Jesteśmy atomowymi zakładnikami postępu,
Nie mamy już ani lasu, ani niebios.
Tak żyjemy od stresu do stresu,
Alfabet śmierci mamy – AES.
Lina Kostenko
Na całym świecie przy planowaniu budowy elektrowni atomowych spełnia się jeden z podstawowych warunków:
instalacja elektrowni atomowych musi być bezpieczna dla ludności.
Utworzona komisja państwowa ZSRR, która miała zajmować się wyborem miejsca pod budowę AES w Ukrainie, nie była niekompetentna – była podległa decyzjom władz i partii... Komisja zbadała 16 punktów w obwodach kijowskim, winnickim i żytomierskim.
Plac budowy wybrano 4 km od wsi Kopaczi w rejonie czarnobylskim na prawym brzegu rzeki Prypeć (w górnym biegu trzech rzek, które niosą swoje wody do Dniepru, a dalej – do Morza Czarnego), 15 km od miasta Czarnobyl, w pobliżu stacji Janów linii kolejowej Czernihów – Owrucz. Według wyników badań ziemia, na której należało umieścić AES, została uznana za mało produktywną i odpowiadała wymogom zaopatrzenia w wodę, transportu oraz strefy sanitarno-ochronnej.
Nie trzeba „daleko sięgać myślami”, a po prostu pomyśleć, aby przekonać się, ile błędów było w wyborze samego miejsca budowy AES, które potem rozpatrywano jako przyczyny katastrofy czarnobylskiej.
W konkluzjach komisji brzmiało: mało przydatne, mało produktywne terytorium. A w rzeczywistości – serce Ukrainy, niebieskookie Polesie z lasami i rozlewiskami, żyzna ziemia, która słynęła ze swoich pól ziemniaczanych, karmiła nie tylko ZSRR, ale i zagranicę. Ziemia bogata w historię, zabytki kultury, z charakterystycznym etnosem i gwarą. Na tej malowniczej ziemi było wiele stref wypoczynkowych, sanatoriów, obozów pionierskich.
Wybór placu „w górnym biegu trzech rzek...”, które niosły swoje wody nie tylko przez Ukrainę, ale i dalej do Morza Czarnego!!! Terytorium miało wysoki poziom wód gruntowych, czego nie brano pod uwagę.
Stacja zbudowana w strefie sejsmicznej?!
Historykom o tym miejscu możliwych katastrof naturalnych było wiadomo. W 1530 roku w Czarnobylu odnotowano jeden z niszczycielskich wstrząsów podziemnych jako potwierdzenie tego, że stacja znajduje się w strefie uskoków geologicznych. Przy budowie stacji plac wyrównywano, ponieważ było dużo zagłębień. Po awarii przeprowadzono zdjęcia lotnicze, które pokazały, że piasek poszedł w dół w środowisko geologiczne. Tę opinię potwierdza akademik NAN Ukrainy – geolog Wiaczesław Szestopałow.
Przy budowie takich obiektów jak AES trzeba z wyprzedzeniem przewidywać niebezpieczeństwo, które mogą stworzyć kataklizmy naturalne, bezpieczeństwo, możliwe dywersje itp.
O wyborze placu pod budowę AES na terytorium Ukrainy komisja zdała raport kierownictwu państwowemu. I już 2 lutego 1967 roku pod klauzulą „Ściśle tajne” pojawił się dokument:
„Wniosek Rady Ministrów Ukraińskiej SRR do KC Komunistycznej Partii Ukrainy o uzgodnienie projektu budowy Centralno-Ukraińskiej elektrowni obok wsi Kopaczi w rejonie czarnobylskim obwodu kijowskiego”.
W latach 70. budowa Czarnobylskiej AES stała się najbardziej zakrojoną na skalę masową w Ukrainie i w ZSRR. Jechała młodzież zewsząd: planowano, że Czarnobylska stacja atomowa zapewni energię elektryczną nie tylko całej Ukrainie, ale i części Rosyjskiej FSRR.
W Ukrainie wcześniej nie budowano tak potężnych obiektów. I ukraińscy wykwalifikowani budowniczowie, niezapewnieni pracą na ojczystych terenach, rozjeżdżali się po całym Związku, szukając sobie miejsca do pracy. A tutaj taka szansa: wrócić do domu, do rodzinnej Ukrainy. Oczywiście, wracali!
Oprócz wszystkiego, taka budowa dawała możliwość rozwoju zawodowego i czerpania satysfakcji z pracy, wszak budowali nie „byle co”, a potężną stację atomową! Na papierach była już najpotężniejszą na świecie!..
Postanowieniem KC KPZR i Rady Ministrów ZSRR z 29 maja 1969 roku został zatwierdzony kosztorys na budowę pierwszoplanowych obiektów Czarnobylskiej AES.
Budową stacji i miasta-satelity Prypeci kierowali naczelnik zarządu Kyzyma W. T. i główny inżynier Łukow I. P.
Rozkazem ministra energetyki i elektryfikacji ZSRR z 17 grudnia 1969 roku od 1 stycznia 1970 roku organizuje się dyrekcję Czarnobylskiej AES, a od kwietnia 1970 roku dyrektorem Czarnobylskiej AES im. W. I. Lenina mianuje się Briuchanowa W. P.
Rozpoczęły się aktywne prace budowlane. Została utworzona komisja ds. odbioru obiektów Czarnobylskiej AES.
„W Dniu Budowniczego, 15 sierpnia 1972 roku, o godzinie 11 rano, uroczyście położono pierwszy metr sześcienny betonu w fundament estakady deaeratorów głównego korpusu pierwszej kolejności stacji, dokonano złożenia nierdzewnej kapsuły z listem do przyszłych pokoleń” (Wikipedia).
Konstrukcje wszystkich budynków AES muszą odpowiadać podstawowym wymogom: wygoda dla wykonywania głównego procesu technologicznego, celowość funkcjonalna budynku; niezawodność przy działaniu otaczającego środowiska, wytrzymałość i trwałość (celowość techniczna budynku); ekonomiczność, ale nie ze szkodą dla trwałości (celowość ekonomiczna); estetyczność (celowość architektoniczno-artystyczna).
Za spełnieniem tych wymogów ściśle czuwała komisja ds. odbioru obiektów AES!
Lata budowy stacji atomowej – to okres wytężonej pracy budowniczych wszystkich szczebli. Były problemy, i w zasadzie – były to problemy z zaopatrzeniem w materiały i sprzęt. Ale wszystko szło zgodnie z planem państwowym, z nieznacznymi odchyleniami, które rozwiązywano w trybie roboczym.
Pierwszy blok energetyczny został oddany do eksploatacji 26 września 1977 roku. Drugi blok energetyczny zaczął pracować od 16 listopada 1978 roku. Trzeci blok energetyczny został uruchomiony 3 grudnia 1981 roku.
C z w a r t y blok energetyczny został wyprowadzony na moc projektową 28 marca 1984 roku. Ministerstwo Energetyki ZSRR zdecydowało wykorzystać na stacji reaktor typu RBMK-1000. Czarnobylska AES stała się trzecią w ZSRR z reaktorami tego typu, po Leningradzkiej i Kurskiej AES. (Aktywna strefa RBMK składała się z muru grafitowego. Mur przenikały pionowe kanały ze stopu cyrkonu. Od dołu do reaktora napływała przez kanały woda. Tam się nagrzewała, i para trafiała do turbiny).
Zgodnie z projektem moc CzAES miała osiągnąć 6000 MW. W kwietniu 1986 roku stacja produkowała 4000 MW. Po uruchomieniu 5. i 6. bloku energetycznego cyfra 6000 MW zostałaby osiągnięta...
„Rok kończący jedenastą pięciolatkę był dla Czarnobylskiej AES niezwykły – tutaj działały na pełną moc od razu wszystkie bloki energetyczne. Podobnego jeszcze nie było w całej historii eksploatacji atomowego bogatera”, – pisała gazeta „IZWIESTIJA” 6 stycznia 1986 r., na 3,5 miesiąca przed tragedią.
Z książki Ludmyły Żytniej „Czarnobyl – oczami kobiet”. (czytaj str. 8-9)
NINA BERNADSKA
LUDMYŁA ŻYTNIA
TETIANA JUZWIAK
12-13
PETRO SZKRABIUK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jednej z centralnych ulic przywrócono starą nazwę – Strietenska (dawniej Komsomolska), a także zaułkom Swiato-Makariwskiemu i Chrestowozdwyżenśkiemu, Wsichswiatśkiemu – nazwy są melodyjne, wskazują na przynależność Ukrainy do tradycji prawosławnych. Przywrócono również historyczne nazwy: ulice Kolijna, Pidmonastyrśka, Mychajliwśkyj jar, zaułki Kolisnykiwśkyj, Myrhorodśkyj, Mykytśkyj... Członkowie Ruchu jeszcze w latach 90. nazywali rejon leninowski Połtawy Podilśkim. I oto ta inicjatywa się utrwaliła. Niezwykle ważne jest to, że właśnie ulicę Artema przemianowano na cześć Symona Petlury: tutaj stał dom, w którym urodził się i spędził dzieciństwo przyszły przewodniczący Dyrektoriatu URL. Analogicznie: ulicę Liebknechta – na cześć patriarchy Mścisława, ponieważ tutaj znajduje się dom bratanka Petlury, Stepana Skrypnyka, przyszłego działacza religijnego i żołnierza armii URL. W nazwach połtawskich ulic uwieczniono Mychajła Drahomanowa i Ołenę Pcziłkę, urodzonych w Hadziaczu; Opanasa Słastiona, jednego z fundatorów ukraińskiego stylu narodowego w ukraińskiej architekturze; Katerynę Skarżynśką, mecenaskę, jedną z fundatorek Połtawskiego Muzeum Krajoznawczego; Mychajła Hawryłka, rzeźbiarza, malarza, poetę, twórcę szewczenkiany w rzeźbie, płaskorzeźbach, portretach, plakatach, medalionach; uczonych Oresta Łewyćkiego, Fedora Wowka i Pawła Bodjanśkiego; astronoma Jewhena Fedorowa; kobziarza i żołnierza UPA Hryhorija Kytastego; działacza cerkiewnego Paisija Wełyczkowśkiego, malarki Katerynę Biłokur i Hannę Staryćką; edukatorów Rusowych; aktora Iwana Mykołajczuka; pisarzy Wasyla Barkę, Wasyla Symonenkę, Olesia Honczara, Pawła Zahrebelnego, Petra Rotacza, braci Zerowych, Leonida Połtawę, Oksanę Iwanenko. Pojawiły się ulice Bohaterów ATO, Wolontariacka oraz na cześć bohatera wojny rosyjsko-ukraińskiej Dmytra Koriaka. Zastosowano całościowe podejście do nazw ulic Połtawy, które już zostały przemianowane, ale częściowo (Wiaczesława Czornowoła, Raisy Kyryczenko), bulwar marszałka Koniewa przemianowano na cześć wybitnego działacza ruchu wyzwoleńczego, pierwszego przewodniczącego OUN Jewhena Konowalcia, a zaułek Pionerski w centrum Połtawy odtąd nosi imię głównodowodzącego UPA Romana Szuchewycza. W ciągu sześciu lat zarząd gospodarki komunalnej połtawskiego miejskiego komitetu wykonawczego nie zdołał systemowo wymienić starych komunistycznych szyldów czy drogowskazów. Na ulicy Niebiańskiej Sotni czasami można zobaczyć tabliczki „ul. Lenina”, na ulicy Europejskiej – „ul. Frunzego”, na ulicy Symona Petlury – „ul. Artema”, w przejściu podziemnym „Złote Miasto” – drogowskazy na nieistniejące ulice Frunzego i Żowtnewa, a takich przykładów w Połtawie oraz miastach i miasteczkach regionu jest mnóstwo. Jest to naruszenie prawa, propaganda reżimu komunistycznego w przestrzeni publicznej. Obecnie priorytetem jest dekomunizacja świadomości, uwolnienie od komunistycznych ideologemów, mitów oraz represyjno-totalitarnych stereotypów. Sfery edukacji i wychowania – oto gdzie trzeba wkładać wysiłki. Instytut Pamięci Narodowej ma nadzieję na pogłębienie współpracy ze środowiskami oświatowymi. Grupą docelową dla naszych komunikatów jest młodzież.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeh PUSTOWHAR, przedstawiciel regionalny UINP w obwodzie połtawskim
Cztery fale dekomunizacji. Nie bez powodu kładę nacisk na słowo „oficjalna”, ponieważ chodzi o to, że wtedy nastąpił start dekomunizacji na szczeblu ustawodawczym – jako polityki państwowej. Jednak twierdzenie, że polityka ta ogranicza się jedynie do sześciu ostatnich lat, byłoby błędne. Grunt przygotowywano na długo przed tym, a ziarna zasiewano zaraz po odzyskaniu niepodległości przez Ukrainę.
Pod naciskiem Ludowego Ruchu ówczesny prezydent Łeonid Krawczuk wydał dekret dekomunizacyjny, który miał charakter rekomendacyjny. Mimo to działacze Ruchu wykorzystywali go „na całego”. Pierwsza fala dekomunizacji Ruchu zaczęła się jeszcze w latach 90. i wystartowała od zmian w edukacji, nauce, mediach, życiu społecznym: z programów nauczania usunięto naukę podstaw ideologii komunistycznej i historii partii komunistycznej (tak, studiowałem wtedy na wydziale historycznym Połtawskiego Uniwersytetu Pedagogicznego – podręczniki były stare, ale takich „przedmiotów” jak „historia marksizmu-leninizmu” nie było nawet w pobliżu), ustały „dobrowolno”-przymusowe manifestacje, zniknęła komunistyczna cenzura. Połtawski Ruch i „Proświta” aktywnie współpracowały z miejscowym oddziałem Związku Oficerów Ukrainy: w jednostkach wojskowych na terenie Połtawy zlikwidowano „pokoje leninowskie”, w zamian urządzano kąciki ukrainoznawstwa z symboliką państwową, portretami hetmanów i ukraińskich działaczy wojskowych.
Jeszcze w latach 90. doszło do pierwszych przemianowań. Na przykład w Połtawie pojawiły się ulica i przystanek Sianna. Tę historyczną nazwę zatwierdził ówczesny mer Anatolij Kukoba z inicjatywy połtawskich struktur Ruchu i „Proświty”: przyjęła się, mieszkańcy przywykli i już mało kto z połtawian potrafi przypomnieć sobie starą nazwę – „Leningradzka”. Tak samo odeszły w niebyt ulice Kosiora w mikrorejonie Ałmaznyj oraz czerwonoarmistów-gwałcicieli – braci Łytwynowych, w zamian pojawiła się ulica imienia Wasyla Kryczewskiego (obok muzeum krajoznawczego im. Kryczewskiego).
W 1992 roku wraz z oddziałem Ruchu wsi Berezowa Łuka w rejonie hadziackim zainicjowałem przemianowanie centralnej ulicy „Komunistyczna” na historyczną „Hetaliwka”, co również przyjęto bez sporów. Tak nazywano ją przez kilka stuleci, na cześć kozaka sotni berezowołuckiej pułku mirhorodzkiego o nazwisku Hetało.
Przypominam sobie międzynarodowe forum „Komunizm – ślepy zaułek cywilizacji”, które w 1994 roku zorganizował Ludowy Ruch w Kijowie z inicjatywy Wiaczesława Czornowoła. Uczestniczyło w nim także 50 połtawian – wykładowców uczelni, krajoznawców, historyków, aktywistów organizacji społecznych oraz partii narodowo-demokratycznych. Właśnie wtedy swoim doświadczeniem w tej dziedzinie dzielili się Polacy, Czesi, Węgrzy, na tym samym zgromadzeniu sformułowano koncepcję dekomunizacji, która w znacznej mierze legła u podstaw ustaw dekomunizacyjnych z 2015 roku. Koncepcja ta zaczęła być realizowana, niestety, za późno – aż 20 lat po tym, jak nasi europejscy sąsiedzi, byli satelici ZSRR, pożegnali się na zawsze z obozem socjalistycznym. Pamiętam, jak w dalekim 1995 roku połtawska „Proświta” opracowała szereg inicjatyw (ponad 30 toponimów w centrum obwodowym) i przedłożyła je do rozpatrzenia komitetowi wykonawczemu rady miejskiej. Ale pani Historia rozsądziła tak, że nasze marzenia stały się rzeczywistością dopiero po 20 latach, w 2016 roku.
Przypominam sobie swoją pracę w Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej na stanowisku kierownika głównego wydziału polityki informacyjnej i wewnętrznej. Był to okres prezydentury Wiktora Juszczenki, okres drugiej fali dekomunizacji. Muszę stwierdzić: ta fala utonęła w bagnie sabotażu ze strony sowieckiego urzędnictwa oraz przez zaciekły opór piątej kolumny Moskwy – komunistów na czele z Symonenką oraz Partii Regionów na czele z Janukowyczem. Przypomnę: wtedy Wiktor Juszczenko próbował wprowadzić systemową dekomunizację. Wydał dekret „O środkach w związku z 75. rocznicą Hołodomoru 1932–1933 lat na Ukrainie”, doprowadził do przyjęcia przez parlament ustawy, którą Hołodomor 1932–1933 lat uznano za ludobójstwo narodu ukraińskiego. Te akty prawne oficjalnie zapoczątkowały demontaż pomników działaczy okresu radzieckiego, współwinnych organizacji hołodomorów i represji politycznych. Jako kierownik wspomnianego „ideologicznego” wydziału opracowałem decyzję kolegium Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej, w której zalecano organom samorządu lokalnego usunięcie komunistycznej symboliki. Wtedy wiele wizerunków herbów ZSRR, w szczególności w Połtawie, zdemontowano, ale pomniki i popiersia komunistycznych zbrodniarzy pozostały nienaruszone. Jednocześnie uważam, że warto mówić także o pewnych sukcesach w kontekście dekomunizacji świadomości: z inicjatywy ówczesnego przewodniczącego Połtawskiej OAP Wałerija Asadczewa odrodzono tradycję Ruchu jeszcze z lat 90. – coroczny masowy marsz żałobny upamiętniający ofiary hołodomoru-ludobójstwa, w którym zazwyczaj brało udział do 2 tysięcy połtawian.
Trzecią falą dekomunizacji można uznać żywiołowy „leninopad”, który zaczął się od obalenia pomnika Włodzimierza Lenina w centrum Kijowa podczas Rewolucji Godności 8 grudnia 2013 roku. Już w lutym ta inicjatywa obywatelska objęła praktycznie cały kraj i pomniki Iljicza zdemontowano w wielu centrach obwodowych, w szczególności w Połtawie.
Czwarta fala – właściwa realizacja specjalnej ustawy, przyjętej w 2015 roku. Potępia ona komunizm i nazizm, a także kategorycznie zabrania ich propagowania jako zniewagi pamięci milionów ofiar reżimów totalitarnych. W ten sposób dekomunizacja weszła na pełnowartościowy systemowy poziom państwowy.
Przede wszystkim chodzi o usunięcie komunistycznych symboli i nazw z przestrzeni publicznej. Ostateczną kropkę postawił latem ubiegłego roku Trybunał Konstytucyjny, który uznał ustawę dekomunizacyjną za nienaruszalną i w pełni zgodną z Konstytucją.
Władze miejskie miały wystarczająco dużo czasu, aby wykonać ustawę. Ale być może zabrakło politycznej woli i chęci? W całej Ukrainie proces ten aktywnie postępował, a Połtawa „rozkręcała się” długo – niczym jakaś inna planeta. Mimo retoryki o „duchowej stolicy” i przyjętej wiosną 2015 roku ustawy dekomunizacyjnej, nasze miasto przez cały 2015 rok i zimę 2016 roku pozostawało swoistym „rezerwatem komunizmu”. Nie organizowano publicznych dyskusji na temat prawdopodobnych nowych nazw, kwestie te nie były wnoszone na sesje rady miejskiej. Jednak ustawa została sformułowana tak, że sabotowanie jej było dość trudne: jeśli nie wykonały tego organy samorządu lokalnego, musiały to zrobić obwodowe administracje państwowe. W marcu 2016 roku w Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej, z udziałem ówczesnego szefa Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Wołodymyra Wiatrowycza, przedstawicieli samorządu lokalnego, władzy wykonawczej, stowarzyszeń społecznych, naukowców-historyków, radnych obwodowych i miejskich oraz krajoznawców, odbył się wielki obwodowy „okrągły stół”, którego celem było przełamanie sabotażu. Realnym podsumowaniem zebrania było powstanie Połtawskiej Miejskiej Komisji Społeczno-Naukowej ds. Toponimiki, na której czele stanął radny miejski i weteran wojny rosyjsko-ukraińskiej Julian Matwijczuk. W jej skład weszli również autor tych słów (z towarzystwa „Proświta”), profesor Jurij Wołoszyn, historyk-archiwista Taras Pustowit, przedstawiciel organizacji społecznej „Złam stereotypy” Ołeksandr Łastowecki, zastępca dyrektora muzeum krajoznawczego im. W. Kryczewskiego ds. pracy naukowej Wołodymyr Moklak, kandydatka nauk historycznych Oksana Kowałenko, radny miejski Wadym Jamszczykow i inni. Przez marzec i kwiecień trwała intensywna „brudnopisowa” praca intelektualna: wypracowano inicjatywy dotyczące ponad stu urbanonimów Połtawy – ulic, zaułków, dzielnic, parków, prospektów, zbierano źródła naukowe i na ich podstawie przygotowywano noty historyczne dla administracji obwodowej, cywilizowanie dyskutowano, wymieniano się poglądami, zbierano propozycje od organizacji społecznych weteranów ATO, Związku Pisarzy, eparchii Kościoła Prawosławnego na czele z arcybiskupem Teodorem oraz zatroskanych mieszkańców Połtawy.
Wtedy w centrach rejonowych i miastach
Połtawszczyzny, a także w innych regionach, popularnym tematem były „roślinne” przemianowania. Takie nieprzemyślane podejście burmistrzów i wójtów doprowadziło do przekształcenia toponimiki obwodu w wielki „zielnik” z bezbarwnymi nazwami ulic Kwiatowych czy Bzowych. Przekonanie Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej do uniknięcia takiego scenariusza przynajmniej w centrum obwodowym było trudne i ważne. Udało nam się to.
Oczyszczenie Połtawy: nowe toponimy. W rezultacie do rozporządzenia obwodowej administracji państwowej weszło około 70 procent naszych wypracowanych propozycji. Odwołaniem do dziedzictwa Rusi Kijowskiej jest ulica księcia Igora Światosławowicza (dawna szosa Krasnohradska) na Lewadzie, obok Worskli. Niedaleko, na brzegu rzeki (przynajmniej tak opisuje to kronika), książę odpoczywał podczas wyprawy przeciwko Połowcom. Na toponimicznej mapie Połtawy silnie odzwierciedlone są epoka kozacka i okres Hetmanatu: hetmani Iwan Mazepa, Pyłyp Orłyk, Iwan Wyhowski, Danyło Apostoł, Petro Konaszewycz-Sahajdaczny, Petro Doroszenko; atamani koszowi Iwan Sirko i Kost Hordijenko; połtawski pułkownik Fedir Żuczenko, kronikarz Hryhorij Hrabyanka. Ważne jest, że na śmietnik historii trafiły nazwy ulic imienia separatysty Artema i Lenina (teraz Niebiańskiej Sotni), park Komsomołu Leninowskiego (teraz Studencki). Objęto wszystkie okresy walk wyzwoleńczych w XX wieku. Są to działacze bractwa Tarasiwców, pierwszej organizacji na Naddnieprzańskiej Ukrainie, gdzie kształtowały się idee wyzwolenia spod rosyjskiego jarzma: Iwan Łypa, Mykoła Dmytriew, Wołodymyr Szemet. Są to także ulice i zaułki na cześć wydarzeń i postaci okresu Rewolucji Ukraińskiej 1917–1921: Bohaterów Krut, Soborowości, Strzelców Siczowych, plac Chołodnojarski, Wiktora Andrijewskiego, Jurija Horlis-Horskiego, Petra Bołboczana i inni. Nie zapomniano o chwale OUN i UPA: jest to ulica na cześć Prezydenta UHWR Kyryła Osamka oraz zaułek działacza OUN Mykoły Łemyka. Okres szistdesiatnyków (pokolenia lat 60.) upamiętniono ulicami Jewhena Swerstjuka i Oksany Meszko. Jednej z cen-
9 kwietnia 2015 roku Rada Najwyższa Ukrainy przyjęła pakiet ustaw dekomunizacyjnych, opracowanych wspólnie przez społeczeństwo, deputowanych ludowych oraz Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej. Przyjęcie ustawy „O potępieniu komunistycznego i narodowo-socjalistycznego (nazistowskiego) reżimów totalitarnych na Ukrainie oraz zakazie propagowania ich symboliki” sześć lat temu zapoczątkowało start państwowej, OFICJALNEJ polityki dekomunizacji, czyli procesu wszechstronnego pozbywania się skutków zbrodniczej komunistycznej ideologii.
Marzec 2016 roku – uczestnicy miejskiej komisji społeczno-naukowej
Ołeksandr Łastowecki, Ołeh Pustowhar, Wadym Jamszczykow
Tłumaczenie maszynowe
Pisarka, działaczka Proświty, badaczka wielkich głodów, krajoznawczyni, dziennikarka, etnografka, blogerka. Należy do Narodowych Związków Pisarzy Ukrainy, Dziennikarzy, Krajoznawców, Stowarzyszenia Badaczy Wielkich Głodów na Ukrainie. Kieruje rejonowymi organizacjami Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia Weteranów, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki oraz grupami twórczymi dla dzieci i dorosłych. Mentorka młodzieży. Wolontariuszka od 1995 roku. Należy do organizacji społecznej „Ludowe Zjednoczenie „Majdan”, do wolontariackiej organizacji społecznej „Zjednoczenie Ukrainek „Jaworyna” (zastępczyni przewodniczącej organizacji rejonowej). Publikuje w czasopismach, gazetach Ukrainy i za granicą, na portalach literackich i w mediach społecznościowych. Zwyciężczyni konkursów literackich. Redaktorka literacka, współredaktorka, autorka przedmów, współautorka wielu międzynarodowych i ogólnoukraińskich almanachów oraz zbiorów. W jej jednopokojowym mieszkaniu, jak sama mówi, znajduje się „sześć biur”. – Jakie są zasady życiowe Lubowy Serdunicz? – Jestem stała w swoich przekonaniach, zawsze po stronie prawdy. Cenię szczerość, nienawidzę dwulicowości. We mnie spokojnie współistnieją liryka, pewien pragmatyzm i sytuacyjny bunt. A jeśli spojrzeć globalniej, to uważam, że Ukraina jest przede wszystkim dla Ukraińców, bo już zobaczyliśmy, co znaczy być bardzo tolerancyjnymi. Na ziemi, danej narodowi przez los i historię, powinien żyć i gospodarować właśnie jej naród. A ukraińska ziemia należy do Ukraińców! O tym od wieków marzyli nasi przodkowie, broniąc jej przed różnymi przybłędami. – Marzenie młodości? – Zostać nauczycielką ojczystej polszczyzny. Zostałam. Niestety, z powodu choroby głosu zmuszona byłam opuścić szkołę, ale nie Słowo, bo „ojczysty język trzeba studiować całe życie”. Chociaż jestem na emeryturze, nie porzucam literatury: piszę, wydaję, pomagam innym w redagowaniu. A marzenie bardziej globalne – żeby Ukraina była ukraińska we wszystkim. – Tak wiele napisałaś, tak wiele włożyłaś pracy w literaturę. Poczytać w Wikipedii o tobie – twoją twórczość śmiało można porównać do dorobku Iwana Ohijenki. Podziel się sekretem tytanicznej pracy. – Dziękuję, Julenko, za porównanie! Chociaż, oczywiście, jeszcze daleko. A sekretu nie ma. Po prostu jeśli nic nie ma (ogrodu, gospodarstwa, pracy…), to jest więcej czasu na ulubione zajęcia. Ale najważniejsza jest miłość do wszystkiego, co narodowe. No i mój czas pracy – od wczesnego ranka do 2., a nawet 3. godziny następnej doby, bo jest dużo pracy. – Wymień swoje książki. Która ze wszystkich jest najmilsza dla duszy, a którą wygrzewasz w planach? – W ciągu 25 lat ujrzało światło dzienne prawie tyle samo moich zbiorów dla dorosłych i dzieci: poetyckich, prozatorskich, krajoznawczych, folklorystycznych, badawczych, oświatowych. A z kolektywnymi uzbiera się ponad 30: to regionalne i ogólnoukraińskie wydania z udziałem zagranicznych autorów, czyli także międzynarodowe zbiory. Moje zbiory: „Pierwsza kropelka”, „Źródełko”, „Kwiaty grudnia”, „Grodzisko nad Ikwą”, „Na łódeczce dłoni”, „Zgubiony pierścień”, „Barwa śmierci – 33-ci”, „Dusza nie znosi pustki”, „Odsłonięcie”, „Krople słońca na dłoni”, „Ustami prawdy i bólu”, „Z ludowej studni”, „Dwie barwy”, „Witraże żartów”, „Stolica twojego rodu”, „Przybłędom – wstęp wzbroniony!”, „Rozwidnienie”, „I słowo walczyło”, „Współczesny, palący, wieczny”, „Bez czego nie bywa dnia?”, „Narodzić się powtórnie”. Powiem banał: drogie są wszystkie książki, bo to moja praca, nieprzespane noce… Ale kiedy wydałam najobszerniejszy (w tamtym czasie) ze swoich zbiorów: „Z ludowej studni” (podręcznik dla placówek oświaty i kultury, zbiór scenariuszy świąt, dwukrotnie wydany), to myślałam, że to – mój główny zbiór. Kiedy wyszła jeszcze jedna obszerna książka: „Stolica twojego rodu” (historia mojej rodzinnej wsi), to, oczywiście, ją uważałam za swój główny dorobek, bo pracowałam nad nią całe świadome życie. Książka obejmuje 1000 lat historii wsi. Ja w ogóle uważam, że każdy twórczy człowiek po prostu jest zobowiązany wydać książkę o swoim rodzinnym kraju, bo nasze wsie – to taka terra incognita! I to, co czasem pisze Wikipedia o czasie założenia wsi, – daleko nie tak. Na przykład, uczyniłam swoje Teliżyńce starszymi o siedem lat. Mało tego, jeszcze przywróciłam poprawną nazwę. A kiedy wyszło „Rozwidnienie” (wydanie oświatowe o ukraińskim światopoglądzie), to i je uważam za swoją główną pracę, tym bardziej, że takie właśnie opinie o nim otrzymuję. I „Rozwidnienie” doczekało się już trzech wydań. I zbiór „Ustami prawdy i bólu” (folklor okresu wielkich głodów, ma 2 wydania) też uważam za ważną pracę. Mówią, że na Ukrainie przede mną nikt nie zebrał tyle folkloru czasów wielkiego głodu. Oto, prawdopodobnie, książki „najmilsze dla duszy”, bo włożono w nie wiele pracy, mają popyt, a ja – pochlebne recenzje. Chociaż każda książka – to twoje dziecko, dlatego droga jest każda. A wygrzewam jeszcze ponad 15 nowych projektów, nie tylko poetyckich, a przeważnie oświatowych. Jednak one dawno „zawisły”, bo wymagają środków. Ale… „contra spem spero”… – Tak wiele zostało napisane przez ciebie i tak mało napisane o tobie. Dlaczego? – Nie wiem. Wszystko jest względne (odnośnie „wiele napisałaś”). Zresztą przy pracy nigdy nie ma czasu myśleć o tym (odnośnie „mało o mnie”) i, tym bardziej, zajmować się sobą. I nikogo nie proszę, jak to bywa. – Czytając o współczesnych literatach, zwracam uwagę na takie zjawisko: twórczości mało, a odznaczeń dużo. A u ciebie odwrotnie... Chociaż odznaczenia też masz. Jakie one są? – Laureatka Chmielnickiej obwodowej nagrody im. Mykyty Hodowancia oraz Chmielnickiej krajowej im. Łesi Ukrainki. Za działalność oświatową odznaczona medalem „Budowniczy Ukrainy”. Za „znaczący osobisty wkład w badania wielkich głodów na Ukrainie oraz aktywną działalność społeczną” nagrodzona orderem „Za zasługi” III stopnia. Są i inne odznaczenia, w szczególności literackie: zwyciężczyni konkursów literackich im. M. Utryska (2014, 2015) oraz „ProPatria!” („Za Ojczyznę!”) (nominowana, 2014), ogólnoukraińskich konkursów internetowych w nominacji „Poezja”, „Proza” oraz „Przekłady”, zwyciężczyni Ogólnonarodowego konkursu „Język ukraiński – język jedności”... Ale, doprawdy, nie gonię za nimi. Jeśli przypadkowo natrafię na jakiś konkurs, to mogę coś wysłać, jeśli nie wymaga on wiele pracy. – Dużo zajmujesz się oświeceniem. Dlaczego stawiasz je niemal na pierwszym miejscu w swojej działalności? I co przede wszystkim warto stawiać za cel w tym kierunku?
– Rzeczywiście, oświecenie uważam za swoją najważniejszą sprawę, ponieważ nieznajomość naszej historii prowadzi do katastrofalnych skutków. Jak powiedział Pawło Mowczan, „kryzys kultury towarzyszy kryzysowi duchowemu”. Po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości, a zwłaszcza po rozpoczęciu wojny moskiewsko-ukraińskiej, zaczęliśmy uważniej przyglądać się swoim korzeniom, a przy okazji – przewartościowywać te wartości duchowe, do których przywykliśmy, które przez długie wieki nam narzucano. Okazuje się, że nie wszystkie one są nam bliskie. Jesteśmy Ukraińcami. Jesteśmy Ukraińcami?.. A po czym to widać? Jesteśmy ubrani tak samo, jak Anglicy, Chińczycy czy Francuzi; rozmawiamy jak Moskale; nazwiska, toponimy mamy zniekształcone – zmoskwicone; imiona – greckie, żydowskie, włoskie, łacińskie; kultura jest poszarpana zewsząd; religia – różna, ale nie rodzima; zodiaki (horoskopy) – też obce, narzucone nam (wschodnie, japońskie); przewodnicy – cudzoziemcy, masoni albo mankurci... Kim więc jesteśmy?! Kto nie zastanawiał się nad tym wcześniej, myślę, że z początkiem współczesnej wojny przekonał się, jak ważne jest to: język ojczysty, kultura ojczysta. „Naród bez własnej autentycznej kultury zniknie”, jak powiedział myśliciel David Lane. A naród ukraiński ma się czym szczycić. Zatem potrzeba odradzania ducha narodowego jest aktualna jak nigdy. Jednak bez znajomości naszych źródeł (historii, języka) nie zachowamy duszy ludowej. Mało tego! Bez tej wiedzy, jak widzimy, tracimy nasze tereny. Bo tam, gdzie nie ma naszej kultury, gdzie nie brzmi nasz język, mnoży się mankurtyzm, który doprowadził do wojny i utraty terytoriów, a co najważniejsze – tysięcy ludzkich istnień. Ziemię jeszcze można (trzeba!) odzyskać, a utraconych istnień dziesiątek tysięcy – już, niestety, nie. I najważniejsze! 30 maja 2020 r. wyszedł Ukaz Prezydenta Ukrainy nr 303/2020 z inicjatywą nadania statusu państwowego poszczególnym świętom religijnym: Ramazan-Bajram, Kurban-Bajram, Pesach, Rosz ha-Szana, Chanuka, Wielkanoc chrześcijan obrządku zachodniego i in. Trzy ze wskazanych świąt pochodzą z kręgu religii światowych, trzy – z religii etnicznej narodu żydowskiego... Ale przecież liczba obcych świąt, które nie mają żadnego związku z ukraińską kulturą narodową, u nas i tak przekracza wszelkie granice! Na tyle, że już nie odróżniamy tego, co rodzime, od tego, co obce. Wygląda na to, że nie-Ukraińcom u władzy wciąż mało i chcą wprowadzić wszystkie święta swojego (obcego nam!) narodu w życie Ukraińców, podczas gdy właściwie ukraińskich, narodowych świąt na szczeblu państwowym nie ma ani jednego! Czyż nie jest to cicha, zalegalizowana okupacja?! Bądźmy czujni! Walczmy o Swoje, aby nie stracić kodu narodowego i ukraińskiej duszy! I świętujmy to, co Rodzime! A do tego trzeba mieć wiedzę, aby odróżniać to, co obce, od tego, co Swoje. I zanim zaczniemy „uczyć się cudzego”, trzeba znać to, co rodzime, praojcowskie, narodowe. Bo przejmować cudze można wtedy, gdy nie ma rodzimego. A my jesteśmy pradawnym i samowystarczalnym narodem! U NAS JEST WSZYSTKO SWOJE! I dlatego celem mojego oświecenia jest przebudzenie godności narodowej. Aby walczyć o Swoje, trzeba przede wszystkim odróżniać to, co Rodzime, od tego, co obce, i szczycić się Swoim, narodowym. A bez oświecenia godności nie wychowasz. Zresztą, oświatę można siać nie tylko wydanymi książkami, ale i każdym słowem: w powitaniu, w poprawnej nazwie rodzimej waluty (hrywna, a nie „ruble”, jak dotąd bywa), w wyborze ukraińskich imion dla dzieci i wnuków, w używaniu naszych, niegdyś represjonowanych, słów… – Jak dawno rozpoczął się twój udział w życiu politycznym i społecznym? I co było jego przyczyną? – Zaczął się jeszcze w latach radzieckich, wraz z narodzinami Ludowego Ruchu na rzecz Przebudowy. Samemu na coś wpływać było trudno, trzeba było się jednoczyć. Więc przebywanie w „prawicowych” partiach było organiczne. Byłam radną rady osiedlowej w Starej Sieniawie i rady rejonowej w Starej Sieniawie (sekretarz stałej komisji ds. oświaty, kultury, zabezpieczenia socjalnego, transportowego oraz odrodzenia duchowego rejonu). Byłam delegatką IV Światowego Forum Ukraińców, X zjazdu ADGU, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia Weteranów, kilku zjazdów partyjnych: Ukraińskiego Ludowego Ruchu, Ukraińskiej Partii Ludowej, Ludowego Związku „Nasza Ukraina”, co jeszcze bardziej dodaje sił. Wolontariuszuję od 1995 r. To była różna praca, a z początkiem wojny – pomoc żołnierzom. 2017 r. – zastępczyni przewodniczącej rejonowego oddziału w Starej Sieniawie Ogólnoukraińskiej Organizacji Społecznej „Zjednoczenie Ukrainek »Jaworyna«” (to organizacja wolontariacka). Organizuję pomoc dla ukraińskich żołnierzy, biorę udział w wyjazdach „jaworynek” na burzliwy wschód Ukrainy z pomocą wolontariacką. Uczestniczka wieców i akcji na różnych szczeblach w poparciu działań narodowo-patriotycznych. Uczestniczka Pomarańczowej Rewolucji (Kijów, Chmielnicki, osiedle typu miejskiego Stara Sieniawa). Uczestniczka Rewolucji Godności w
Kijowie, Chmielnickim, osiedlu typu miejskiego Stara Sieniawa. Należę do Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki (przewodnicząca oddziału rejonowego od 1997 r., członkini zarządu Chmielnickiego obwodowego zjednoczenia OT „Proświta”), do Ogólnoukraińskiego zjednoczenia weteranów (przewodnicząca oddziału rejonowego od 2009 r., członkini rady Chmielnickiego obwodowego oddziału OZW). Odznaczona znakiem pamiątkowym „Gwardia Rewolucji” (numerowany, 2005). – A udział w licznych wspólnotach literackich? Co to wszystko tobie daje? – Jak każdy twórczy człowiek, potrzebuję kontaktu i lubię działać wspólnie, dlatego gdy zapraszają, chętnie się przyłączam. Przyjęta do Narodowego związku dziennikarzy Ukrainy (2000 r.), Narodowego związku krajoznawców Ukrainy (2001; sekretarz oddziału rejonowego), a od 2018 r. mam zaszczyt należeć do Narodowego związku pisarzy Ukrainy. Założycielka i kierowniczka Starosieniawskiego rejonowego studia literackiego „Muza Nadykwynnia” (od 1993 r.). Od 20 lat należę do Chmielnickiego związku literackiego „Podole”, jestem organizatorką i przewodniczącą Starosieniawskiego rejonowego zjednoczenia literackiego „Dżerelynka” (od 1998 r.). Należę do Ogólnoukraińskiego związku twórczego „Kongres literatów Ukrainy”, do Kijowskiego zjednoczenia literackiego „Radosyń”. Od kilkudziesięciu lat należę do Chmielnickiego klubu literacko-artystycznego „Złota róża”, gdzie jestem wiceprezesem ds. kultury ukraińskiej i duchowości. Ściśle współpracuję z innymi grupami twórczymi. – I Lubow Serdunycz – dziennikarka. Chociaż to daleko nie wszystko, czym się zajmujesz… – Moje artykuły i utwory były drukowane w czasopismach „Ukraińska kultura”, „Dywo słowo”, „Radosyń”, „Zapowit batkiw”, „Dzwin”, „Pedahohicznyj wisnyk”, „Mystecki hrani”, „Nimczycz”; w gazetach „Słowo Proświty”, „Wilne słowo” (Rumunia), „Wysokyj zamok”, „Swoboda” (USA), „Narodne słowo”, „Demokratyczna Riwnenszczyna”, „Poradnycia”, „Żywa woda”, „Pulsjuci dżereła”, „Ja ta misto” (obwód winnicki), „Kołos” (m. Zaleszczyki, obwód tarnopolski), w wielu gazetach rejonowych, na stronach internetowych i w mediach społecznościowych. A w Chmielnickim radiu obwodowym (ChODTRK „Podilla. Centr”) na zasadach społecznych prowadziłam audycje „Krynycia. Kultura mowłennia”, „U nas je wse swoje”, „Do ridnych wytokiw”, a także strony krajoznawcze i literackie w Starosieniawskim radiu rejonowym. Obecnie prowadzę osobisty blog na „UA. Modna”, mam publikacje na innych portalach internetowych, administruję i moderuję wspólnoty językowe i patriotyczne na Facebooku. Wiele wierszy zostało przełożonych na muzykę. Studiuję ukraiński światopogląd narodowy, kulturę, zwyczaje; wyszywam, lubię śpiewać, kocham wszystko, czym się zajmuję. – Twój trud to wyczyn! Tyle pracy!.. Dziękuję, Lubawko, za przyjemną rozmowę, po której chce się jeszcze więcej pracować dla Ukrainy i ludzi. Julia ŁYSKUN, członkini NZDU, przewodnicząca WGO „Ukraiński klub” m. Kamieńca Podolskiego
Tłumaczenie maszynowe
Switłana MASŁOWSKA. Organizacja wydarzenia to kontynuacja cyklu spotkań online, zaproponowanych przez Zarząd Główny Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki z okazji 30-lecia Niepodległości Ukrainy. „Czy taką widzieliśmy Ukrainę 30 lat temu?” O tym dyskutowaliśmy pod koniec marca, z inicjatywy przewodniczącego „Proświty” Pawła Mowczana, wspominając brzemienne w skutki wydarzenia lat 1989–1990–1991 oraz szukając przyczyn obecnego dreptania ukraińskiego społeczeństwa w miejscu: ekonomicznych, humanitarnych, ideologicznych, informacyjnych i innych. Bukowina, przejmując sztafetę cyklu, zaproponowała rozważenie duchowego komponentu w kształtowaniu naszej Niepodległości. Do spotkania online, które odbyło się w sali konferencyjnej Czerniowieckiej Obwodowej Naukowej Biblioteki Uniwersalnej im. Mychajła Iwasiuka (dyrektor Natalia Filak), dołączyło liczne grono kolegów-proświtian z różnych obwodów Ukrainy, księża i duchowni, nauczyciele oraz pracownicy branży oświaty, kultury, bibliotek, młodzież studencka i aktywna społeczność regionu. Moderatorką wydarzenia była p.o. przewodniczącej Czerniowieckiej „Proświty”, autorka niniejszej publikacji. Władyka Danyło: kanonizacja Hakmana – nasze główne zadanie. Pierwsze błogosławione słowo – od Metropolity Czerniowieckiego i Bukowińskiego Prawosławnego Kościoła Ukrainy Danyła. – Kiedy przybyłem na Bukowinę – wspomina władyka – a było to ponad trzy dekady temu, zobaczyłem świątynie wzniesione za błogosławieństwem Jewhena Hakmana i zrozumiałem wielkość tego człowieka, z jego dalekowzrocznym, planetarnym myśleniem. Wtedy wraz z aktywistami zastanawialiśmy się, jak pamięć o pierwszym Metropolicie Bukowińskim odnowić, zachować oraz jak zrozumieć i przekazać innym jego duchowo-oświatowy trud. Z okazji 120. rocznicy jego odejścia w inny świat nasza eparchia ogłosiła, że we wsi Wasłowiwci, na miejscu posiadłości Hakmana, ma powstać klasztor. I zbudowaliśmy go, otrzymaliśmy długo oczekiwaną świętość – ognisko łaski Bożej dla przebudzenia świadomości naszych rodaków. Świat do dziś dziwi się arcydzielnej architekturze naszego uniwersytetu. W tym również największa zasługa naszego sławnego rodaka. Rezydencja metropolitów to intelektualna wykwintność, którą Hakman wcielił w kamień. Jego oddanie Panu i ojczystemu narodowi jest nieocenione. Ponad 70 świątyń za błogosławieństwem metropolity wzniesiono na terenie regionu. On pierwszy odważył się i doprowadził do autonomii świętego prawosławia w katolickim imperium. Obecnie naszym głównym zadaniem jest wyniesienie władyki Jewhena do grona ukraińskich świętych. Zaprawdę, kanonizacja Hakmana byłaby wielkim prezentem na święto Niepodległości Ukrainy, spłaconym długiem wobec jego świętości oraz przeprosinami za czyny sowietów, którzy znieważyli prochy świętego rodaka. Uczestnicy spotkania online przekonali się o tym, oglądając fragment filmu „Powrót Metropolity”, którego inicjatorem był Ołeksandr Stoliar (obecnie nieżyjący) oraz Zastawniwska „Proświta”, autorką filmu jest Switłana Nowyćka. Iwan Derda: zaświadczamy szacunek i bierzemy lekcje od Hakmana. Szanowne towarzystwo powitała zastępczyni dyrektora CzOUB im. M. Iwasiuka Maria Dowhań, zauważając, że biblioteka przez wiele lat owocnie współpracuje z „Proświtą” i zawsze z przyjemnością organizuje takie spotkania online. Przedstawicielka biblioteki życzyła ciekawego i efektywnego omówienia palącego tematu wpływu duchowości na nasze życie. Obecnie jesteśmy dumni, że mamy takiego duchowego światłego człowieka. Zastawniwska ziemia podarowała Ukrainie, a i światu, wiele talentów, wśród współczesnych mamy dumę regionu – artystę ludowego Ukrainy Iwana Derdę, który również dołączył do konferencji. Jako zastępca przewodniczącego obwodowej „Proświty” zaznaczył, że podobne zgromadzenia upamiętniające naszych gigantów oraz wpływ ich działalności na naszą teraźniejszość należy przeprowadzać nawet w czasie pandemii, aby nie tylko zaświadczyć o naszym szacunku do wielkiego syna ukraińskiego narodu, ale wyciągnąć lekcje dla dalszego postępu naprzód. Ks. Witalij Menzak: harmonizacja władzy, duchowieństwa, oświaty popycha ideę naprzód. Hakman oświetla nam drogę do Boga prawdy, słowa, myśli i czynów. Dlaczego więc nie podążamy za tym światłem? Czyż po to budował świątynie, abyśmy w nich sławili wroga, modlili się w obcym języku? W latach 2018–2019 na Bukowinie 20 parafii Patriarchatu Moskiewskiego, z nich 6 w rejonie zastawniwskim, przeszło do Prawosławnego Kościoła Ukrainy. To była niełatwa praca „Proświty” i poszczególnych księży. Wśród których ks. Witalij Menzak, proboszcz cerkwi Świętego Wasyla Wielkiego we wsi Doroziwci. – Dlaczego z takimi ciężkimi trudami dążymy do naszego celu? – pyta ks. Witalij. – Przypomnijmy historię czasów Hakmana. Władyka Jewhen łatwo wchodził do cesarskiego pałacu, cieszył się szacunkiem ówczesnych możnych. Ten czynnik sprawdza się i w naszych czasach. Harmonizacja władzy, księży, oświaty popycha ideę naprzód. Jednocześnie taka jedność wychowuje i nową wspólnotę, i sędziów, i policjantów, i urzędników. Jeśli nie współpracować, możliwość wykorzysta ktoś inny, próżnia zostanie wypełniona, ale czym?.. Naszej cerkwi nie wpuszczano do szkoły przez 30 lat. Dopiero teraz zaczynamy to robić, i to nie wszędzie. Ale w placówce oświatowej, gdzie kierownik jest patriotą, jak w mojej wsi Doroziwci, etykę chrześcijańską wykłada ksiądz, od pierwszej klasy do najstarszej. Lecz to za mało, bo wiele stracono. Wczorajsze dzieci, które nie miały tego przedmiotu, dorosły. Oto walczymy teraz z tymi, których nie zdążyliśmy wychować, których nie oświeciliśmy. Wszystko, co obecnie dzieje się w państwie, pokazuje naszą niższość. Dlatego potrzebna jest własna Cerkiew, język, armia, państwo. Stepan Wołkowecki: podnoszenie ludzkiej świadomości – nasza wspólna misja. Jewhen Hakman osiągnął wielkość w wierze i wniósł niemały wkład w rozwój oświatowy Czerniowiec i regionu bukowińskiego. Tak jak 150 lat temu, tak i obecnie Cerkiew jest głosicielem wartości moralnych i rodzinnych. Przecież rodzina to swoista mała cerkiew, powołana do wielkich uczuć. O tym i o misjonarstwie księży mówił przewodniczący Iwano-Frankiwskiej obwodowej „Proświty” Stepan Wołkowecki: – Każdy z nas rozumie znaczenie wychowania. Problemem Ukrainy jest brak uświadomienia naszej tożsamości oraz wychowania narodowo-patriotycznego. Tak, główna rola przypada rodzinie, szkole, ale i organizacje społeczne nie powinny stać z boku. Frankiwskia „Proświta” wiele robi w tym planie, mamy program, prowadzimy liczne wydarzenia. Jednocześnie duchowni cerkwi greckokatolickich i Prawosławnego Kościoła Ukrainy podczas nabożeństw nie powinni ograniczać się do komentowania Pisma Świętego, co niewątpliwie jest potrzebne, ale poruszać tematy relacji rodziców i dzieci – co jest nie mniej ważne. Formować i podnosić ludzką świadomość – to nasza wspólna misja, aby po wyborach władz nie narzekać, że wybrano nie tego prezydenta czy deputowanego. To nie wyrzut, a jedynie przypomnienie o testamentach, które obecnie rozważamy. Bo i metropolita Hakman, i metropolita Szeptycki inaczej podchodzili do wychowania młodego pokolenia.
Mykoła Szkurko: związek społeczny „Proświta” otworzy nowe horyzonty działalności. Nasz duchowy olbrzym, budując świątynie, pokładał wielkie nadzieje w tym, że Kościół ma moc ukształtować osobowość. Ale przecież wiemy, że cerkwi moskiewskich na Ukrainie, a także na Bukowinie, jest wciąż bardzo wiele, więc nie ma co liczyć na to, że świadomość ludzi, a zatem narodu, jest rozstrzygająca. Na tym skoncentrował uwagę zastępca przewodniczącego Czernihowskiej obwodowej, przewodniczący Niżyńskiej miejskiej „Proświty” Mykoła Szkurko. — Unikalny i aktualny temat jest obecnie przedmiotem dyskusji — rozpoczął rozmowę gość z Czernihowszczyzny. — Mamy zamiar utworzyć w Niżynie Związek Społeczny „Proświta”, do którego wejdą osoby prawne: organizacja społeczna, fundusz charytatywny, stowarzyszenie przedsiębiorców, parafie Prawosławnego Kościoła Ukrainy. W ten sposób zapoczątkujemy duchowo-oświatowe centrum Niżyńskiej „Proświty”. Przeorganizowana „Proświta” będzie mogła materialnie utrzymywać biskupa wikariusza PKU w celu koordynacji pracy Centrum. W Niżynie jest obecnie dwóch biskupów, ale obaj są z patriarchatu moskiewskiego. Dziwi mnie to, że Bukowina to mały obwód, w którym są aż trzy eparchie. Dlaczego nie idziecie za przykładem czasów Hakmana — jedna metropolia zademonstrowałaby siłę i autorytet!.. Parafii PKU macie dwa razy mniej niż przychodów PM… Mam własną wizję dotyczącą decyzji Jewhena Hakmana o odłączeniu Bukowiny od Galicji, przecież i jedni, i drudzy to Ukraińcy, być może był to jego błąd. Od razu go naprawił, zakładając organizację oświatową „Ruska besida”, która propagowała wszystko, co ukraińskie: język, wydawnictwa książkowe, gazety, zwyczaje, teatr, czytelnie (biblioteki) i tak dalej. Finansowo była zabezpieczona dzięki składkom. Współczesny Związek pozwoli rozwijać się organizacyjnie, mieć bardziej potężną, materialnie zabezpieczoną strukturę organizacyjną, gdzie pełnoprawnymi założycielami będą nie tylko osoby fizyczne, ale i prawne. Łącząc się, będziemy wpływać na ważne decyzje. Na przykład, na wybory ludzie powinni już iść ideologicznie przygotowani i nie dawać się nabierać na showmanów, a opierać się na państwowcach. Ołeksij Szewczenko: „Proświta” i Kościół mają moc zjednoczyć społeczeństwo. Bez wątpienia pan Szkurko zaintrygował uczestników konferencji taką propozycją. Ziarno prawdy w tym jest. W końcu jedność sił postępowych zawsze przynosiła rezultat. Właśnie na tym skoncentrował uwagę Ołeksij Szewczenko — szef Sumskiej „Proświty”: — Przede wszystkim szczere podziękowania dla Bukowińskiej „Proświty” za to, że szanujecie duchowego olbrzyma i staracie się kierować jego testamentem. Obecnie niby mamy wszelkie możliwości, by zachowywać i pomnażać podobne tradycje, ale, jak to mówią, coś czasem trzyma za ręce. Nasi nauczyciele, oczywiście, organizują wiele różnych wydarzeń, konkursów, projektów. Stworzyliśmy patriotyczną grupę na Viberze, do której weszli prawie wszyscy pedagodzy. Kiedy jednak wybrano na Ukrainie nowego. Bukowińska „Proświta” nieprzypadkowo wybrała 12 kwietnia na przeprowadzenie spotkania online kolegów-myślicieli, aby omówić kwestię wpływu duchowości na kształtowanie niepodległości Ukrainy. Właśnie w tym dniu Czerniowiecczyzna czci pamięć pierwszego Metropolity Bukowiny i Dalmacji, działacza kościelnego, politycznego i społecznego, biskupa prawosławnego, założyciela pierwszej organizacji oświatowej na Bukowinie „Ruska besida” Jewhena Hakmana. 228. rocznicę urodzin oraz 148. rocznicę śmierci Bukowina wspominała również w tym roku. Metropolita Hakman jeszcze na początku XIX wieku, w czasie panowania Cesarstwa Austriackiego, rozumiał, że naród definiuje wspólnota duchowa, która ma swoją suwerenność, dlatego całe swoje życie ofiarnie oddał na ołtarz duchowo-narodowego oświecenia Bukowińczyków. Niestety, przeszłość Kościoła czasów Jewhena Hakmana, a także współczesność, wciąż krwawi sprzecznościami o jedyny ukraiński Kościół – duchową podstawę naszego bezpieczeństwa i Niepodległości.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
prezydenta, bardzo wielu nauczycieli odeszło z Vaibera. Czy to przestraszyli się innego wektora polityki, czy są jakieś inne przyczyny?.. Jednym słowem, zależność od władzy — istnieje. Ale szukamy patriotów. Przy „Proświcie” działa „Świetlica”, do której zapraszamy młodzież, dążąc do rozwijania świadomości chrześcijańskiej. Wierzę, że „Proświta” wraz z Cerkwią mają siłę zjednoczyć Ukraińców. Proponuję taki temat na kolejną konferencję.
Wasyl Dżuran: Hakman samotnie, bez drużyny, ukrainizował Bukowinę. Wyżnycka „Proświta” zawsze była wzorem dla Bukowiny. Jak opowiedział przewodniczący tamtejszej organizacji pozarządowej Dmytro Nykyforiak, w każdej szkole tutaj działają ogniska oświatowe, na których czele stoją nauczyciele-patrioci, dla których tożsamość narodowa w dużej mierze pokrywa się z tożsamością religijną. Uczestnicy konferencji mieli możliwość zapoznania się z najlepszymi doświadczeniami nauczycielki szkoły w Banyliwie Lesi Strynadko, która zaprezentowała lekcję duchowo-patriotycznego wychowania. Uczestników konferencji z Dniem Metropolity przywitał przewodniczący Czerniowieckiej obwodowej organizacji Związku Pisarzy Ukrainy Wasyl Dżuran, który przypomniał wszystkim, że Hakman był dzieckiem chłopskim, które stało się ulubieńcem cesarskiej rodziny. W wieku 42 lat został biskupem, a jeszcze długo przed Fedkowyczem zdążył wiele zrobić dla ukrainizacji Bukowiny. Praktycznie samotnie, bez drużyny, bez współmyślących, samotnie osiągnął szczyty w wierze, w edukacji, oświecie, architekturze i kształtowaniu duchowego krainy bukowińskiej. Mamy jeszcze czas do 230-lecia urodzin pierwszego metropolity, więc warto godnie się przygotować, aby jego testamenty stały się podstawą duchowego i oświatowego życia Bukowińczyków.
O. Jewhen Hontscharuk: testament Hakmana został zniwelowany przez naszą zamaterializnowanie
Nie tylko o tym, że Jewhen Hakman jest symbolem duchowej jedności przeszłości i teraźniejszości, ale także o tym, że nie studiowaliśmy należycie mądrości Hakmana, dlatego musimy być bardziej zdecydowani w naszych działaniach – mówiły byłą przewodniczącą czerniowieckiej „Proświty” Tamara Minczenko, przewodnicząca hlyboczeckiej „Proświty” Ołeksandra Wozniak oraz działaczka proświatyńska z Nepołokiwciw Uliana Wisicz. Ponadto pani Uliana zaproponowała, by na podobne imprezy zapraszać także duchownych UGKC.
Biorąc pod uwagę realia, przełożony Monasteru Świętego Przemienienia, archimandryta o. Jewhen Hontscharuk powiedział, że testamenty Hakmana zostały praktycznie zniwelowane. Ludzie szukają korzyści materialnej, duchowość jest potrzebna niewielu. Hakman myślał inaczej, nie bał się mówić prawdy, rozwijał się wewnętrznie, wyprzedzając innych. Powinniśmy mu być wdzięczni za to, że Bukowina nie dostała się w zależność od Rumunii. Zachował ukraińską tożsamość.
Maria Pelech: niestety, etyka chrześcijańska na Bukowinie jest spychana na margines. Wiemy, że do Hakmana słuchało się nauczycielstwo. Co mamy dzisiaj? Wielu nauczycieli, zwłaszcza języka ukraińskiego, to inteligencja wychowana przez wroga, bo zaciekle broni moskiewski patriarchat. Boli przyznawać ten zarzut o. Witalija Mienzaka, ale to prawda. Na błędy w sprawach oświatowych zwracała uwagę także sekretarz odpowiedzialna Maria Pelech, zwłaszcza na wycofywanie z placówek oświatowych kraju takiego przedmiotu, jak etyka chrześcijańska. Metropolita Danyło zgodził się pomagać, to znaczy przygotowywać nauczycieli-kapłanów, bo baza jest, brakuje chętnych do nauki. Zatem potrzebne jest nawiązanie współpracy oświaty z duchowieństwem. Jest jeszcze jedna strata, przez którą mamy nie taką Ukrainę, o jakiej marzyliśmy 30 lat temu. Jest nią kapelaństwo, temat szczególnie aktualny dziś, w czasie wojny, a także w okresie pandemii i demoralizacji społeczeństwa. Kapelani są bowiem potrzebni nie tylko w wojsku, ale także w medycynie, policji itd. W latach 90., z inicjatywy władyki Danyła, odnowiono wydział filozoficzno-teologiczny. „Ponieważ na ChNU działała katedra wojskowa, starałem się, aby wszyscy studenci-teologowie przeszli szkolenie wojskowe i w wypuszczeniu mielibyśmy 70–100 gotowych kapelanów. Ówczesny rektor Tkacz oraz patriarcha Filaret nie wyrazili zgody, dobrą sprawę zniweczyli. Kiedy zaczęła się wojna, serce mi krwawiło, bo na front wysyłałem duchownych nieprzygotowanych wojskowo. Obecnie wydział na ChNU zamknięto. Byłem zmuszony otworzyć na bazie eparchii szkołę” — komentuje metropolita Bukowiński.
O. Rostysław Semenczuk: prawidłowy akcent wychowania pracuje na ideę narodową
Temat kapelaństwa kontynuował kolejny przedstawiciel duchowieństwa, o. Rostysław Semenczuk, proboszcz cerkwi św. Mikołaja we wsi Dobrynowce w rejonie zastawniańskim. Kapłan dobrowolnie poszedł na wojnę, gdzie nawracał żołnierzy do Boga. Zaznaczył, że znaczenie kapelaństwa we współczesnej armii jest znacznie wyższe. Przekonał, że warto wspierać inicjatywy oświatowe Wschodu Ukrainy, gdzie dostrzegł patriotyzm tamtejszej młodzieży, i po powrocie do służby w Dobrynowcach postanowił połączyć fach kapłana z pedagogicznym, a tym samym wykorzystać szansę wychowania dzieci w duchu patriotycznym. „Prowadząc przedmiot etyka chrześcijańska, właściwie stawiając akcenty, świadomość narodowa nie zwlecze”, — przekonany jest o. Rostysław.
„Proświta” potrzebuje wsparcia państwa
Do głębi duszy wzruszył wystąpienie oraz autorski wiersz „I nawet Bóg nie zrobi tego za nas” zastępczyni przewodniczącej Głębockiej „Proświty” Ołeny Riepinej. Z przeglądem wystawy książek z okazji dnia pamięci Jewhena Hakmana wystąpiła kierowniczka działu regionalistyki Czerniowieckiego Obwodowego Uniwersalnego Biblioteki Leśia Szaraburiak. Trzygodzinne spotkanie online dało możliwość wyrażenia swoich myśli wszystkim chętnym. Ale na wiele pytań nie otrzymaliśmy odpowiedzi, nawet w dyskusjach i omawianiu głębokiej i delikatnej kwestii kościelnej. Za propozycją Mykoły Szkurka wyniki konferencji warto wykorzystać w Apelu do Centralnego Zarządu, do Gabinetu Ministrów Ukrainy. Bo Jewhena Hakmana, który ukrainizował Bukowinę, znacznie wspierał rząd austriacki. My zaś, mając władzę ukraińską, nie odczuwamy współpracy także na poziomie legislacyjnym – „Proświta” nie jest wspierana przez państwo. A tymczasem nasza organizacja pozarządowa przez 150 lat prowadzi ukrainocentryczną pracę państwotwórczą, która jest podstawą narodowego odrodzenia, utwierdzenia Niepodległości, którą zdobywaliśmy 30 lat temu, a którą 150 lat temu widział Jewhen Hakman.
Tłumaczenie maszynowe
17 kwietnia 2021 roku w 79. roku życia zakończył swoją ziemską drogę Wołodymyr Ołeksandrowycz Jaworiwski – znany ukraiński pisarz, działacz społeczno-polityczny, były przewodniczący Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki, człowiek niezwykłej energii i pracowitości. Starczało mu sił, woli i zapału nie tylko na pisanie wspaniałych utworów, ale także na przebywanie w samym centrum wydarzeń społeczno-politycznych, udział w burzliwych procesach budowania państwa, prowadzenie autorskiej audycji radiowej „20 minut z Wołodymyrem Jaworiwskim” oraz konsekwentne bronienie ukraińskich wartości narodowych w wystąpieniach publicznych. Będąc deputowanym ludowym Ukrainy I, II, IV-VII kadencji, Wołodymyr Jaworiwski brał udział we wszystkich głównych wydarzeniach najnowszej historii Ukrainy: w tworzeniu Ludowego Ruchu Ukrainy, w ogłoszeniu Deklaracji i Aktu Niepodległości (po raz pierwszy dokument ten wybrzmiał z jego ust), w niełatwych procesach kształtowania i utwierdzania ukraińskiej państwowości. Wołodymyr Ołeksandrowycz jako jeden z pierwszych zaczął mówić i pisać o katastrofie czarnobylskiej jako o jeszcze jednej zbrodni władzy radzieckiej. Wołodymyr Jaworiwski urodził się 11 października 1942 roku we wsi Tekliwka w obwodzie winnickim. Ukończył wydział filologiczny Odeskiego Uniwersytetu Państwowego. Pracował w prasie. Jest autorem wielu książek prozatorskich, wśród których są: „A jabłka spadają...”, „Grono dojrzałych winogron”, „Autoportret z wyobraźni”, „Z wysokości września”, „Maria z piołunem u schyłku wieku”, „Reakcja łańcuchowa”, „Obejrzyj się z jesieni”, „A teraz – idź”, powieści artystyczno-dokumentalnej „Wieczne Kertylisy”, za którą otrzymał Nagrodę Państwową imienia Tarasa Szewczenki, oraz innych utalentowanych dzieł. Od 2001 do 2011 roku kierował Narodowym Związkiem Pisarzy Ukrainy. Odznaczony Orderem „Za Zasługi” III stopnia, Orderem Chrystusa Zbawiciela UCP KP oraz wyróżnieniem Prezydenta Ukrainy – medalem jubileuszowym „25 lat niepodległości Ukrainy”. Pamiętamy Wołodymyra Jaworiwskiego jako autora utalentowanych dzieł literackich, niestrudzonego bojownika o los niepodległej Ukrainy, wielkiego polityka i wrażliwego człowieka. W tak bolesnym czasie trudno znaleźć słowa pocieszenia dla rodziny. Szczerze dzielimy Wasz ból. Przekazujemy słowa przyjacielskiego wsparcia i smucimy się razem z Wami. Jasne wspomnienie i wieczna pamięć o Wołodymyrze Ołeksandrowyczu na zawsze pozostaną w sercach tych, którzy go znali i szanowali. Wołodymyr Bazylewski, Roman Bezsmertny, Ołeksandr Bożko, Wadym Witkowski, Serhij Halczenko, Wałerij Herasymczuk, Nina Hnatiuk, Lubow Hołota, Mykoła Hrycenko, Iwan Dziuba, Wiktor Żenczenko, Mykoła Żułynski, Petro Zasenko, Ihor Kałynęć, Rostysław Karandiejew, Jarosław Kendzior, Wasyl Kliczaki, Tetiana Kobrzycka (Białoruś), Switłana Koronenko, Mychajło Kosiw, Serhij Kułida, Wiktor Melnyk, Pawło Mowczan, Marija Morozenko, Dmytro Pawłyczko, Serhij Paśko, Borys Ponomarenko, Tetiana Pyszniuk, Wiaczesław Rahoisza (Białoruś), Mychajło Sydorżewski, Mychajło Słaboszpycki, Wiktor Teren, Wasyl Folwaroczny, Jarosław Tkacziwski, Wołodymyr Cybułko, Raul Cziłaczawa, Ołeh Czornohuz, Jewhen Szewczenko, Wasyl Szklar, Hryhorij Sztoń, Ihor Juchnowski. Natalka POZNAK-CHOMENKO. O powstaniu medwińskim z lat 1919–1922, kiedy wieś pod Bohusławiem przez kilka lat stawiała opór bolszewikom, w czasach radzieckich starano się nie wspominać. Choć w samej wsi pamięć żyła. Dwa lata temu powstała inicjatywa edukacyjna „Medwin. Powstanie”, powołana w celu popularyzacji pamięci o przeszłości nie tylko na rodzinnych terenach. Tak pojawiła się strona internetowa, na której zgromadzono przebogaty materiał historyczny. A niedawno podsumowano Pierwszy konkurs literacki imienia Iwana Dubyncia (uczestnika powstania medwińskiego), który stał się kolejnym udanym projektem medwińskich entuzjastów. Na konkurs, który trwał półtora miesiąca, nadesłano 41 utworów, z czego do programu konkursowego dopuszczono 38. Najwięcej uczestników było z Kijowa i obwodu kijowskiego, byli też uczestnicy z obwodów lwowskiego, donieckiego, zaporoskiego, mikołajowskiego, ługańskiego, sumskiego, charkowskiego, chersońskiego, winnickiego, dniepropetrowskiego, chmielnickiego, z Równego i Kropywnyckiego. A jeden utwór (nawiasem mówiąc, znalazł się wśród zwycięzców) nadszedł aż z Tbilisi. Najstarszy uczestnik konkursu ma 70 lat, najmłodszy – 11. Najwyższą liczbę punktów od jury otrzymały trzy opowiadania: „Medwiński nocleg” Ołeny Skułowatowej ze wsi Putriwka w obwodzie kijowskim, „Niewysłane listy” Oksany Karpenko ze wsi Fursy w obwodzie kijowskim oraz „Wszystko moje” Anastasiji Jakymenko, pochodzącej z Krzywego Rogu, która obecnie mieszka i pracuje w Tbilisi. Jeszcze jedno opowiadanie – „Dziadek Ułas” Ołeksandra Moroziuka ze wsi Mykułyczi w obwodzie kijowskim – zostało wyróżnione przez inicjatywę edukacyjną „Medwin. Powstanie”. Wszystkim czworgu zwycięzcom przyznano nagrodę pieniężną w wysokości 500 hrywien oraz upominki książkowe od współorganizatorów konkursu – Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej oraz Fundacji imienia Iwana Bahrianego. Do organizacji konkursu dołączyły również Towarzystwo Badaczy Ukrainy, organizacja społeczna „Młodzież w trendzie” oraz Muzeum Historii Ziemi Bohusławskiej. Upominkami wyróżniono jeszcze kilka utworów, które znalazły się tuż za zwycięzcami: „Puzzle pamięci” Romana Andrijanowa z Zaporoża, ucznia 9 klasy Chortyckiej Akademii Narodowej, „Niespełnione marzenia” studentki Instytutu Stosunków Międzynarodowych Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Tarasa Szewczenki Kateryny Bazir z Kijowa oraz „Granica” studentki filologii Jełyzawiety Lejer ze wsi Hatne w obwodzie kijowskim. Pamiętajmy o Medwinie. Wśród zwycięzców Pierwszego konkursu literackiego imienia Iwana Dubyncia – autor z Tbilisi.
Tłumaczenie maszynowe
21 kwietnia odbyła się konferencja online Proświty, poświęcona problemom bezpieczeństwa Ukrainy w związku z nasilaniem się rosyjskiej agresji. Moderował ją przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan. W rozmowie wzięli udział: akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Mykoła Żulynski, profesor prawa Mykoła Hołomsza, akademik nauk pedagogicznych Heorhij Filipczuk, nadzwyczajny i pełnomocny ambasador Ukrainy, przewodniczący Iwano-Frankiwskiej «Proświty» Stepan Wołkowecki, przedstawiciel Krajowej Rady Ukraińców Krymu Andrij Szczekun, przewodniczący Sumskiej «Proświty» Olesz Szewczenko, przewodniczący Chmielnickiej «Proświty» Witalij Michalewski, przewodniczący Kijowskiej «Proświty», Honorowy Artysta Ukrainy Kyryło Stecenko, przewodniczący Kołomyjskiej miejskiej «Proświty» Wasyl Hłaholuk, przewodniczący Niżyńskiej miejskiej «Proświty» Mykoła Szkurko i inni. Jak poinformował Pawło Mowczan, uczestnicy konferencji przyjęli apel do Rady Najwyższej z żądaniem pilnego uchwalenia ustawy o obronie terytorialnej. Materiały z konferencji opublikujemy w kolejnym numerze «Słowa Proświty». Inf.
Tłumaczenie maszynowe
O tych młodzieńcach do dziś wspomina się w rodzinnej wsi w obwodzie kijowskim, jednak ludzie nie mają o nich dokładnych informacji. Jedynie starsi pamiętają o chłopakach, którzy walczyli o wolną Ukrainę, rzekomo zajmowali się grabieżami i zostali aresztowani. Światło na te wydarzenia rzuca sprawa 63057 (Fundusz nr 5. Opis nr 1) z Branżowego Państwowego Archiwum SBU. Nina BERNADSKA Jak wszystko się zaczynało Koroliwka to malownicza wieś ukraińskiego Polesia: tutaj na piaskach dobrze rodzą ziemniaki, lasy cieszą grzybiarzy, tutaj są życzliwi i szczerzy ludzie, którzy w pracy widzą sens swojego istnienia. A jaką ta wieś była w latach 40. XX wieku? Wiem o tym ze wspomnień mojej mamy, która urodziła się i wychowała w Koroliwce. Te wspomnienia zostały uzupełnione niektórymi dokumentami ze sprawy 63057. Oto na przykład opis mienia aresztowanego Anastasija Kyryłowycza Miszczenki: „Chata drewniana z dwóch pokoi ze słomianym dachem – jedna. Krowa żółtej maści – jedna. Stół drewniany samoróbny – jeden. Taboretów drewnianych – 2 sztuki. Łóżko drewniane samoróbne – jedno. Ule – dwie kłody” (t. 4, s. 377). Czy zatem dziwi, że na przesłuchaniu 2 grudnia 1950 roku Wołodymyr Petruszenko na pytanie śledczego o motywy „wstąpienia na antyradziecką drogę” odpowiada: „Ciężkie warunki materialne życia na wsi w latach 1946–1947…”. W tamtym czasie za jego plecami była okupacja, ryzykowne zabawy nastolatków z bronią, której na okolicznych polach zostawało niemało, a w rezultacie – utrata dłoni od wybuchu granatu. Jednak trauma nie przekreśliła chęci życia i nauki, przyjaźni i myślenia, realistycznie oceniając wydarzenia wokół. W 1947 roku młodzieniec uczył się w szkole w Zabujanach razem ze swoim współmieszkańcem Petro Kłokunem. W sprawie śledczej (t. 1, s. 97) ten chłopak wyjaśnia swoje antyradzieckie poglądy kontaktami z ojczymem, szkolnym nauczycielem chemii i biologii, który po powrocie z przymusowych robót w Niemczech opowiadał o życiu w tym kraju, o swoich obserwacjach Amerykanów, słowem, „wychwalał ustrój kapitalistyczny” i marzył o samodzielnym państwie ukraińskim – bez władzy sowieckiej, kołchozów. A Jarosław Iwanczenko stale podkreślał w rozmowach z towarzyszami, że nienawidzi ówczesnego reżimu, bo jego ojca niesprawiedliwie skazano za kradzieże. Tak u 17–18-letnich młodzieńców kształtuje się myśl o podziemnej organizacji, która walczyłaby o sprawiedliwość, możliwą tylko w niepodległej Ukrainie. Jej organizatorami na początku 1947 roku zostali Petro Kłokun, Dmytro Sawczenko oraz Anastasij Miszczenko, w tym samym roku dołączyli do nich Wołodja Petruszenko, Petro Łewczenko, Ołeksandr Łewczenko, Jarosław Iwanczenko, Anatolij Iwanczenko. Młodzi romantycy wymyślili emblemat organizacji – sześcioramienną gwiazdę, pośrodku której – na krzyż siekiera i klucz nastawny (ta symbolika nie jest wyjaśniona), flagę w kolorach czarno-czerwonym (między dwoma pasami koloru czarnego – czerwony: kolor czarny oznaczał ziemię, czerwony – krew, czyli zbrojną walkę o ziemię), napisali przysięgę: „Przysięgam, że ja, syn narodu ukraińskiego i rosyjskiego, będę uczciwie wykonywać wszystkie polecenia organizacji, a w przypadku zdrady umrę z rąk swoich towarzyszy” (t. 2, s. 20–21). Odczytując ją, każdy z uczestników podziemia ściskał dłoń swoim towarzyszom broni. Chłopcy wybrali pseudonimy, dla przykładu: Petro Kłokun – Kanin, Anastasij Miszczenko – Zarycki, Anatolij Iwanczenko – Iwanow, Jarosław Iwanczenko – Woruszenko, Ołeksandr Łewczenko – Kompanijec, Petro Łewczenko – Perepelycia, Wołodymyr Petruszenko – Zoszczenko. Ze wszystkich uczestników organizacji najbardziej wykształconym był Wołodja Petruszenko, syn nauczyciela, oczytany początkujący poeta, student pierwszego roku Kijowskiego Instytutu Pedagogicznego. Oto jak wyjaśnia wybór właśnie takiego pseudonimu w „dialogu” ze śledczym: „Jesienią 1947 roku w prasie sowieckiej po referacie Żdanowa ostro krytykowano pisarzy Zoszczenkę i Achmatową za ich wrogą sowieckiej rzeczywistości twórczość. Wiedziałem o tych wydarzeniach, dlatego wybrałem swoim pseudonimem „Zoszczenko”. – Tym samym chciał pan podkreślić swoją solidarność z pisarzem Zoszczenką? Tak jest? – Nie, swój pseudonim w antyradzieckiej organizacji wybrałem tylko dlatego, że w tamtym czasie było dużo rozmów o Zoszczence” (t. 1, s. 289). Najwyraźniej widać tu pewną grę psychologiczną, kiedy śledczy próbuje „docisnąć” podejrzanego, a ten jedynie konstatuje fakty, korzystne dla jego historii. Właśnie Wołodję Petruszenkę towarzysze wybierają na kierownika organizacji, która początkowo nosiła imię Naływajki, a potem przemianowała się na Ukraińską Partię Demokratyczną (UPD). Opracowuje on program, który się nie zachował, ale o jego treści można dowiedzieć się z materiałów śledztwa: głównym zadaniem UPD jest zbrojna walka przeciwko władzy sowieckiej i stworzenie samodzielnego demokratycznego państwa ukraińskiego.
Dziś może się wydawać, że uczestnicy podziemia nie podjęli wielu realnych kroków, zważywszy na ogłoszony cel. Ale tak nie jest, jeśli pamięta się o rozbudowanej machinie represji tamtego czasu, która również ideologicznie zombowała ludność. Jak zaświadcza Wołodymyr Petruszenko, pod jego kierownictwem chłopcy zbierali się zaledwie kilka razy (nie więcej niż cztery) – w celu omówienia zdobycia broni, a także maszyny do pisania. W marcu 1948 roku na kolejnym zebraniu podjęto decyzję o nawiązaniu kontaktu z OUN, dlatego kierownik organizacji oraz Anatolij Iwanczenko wyruszają do zachodnich obwodów, ale nie udało im się dotrzeć do ounowskiego podziemia. Latem tego samego roku W. Petruszenko, A. Miszczenko, P. Łewczenko, P. Kłokun (w innym protokole – także D. Sawczenko) ułożyli i ręcznie wykonali trzydzieści egzemplarzy ulotki o treści antyradzieckiej, które zostały rozprowadzone wśród robotników tartaku gazociągu Daszawa – Kijów. Uczestnicy młodzieżowej organizacji nacjonalistycznej posiadali broń, co zostało potwierdzone materiałami sprawy. Jeszcze niejednokrotnie podkreślono, że młodzieńcy pisali antyradzieckie wiersze. Niestety, ich utwory zostały zniszczone, w sprawie pozostała koperta, w której teksty były przechowywane. Podczas przesłuchań krzyżowych śledczy wielokrotnie zadawał pytania o wiersze, ich treść, kto i w jakich warunkach je czytał, komu przekazywał. Jakkolwiek patetycznie by to nie brzmiało, ale rzeczywiście słowo poetyckie przyrównywano do broni. Na przykład Jarosław Iwanczenko napisał poezję „Kosiarz”. Oto jak o jej treści (skreślono) opowiada na przesłuchaniu P. Kłokun: „...pokazał niby ciężkie życie chłopa-kołchoźnika, który dzień i noc pracuje w kołchozie i niby [kursywa moja. – N.B.] nic nie otrzymuje, jego rodzina głoduje, a także wzywał chłopów do brania broni, niszczenia kołchozów i obalenia swoich wrogów – czyli władzy radzieckiej” [t. 1, s. 89]. Petro Łewczenko, Ołeksandr Łewczenko i Anatolij Iwanczenko również pisali wiersze, ale ich próby poetyckie były krytykowane przez samych uczestników podziemia, jedynie utwory Wołodii Petruszenki chłopcy pochwalali. Petro Kłokun wspomina o swoim wierszu „Ukraina”. Na pytanie śledczego, w jakim celu pisano antyradzieckie utwory, odpowiedział, że teksty te służyły wychowaniu uczestników grupy w duchu antyradzieckim, a także antyradzieckiej agitacji wśród ludności. On sam poinformował śledztwo, że wszystkie wiersze i dokumenty organizacji zostały spalone, ponieważ jej uczestnicy do początku lata 1949 roku rozjechali się z rodzinnej wsi – kto do pracy, kto do nauki, czyli faktycznie podziemie zakończyło swoje istnienie (to samo potwierdzi Wołodia Petruszenko). Jednak podczas rewizji właśnie u Petra Kłokuna znaleziono antyradziecki wiersz Wołodii Petruszenki, datowany na 9 lipca 1947 roku. Kierownik organizacji oczywiście zaprzeczał swojemu autorstwu, dlatego tekst ten oddano do ekspertyzy pisma, której wynik postawił kropkę nad „i”. Dzięki temu faktowi w opinii eksperta zachował się fragment wiersza: „...I oto jakby we mnie / Skrzydła wyrastają. / I mnie z góry-piękności / W niebo podnoszą”. Liryczny bohater, znalazłszy się w Kijowie, widzi straszne w swojej realistyczności obrazy powojennego miasta i zwraca się do Boga: „Popatrz wokół siebie / Spójrz na łez potoki, / Które płyną i nie ustają / Już trzydzieści lat”. Te szczere wersy mówią więcej niż czterotomowa sprawa członków UDP. Są one rozpaczliwym krzykiem młodej duszy, która pragnie sprawiedliwości i prawdziwej wolności dla swojego narodu. Bez wątpienia wiersz napisano pod wpływem znanego każdemu uczniowi poematu Tarasa Szewczenki „Sen (Każdy ma swój los...)” (jak zaświadcza ekspertyza pisma, poezja Wołodii Petruszenki zatytułowana jest „Sen (Różny los ludziom na świecie...)”). Oczywiste jest, że w zniszczonych strofach pisał o życiu kołchozowym, a w zachowanych w akcie ekspertyzy pisma dalej mowa o strasznych realiach stolicy drugiej połowy lat czterdziestych: ci, którzy odnieśli zwycięstwo nad faszystami, są zapomniani, wzgardzeni przez władzę, zwłaszcza okaleczeni w walkach inwalidzi – „to wszyscy ci, którzy zdobywali / Szczęście dla narodu”, a w rzeczywistości pozostali „bez chleba / I bez swojego domu” (ten szczegół odsyła do zakończenia powieści M. Hrymycz „Kławka”, w której mowa o brutalnym nocnym wysiedleniu ze stolicy inwalidów-uczestników wojny). Zrozumiałe, że są to pierwsze próby poetyckie osiemnastoletniego młodzieńca, ale przyciągają one, pomimo pewnych błędów wersyfikacyjnych, szczerością, jasną postawą obywatelską i odwagą w jej wyrażaniu. Wołodia Petruszenko był wykształconym, oczytanym i utalentowanym młodzieńcem. Jego syn przekazał mi kilka zeszytów ojca: notatnik-album z 1954 roku, który pisany był w więzieniu, pięć typowych zeszytów szkolnych po 12 stron z powieścią w języku rosyjskim „Mimo życia”, którą ukończono w styczniu 1962 roku, kilka teczek utworów poetyckich, prozatorskich i dramatycznych. Materiały te wymagają szczegółowego opracowania, ale potrzebny jest na to czas, ponieważ pismo autora przypomina rozsypany mak, jest tak drobne. Wyobrażenie o metodach walki Młodzieńcy bez wątpienia byli świadomi postawionego celu, który determinowany był ich ostro negatywnym stosunkiem do systemu radzieckiego. Najbardziej wrażliwym miejscem w działalności grupy podziemnej jest udział jej członków w grabieżach. Bardzo chciałoby się, aby historia tych młodych śmiałków, którzy rzucili wyzwanie systemowi, była nieskazitelna. Jednak tak nie jest. W materiałach sprawy jednoznacznie stwierdza się: w ciągu 1948–1950 roku uczestnicy organizacji dokonali szeregu zbrojnych napadów, a wszystko zagrabione podzielili między siebie. Przytoczę zeznania Wołodii Petruszenki: „Ja w rabunku sklepu nie brałem udziału i żadnych wskazówek jako kierownik organizacji w tej sprawie nie dawałem. O tym rabunku dowiedziałem się mniej więcej po półtora-dwóch miesiącach od Kłokuna Petra, który mówił, że zabrali pewną ilość materiału i pieniądze. Rabunek był zbrojny” [t. 1, s. 297–298]. A na pytanie śledczego, czy program organizacji przewidywał dokonywanie zbrojnych rabunków, jej kierownik jednoznacznie odpowiada: nie. Areszt i wyrok Aresztowania uczestników podziemia miały miejsce w dwudziestych dniach sierpnia 1950 roku. 2 grudnia 1950 roku uczestnikom podziemia wręczono oskarżenie, sądził ich trybunał wojskowy wojsk MSW obwodu kijowskiego 5–6 lutego 1951 roku. Wyrok surowy – 25 lat pozbawienia wolności za zdradę ojczyzny dla wszystkich dziesięciu uczestników podziemia.
Zapoznawanie się ze sprawą nie przychodziło łatwo, ponieważ podchodzi się do jej uczestników nie jak bezstronny badacz historii, lecz jak nieobojętny człowiek, który znał niektórych z jej uczestników. To jak dotknięcie żywej historii, historii heroicznej i dramatycznej zarazem, historii konkretnych ludzi, o których losach nic nie wiem, z wyjątkiem W. I. Petruszenki oraz J. D. Iwanczenki. To dotknięcie wywołuje różne myśli i emocje, bo porusza nawet literaturoznawczynię z wieloletnim doświadczeniem, która przeczytała niejedną dziesiątkę książek o krwawych i do pewnego czasu nieznanych wątkach radzieckiej historii. Tak, sekretarz, który skrupulatnie notował treść przesłuchań, używa pełnej szacunku formy zwracania się przez „Wy” (wielką literą). Jednocześnie można domyślać się metod śledztwa, skoro wszyscy, oprócz jednego uczestnika podziemia, przyznali się do winy. Nie jest to dziwne, bo radziecki system represyjny stosował wszelkie możliwe środki nacisku. Na większości protokołów przesłuchań zaznaczono czas ich trwania: na przykład przesłuchanie rozpoczęto o 22.00, a zakończono o 04.00. Chciałoby się również widzieć heroiczny czyn ukraińskiej młodzieży niesplamiony kryminałem. Ale fakty są faktami. Jednak materiały sprawy zaświadczają, że W. I. Petruszenko oraz J. D. Iwanczenko nie brali udziału w grabieżach i w 1968 roku zostali zrehabilitowani. Tak samo jak to, że D. J. Mychajłenko został skazany niesłusznie. W materiałach sprawy wspomniano, że na drogę kryminału niektórych z podziemia skłonili znacznie starsi wiekiem, którzy nie żyli w zgodzie z prawem (z powodów etycznych ich nazwisk nie wymieniam). Uwagę zwraca również fakt, że według zeznań uczestników podziemia organizacja zakończyła swoje istnienie przed początkiem lata 1949 roku, jednak w dokumentach figuruje rok 1950. Zatem sprawa UDP i postępowanie karne zostały połączone (grabieże datowane są na lata 1948–1950, ostatnia – na kwiecień 1950 roku). Jednak ważniejsze jest co innego: władza tak bała się podziemia, że nawet po zaprzestaniu działalności antyradzieckiej jej uczestnicy zostali aresztowani i skazani. Ogólnie sprawa jaskrawo demonstruje sprawiedliwość i praworządność po radziecku. W 1956 roku odbył się jej przegląd i uczestnicy podziemia wyszli na wolność. A już w 1968 roku w postanowieniu sądu czytamy: „Przebywanie w tej organizacji [UDP. – N.B.] skazanych zostało ocenione przez organy śledcze i trybunał wojskowy jako zdrada ojczyzny (art. 54-I „a” KK USRR). Taka interpretacja pojęcia zdrady ojczyzny jest błędna…”. Pociągnięciem pióra – w rzeczywistości interpretacją praw – przekreślano ludzkie losy, marzenia i nadzieje młodzieńców, którzy jeszcze szukali siebie, kształtowali swój pogląd na świat. Tak dramatyczna jest jeszcze jedna z mało znanych stron ukraińskiej historii, o której „nie można czytać bez bromu”...
Tłumaczenie maszynowe
Natalka POZNIAK-CHOMENKO. Są ludzie, którzy przychodzą na ten świat, aby uczynić go lepszym. Aby przypomnieć nam o tym, jakimi powinniśmy być i jakim powinien być ten właśnie świat. Właśnie taką dla wielu, którzy ją znali, była dziennikarka Radia „Swoboda” i wolontariuszka Bohdana Kostiuk, która niespodziewanie dla wszystkich odeszła w czerwcu ubiegłego roku po ciężkiej chorobie. Jeszcze rano wszystkich ucieszył wpis na jej stronie na Facebooku o tym, że czuje się lepiej i marzy o spotkaniu ze wszystkimi, by podziękować za wsparcie. A wieczorem, jak grom z jasnego nieba: „Nie ma już Bohdany”. Była niezwykle skromna, nie lubiła zwracać na siebie uwagi, nigdy nie było jej na trybunach. A jednocześnie – zawsze była w centrum uwagi swoich przyjaciół, zawsze kogoś z kimś poznawała, zawsze komuś pomagała. Jej trybuną było studio radiowe i setki ciekawych rozmówców, którym udzielała głosu. A jej pełna poświęcenia praca wolontariacka podczas Majdanu i wszystkich lat wojny dopiero teraz zaczyna być odkrywana w pełnym wymiarze. Właśnie taką jawi się Bohdana na stronach „Księgi pamięci o Bohdanie Kostiuk”, która niedawno ujrzała światło dzienne dzięki staraniom jej mamy i przyjaciół. Księgi, do której weszły wspomnienia o Bohdanie, jej pierwsze próby literackie z młodzieńczego zbioru esejów „Krucza”, a przede wszystkim – jej prace dziennikarskie. Głównie – z archiwów Radia „Swoboda”, któremu Bohdana oddała 25 lat, a także z wydawnictw zagranicznych: czeskiego „Russkij wopros” oraz polskiego „Ukraińskiego Almanachu”. Mimo że Bohdana była bardziej dziennikarką-międzynarodowcem, pisała o najostrzejszych tematach współczesności: o dysydentach, Majdanie, wojnie, piłkarskich ultrasach, którzy stali się jednymi z pierwszych ochotników, o relacjach ukraińsko-żydowskich, aby zburzyć narzucane przez rosyjską propagandę mity o „żydobanderowcach”, o wolontariuszach, którzy w 2014 roku rzucili się ratować kraj i do dziś kontynuują to robić. Jej front walki był ideologiczny i dopiero teraz zaczynamy rozumieć, jak wiele zostało zrobione w tym kierunku. *** Sama Bohdana miała niełatwy, ale ciekawy los. Wnuczka znanego pisarza, redaktora naczelnego czasopisma „Witchyzna” Lubomyra Dmyterki, dorastała w świecie żywej literatury ukraińskiej, od dzieciństwa znała wielu klasyków. Sama miała talent – zarówno do języków (doskonale znała angielski, bułgarski), jak i do literatury. Ale na początku lat 90. wybrała to, co Lina Kostenko nazwała „walką o los Ukrainy” – najpierw w sekretariacie Ruchu, gdzie koordynowała kontakty z zagranicą, potem – w kijowskiej redakcji Radia „Swoboda”, której poświęciła ćwierć wieku.
Wszystkie najważniejsze wydarzenia w ukraińskim świecie przechodziły przez jej serce, a potem znajdowały odzwierciedlenie w materiałach dziennikarskich. Bohdana zawsze była wśród ludzi. Można było odnieść wrażenie, że wszyscy ją znają i ona zna wszystkich (w większości tak właśnie było). Wrodzona inteligencja i ostry analityczny umysł czyniły ją interesującą rozmówczynią. Czuła się jednakowo swobodnie zarówno na przyjęciach dyplomatycznych, jak i w środowisku ultrasów kijowskiego „Dynama”. Potrafiła łączyć ze sobą potrzebnych ludzi, dlatego w wielu projektach okazywała się tym niezbędnym ogniwem, bez którego nic by nie powstało albo wyglądałoby inaczej. Na Majdanie była od pierwszych dni. Mieszkała przy ulicy Wołodymyrskiej, niedaleko soboru Michajłowskiego, pracowała w redakcji Radia „Swoboda”, która wtedy znajdowała się w rejonie stacji metra „Chreszczatyk”. Więc wszystkie wydarzenia rozgrywały się na jej oczach, a często – przy jej bezpośrednim udziale. Oto jak wspominała o tym w wywiadzie dla publikacji „Majdan. Świadectwa. Kijów, 2013–2014 lata”, która ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „Duch i litera” (ten wywiad również wszedł do książki wspomnień o Bohdanie Kostiuk): „– Mówisz, że było poczucie niebezpieczeństwa, ale instynkt samozachowawczy nie zadziałał? – U mnie instynkt samozachowawczy z dziennikarzem walczy wiecznie. Dlatego nie uciekam – nie wychodzi. Szukam dobrego miejsca. Tak wyszło, że w procesie swojej działalności dziennikarskiej regularnie rozmawiam to z chłopakami z Ambasady USA – jakoś zaprosili mnie razem z piechurami na jakiś trening, to z chłopakami z Ambasady Izraela – też mówią: „A wiesz, że plecy muszą być osłonięte?”. Właśnie tego nauczyli mnie przez lata rozmów, że plecy muszą być osłonięte i twarz. Potem w naszym biurze okazało się, że najszybciej i poprawnie zakładam kamizelkę kuloodporną. Mówią: „Prowadziłabyś jeszcze kursy obrony: jak poprawnie zakładać hełm, kamizelkę kuloodporną”. U nas przecież młodzi: „Tak, na miłość boską, co tam się może stać...”. 1 grudnia nakrzyczałam tu na wszystkich za zgodą kierownictwa: kto idzie na Bankową – wszystko założyć. Można powiedzieć, pokłóciłam się z jednym kolegą. A on kupił mi czekoladę i powiedział: „Słuchaj, jak ty to przewidziałaś?”. Tak ja nie przewidziałam. Jest po prostu pojęcie dziennikarstwa wojennego. I są zasady. – Czyli, przeszłaś na zasady dziennikarstwa wojennego od 1 grudnia? – Faktycznie tak. Ale w tym samym czasie ja, jakby wbrew tym zasadom, cały ten czas chodziłam w czerwonym płaszczu. I, nawiasem mówiąc, pierwszy, kto mnie skarcił, to był Łeś Poderwianski, którego nie poznałam, bo był w kamuflażu i w kominiarce. Ale on na Hruszewskiego zahamował mnie tak delikatnie: „Badiara, no co ty się tu szwendasz, jak radość snajpera?”. Za mną to tak i zostało: „W czerwonym płaszczu – radość snajpera...”. Teraz rozumiem, że to tak. Nigdy o tym nie myślałam – zakładasz kamizelkę kuloodporną, kask i chrzanić to, jakiego tam koloru płaszcz”. Później, podczas wojny, Bohdana zaczęła łączyć dziennikarstwo z wolontariatem. Często bywała w kijowskim szpitalu, rozmawiała z bojownikami batalionów ochotniczych, sama organizowała pomoc, zbierała, przekazywała, wspierała, pomagała pokonywać trudności biurokratyczne i znajdować potrzebnych ludzi. Jej miejsce pracy w Radiu „Swoboda” też zamieniło się w swoisty punkt wolontariacki, gdzie zawsze było tłoczno. I medale za swoją działalność wolontariacką otrzymała zasłużenie, chociaż, przez wrodzoną jej skromność, mało kto o tym wiedział. „Kiedy układaliśmy pierwsze listy do odznaczenia medalem „Za poświęcenie i miłość do Ukrainy”, to imię Bohdany u nikogo nie wywoływało sprzeciwu: kto inny, jeśli nie ona. Chociaż sama Bohdana bardzo się zmieszała, kiedy poinformowano ją o nagrodzie: „Tak co wy, jest tyle ludzi, którzy są bardziej godni”. Ale, kiedy wręczyliśmy jej ten medal, ona aż promieniała od wewnątrz. Była naprawdę szczęśliwa. I my byliśmy szczęśliwi razem z nią”, – opowiada jej przyjaciółka Olha Nitun. Bohdana zawsze była w epicentrum wydarzeń i reagowała na ostre momenty teraźniejszości swoimi materiałami dziennikarskimi. Wiele tematów było jej, ze wszystkimi subtelnościami i wyczuciem momentu. Tylko ona mogła jednocześnie pisać o fanach piłkarskich i o powiązaniach międzynarodowych, o ukraińskich dysydentach i o tematach żydowskich, o zachowaniu historycznego Kijowa, powstaniu Prawosławnej Cerkwi Ukrainy oraz wojnie w Donbasie. I zawsze szczerze zachwycała się bohaterami swoich publikacji. „Ukraina – jedyne państwo w Europie, gdzie ludzie kładą życie za wartości europejskie, za zalety demokratycznego społeczeństwa, za wolność i niezależność swojego państwa. I słowa z hymnu – „duszę i ciało położymy za naszą wolność” – stały się rzeczywistością we współczesnej Ukrainie, która przeżywa głębokie transformacje i zmiany, żegnając się na zawsze z radziecką przeszłością i stworzonym za czasów ZSRR – Ukraińskiej SRR mechanizmem państwowym, który zniekształcił i zahamował rozwój ukraińskiego państwa i ukraińskiego społeczeństwa. Krew i ogień, heroizm i podłość, siła ducha i fizyczne kalectwa, tchórzostwo tych, którzy nie powinni się bać, i odwaga tych, od których tej odwagi nikt nigdy nie oczekiwał, – takie obrazy demonstruje światu Ukraina, u kogoś wywołując szczery zachwyt, a niektórych zmuszając do skurczenia się ze strachu”, – pisała Bohdana w artykule „Ukraina. Restart” dla „Ukraińskiego almanachu”, gdzie oddała głos wielu wolontariuszom, których sprawiedliwie uważała za bohaterów naszych czasów. Ona sama też była bohaterką, zawsze przychodząc z pomocą: czy to słowem, czy czynem. Zawsze myślała o innych, dlatego, kiedy nieszczęście zapukało do jej drzwi, wstydziła się prosić o pomoc dla siebie. Na nieszczęście, początek choroby zbiegł się z pierwszymi niepokojącymi plotkami o rozprzestrzenianiu się koronawirusa, a dalej – z pierwszym lockdownem, kiedy transport był zablokowany, a ludzie – odizolowani od siebie nawzajem. I dopiero w kwietniu przyznała się, że jeszcze nigdy tak ciężko nie chorowała. Czy to był covid, czy grypa – nikt wtedy nie dociekał. Kiedy zaś w maju Bohdana z ostrą anemią trafiła do szpitala, całe środowisko wolontariackie rzuciło się, by jej pomóc. I jakby pojawiła się nadzieja. Tym boleśniejsza dla wszystkich okazała się strata. „Bohdana, Bodia, Bohdasik, jak wierny żołnierz Szwejk, była człowiekiem Wolności. Naszego rodzinnego Radia „Swoboda”, w którym nie tylko przepracowaliśmy, ale i przeżyliśmy niejedną dekadę. Była, jak Duch Święty, wszędzie i zawsze. Wiedziała o wszystkich wydarzeniach, przyjęciach, briefingach i prezentacjach. Znała dyrektorów rezerwatów narodowych i zasłużonych literatów. Artystów, śpiewaków, żołnierzy, dyplomatów i wolontariuszy. Niska wzrostem, a szybka, jak rtęć! Jak dziś słyszę jej szybki krok i głos „Irczyku, ja na...” i poczłapała, a następnego dnia już czekał gotowy materiał. Była Bohdana dokładna i obowiązkowa. Była ona i rewolucjonistką. Od Ludowego Ruchu, gdzie myśmy się z nią poznali w 89-tym, do Ukrainy bez Kuczmy, Pomarańczowej rewolucji aż do Majdanu. Bohdana przetrwała wszystkie nasze narodowe porody. Bo była Ukrainką i szczyciła się tym. Żegnamy się z nią, smucimy, opłakujemy ją, a ona w niebiosach, jako oddany i uczciwy dziennikarz, przystępuje do swojego najważniejszego zadania redakcyjnego. Wierzę: u niej wszystko wyjdzie pięknie”, – napisała o Bohdanie była dyrektor Ukraińskiej sekcji Radia „Swoboda” Iryna Chałupa. „Księga pamięci o Bohdanie Kostiuk” zawiera tylko niewielką cząstkę tego, o czym myślała, pisała, czym przejmowała się Bohdana. Tutaj są i wspomnienia o niej ludzi, którzy znali i kochali ją, wzmianki o jej bliskich i rodzinie. Tutaj – świat, w którym żyła Bohdana oraz który zostawiła nam. Obecnie przygotowywana jest prezentacja książki. Ze względu na ograniczenia kwarantannowe, najprawdopodobniej będzie to w trybie online. Jednocześnie, na Facebooku pojawiła się otwarta grupa „Przyjaciele Bodi”, gdzie można zamówić książkę i poznać wielu, którzy znali i kochali Bohdanę Kostiuk. Mówią, że ludzie żyją tak długo, dopóki o nich pamiętają. Bohdana zostawiła po sobie jasne wspomnienia w sercach wielu ludzi. A to – na zawsze.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
on znalazł środki na renowację cerkwi św. Eliasza – jedynej czynnej świątyni w strefie wykluczenia. ...Dziwię się: dlaczego jeszcze żyję przy tej dawce napromieniowania, którą otrzymałam? Być może opowiedzenie wam o tym, co pamiętam, jest właśnie tą ziemską misją, o której mówiła mniszka Nektaria... Stałam się osobą wierzącą. Mądrze patrzę na życie. Nauczyłam się wybaczać... Nie mogę zrozumieć, dlaczego jest tak wiele nienawiści na naszej grzesznej ziemi? Dlaczego ludzie zabijają się nawzajem? Nasi sąsiedzi – Rosjanie, z którymi żyliśmy w jednej rodzinie, dzisiaj są naszymi pierwszymi wrogami... Co to jest? Świat wywrócił się do góry nogami?.. Ziemię zamienili w piekło! Ludzie, opamiętajcie się!.. Czarnobyl 11 grudnia 2017 roku Zapamiętałam na całe życie te spojrzenia z trapu – w wieczność... JEWTUSZENKO Natalia Wołodymyriwna urodziła się w 1963 roku. Kijowianka. Wykształcenie – średnie specjalne. Stewardesa. Towarzyszyła pierwszym likwidatorom, poszkodowanym w wyniku katastrofy czarnobylskiej, w drodze do Moskwy na leczenie. Likwidator. Spojrzenie w wieczność, w niebyt – takim zapamiętałam mój Czarnobyl! Minęło już ponad 30 lat, a te oczy, wzniesione ku niebu przez każdego ze 104 likwidatorów, którzy schodzili po trapie naszego samolotu, przybyłego do Moskwy z Czarnobyla, niepokoją moją duszę i mącą sny do dziś! Samolot na pokładzie z pasażerami – pierwszymi poszkodowanymi (pracownikami eksploatacyjnymi i strażakami) – przybył na lotnisko Wnukowo. Ledwo podnosząc nogi, podtrzymując się nawzajem, stawiali kroki na trapie naszego samolotu niezwykli pasażerowie... Co mnie najbardziej uderzyło – to kierunek ich spojrzenia w niebo! Każdy, wchodząc na trap, nie patrzył pod nogi, lecz wznosił wzrok w niebo, jakby witając się z wiecznością. Oczy, tak jak skóra, miały ciemnobrązowy kolor... Nigdy nie zapomnę! Z trapu samolotu zejdą jeszcze na ziemię, aby do dna wypić tę gorzką czarę losu i bólu, która przypadła im na tej grzesznej ziemi. Dwudziestu ośmiu z nich umrze w ciężkich męczarniach, nie wychodząc ze szpitala, inni odejdą w niebyt po krótkich odstępach czasu... Bardzo niewielu z nich dane będzie dożyć do dzisiaj! W tamten kwietniowy dzień 1986 roku nie działo się nic niezwykłego. Nasz samolot, którym wyruszaliśmy w planowe rejsy po całej bezkresnej radzieckiej przestrzeni, znajdował się w rezerwie, lecz załoga została wezwana do wykonania specjalnego rejsu. Ten sam skład załogi, ten sam samolot, na którym pracowaliśmy, tylko pasażerów mieliśmy przywieźć na załadunek do samolotu autobusami „Polot” z Prypeci... Nas troje – młode, piękne stewardesy, o niczym nieuprzedzone, ubrane w mundury: pantofelki, lekki kostium, furażerka. Takimi wyjechałyśmy do Prypeci. Przed wyjazdem przeprowadzono z nami rozmowę na temat: „Wszystko, co zobaczycie i usłyszycie, nie może zostać ujawnione!..” W drodze do Prypeci spotykałyśmy wiele samochodów, przy dojeździe do mostu – całą kolumnę dużych autobusów, które stały w oczekiwaniu na ewakuację (jak dowiedziałyśmy się już później...)
Tłumaczenie maszynowe
Awaria to ostrzeżenie dla ludzkości. Raisa Mykołajiwna Koszejewa urodziła się w 1941 roku. Rosjanka. Wykształcenie – średnie techniczne. Ukończyła Nowosybirską Szkołę Techniczną. Zamężna. Ma dwoje dzieci. Mieszkała w Prypeci przy ul. Łesi Ukrainki. Likwidatorka. Ewakuowana. Po raz pierwszy tak z zainteresowaniem i serdecznością o moim losie likwidatorki wypytywała mnie mniszka Nektaria z zamkniętego klasztoru w obwodzie czernihowskim. Świeckiego imienia mniszki nikt nie zna, ale mówi się, że jest lekarką ze szpitala kremlowskiego. Wykształcona osoba, dla której moja opowieść, jak widać, była tematem bolesnym. Na zakończenie rozmowy ze mną powiedziała: „Nie rozumiem, jak pani przeżyła!? Widocznie tak było dane Bogu!.. Być może ma pani do wykonania jeszcze jakąś misję na Ziemi...”. Rzadko spotyka się ludzi, którzy przyjmują cudze nieszczęście jak własne. Nasza z mężem Prypeć zaczęła się wcale nie romantycznie, a z konieczności. Mieszkaliśmy w Nowosybirsku, mieliśmy dwie córeczki urodzone w 1965 i 1971 roku. Dzieci często chorowały, a lekarze radzili zmienić klimat, przeprowadzić się do innej strefy klimatycznej. Dowiedzieliśmy się, że na Ukrainie, niedaleko Kijowa, budowane jest młode i perspektywiczne miasto Prypeć, a obok – elektrownia atomowa. Przyjechaliśmy do Prypeci w 1976 roku. Dokonaliśmy zamiany mieszkań: Nowosybirsk na lokal w Prypeci. Mój mąż, Ołeksij Pantełejmonowycz, pracował na budowie w zarządzie montażowym jako kierownik robót. Budował pierwszy, drugi, trzeci i czwarty blok. Ja zatrudniłam się w BNS (brzegowej stacji pomp). Nasza BNS znajdowała się na terenie elektrowni atomowej. Pobieraliśmy wodę ze stawu chłodniczego i podawaliśmy ją na pierwszy obieg bloków reaktorowych pierwszej i drugiej kolejki (1-2; 2-3). 25 kwietnia 1986 roku byłam na zmianie w hali turbin Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. Pamiętam ten fatalny moment! Właśnie rozmawiałam przez telefon ze starszym maszynistą turbiny. Niespodziewanie na wszystkich trzech piętrach zgasło światło... Był roboczy, potężny szum turbin i nagle – wszystko ucichło! Uczucie, jakby budynek coś podniosło do góry i opuściło. Tak trzy razy... To szok! Przebiegłam przez halę, przyjrzałam się i zapisałam wszystkie parametry... Dzwonię: „Co się stało?”. „Raju, nie martw się! Wyjaśnimy! Sami nie wiemy!..” – odpowiedzieli mi. Wyglądam przez okno. Nie widzę turbiny 4. bloku, tylko neonową poświatę... Znowu dzwonię: „Nie widzę turbiny!..”. „Uspokój się. Obejdź halę turbin, wszystkie piętra, zapisz, co widziałaś, potem opowiesz!..”. Byłam ubrana w cienką bluzkę-podkoszulek, w spodniach-szarawarach i w domowych, podartych kapciach... W takim stroju wyszłam na teren stacji i ruszyłam na obchód. Na skraju stały wozy strażackie. W wozach – nikogo!.. Weszłam do działu dyżurnego, chciałam opowiedzieć o tym, co widziałam... „Poczekaj, nie do tego teraz... Napisz raport!..”. Nad ranem na stacji był już śledczy... Zaczął mnie wypytywać. Nic mu nie opowiadałam, bo zgodnie z instrukcją nie miałam do tego prawa. Nie nalegał, powiedział: „Dobrze, rano wejdziecie do dyrekcji z raportem!..”. Wczesnym rankiem na terenie elektrowni jest jakoś niezwykle cicho... Kwitną mniszki, wiosna kwitnie!.. I wszystko przyprószone pyłem grafitowym, nawet staw – cicha zatoka... Moje ciało „płonęło”... Poranek chłodny, a mi gorąco!.. Przybyła moja zmienniczka – Lida Wakar. Ona już była ubrana w odzież ochronną. Magazyn, gdzie przechowywano wszystko, co niezbędne na wypadek awarii, w końcu otworzyli... W nocy był zamknięty!... Kluczy dyżurna zmiana nie miała. Punkt medyczny też już otworzyli. Tam pobierali wszystkim, którzy byli na zmianie, analizy krwi. Mój stan był niezrozumiały: byłam cała przygnębiona, zdołowana, odsłonięte części ciała „płonęły”, mdliło mnie, bolała głowa. Powiedziano mi, żebym poczekała na karetkę pogotowia i jechała do przychodni. W tym czasie na teren elektrowni atomowej przybyły już wojska chemiczne. Póki generałowie w administracji decydowali, co robić, młodziutcy żołnierze na terenie stacji pod radioaktywnym pyłem grali w „skok przez plecy”... Karetką pogotowia odwieziono mnie do Prypeci. Z hospitalizacji zrezygnowałam. Lekarze surowo ostrzegli, żeby w tej odzieży nie wchodziła do pomieszczenia. Trzeba się przebrać. Podeszłam do szkoły, poprosiłam, żeby zawołali moją córkę. Starałam się iść z dala od niej... Córka wyniosła mi odzież. Przebrałam się w piwnicy budynku, złożyłam wszystko do celofanowego worka, zostawiłam go tam i dopiero wtedy weszłam do mieszkania. Stan nieadekwatny... Czułam, że potrzebuję przewodnika. Umyłam się, znowu przebrałam, odzież w worku wyrzuciłam na balkon. Mąż mówi do mnie: „Zjedz śniadanie, tam są kotlety, a ja pojadę na daczę sadzić ziemniaki”. „Ona już nam nie będzie potrzebna...” – powiedziałam. Mąż spojrzał na mnie dziwnie i pojechał na daczę. 26 kwietnia o 16.00 – znowu na zmianę (taki miałam grafik w tamte dni). Szykuję się, ubieram, myślę: „Wrócę czy nie?... Tam strasznie! Już dwoje zmarłych...”. Na przystanku naszego autobusu, który dowoził na stację, zebrali się pracownicy elektrowni. Ludzie z Krasnojarska nie chcieli jechać, bo już rozumieli, że stała się poważna awaria. Ale mimo wszystko wyjechaliśmy. Jednak na miejsca pracy nikogo nie wpuszczono, odesłano do domu. A mnie zastępca kierownika ds. wyposażenia zabrał, mówiąc: „Raiso Mykołajiwno, sytuacja jest ciężka... Wyposażenie pracuje i potrzebni są ludzie... Zmiana wasza... Będzie was pamiętać i komsomoł, i partia...”. Odpracowałam, wróciłam do Prypeci, a tam – ewakuacja!.. Po dwóch dobach spędzonych na stacji byłam już wykończona: silne bóle głowy, apatia, obojętność! Mąż z córką (starsza uczyła się w Kijowie) zaczęli się zbierać. Z ciepłych rzeczy nic nie biorą. Kwietniowe dni były ciepłe. Prawie krzyczę na męża: „Weź ciepłe rzeczy, wyjeżdżamy stąd na zawsze!...”. Córka śmieje się: „Mamo, przecież powiedzieli, że na trzy dni...”. Mąż zareagował na mój ton, a nie na to, co powiedziałam... (Nigdy nie podnosiłam głosu...) Zaczął pospiesznie zbierać ciepłe rzeczy... Wszedł milicjant, spisywał ludność. Wydawało mi się, że milicjant był trochę pod wpływem alkoholu. Pytamy go: „Co zrobić z pieskiem (mieliśmy małego pudla)? Zamknąć w mieszkaniu?”. Patrzę na milicjanta, a on ma łzy w oczach... „Nie, pieska wypuśćcie na ulicę...” – odpowiedział. Nasz mały piesek piszczy, kręci się przy nogach, łasi się do nas! Córka wzięła pieska do torby i poszliśmy do autobusu. W autobusie gwarno, młodzież się śmieje. Niektórzy chłopcy z butelkami piwa. Po co się smucić? Przecież tylko na trzy dni jedziemy! Przyjechaliśmy do Poleskiego. Czuję się bardzo źle. W przychodni pilnie przygotowują mnie na wyjazd do szpitala w Kijowie. Płaczę, odmawiam, nie chcę rozstawać się z córką i mężem. Przyjechali lekarze z Moskwy i zabrali mnie do kliniki moskiewskiej. Trafiłam na oddział neurologiczny. Lekarz mojej sali podczas obchodu zameldował: „Wszystkie organy uszkodzone, jak przy skażeniu chemicznym, analizy potwierdzają toksyczne uszkodzenie organizmu”. Przeprowadzili obiektywne badanie: koordynacja ruchowa zaburzona, zamykając oczy – upadam. Nalegają na przeniesienie do szpitala psychiatrycznego w mieście Elektrostal. Kategorycznie odmawiam. (Tak poradził mi lekarz oddziałowy i pielęgniarka. Lekarza oddziałowego na drugi dzień zmienili...) Na drugi dzień wzywa mnie ordynator oddziału i mówi: „Podpisujcie papiery, że wasza choroba nie jest związana z Czarnobylem, i możecie wracać do domu”. „Nie podpiszę!.. Mam akt –
– N-1 (wypadek przy pracy...) – odpowiedziałam mu. Rozdrażniony kierownik krzyknął do swoich podwładnych: „Wypisujcie ją!”. Wypisano mnie. Dzięki, dali zaświadczenie, że przebywałam w szpitalu. To potem pomogło mi wziąć bilet do Kijowa. Na korytarzu podeszła do mnie pani profesor (nie pamiętam jej nazwiska) i odciągnęła mnie na bok, tak, żeby nikt nie słyszał, powiedziała: „Nie wolno pani już pracować na stacji. Jeśli pani tam pójdzie, pani się zgubi... Proszę się izolować, odpocząć. Minie czas – poczuje się pani lepiej. Ludzie zrozumieją, wszystko, co się stało – to straszne rzeczy. Proszę dbać o siebie!..”. I pospieszyła odejść ode mnie. Wśród lekarzy było wielu profesjonalistów i dobrych ludzi. Niestety, także lekarze byli podlegli tamtemu systemowi, który dyktował swoje niepisane prawa wszystkim, nawet im... Nie chowam do nich urazy! Lecz w Moskwie musiałam jeszcze raz bywać. Poprawy stanu zdrowia nie obserwowano. A otrzymać grupę inwalidzką nie było łatwo. Nie zdołałam pokonać biurokratycznych przeszkód w moim państwie. Pomógł mi w tej kwestii Andriejew Jurij Borysowycz – inżynier atomista, likwidator. On przejmował się czarnobylcami do ostatnich dni swojego życia. Jako ekspert ds. problemu energetyki atomowej i bezpieczeństwa elektrowni jądrowych, występował na sesjach MAEA, w Parlamencie Europejskim, na forach naukowych. Wiele lat z nim pracowałam, był moim bezpośrednim przełożonym i starszym inżynierem ds. sterowania turbinami. Jurij Borysowycz należał do plejady najbardziej zaawansowanej naukowo-technicznej inteligencji. Dobry człowiek! Zawsze był uważny wobec swoich kolegów, podwładnych. Wtedy 26 kwietnia o 16.00 rozpoczęłam zmianę razem z nim (wielu na stację nie wpuszczono po zgubnej nocy, a ja znów trafiłam na zmianę...). Nocny wybuch na czwartym bloku energetycznym pokrył śmiertelną radiacją i samą stację, i terytorium wokół niej... Jurij Borysowycz od 26 kwietnia do 11 maja 2014 roku (ostatniego dnia swojego życia) był likwidatorem skutków katastrofy czarnobylskiej. Sam otrzymał wysoką dawkę napromieniowania radioaktywnego, będąc inwalidą-czarnobylcem, pomagał wszystkim. Rozwiązywał problematyczne kwestie od razu, jak tylko do niego docierały. Oto i mnie powiedział: „Raiso Mykołajiwno, proszę się nie martwić, rozwiążemy wszystkie pani kwestie zdrowotne. Pani swoją pracą na stacji atomowej zasłużyła nie tylko na pomoc od państwa, ale i na wielki szacunek. W tę fatalną noc pani nie myślała o swoim zdrowiu i nawet o życiu pani nie myślała...”. Zgromadził wokół siebie likwidatorów, ewakuowanych, poszkodowanych w wyniku katastrofy czarnobylskiej. Bronił praw likwidatorów, uczył walczyć o nie. W 1990 roku został wybrany prezesem „SOJUSZU CZARNOBYL UKRAINY”. On ani na chwilę nie pozwalał władcom państwa zapomnieć o Czarnobylu i czarnobylcach. W obronie ich praw organizował ogólnoukraińskie akcje, pikiety, demonstracje. Nie bał się mówić prawdy, dlatego był „niewygodny” dla władzy... To z jego inicjatywy został wprowadzony Dzień Likwidatora (14 grudnia). To jemu śniła się ikona „Czarnobylski Zbawiciel”! O tym śnie opowiedział Błogosławionemu Metropolicie Wołodymyrowi, który udzielił błogosławieństwa na napisanie ikony. To – to ostrzeżenie!!! Książka Ludmyły Żytniej „Czarnobyl – oczami kobiet” (Wywiad z katastrofą atomową) – to ekskluzywne wywiady (trzydzieści pięć lat z rzędu) z kobietami-likwidatorkami i ewakuowanymi, których los przeciął się z uniwersalną katastrofą atomową, która wstrząsnęła światem. To spowiedź o przeżytym. Kobiety – strażniczki! Wrażliwe, emocjonalne. Wytrwały razem z mężczyznami i po dziś dzień niosą ciężar tej biedy na swoich kruchych barkach. Przez wszystkie lata nikt ich nie zapytał: „Jak wam się żyje?...”. A one mają o czym opowiedzieć! To – „wywiad z katastrofą atomową”, odtworzony z pierwszej ręki przez naocznych świadków strasznej biedy XX w. W książce są także rozważania i komentarze, które opierają się na dokumentalnych źródłach literaturowych, prasie periodycznej, materiałach archiwalnych (wydawnictwo „Stella-Grand”, 2020).
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Autobus przybył do szpitala w Prypeci, gdzie już na nas czekali. Wszystko zostało bardzo szybko zorganizowane. Pracowała tam specjalna brygada, która przyleciała z Moskwy, z Instytutu Biofizyki. Osoby dotknięte chorobą popromienną selekcjonowano na Moskwę i Kijów. Nam przypadło zabranie poszkodowanych do Moskwy. Wszyscy nasi pasażerowie mieli właśnie odłączone kroplówki. Jeden ze 105 pasażerów, których mieliśmy zabrać, zmarł tuż na miejscu w szpitalu. Wszyscy ubrani w pasiaste piżamy, co przypominało obóz koncentracyjny. Jakoś nieswojo było od tego widoku. Do autobusu poruszali się ludzie brązowo-pasiastym strumieniem. Pasiaste piżamy i odsłonięte części ciała koloru brązowego. Nawet oczy brązowe (opalenizna radiacyjna), jakieś wyobcowane od otaczającego świata. Kolumna jakby zombifikowana. Ale do autobusu weszli wszyscy o własnych siłach, rozsiedli się na miejscach. Razem z nami do autobusu wsiadła młoda kobieta – lekarka z teczką dokumentów towarzyszących (historii chorób). Dzisiaj to przerażająco uderza, a wtedy nikt nie myślał, jakie ryzyko było dla nas, osób towarzyszących, przebywać w zamkniętej przestrzeni z ludźmi, którzy „świecili” promieniowaniem... Ale co tam my! Z nami jechała mała dziewczynka (około ośmiu lat) – córka lekarki towarzyszącej... Straszne! Jaki los spotkał to dziecko? Likwidatorzy rozmawiali z nami, ale było im ciężko: zaniki pamięci, wyobcowanie, jakby pod hipnozą. Mówili o dwóch wybuchach, które miały miejsce na stacji: na pierwszy, gdzieś około godziny 21, nie zwrócili uwagi, myśleli, że to wybuchły butle z tlenem, a już drugi był katastrofalny... Opowiadali: jeśli ludzie trafiali w aureolę „grzyba”, który rozpraszał się w przestrzeni, widoczny był tylko cień. To był „grzyb radiacyjny”. Przybyliśmy na lotnisko „Boryspol” i nas od razu skierowano do samolotu, dając ze sobą racje żywnościowe (pamiętam, w składzie racji był czarny kawior) i wodę. Wodę nasi pasażerowie pili małymi łykami. Do Moskwy – godzina lotu. Wylądowaliśmy na lotnisku w Moskwie na oddzielnym pasie startowym. Witali nas milicja, lekarze w specjalnej odzieży ochronnej, a my – w lekkich, zwykłych roboczych kostiumach stewardes. Właśnie tutaj zapamiętałam na całe życie te spojrzenia z trapu w wieczność... Nasz samolot, który wykonywał „specjalny rejs”, bardzo „promieniował” i wydaje się, że później pocięto go na części i wysłano do mogilnika odpadów jądrowych, a nas, załogę rejsu, wysłano na dezaktywację: rozebrano do bielizny, przeprowadzono obróbkę sanitarną, wydano nam białe fartuchy, zakwaterowano w pokoju profilaktycznym lotniska i zabroniono wychodzić. Potem przyjechała karetka pogotowia i wysłano nas na badania do Moskiewskiego Szpitala Klinicznego nr 6. Badano nas także w innych placówkach medycznych: instytucie medycyny radiacyjnej, instytucie onkologii. Po badaniach leczyliśmy się. Zbyt dużo rentgenów otrzymaliśmy, przebywając w zamkniętej przestrzeni ze śmiertelnie napromieniowanymi ludźmi. Mieliśmy bardzo złe wyniki krwi. Kliniczne objawy choroby popromiennej były oczywiste, ale diagnozy takiej nam nie postawiono. Historii chorób nikt nie pokazywał. Wszystko było utajnione. Z nami rozmawiała i prowadziła naszą dokumentację ordynator oddziału, w którym byli skoncentrowani chorzy dostarczeni z Czarnobyla. Czekano na nas, dlatego też zwolniono dwa piętra szpitala, wypisując chorych dzień wcześniej. Na drugim piętrze znajdowali się ciężko chorzy, a my – na pierwszym. O Angielinie Konstantinownie Guskowej, lekarce, która się nami opiekowała, można pisać książki (myślę, że te książki zostały napisane). W jej zachowaniu i dobrym stosunku do nas wyczuwało się jakiś ukryty stan winy wobec nas. Wszystko to, co działo się w klinice pod hasłem „ściśle tajne!”, było dla niej wymuszonym obowiązkiem... Historie chorób zabierano, diagnoz nie ogłaszano. To było wbrew jej woli, a ona była osobą podległą. Starała się pomagać nam, czym mogła. Kiedy u nas pojawiły się problemy z otrzymaniem legitymacji „Likwidator”, cierpliwie i wielokrotnie wyciągała dokumenty z archiwów i pomagała w zatwierdzeniu naszych praw. A problemy z otrzymaniem dokumentów u nas wystąpiły i musieliśmy zwrócić się do Ministerstwa ds. Sytuacji Nadzwyczajnych ZSRR. Minister odpowiedział: „Ta załoga była pierwszą, która przybyła z Czarnobyla z pierwszymi ciężko chorymi. Oni muszą otrzymać legitymacje!”. Legitymacje otrzymaliśmy i nawet zrobiono nam wpis w książeczce pracy. Więcej problemów z dokumentacją nie było. Wybaczcie, że trochę wyprzedziłam wydarzenia, ale kontynuuję. Kiedy nasza załoga miała możliwość powrotu do Kijowa, dyrektor lotniska „Boryspol” wydał polecenie, abyśmy wracali transportem kolejowym, a on potem zwróci nam koszt biletów. Ponieważ całą odzież nam zabrano, a pieniędzy, żeby kupić nową, nie było, nasi bliscy z Kijowa przekazali nam ubrania. Znając drogi i wyjścia na lotniskach ZSRR, docieraliśmy do Kijowa jak partyzanci. Nie cała załoga naraz, a po kolei. Z Moskwy do Kijowa dziennie było po 3-4 rejsy. Zabierali nas nasi koledzy na samolot potajemnie przed kierownictwem lotniska, a w Kijowie, chowając się za trapami, wychodziliśmy z samolotów. Musiałam wielokrotnie jeździć do Moskwy na leczenie, a także leczyć się w szpitalu lotniska „Żuliany”. Moja partnerka, stewardesa, zmarła młodo bardzo szybko po tym fatalnym rejsie. (Nