poza niepodległością? To składowa kategorii „wolność”. Wolność to pojęcie szerokie, nie sprowadza się tylko do wymiarów socjalnych – równości w prawach socjalnych. Wolność to wielki wymiar, w tym ten, który nazywamy tożsamością, czyli naszą przynależnością narodową, która nie daje się sama z siebie: ona daje się tobie jako program, razem ze Słowem. Już w łonie matki uformowany jest ten program jako program działań człowieka na ziemi w wymiarze narodowym. Nie ma bez narodowego niczego! Beznarodowe było przez szatana absolutyzowane, dlatego – desakralizowane. Ty jesteś Ukraińcem i to jest najświętsze, od Pana Boga: ty jesteś Anglikiem, Niemcem, Francuzem, Hiszpanem... To daje się nie po prostu jako wybór. To jest przeznaczenie. Potem już, różnymi spekulatywnymi metodami, możesz odchodzić od takiej kategorii, jak Pańskie przeznaczenie twoje. Ale to wpływy późniejsze, do nich można dojść później, dlatego że to nie tak istotnie odbiło się na stanie narodu, jak to, że nas najpierw pozbawiono religijnego – bardzo ważnego czynnika, kiedy odebrano nam centrum kościelne, kiedy Metropolię przeniesiono z Kijowa do Moskwy. Nie przypadkiem (to było!) na tym kładę nacisk, bo to bardzo ważne poważne czynniki. My ich nie uświadamiamy sobie, myślimy, że tylko przez Słowo! Rzeczywiście, przez Słowo! Ale najpierw zostały odebrane duchowe czynniki, które wpływały na tożsamość. Temu dopomogli – bardzo! – Ukraińcy za czasów wspomnianego przeze mnie kata Ukrainy Piotra, bo faktycznie pozbawił nas on rudymentów państwowości, przy wsparciu całej grupy Ukraińców na czele z Teofanem Prokopowiczem, który uważał, że car dba o prawosławie, wiarę Włodzimierzową, więc trzeba mu dopomóc, wesprzeć. Oni identyfikowali rosyjskie imperium z ogólną ukraińską przestrzenią. Już nie narodową, a rosyjską: Ruska imperia i my jej składowa. Południowa, zachodnia składowa. I ten „trend” istnieje do dziś. I nie przypadkiem właśnie to jest podstawą dla putinowskich wywodów na temat jedności. Tak, rzeczywiście, Ukraińcy wspierali, Ukraińcy pomagali rozbudowie imperium. Oni myśleli, że w ten sposób mogą, rozszerzywszy imperialną przestrzeń, zapewnić istnienie narodowe. A w rzeczywistości traciliśmy prawo bycia sobą, bycia Ukraińcami. Poruszyłem taki temat i kategorię, jak Wolność. Bo wolność, jeszcze raz podkreślam, to nie tylko wymiar socjalny, to wymiar duchowy, w który wchodzi i pojęcie tożsamości. I kiedy byliśmy pozbawieni prawa bycia sobą, najświętszego prawa, danego przez Pana, a nie przez Piotra, nie przez Katarzynę, nie przez Putina... Nie tylko rosyjskie imperium na nie się łakomiło – wspomnijmy, jaka znaczna terytoria była zdenacjonalizowana na Zakarpaciu przez Madziarów. Zniknęły całe grupy ukraińskie etniczne... To była katorżnicza orientacja na zniszczenie Ukrainy i rujnowanie ukraińskości jako całości, jako systemu, przeciwko któremu wojowały i inne imperia, aż do stalinowskiego wynarodowienia Ukraińców, deportacji i przesiedleń, które, oprócz wszystkiego innego, pozbawiały nas prawa bycia sobą. To rzeczywiście były nieustanne zmagania systemu z Bogiem, nieustanne kipienie kotła z denacjonalizacji, pozbawienie prawa do tożsamości człowieka, która daje się nie przypadkiem, z nieba się daje. I dziś jesteśmy w niewiarygodnie skomplikowanej sytuacji. Tak, musimy się cieszyć – trzydzieści lat, dzień po dniu zmieniamy się, zmieniamy siebie. Ale i nas zmieniają – niezwykle intensywnie zmieniają! Nas nie tylko fragmentują, bo kiedy mówić o tak późnej formacji państwowej, jak Izrael – tam cała populacja była pofragmentowana. Bo przyjechali Żydzi z Polski, Rosji, Ukrainy, Węgier, Ameryki, Afryki, oni nawet rasowo są odmienni. Ale wszystko jest zjednoczone dwoma czynnikami, absolutyzowanymi: to religijny i językowy czynniki. Historia popracowała nad tym narodem, rozproszywszy i rozsiedliwszy go, ale te wymienione czynniki zjednoczyły i uczyniły z Izraelczyków naród państwowy.
Tut chcę przypomnieć swoje wystąpienie na Pierwszym Zjeździe Ludowego Ruchu Ukrainy, swoje współsprawozdanie jako część programu „Ukraińcy całego świata, łączcie się!”. Dzięki językowi i cerkwi pozostawaliśmy czynnikiem wszechświatowym, zjawiskiem planetarnym. Ukraińcy, rozproszeni po świecie, odpowiedzieli, pomagali i pomagają Ukrainie. Lecz przez ponad trzy dziesięciolecia nic nie robi się, aby scementować ją od wewnątrz państwa! Zjednoczyć Ukraińców. Ale nie, nic nie jest robione, wręcz przeciwnie – wszystko jest rozdrabniane, wszystko jest fragmentowane. Siły narodowe zeszły na manowce, obcy – nawet jeśli mają ukraińskie nazwiska i paszporty – opanowali Ukrainę. Oni są obcy z zasady, bo dbają tylko o swoje. „Ego” dominuje na Ukrainie, „ego” staje się ogólną zasadą, powiedziałbym – czynnikiem społecznym. Myśleć tylko o sobie, tylko o swoim – to wszystkie te praktyki, które zapożyczamy na Zachodzie, lekceważąc zasady rodowe. Najpierw zarzucono nam, że wielokulturowość i wieloetniczność muszą istnieć, nie czekając, aż staniemy się jednolici i całościowi. Powiedziano nam: bądźcie różni, bądźcie tacy jak ludność USA! A Stany pokazały: kryminalistę Floyda chowają w złotej trumnie! Nagle jest on niemal ubóstwiany, czynią go bohaterem buntów... I nad tym muszą zastanowić się ci, którzy przygotowują jakieś koncepcje przetrwania ludzkości. A my, niestety, dzisiaj nie mamy ani odpowiednio zapewniających bodźców, ani programów rozwoju państwa. Świętujemy trzydziestolecie wolności, niepodległości, odrodzenia. Tak, ale nie zapominajmy też o naszych potknięciach na tej drodze. Nawet najjaśniejsza postać, która zapadła w pamięć, a jest nią Wiktor Juszczenko – zmuszony był iść na wielkie kompromisy. A kto mu przeszkadzał, jeśli przypomnieć? Kto brał dźwignie władzy w ręce jako sojusznik Juszczenki, a potem próbował usunąć go od władzy? Czyżbyśmy już zapomnieli o tych spiskach? Ci, którzy i dzisiaj pretendują do roli naszych uszczęśliwiaczy. Grupa interesu tych, którzy nie działają w interesie państwa. Jeśli przez 20 lat z Ukrainy wypompowano setki miliardów, które dawałyby nam możliwość nie pożyczać, a inwestować w te gałęzie, w których byliśmy pionierami. Pamiętam swoje podróże po obwodzie ługańskim i donieckim, kiedy przygotowywano Referendum, i przekonywaliśmy wszystkie audytoria, że możemy i powinniśmy być niezależni od Rosji. Musimy być niezależni! Mieliśmy rozwinięte technologie, znajdowaliśmy się w piątce państw europejskich, jeśli chodziło o budowę samolotów, rakiet, okrętów. Był niezwykle wysoki ludzki potencjał intelektualny, uznany na całym świecie. Niestety, nie możemy przemilczeć, że obecnie pracują całe systemy odpompowywania wszystkiego, co wartościowe i utalentowane z Ukrainy. Tylko młody talent „nabierze sił”, już go „pasą”, już talentowi towarzyszą i będą mu proponować miejsce nie na Ukrainie! Nie zdołaliśmy zapobiec przepompowywaniu ukraińskiego intelektu na Zachód czy do Rosji. Zwłaszcza z tych dziedzin, które są potrzebne dzisiaj Ukrainie. Systemy naukowe i edukacyjne nie odnowiły się i nie zreformowały w należyty sposób, co bez wątpienia znacznie utrudnia nasze możliwości. Niejednokrotnie powtarzamy to, że powinniśmy znać naszą prawdziwą historię. Czy istnieje program państwowy tworzenia autentycznej historii ukraińskiej? Czy stworzono taki fundament naukowy, który dałby nam prawo mówić o tym, że mamy i znamy historię Ukrainy? I to dałoby nam prawo mówić, że odnowiliśmy państwowość Ukrainy i ma ona więcej niż trzydzieści lat niepodległości. Nie pozwolono nam sformułować tego nawet w Radzie Najwyższej, do której wchodziłem i ja jako członek Ludowego Ruchu. Nie pozwalały nam tego zrobić te siły, które miały nadzieję, że niepodległe państwo to tymczasowy twór, że jego czas szybko się skończy. I pod tę tymczasowość próbowali grabić, rozkradać Ukrainę. I do dzisiejszego dnia oligarchia, która za czasów Kuczmy ostatecznie się uformowała, uważa, że niepodległość to tymczasowość. Sam Ł. Kuczma zrozumiał, że „Ukraina to nie Rosja” i sformułował tę ważną tezę. Właściwie, czym sprowokował skierowany przeciwko niemu zarówno skandal kasetowy, jak i zabójstwo Gongadzego. To była moskiewska inspiracja, tak samo jak zabójstwo Czornowiła. Wszystkie polityczne zabójstwa, które miały miejsce na Ukrainie, to wszystko projekty FSB, putinowskie projekty. I zabójstwo tego niewinnego Pawła Szeremeta – wszystko to było skierowane na to, aby sprowokować Ukraińców. I dlatego dla mnie trzydziestolecie niepodległości to bardzo ważna droga prób dla Ukrainy i Ukraińców. Pomimo wszystkich problemów towarzyszących państwu ukraińskiemu, zachodzą bardzo ważne zmiany. Przede wszystkim – świadomości. Jeśli wcześniej ukraińska niepodległość była sprawą tylko intelektualistów, jeśli w czasie narodzin Ludowego Ruchu do jego szeregów jako pierwsi przyszli naukowcy, inteligencja twórcza i techniczna i stali się jego główną siłą – to teraz mamy prawdziwie ogólnonarodową historię postępu. Tak, Ruch był główną siłą narodotwórczą, która odrodziła to państwo. Gdyby nie było Ludowego Ruchu Ukrainy i Rady Ludowej w Radzie Najwyższej, nie mielibyśmy rezultatu – 24 sierpnia 1991 roku. Stały się one podstawą siły społecznej, która wytrzymała niezwykle ciężkie próby przez te trzydzieści lat. Jesteśmy! I nikt nie odbierze nam prawa bycia sobą i bycia wolnymi! To znaczy, że realizujemy takie kategorie jak Wolność i Niepodległość. Każdy z Ukraińców. Bo to przede wszystkim czyn obywatelski. Bo bez segmentu społecznego żadne państwo nie może funkcjonować, będzie to tylko kasta urzędników. Państwo jest zawsze silne, gdy istnieją silne ruchy społeczne. I dlatego państwo, zwłaszcza w okresie postimperialnym, powinno myśleć, jak aktywizować wszystkich po to, aby sprawa, która kiedyś była tylko prywatną sprawą nielicznych, stawała się ogólnopaństwową. Kiedy hasło sformułowane w łonie „Proświty” – „Swój do swego po swoje!” – staje się ogólne i jest istotą spraw, aby podnosić i wzmacniać Ukrainę. Wypytywał i zapisał Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
filologii na Uniwersytecie Donieckim imienia W. Stusa w Winnicy; artystka Ludmyła Ohniewa, która uratowała przed zniszczeniem unikalne mozaiki Ałły Horskiej w Doniecku, a teraz organizuje wystawy swojej kolekcji haftów w miastach kraju; szef krajoznawców Doniecczyzny i pisarz Wałerij Romańko, który mężnie przeżywszy okupację Słowiańska, zajmuje się kultywowaniem pamięci o wybitnych rodakach… Dzień Niepodległości – dla mnie to także dzień pamięci o żołnierzach, którzy zginęli na Wschodzie, odpierając rosyjską agresję. Wspominam urodzonych na Doniecczyźnie Jurija Matuszczaka, Wołodymyra Brażnyka, Wasyla Biłego, Romana Napryhla, oficera ZSU Dmytra Sewostianczyka, który uczył się w Doniecku, i wielu innych bohaterów, poległych w walkach za Ukrainę… Wspominam moich przyjaciół poetów Stanisława Żukowskiego, Iwana Biłego, Petra Bondarczuka, którzy w okupacji kontynuowali tworzenie, ale tak i nie doczekali się powrotu Ukrainy do Doniecka. Mimo niebezpieczeństwa Stanisław Żukowski przekazywał swoje utwory na wolną Ukrainę. Poruszają wersy wiersza „Godzina policyjna” o tym, jak upokarzająco jest egzystować w okupowanym przez rosyjskich najemników mieście, gdzie za pojawienie się na ulicy po godzinie 23 mogą aresztować i uwięzić… Ale pozostawił poeta i optymistyczne: „Narodzie mój, jak wiatr rozkuty, w pokorze swego stanu nie ugnie!”. Mam nadzieję, że tak właśnie będzie.
Tłumaczenie maszynowe
Ihor Zoc, dziennikarz z Donbasu. Jak to nie jest gorzko uświadamiać sobie, ale w Doniecku w czasie od lat 90. do okupacji w 2014 roku najważniejsze święto państwowe – Dzień Niepodległości – godnie obchodzić tak i nie nauczono się. Dzień Górnika, który przypadał na ostatnią niedzielę lata, łączono z dniem Doniecka, a Dzień Niepodległości z woli miejscowych władz pozostawał jakby w cieniu tych dat. Pewnego razu obchody w ogóle odwołano: w imieniu Ukrainy zakazano zgromadzeń społeczności w Dzień Niepodległości w Doniecku przy pomniku Tarasa Szewczenki 24 sierpnia 2011 roku. Takie postanowienie, jak w złowieszczych stalinowskich czasach, Woroszyłowski sąd rejonowy obwodowego centrum wydał w nocy poprzedniego dnia. Nieoficjalną przyczyną dzikiej decyzji nazywano wskazówkę z Administracji Prezydenta, by pozbawić opozycję miejsca do wystąpień. Lecz mimo zakazu doniecczanie zebrali się i było ich nawet więcej niż zwykle. Tego samego dnia organizatorów akcji – przewodniczącego oddziału Ludowego Ruchu Ukrainy Witalija Hatczenkę i zastępczynię przewodniczącego obwodowej „Proświty” Marię Olijnyk – postanowiono pociągnąć do odpowiedzialności karnej. Co prawda, nic tak zwanym organom ścigania nie wyszło, ale ten przypadek w pewnym sensie charakteryzuje władzę przedwojennego Donbasu jako mało ukraińską, i siłom patriotycznym trzeba było stale udowadniać, że Donbas – to S. W.: Ze wszystkimi minusami i problemami obecnego państwa ukraińskiego warto uświadomić sobie, że jubileusz państwowej Niepodległości to ważne osiągnięcie ukraińskiego ducha, podstawa do święta i dumy z naszego narodu. Jest z czego być dumnym, zwłaszcza jeśli oceniać wydarzenie w imieniu tych, którzy proklamowali Niepodległość – święto narodowe, które skłania do oddawania wszystkich sił na rzecz Wielkanocy ukraińskiego ducha. Warto wspomnieć kolegów-deputowanych pierwszej demokratycznej kadencji, którzy weszli do grupy, która w imieniu obwodu iwanofrankiwskiego proklamowała Niepodległość. To świętej pamięci Łewko Łukjanenko, Mychajło Hołubec, Stepan Puszyk, Petro Osadczuk i Jewhen Nowycki. A także Markijan Czuczuk, Dmytro Zacharuk, Lubomyr Pyrih, Zenowij Duma, Wołodymyr Szlemko, Bohdan Rebryk, Stepan Wołkowecki. Nie wątpiliśmy w słuszność tych procesów. Wśród nas nie było przypadkowych ludzi, każdy miał własną pozycję i przekonania, doświadczenie działalności społecznej. A Łewko Łukjanenko miał ogromne doświadczenie polityczne. Czyli był to szczególny skład w pierwszej kadencji Rady Najwyższej w ogóle i Ukraina. Dlatego w przeddzień święta chciałbym wspomnieć dobrym słowem ludzi, których czyny godne są wielkiego szacunku. Równo 30 lat temu – 19 sierpnia 1991 roku – donieccy działacze Ruchu pikietowali Radę Miejską Doniecka z żądaniem nieuznawania i niewykonywania rozporządzeń GKCzP oraz kierowania się w swojej działalności Deklaracją o państwowej suwerenności Ukrainy. Jeden ze współorganizatorów akcji, Ilja Szutow, wspomina, że w południe ludzie przyszli do centrum miasta z plakatami. Wołodymyr Mazanow trzymał hasło „Nie damy moskiewskiej juncie zaprząc Ukrainy w faszystowskie jarzmo!”, Wołodymyr Wołochow – „Samodzielnej Ukrainie moskiewska junta nie jest rozkazem”… – Nie uważam, że ten pikiet zbyt wpłynął na dalszy przebieg wielkiej polityki, ale tak zaczynała się ukraińska Niepodległość… Dotąd nie zdarzyło się słyszeć, żeby podobna akcja tego dnia odbyła się w jakimś jeszcze mieście. Fotografia Wałerija Dmytrijewa z maja 2002 roku przypomina o Międzynarodowym Szewczenkowskim święcie literacko-artystycznym „W rodzinie wolnej, nowej…”, które odbyło się w Doniecku, oraz o jego uczestnikach. Artysta-karykaturzysta Mykoła Kapusta (po lewej), wykładowca technikum i ukraiński kozak Ołeksij Hromowyj (w środku) i redaktor gazety „Donecczyna” Ihor Zoc Ukrainy, – wspomina współorganizator pikiety Mykoła Tyszczenko, naukowiec z zawodu. Śmiała akcja donieckich działaczy Ruchu bez wątpienia wpłynęła na część deputowanych Rady Miejskiej Doniecka, którzy wieczorem 19 sierpnia przyjęli oświadczenie z potępieniem GKCzP i faktycznie poparli państwowość Ukrainy. W tamtych dniach zwolennicy Niepodległości brali górę także w górniczych miasteczkach. Tak działacz Ruchu, górnik i deputowany rady miejscowej Anatolij Tyszczenko wspomina, jak górnicy strajkiem politycznym odpowiedzieli na moskiewski pucz, a później, na naleganie Tyszczenki, na budynku rady miejskiej Dymitrowa (obecnie Myrnograd) 5 września 1991 roku wywieszono niebiesko-żółtą flagę, którą pan Anatolij przyniósł z domu. Miałem szczęście znać się z tymi i wieloma innymi patriotycznymi ludźmi przez wiele lat, Ukrainie pozostali wierni także po okrutnych próbach 2014 roku. Ich imiona i czyny warte są osobnych szkiców. Inżynier górniczy Wiktor Tupiłko na własny koszt stworzył w Doniecku muzeum „Pochodnia”, poświęcone Wasylowi Makuchowi i Ołeksie Hirnykowi, którzy spalili się na znak protestu przeciwko rusyfikacji, i kontynuuje swoją działalność misyjną w Kijowie; uczony-ukrainista i działacz Proświty Anatolij Zahnitko, cudem wyrwawszy się z aresztu bojowników, naucza studentów fi-
Tłumaczenie maszynowe
Poseł Rady Najwyższej I–II kadencji, przewodniczący Iwano-Frankowskiej Rady Obwodowej I–II kadencji demokratycznej, przewodniczący Iwano-Frankowskiego Obwodowego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki Stepan Wołkowecki – w wywiadzie dla Bohdana Kuczera z okazji 30-lecia Niepodległości Ukrainy.
naszej delegacji z Iwano-Frankowszczyzny. Jestem przekonany, że w pełni wykorzystaliśmy tę trudną sytuację. Rada Narodowa w Radzie Najwyższej liczyła 120 spośród 450 deputowanych, ale za nami, jak czuliśmy, stała aktywna większość narodu ukraińskiego. Za nami stała społeczność na ulicy Hruszewskiego: wiele tysięcy ludzi towarzyszyło posiedzeniom plenarnym, w tym nasi rodacy.
B. K.: Politechnolodzy i politolodzy uważają główną przyczynę dzisiejszych problemów za to, że wciąż nie zrozumieliśmy, czym jest Niepodległość. Co w 90
...czy coś zostało zrobione nie tak? S. W.: Jestem przekonany, że wszystko rozwijało się logicznie. Inna sprawa, że bieg historii nie jest taki, jakiego pragnęliśmy. Ale trzeba rozumieć, że Rada Narodowa, ówczesna opozycja, nie miała większości w parlamencie, chociaż jej celem było proklamowanie państwowej niepodległości. Pamiętam pietyzm, emocje, ogólny nastrój, gdy po GKCzP (mieliśmy wszelkie podstawy, by sądzić, że zostaniemy odizolowani i represjonowani) niepodległość została uchwalona większością konstytucyjną. Wydawało się, że cel został osiągnięty! Ale przed nami czekała ogromna praca. Nie mieliśmy większości w parlamencie, jak w krajach bałtyckich czy w Polsce, Czechosłowacji, a społeczeństwo nie było gotowe na zmiany. Te same kraje bałtyckie miały między dwiema wojnami światowymi swoją niepodległość, praktykę i tradycje budowania państwa, których nam brakowało. Więc to, co mogliśmy zrobić, zostało zrobione. Zmienić komunistyczny system władzy, którego część parlamentu za nic nie chciała oddać, od razu się nie udało. B. K.: Polityka ukraińska jest wzajemnie sprzeczna. Doszliśmy do tego, że za Janukowycza nie było ani armii, ani kontrwywiadu... S. W.: Kiedy proklamowaliśmy niepodległość Ukrainy, ważne było przede wszystkim uświadomienie sobie, przed kim. Przed Rosją, która przez stulecia zagarniała nasze ziemie, historię, odbierała nazwę i była faktycznie historycznym wrogiem. W latach 90. o tym nie myślano, jednak moi rodacy, dysydenci i więźniowie sumienia Zinowij Krasiwśkyj oraz ojciec Jarosław Lesiw przekonywali, że konfliktowi z Moskiewią-Rosją nie da się uniknąć. Moskiewia nigdy nie pogodzi się z ukraińską niepodległością. Dziś to już nie jest ukryta polityka wobec Ukrainy. Wtedy była zamaskowana. Wojna z Moskwą była nieunikniona. Nie mogliśmy być państwem niezależnym, nie oderwawszy się od Federacji Rosyjskiej. Zmieniła się świadomość ludzi, którzy żyją na wschodzie, na południu, bo oni także zobaczyli, czym jest imperialna Rosja. Wcześniej były iluzje. Zapłaciliśmy wysoką cenę, ale jest ona uzasadniona. Możemy wyjść na drogę dobrobytu, gdy w pełni uniezależnimy się od Moskiewii. Teraz taka możliwość istnieje. A wtedy, w 1991 roku, rozpoczęło się uznawanie Ukrainy jako podmiotu prawa międzynarodowego. Formalnie zabezpieczyliśmy formy instytucjonalne na zawsze – i to wielkie osiągnięcie. Ku wielkiemu żalowi nie zostały na czas przeprowadzone i do dziś nie zostały zakończone reformy, zwłaszcza sądownictwa. Po drugie, do władzy dopuszczono ludzi, którzy pracowali nie dla państwa, lecz dla własnej kieszeni czy interesów korporacyjnych, którzy traktują Ukrainę jako środek do wzbogacenia się, często nie mając ukraińskich korzeni. Wielka nadzieja w młodym pokoleniu. B. K.: Ideologia państwa buduje się bez ideologicznej treści. Jaki system wartości trzeba wprowadzić? S. W.: Jestem przekonany, że niczego nowego nie wymyślimy i nie trzeba. Powinniśmy rozwijać się tak, jak wszystkie odnoszące sukcesy państwa – Polska, Japonia, Niemcy – na podstawie idei narodowej. Innej nie ma. A teraz spójrzmy, co się stało. Rok 1991 to był upadek idei komunistycznej. I wielu ludzi, moich kolegów w Radzie Najwyższej, praktycznie cała komunistyczna grupa „239”, upierało się, że w ogóle nie powinno być ideologii. Takie postanowienie zapisano w Konstytucji. Uważam, że to błędne postanowienie: rzeczywiście nie powinno być ideologii partii czy grupy, ale ideologia państwowa musi istnieć. Synonimem tej ideologii są wartości narodowe: język ukraiński, prawdziwa historia, dziedzictwo kulturowe, tradycje... Po prostu sposób postrzegania świata. Powinna być polityka ukrainocentryzmu. B. K.: Swego czasu Leonid Kuczma powiedział, że idea narodowa nie zadziałała. Tymczasem Rosja wydaje ogromne pieniądze na propagandę, prowadzi wojnę ideologiczną przeciwko Ukrainie. S. W.: Jestem przekonany, że swego czasu mówiłem i pierwszemu prezydentowi, i drugiemu, że ideologia nie znosi próżni. Jeżeli nie ma ideologii Państwa Ukraińskiego, to wypełnia ją moskiewska. Absolutnie oczywiste jest także to, że nasze media nie zapewniają odpowiedniego poziomu informowania, zwłaszcza biorąc pod uwagę agresję Moskiewii i fakt wojny. Media to sfera, którą trzeba finansować, potrzebna jest polityka państwowa, by przeciwstawić się ideologom „rosyjskiego świata”, którzy manipulują świadomością ludzi i mają ogromne doświadczenie oraz ogromne możliwości finansowe w Europie i na świecie. Dość długo pracowałem w służbie dyplomatycznej i mogę stwierdzić, że istnieją problemy z kadrami, finansowaniem, możliwościami. Są one skromne w porównaniu z przedstawicielstwami innych państw. Oczywisty jest fakt, że potrzebna jest propaganda ideologii państwowej, propagowanie wartości wynikających z interesów narodowych – tego bardzo brakuje, a wśród kierownictwa najwyższego szczebla panuje duże niezrozumienie tego problemu. System władzy państwowej i instytucje obywatelskie, wszystkie środki informacji powinny osiągnąć wyższy poziom spójności społeczeństwa. Wtedy będzie to gwarancją, że wróg nie odważy się na wojnę na dużą skalę. Zadaniem Putina jest niedopuszczenie, by Ukraina wymknęła się z pola jego wpływów. B. K.: Czego życzyłby Pan obecnemu pokoleniu, które się rozczarowuje?.. S. W.: My wtedy, w 1991 roku, nie wahaliśmy się. Byliśmy mocno przekonani, że to historyczna szansa dla Ukrainy. Wszystkim życzę takiej wiary. Naszym historycznym zadaniem jest zachowanie niepodległości. Nie mamy prawa się cofać, poddawać wrogiej propagandzie. Choć są problemy, nie powinny one przekreślić najważniejszego: wiary każdego Ukraińca w przyszłość państwa. Ta wiara musi być podstawą naszego bytu. Z tą wiarą proklamowaliśmy niepodległość, żołnierze UPA poświęcali się, młodzi chłopcy giną w okopach. I pamiętajmy: walka o Ukrainę trwa!
Tłumaczenie maszynowe
Każdy ma własne postrzeganie tego wielkiego ukraińskiego Dnia. Jednak istnieje jedna wspólnota w uczuciach, myślach, ocenach – Soborna, Niepodległa Ukraina, wywalczona przez pokolenia Ukraińców. Dlatego Dzień Niepodległości uważany jest za nasze najświętsze wydarzenie narodowe, a Państwowość – za najwyższą wartość Narodu. Bez niej „my” jesteśmy nikim i niczym, jeśli spojrzeć za horyzont, w perspektywę naszej przyszłości. Ich twórczość życiowa nie pozwoli „budować” oligarchicznego, niesprawiedliwego i pozanarodowego państwa; plątać się pod nogami wszelkim wrogom i katom narodu ukraińskiego: „katarzynom-piotrom”, „stalinom-żukowom”, „putinom – i spółce”. Nasi oświeceniowcy kontynuują „uczenie” nas historii, dając odpowiedź na putinowskie „orędzie” dotyczące „jednorodności” w wersji imperialnej. W święta narodowe wypadałoby nie wspominać ani w dzień, ani w nocy o złu i tym, co złe. Jednak nie należy też rzucać w górę „kapeluszy”. Przecież na progu naszego wspólnego domu – wieczny wróg, wlazłszy jak złodziej przez okna do naszego obejścia, cynicznie paple o „braterskich” odwiedzinach. Ale to już było… A w pamięci pojawia się jeden z epizodów „braterskiej jedności”. Tego lata minęło 80 lat od czasu, gdy wycofujący się zwolennicy „jednorodności” zamordowali setki tysięcy Ukraińców z obwodów lwowskiego, wołyńskiego, tarnopolskiego, iwanofrankiwskiego, czerniowieckiego i innych. Wspomina się straszną tragedię zaleszczycką (niedaleko mojej małej Ojczyzny) – zniszczenie przez organy NKWD kilkuset więźniów politycznych z Galicji i Bukowiny na zburzonym moście kolejowym Kostryżówka – Zaleszczyki, których w podpalonych wagonach zrzucono żywcem do Dniestru w lipcu 1941 r. A dlatego po raz kolejny przypominamy klice putinowsko-ławrowskiej, która obecnie dławi się oskarżeniami Ukrainy w sprawie „Platformy Krymskiej”, gdzie trzeba szukać nazistów i faszystów. We własnym kremlowskim chlewie. „Budowniczowie” pierwszych obozów koncentracyjnych (o 10 lat wcześniej niż faszystowskich), w których zamordowano miliony ludzi (funkcjonowały 384 „rosyjskie oświęcimy”), nie mają prawa pouczać ludzkości. W przeddzień Niepodległości musimy po raz kolejny oświadczyć, że przystoi im mówić nie o „krwistych”, a o „krwawych” stosunkach, nie o „szacunku w podejściu do języka ukraińskiego i tradycji, do dążenia Ukraińców, by widzieć swoje państwo wolnym, bezpiecznym”, a o otwartym lingwocydzie-etnocydzie, który stał się polityką państwową Federacji Rosyjskiej. Wśród 195 państw (252 kraje) świata nie ma żadnego, które stanowiłoby tak śmiertelne zagrożenie na przestrzeni wieków dla istnienia Narodu Ukraińskiego, jak Rosja. O tym nie chcą wiedzieć poplecznicy neoimperialnego reżimu. Ukrainę i świat karmią śmieciami moskiewskiej „nauki” historycznej, która formowała się od początków dynastii Romanowów i którą ostatecznie sformułowała do użytku Katarzyna II. Chociaż faktem jest, że kiedy poprosiła o rosyjską historię do czytania, okazało się, że takiej nie było (oprócz kilku bajek). Przekarmiona tymi fałszywkami ich „inteligencka” obsługa transmituje opowieści o „swojej” (ukradzionej Ukrainie) historii i wielkości. Na tle grubiańsko-pożądliwego pociągu nomadów, kiedy chce się zagarnąć wszystko – od ziemi, cerkwi, języka, duszy narodowej aż po historię, strasznie cynicznie brzmią putinowskie słowa, że „prawdziwa suwerenność Ukrainy możliwa jest tylko w partnerstwie z Rosją”. Dlatego nie Mazepą, Petlurą czy Banderą powinien przejmować się Putin, próbując „wyznaczać”, kto ma być w panteonie ukraińskiej sławy. Bo, jak twierdził W. Sosiura: „Naród – mój Bóg, jemu wierzę, / A nie historykom tym”. I tylko nam, tylko nam wyznaczać narodowe świętości. Ale moskiewszczyźnie znowu chce się wpychać tych „prawdziwych”, którzy wyrywali (jako „wyzwoliciele”) paznokcie, wycinali języki, rozstrzeliwali niewinnych, niszczyli ukraińskie chłopstwo oraz inteligencję. I, być może, problem wcale nie tkwi w Putinie, Stalinie, Leninie, Katarzynie, Piotrze i innych carach i psiarzach. Jest on zakodowany w istocie ordyńskiej Rosji, niezależnie od ustroju politycznego, liberalnych czy monarchistycznych upodobań. O tym przekonująco zaświadczyły przed początkiem wojny oświadczenia ich Związku Pisarzy (85 osób) oraz działaczy kultury Rosji (514 osób), którzy zwrócili się w marcu 2014 roku do Putina i Zgromadzenia Federalnego FR, w których w pełni poparli stanowisko Rosji i Putina, otwierając drogę do zbrojnej agresji Moskwy przeciwko Ukrainie. W nich zaznaczono: „W dniach, kiedy rozstrzygają się losy Krymu i naszych rodaków, działacze kultury Rosji nie mogą być obojętni”. Rzeczywiście, z „uwagą” odnieśli się do Ukrainy, Krymu, Donbasu, zainspirowawszy rozwiązanie agresji, obmywszy ręce i swoje dusze ludzką krwią, dławiąc się faryzeizmem o „naszej wspólnej historii i wspólnych korzeniach, naszej kulturze i jej duchowych źródłach, naszych fundamentalnych wartościach i języku, które połączyły nas na zawsze… wspólnocie naszych narodów”. Przyjrzyjmy się nazwiskom tych sygnatariuszy, którymi tak często z jakiegoś powodu zachwycamy się w poszczególnych ukraińskich kanałach telewizyjnych, tych pośrednich morderców, oceńmy ich „troski” o rodaków, pragnienie „bycia razem”, poczujmy to ordyńskie „błogosławieństwo” na wsparcie swojego kremlowskiego dyktatora. Wtedy zobaczymy pełne odbicie putinowskiego orędzia, chociaż minęło 7 lat. Taka „inteligencja” wespół z satanistycznym reżimem wytańcowują krwawe rondo, ogłupiając naród kłamstwem i szowinizmem o „naszym pokrewieństwie, które przekazuje się z pokolenia na pokolenie, które jest w sercach, w pamięci ludzi, którzy żyją we współczesnej Rosji i Ukrainie, w krwistych więzach, które łączą miliony naszych rodzin”. W te dni ważne jest, by nie poddawać się pokusom świątecznej feerii. Naród musi być na straży i musi znać źródła oraz podmioty swoich nieszczęść, wytwarzając trwałą odporność narodową, odrazę do wszystkich, którzy nie postrzegają Ukrainy jako najwyższej wartości, kryjąc się za listkiem figowym wszelkiego „filstwa”. Bo, przewracając strony historii, przekonujemy się, że wszyscy oni: moskalofile, polonofile, karpatorusi czy rusini – nigdy nie byli za ideą narodową ukraińskości, która potwierdza się własną kulturalnością, sobornością i państwowością. Bardzo ostro reagował w swoim czasie na te społeczne wrzody I. Ohijenko. Pytał, czy mógł przysłużyć się Ukrainie ideolog galicyjskiego moskalofilstwa, historyk D. Zubrycki, który, wydawszy pracę „Historia galicko-russkago kniażestwa”, język ludowy nazywa „językiem czerni, językiem pastuchów, pszczelarzy, Hrycków”; albo nauczyciel języka ukraińskiego samborskiego gimnazjum prof. Mijśkyj, który mówił uczniom: „Moskale dobrze robią, że zabraniają uczyć i mówić po ukraińsku – ja tak samo zrobiłbym w Galicji, gdyby to ode mnie zależało. Dlatego literaturę ukraińską sprowadził do… Łomonosowa i Puszkina”; czy B. Didycki, oświadczywszy w „Słowie” (1866 r.), że „Ruś Galicyjska, Węgierska, Kijowska, Moskiewska, Tobolska jest jedną i tą samą Rusią”. Należy zaznaczyć, że na początku XX wieku na moskalofilskich kandydatów głosowała jedna trzecia galicyjskich wyborców. Na Bukowinie ideowymi wodzami moskalofilskiej doktryny stali się: H. Kupczanko, K. Bohatyrec, K. Mohylnycki, O. Herowski. Albo czego warci kijowscy profesorowie-cenzorzy w rodzaju nowickich i juzefowiczów.
Dlaczego warto przypominać obecnie o tych nieprzyzwoitościach światopoglądu i czynów podobnych „działaczy”? Żeby pokazać zgubność i niedopuszczalność takich działań (które od czasu do czasu się zdarzają) części dzisiejszej ukraińskiej inteligencji; zaakcentować uwagę na tej społecznej misji, którą ma ona wypełniać w niespokojnych dla Ukrainy czasach. Ponieważ jej przeznaczeniem jest służba duchowym i ideowym wartościom swojego Narodu. Wszak na takiej paradygmacie budowała się cała historia narodów europejskich. Wymownym przykładem jest działalność Czeskiej Akademii Nauk (powstała jako Czeskie Towarzystwo Naukowe w 1774 roku) z jej 54 instytutami naukowo-badawczymi, które funkcjonują w 3 głównych sferach: „żywa” i „nieżywa” materia oraz humanistyka. Ale najbardziej istotną i pouczającą dla naszego państwa, narodu, w szczególności inteligencji, jest decydująca statutowa wizja Akademii – przede wszystkim „zaspokajać potrzeby czeskiego społeczeństwa i kultury narodowej”. Mowa będzie nie tylko o formalnych wysokich osiągnięciach naukowych, ale i o tym, że ta instytucja kształtuje etyczne, światopoglądowe, obywatelskie standardy dla społeczeństwa. Inteligencja naukowa znajduje się na pierwszej linii frontu interesów narodowych i jest niezwykle pożądana w polityce państwowej. Gdyby to środowisko przekształciło się w towarzystwo „oswojonych homerów”, to byłoby niezdolne rodzić Palackych, Masaryków, Havlów…, a jedynie „swoich tołoczkoznawców”. Dlatego przede wszystkim – w odniesieniu do ukraińskiej elity twórczej i naukowej. Żeby zajmować swoje należne miejsce w hierarchii społecznej, trzeba (jako testament) nikomu i nigdy się nie sprzedawać, nie urządzać pogoni ani za władzą, ani za zyskiem. Bo wtedy taka „inteligencja” w najlepszym razie podupada. Te pokusy i możliwości zawsze są obok. Tęsknota, by sprzedać się „za szklankę herbaty z malinami” (D. Doncow), ktokolwiek by im tę szklankę nie podawał, nachodziła nawet na znaczące i utalentowane jednostki. Przemyśliwuję te przykre rzeczy właśnie teraz, kiedy przede mną majaczy list ukraińskiej inteligencji do prezydenta Janukowycza, napisany równo 10 lat temu (w przededniu 20-lecia Niepodległości, sierpień 2011 r.) i podpisany przez akademików, prezesów instytucji naukowych, rektorów, artystów ludowych, pisarzy, pedagogów, a nawet laureatów nagrody imienia Tarasa Szewczenki. Na chwilę wsłuchajmy się w „szczere, godne i prawdziwe” słowo tej części ukraińskiej inteligencji. „...Panie Prezydencie, twardo stoi Pan po stronie narodu, my świadomie i pewnie wspieramy Pana; Ludzie już zaczynają wierzyć w to, że Pana zmagania o państwo prawa odniosą sukces. Potrzebna jest jeszcze większa surowość; My w tym jesteśmy po Pana stronie, Panie Prezydencie; Proszę iść odważnie wybraną przez siebie drogą – reformować Ukrainę i prowadzić państwo do demokratycznych rządów. Z Panem – naród”... Oto tak?! Właśnie na takie „ody” rozrodziła się nasza przednia warstwa, kiedy szalały represje ówczesnego reżimu Janukowycza. Pytam, czy nie dzięki takim śpiewom satrapia próbowała legitymizować autorytaryzm i totalitaryzm; czy nie kładli podobni „inteligenci” fundamentu pod mordy na Majdanie; czym różnią się oni od putinowskiej „inteligencji”, która święciła dyktatora na wojnę z Ukrainą. To „wzór” głębokiego upadku moralności „pierwszych szeregów”, które zaczynają służyć Molochowi. Jednak dzięki Bogu, że nie wszyscy. W tamtym czasie zabrzmiał prawdziwy głos innej grupy ukraińskiej inteligencji, uświadamiając sobie swoje obywatelskie przeznaczenie jako nosicieli, twórców, spadkobierców etycznego i kulturowo-duchowego skarbu wartości narodowych. Wśród nich byli: Ł. Łukjanenko, M. Popowycz, M. Słaboszpycki, których, niestety, już wśród nas nie ma. Pamiętajmy, że inteligencję zawsze chcieli „potężni tego świata” oswoić, zastraszyć, przekupić, zniszczyć, wykrwawić, ale ona mimo wszystko, jako warstwa przewodnia, tworzyła, chroniła wartości, świadomość, filozofię życia swojego narodu. Różne motywacje kształtowały jej czyn i słowo. Ale zawsze towarzyszyła jej idea samodzielnego i sprawiedliwego państwa oraz woli narodu. Takiego wymarzonego celu można osiągnąć tylko siłą narodowej energii zjednoczonego narodu; narodowo-wartościową orientacją ludzi obdarzonych władzą, dla których interesy niepodległej Ukrainy będą ponad wszystko. W tym celu Naród należy nieustannie „ukulturalniać”, „uczłowieczać”. Kultura musi stać się kluczowym składnikiem budowania państwa. Ale głośne deklaracje o wielkoskalowych transformacjach nie są gwarancją utwierdzenia państwowego rozumienia w sferze polityki kulturalnej, duchowego kształtowania osobowości. Wyjaśnianie obecnej sytuacji, kiedy spokojna niwa ukraińskiej kultury zaczęła „pokrywać się okopami i bunkrami” (według I. Dziuby) jedynie skutkami totalitarnej ideologii, będzie zapewne błędne. W tym czasie wychowano kilka pokoleń, które kształtowały się poza czasem „stalinowskiej kultury”, a u władzy znajdowały się narodowe parlamenty, rządy, prezydenci. Jednak ruina w zakresie rozmywania ukraińskiej tożsamości nie przerywała swojego działania i w czasach niepodległości. Ukształtowane (świadomie) przez wątpliwe polityczne „elity” rozrzedzone i rozproszone środowiska intelektualne, artystyczne często nie wychodzą poza granice „własnej” przestrzeni, nie próbują kształtować i przekazywać społeczeństwu pożądanych wartości. A bez nich słabnie społeczna energia zachowania i wzmacniania niepodległości, państwowości. Ona i obecnie nie jest na tyle silna, by czuć się bezpiecznie. Państwo może mieć silną armię, policję, system ochrony prawnej, ale jeśli brakuje w nim ducha i jednoczącej idei, to jest to słaby „syzyfowy” twór. Gospodarka, sektor bezpieczeństwa, kultura (w jej szerokim kontekście) wymagają znacznej mobilizacji politycznego, intelektualnego, obywatelskiego zasobu. Jednak państwo nigdy nie stanie się skuteczne bez ideałów narodowych, bez prawdziwej przeszłości oraz historycznego punktu odniesienia na przyszłość, bez sprawiedliwości społecznej. To aksjomat. Być może komuś chciałoby się rozdmuchać dyskusję wokół tematu najwyższej społecznej wartościowej wielkości – Człowieka z jego prawem do życia, szczęścia, dobrobytu. Jednak nie o tym mowa. Przypomnijmy, jaki był nasz los w smutnych czasach bezpaństwowości. Ukraińcy, rozszarpani przez obcych, na te pytania otrzymywali okrutne odpowiedzi przez stulecia. Bezprawie, upokorzenie, głodomory, lingwocydy, etnocydy, ludobójstwa, mordowanie narodu, duchowe, społeczne i polityczne poddaństwo – charakterystyka narodu bezpaństwowego. Istnieliśmy w obcych organizmach państwowych, często nie mając prawa, bojąc się nazywać Ukraińcami. Jednak wytrwaliśmy, zwyciężyliśmy i odnowiliśmy państwo przodków. Wielki martyrologium, lista imion wybitnych narodowych mężów stanu, duchowych budzicieli narodu ukraińskiego, jego wojowników i męczenników przypomina nam o ewolucji tworzenia Państwa Ukraińskiego. Jednocześnie służy on życiowym drogowskazem, przykładem do naśladowania przez obecne i przyszłe pokolenia. Ten panteon narodowo-państwowej chwały, który przez ostatnie trzy dekady tak i nie pojawił się w naszej stolicy – KIJOWIE, musi stać się wreszcie państwowotwórczym punktem odniesienia Narodu.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Zaproponowawszy Narodowi jedynie gastronomiczny „ideał”, wielu liczy na to, by uczynić Ukrainę „ślepą” i prowadzić ją bocznymi drogami tam, dokąd im się podoba, albo donikąd. Dlatego ukraińskie władze nie powinny unikać tematu idei narodowej, poza którą byt narodu traci sens, siłę, wolność myśli i działania. Doświadczenie trzydziestoletniej drogi niepodległościowej skłania do podjęcia strategicznej społeczno-politycznej decyzji: pozbawić zarządzania sprawami państwowymi i nie dopuszczać do niego osób, które ignorują interesy narodowe i obsługują doktrynę ruskomirską. Bo czasami w Ukrainie powstaje wrażenie, że przywódców państwa „otacza tylu zdrajców, że wrogowie okazują się w mniejszości”. Ukraiński postęp musi opierać się na państwowcach. Bo „Po co się pysznić, / …wyobrażać sobie siebie wielkim, / Trzeba wielkim być”, – pisał W. Symonenko.
Dlatego nie wierzcie tym „zmałpowanym”
serdakom, którzy bez przerwy wołają w eterze, że przed nimi nic (i nikt) nie robił, a oto oni (po raz kolejny) przyszli, by uczynić życie „weselszym”, „szczęśliwszym”. Ale nie osądzajmy, czy są winni temu, że Bóg uczynił ich takimi…
Dobrze, że gdzie indziej pojawiły się wypowiedzi (jak nasze ideały) Łewka Łuk’janenki, Wiaczesława Czornowoła, Oleny Teligi, Mychajła Drahomanowa, Mychajła Hruszewskiego… o jedności, państwowości, aktywności politycznej i obywatelskiej, o sile, którą będzie słychać w Europie. Ale tego jest za mało, by stwierdzić znaczenie Dnia Niepodległości Ukrainy.
U Hryhorija Skoworody jest treściwe powiedzenie dotyczące podstaw bytu o jeziorach, które płycieją, o korytach rzek, które wysychają, a źródła pozostają wiecznie żywe... One gaszą pragnienie poznania prawdy, przypominają o przyczynowości rzeczy, poświadczają prawdziwość źródła życiodajnego, zapewniając dalszy ruch i zrastanie kolejnych zjawisk, tworów, wydarzeń.
Oczywiście, że z „niczego” nic nie powstaje. Niepodległość Ukrainy jako wyraz suwerenności, soborowości, wolności i sprawiedliwości również nie pojawiła się nagle. Ale z jakiegoś powodu często opieramy się na faktach (choćby autentycznych i istotnych), które nie są i nie mogą być pierwotnymi przyczynami przełomowych i epokowych zmian. Bo w rzeczywistości nie przypadkowy zbieg okoliczności ani subiektywna wola w Puszczy Białowieskiej doprowadziły do rozpadu „Związku” i narodzin ukraińskiej „Niepodległości”. Tak to nie działa. Przypadki nie są przypadkowe. Ta narodowa energia, która wrzała w przeddzień w Ukrainie i w świecie ukraińskim, skłoniła i zobowiązała ówczesnych zwierzchników do podpisania przesądzających o losie dokumentów. Chociaż jeszcze „wczoraj” aktywnie się temu sprzeciwiali, opierając się na dyktacie i monopolu partyjnym, dyskutując na żywo w eterze z I. Draczem i innymi działaczami Ruchu, starali się zneutralizować festiwal ukraińskiej piosenki „Czerwona Ruta” w Czerniowcach (1989 r.).
U podstaw epokowej zmiany leżał nikomu i niczym nieobliczalny synergetyczny potencjał narodu ukraińskiego, który dążył do Wolności. Działo się tak dzięki każdemu ruchowi ku idei ukraińskiej samodzielności, którą przez wieki zamulały kolonialno-totalitarne reżimy. Ofiarność, walka, praca, wiara, nowa wiedza, nawet nieznaczące (na pierwszy rzut oka) zwycięstwa – to wszystko przybliżało niepodległość. Powstanie Ludowego Ruchu Ukrainy we wrześniu 1989 roku, który stał się siłą napędową państwowości; „Żywy łańcuch” („Ukraińska fala”) 21 stycznia 1990 roku; podniesienie nad budynkiem Kijowskiej Rady narodowej niebiesko-żółtej flagi Ukrainy (poświęconej przez archimandrytę Wołodymyra (Romaniuka) 24 lipca 1990 r.; październikowa „Rewolucja na granicie” ukraińskiej młodzieży 1990 roku…
Przez dziesięciolecia wyczuwalna jest niegasnąca wartość każdego (czasem nieznanego) takiego czynu w myślach, postawach, słowach i czynach. Świątynia Niepodległości wznoszona była przez wieki i dzięki dążeniom wielu pokoleń. Wspominam moich przyjaciół, koleżanki i kolegów z Wydziału Historycznego Uniwersytetu Czerniowieckiego (M. Derżowskiego, F. Łapkiwniaka, M. Harasymka...), którzy jeszcze w odległym 1970 roku (w dniu stulecia „jubileuszu” kata narodu ukraińskiego – Lenina) rzucili wyzwanie systemowi totalitarnemu. W nocy z 21 na 22 kwietnia na ulicach Uniwersyteckiej i Stasiuka zawieszono niebiesko-żółte sztandary, herb narodowy – Tryzub, rozrzucono ulotki w obronie ukraińskiego języka, kultury, uciśnionej Ukrainy.
Odważnie, patriotycznie. Podobnie jak to, że na długo przed proklamowaniem Niepodległości nad Uniwersytetem Czerniowieckim, redakcją „Młodego Bukowińca”, najwyższą wieżą twierdzy chocimskiej desperacka młodzież i inteligencja, nie bojąc się represji, wywieszały ukraińskie flagi. Wbrew władzy partyjnej działały: Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, „Oberіg”, „Zielony Świat”, „Ruch Ludowy”. W 1989 roku wznowiło działalność NTSz (Naukowe Towarzystwo im. T. Szewczenki), powstało Stowarzyszenie Nauczycieli Języka i Literatury Ukraińskiej, a 26 grudnia 1989 roku w Czerniowieckim SPTU nr 8 narodziła się obwodowa organizacja Ludowego Ruchu. Wszędzie w placówkach oświatowych tworzyły się ogniwa TUM im. T. Szewczenki, klasy szewczenkowskie, szkoły z językiem rumuńskim przeszły na alfabet łaciński, otwarto pierwszą na terenie totalitarnego ZSRR szkołę średnią z językiem wykładowym żydowskim dla niektórych przedmiotów. Znamiennym wydarzeniem było to, że po raz pierwszy w historii dzieci narodowości rumuńskiej i żydowskiej zaczęły uczyć się (poza oficjalnym zezwoleniem) języka i literatury ukraińskiej.
Prawdziwym wyzwaniem dla systemu stało się wydawnictwo oświatowe „Historia Ukrainy” dla dzieci i młodzieży (10 tys. egz., niemal w warunkach podziemnych), dzięki poecie W. Kożelianko i redaktorowi B. Załhajskiemu z gazety „Młody Bukowyniec”. Po raz pierwszy szkoły otrzymały nowe ukrainocentryczne ujęcie historii doby książęcej, kozaczyzny, Perejasławia, Iwana Mazepy, władzy radzieckiej na Ukrainie, Hołodomorów 1932–33 i 1946–47 lat, ogólnonarodowej rewolucji wyzwoleńczej 1917–1921 lat, walki OUN-UPA oraz ukraińskich symboli: Trójzęba, niebiesko-żółtej flagi i hymnu narodowego. Nowe spojrzenie na historię krajową przedstawił znany zagraniczny ukraiński uczony, członek NTSz, A. Żukowski, który w gazecie „Czas” opublikował „Historię Bukowiny”. Wszystkie te procesy miały rezonans społeczny i łączyły w sobie narodową godność oraz wiarę w Ukrainę, w czasie gdy system represyjny rozpaczliwie stawiał opór ukraińskiemu odrodzeniu narodowemu. Jednak ducha wolności nie była już w stanie powstrzymać. Szczególnie podniosły nastrój panował na festiwalu „Czerwona Ruta”. Taras Petrynenko i Wasyl Żdankin śpiewali o „Ruchu Ludowym” i „Jeszcze nie zginęła Ukraina”. Takiej liczby niebiesko-żółtych flag (wrzesień 1989 r.) Ukraina jeszcze nie widziała. Był to znaczący postęp Ukraińców w zdobywaniu niepodległości Państwa Ukraińskiego. Totalna mobilizacja komuno-bolszewików nie przyniosła im sukcesu. Rezultat: w Czerniowcach (na 2 lata przed Niepodległością!) powiewały niebiesko-żółte sztandary, a na wielotysięcznym stadionie rozbrzmiewał Hymn Ukrainy. Pewność co do przyszłego narodowego zwycięstwa była tak uderzająca, że podjęto nieoficjalną decyzję: wspomnianą „Historię Ukrainy” dostarczyć każdemu sekretarzowi komitetu rejonowego partii do „samokształcenia”. Choć, mówiąc szczerze, ówczesne organy ideologiczne i represyjne „pracowały” w odpowiednim trybie i na wakacje nie wyjeżdżały. Było to widoczne nawet w przeddzień proklamowania Niepodległości, kiedy odbywała się Międzynarodowa ukraińsko-kanadyjsko-amerykańska konferencja oświatowa (10–23 sierpnia 1991 r. Kijów – Czerniowce – Iwano-Frankiwsk – Lwów). W pełni odczuwalne stało się to podczas niepokojących dni GKCzP, kiedy zaczęto poszukiwać poszczególnych uczestników i organizatorów forum, ponieważ kwestia wychowania i kształcenia narodu ukraińskiego oraz utwierdzenia samodzielności Ukrainy była najważniejsza w porządku obrad.
Wkrótce potem, po proklamowaniu Niepodległości i upadku systemu komunistycznego, mnie (jako deputowanemu) powierzono wraz z rektorem S. Kostyszynem klucze od partyjnej „góry pokłonów” obwodowego komitetu w celu inwentaryzacji „partgospodarstwa”. Wtedy wypłynęło wiele ciekawych rzeczy. Tylko jedna uwaga. Okazuje się, że niektórzy płomienni „demokraci”, nawet giermkowie „majdanowscy”, dobrze wprawiali się za starego reżimu w pisaniu paszkwilanckich charakterystyk tych, którzy stawiali opór kolonizacji Ukrainy.
Ale dziś nie o nich, lecz tylko o pojedynczych epizodach z życia trudnej i oddanej walki tych ludzi, którzy pragnęli wolności, byli aktywnymi uczestnikami odrodzenia narodowego, przybliżając swoją skromną pracą, ofiarnością tak upragnioną dla każdego Ukraińca Wolę i Niepodległość.
Przez trzy dekady wiele się przypomina, a jeszcze więcej zapomina. Ale pamięć narodowa wszystko strzeże, a Bóg wszystko widzi. Oczywiście wszyscy, którzy przeżyli te czasy, byli uczestnikami wydarzeń w walce o ukraińską Wolność, zasługują na szacunek. A dziś żyjący i istniejący mają pokłonić się tym bojownikom i twórcom państwowości, którzy odeszli w wieczność: Wiaczesławowi Czornowołowi, Lewkowi Łukjanence, Iwanowi Drachowi, Sławie Stećko, Myhajłowi Horyniowi, Anatolijowi Pohribnemu, Iwanowi Pliuszczowi, Rostysławowi Bratunowi, Tarasowi Kyjakowi, Iryni Kalynec, Stepanowi Puszykowi, Rostysławowi Iwaniczukowi, Iwanowi Juszczukowi, Ołeksandrowi Ponomarowi oraz wielu innym Wysokodostojnym.
I najważniejsze. Oczywiście w te znamienne chwile Dni Niepodległości mamy wypełnić obowiązek moralny, polityczny, obywatelski – godnie uczcić na całym terytorium Ukrainy i wśród zagranicznej społeczności ukraińskiej naszych Wojowników, Obrońców Ukrainy, Bohaterów, którzy bronią Wolności i Suwerenności Narodu Ukraińskiego. Bo to właśnie oni hasło narodowe „SŁA-WA UKRAINIE!” przekształcili w heroiczny czyn zwycięskiej walki o Niepodległą Ukrainę!
Bohaterowie, którzy poświęcili się Ukrainie, nie umierają. Oni są poza czasem, święcie strzegąc suwerennej, duchowej przestrzeni Narodu i Państwa Ukraińskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Iryna HOŁOWAJ, nauczycielka liceum
Draczem, patriarchą Kościoła greckokatolickiego Błogosławionym Lubomyrem Huzarem i wieloma innymi godnymi współczesnymi…
Najjaśniejszym wydarzeniem 30-lecia Niepodległości Ukrainy stało się w moim losie Ukraińskie Liceum Humanistyczne KNU imienia Tarasa Szewczenki – rówieśnik niepodległości.
Jestem wdzięczna, że swoje dzieci do nauki i wychowania powierzali nam prawdziwi Ukraińcy i znani działacze, współczesna elita Ukrainy – ukraiński dyplomata i działacz polityczny Borys Tarasiuk, doktor nauk filologicznych, dziennikarz Anatolij Pohribny, ludowa artystka
“Liceum było pomyślane jako marzenie… Marzenie o Ukrainie i Ukraińcach, o nowoczesnej edukacji, marzenie o wolności i niepodległości, o wyjątkowości każdego i wszystkich. Marzenie o pełnej realizacji talentów dziecka, o rodzinnych relacjach, marzenie o szczególnym licealnym Duchu. To było marzenie wielu: Nauczycieli, Uczniów, Rodziców”, – to słowa naszej dyrektor, ludowej nauczycielki Ukrainy, kandydatki nauk pedagogicznych – Hałyny Stefanivny Sazonenko.
Ukrainy Oksana Biłozir, ludowy artysta Ukrainy Bohdan Beniuk, mąż stanu, działacz polityczny Stepan Chmara, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan i wielu innych godnych Ukraińców.
Największą dumą placówki i Ukrainy są nasi absolwenci. Przeżywaliśmy los naszego licealisty Ihora Łucenki w burzliwe dni Euromajdanu… Byliśmy dumni i wspieraliśmy naszą Łesię Matwijczuk, organizatorkę „Euromajdanu SOS”, odważną dziewczynę-obrończynię praw człowieka, która nie tylko marzy, ale i wciela w życie „marzenie o kraju, w którym każdy człowiek czuje się chroniony”. To nasza absolwentka Jaryna Czornohuz mężnie wywalcza ukraińską Ukrainę w szeregach hospitallerów, piechoty morskiej w ATO i przeciwstawia się antyukraińskiej polityce („Wiosna na granicie”).
Jestem szczęśliwa z tego, że w swoim czasie zaprosił mnie do pracy w liceum akademik, doktor nauk filologicznych Petro Petrowycz Kononenko – założyciel liceum i wielki Ukrainiec. I choć nie zrealizowałam kariery naukowej, liceum stało się dla mnie czymś więcej niż tylko pracą.
Tutaj, w murach tej placówki, my – nauczyciele, rodzice, uczniowie, społeczność – pielęgnowaliśmy swoją małą Ukrainę – wysokoduchową, wysoko intelektualną, konkurencyjną, godną i świadomą narodowej godności oraz perspektywy.
Ile ciekawych wydarzeń i projektów, konferencji, sympozjów, ile spotkań i dialogów, publikacji naukowych i badań pedagogicznych, ile spraw pod hasłem „po raz pierwszy i przede wszystkim”…
To z ust naszych absolwentów-dziennikarzy telewizyjnych – Lidii Taran, Natalki Ficycz, Ołeksija Ananowa – odkrywamy Ukrainę i Świat. To nasz najmłodszy dziekan wydziału historycznego KNU imienia Tarasa Szewczenki, doktor nauk historycznych Iwan Patrylak naświetla heroiczne karty Ukrainy w swoich badaniach naukowych. I tę listę można długo kontynuować…
To w naszej placówce stworzono pierwszą na Ukrainie Radę Opiekuńczą, której przewodniczył pierwszy Prezydent Ukrainy Łeonid Krawczuk. To nasza placówka stworzyła Koncepcję wychowania narodowego „Obywatel Ukrainy III tysiąclecia”. To z inicjatywy liceum w celu tworzenia europejskiej przestrzeni wysokiej jakości edukacji w 2004 roku założono elitarny klub edukacyjny „Partner”.
Dzisiaj jestem szczerze wdzięczna wieloletniej kierowniczce liceum Hałynie Stefanivnie Sazonenko, wdzięczna mądrym i profesjonalnym kolegom, wdzięczna uczniom, z którymi codziennie się uczę i którzy pod wieloma względami wyprzedzają nas – nauczycieli. Wdzięczna losowi za to, że marzenia stają się rzeczywistością.
To na bazie naszej placówki w celu samorealizacji twórczej młodzieży przeprowadzano Międzynarodowe i Ogólnoukraińskie sympozja („Ukrainistyka na początku tysiąclecia: problemy filozofii, historii, językoznawstwa” (2003), „Błękitne wieże złotego słowa” (2006), „Ja i moja Ukraina” (2009) i inne.
Spotykam 30-lecie Niepodległości Ukrainy i jubileusz liceum z wiarą i pewnością, z modlitwą o pokój i przyszłość Ukrainy, ze słowami naszego Wielkiego Ukraińca Wiaczesława Czornowoła, którymi zawsze rozpoczynam lekcje ukrainoznawstwa w liceum: „Ukraina zaczyna się od ciebie…” Te słowa są wielkim drogowskazem i wysokością, która nie pozwala zbłądzić przed uczniami, licealną rodziną i Ukrainą.
Jestem bezgranicznie wdzięczna losowi i liceum za spotkania i rozmowy z więźniem politycznym, szestdziesiatnykiem, publicystą Jewhenem Swerstiukiem, bohaterem Ukrainy, mężem stanu Łewkiem Łukjanenką, poetą, działaczem społecznym Iwanem
Uhonorowanie T. Szewczenki. W centrum Pawło Mowczan
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła ŻULYNSKI, akademik NAN Ukrainy
W styczniu 1990 roku jeszcze niemal nieznany z oczywistych powodów na Ukrainie Leonid Krawczuk – dyrektor generalny „Piwdenmaszu” podczas kampanii wyborczej do parlamentu w jednym z wywiadów wyraził się tak: „Ruch” – to inteligencja, znaczy – zdrowy rozsądek. Ja szczególnie wierzę w inteligencję. Partii (KPZR) trzeba było od samego początku włączyć się w „Ruch” i pracować w nim”1. Cóż, kompartia rzeczywiście włączyła się w Ruch, ale nie dla współpracy z nim, a przede wszystkim w celu dyskredytacji tej siły społeczno-politycznej lub przeniesienia jej działalności na grunt społeczno-kulturoznawczy. Nawiasem mówiąc, na dziesięć dni przed publikacją Programu Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz Przebudowy Leonid Krawczuk wystąpił jednocześnie w radiu i telewizji z ostrą krytyką programu przyszłej organizacji społeczno-politycznej, co sprowokowało wściekłą kampanię dyskredytacji Ruchu w prasie partyjnej i komsomolskiej, w radiu i telewizji. Wiadomo, jak bezlitośnie chłostano, według wyrażenia Mychajła Horynia, „gazetowymi szpicrutami” aktywistów Ruchu, jak konsekwentnie i systemowo wywierano na nich presję siłową przez milicję, prokuraturę, KGB, sądy – pamiętne brutalne rozprawy, przemoc, okrucieństwa wobec uczestników pikiet, wieców, pokojowych demonstracji. Uruchomiono wszystkie środki ideologiczno-propagandowej kompromitacji i dyskredytacji nie tylko samego Ruchu oraz jego liderów Iwana Dracza, Dmytra Pawłyczki, Petra Osadczuka, Wołodymyra Jaworiwskiego, Wiaczesława Briuchoweckiego, Mychajła Horynia, Witalija Donczyka, Serhija Hołowatego i in., ale także kierowników i członków towarzystwa „Memoriał”, Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. H. Szewczenki, Klubu Kulturoznawczego, Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, Towarzystwa Lwa, „Zielonego Świata”, „Spadczyny”, Ukraińskiego Stowarzyszenia Ochrony Środowiska Historycznego, Ukraińskiej Ligi Narodowo-Demokratycznej, związków twórczych Ukrainy… Lecz główne ostrze walki organów partyjno-represyjnych było skierowane na Ruch. Nikt z bojowników o zachowanie jedynej w kraju partii – KPZR – nie widział, nie czytał Programu Ruchu, ale rzucił się wszelkimi sposobami dyskredytować Ruch z jedynym celem: nie dopuścić do powstania alternatywnej wobec KPZR masowej, ogólnoukraińskiej organizacji społeczno-politycznej, zdolnej pociągnąć za sobą naród. Dziewiąty września 1989 roku. Drugi dzień pracy Zjazdu Założycielskiego LNU. Przewodniczący na tym posiedzeniu zjazdu Dmytro Pawłyczko zaprasza do wystąpienia Leonida Krawczuka. Ten niespodziewanie zdejmuje z klapy marynarki znaczek deputowanego ludowego i idzie do trybuny. Spokojny, pewny siebie – ma doświadczenie dyskusyjnego komunikowania się z członkami Ruchu. Tylko w ciągu ostatniego półrocza trzykrotnie występował na różnych zgromadzeniach Ludowego Ruchu na rzecz Przebudowy, prowadził telewizyjne dialogi z uczonymi i pisarzami. Wzywa do porozumienia, do jedności: „żebyśmy walczyli nie przeciwko sobie nawzajem, a o wspólną sprawę”. Sala klaszcze. A co to za wspólna sprawa, dla której on, „chrześcijanin i komunista”, zaprasza Ludowy Ruch Ukrainy do współpracy z Kompartią? Komunista Leonid Krawczuk dobrze zdaje sobie sprawę, gdzie, w jakiej audytorium, w jakim czasie i w imieniu jakiej partii występuje. Minęły już cztery lata od początku ogłoszonej przez Michaiła Gorbaczowa przebudowy, ale, jak wyrazi się na zjeździe niedawny więzień polityczny, palacz Mychajło Horyń, te „cztery lata przebudowy nie przekształciły Związku Radzieckiego w państwo prawa, Ukrainy – w suwerenną republikę, a jej ludności – w wolnych obywateli, chronionych prawem i równych wobec niego”. Kierownik wydziału ideologicznego KC Kompartii Ukrainy uważnie słuchał wszystkich, którzy wygłaszali referaty lub występowali w dyskusji, dlatego w swoim wystąpieniu nieustannie podkreśla potrzebę przestrzegania elementarnych porządków i praw, życia „siłami państwa prawa”. Kompartia boi się przede wszystkim rewolucyjnego wybuchu, pragnie jakoś wprowadzić w spokojne koryto burzliwą żywiołowość ludowego oburzenia zbankrutowaną wszechzwiązkową władzą partyjną. Leonid Krawczuk jako chyba jedyny z republikańskiego kierownictwa partyjnego widzi, że przebudowa obudziła godność narodową Ukraińca, w dyskusjach z członkami Ruchu wyraźnie uwypukliła się główna idea i cel nowego ruchu społeczno-politycznego: budowa suwerennego Państwa Ukraińskiego. Prawda, z pewnym kompromisowym doprecyzowaniem: w składzie odnowionego ZSRR pod warunkiem zawarcia nowego Traktatu Związkowego. Na tym podkreśli w swoim wystąpieniu na zjeździe przewodniczący Zachodniego Centrum Naukowego AN Ukrainy, akademik AN Ukrainy Ihor Juchnowski: wszystkie myśli konferencji mają być skierowane na osiągnięcie jednego głównego celu: „to budowa suwerennej Republiki Ukraińskiej w składzie federacji radzieckiej”. Tę samą myśl ogłosi na Zjeździe Założycielskim LNU Iwan Dziuba, który zostanie wybrany akademikiem AN Ukrainy w 1992 roku: „Ruch – znowuż, moim zdaniem – powinien twardo zadeklarować, że przyszłą Ukrainę widzimy jako suwerenne – politycznie, ekonomicznie i kulturowo suwerenne – państwo, które będzie wchodzić na podstawie nowego Traktatu Związkowego w zreformowany Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich”2. Sala tę ideę aprobuje oklaskami. Taki cel programowy Ruchu całkowicie urządza republikańskie kierownictwo partyjne, dlatego Leonid Makarowycz w swoim pierwszym wystąpieniu na Zjeździe Założycielskim przy burzliwych oklaskach wyrazi, jak uważa, wspólną nadzieję: „Żebyśmy doszli do suwerennej Ukrainy”. Wie, że wśród delegatów zjazdu, a ich liczba sięga 1109 osób, które reprezentują 280 tysięcy aktywnych uczestników Ruchu, oraz gości i uczestników zjazdu, większość – to naukowo-techniczna i twórcza elita Ukrainy. Tylko samych pracowników nauki – 121, wśród nich laureaci Nagród Państwowych ZSRR, 6 laureatów Nagrody Państwowej USRR, 3 akademików i 2 członków korespondentów Akademii Nauk, 28 doktorów nauk, 96 kandydatów nauk. 800 delegatów – to ludzie z wyższym wykształceniem (72 procent)3. A jeśli wspomnieć, że wśród delegatów jest jeszcze 104 pracowników kultury, przedstawicieli wszystkich związków twórczych, organizacji społecznych, to i dla Leonida Krawczuka było oczywistym, jak ideowo skonsolidowaną i krytycznie nastawioną przeciwko władzy kompartyjnej była ta przeważnie naukowa i twórcza inteligencja. Przypomnijmy: Akademia Nauk Ukrainy była reprezentowana na Zjeździe Założycielskim Ludowego Ruchu Ukrainy przez takie instytuty naukowo-badawcze, jak Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki, Instytut Cybernetyki, Instytut Fizjologii Roślin, Instytut Historii, Instytut Archeologii, Instytut Fizyki, Instytut Problemów Onkologii im. Kaweckiego, Instytut Fizyki Teoretycznej, Instytut Metalofizyki, Instytut Botaniki, Instytut Zoologii, Instytut Materiałów Nadtwardych, Instytut Badań Jądrowych, Instytut Matematyki, Instytut Biochemii, Instytut Państwa i Prawa, Instytut Elektrodynamiki, Instytut Chemii Organicznej, Główna Obserwatorium Astronomiczne, Instytut Nauk Społecznych, Instytut Problemów Stosowanych Mechaniki i Matematyki, Lwowski Instytut Fizyko-Mechaniczny… Uczeni Akademii Nauk zostali wybrani na Zjeździe Założycielskim do organów kierowniczych Ruchu – do Wielkiej Rady Ruchu, stanęli na czele lub weszli w skład Kolegiów – polityczno-prawnego; społeczno-ekonomicznego; kultury, nauki, oświaty; nauki; ekologii; do Komisji Redakcyjnej Wielkiej Rady (jej przewodniczącym wybrano doktora nauk filologicznych Witalija Donczyka), Sekretariatu Ruchu… To – ekonomiści Wołodymyr Czerniak, Weniamin Sikora, Mychajło Szwaczka, filozof Myrosław Popowycz, prawnik Wołodymyr Wasyłenko, matematycy Pawło Kysłyj, Orest Włoch, astronom Leonid Szulman, biolodzy Mychajło Hołubec, Mykoła Bidzila, Jarosław Mowczan, socjolog Wołodymyr Paniotto… Zatem ideowo-organizacyjnym jądrem Ludowego Ruchu Ukrainy była naukowo-techniczna i twórcza inteligencja, dlatego delegaci Zjazdu Założycielskiego uznali, że Ruch może liczyć na wsparcie większości tylko wśród inteligencji. I chociaż wśród tych, którzy przyszli do Ruchu, byli ludzie różnych socjal-
Prezydium. W centrum Iwan Dracz różnych warstw, różnych pozycji światopoglądowych i orientacji politycznych, ponieważ to stowarzyszenie społeczno-polityczne było w tamtym czasie jedyną siłą, która pragnęła zastąpić zbankrutowany komunistyczny system partyjno-radziecki, jednak ten państwowotwórczy zryw narodowy zapoczątkowała, zorganizowała i poprowadziła inteligencja naukowa i twórcza. Organizacyjne źródła Ludowego Ruchu Ukrainy kryją się w Związku Pisarzy Ukrainy oraz w środowisku akademickim, a mianowicie w Instytucie Literatury im. T. H. Szewczenki Akademii Nauk Ukrainy, gdzie już jesienią 1988 roku została utworzona grupa inicjatywna na czele z uczonym literaturoznawcą, ówczesnym sekretarzem organizacji partyjnej instytutu Wiaczesławem Brzuchoweckim oraz niedawnym sekretarzem organizacji partyjnej instytutu Witalijem Donczykiem. …Przypominam sobie, jak późnym wieczorem pod koniec lata czy może już we wrześniu 1988 roku Iwan Dracz zaprosił mnie na spacer obok pomnika Tarasa Szewczenki, który wznosi się przed Kijowskim Uniwersytetem jego imienia. Mżył ciepły deszczyk, ale nie zwracaliśmy na niego uwagi. Iwan Dracz opowiadał o niedawnej wspólnej podróży z łotewskim poetą Jānisem Petersem i litewskim poetą Algimantasem Baltakisem, o ich pewnych nadziejach dotyczących utworzenia w ich republikach frontów ludowych, o planach zjednoczenia wszystkich związków twórczych w celu zorganizowania intelektualnie potężnej siły społeczno-politycznej. – Myślę, że i nam pora pomyśleć nad przeprowadzeniem czy to plenum związków twórczych, czy to ogólnego zebrania przynajmniej kijowskiej inteligencji. Ja jako przewodniczący Kijowskiej organizacji Związku Pisarzy będę mógł podnieść do tej sprawy naszą kijowską społeczność pisarską, a jak Instytut Literatury? – zapytał Iwan Dracz. Zapewniłem go, że instytut, przeważająca większość pracowników naukowych poprze tę sprawę. “Wtedy pozostaje nam, — kontynuował Iwan Fedorowycz, — jakoś wyjść na zakład “Arsenał”, zapewnić sobie poparcie robotników”. Minie kilka miesięcy, i ja z radością zobaczę na zebraniu kijowskich pisarzy w listopadzie 1988 roku, jak pracownik zakładu “Elektromasz” O. Kułyk wręcza Iwanowi Draczowi wielostronicowe listy kijowskich robotników, którzy popierali ideę utworzenia Ludowego Frontu walki o przebudowę i proponowali wybrać na przewodniczącego grupy inicjatywnej Iwana Dracza, którego “wszyscy znają, za nim pójdą, jak za sztandarem”. Były spotkania i rozmowy o utworzeniu organizacji społecznej w mieszkaniu Wiktora Terena, była bodaj pierwsza narada organizacyjna w Irpieńskim Domu Twórczości, a mianowicie w szóstym korpusie w pokoju Anatolija Szewczenki, w której wzięli udział Wiaczesław Brzuchowecki, Wiktor Teren, Witalij Donczyk, Ołeksandr Bożko, Anatolij Szewczenko, Serhij Hreczaniuk, Stanisław Telniuk, Hryhorij Kłoczek, Jurij Cełow, Mychajło Słaboszpycki, Ihor Małyszewski, Ołeksandr Łukjanenko… O idei utworzenia Ludowego Ruchu na głos publicznie bodaj po raz pierwszy powiedział na zebraniu partyjnym Związku Pisarzy Ukrainy 1 listopada 1988 r. pisarz Wiktor Teren, któremu, jako członkowi KPZR, na naradzie w Domu Twórczości Pisarzy w Irpieniu powierzono tę ideę upublicznić. Wiktor Teren w tym wystąpieniu ogłosił: “My utworzymy grupę inicjatywną Ruchu, my już tutaj dużo myśleliśmy, ważyliśmy wszystko, ale wyjście tutaj może być tylko jedno – Ukrainie potrzebny jest Ludowy Ruch. Grupa inicjatywna musi wypracować projekt wspólnego programu Ludowego Ruchu na rzecz przebudowy, i ten projekt można będzie potem omówić, uzupełnić i rozszerzyć na forach związkowych, na połączonym plenum związków twórczych, wydrukować w prasie republikańskiej”4. Po wystąpieniu Wiktora Terena, które zostało gorąco przyjęte oklaskami, ideę utworzenia takiego samego, jak w krajach nadbałtyckich, ruchu społeczno-politycznego poparli Pawło Mowczan, Petro Osadczuk… Zebranie partyjne przegłosowało utworzenie grupy inicjatywnej Ruchu i wybrało do składu komitetu partyjnego przyszłych aktywnych działaczy i twórców Programu LRU, Statutu Iwana Dracza, Dmytra Pawłyczka, Serhija Hreczaniuka, Serhija Płaczyndę, Stanisława Telniuka, Wołodymyra Maniaka… I oto ta pierwsza, wybrana na pisarskim zebraniu partyjnym grupa inicjatywna zebrała się 23 listopada 1988 roku w Związku Pisarzy Ukrainy. Na tym zebraniu przewodniczyli Pawło Mowczan i Wiktor Teren. My, członkowie grupy inicjatywnej Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Akademii Nauk Ukrainy w liczbie około piętnastu osób, przybyliśmy na to zebranie kijowskich pisarzy z porządkiem dziennym “O utworzeniu grupy inicjatywnej Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz przebudowy”. Jak oświadczył w swoim wystąpieniu na tym zebraniu kijowskich pisarzy Witalij Donczyk, zespół naukowy Instytutu Literatury popiera tę ideę, ponieważ potrzeba Ludowego Ruchu wynika “z samej istoty rewolucyjnej przebudowy”. Przewodniczący zebrania Pawło Mowczan we wstępnym słowie podkreślił: “Jestem przekonany, że trzeba to robić natychmiast, bo my i tak zostaliśmy w tyle w przebudowie w porównaniu z innymi regionami Ukrainy. Dojrzały wszystkie przesłanki stworzenia na Ukrainie organizacji, która stanęłaby na czele procesu przebudowy. Oczekiwanie byłoby po prostu niezrozumiałe. Patrzą na nas inne republiki, czekają, kiedy wreszcie Ukraina się obudzi”5. Ja również wystąpiłem na tym zebraniu, ponieważ reprezentowałem jako zastępca dyrektora (dyrektor pod naciskiem kierownictwa Akademii Nauk i wydziału nauki KC Komunistycznej Partii Ukrainy odsunął się od tych procesów) kierownictwo instytutu:
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
„Zaprawdę, czas nam stawać się narodem. I ja również uważam za konieczne stworzenie Ludowego Ruchu – organizacji, która działałaby w granicach Konstytucji. Musimy stworzyć bardzo autorytatywną i wszechstronnie kompetentną grupę inicjatywną, która zajęłaby się opracowaniem programu… Tę kwestię trzeba naświetlić w prasie, minimum – na łamach „Literaturnej Ukrajiny”6. Jednogłośnie pisarze i naukowcy przyjęli rezolucję: „1. Stworzyć grupę inicjatywną Ruchu w składzie: I. Dracz (przewodniczący), D. Pawłyczko (kierownik centrum koordynacyjnego), S. Telniuk (przewodniczący komisji redakcyjnej), M. Słaboszpycki (odpowiedzialny za wydanie biuletynu), W. Teren (odpowiedzialny za kontakty z młodzieżą i przedsiębiorstwami), P. Mowczan (kontakty z gazetą „Literaturna Ukrajina” oraz innymi środkami masowego przekazu), W. Jaremenko (kontakty z uniwersytetem), W. Briuchowecki (Instytut Literatury), a także A. Pohribny, I. Juszczenko, W. Donczyk, I. Dziuba, W. Hmyr, O. Bożko, H. Sywokiń. 2. Zlecić grupie inicjatywnej stworzenie projektu Programu Ludowego Ruchu na rzecz przebudowy. Przewodniczący zebrania P. Mowczan, Sekretarz W. Teren”7. Właśnie oni, akademiccy uczeni Wiaczesław Briuchowecki i Witalij Donczyk oraz ich współmyśliciele z Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki wraz z pisarzami, przede wszystkim Iwanem Draczem, Dmytrem Pawłyczką, Wiktorem Terenem, Serhijem Hreczaniukiem, Petrem Osadczukiem, Jurijem MuszKetykiem, Stanisławem Telniukiem, Pawłem Mowczanem, Borysem Rohozą, Wołodymyrem Maniakiem, Jurijem Cekowem byli inicjatorami i mózgowym jądrem, w którym narodziła się i uformowała idea oraz plan stworzenia alternatywnej wobec KPZR organizacji społeczno-politycznej. Należy podkreślić, pierwsze nielegalne posiedzenie organizacyjne, poświęcone stworzeniu organizacji społeczno-politycznej na wzór polskiej „Solidarności” oraz litewskiego „Sajudisu”, odbyło się z inicjatywy przewodniczącego Kijowskiej organizacji pisarskiej Iwana Dracza, na które zaproszono uczonych Akademii Nauk Ukrainy Wiaczesława Briuchoweckiego, Witalija Donczyka, Mykołę Żułynskiego, Jurija Cekowa oraz pisarzy Serhija Hreczaniuka, Stanisława Telniuka i Wołodymyra Maniaka. Z czasem, w marcu 1989 roku, uczeni literaturoznawcy zostali wybrani do Rady Koordynacyjnej Ludowego Ruchu Ukrainy m. Kijowa, na której przewodniczącego wybrano doktora nauk filozoficznych z Instytutu Filozofii AN Ukrainy Myrosława Popowycza. Zatem, przede wszystkim akademicka grupa inicjatywna pod kierownictwem kierownika działu historii literatury ukraińskiej, doktora nauk filologicznych Witalija Donczyka rozpoczęła opracowywanie projektu Programu i Statutu przyszłego Ruchu we współpracy z pisarzami. Pierwszy projekt tego Programu i Statutu przygotowali uczeni literaturoznawcy Wiaczesław Briuchowecki i Witalij Donczyk, pisarze Petro Osadczuk i Wiktor Teren. Dołączyli do nich pracownicy Instytutu Literatury oraz pisarze Jurij Cekow, Natalija Mazepa, Wołodymyr Melnyk, Jurij Kowaliw, Wołodymyr Moreneć, Iwan Dracz, Dmytro Pawłyczko, Iwan Dziuba, Wasyl Jaremenko, Jurij MuszKetyk, Pawło Mowczan, Wołodymyr Jaworiwski, Anatolij Szewczenko, Ołeksandr Łukjanenko, Mychajło Słaboszpycki, Serhij Hreczaniuk, Hryhorij Kłoczek, Stanisław Telniuk, Ihor Małyszewski, Wołodymyr Maniak… Oczywiś- Wołodymyr Jaworiwski: „Co my za naród taki?!” prawdy”, dokąd 15 lutego 1989 roku przybyli w przeddzień ukazania się „Literaturnej Ukrajiny” w nakładzie 100 tysięcy egzemplarzy przewodniczący grupy roboczej ds. stworzenia Programu Witalij Donczyk, Wiaczesław Briuchowecki, Iwan Dracz, Dmytro Pawłyczko, Borys Olijnyk, Borys Rohoza, Wasyl Pluszcz. W rezultacie tej już ostatecznej przed publikacją redakcji, zważywszy na obecność oraz „redagowanie” sekretarza komitetu partyjnego Związku Pisarzy Ukrainy Borysa Olijnyka, w Programie Ruchu przebijała linia na deklarowanie lojalności wobec ówczesnego reżimu, w szczególności w kwestii budowania stosunków z innymi republikami Związku SRR na podstawie nowego Układu Związkowego. Przecież bez tych kompromisowych zapisów raczej nie udałoby się opublikować tego fundamentalnego programu Ruchu. Prawda, teza o nowym Układzie Związkowym pojawiła się w Programie później, w wyniku dyskusji i przyjęcia jej na Zjeździe Założycielskim NRU. …Kierownik wydziału ideologicznego KC Kompartii Ukrainy Łeonid Krawczuk przez wszystkie trzy dni pracy zjazdu Ruchu przebywał w sali i wiedział, że jego wystąpienia będą słuchać tysiące ludzi, którzy stoją przy Pałacu Kultury Instytutu Politechnicznego. Dlatego jeszcze raz podkreśli: „Abyśmy doszli do suwerennej Ukrainy bez jakiejkolwiek reglamentacji i ograniczeń (oklaski), ale żeby nasz państwowy ukraiński był rzeczywiście państwowym (oklaski), ale żeby ten język, wielki język wielkiego narodu, żeby nikt z obecnych na terytorium innych narodów i słowem nie mógł powiedzieć, i w myśli nie mógł pomyśleć, że ten język utwierdza się kosztem innych”8. Łeonid Krawczuk wie, że w sali dominują przedstawiciele zalegalizowanych i nowo powstałych, ale już licznych organizacji społecznych — Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. H. Szewczenki, „Memoriału”, Ukraińskiego Stowarzyszenia Ochrony Środowiska Historycznego, Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, „Zielonego Świata”, „Spadczyny”, Ukraińskiego Stowarzyszenia Niezależnej Twórczej Inteligencji, Ukraińskiej Ligi Narodowo-Demokratycznej, członkowie towarzystw narodowo-kulturalnych: żydowskiego, rosyjskiego, polskiego, ormiańskiego, krymskotatarskiego, greckiego, mołdawskiego, węgierskiego, bułgarskiego, gagauskiego, przedstawiciele wszystkich związków twórczych, wyznań religijnych. A co najważniejsze, deputowany Rady Najwyższej Ukrainy Łeonid Krawczuk,
no, angażując do tej pracy jako konsultantów profesjonalistów spoza kręgu akademickiego i pisarskiego. …Nigdy nie zapomnę tego wieczornego, w poniedziałek, 30 stycznia 1989 roku o godzinie 18-tej, (ważne było, aby to zebranie nie odbyło się w godzinach pracy), posiedzenia ogólnego zebrania zespołu naukowego Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki Akademii Nauk Ukrainy, na które wniesiono pod obrady „Projekt Programu Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz wspierania przebudowy” oraz Statut. O tym zebraniu i o porządku obrad dowiedziały się wszystkie organy partyjne – komitet rejonowy partii, miejski, KC. Ich przedstawiciele już tłoczyli się w niewielkiej sali posiedzeń Instytutu Literatury – ledwo udało się ich pomieścić. Odczytanie tekstu Programu i Statutu przyszłej organizacji społeczno-politycznej postanowiono powierzyć mojemu aspirantowi, byłemu radiodziennikarzowi Serhijowi Iwaniukowi. Tak burzliwej dyskusji, tak gorących debat, emocjonalnych wzburzeń i namiętności ta sala jeszcze nigdy nie widziała. Przedstawiciel KC Kompartii, kandydat nauk filozoficznych Mykoła Szulha, obecnie znany uczony-socjolog, nalegał na odwołanie tego zebrania, ponieważ w tym dokumencie – w Programie Ruchu – zignorowano kierowniczą rolę kompartii. Wreszcie głosowanie: tylko jeden – przeciw („Jestem zmuszony głosować przeciw”, – powie później dyrektor Instytutu Literatury Ihor Dzewerin), trzech – wstrzymało się, wszyscy inni, ponad 100 pracowników Instytutu – za). Następnego dnia rano, we wtorek 31 stycznia, przedstawiciele Instytutu Literatury przybyli do Domu Kina, gdzie zebrali się kijowscy pisarze, a pełnomocnik od Instytutu Literatury imienia T. G. Szewczenki Akademii Nauk Ukrainy Wiaczesław Briuchowecki ogłosił przyjętą na zebraniu zespołu naukowego Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki rezolucję z pełnym poparciem projektu Programu i Statutu Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz przebudowy. Zatem zespół Instytutu Literatury 30 stycznia, a Kijowska organizacja pisarska Związku Pisarzy Ukrainy 31 stycznia 1989 roku zatwierdziły projekt Programu i Statutu Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz przebudowy. I dopiero 14 lutego 1989 roku, kiedy na zaproszenie Leonida Krawczuka do jego gabinetu przybyli Iwan Dracz, Dmytro Pawłyczko, Wiaczesław Briuchowecki oraz redaktor naczelny „Literaturnej Ukrainy” Borys Rohoza, władza partyjna w osobie Leonida Makarowicza daje zezwolenie na drukowanie w organie Związku Pisarzy Ukrainy projektu Programu i Statutu Ludowego Ruchu na rzecz przebudowy. Praca nad udoskonaleniem projektu Programu Ruchu kontynuowana była w drukarni „Kijowskiej oczywiście, zauważył, że w odczytanym przez kierownika działu Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki Akademii Nauk Ukrainy Witalija Donczyka projekcie Programu Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz przebudowy głównym celem działalności Ruchu jest „stworzenie suwerennego państwa ukraińskiego, które będzie budować swoje stosunki z innymi republikami ZSRR na podstawie odnowionego Traktatu Związkowego”. W tamtym czasie deklarowany w Programie LRU na rzecz przebudowy cel „wspierania rozwoju budownictwa narodowo-państwowego, skierowanego na przekształcenie Ukraińskiej SRR w demokratyczne państwo prawne” i pokojową, demokratyczną drogą wywalczenie niepodległości Ukrainy, niechby i w równoprawnym sojuszu z innymi republikami ZSRR, dla kompartii był optymalnym rozwiązaniem w celu uniknięcia rewolucyjnej konfrontacji w republice. Lecz najważniejsze, że siłowego starcia z komunistycznym totalitarnym reżimem starali się uniknąć twórcy, założyciele Ruchu, ukrywając swoje prawdziwe cele hasłami przebudowy, formując swój program przebudowy ukraińskiego społeczeństwa, który w swoich głównych założeniach był alternatywny wobec polityki KPZR. ...Pomimo agresywnego przeciwdziałania komuno-socjalistycznych sił, przede wszystkim w Radzie Najwyższej grupy deputackiej „239”, program Ludowego Ruchu Ukrainy powoli, ale stopniowo realizował się. Uroczyście i podniośle... Wspomnijmy, Zjazd Założycielski LRU przyjął wiele niezwykle ważnych dla odnowienia i utwierdzenia niepodległości Ukrainy decyzji. Szczególne znaczenie dla wywalczenia politycznej niepodległości Ukrainy miała rezolucja o gospodarczej samodzielności USRR. Wyznaczano perspektywiczne zadania: stworzenie na Ukrainie własnego systemu finansowo-kredytowego, Ukraińskiego Banku Narodowego, własnej jednostki monetarnej – na tych priorytetach kładł nacisk w swoim wystąpieniu profesor M. Szwajka. W istocie, zjazd Ruchu rozwinął kompleksowy program narodowego odrodzenia ukraińskiego narodu, jego państwowości. W skład tego programu weszły takie rozdziały, jak „Państwo i społeczeństwo”, „Prawa człowieka. Prawa narodu”, „Gospodarka”, „Ekologia”, „Kwestia narodowa”, „Język. Nauka. Kultura”, „Etyka”, „Religia”, „Ochrona zdrowia. Sport”. Zjazd Założycielski przyjął odezwy do robotników i chłopów Ukrainy, do Ukraińców żyjących w Związku poza granicami Ukrainy, do Ukraińców zamieszkujących na terytorium Ukraińskiej SRR i wybrali swoim językiem ojczystym język rosyjski, przeciw antysemityzmowi, do rosyjskiej ludności Ukrainy, do wszystkich nie-Ukraińców na Ukrainie, poparł projekt Ustawy o językach w Ukraińskiej SRR, ale podkreślił: „Ustawa może być doskonalsza, — nie będzie ona do końca sprawiedliwa, dopóki nie będzie w niej powiedziane, że język ukraiński na terytorium Ukraińskiej SRR jest językiem porozumiewania się między narodami”. Delegaci zjazdu zagłosowali za uznaniem za narodową symbolikę Ukrainy niebiesko-żółtej flagi i tryzuba. W istocie, najważniejsze problemy, które stawały przed Ukrainą na drodze do państwowej samodzielności, zostały poruszone na zjeździe LRU i weszły do przyjętych przez zjazd dokumentów. Należy wspomnieć jeszcze o tych ideach, tych propozycjach, które były poruszane, dyskutowane przez delegatów: o konieczności przyjęcia nowej Konstytucji USRR, o Sądzie Konstytucyjnym, o urynkowieniu, o zamknięciu CzAES, o uchyleniu art. 6 w Konstytucji o kierowniczej roli KPZR, o państwowym statusie języka ukraińskiego… Te i inne propozycje oraz żądania będą rozpatrywane i znajdować będą swoje rozwiązanie w kolejnych latach i dziesięcioleciach. Głównym celem, do którego dążyli ruchowcy – delegaci Zjazdu Założycielskiego, aktywiści LRU – było osiągnięcie politycznej niepodległości Ukrainy dzięki zjednoczeniu wszystkich etnosów i sił demokratycznych w walce o polityczną i gospodarczą samodzielność republiki. I to stało się po trzech latach – 1 grudnia 1991 roku, kiedy prawie 93 procent głosów oddano w referendum za niepodległością. A zatem, za ideami ruchowskimi, które zyskały ogólnonarodowe poparcie. Rola Ludowego Ruchu Ukrainy jako organizacji społeczno-politycznej jest decydująca w odrodzeniu państwowości Ukrainy, nabyciu przez nią statusu niepodległego, suwerennego państwa oraz w określeniu dróg społeczno-gospodarczego rozwoju i europejskiej integracji Ukrainy. Stworzenie Ludowego Ruchu Ukrainy – wydarzenie prawdziwie historyczne, dzięki któremu naród ukraiński ogłosił się jako naród tworzący państwo. Ruchem Ukraińcy utwierdzili swoje niezbywalne prawo do godnej przyszłości narodu ukraińskiego. Ludowy Ruch Ukrainy, w którym decydującą organizacyjną i programotwórczą rolę odegrała naukowo-techniczna i twórcza elita, stał się głównym motorem demontażu zbankrutowanego komunistycznego reżimu oraz stanął na czele procesu narodowo-demokratycznego odrodzenia i suwerenizacji Ukrainy.
1 Hajduckyj P. I. Zawsze jestem z Ukrainą! L. Kuczma. – Kijów: DKS Centr, 2018. – S. 33. 2 Trzy dni września osiemdziesiątego dziewiątego. Materiały Zjazdu Założycielskiego Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz Przebudowy. Kijów. 2000. – S. 101. 3 Tamże. – S. 310. 4 Kowtun W. Historia Ludowego Ruchu Ukrainy. – S. 58. 5 Tamże. – S. 58. 6 Tamże. – S. 58–59. 7 Tamże. – S. 59. 8 Trzy dni września osiemdziesiątego dziewiątego. – S. 264.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
szykowali się pod Niemirowem. Filip Orlik wysłał również list z wezwaniem do walki do hetmana Lewobrzeża Iwana Skoropadskiego, co bardzo przestraszyło moskiewski rząd i Piotra I. Przeciwko pułkom Filipa Orlika wystąpiło wojsko pod dowództwem generała-esaula Hryhorija Butowycza, które zostało rozbite w bitwie pod Lysianką. Hetmana poparł powstańczy naród ukraiński. W marcu 1711 roku zjednoczone wojska pod dowództwem Filipa Orlika podeszły pod dobrze ufortyfikowaną Białą Cerkiew, gdzie przebywał moskiewski garnizon. Rozpoczęło się bezskuteczne oblężenie miasta. Lecz z powodu braku prowiantu, zbliżającej się wiosennej powodzi oraz nadejścia nowych moskiewskich oddziałów, wojska tatarskie zdradziły hetmana i zaczęły uciekać na południe, biorąc po drodze wielki jasyr. Prawobrzeżni kozacy, którzy wcześniej przyłączyli się do Orlika, dowiedziawszy się o okrucieństwach Tatarów, rzucili się ratować swoje rodziny. W ten sposób z 16 tysięcy ukraińskiego wojska Filipowi Orlikowi pozostały tylko 3 tysiące, z którymi hetman zmuszony był wycofać się do Bender. W kwietniu 1712 roku Imperium Osmańskie podpisało traktat z Moskowią: Lewobrzeże z Kijowem i jego przedmieściami pozostawało przy państwie moskiewskim. Ratyfikacja traktatu pruckiego w takim kształcie stała się ciężkim ciosem dla Orlika i jego popleczników. Przecież Ukraina pozostawała podzielona, nad Lewobrzeżem nadal panowała Moskwa. A dwa lata później, w kwietniu 1714 roku, Imperium Osmańskie i Rzeczpospolita zawarły traktat, na mocy którego Prawobrzeżna Ukraina pozostawała przy Rzeczypospolitej. Tak po raz pierwszy Filip Orlik i jego współpracownicy zetknęli się z obłudą europejskich władców. Tę czarę przyjdzie mu wypić do dna. A dla Filipa Orlika rozpoczęły się cierniste drogi wygnania. I walka, której odpowiedników nie ma w europejskiej historii. O tym okresie przyjęło się pisać jako o nieszczęśliwym okresie hetmana-wygnańca, okresie zdrad, niepowodzeń, ciągłych upokorzeń. Historia ustawiła wszystko na swoich miejscach. Jestem przekonana: był to okres naszych pierwszych zwycięstw nad krwawym moskiewskim Mordorem. Samo pojawienie się słynnego dworu Filipa Orlika w błyskotliwych europejskich stolicach zaświadczyło o powadze ukraińskich dążeń państwowotwórczych. Sama działalność hetmana zaświadczyła o moralnej i duchowej potędze narodu do wolności i niepodległości. Przyniesie ona swoje owoce w przyszłości. Nieprzypadkowo w czasach powstania Ukraińskiej Republiki Ludowej pojawiła się pierwsza książka o Filipie Orliku autorstwa Wasyla Riznyczenki (badacza, zamęczonego później przez bolszewików), w której po raz pierwszy szczegółowo opisuje on lekcje od Filipa Orlika i stawia pytanie o europejski wybór Ukrainy. O nieuchronności wojny z Rosją, którą może zatrzymać potężna koalicja państw europejskich. Kwestia ukraińska znów wychodzi na pierwszy plan międzynarodowej dyplomacji, a odwołanie się do historii Filipa Orlika wyraźnie zaświadcza, że walka będzie długa i przewlekła…
Tłumaczenie maszynowe
Natalia DZIUBENKO-MEJS
O Filipie Orliku długo mówiono głównie z tragiczną nutą żalu, że niby po klęsce Mazepy hetman musiał tułać się na wygnaniu, gdzie cierpiał z powodu braku pieniędzy, zdradzony przez wszystkich. Prześladowany przez carskich szpicli, przeganiany przez europejskie dwory. Pozbawiony ojczyzny, rodziny. Bezprawny emigrant polityczny, zaciśnięty w kleszczach nędzy i beznadziei. Zresztą i hetman z niego byle jaki – zaledwie jeden bezsławny pochód wyzwoleńczy, a całe dalsze życie – pisanie listów, proklamacji, apeli do rządów, monarchów.
Pióro przeciw mieczowi. Książka przeciwko moskiewskim twierdzom.
Nierówne siły. Daremna walka. A do tego obraz okrutnego kata, rzeźnika i mordercy z poematu A. Puszkina „Połtawa” – masywna postać bestii, haczykowaty nos. Wprawdzie, dla sprawiedliwości trzeba zaznaczyć, że nawet wsławione pro-moskiewskie „naszewszystko” nie zdołało zatrzeć w historycznej pamięci potomnych prawdziwego obrazu Filipa Orlika – błyskotliwego arystokraty, szlachetnego, wyrafinowanego człowieka, jednego z najbardziej wykształconych ludzi swoich czasów. Wojownika, intelektualisty, myśliciela, poety, męża stanu. Niezłomnego bojownika i wizjonera, który zdołał wyprzedzić swój czas i powrócić do nas jako bohater i zwycięzca. Tym, którego wkład w powstanie i rozwój ukraińskiej państwowości jest podstawowy, fundamentalny i nieoceniony. Filip Orlik – zwiastun niepodległej, nowoczesnej, demokratycznej Ukrainy, architekt jej obecnych i przyszłych wymiarów prawnych, gospodarczych, duchowych, kulturowych. A także przykład człowieka-patrioty, który w beznadziejnych okolicznościach rzucił wyzwanie imperialnej moskiewskiej ośmiornicy. Była to długa i przewlekła walka, która nie ustała nawet po śmierci głównych postaci tej historii. Lecz czas zawsze jest po stronie ludzi Słowa. Imperia giną, twierdze padają, Słowo triumfuje. I oto po ponad 300-letnim zapomnieniu powraca do nas Filip Orlik, ze swoimi myślami, marzeniami, namiętnościami, nieodpartym pragnieniem wolności, a także ze swoimi ostrzeżeniami, które dla nas są jak nigdy dotąd aktualne, bo w tym historycznym zwierciadle wiele widać wyraźniej, przejawiają się źródła naszych niepowodzeń, naszych nieszczęść. I kiedy zastanawiamy się nad przyszłością naszej państwowości, słowo Filipa Orlika, jego życie i działalność dają nam jasne drogowskazy naszego postępu. Aby nie zboczyć na cywilizacyjne manowce, nie skusić się na łatwe drogi, nie poddać się na pochlebstwa dawnego i nieukrywanego wroga.
I nie jest to ślepa reakcja na przybycie na Ukrainę ze Szwecji łacińskiego oryginału naszej pierwszej Konstytucji, sporządzonej przez sławnego hetmana, choć wydarzenie to jest wybitne. Potrzeba na nowo przemyśleć spuściznę Filipa Orlika dojrzała dawno. Wiem, jak u zarania niepodległości ukraińscy naukowcy po okruszynie zbierali informacje o nim. Sama przygotowałam do druku niemało publikacji w gazecie parlamentarnej „Hołos Ukrajiny”. Teraz rozumiem, że było w nich więcej legend i mitów niż faktów historycznych. Ale postać wabiła swoją tajemniczością, więc poszukiwania się rozpoczęły. Wtedy też w mediach trwała gorąca dyskusja o tym, czy informacje o Konstytucji Filipa Orlika są prawdziwe, czy też sfałszowali ją zbyt gorliwi „patriotyczni” bohaterowie. Nawet teraz ukraińska Wikipedia wciąż powątpiewa w jej autentyczność. A jeszcze wtedy narodziła się bajka, że słynne francuskie lotnisko Orly rzekomo nazwano na cześć znanego francuskiego generała, syna Filipa Orlika, Grzegorza. Wyjaśniło się, że nazwa ta jest dawna. Ale legenda była piękna, więc zmyślenie żyło dalej już jako dokonany fakt. Nie będę opisywać, aby nie rozdmuchiwać czyjejś niezdrowej wyobraźni o innych, podlejszych zmyśleniach, wniesionych przez rosyjskich pseudohistoryków, dla których wszyscy, którzy są związani z postacią Iwana Mazepy, to przestępcy i zdrajcy.
Przez lata niepodległości obraz Filipa Orlika przeszedł swoistą transformację. Nowo odkryte materiały źródłowe dają nam możliwość przemyślenia życiowego wyczynu ukraińskiego hetmana-emigranta. I okazało się, że jego idee mają obecnie dla nas, żyjących, nadzwyczajne, jeśli nie podstawowe znaczenie. Chodzi nie tylko o jego Konstytucję – „Pacta et Constitutiones legum libertatumque exercitus Zaporoviensis”, ale i o jego utwory poetyckie, niemałą spuściznę epistolarną i, oczywiście, o jego słynny „Diarusz podróżny” – wielotomowe wydanie, nad którego tłumaczeniem obecnie intensywnie pracuje ukraiński badacz i historyk Ołeksandr Alfiorow.
Zatem, czym dla nas jest ważna ta postać? Tak, oczywiście, możemy być dumni z samego faktu stworzenia przez ukraińską myśl polityczną bodaj pierwszej konstytucji – umowy społecznej, która określała prawa i obowiązki różnych warstw ludności, po raz pierwszy rozdzielała sądowniczą, wykonawczą i ustawodawczą gałąź władzy, stawiała jasne granice przejawom korupcji w ówczesnym społeczeństwie, zapewniała gwarancje socjalne dla wrażliwych warstw. Lecz najważniejsze, że w jego Konstytucji i w jego spuściźnie epistolarnej zawarta jest ideologia niepodległego państwa – Ukrainy, skondensowana w haśle „Armia, język, wiara”. Ten dokument ogólnymi zasadami skierowany jest w przyszłość, w krąg europejskich narodów. Powszechnie wiadomo, ile energii włożył Filip Orlik, a potem i jego syn Grzegorz w stworzenie silnej europejskiej koalicji, bez której, w tym Filip Orlik był przekonany, niemożliwa jest niepodległość, ukraińska niepodległość. Dlatego nigdy nie zaprzestawał poszukiwań wsparcia u różnych europejskich państw (Francji, Wielkiej Brytanii, Rzeczypospolitej, Watykanu, Saksonii, Prus i innych), wielokrotnie poruszał kwestię pomocy w sprawie odnowienia ukraińskiej państwowości, kontynuował bombardowanie francuskich, polskich, szwedzkich i osmańskich działaczy politycznych manifestami o niedoli Ukrainy oraz wraz z synem Grzegorzem planować kroki, skierowane na wyzwolenie ojczyzny z moskiewskiego jarzma.
Ogólnie, idąc śladami Filipa Orlika, badacza za każdym razem przenika jakieś uczucie historycznego déjà vu, tak aktualne są te problemy, nad którymi zmagał się on, przeszkody, które próbował pokonać. Pierwsza z nich – powrót ukraińskiego prawosławia pod omofor macierzystej Konstantynopolitańskiej Cerkwi. To pierwszy artykuł Konstytucji. I ta kwestia nigdy nie wypadała z pola widzenia uchodźcy. W niewiarygodnej nędzy materialnej, on mimo wszystko dokłada wszelkich starań, aby przyjmować konstantynopolitańskie wysokie duchowieństwo, na co zastawia nawet swoje hetmańskie regalia.
Zacięcie i nie bez sukcesu walczy o wyzwolenie jeńców z moskiewskiej niewoli, na co uruchamia wszystkie kanały dyplomatyczne.
Orlik stale trzyma w polu widzenia kierunek krymski, przy każdej okazji podkreślając ważność związków Chanatu Krymskiego i Ukrainy, nawet pomimo tego, że właśnie zdrada krymskich Tatarów doprowadziła do klęski w jego jedynym pochodzie wojskowym pod Białą Cerkwią.
Na początku 1711 roku Filip Orlik zawarł z Chanem Krymskim traktat kajrowski o obronno-zaczepnym sojuszu wojskowym i rozpoczął wspólny pochód zaporożców, Tatarów budziackich, Szwedów i Polaków przeciwko Moskwie na Ukrainie. Szwedzki król brał na siebie zobowiązanie prowadzenia wojny dotąd, dopóki Ukraina nie zostanie wyzwolona z moskiewskiego panowania, a Osmanowie i Tatarzy obiecywali swoją pomoc w tej walce.
Pyłyp Orłyk dobrze przygotował się do wyprawy, w którą 12 lutego wyruszył z Bender, przekraczając granicę w pobliżu Raszkowa. Rozsyłał listy-uniwersały, w których wzywał lud do powstania przeciwko władzy moskiewskiego cara. Ludność poparła Orłyka i jedno po drugim miasta Prawobrzeża przechodziły pod władzę hetmana. Ludzie byli przerażeni rządami moskiewskiej władzy. Jeszcze nie wystygły zgliszcza Baturyna. Na początku lutego 1711 r. wojska kozackie na czele z hetmanem już rozlokowały się. Pierwszy zwiedzający wystawę „Rarytasy Ukraińskiego Państwa Kozackiego – Hetmanatu XVII–XVIII w.
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl CZEPURNYJ
To będzie historyczna wizyta, nie bez powodu moskiewski Kościół tak się wścieka: wizyta Patriarchy Ekumenicznego, Arcybiskupa Konstantynopola Bartłomieja I na Ukrainie z okazji 30. rocznicy Niepodległości naszego państwa. Duchowy przywódca 300 milionów prawosławnych na świecie przybywa do Złotokopulastego Kijowa, aby zaświadczyć o miłości i szacunku dla Ukrainy, aby przypomnieć niepamiętliwym i zapominalskim, kto ochrzcił Ruś. A byli to Grecy, którzy także dziś stoją na czele świata prawosławnego.
Patriarcha Bartłomiej to w istocie wyjątkowa postać dzisiejszego świata i tylko skromność oraz konieczność pewnego milczenia, wynikające z miejsca pobytu Patriarchy Ekumenicznego – w muzułmańskiej Turcji – nie nadają patriarsze Bartłomiejowi tej aureoli sławy, którą słusznie cieszył się papież Jan Paweł II i z którą zupełnie można porównać patriarchę konstantynopolitańskiego. Papieże rzymscy mają łatwiej – choć jedynie formalnie są głowami państwa Watykan i są wolni w swoich działaniach. A Patriarcha Ekumeniczny musi być urzędnikiem państwa tureckiego i nieustannie oglądać się na władzę. Tę władzę, która, przypomnę, oddała prawosławny sobór świętej Zofii pod kolejny meczet…
Tym bardziej my, Ukraińcy, powinniśmy cenić odważny krok patriarchy Bartłomieja, który wbrew agresywnemu moskiewskiemu Kościołowi wystąpił przeciwko rozłamowi w Ukrainie, którym ten od ponad 30 lat oszukuje świat, i który staje na baczność przed moskiewskim władcą i w istocie jest filią rosyjskich służb specjalnych. Patriarcha uznał Ukraiński Kościół za niezależny, czyli po grecku autokefaliczny, i stało się to nieoczekiwanym ciosem w imperialistyczne plany Putina i jego agresywnej kompanii. Dlatego też rosyjski oligarcha Nowynski organizuje tak zwane procesje religijne przeciwko wizycie Patriarchy Ekumenicznego. Tak zwane, bo gdzie jest Chrystus, tam jest miłość, a o jaką miłość chodzi moskalom, skoro głowę świata prawosławnego nazywają antychrystem? Nie swojego moskiewskiego Cyryla, który handlował tytoniem i winem i całe życie służy KGB-FSB, lecz tego patriarchy, którego przodkowie ochrzcili Ukrainę-Ruś.
…Kiedy ponad trzydzieści lat temu zaczynaliśmy odradzanie Cerkwi ukraińskiej i było nas, jak to ujął Wasyl Stus, garstka, a wszystko i wszyscy wokół byli przeciwko nam, dodawały nam sił słowa pierwszego ukraińskiego patriarchy Mstysława Skrypnyka: „Duch Święty to, czego brakuje, uzupełnia, a słabe umacnia”. I miał rację: dziś Cerkiew ukraińska znajduje się wśród uznanych piętnastu autokefalicznych Cerkwi prawosławnych, a nasz metropolita Epifaniusz służy razem z patriarchami Konstantynopolitańskim i Aleksandryjskim, którzy zajmują odpowiednio pierwsze i drugie miejsce honorowe w całym prawosławnym świecie.
Zatem my, Ukraińcy, będziemy witać wizytę patriarchy Bartłomieja! A komu się to nie podoba, niech jedzie do Monasteru Danyłowskiego! Najlepiej na zawsze.
Tłumaczenie maszynowe
Switłana MASŁOWSKA, p.o. przewodniczącej Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. 8 sierpnia w Czerniowcach przy pomniku Jurija Fedkowycza uczczono bukowińskiego Kobziarza z okazji 187. rocznicy jego urodzin oraz wręczono dyplomy i nagrodę literacko-artystyczną jego imienia, ustanowioną przez Czerniowieckie Obwodu Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. O bukowińskim gigancie ducha i słowa mówił rektor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego (CUN) imienia Jurija Fedkowycza, Roman Petryszyn. Na talencie literata-proświcianina, wolnościowych dążeniach sobornika – z kohorty najbardziej utalentowanych ukraińskich pisarzy, który opisywał losy chłopów-hucułów, wysławiał ich wysokie walory moralne, zamiłowaniu do folklorystyki, jego walce z moskalofilstwem podkreślali moderator spotkania, starszy pracownik naukowy Czerniowieckiego Muzeum-Memoriału im. Jurija Fedkowycza Wołodymyr Zatułowśkyj, profesor CUN Wołodymyr Antofijczuk, artysta ludowy Ukrainy, profesor CUN Iwan Derda, przewodnicząca hlibockiej „Proświty”, literatka Ołeksandra Wozniak, deputowany Rady Miejskiej Czerniowiec, współzałożyciel nagrody imienia Jurija Fedkowycza Ołeksej Kaspruk, p.o. przewodniczącej Czerniowieckiej Obwodowej „Proświty” Switłana Masłowska. Zafascynowani słuchali poezji sławnego rodaka, nasyconej duchem ludowym i bogactwem różnorodnego ukraińskiego słowa w czytaniu studentek CUN Olhy Kowal i Ksenii Popowej. Najbardziej uroczysta chwila – wręczenie dyplomów i nagród laureatom-proświcianom. Tego wyróżnienia w tym roku dostąpili: Wołodymyr Antofijczuk, Iwan Derda, Ołeksandra Wozniak, Marija Pełech (odpowiedzialna sekretarz obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki), Switłana Horban (naczelnik wydziału oświaty, młodzieży i sportu Putyłskiej wspólnoty terytorialnej). Obecny skład laureatów – to awangarda bukowińskiej „Proświty”, dla których dyplomy są impulsem do tworzenia nowych projektów popularyzujących imię Jurija Fedkowycza. Ponieważ bukowiński Słowik jest obecnie jeszcze niedoczytany, niedoceniony, niepoznany. Propagowanie jego twórczości – to kontynuacja wielkiego dzieła Fedkowycza – ukrainizacja Bukowiny. Aby, jak pisał nasz poeta ludowy, „Żeby nie było za późno”… Własna informacja.
Tłumaczenie maszynowe
Z okazji 30-lecia Niepodległości Ukrainy Narodowe Naukowo-Badawcze Centrum Konserwacji Ukrainy przy wsparciu Ukraińskiego Funduszu Kultury prezentuje projekt wystawienniczy „Duchowa wielkość: memoriały wybitnych Ukraińców. Konserwacja naukowa”, poświęcony postaciom historycznym przeszłości. Wystawa została otwarta 17 sierpnia 2021 roku w Kijowie, w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki. Ta nowatorska wystawa-publikacja prezentuje odrestaurowane przez specjalistów Centrum Konserwacji muzealne rarytasy, związane z życiem i działalnością wybitnych Ukraińców, którzy na przestrzeni XVIII–XX wieku odgrywali decydującą rolę w historii i kulturze Ukrainy. Na wystawie zaprezentowano 180 przedmiotów z 40 muzeów, rezerwatów, galerii Ukrainy oraz innych placówek kultury. Przed zwiedzającymi wyłania się spójny w swej różnorodności świat rzeczy i dzieł, które służyły wybitnym osobistościom: mężom stanu, uczonym, pisarzom, artystom, aktorom, kompozytorom, działaczom społeczno-politycznym – Iwanowi Mazepie, Piotrowi Kałnyszewskiemu, Iwanowi Skoropadskiemu, Piotrowi Mohyle, Andrzejowi Szeptyckiemu, Tarasowi Szewczence, Iwanowi Kotlarewskiemu, Marko Wowczok, Panasowi Myrnemu, Łesi Ukraińce, Iwanowi Frankce, Mychajle Hruszewskiemu, Oldze Kobylańskiej, Bohdanowi Łepkiemu, Maksymowi Rylskiemu, Pawłowi Tyczynie, Mykole Łeontowyczowi, Serhijowi Wasylkiwskiemu, Marii Zańkoweckiej, Iwanowi Kozłowskiemu, Symonowi Petlurze, Katerynie Biłokur i wielu innym. Prezentowane w ekspozycji przedmioty muzealne – rzeczy osobiste, dzieła malarskie i graficzne artystów, pamiątki dokumentalne, fotografie, wydania za życia autorów, zapisy nutowe, meble, książki z bibliotek osobistych, odzież, przedmioty użytku domowego – posiadając swoją artystyczną wyrazistość i wartość historyczną, niosą energię człowieka, do którego należały. Czas odcisnął piętno na każdym z tych przedmiotów, które wymagały bacznej uwagi i pomocy konserwatorów dzieł sztuki, których poziom zawodowy jest niezwykle wysoki. Szczególne miejsce wśród rzeczy pamiątkowych zajmują portret T. Szewczenki autorstwa malarza I. Repina (1888 r.); szkatułka (XIX w.), którą z Włoch do Petersburga przywiózł malarz K. Briułłow i później podarował ją swojemu uczniowi – Tarasowi Szewczence; stół gabinetowy (XIX w.), przy którym w Winnicy pracował Symon Petlura; wieniec – prezent dla M. Hruszewskiego od Towarzystwa Naukowego imienia Szewczenki we Lwowie (1926 r.); papierośnica, która należała do H. Kwitki-Osnowjanenki (XIX w.) i inne. Niemałe zainteresowanie budzą ikona „Św. Mikołaj Cudotwórca” (pocz. XVIII w.) z ikonostasu Soboru Objawienia Pańskiego, wzniesionego na zamówienie i kosztem I. Mazepy; Trebnik (1646 r.), uporządkowany i wydany przez P. Mohyłę; „Ewangelia” ostatniego hetmana Ukrainy P. Kałnyszewskiego (1758 r.), którą podarował Cerkwi Świętej Trójcy we wsi Pustowijiwka w obwodzie sumskim; buława hetmańska (XVI–XVII w.) z kolekcji W. Tarnowskiego; Uniwersał hetmana I. Skoropadskiego (1710 r.). Oryginalna idea designerska pokazu tych unikalnych rzeczy łączy w jedną kompozycję eksponaty stworzone z różnych materiałów i technik wykonania, a jednocześnie wizualnie wyodrębnia każde dzieło w przestrzeni ekspozycyjnej. Ekspozycja wystawy jest ciekawa i treściwa, gdyż oprócz odrestaurowanych dóbr kultury Funduszu Muzealnego Ukrainy, zaprezentowano na niej fotografie i dokumenty, dokumentację konserwatorską, film wideo, teksty komunikatów naukowych, komentarze, materiały fotograficzne. Kuratorem projektu wystawienniczego jest Mychajło Biłoszycki, konserwator malarstwa olejnego na płótnie wyższej kategorii kwalifikacyjnej Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Konserwacji Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
13 sierpnia 2021 roku na zaproszenie Patriarchy Ekumenicznego Bartłomieja Metropolita Kijowski i całej Ukrainy Epifaniusz oraz towarzyszące mu osoby odwiedzili dom rodzinny Patriarchy we wsi Agios Teodoros na wyspie Imroz. Patriarcha gościnnie przyjął Błogosławionego władykę, opowiedział o historii swojej rodziny i pokazał muzeum, które urządził w pomieszczeniu, gdzie kiedyś znajdował się sklep jego ojca. Również Jego Świątobliwość zapoznał gości z Ukrainy ze swoim rodzonym bratem i jego rodziną. Zwierzchnik PKU podarował Patriarsze Bartłomiejowi ukraińskie tłumaczenie jego biografii, przygotowanej przez diakona Ioana Chrissavgisa, które wykonało wydawnictwo „Duch i Litera”. Prezentacja wydania odbyła się 11 czerwca w Domu Metropolitalnym. Dzień pełen wydarzeń zakończył się koncertem greckich i tureckich pieśni ludowych oraz autorskich na świeżym powietrzu, w jednym z najwyższych punktów wyspy Imroz, na cześć jubileuszu patriarszego. Biuro Prasowe Metropolii Kijowskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (PKU)
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ukraińska. Ponad sto lat po tej publikacji, niestety, w Ługańsku niemal nic się nie zmieniło. Była ofiarna praca wielu nauczycieli, artystów i pisarzy, którzy zachowywali Ukrainę w Ługańsku, ale często działo się to wbrew państwowym instytucjom, a nie dzięki nim. – „…kochasz Rosję i uważasz, że przez całe życie przebywałeś na terytorium Ukrainy, a czułeś, że to jest Rosja, to powinieneś zrozumieć, że… musisz już jechać i szukać sobie miejsca w Rosji… Ale jeśli czujesz, że jesteś Ukraińcem, a Donbas jest ukraiński… – bądź tam…”. To cytat z wystąpienia obecnego Prezydenta (skróty moje. – O. B.). Nie warto analizować tej sentencji, zrodzonej z ignorancji. Chcę zapytać o coś innego: jak to, według Pani, jest – „być tam”, czując się Ukraińcem? – To nie jest po prostu trudne, to jest nie do zniesienia. Nie dałabym rady, dlatego wyjechałam w 2014 roku, bez żadnych wątpliwości. I dlatego już siedem lat w myślach proszę o wybaczenie rodziców, na których groby przez ten czas jeździłam tylko kilka razy. – Stanisław Assiejew w swojej książce jest surowo jednoznaczny: „Trzeźwe spojrzenie mówi, że Donieck (w naszym przypadku – Ługańsk, – O. B.) dla Ukrainy jest stracony. Stracony mentalnie, stracony fizycznie, ze wszystkimi konsekwencjami, o których jeszcze trzeba będzie się dowiedzieć…” Jak to jest, pani Walentyno – według Winhranowskiego: „… Jeszcze nadzieja bije się w lamentach, Jeszcze miłość biegnie krętymi ścieżkami..”? Czy może wszystkim dawnym „nam”, dziś podzielonym na „my” i „oni”, to już nawet nie jest potrzebne?.. – Im dalej, tym bardziej rozumiem, że mnie chyba jednak nie jest potrzebne. Między „my” a „oni”, „wtedy” a „teraz” – przepaść, która pogłębia się z każdym rokiem. Moja nadzieja już nie lamentuje, postanowiłam dla siebie, że nie warto oszukiwać się iluzjami. Choć miłość, bez wątpienia, zawsze będzie biegła krętymi ścieżkami – do tych miejsc, gdzie się urodziłam i wychowałam, gdzie się uczyłam i pracowałam, gdzie urodziłam dzieci i stałam się tą, którą jestem. I tak, zgadzam się ze Stanisławem Assiejewem, o konsekwencjach będziemy jeszcze musieli się dowiedzieć… – Ostatnie w rozmowie, ale z sensu bynajmniej nie ostatnie. Jesteśmy na zawsze zranieni Donbasem. Utrata bliskich, kraju i domu, niemożność odwiedzenia rodzinnych grobów, ból z powodu tego, że do niedawna bliscy ludzie stali się wrogami… Jeśli kiedyś Ukraina odzyska „stracony” Donbas, czy jest szansa wybaczyć, porozumieć się? Pani, Ukrainko, patriotko – i ługańszczanko – czy zdoła Pani? – Nie znam odpowiedzi, szczerze. I nie wiem nawet, czy moje przebaczenie jest potrzebne tym, którym być może kiedyś zdołam wybaczyć…
Tłumaczenie maszynowe
Ołena BONDARENKO Moja rozmówczyni – Wałentyna Lesnowa, kandydatka nauk filologicznych, docentka katedry filologii ukraińskiej i językoznawstwa ogólnego Ługańskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Tarasa Szewczenki (m. Starobielsk). Jedna ze współredaktorek słownika ukraińskich gwar wschodniosłobożańskich oraz dwóch chrestomatii tekstów dialektalnych ze Wschodniej Słobożańszczyzny. Organizatorka sporej liczby projektów społecznych, wśród których – zainicjowany przez uczniów Stanicy Ługańskiej flashmob „Szanujmy język ojczysty” (2017), Ługański obwodowy konkurs historyczno-literacki „W dzieciństwie odkrywasz kontynent, który nazwie się potem – Ojczyzna” (2017), a także licznych wydarzeń na rzecz popularyzacji i wspierania języka ojczystego oraz kultury. Wolontariuszka w projekcie społecznym „Książki, które mówią” (tworzenie audiobooków dla dzieci z wadami wzroku). Jedna z redaktorek odpowiedzialnych unikalnego zbioru tekstów dialektalnych o ukraińskim barszczu, który wszedł na listę najlepszych książek 2019 roku według wersji ukraińskiego PEN… „W dalekim 1981 roku w zrusyfikowanym Ałczewsku świadomie wybrałam sobie zawód ukraińskiej filolożki…”, – tak mówi o sobie pani Wałentyna w wywiadzie dla „Radia Kultura”, który później wszedł do znanej książki Hałyny Daciuk „Jedna z nas”. Człowiek-światło, przy którym chce się być, z którym chce się rozmawiać i rozmawiać, ciesząc się jej szczerością, miłością do świata i do Ukrainy… – Pani Wałentyno, kiedyś mi – w tamtym czasie przewodniczącej Ługańskiego Ruchu – nie raz przychodziło organizować wyjazdy dzieci z Ługańszczyzny na Boże Narodzenie czy Wielkanoc do Galicji, na Przykarpacie. Aby przyłączały się do ukraińskich zwyczajów, wsłuchiwały się w język ukraiński, dowiadywały się prawdy, nie zamulonej rosyjską propagandą, którą obfitowały szpalty ówczesnego miejscowego oficjału. Ale – kajam się – na myśl tylko czasami przychodziło, że my także możemy „przywieźć” swoje, autentyczne, właściwe kulturze wschodnioukraińskiej. Aby „zachodniacy” przekonywali się, że i my – to Ukraina… Pani teraz wciela w życie takie projekty. Proszę o nich opowiedzieć. – Wszystko zaczęło się w maju 2016 roku, kiedy na zaproszenie profesor Ludmyły Tkacz, mojej dawnej przyjaciółki, z którą poznałyśmy się na konferencji naukowej w Ługańsku wiele lat temu, pojechaliśmy ze studentami na praktykę dialektologiczną do Uniwersytetu Czerniowieckiego. Bukowina bardzo ciepło nas przyjmowała; kilka dni pobytu tam było nasyconych niezapomnianymi wrażeniami: muzea i zabytki architektury, przedstawienia teatralne i koncerty, a co najważniejsze – komunikacja z ludźmi, otwartymi, szczerymi, gościnnymi. Z góry umówiliśmy się z czerniowieckimi kolegami o wspólnym wydarzeniu akademickim – 18 maja w Błękitnej sali uniwersytetu odbyła się prezentacja Ługańskiej i Czerniowieckiej szkół dialektologicznych, na której byli obecni rektor CzNU, wykładowcy oraz studenci dwóch uniwersytetów. Zobaczyłam, z jakim zainteresowaniem słuchają opowieści o Borysie Antonowyczu Szarpyle, Oldze Mychajliwnie Masztabej, Zinaidzie Stepaniwnie Sikorskiej, Tamarze Petriwnie Ternowskiej – koryfeuszach, którzy zapoczątkowywali kiedyś badania dialektologiczne na Ługańszczyźnie (mnie poszczęściło się uczyć u nich wszystkich), oraz o ich następcach, którzy przez wiele lat zbierają skarby rodzimych ukraińskich gwar wschodniosłobożańskich. I wtedy przyszło zrozumienie, że o tym trzeba opowiadać Ukrainie, bo my jednak mamy czym się chwalić. Z czasem do prezentacji szkoły dialektologicznej dołączyła „Mapa literacka Ługańszczyzny”, na którą nanieśliśmy imiona nie tylko znanych rodaków-klasyków, których utwory dawno studiują w szkole – Borysa Hrinczenki, Wołodymyra Sosiury, Wasyla Hołoborodki, – ale i tych, o których jeszcze nie napisano w podręcznikach, w szczególności absolwentów naszego uniwersytetu różnych lat Petra Biływody, Lubow Jakymczuk, Jewheniji Senik, Tetiany Stus oraz wielu innych. Ten projekt prezentowaliśmy na uniwersytetach w Łucku, Tarnopolu i Winnicy, występowaliśmy z nim w Starobielsku przed wojskowymi z Chmielniczyzny i bibliotekarkami ze Lwowa. Po naszym występie na Wołyńskim Uniwersytecie Narodowym imienia Łesi Ukrainki, gdzie byliśmy w maju 2018 roku, ówczesny dziekan wydziału filologii i dziennikarstwa Jurij Hromyk powiedział, że to był wykład-wstrząs. – Kim są ci ludzie, którzy razem z Panią „dzielą się” Wschodnią Ukrainą ze światem? – To moje koleżanki, z którymi jesteśmy na jednej fali, – docentka katedry literatury ukraińskiej Switłana Nehodiajeva i docentka katedry filologii ukraińskiej i językoznawstwa ogólnego Maryna Wołoszynowa. A jeszcze, bez wątpienia, studenci i studentki wydziału filologii ukraińskiej, z którymi razem dobieramy teksty utworów artystycznych, piszemy scenariusze, przygotowujemy oprawę multimedialną i występujemy przed widzami. – Opuściła Pani rodzinne miasto i wyjechała z Ługańska – razem z uniwersytetem – do Starobielska. Dla pojedynczego człowieka takie przesiedlenie jest skomplikowane i dramatyczne. A dla całej uczelni z jej wykładowcami, studentami, bazą edukacyjną i naukową – jak to jest? Czy nie pojawiała się myśl, by zastosować swoją profesjonalność, talenty gdzie indziej – powiedzmy, w Kijowie lub Lwowie? – Dzięki temu, że przeprowadziłam się razem z uniwersytetem, nie czuję się samotna, bo obok są ludzie, których znam nie od dekady, współmyśliciele, którzy zawsze są gotowi podstawić ramię. Wyjechaliśmy bez żadnej bazy, wszystko zostało w Ługańsku. Ale w 2014 roku pracowaliśmy na tak niesamowitym uniesieniu, że już po kilku miesiącach zdołaliśmy uruchomić pełnowartościową stronę na wsparcie procesu edukacyjnego (nawiasem mówiąc, potem, kiedy zetknęliśmy się z koniecznością nauczania zdalnego przez pandemię, czuliśmy się znacznie pewniej niż koledzy z wielu nieprzeniesionych uniwersytetów). Czy nie pojawiała się myśl, by gdzieś się przeprowadzić? Czasem myślę o tym, bo do tej pory jeszcze nie mogę przyzwyczaić się do małego miasta bez zwykłej dla mnie infrastruktury, w którym znalazłam się siedem lat temu. Ale te myśli nawiedzają nieczęsto i niedługo. Z jednej strony, proza życia – w Kijowie czy Lwowie po prostu nie będę mogła za swoją pensję docenta wynajmować mieszkania. A z drugiej, jakkolwiek patetycznie by to nie brzmiało, nie wyobrażam sobie siebie bez rodzinnego uniwersytetu, do którego wstąpiłam 40 lat temu i więcej się z nim nie rozstawałam. Póki co tak, a jak będzie dalej, życie pokaże, przez te lata nauczyłam się nie planować daleko naprzód. – „W izolacji” Stanisława Asiejewa mowa jest, między innymi, o „praktycznym odrzuceniu polityki narodowej całego okresu niepodległości” na terenach Donbasu. Jeśli ostrzej – zmieniając toponim „Donieck” na „Ługańsk”, zapytam, znowuż za Asiejewem: „Żeby zrozumieć, czy stracony jest Ługańsk dla naszego kraju na zawsze,
należy przede wszystkim zapytać: czy został on “znaleziony” pod pyłem węglowym wtedy, gdy tutaj wciąż jeszcze była ukraińska władza? Pani Valentino, czy ma Pani odpowiedź na to pytanie? – Moim zdaniem władza nie bardzo przejmowała się tym, aby Ługańsk był ukraiński nie tylko terytorialnie, ale i w swojej istocie. Czego wart jest sam fakt, że w 1991 roku, kiedy moja córka szła do szkoły do ukraińskiej klasy (ukraińskiej szkoły w Ługańsku wtedy nie było ani jednej), podręczników dla niej i jej kolegów z klasy szukałam we Lwowie przez swoich przyjaciół. To taka sobie “ciągłość tradycji”: o roli szkół w rusyfikacji ludności czytamy jeszcze w pracy “Żyzn’ i tworczestwo krestjan Charkowskoj gubiernii. Oczerki po etnografii kraja” (1898). Przytoczę cytat: “Wlijaniju litieraturnago naruczyja na korennoje mnogo pomogajet szkoła, ona sposobstwujet iskorienieniju miestnago naruczyja”. Zrozumiałe, że w tym przypadku “literackie narzecze” – to język rosyjski, a “miejscowe” – ukraińskie”, — Damba Żalsarajew, poeta ludowy Buriacji. “Hymn narodowy dla narodu ukraińskiego – to ta latarnia morska, która będzie nadal prawidłowo i bezbłędnie wskazywać mu drogę do przyszłości, drogę do szczęścia, do rozkwitu”, — Czingiz Ajtmatow, pisarz ludowy Kirgistanu. Przeczytaliśmy o tym, a także o autorach przekładów aż na dziewiętnaście języków w tych egzemplarzach, które Ołeksandr Hryhorowycz Petkun wysłał na uczelnię w Gogolewie, o której wykładowcach wspomina ze szczególną wdzięcznością, do Centrum Współpracy Humanitarnej z ukraińską diasporą, którego aktywnym partnerem jest od wielu lat. 16 sierpnia 2021 roku 6 maja 2019 r. Winnicki Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny. Prezentacja projektu “Literacka mapa Ługańszczyzny”
Tłumaczenie maszynowe
Nadia ONYSZCZENKO, dyrektorka Centrum Współpracy Humanitarnej z Ukraińską Diasporą Niżyńskiego Uniwersytetu Państwowego im. M. Gogola. „W 1992 roku moi ukraińscy przyjaciele przysłali mi z Kijowa zbiór tłumaczeń hymnu narodowego Ukrainy na języki narodów świata. O ile mi wiadomo, niczego podobnego nie wydawano nie tylko w Europie, ale i na całym świecie”. Tak zareagował na to wydarzenie poeta narodowy Dagestanu, Rasuł Gamzatow. Pogratulował on autorowi pomysłu i kompilatorowi, Ołeksandrowi Petkunowi. Doktor nauk filozoficznych, akademik Międzynarodowej Akademii Orientalistyki oraz Międzynarodowej Akademii Współpracy i Rozwoju – to nasz krajan. Urodził się w Iczni na Czernihowszczyźnie, dorastał we wsi Stawyskie w rejonie kozeleckim. W latach 1971–1975 studiował na wydziale ukraińskim wydziału filologicznego Niżyńskiego Instytutu Pedagogicznego im. M. W. Gogola. Po pomyślnym ukończeniu studiów, za rekomendacją Olesia Honczara i pierwszego sekretarza Związku Pisarzy Ukrainy Wasyla Kozaczenki, został skierowany na Azerbejdżański Uniwersytet Państwowy w celu dalszego doskonalenia znajomości języków i literatur wschodnich, a także religii dawnych i współczesnych. Kierownictwo i redakcja główna wydawnictwa „Horyń”, w którym ujrzał światło dzienne ten unikalny zbiór, otrzymały od obywateli Rosji pochodzenia ukraińskiego ponad trzysta pozytywnych opinii na jego temat. Akademik Petkun cytuje je już w drugim wydaniu „Szcze ne wmerła Ukrajina” z 2011 roku, które zrealizował na własny koszt jako dyrektor Instytutu Problemów Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa, redaktor naczelny gazety „Nowosti posolstw” oraz czasopisma „Ukrainskaja żyzń” w Moskwie. „Popieram Pańską odważną ideę wydania w Moskwie zbioru tłumaczeń Hymnu narodu ukraińskiego. Niech żyje Wolna Ukraina, Wolny Naród Ukraiński, Wolne ukraińskie Słowo. Z szacunkiem dla Pana i Pana tytanicznej pracy na rzecz rodzinnej Ukrainy” – Wiaczesław Czornowił, przewodniczący Ludowego Ruchu Ukrainy. „Nowa niepodległa Ukraina podąża drogą, którą otworzyli nam Taras Szewczenko, Iwan Franko, Łesia Ukrainka, Pawło Czubynski. A hymn „Szcze ne wmerła Ukrajina” oświetla nam naszą przeszłość, nasze dzisiaj i naszą Wielką Przyszłość” – Wiktor Starczenko, obrońca praw człowieka. „Wersy przyszłego hymnu Ukrainy zostały napisane w 1862 roku, ale są aktualne także dzisiaj, będą aktualne i jutro, ponieważ wieczny jest naród, tak jak wieczny jest jego czyn w imię niepodległości i roz-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zawdzięczać popularyzację ukraińskiej bandury na świecie (koncertował w wielu krajach Europy i Azji). Spod pióra badacza wyszły dziesiątki artykułów z historii powstania i pochodzenia bandury oraz ukraińskiego kobzarstwa. Szczególne zainteresowanie stanowi jego rozprawa „O kozakach-bandurzystach”. Muzyk stworzył także niemało oryginalnych kompozycji na bandurę, wśród których najbardziej znaczącymi są „Duma o wielkiej Ruinie” oraz „O Krutach”. prac z historii literatury ukraińskiej i zagranicznej. Pisarz pozostawał w długotrwałej korespondencji ze Stefanem Zweigiem, którego znał osobiście. Lecz twórczy rozwój Majfeta przerwał stalinowski terror. W 1934 roku został skazany na 10 lat łagrów, a następnie na zesłanie pod nadzór organów Bezpieczeństwa Państwowego nad Peczorą. W 1955 roku Majfet próbował powrócić na Ukrainę, jednak miejscowe władze Połtawy czyniły mu wszelkie przeszkody, aby nie mógł pracować w swoim zawodzie. Uważając to za kontynuację polityki stalinizmu w kraju, nie mając mieszkania ani środków do życia, Hryhorij zmuszony był powrócić w miejsce swojego zesłania. Skrajnie wyczerpany takim losem, w 1975 roku Hryhorij Majfet odebrał sobie życie.
Tłumaczenie maszynowe
Alla Wereszczahina, Borys Wereszczahin, zasłużeni działacze sztuki Ukrainy. Zakończenie. Początek w nr 32 z 2021 roku. Właśnie tutaj warto przypomnieć, że żaden język na świecie nie doświadczył takiego niszczenia ze strony sąsiadów i wewnętrznych zdrajców, jak ukraiński. Nienawidzono go zaciekle, bano się go, ponieważ jasno rozumiano, że język to kod genetyczny narodu, jego odwieczny amulet. Jest język – jest naród, nie ma języka – zniknie i naród! Oczywiście prześladowano także nosicieli języka ojczystego, przede wszystkim mistrzów słowa, literatury pięknej, w szczególności sławnych synów ziemi sumskiej: P. Kulisz był więziony w Twierdzy Pietropawłowskiej, a P. Hrabowski zesłany na Syberię, gdzie zmarł. Ogólnie rzecz biorąc, ten kraj stał się małą ojczyzną całej plejady znaczących postaci w różnych dziedzinach życia społeczeństwa na wszystkich etapach rozwoju Ukrainy. Bronili oni jej samodzielności, honoru i godności swojego narodu, wzmacniali duchowość i kulturę. Zwróćmy się do nich z naszą wdzięczną pamięcią: M. Berezowski, D. Bortniański, M. Berlinski, O. Potebnia, O. Łazarewski, A. Joffe, H. Narbut, bracia Kryczewscy, O. Bohomazow, J. Brazoł (Zasławska), D. Burliuk, O. Markewycz, O. Markowycz, P. Kulisz, M. Muraszko, J. Mamontow, M. Antonowycz, J. Szczoholiw, K. Kwitka, I. Kawaleridze, O. Palicyn, H. Waszkewycz, B. Hrinczenko, P. Hrabowski, O. Ołeś, J. Onacki, S. Pasiuha, J. Mowczan, J. Adamcewycz, H. Zatyrkewycz-Karpińska, B. Antonenko-Dawydowycz, M. Łukasz, M. Dołenko, M. Chwylowy, P. Macenko, I. Bahriany, O. Wysznia, O. Sulyma-Blochyn, H. Nudha, I. Biłohrud, I. Steszenko, P. Biłynnyk, B. Hmyria, A. Mokrenko, W. Zarecki, P. Kluczyna, O. Juszczenko... Każde z tych sławnych imion to osobna strona kroniki budowy i ustanawiania niepodległego państwa – tego odwiecznego marzenia i nadziei Ukraińców. Wydawałoby się, że dążenia się spełniają – nad Ukrainą wzeszło słońce wolności, wzięła życiodajny łyk świeżego powietrza – powstała Ukraińska Republika Ludowa ze wszystkimi atrybutami państwa. Wiodącą staje się idea samostanowienia narodowego, aktywizuje się życie polityczne, zmienia się świat duchowy społeczeństwa. Lecz, jak już wspomniano, najwyższym celem polityki Moskwy i jej pachołków wobec Ukrainy zawsze było (i pozostaje do dziś) imperialne dążenie do ujarzmienia narodu, złamania jego wolnościowego ducha. A niszcząc duszę i pamięć wielu pokoleń, za wszelką cenę nie dopuścić do odrodzenia samodzielnego państwa. Więc działali, jak zawsze, podstępnie: rozpętywali wojny, przeprowadzali permanentne terrory, dokonywali głodomorów, stosowali represje wobec naszych rodaków. Przytoczmy imię choć jednego z dostojników, który stał się ofiarą „czerwonego terroru”. Chodzi o Petra Jakowycza Doroszenkę – historyka, bibliografa, lekarza, działacza społecznego i politycznego. Pochodził ze starego hetmańskiego rodu Doroszenków. W czerwcu 1918 roku stanął na czele Głównego Zarządu ds. Sztuki i Kultury Narodowej państwa ukraińskiego. Wiele wysiłku włożył P. Doroszenko w otwarcie państwowego ukraińskiego teatru dramatycznego, narodowej galerii sztuki, państwowego muzeum historycznego oraz szeregu instytucji Akademii Nauk, a także w organizację produkcji filmowej. Faktycznie stanął na czele całej sprawy budownictwa kulturalnego na Ukrainie. P. Doroszenko jest autorem szeregu prac naukowych z historii i obyczajów Ukrainy. Oprócz tego uczony zebrał znaczącą kolekcję dzieł sztuki dekoracyjno-użytkowej, malarstwa, rzadkich dokumentów. Szczególną wartość stanowiły uniwersały hetmanów B. Chmielnickiego, P. Doroszenki, D. Mnohohrisznego, I. Brzuchowieckiego, I. Samojłowicza, I. Skoropadskiego, autografy starszyzny kozackiej, duchowieństwa, rękopisy P. Kulisza, M. Maksymowycza, M. Gogola. Hetman P. Skoropadski mianował go członkiem Komisji Władców Najwyższych. Razem z rządem URL został ewakuowany do Winnicy, a stamtąd do Odessy, gdzie aresztowały go organy Nadzwyczajnej Komisji i rozstrzelały. Większa część jego unikalnej kolekcji po zniszczeniu Petra Jakowycza została utracona. Nikt nie wiedział, co będzie z nim jutro, czy w ogóle nadejdzie dla niego dzień przyszły. W takich okolicznościach wielu Ukraińców znalazło się za granicą, pozostając nawet w dalekich światach wiernymi ojczystej Ojczyźnie. Fala emigracyjna zaniosła do Rumunii działacza wojskowego i politycznego URL, atamana wojsk Ukraińskiej Centralnej Rady, dyplomatę, dziennikarza M. Kowenkę. Urodził się Mychajło w Biłopillu, dorastał we wsi Hriazne w obwodzie sumskim. Mając wielkie zdolności do nauki, został skierowany do Niemiec, gdzie zdobył wykształcenie w Instytucie Politechnicznym w Darmstadt. W czasach URL stał się znanym działaczem politycznym, członkiem UCR, komendantem wojskowym Kijowa. Wyjątkowa zasługa należy do Kowenki w stworzeniu kijowskiego Wolnego Kozactwa (sformował 16 kureni kozackich). Według słów hetmana P. Skoropadskiego: „To był energiczny i śmiały człowiek”, który „okazywał wiele osobistej odwagi”. To właśnie on przeprowadził aresztowanie członków Centralnej Rady, którzy w zmowie z bolszewikami mieli zamiar ją zniszczyć poprzez rozwiązanie. Mychajło był aktywnym uczestnikiem stłumienia bolszewickiego styczniowego powstania zbrojnego w Kijowie w zakładach „Arsenał”, a także obrony miasta przed wściekłym wojskiem M. Murawjowa – organizatora masowych morderstw w Kijowie. Jego wojska pod hasłami „Śmierć Ukraińcom!” rozstrzelały w mieście około 5 tysięcy cywilów, w szczególności zniszczyły także kijowskiego metropolitę Włodzimierza. W marcu 1918 roku M. Kowenko zostaje przedstawicielem Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Niemczech, a w maju tego samego roku zostaje wybrany dyrektorem zakładów „Arsenał”. Za Dyrektoriatu kierował komisją śledczą ds. walki z kontrrewolucją. Od 1920 roku na emigracji. Jak potoczyło się jego dalsze życie – nie wiadomo. Lecz do jakichkolwiek brzegów nie zaniosłyby wiatry historii naszych rodaków, zawsze pozostawali patriotami, nie tracili nadziei na odniesienie zwycięstwa w walce o samodzielność. Na wygnaniu pracował także ukraiński rząd. Siłą przekonań narodowych, intelektu, talentu otwierali Ukrainę światu, wzmacniali jej autorytet w przestrzeni międzynarodowej, propagowali dorobek, tworzyli ośrodki kultury ukraińskiej w diasporze. Powiedzmy, Jewhen Onacki – encyklopedysta, dziennikarz, pisarz, filozof, działacz społeczny, członek Ukraińskiej Centralnej Rady. Był jednym z inicjatorów stworzenia w Buenos Aires Stowarzyszenia Ukraińskich Uczonych, Pisarzy i Artystów, któremu przewodniczył. Onacki opracował i wydał monumentalną wielotomową „Ukraińską małą encyklopedię”, szereg publikacji o twórczości T. Szewczenki, M. Gogola, W. Wynnyczenki. Już w niepodległej Ukrainie we Lwowie wydano jego gruntowną pracę „Życie i śmierć pułkownika Konowalca” (dokumenty, wspomnienia, listy, zdjęcia, dziennik).
Aktywną działalność muzyczno-pedagogiczną oraz organizacyjno-propagandową prowadził inny urodzony na Sumszczyźnie Pawło Macenko – muzykolog, kompozytor, pedagog. Pracował jako dyrygent Ukraińskiego Chóru Akademickiego w Pradze. W Kanadzie, dokąd przeprowadził się na zaproszenie ukraińskiego Domu Narodowego, napisał ponad 30 monograficznych szkiców o ukraińskich kompozytorach, wśród nich biografie D. Bortniańskiego, M. Berezowskiego, A. Wedela, J. Stepowego, M. Łeontowycza, L. Rewuckiego, wydał szereg ciekawych badań z historii muzyki ukraińskiej, takich jak „Dawna muzyka ukraińska a współczesność”, „Szkice do historii ukraińskiej muzyki cerkiewnej”. Ciekawą postacią wydaje się także Wasyl Emeć – bandurzysta-wirtuoz, kompozytor i pedagog. Na skonstruowanym przez ojca fonografie nagrywał na Sumszczyźnie miejscowych kobzarzy. Wasyl zorganizował pierwszą szkołę kobzarstwa na Kubaniu, później – pierwszą kapelę kobzarską w Kijowie. Przebywając na emigracji, uczył się w praskiej i berlińskiej konserwatoriach, mieszkał w Los Angeles. Właśnie jemu zawdzięczamy Niezrównany liryk ukraińskiej poezji O. Ołeś, zaraz po emigracji do Wiednia, dokąd wyjechał ratując się przed bolszewizmem, zainicjował utworzenie Związku Ukraińskich Dziennikarzy i Pisarzy, obalając tym samym opinię Ludowego Komisarza Oświaty A. Łunaczarskiego o tym, że „język ukraiński nie jest przystosowany do wymagań kultury”. Poeta założył także czasopismo „Na przełomie”, przygotowywał do druku zbiory materiałów naukowych, brał aktywny udział w pracy Komitetu Pomocy Głodującym na Ukrainie (1921–1922), był jednym z fundatorów Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu. Wraz z przeprowadzką do Pragi kontynuował opiekę nad sprawami diaspory, przejmując się losem rodzinnej Ukrainy. Dołączył do tej działalności także jego syn O. Olżycz. Tymczasem nad Ukrainą czarną chmurą zawisały złowieszcze lata 30. Chyba największą w światowej historii zaplanowaną zbrodnią przeciwko ludzkości, która odebrała życie milionom Ukraińców, stał się sztuczny głód, uznany na świecie za ludobójstwo narodu. Ile dzieci się nie urodziło, ilu ludzi tak i nie wypełniło swojej misji na tej ziemi… Kremlowskiej władzy wydało się to za mało, więc oprócz chłopstwa, zabrali się za fizyczne wyniszczenie także intelektualnego potencjału Ukraińców: znanych polityków, naukowców, działaczy kulturalno-artystycznych... Ile mógłby jeszcze zrobić dla rozkwitu państwa Mykoła Makarenko – uczony-encyklopedysta, archeolog, historyk sztuki, malarz. Był swego czasu przewodniczącym sekcji sztuki Ukraińskiej Akademii Nauk, profesorem Ukraińskiej Państwowej Akademii Sztuk, przewodniczącym Komitetu Archeologicznego AN, pierwszym dyrektorem muzeum Chanenków. Makarenko stał się jedynym z państwowych ekspertów, który w 1933 roku odmówił podpisania osławionego aktu o konieczności zburzenia Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach. Uczony trzykrotnie był oskarżany o „działalność kontrrewolucyjną”. W 1934 roku został aresztowany, a w 1938 rozstrzelany. Taki sam los spotkał także Mykołę Switalśkiego – geologa, akademika, wiceprezesa Ukraińskiej AN, szefa Instytutu Nauk Geologicznych AN, na cześć którego nazwano minerał – switalśkyt. W 1937 roku na podstawie zmyślonych, oszczerczych oskarżeń uczony został aresztowany. Po fizycznych torturach i podyktowanym przez śledczych „przyznaniu się”, które pod presją zmuszony był podpisać, zabito go w dniepropetrowskim więzieniu NKWD. Gorzko wspominać także o losie urodzonego w mieście Romny w obwodzie sumskim Hryhorija Majfeta – pisarza, literaturoznawcy, krytyka, tłumacza. Jako człowiek wysokiego intelektu, biegle władał wieloma językami, interesował się różnymi rodzajami sztuki, lingwistyką, napisał ponad 100 naukowych Do rozstrzelania skazano mistrza ukraińskiego humoru i satyry W. Czeczwiańskiego (Hubenkę) – starszego brata O. Wyszni. Rozstrzelano P. Kapelhorodśkiego – pisarza, dziennikarza. Warto przypomnieć, że także samego O. Wysznę skazano na karę śmierci, ale potem wyrok zamieniono na 10 lat obozów koncentracyjnych. Nie ominął aresztancki los B. Antonenki-Dawydowycza i I. Bahrianego. Wszyscy oni zostali zrehabilitowani, niektórzy pośmiertnie... Zaledwie 30 lat minęło od czasu, gdy Ukraina odnowiła swoją niepodległość. Jednocześnie to najważniejsze, najwspanialsze święto państwowe jest w rzeczywistości tym dniem, kiedy „z żalem radość się objęła”, więc ono, najwyraźniej, powinno stać się także Dniem pamięci o tych, którzy walczyli o odrodzenie samodzielności i godności narodu ukraińskiego, krok po kroku przybliżając wymarzony cel, którego dożyć nie było im dane. Dzień ten zawsze będzie przypominał nam, że walka o suwerenne państwo trwa, a i wróg pozostaje ten sam, chociaż próbuje zmienić swoją maskę, stosując do tego hybrydowe metody agresji przeciwko Ukrainie. Oto dlaczego w społeczeństwie do dziś kryje się niepokój o jej przyszłość. Właśnie dlatego trzeba odrzucić wewnętrzne nieporozumienia i swary, pozbyć się narzuconego nam podziału na „wschodniaków” i „zachodniaków”, wszak naszych granic bronią synowie i córki różnych regionów. Nie możemy nie przytoczyć w związku z tym pouczającego, niezwykle wyrazistego przykładu służby Ojczyźnie. Wasyl Slipak – urodzony na Zachodniej Ukrainie, lwowiak, Bohater Ukrainy, światowej sławy śpiewak operowy, solista Opery Paryskiej... O tym można było tylko marzyć! Kiedy zaś rodzinny kraj znalazł się w niebezpieczeństwie, on w rozkwicie sił twórczych i kariery porzuca Paryż, wraca do domu i idzie na front. Broniąc wschodnich granic, Wasyl zginął od kuli wrogiego snajpera... Obecne pokolenie musi znać swoją przeszłość, szanować bohaterów – od dawnych czasów do współczesności, być godnymi czynów sławnych rodaków. Pamiętajmy: zwycięstwo nad podstępnym wrogiem, jak i potęga państwa, nadejdzie tylko wtedy, gdy każdy z nas będzie prawdziwym Ukraińcem, z nieprzełamaną w sercu wiarą w jej szczęśliwą przyszłość. Właśnie o tym mówią słowa wybitnego poety-szestdziesiątnika W. Symonenki: Ukraino, ty – moja modlitwo, Ty moja rozpaczy wiekowa... Grzmi nad światem sroga bitwa O twoje życie, twoje prawa.
Tłumaczenie maszynowe
Natalia KUCZER, pracownica naukowa Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy W kolekcji Narodowego Muzeum Literatury przechowywany jest znaczący zbiór dzieł sztuki artystów-szestdziesiątników – Wiktora Zareckiego, Opanasa Załywachy, Ałły Horskiej, Borysa Płaksija, Borysa Dowhania i innych. Prawdziwym arcydziełem jest portret-obraz Iwana Dracza „Kalinowa ballada” autorstwa Ałły Horskiej. W ukraińskiej sztuce drugiej połowy XX wieku Ałła Horska (1929–1970) znana jest jako utalentowana artystka-modernistka, autorka prac sztalugowych, monumentalnych i graficznych. Do historii Ukrainy weszła jako uczestniczka ruchu szestdziesiątników, jedna z liderek ruchu obrony praw człowieka. Odkrycie Ukrainy przez Rosjankę Ałłę Horską nastąpiło na początku lat 60., kiedy po ukończeniu Kijowskiego Instytutu Artystycznego wraz ze swoim mężem, artystą Wiktorem Zareckim, przyszła do Klubu Twórczej Młodzieży „Suczasnyk”. Pisał on w „Rozmowie z synem”, że u Ałły wybuch artystycznej energii był związany z Ukrainą. Z pomocą Nadiji Switłycznej Ałła Horska zaczęła uczyć się języka ukraińskiego. W liście do ojca z 21 lipca 1961 roku pisała: „Wiesz, cały czas chce się pisać w języku ukraińskim. Czytam Kociubynskiego”. Mocno stała na stanowisku, że elementem jednoczącym młodą inteligencję powinien stać się język ukraiński. Jej poznawanie historii i kultury podczas podróży z chórem „Żajworon” oraz historykiem sztuki Hryhorijem Łohwynem budziło pragnienie stania się ukraińską artystką. Razem z Lesiem Taniukiem marzyła o stworzeniu ukraińskiego teatru młodzieżowego, wykonała szkice do jego inscenizacji, jednak żadna z nich nie została zrealizowana. Studiując twórczość Anatola Petryckiego, zamierzyła stworzyć serię portretów ukraińskich artystów. W ciągu swojego krótkiego życia twórczego udało jej się graficznie utrwalić portrety współczesnych: W. Symonenki, I. Switłycznego, B. Antonenki-Dawydowycza, Je. Swerstiuka, L. Taniuka, I. Dracza. I tylko jeden portret zdążyła zrealizować w pełnym wymiarze artystycznym – to wielki obraz-portret Iwana Dracza „Kalinowa ballada”. Ałła Horska poznała młodego utalentowanego poetę Iwana Dracza w Klubie Twórczej Młodzieży w Pałacu Październikowym. Już na początku lat 60. twórczość poety-nowatora wywierała ogromne wrażenie na współczesnych. Jewhen Swerstiuk wspominał to uczucie, którego doświadczył, czytając poemat „Śmierć Szewczenki”, który Iwan Dracz, student Uniwersytetu Kijowskiego, przyniósł do czasopisma „Witchyzna”: Ałła Horska oraz Iwan Dracz „To był ten rzadki przypadek, kiedy ma się do czynienia z wielką literaturą”. W 1961 roku pojawił się w prasie poemat Dracza „Nóż w słońcu” oraz wiersz „Oda do uczciwego tchórza”, które wywołały burzliwą reakcję i przeszły dyskusję zarówno wśród pisarzy, jak i górników. Jego utwory poetyckie ukazały się w ukraińskich wydawnictwach Czechosłowacji i Polski. W 1962 roku w osobnym wydaniu małego formatu w Kijowie wyszedł zbiór „Słonecznik”. W wewnętrznej recenzji książki Iwan Switłyczny pisał: „Talent poetycki Iwana Dracza jest na tyle oryginalny i dojrzały, że już pierwszy jego zbiór będzie nie tylko faktem, ale i wydarzeniem w naszej literaturze”. Iryna Żyłenko w liście do męża, pisarza Wołodymyra Drozda z 26.VIII.1961 roku opisała wieczór poezji Jewhena Jewtuszenki, który występował w przepełnionej sali Pałacu Październikowego. Na pytanie, jak odnosi się do współczesnej poezji ukraińskiej, ten odpowiedział, że jeden ukraiński poeta go zachwycił: „Zachwycił talentem i rozmachem! Jego imię Iwan Dracz”. W sali rozległy się oklaski. Potem czytał Iwan Dracz „Nóż w słońcu”. „Baliśmy się odetchnąć, kiedy on (Iwan Dracz) czytał – pisała Iryna Żyłenko – baliśmy się podnieść na niego wzrok”. Od razu wzięła płaszcz i po cichu wyszła – bała się nawet pomyśleć, że Dracz zechce odprowadzić ją do domu: „Ja jestem po prostu zdolnym człowiekiem, a on – geniuszem”. Jak pisała Ludmyła Tarnaszynśka, wdarł się on do literatury ukraińskiej jak tsunami, kiedy jednym emocjonalnym porywem, stopionym z natchnionym słowem, zostały zmiecione wszystkie stereotypy. Jego „pragnienie człowieczeństwa”, ogłoszone jako twórcze credo, było humanistycznym manifestem wszystkich jego braci-szestdziesiątników. A główne tematy – pamięć historyczna w świecie duchowym, natura talentu, tajemnica słowa artystycznego, miłość do Ukrainy – żywiły nie tylko „małą gromadkę” (W. Stus) świadomych narodowo artystów, ale i całe pokolenie młodych Ukraińców. Ałła Horska stała się gorącą wielbicielką Iwana Dracza. Serhij Biłokiń, który bywał gościem otwartego domu Ałły Horskiej i Wiktora Zareckiego, wspominał, że w ich mieszkaniu wszędzie leżały książki, czasopisma z publikacjami przyjaciół. Wokół pozapisywany egzemplarz „Słonecznika” Dracza. Artysta Borys Płaksij we wspomnieniach pisał, jak na przystankach Ałła organizowała kolację i prosiła Dracza o czytanie wierszy – „pamiętam, jak czytał „Skrzydłami chatę okrył…”. W sali literatury lat 1960. Narodowego Muzeum Literatury Ukrainy eksponowana jest fotografia, na której Ałła Horska oraz Iwan Dracz zostali uwiecznieni na drodze podczas tych podróży. Już wtedy artystka zaczęła wykorzystywać wizerunek słonecznika w swoich pracach – portrety syna Ołeksija oraz Jewhena Swerstiuka nazwała „Słonecznik”. Artystyczny bunt Iwana Dracza „Artyście – nie ma skrępowanych norm. On – norma sam, on sam w swoim stylu” był współbrzmiący z wolnomyślicielską, ekstrawagancką Ałłą Horską. Jego poetyka, niezwykle kolorystyczna, naznaczona znajomością i zachwytem dla światowej sztuki, malarstwa, była bliska jej artystycznej naturze.
– ona również była artystką-nowatorką, modernistką, wyróżniała się intelektualnymi poszukiwaniami. Łączył ich jeszcze jeden temat, przewijający się przez twórczość wszystkich szestdesiatnykiw – temat Tarasa Szewczenki. Szestdesiatnyky zaczęli nie tylko na nowo czytać i rozumieć Kobziarza, ale także śmiało i nowatorsko tworzyć jego wizerunek. W latach 1963–1964 Iwan Dracz kształcił się na Wyższych Kursach Scenariuszowych Goskino ZSRR w Moskwie. W 1964 roku napisał artykuł o Szewczence „Syn wolności” i „przebił” publikację w jednym z najpopularniejszych i najbardziej masowych wydawnictw związkowych – czasopiśmie „Junost’”. Artykuł ten wyróżniał się na tle ówczesnych zideologizowanych badań pełnym pasji głosem poety, który wpisał twórczość Kobziarza w kontekst największych poetów światowej kultury – Dantego, Szekspira, Puszkina. Ponadto oda do wolności była głównym motywem tego tekstu. „Nimb męczennika za prawo człowieka do bycia wolnym jaśniał wokół każdego jego wersu” – te słowa Iwana Dracza przypomniały znane, lecz tak zatarte prawdy i weszły w serca wielu ludzi. Dążeniem do wolności, tęsknotą za swobodą przejęte były miliony radzieckich obywateli, którzy zaczerpnęli świeżego wiatru „odwilży” i pragnęli nowego życia. Ałłę Horską poruszył artykuł „Syn wolności” i napisała ona do Dracza list do Moskwy. W jej dorobku twórczym były już szkice – „Gniewny Taras” i „Dumy”. Szewczenko Ałły Horskiej – skupiony, ze zaciśniętymi pięściami nieproporcjonalnie wielkich dłoni – gotowy do walki. Jej szacunek do Kobziarza przejawiał się także w zapoczątkowaniu nowego rytuału – składania kwiatów pod pomnikiem w parku Szewczenki 22 maja, w dniu powtórnego pochówku, co z czasem przerodziło się w akcję polityczną. Roman Korohodski wspominał, jak piękna, w żółtej sukni (zazwyczaj nosiła spodnie), Ałła Horska szła z kwiatami do postumentu. Z czasem za takie okazywanie czci wielu ludzi aresztowano. Później jej praca nad witrażem w Kijowskim Uniwersytecie na 150-lecie Tarasa Szewczenki, wykonana wspólnie z grupą artystów, została brutalnie zniszczona, a Ałłę Horską wykluczono ze Związku Artystów Ukrainy. W czasie nauki Iwana Dracza w Moskwie Ałła Horska pisała do niego listy, które przechowują się w archiwum poety. Wtedy też rozpoczęła pracę nad portretem-obrazem, na którym obok wizerunku Poety przedstawiono dziewczynkę z kaliną. Obraz nazwany jest „Kalinowa ballada”, ale Iwan Dracz mówił, że „Kalinowa ballada”
nazywa się ona „Wiśniowy wiatr”, co jest również cytatem z jego poematu „Śmierć Szewczenki”. W twórczości Iwana Dracza z początku lat sześćdziesiątych obraz kaliny pojawia się często. „Piję sok gęsty z cierpkich mroźnych gron”, „Kołysała mnie kalina, W kraju kalinowym cienkimi rękami, I krew kalinowa, jak pieśń jedyna, Płonie w moim sercu gorzkimi gwiazdami”. Obraz kaliny jest przewodni także u artystki. Mychajłyna Kociubynśka zauważała, że dla niej Ałła Horska kojarzy się z kaliną: „Przez całą jej twórczość przewijającym się motywem było obrazowo-plastyczne przedstawienie czerwonej kaliny”. Kalina jest obecna w jej pracach – portretach Wasyla Symonenki, Iwana Switłycznego, witrażu na 150-lecie Szewczenki, „Mamajach” i innych. Poetka Iryna Żyłenko widziała ten portret na początku 1964 roku. W liście do Wołodymyra Drozda pisała: „Wczoraj wodziłam Linę [Kostenko] po artystach. Byłyśmy w pracowni Ałły. Tyle barw, takie szalone rzeczy, aż oczy bolały. Ałła zachwyciła się trójkolorowym drzeworytem (czarno-biało-czerwonym), robi bardzo ekspresyjne prace. Prawda, gotowych jeszcze nie ma. Są rysunki, z których zamierza ciąć linoleum. Są dwa kolosalne portrety Dracza (jeden – w oleju, drugi – grafika). (…) Lina oszołomiona, aż jakby przerażona, patrzyła na ogromne szkice Ałły. Zapytała: „jak możecie, Ałło, to wszystko robić, wiedząc, że nigdy nie będziecie mogły wystawić swoich prac?” Ałła zaśmiała się przebiegle: „A wy?”. A ja patrzyłam na te postawne i dumne kobiety, z bujno-złotymi fryzurami, w pasmach dymu papierosowego, i myślałam: jakże są do siebie podobne!”. Jest to ważne świadectwo autorstwa Ałły Horskiej, ponieważ syn artystki Ołeksij Zarecki wyrażał przypuszczenie, że portret mógł namalować Wiktor Zarecki. Na płótnie o wymiarach 99x131 cm przedstawiono popiersie Iwana Dracza, do którego przychyliła się młoda dziewczyna, ukwiecona kiścią kaliny. Na pierwszym planie na dole na cały format – ogromne dłonie poety, które trzymają dziewczynkę. Dla Ałły Horskiej taka kompozycja z dłońmi jest charakterystyczna, obecna jest w jej pracach „Abecadło”, „Gniewny Taras”, portret Iwana Switłycznego, „Duma”. Nad głową Iwana Dracza jasne koło – nimb? słońce? Jego włosy są pomarańczowe – najbardziej wyrazisty kolor jego poetyki z tamtego czasu. Wiśniowo-czerwone tło kojarzy się z obrazem wiśniowego wiatru poematu „Śmierć Szewczenki”. Przez tło przebijają rozpoznawalne obrazy światowej kultury – „Wolność” Delacroix, kobiecy profil Utamaro. Rozwiązanie jest metaforyczno-umowne. Jak zaznaczali historycy sztuki Vika Nova i Bohdan Katosza, „słonecznik i kalina – te ludowo-epickie symbole, energicznie zamanifestowane w obrazie, nabierają znaczenia kodu, klucza do zrozumienia wizerunku”. Ich zdaniem, w portrecie tło odbierane jest jako projekcja świata artysty, gdzie odwieczny ruch – zderzenie, wzajemne przenikanie, epoki, ludzie, wydarzenia – jest tyglem ludzkiego ducha. W pracy dominuje linia. Kolorystyka (karmin, ochra, pomarańczowa, czerwona, linie rozcieńczoną umbrą, kilka ultramarynowych wtrętów) jest cytatem „Słonecznika” – „Poezjo, słońce moje pomarańczowe!”. Kolor słońca w „Balladzie o słoneczniku” wyróżnił jeszcze Pawło Tychyna i podkreślił, że pomarańczowy całkowicie odpowiada charakterowi twórczego postrzegania światła przez naród ukraiński. Na odwrocie płótna napis – „1965”. Jak opowiadał poeta autorowi artykułu, ani razu Iwan Dracz nie pozował Ałle Horskiej – ta praca, całkowity wytwór jej bogatej wyobraźni, została zrealizowana na podstawie obserwacji i fotografii poety. Po masowym przejawie protestów na premierze filmu „Cienie zapomnianych przodków” 4 września 1965 roku w Kijowie ruch szestdziesiatnyków z zjawiska artystycznego przekształcił się w ruch polityczny. Ałła Horska z właściwą sobie bezstrasznością staje się jedną z jego najjaśniejszych postaci, duszą ukraińskiego szestdziesiatnyctwa. W listopadzie 1965 roku Iwan Dracz podpisał zbiorowe oświadczenie z żądaniem wyjaśnień aresztowań ukraińskiej inteligencji. Jeszcze wcześniej przyjeżdżał razem z Liną Kostenko i Wiaczesławem Czornowołem do Lwowa w celu wsparcia w sądzie Mychajła Osadczego i braci Horyniów. 15 listopada 1967 roku razem z Ałłą Horską, Iwanem i Nadiją Switłycznymi był obecny na procesie Wiaczesława Czornowoła we Lwowie. Ałła Horska kontynuowała tworzenie śmiałych modernistycznych dzieł, wspierała moralnie i materialnie rodziny więźniów politycznych, odwiedzała artystę-towarzysza Opanasa Załywachę w obozie mordowskim. Po zamknięciu Klubu mieszkanie Wiktora Zareckiego i Ałły Horskiej przy parku Szewczenki stało się jednym z epicentrów ruchu narodowego. Ałła Horska stawała się symbolem wolności, nieformalnym liderem szestdziesiatnyków: w 1968 roku podpisała „List 139” do Leonida Breżniewa, za co została wykluczona ze Związku Artystów Ukrainy. W listopadzie 1970 roku złożyła protest do Sądu Najwyższego USRR o nielegalność i okrucieństwo wyroku dla Wałentyna Moroza. Kilka dni później Ałłę Horską znaleziono zamordowaną w Wasylkowie w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach. Jej pogrzeb przekształcił się w wiec protestacyjny. Pod wrażeniem tragicznego wydarzenia Wasyl Stus napisał poświęcony jej wiersz „Jażej, duszo, jażej, a nie łkaj…”. Iwan Dracz również poświęcił pamięci Ałły Horskiej poezję „Twoja przenikliwie i biała…”. Portret „Kalinowa ballada” został przekazany w darze Narodowemu Muzeum Literatury Ukrainy przez Iwana Dracza w 1996 roku. Dzieło to stało się ozdobą kolekcji artystycznej muzeum i dziesiątki razy było eksponowane na wystawach muzealnych.
Tłumaczenie maszynowe
Zdobywać niepodległość Ukrainy pomagali nie tylko ludzie, ale i pieśni: kozackie, powstańcze, strzeleckie, nieśmiertelne „Jeszcze nie umarła Ukraina”, „Oj na łące czerwona kalina”, „Za Ukrainę, za jej wolę, za cześć i sławę, za naród!”, ludowe, a także najnowsze piosenki estradowe. Wśród nich – „Ukraina” Tarasa Petrynenki, „Ukrainoczka” Hennadija Tatarczenki do słów Andrija Demydenki w wykonaniu Oksany Biłozir. Szczególną rolę odegrała piosenka Anatolija Serdiuka do słów Dmytra Pawłyczki „Wstawaj, Ukraino!”, która potężnie zabrzmiała w sierpniu 1991 roku na festiwalu „Czerwona Ruta” w Zaporożu. Tam zdobyła nagrodę za najlepszą piosenkę patriotyczną oraz nagrody od ukraińskiej diaspory i Ludowego Ruchu Ukrainy. W przededniu referendum w sprawie potwierdzenia Aktu Niepodległości piosenka często rozbrzmiewała na antenie radia i telewizji, wpływając tym samym na świadomość obywatelską i przyczyniając się do umocnienia niepodległego państwa. Nie bez powodu program informacyjny Państwowej Kompanii Telewizyjno-Radiowej Ukrainy uznał ją za symbol 1991 roku. Piosenka „Wstawaj, Ukraino!” była rozpatrywana jako jedna z kandydatek na hymn nowoczesnej Ukrainy. Treść poezji Dmytra Pawłyczki była bardzo aktualna: „Wstawaj, Ukraino, wstawaj! Wychodź na drogę wolności, gdzie gra szeroki Dunaj, gdzie czekają europejskie narody”. Kompozytor ułożył wiersz do rozległej melodii z pobudzającymi i patetycznymi intonacjami. Jednocześnie wersy „Wstawaj i kajdany zerwij, daj znak, jaśniejszy od gromu, żeś nie niewolnicą Moskwy i niewolnicą nie będziesz nikomu” prowokowały ostrą i niejednoznaczną reakcję publiczności, która musiała wybierać, z kim jest – z Moskwą czy z Ukrainą. Choć utwór został napisany jeszcze w czasach radzieckich, odzwierciedlał nastroje ukraińskiego społeczeństwa, które w tamtym czasie już pragnęło stworzyć własne niepodległe państwo. Piosenkę napisał w styczniu 1991 roku młody kompozytor i autor piosenek z Zaporoża, Anatolij Serdiuk. Za plecami miał dyplom dyrygenta chóralnego, zdobyty w Melitopolskiej Szkole Kultury, naukę w Charkowskim Instytucie Kultury oraz doświadczenie w muzykowaniu na weselach i dyskotekach. Pragnąc tworzyć własne piosenki, muzyk założył grupę „Anatol”, z którą w 1990 roku zwyciężył w miejskim konkursie młodych wykonawców estradowych. Dziwne, że w rosyjskojęzycznym środowisku, w zrusyfikowanym Zaporożu, które w tamtym czasie wlokło się w ariergardzie demokratyzacji i pieriestrojki, narodziła się tak patriotyczna piosenka. Jednak istnieje tego wyjaśnienie. Przodkowie Anatolija Serdiuka, zarówno ze strony mamy, jak i taty, w czasach stalinowskich byli represjonowani i choć rodzice ukrywali to przed chłopcem, ich stosunek do władzy radzieckiej przejawiał się w mało zauważalnych drobiazgach i w życiu codziennym, a ukraiński duch od czasu do czasu przebijał się przez ówczesną ideologię. A kiedy zaczęła się gorbaczowowska pieriestrojka, głasnost i demokratyzacja społeczeństwa, zamulone źródła oczyściły się z brudu, genetyka wzięła górę. A. Serdiuk wspomina: „Zainteresowałem się historią, chciwie chłonąłem informacje, które pojawiały się w prasie oraz na antenie radia i telewizji, zestawiałem je z opowieściami moich rodziców i starszych ludzi. Zapragnąłem wiedzieć, jak powstała Ukraina, jakie ma tradycje, zwyczaje. Mając wyostrzone poczucie sprawiedliwości, dążyłem do zrozumienia, dlaczego na los narodu ukraińskiego przypadło tyle prób, skąd wzięło się w nas to poczucie niższości. Szukałem również odpowiedzi na pytanie, czy język ukraiński jest komuś potrzebny, czy gdzieś jest używany realnie, a nie formalnie, jak na lekcjach szkolnych w Zaporożu? Szukałem i uczyłem się ukraińskich piosenek – ludowych, estradowych, próbowałem mówić najpierw na scenie, a potem i w życiu codziennym po ukraińsku. Było to trudne psychicznie, bo jeśli ktoś tutaj mówił po ukraińsku, to wszyscy oglądali się za nim jak za nieukiem z zabitej deskami wsi, poza tym brakowało praktyki, nie było rozmówców, trzeba było szukać, że tak powiem, ukraińskiej diaspory w rodzinnym mieście. Możliwość przekonania się o realności ukraińskiego świata nadarzyła mi się na festiwalu „Czerwona Ruta”. Zszokowało mnie, że dziesiątki artystów z całej Ukrainy nie tylko śpiewały, ale i rozmawiały po ukraińsku – czegoś takiego w swoim życiu jeszcze nie widziałem. Było to właśnie to, czego jako Ukrainiec szukałem i nie mogłem znaleźć w Zaporożu – perspektywa samorealizacji, kariery twórczej, rozwoju talentu. Jednak w odróżnieniu od innych muzyków, którzy w poszukiwaniu pracy i pieniędzy ruszyli do Moskwy, postanowiłem zostać w rodzinnym mieście i spróbować choć trochę je ukrainizować oraz udowodnić rodakom, że ukraińska piosenka w niczym nie jest gorsza od rosyjskiej, której lubili słuchać”. Na szczęście Anatolijowi Serdiukowi się to udało – przez dwie i pół dekady utrzymywał prymat i nadawał ton na zaporoskiej estradzie, na jego koncertach zawsze było tłoczno, jego piosenki, które rozbrzmiewały na całą Ukrainę, podchwyciło wielu śpiewaków i zespołów wokalnych, fani kupowali jego płyty i z ochotą starali się mówić po ukraińsku. Takie wysiłki artysty uczyniły go symbolem ukraińskiej piosenki na Zaporożu. Piosenkę „Wstawaj, Ukraino!” Anatolijowi pomagali tworzyć aranżer Ołeksandr Mychajłenko, reżyser dźwięku Mykoła Sereda oraz chórzystki Iryna Aleksanowa i Julija Kucenko. Pomogła też mama, Uliana Mychajliwna: wiedząc, że syn szuka nowych piosenek, kupiła w kiosku gazetę „Literacka Ukraina” z wyborem nowych wierszy Dmytra Pawłyczki, z których narodziły się dwie piosenki – „Wstawaj, Ukraino!” oraz „Zew nadziei”. Z nimi A. Serdiuk i grupa „Anatol” występowali na koncertach, zwyciężyli w dwóch rundach eliminacyjnych „Czerwonej Ruty”, ponadto autor śpiewał je na wiecach patriotycznych. Nagraną w studiu „Ring” piosenkę „Wstawaj, Ukraino!” przekazano do zaporoskiego radia i pokazano na kanale telewizyjnym UT. 18 sierpnia do Zaporoża na zamknięcie festiwalu „Czerwona Ruta” przyjechali postępowi ukraińscy politycy. Na stadionie „Metałurh” panował podniosły, świąteczny nastrój: rozbrzmiewały wesołe i patriotyczne piosenki, na trybunach powiewały zakazane wtedy jeszcze żółto-niebieskie flagi, na zielonym dywanie boiska tańczyła młodzież, w górę wzbijały się fajerwerki. Koncert zwycięzców kończyła piosenka „Wstawaj, Ukraino!”
Anatolij Serdiuk i Wiaczesław Czornowił-no!”. Wiaczesław Czornowił podarował A. Serdiukowi własny zegarek i zaprosił na trybunę VIP, gdzie zwycięzcę witali deputowani Rady Najwyższej USRR Łewko Łukjanenko, Mykoła Porowśkyj, Pawło Mowczan, Łeś Taniuk, Iwan Dracz. Czornowił ostrzegł piosenkarza: “Z tą piosenką, chłopcze, będziesz miał problemy”. Okazało się, że po pokazaniu piosenki na antenie UT szef Państwowego Komitetu ds. Telewizji i Radia Mykoła Ochmakewycz otrzymał partyjną naganę od KC KPU – za to, że przepuścił na antenę tak antyradziecki utwór. Według słów Czornowiła, piosenką i jej autorem zainteresowało się KGB. Święto na stadionie odbyło się 18 sierpnia, a rano 19-go w Moskwie nastąpił przewrót – na ulicach czołgi, stan wyjątkowy, prezydent Michaił Gorbaczow odsunięty od władzy. Politycy, zaskoczeni niepokojącą wieścią w Zaporożu, ale natchnieni na świątecznym stadionie patriotycznym nastrojem tysięcy zaporożan i piosenką “Wstawaj, Ukraino!”, zdecydowanie wystąpili z oświadczeniami o nieuznawaniu decyzji GKCzP o stanie wyjątkowym. Tego samego dnia, wróciwszy do domu, stawiali opór buntownikom już w stolicy, a po 5 dniach, 24 sierpnia w Radzie Najwyższej razem z innymi patriotami proklamowali Niepodległość Ukrainy. Tak święto w Zaporożu, być może na poziomie podświadomości, pomogło w podjęciu najważniejszej decyzji dla naszego kraju. Anatolija Serdiuka, który służył wtedy w orkiestrze wojskowej MSW, w pierwszym dniu GKCzP odwołano z urlopu, przeniesiono na stan koszarowy. Z muzykiem przeprowadzili rozmowę “oficerowie operacyjni” z “6. wydziału” KGB, którzy byli w kursie wszystkich wydarzeń na “Rucie”. Jak okazało się później, nazwisko piosenkarza zostało wpisane na “czarne listy” KGB… “Wstawaj, Ukraino!” wzbogaciła skarbnicę ukraińskiej piosenki: weszła do płyt audio i śpiewników nutowych, artykuły i wzmianki o niej trafiły do gazet, czasopism, książek, podręczników, encyklopedii, internetu, sieci społecznościowych i YouTube. Po trzech dekadach istnienia nie przeszła do kategorii “retro”, a jest aktualna i dzisiaj. Piosenka pomagała Ukrainie zdobywać i utwierdzać państwową niepodległość, wspierała i jednoczyła ludzi na wiecach i Majdanach, rozbrzmiewała w strefie ATO, na punktach kontrolnych i poligonach, w jednostkach wojskowych. Odegrała ważną rolę historyczną na przełomie epok historycznych – i w dalekim 91-ym, i w 2004-ym, i w 2014-ym – podnosiła i jednoczyła Ukraińców, nastrajała na patriotyczną nutę, występowała jako generator jedności narodowej, przyspieszała proces samoidentyfikacji narodu. Hanna PETRENKO, m. Zaporoże Wrzesień 1990 roku rozsyłał już swoje pożegnalne pozdrowienia purpurowymi liśćmi kijowskich kasztanów. Do Aktu o państwowej niepodległości pozostawał prawie rok. Ale kurs został już zadeklarowany 16 lipca w Deklaracji o państwowej suwerenności. II zjazd (konferencja) Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, który odbywał się w ówczesnym Pałacu Październikowym, zebrał delegatów ze wszystkich zakątków Ukrainy. Zakończeniem napiętego porządku obrad był udział w Pierwszym Ogólnoukraińskim Wiecu, które miało odbyć się na stadionie centralnym. Postanowiono iść zorganizowanie, z symboliką narodową. Organizatorzy poprosili uczestników o zachowanie porządku publicznego, przejście przejściami podziemnymi i poruszanie się kolumną po chodniku, gdyż pochód nie jest sankcjonowany. Audytorium zdyscyplinowane. Tak też wyruszyli. Do naszej kolumny natychmiast przyłączali się nieobojętni kijowianie, nasz pochód stawał się coraz liczniejszy. Nie zdążyliśmy wyjść z przejścia podziemnego, jak przez Chreszczatyk przemknęło kilka samochodów patrolowych, wyprzedzając kolumnę. Gwałtownie się zatrzymały. Z nich natychmiast wyskoczyli stróże porządku. Wśród kroczących w kolumnie zapanowała niepokojąca cisza: z jaką misją i z jakim rozporządzeniem przybyli tutaj? I kiedy ludzie z milicyjnymi odznakami wyszli na Chreszczatyk, natychmiast wstrzymali ruch transportu i dali “zieloną ulicę” uczestnikom zjazdu, pozwalając po raz pierwszy tak licznie z symboliką narodową kroczyć główną ulicą Kijowa, naszej euforii nie było granic. Najbardziej emocjonalni zaczęli skandować “milicja z narodem”, ktoś milcząco, wzruszony, ocierał nieproszoną łzę, a moją duszę przepełniała niewysłowiona radość z tego, że oto ja – małe ziarenko piasku tego licznego morza, mam taki zaszczyt kroczyć zaraz w drugim szeregu za Łukjanenką i Chmarą, Juchnowskim i Pawłyczką, jeszcze młodymi i zapalczywymi Mowczanem i Zajcem. Kiedy zrównaliśmy się z Radą Kijowską, ktoś nieobojętny na 6. piętrze z otwartego okna przywitał się z nami naszym niebiesko-żółtym sztandarem. Zrozumiałam: tego pochodu już nikt nie zatrzyma, tak był pewny, zjednoczony, jedyny w dążeniu do wolności i niepodległości. Wrzał wcześniej niespotykanym tłumem stadion centralny. Mnóstwo ludzi w milicyjnych odznakach i bez otoczyło go ze wszystkich stron, po całym obwodzie. Nie brakowało mówcom, którym przypadł zaszczyt przemawiać, patosu i zagrzewających haseł… Ale najbardziej wzruszająco odebrano wystąpienie Dmytra Stusa. Bo to był Stus! Takich kroków na drodze utwierdzania naszej niepodległości przeszłam wiele: zapadła w pamięć każda wyjazdowa sesja Rady Miejskiej w Kołomyi do Kijowa, czy to na wsparcie “Rewolucji na granicie” i akcji “Precz z Masołem – Krawczukiem”, czy za dymisją Rady Najwyższej – i aż do Rewolucji Godności... Ale wspomnienie o tym gorącym wrześniowym dniu grzeje duszę i dzisiaj. Bo wtedy jeszcze byliśmy jednością!!! Niestety, my w tamtym czasie nie myśleliśmy o robieniu zdjęć i modnym dzisiaj selfie. My te kroki stawialiśmy szczerze, nie dla sławy i autoreklamy. Robiliśmy to z zewu serca. Nie mieliśmy jeszcze epidemii taniego PR-u. Chcę wierzyć, że zdołamy przezwyciężyć tę chorobę wieku dziecięcego partyjnych waśni, znów zjednoczymy się w monolityczną siłę państwowotwórczą, odzyskamy utracone rubieże i zapewnimy Ukrainie epokę rozwoju i chwały. Jednoczmy się! Zwyciężajmy! Bądźmy! D. Pawłyczko i A. Serdiuk na Chortycy, 2017
Tłumaczenie maszynowe
Olha RUDANEC, działaczka Proświty, m. Kołomyja
Tłumaczenie maszynowe
Dwudziestego siódmego sierpnia – 80 lat od dnia urodzin Bohdana Stupki. Autor sześciu książek o Mistrzu, w tym fundamentalnego dzieła „Bohdan Stupka. Biografia” (2012), za życia Bohdana Sylwestrowicza zadał mu w przyjacielskich rozmowach 1200 pytań. A on odpowiadał! I nawet kiedyś powiedział, że tę liczbę można wpisać do Księgi rekordów Guinnessa… Wołodymyr Melnyczenko przypomina ponad 100 odpowiedzi Stupki, które dotyczą jego światopoglądowego stanowiska.
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki
– Kto jest winien? – Prawie wszyscy. – Co robić? – Pracować. Pieśń i praca – to dwie wielkie siły. – Czy jest na co liczyć? – U Szolom-Alejchema mądry Tewje-mleczarz mówił: „Powiecie, a jak же nadzieje? Oczekiwania? Dziwna rzecz: im więcej smutku, tym lepsze nadzieje, im więcej nędzy, tym gorętsze oczekiwania”.
– Czy postrzegacie życie jako wieczność? – W tym sensie, że rzeczywiście jest ono wiecznością w miniaturze. – A życie pozagrobowe? – Do raju pozagrobowego nie spieszą się nawet ci, którzy żyją w rzeczywistym piekle. – Czego jest więcej na świecie – cierpienia czy radości? – Każdy człowiek sam odpowiada na to pytanie. Ale ludzkość żyje, więc... – Czym przede wszystkim powinien cieszyć się człowiek na tej ziemi? – Rodziną, żoną, dziećmi, wnukami, przyjaciółmi... Swoją pracą... W Księdze Koheleta pięknie i wyczerpująco powiedziano: „Nie ma dla człowieka nic lepszego, jak cieszyć się z własnych czynów, bo to jego udział! Bo kto go doprowadzi, by zobaczył, co będzie po nim?..” – Czy istnieje uniwersalna rada, która może pomóc w każdej życiowej sytuacji? – Doświadczenie Tewje-Tewela podpowiada, że nie ma na świecie takiej choroby, która by się nie zagoiła, ani takiego nieszczęścia, którego by nie zapomniano. Czyli nie zapomina się, ale cóż zrobisz? Zatem nie ma zła, z którego nie wyniknie dobro. – Czy szczęście spada z góry, czy zależy od człowieka? – Żaden człowiek nie jest szczęśliwy, dopóki sam siebie nie uważa za szczęśliwego. – Która droga prowadzi do świątyni? – Droga przez ludzkie serce, w którym jest Bóg.
– Czy idea poszukiwania Świętego Graala jest dziś aktualna? – Idea poszukiwania dobra, prawdy, sprawiedliwości jest wieczna. – Czy można w imię wyłącznie dobroczynnej sprawy zastosować na chwilę, tylko na chwilę (!), niezupełnie uczciwy środek? – Nie da się być nieuczciwym na chwilę. Trzeba wybierać między dobrem a złem. – Co jest Panu bliższe: „czas, naprzód” czy „zatrzymaj się, chwilo”? – Czas zna swoją prawdę i nie trzeba go poganiać. A każda chwila jest piękna! – Czy prosta linia jest krótsza od krzywej? – Ale nie w stosunkach między ludźmi. – Co jest dla człowieka najstraszniejsze? – Choroba, samotność i zdrada. O tym wyczerpująco powiedział jednym wierszem Pasternak: „Ja jeden, wszystko tonie w faryzeizmie...” – Co mówi Pan sobie w trudnych sytuacjach? – Panie, dopomóż.
– Czym różni się popularność od sławy? – Popularność jest najpewniej przemijającą modą na artystę, wykonawcę, a sława to prawdziwe uznanie narodu. – Czy sława jest na zawsze? – Nic nie trwa wiecznie. – Czy sława czyni człowieka mądrzejszym? – Chyba mądrość polega na tym, by umieć wysoko latać, ale być absolutnie gotowym na upadek. – A Dante uważał, że najmądrzejszy jest ten, kto nie znosi próżnego marnowania czasu. – Jedno drugiemu nie przeszkadza. W tym też jest mądrość. – Czy można pojąć to, co nieogarnione? – Trzeba wiedzieć wszystko o trochę i trochę o wszystkim. – Komu lepiej słuchać: przeważającej większości czy człowiekowi, któremu sam ufasz? – W polityce, jak wiadomo, myśli się nie waży, lecz liczy. A w życiu osobistym ufam bliskim ludziom. – Która sentencja o ludzkim postrzeganiu świata przypadła do gustu? – Młody Czechow sformułował swoje życiowe credo, mówiąc, że jego świętością nad świętościami jest ludzkie ciało, zdrowie, rozum, talent, natchnienie. Miłość i absolutna wolność, wolność od przemocy i kłamstwa, w czymkolwiek by się one przejawiały. Wydaje mi się, że to najzwięźlejsza i najdokładniejsza formuła ludzkiej istoty.
– Jakie wartości duchowe każdy z nas powinien przede wszystkim zachowywać? – Ołeś Honczar zapowiadał, by strzec soborów swoich dusz. – Filozofowie bliscy Pana światopoglądowi. – Hryhorij Skoworoda. Dwadzieścia pięć lat oryginalny myśliciel wędrował drogami Ukrainy. To był naprawdę „wędrowny uniwersytet”. – Jego mądre powiedzenie, które przypadło Panu do serca. – Synowie wieku są mądrzejsi od synów dnia. – Czy im więcej mądrości, tym lepiej? – Przy wielości mądrości mnoży się też kłopot, a kto pomnaża poznanie, ten pomnaża także ból. Biblia. Księga Koheleta. – Jak wyobraża sobie Pan błogosławioną ciszę? – Dobra muzyka. Kto poznaje ciszę, ten poznaje muzykę. – Jak obrazowo widzi Pan martwą ciszę, spokój? – Łysa i naga ziemia.
– A burzę w „Królu Learze”? – „Ta burza, która jest w moim sercu, przyćmiewa wszystkie inne uczucia”. – Jeśli gwiazdy się zapalają, to znaczy, że komuś są potrzebne? – Po to, by orientować się w ciemności naszego życia. – Odpłata za zło jest nieunikniona? – Gdyby to naprawdę tak było, i to jeszcze na tym świecie! Żeby cegła tak sobie nikomu na głowę nie spadała.
– Historia to polityka przerzucona w przeszłość? – Bardzo często. Znam jednak dawnych i współczesnych historyków, którzy czynili z niej naukę i nadal to robią.
– Najciekawsza, według Pana, strona historii Ukrainy?
– Historia Zaporoskiej Siczy. Ale to nie jedna strona, lecz cała epoka. Nie bez powodu Dmytro Jawornycki poświęcił historii zaporoskich kozaków trzytomowe dzieło. „Oto ona, Sicz! – z zachwytem pisał w „Tarasie Buľbie” Mikoła Gogol. – Oto gniazdo, skąd wylatują ci wszyscy dumni i dzielni jak lwy kozacy! Stąd rozlewa się wolność i kozaczyzna po całej Ukrainie”.
Szewczenko pisał:
Był kiedyś — na Ukrainie
Grzmiały armaty;
Był kiedyś — zaporożcy
Umieli panować.
Panowali, zdobywali
I sławę, i wolność...
– Kim jest wędrowny kobzarz w historii narodu ukraińskiego?
– Kobzarz to sama dusza narodu – pieśniarska i nieujarzmiona, żywy nosiciel jego historii. W „Tarasie Buľbie” Gogol pisał, że to właśnie bandurzysta opowie o zaporoskich kozakach swoim gęstym, potężnym słowem, dzięki czemu ich sława rozniesie się po całym świecie.
U Szewczenki o kobzarzu powiedziano:
Gra kobzarz, śpiewa —
Aż nieszczęście się śmieje...
– Według Pana, czy w Europie byli ludzie, którzy godnie ocenili postać Bohdana Chmielnickiego?
– Prosper Merimée w XIX wieku napisał książkę o ukraińskich kozakach i ich hetmanie. Jeszcze zanim ukazało się dzieło Mykoły Kostomarowa „Bohdan Chmielnicki”, Merimée uważał hetmana za mądrego męża stanu i doświadczonego polityka, oddanego kozactwu zaporoskiemu. Według francuskiego pisarza Chmielnicki miał jeden godny cel – stworzyć niepodległe państwo na czele z samym sobą.
– Które wersy Szewczenki i dziś wzywają ludzi do najwyższej skruchy?
– Za kogóż Ty ukrzyżowałeś się, Chryste, Synu Boży?
Za nas dobrych, czy za słowo Prawdy... czy może,
Byśmy z Ciebie się naśmiewali?
Przecież tak się stało...
– Które wersy Szewczenki często przytaczacie dziś?
– I dzień mija, i noc mija. I głowę chwyciwszy w dłonie, Dziwisz się, czemu nie idzie Apostoł prawdy i nauki! – Grał Pan Szewczenkę jako wykształconego Europejczyka. – Bo przecież był Europejczykiem! Proszę spojrzeć na jego autoportrety: elegancki, wytworny, natchniony — poeta i malarz! – Który z autoportretów Szewczenki podoba się Panu najbardziej? – Autoportret z czasów wyprawy aralskiej. Wychudzony, z brodą, łysy. Ale oczy są tam takie głębokie, bezdenne, jest w nich tyle nieuchwytnego, zagadkowego! – Czy Szewczenko także dziś wzywa Ukraińców do nauki ojczystego języka? – Brzmi to tak: I wszystkich mów słowiańskiego ludu – Wszyscy znacie. A swojej Dastbi... Kiedyś będziem I po swojemu głagolać... – Czy Ukraińcy muszą koniecznie znać również język rosyjski? – Posłuchajcie Szewczenki: „A na Moskali nie zważajcie, niech sobie piszą po swojemu, a my po swojemu. U nich lud i słowo, i u nas lud i słowo. A czyje lepsze, niech osądzą ludzie”. Ogólnie rzecz biorąc, im więcej języków znasz, tym lepiej. Lecz każdy Ukrainiec powinien pamiętać słowa Szewczenki: „Miłujcie swoją Ukrainę...”, „Ja ją tak, ja ją tak kocham, moją Ukrainę...”, „Módlcie się do Boga i pracujcie rozumnie, dla dobra naszej Ukrainy...” Amen! Tak napisał Szewczenko po ostatniej frazie... – Czy każdy Ukrainiec nosi Szewczenkę w swoim sercu? – U Dmytra Pawłyczki są piękne wiersze: Byłem zwykłym człowiekiem, W oczach miałem słońce, w sercu — żal; Moją jedyną prawdą Była smutek Szewczenki. – Szewczenko był artystą o niezwykle tragicznym losie... – Chyba najtragiczniejszym! Jakim bólem przepełnione są jego listy z zesłania: „Ciężko! aż łzy kapią, gdy pomyślę, tak ciężko! Wygnano mnie z Kijowa aż tutaj, i za co? Za wiersze! I zakazano mi je pisać, a co najgorsze... rysować!” Wyobraź sobie, by w trzydziestym czwartym roku życia pisać takie wiersze: Niech nie da, Boże, nikomu, Jak mnie teraz, staremu, W niewoli przepadać, Marnie lata przemijać. – Jak Pan(i) odnosi się do tych, którzy piszą antyszewczenkowskie paszkwile?
Bohdan Stupka i Wołodymyr Melnyczenko
– Jak można odnosić się do absolutnie przeciętnych autorów, którzy zarabiają na życie lżeniem geniusza?
– Niezrównane słowa o miłości do Ukrainy. – Taras Szewczenko: Ja tak ją, ja tak kocham Moją Ukrainę ubogą, Że przeklnę świętego Boga I za nią duszę zgubię! Iwan Franko w cyklu „Ukraina”, wiersz „Moja miłość”: A pokochawszy, czyż bym mógł Jej boskiego oblicza Z serca wyrzucić, mimo wszystkich Cierpień i trosk aż do grobu? – A wśród dzisiejszych poetów? – U Pawła Hirnyka jest wiersz z czterech przejmujących wersów: W zimny dzień, w ciężkiej godzinie Leciały gęsi nad białym stawem. A przywódca krzyknął, że Ukraina I serce stanęło.
– Najstraszniejsza postać w historii. – Hitler, Pol Pot i Stalin. – Najsłynniejsza postać w historii świata. – Jezus Chrystus. – Co jest siłą napędową postępu? – Wątpienie. Jak mówił Bóg w wierszu Iwana Dracza: zawsze wątpię, synu mój... – Postęp to gromadzenie tego, co najlepsze w życiu? – Postęp to życie. Zawsze coś się kończy, a coś zaczyna się rodzić. – Bohaterom naszych czasów nie są właściwe hamletowskie wątpliwości, które toczą duszę i wolę? – Minął czas Hamletów, nadszedł czas Gildensternów i Rosenkrantzów. – Komu ufać, przed kim korzyć się, do kogo modlić się? – Módlcie się do jednego Boga, Módlcie się do sprawiedliwości na ziemi, A więcej na ziemi nikomu Nie będziecie się kłaniać... – U nas w społeczeństwie wszystko w porządku z pamięcią historyczną? – Ojej! Jaka krótka mamy pamięć! – Z jakimi słowami trzeba iść przez życie? – Lina Kostenko: Nie dopuszczaj takiej myśli, Że Bóg ześle nam niełaskę. Ludzkiego życia termin krótki. Nie ma czasu na porażkę. – Iwan Dziuba powiedział o dwóch ostatnich wersach: „Te słowa mogą stać się dewizą i człowieka, i narodu...”
Tłumaczenie maszynowe
– Bardzo mi miło być zgodnym z Iwanem Dziubą. Wiesz, jak go szanuję! – Czy zachowała się w ukraińskim narodzie ta historyczna energia, która gwarantuje mu godną przyszłość? – Zachowała się! Ona jest w historycznym genotypie. Nasz naród przeżył ogromne trudności, które mogły na wieki zwalić go z nóg, zetrzeć na proch. Ale wytrwał. Naród z takim genotypem zasługuje na wielką przyszłość. – Jak ocenia Pan obecną politykę narodową państwa ukraińskiego? – Nie jestem politykiem. Ale polityka narodowa, podobnie jak kulturalna, wymagają strategicznego przemyślenia i codziennej, żmudnej uwagi. Codzienność musi wynikać z właściwej perspektywy. – Kto, Pana zdaniem, jest Ukraińcem? – Ten, kto kocha Ukrainę oraz jej język, historię, kulturę, kto na wieki związał swoje życie z nią, kto pracuje, jak mówił Szewczenko, „na chwałę naszej przesławnej Ukrainy”. Z tego od wieków składał się charakter narodowy. – Obecnie coraz bardziej akcentuje się wartości ogólnoludzkie. – Przyswajając je, nie powinniśmy tracić wartości narodowych. – Jakie doświadczenie historyczne szczególnie ważne jest do studiowania? – Własne! Wszakże nie zapominając o cudzym: I cudzego się uczcie, I swego nie porzucajcie. – Jest Pan ludowym artystą Ukrainy, zna Pan swój naród? – Wierzę w niego! – Jest Pan dumny z Ukraińców? – Jestem dumny! – Bywa Panu wstyd za Ukraińców? – Bywa. – Jest Pan człowiekiem świata? – Właśnie tak! Mieszkam wszędzie, ale moje korzenie są tutaj, na Ukrainie… – Jak odnosi się Pan do tego, że w niebyt odszedł Związek Radziecki? – Prędzej czy później wszystkie imperia się rozpadają. – Najbardziej znamienny moment we współczesnej historii Ukrainy. – Ogłoszenie Aktu Niepodległości Ukrainy 24 sierpnia 1991 roku. – Najbardziej znamienny moment w dawnej historii Ukrainy. – Wprowadzenie chrześcijaństwa przez kijowskiego księcia Włodzimierza. – Jakie symboliczne kolory mogłyby reprezentować Ukrainę na całym świecie? – Te, które są na fladze państwowej: złoty kolor pszenicy i błękitny kolor nieba. – Jak ocenia Pan miejsce i rolę kultury ukraińskiej we współczesnym świecie? – Myślę, że kultura wielkiego narodu ma wielką przyszłość. – Co obecnie przeżywamy w kulturze: rozkwit, rozkład czy coś trzeciego? – Wiele strat i trudności, ale myślę, że wszystko jednak przed nami — rozkwit. – Jaka idea mogłaby zjednoczyć ukraiński naród? – Ten, kto to wie, wyprowadzi naród do lepszego życia. – Co, Pana zdaniem, jest najważniejsze w mentalności narodu ukraińskiego? – Dobroć i pracowitość. – Kogo mógłby Pan nazwać sumieniem współczesnego narodu ukraińskiego? – Tarasa Szewczenkę: dawno, wczoraj, dzisiaj i na wieki. W tych dniach mija 40 dni od odejścia w Wieczność Romana Chorkawego – człowieka o niezwykłym losie. Jego życie to znakomity przejaw twórczego natchnienia, które jest przesiąknięte dramatyzmem prób, jakie przetrwał z wielką godnością. Roman Chorkawy to wyrazista, oryginalna i wielostronna osobowość z kręgu szestdziesiatników, dysydent, autor samizdatu (za działalność opozycyjną doświadczył licznych rewizji, zwolnień z pracy i pozasądowych represji – był aresztowany w 1967, 1972 i 1986 r.), poeta, prozaik, dramaturg, tłumacz, literaturoznawca, naukowiec, pedagog, krytyk literacki, malarz, ikonograf, ilustrator, historyk sztuki. Był człowiekiem o encyklopedycznej wiedzy, imponował niezwykle wysoką erudycją. R. Chorkawy zachwycał postawą prawdziwego inteligenta. Wyróżniał się szlachetnością duszy i charakteru – był prawdziwym arystokratą ducha. Jego życie było wypełnione potężną siłą talentu i niepowstrzymanym porywem ducha w dziedzinie Literatury i Sztuki. Roman Chorkawy to człowiek zdumiewającej wiary. Będąc głęboko duchowym, swoim życiem wymownie świadczył o życiodajnej wierze w Boga. Od wczesnego dzieciństwa otrzymał chrześcijańskie i narodowe wychowanie, ponieważ pochodził z rodziny kapłańskiej. Dlatego miłość do Boga, Ukrainy i Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego przeniósł przez całe swoje życie, wypełnione duchem Ewangelii. Właściwie jego pochodzenie społeczne stało się przyczyną wielu „problemów”, począwszy od studiów na Uniwersytecie Lwowskim, na którym przez trzy lata nie otrzymywał stypendium, chociaż uczył się na „celująco”. R. Chorkawego po raz pierwszy zatrzymano w 1965 r. w związku z jego „niepewnym” pochodzeniem społecznym, gdyż w tamtym czasie pracował w „Politechnice Lwowskiej” na stanowisku pedagogicznym – wykładał języki niemiecki i angielski, a skutkiem tego zatrzymania mogło być zwolnienie z pracy. I to był dopiero początek jego wstępowania na Golgotę jako chrześcijanina i świadomego narodowo Ukraińca. Wkrótce zabrali go przedstawiciele organów represyjnych KGB z wykładu w trakcie zajęć, lecz tym razem zatrzymanie było uwarunkowane „polityką”, a mianowicie – samizdatem. Faktycznie od 1967 r. był Bohdan Diaczyszyn, Lwów Żyjemy w jubileuszowym roku 30-lecia naszej Niepodległości, a czołowe miejsce wśród bojowników o nią zajmuje Teodozy Starak (12.08.1931–1.10.1999) – Specjalny wysłannik Rządu niepodległej Ukrainy w Rzeczypospolitej Polskiej, który zorganizował tam pierwsze przedstawicielstwo dyplomatyczne naszego nowo powstałego państwa (w znacznej mierze za własne środki – stąd przydomek „Latający Ambasador” [gdyż w tamtym czasie nie miał nawet osobistego kierowcy]). Właśnie o takich jak on mówił swego czasu Jewhen Swerstiuk: „To ... ludzie, którzy postawili siebie na straży słowa, honoru, godności”. „Był politykiem i człowiekiem,
w listach „politycznie niepewnych” w ówczesnym radzieckim systemie totalitarnym. W rezultacie jego artykuły naukowe nie były drukowane, nie dopuszczono go do obrony pracy doktorskiej, a wkrótce zwolniono również z pracy dydaktycznej... Z powodu działalności dysydenckiej nigdzie nie chciano go przyjąć do pracy, ponadto stale znajdował się pod czujnym nadzorem KGB. Szistdesiatnyky – plejada wysoce moralnych twórczych intelektualistów, którzy nie byli obojętni na wszystkie te niesławne wydarzenia, które miały miejsce na Ukrainie, więc przejmowali się jej przyszłością, kulturą narodową i językiem. Wśród przyjaciół i ludzi o podobnych poglądach Romana Chorkawego z ruchu dysydenckiego byli przedstawiciele ukraińskiej świadomej narodowo inteligencji – Wiaczesław Czornowił, Ihor i Iryna Kałynciowie, Stefania Szabatura, Mychajło i Bohdan Horyniowie, Bohdan Soroka, Luba Popadiuk i inni, z którymi czuł duchową więź. Swego czasu w Kijowie poznał Iwana Switłycznego, Wasyla Stusa, Hryhorija Koczura i innych. Roman Chorkawy brał aktywny udział w tworzeniu samizdatu. Jest autorem licznych prac samizdatowych, w szczególności „Precz z lękiem!”, „List do Generalissimusa” (utwór antystalinowski), powieści „Jarmark”, która była bardzo rozpowszechniona w ówczesnym samizdacie, oraz recenzji zakazanego zbioru poezji Ihora Kałyncia „Otwarcie szopki” itp. Wiele artykułów R. Chorkawego weszło do samizdatu pod różnymi pseudonimami, w szczególności „Jewhen Korda”, którym podpisywał się najczęściej. Warto podkreślić, że KGB nigdy nie odkryło R. Chorkawego pod tym pseudonimem jako autora samizdatu, co dało mu możliwość uniknięcia aresztowania podczas wielkiej fali represji wobec przedstawicieli ukraińskiej inteligencji w 1972 roku. Roman Chorkawy uważał za swój moralny obowiązek przyłączenie się do ówczesnych akcji protestacyjnych, które organizował wraz z przedstawicielami opinii publicznej Ihor Kałyniec, aby wesprzeć tych szistdesiatnyków-dysydentów, których skazywał totalitarny system radziecki. R. Chorkawy w tym burzliwym okresie represji politycznych odważnie wyrażał swoją postawę obywatelską w obronie skazanych dysydentów – więźniów politycznych. Podczas jednego z takich protestów został aresztowany... Aby moralnie wesprzeć rodziny uwięzionych przyjaciół-szistdesiatnyków, okresowo je odwiedzał, w szczególności Dzwińkę Kałyniec i Oksanę Hel. Odwiedzał także Hannę Szabaturę, Lubę Popadiuk, Atenę Paszko, ponadto zaglądał również do rodziny uwięzionego Mychajła Horynia. Właśnie w tym okresie KGB próbowało wszelkimi możliwymi sposobami wydalić go ze Lwowa... Z powodu ogromnej presji na jego bliskich zmuszony był przez pewien okres mieszkać na Uralu. Roman Chorkawy za udział w ruchu dysydenckim, a także za swój odważny wyraz wsparcia dla aresztowanych dysydentów podczas procesów sądowych nad nimi we Lwowie, przez prawie 20 (!) lat doświadczał prześladowań i szykan ze strony radzieckich organów represyjnych, więc przez cały ten okres tułał się bez stałej pracy i miejsca zamieszkania. Wraz z umocnieniem niepodległości Ukrainy Roman Chorkawy został redaktorem naczelnym czasopisma religijnego „Dity Mariji” przy Towarzystwie Mariańskim we Lwowie (w tamtym czasie było to jedyne chrześcijańskie wydawnictwo dla dzieci, które rozprowadzano na całej Ukrainie), a także gazet religijnych „Wiruju” i „Swit Dytyny”. R. Chorkawy wkładał wszystkie swoje siły i umiejętności w działalność wydawniczą, do której podchodził z wielką odpowiedzialnością, dokładając wszelkich starań, aby te wydania były na należytym poziomie profesjonalnym. Roman Chorkawy to człowiek wielostronnego talentu i darów, przy czym zawsze wyróżniał się skromnością. Jego spuścizna naukowa i literacka zachwyca wielowymiarowością tematyczną. Ponadto sprawdził się również jako wspaniały artysta. Co prawda jego dorobek artystyczny wymaga jeszcze gruntownego zbadania. Wśród jego dzieł znajduje się znana seria artystyczna „Instrumenty muzyczne”. R. Chorkawy niezwykle interesował się sztuką ukraińską, błyskotliwie znał też malarstwo europejskie różnych epok. Wyróżniał się godną podziwu pracowitością, więc jego znacząca spuścizna stanowi wiele dzieł sztuki (malarstwo, grafika) oraz ponad 80 wydań. R. Chorkawy jest autorem szeregu gruntownych artykułów naukowych z zakresu literaturoznawstwa, poezji, dramatów, opowiadań, aforyzmów, esejów itp. W szczególności wśród jego dorobku znajdują się „Lwowskie kaprysy (dialogi)”, „Skoworodiana”, „Szewczenkiana”, „Myśli, wypowiedzi, definicje... (zbiór aforyzmów)”, „Pod znakiem Franki”, „Zawiaz” w 2 tomach, „Ciasno-wolno” w 3 tomach, „Antyczność-współczesność”, „Ars longa (utwory o sztukach pięknych w ogóle)”, „Muzyka – pociecha i prawda (utwory o muzyce)”, „Za sercem kobiecym (utwory o wybitnych kobietach ukraińskich)”, „Antonycziana”, „Współcześni moi”, „Brzęk broni”, „Podsumowanie-wybór” Utwory w 4 tomach, „Spod kamienia filozoficznego”, „Definicja życia” itp. Był także autorem ukraińskiego słownika muzyczno-pedagogicznego w 2 tomach oraz informatora filozoficznego „Nasi miłomędrcy” itp. Dzięki R. Chorkawemu ukazało się fundamentalne wydanie Ołeksandra Bodrewycza-Bucia „Pamięć narodowa Ukrainy. Badania etnogenetyczne” (Lwów, 2005). R. Chorkawy został odznaczony medalem NSPU „Honorowe Wyróżnienie” (2015) oraz Nagrodą im. Iryny Kałyniec (2016), był członkiem Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Śp. Romana Chorkawego (1940-2021) pochowano we Lwowie na Zniesieniu obok grobu Wojowników Strzelców Siczowych – bojowników o wolność Ukrainy, którą tak szczerze i bezgranicznie kochał również Roman Chorkawy – wyrazisty przedstawiciel znamiennej Epoki szistdesiatnyków. Przyjaciele padliny Swystunowa” [„Za wolną Ukrainę”, 18 czerwca 1999 roku]). Nie zapominajmy o tych, których imiona zapisane są na tablicach Niepodległości Ukrainy, którzy zbudowali mocny fundament naszej sławy, godności i zaświadczyli światu, że Ukraina była, JEST, a w niedalekiej przyszłości będzie ziemskim rajem… Pamiętajmy też o małej cegiełce w tym fundamencie naszego rodaka Teodozija Staraka... „Ja na dzień zmartwychwstania przyjdę. / Ja bowiem dnia tego, Boże czekam...” (Iryna Kałyniec, „Ślub z piołunem”). On zapyta (a Iryna Kałyniec w ślad za Nim) nie Boga – zapyta nas, obecnych na tym wydarzeniu: gdzie byliście, co robiliście, aby wywalczyć, zachować dla wieczności Ukrainę, wolność dla przyszłych pokoleń..
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
którzy będą dziś, w nadchodzącym XXI wieku, bardzo potrzebni Ukrainie, Polsce i Europie” (Jan Olszewski, premier pierwszego niekomunistycznego rządu RP). Jeszcze na trzy miesiące przed śmiercią pisał artykuły, bo nie mógł stać z boku wydarzeń... Wężowe żądło podstępnych wrogów przenikało do wszystkich sfer propagandy i ogłupiania ludności: „Nie mogłem rozwikłać zagadki: co się stało z dużą liczbą Rosjan etnicznych, dlaczego tak się zmienili? Skąd wzięła się w nich ta imperialna agresywność, graniczącą z czystym rasizmem? Oświecił mnie pan Swystunow. Okazuje się, że są „po prostu Rosjanie”, a jeszcze „Rosjanie Ukrainy”. Ta druga grupa, którą w skali całej Ukrainy kieruje Walentyna Jermołowa, a na Ukrainie Zachodniej Ołeksandr Swystunow, jest zarażona bacylem imperialnego szowinizmu. Na Ukrainie mieszka około 11 milionów osób narodowości rosyjskiej. Niech żyją wśród nas jako wolni, równoprawni obywatele i uczciwi budowniczowie Państwa Ukraińskiego, niech rozwijają swoją kulturę, pielęgnują ojczysty język, oświatę, utrzymują ścisłe związki z ojczyzną etniczną, ale niech to będą po prostu Rosjanie, a nie „Rosjanie Ukrainy” na podobieństwo pana Swystunowa i jego szowinistycznej kompanii” („Artystyczny gwizd pan-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w mięśniach i kościach, w setkach tysięcy lat sprasowanej w węgiel paproci dawnej. Ja nie zamierzam iść dokądś, niestety cały czas do mnie bez zaproszenia bezczelnie przychodzą przez nas wszystkich pseudo-przyjaciele znani, i, patrzcie, niby bracia, lecz tylko – samozwańczy! Kawałek ziemi – największy w Europie ze statusem państwa, z którego przebija się dusza moja! Od Krut do Sotni Niebiańskiej bez roku – setka lat!.. Taka oto dumna i po kolana we krwi czy to los, czy samodzielnie wybrana postawa. Dwa po 13 – inaczej tych dwudziestu sześciu i nie podzielić… Lecz nie przestraszy nas, ba, nawet nie zasmuci ten oto ponury i skąpy na łaskę świat – swój przecież los tylko sami wybieramy! My wyraźnie i przejrzyście, do bólu w oczach, wpatrujemy się w przyszłość, tam – nasze zwycięstwo! My pewni, my dokładnie wiemy! Otóż, oto tutaj jest ona, moja ziemia – kraj dojrzałych jabłek i szkarłatnych wiśni, niczym ciało i krew, w których z pokolenia na pokolenie rodzi się na nowo dusza moja. Ja pewny, ja dokładnie wiem: niedola i ciężkie czasy – to zawsze tylko przemijające, a wieczne tylko Ukraina i dusza! Sierpień, 2017 r.
Tłumaczenie maszynowe
Walerij ROMAŃKO, członek NSPU, m. Słowiańsk, obwód doniecki. List do syna w Wieczność „…a wieczne tylko Ukraina i dusza!” (Z wiersza Ołeksandra Romańki „Jestem tu od wieków…: Niepodległość – 2017”) Dzień Niepodległości Ukrainy dla ciebie, synu, był najważniejszym dniem w rocznym kalendarzu, świętem państwowym i osobistym. Chyba obok dnia urodzin. I nic dziwnego, że te dwa wydarzenia są szczególne: przyszedł na świat człowiek, nowe życie, i narodziło się nowe państwo, które jest twoją Ojczyzną – tę nierozerwalną jedność czułeś od wczesnego dzieciństwa do końca swojego krótkiego życia. Niestety, nie dożyłeś, drogi nasz Synu, tego jubileuszu – 30-lecia Niepodległości Ukrainy. Jestem pewien, że z pewnością poświęciłbyś tej dacie swoje wiersze. Niemal cała twoja poezja, a także duża liczba materiałów dziennikarskich, poświęcona jest problemom ukraińskiej państwowości, jej językowi i kulturze, ochronie rodzinnych granic, ale właśnie na Dzień Niepodległości przygotowywałeś szczególny prezent – osobny dorobek poetycki. I szedłeś z nim na centralny plac lub pod pomnik T. Szewczenki i z niemałym uniesieniem deklamowałeś przed rodakami. I ten patriotyczny zryw, ta szczera miłość do Ukrainy, ból za jej dzisiejsze niepowodzenia dotykały serca każdego słuchacza. Nawet mnie, twojego ojca, ściskało w gardle, a do oczu napływała łza… W tamtych chwilach byłem dumny z ciebie, z twojego talentu, z twojego patriotyzmu… Do ostatka wierzyłeś w to, że okupowane terytoria zostaną zwrócone Ukrainie: I święto będzie – będzie tu i w Doniecku, W Debalcewie, w Iłowajsku, w Gorłówce – gdziekolwiek, Ołeksandr Romańko Bo ta ziemia imieniem jedynym – „Ukraina” się zowie, Zorza Ukrainy z niebios nigdy nie zejdzie! W takie dni wkładałeś wyszywaną koszulę: czy to czerwono-czarną, którą przywiozłem ci w prezencie z kijowskiego Majdanu, czy na tę okazję prosiłeś ojca o jasną koszulę z zielonym haftem, którą kupiłem w Czerniowcach w 2009 roku na Międzynarodowym Święcie Szewczenkowskim „W rodzinie wolnej, nowej…”. Zazwyczaj na ramiona zarzucałeś niebiesko-żółtą flagę – takim cię do dziś pamiętają znajomi i bliscy. Cenę niepodległości, wolności ty, jak i wielu naszych rodaków, szczególnie odczułeś po wyzwoleniu Słowiańska od rosyjskich najemników i ich popleczników w niełatwym 2014 roku. „Życie bez Ukrainy…, bez radia, TV, łączności, sieci i gazet” w jednym z wierszy nazwałeś „życiem w puszce konserwowej”. Właśnie po tragicznych wydarzeniach postanowiłeś każdemu Dniu Niepodległości poświęcać wiersz: „Dzień Niepodległości – 2015”, „Na Dzień Niepodległości – 2016”, „Jestem tu od wieków…: Niepodległość – 2017”. A jeszcze jestem rad i dumny z tego, że w zrywie miłości do Ukrainy my z tobą, synu, byliśmy jednością. I co ciekawe: braliśmy z siebie przykład. Ty kiedyś zauważyłeś: „Jak tobie udaje się nigdy nie przechodzić na język rosyjski w kontaktach z rosyjskojęzycznymi rodakami? Mnie nie zawsze się udaje”. Ja zaś brałem przykład z twojego wolontariackiego poświęcenia w imię wspólnoty, z bezgranicznego szacunku do Flagi, Hymnu Ukrainy, z wielkiego szacunku i wdzięczności dla wojskowych, którzy wyzwolili Słowiańsk i bronią granic Ukrainy, z wieloma z nich miałeś osobiste bliskie relacje. Nie wiesz ty, synu, że o tej jedności dusz i poglądów obiektywnie, nie będąc z nami osobiście znajomym, powiedział nasz słynny rodak Iwan Dziuba – w ogólnoukraińskiej gazecie pisarskiej „Literaturna Ukrajina” 16.03.2019 r. ukazał się jego artykuł o wymownym tytule „Ojciec i syn”. A po przeczytaniu tego artykułu od razu odezwała się nasza rodaczka z Pokrowska Lubow Czorna, zaznaczając, że wszystko w artykule jest „prawdziwe, wyrafinowane, bez przesady”, i dodała: „Ucieszyłam się, że teraz cała Ukraina dowie się o Ołeksandrze Romańce – Saszy, jak go czule nazywali w Słowiańsku przyjaciele i koledzy po piórze. I nie tylko w Słowiańsku. Znał go cały Doniecki Kriaż”. Właśnie o twoim, synu, szczerym patriotyzmie, bezgranicznej miłości do Ukrainy powiedział Iwan Dziuba, wyróżniając w poezji „obraz Ukrainy” jako jeden z centralnych tematów. Krytyk pisał: „I kiedy nadszedł groźny 2014 rok, Ołeksandr Romańko gotów jest bronić Ukrainy bronią swojego słowa i ma moralne prawo iść ze swoim słowem do ukraińskich bojowników na pierwszej linii frontu. Wtedy rodzi się niepokojąco-znamienny i w czymś nieoczekiwanie proroczy wiersz „Trzeci majdan”. Tej wysokiej oceny naszego znanego rodaka ty, Saszo, niestety nie usłyszałeś. Więc 30-lecie Niepodległości Ukrainy, bez wątpienia, to twoje święto, drogi synu. Chce się wierzyć, że i tam, w Niebiosach, modlicie się za Ukrainę, wierzycie w jej lepszą przyszłość. P.S. Tragicznie urwały się losy ludzkie i poetyckie Ołeksandra: 26 listopada 2017 roku, czcząc ofiary Hołodomoru na Ukrainie, syn zapalił świecę, postawił ją na oknie, gdzie wisiała zasłona i leżały stosy papieru, i mocno zasnął, przedtem wyczerpany dwiema bezsennymi nocami. Wybuchł pożar… Następnego dnia skończyłby 44 lata. Do ostatka był z ukraińskim narodem: nie zapominał o tragicznych kartach historii, przejmował się jego losem. Twórczy dorobek Ołeksandra Romańki, opracowany przez ojca, wszedł do kilku książek poetyckich i prozatorskich: „Nie zamuczit mienia chromota…”, „Mimikria i martyrołoh”, „Łysty z prowinciji”, „Publicystyka. 1988–2017”. A na początku tego roku wyszedł zbiór wspomnień „Pamjat pro Ołeksandra Romańka”. Proponujemy uwadze czytelników wiersz Ołeksandra Romańki. Jestem tu od wieków… (Niepodległość – 2017) No, więc, oto tutaj ona, ziemia moja – kraina jabłoni i wiśni, i jaskółki szybują stromo w wyżyny! Od Sanu i Dniestru, przez Dniepr, Azow i Doniec spotyka się z „dzikim stepem”… Jestem tu od wieków! W tej wydeptanej kopytami i butami ziemi, w spróchniałych scytyjskich Bądźmy razem! PRENUMERATA—2021 Koszt prenumeraty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. “Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCHARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe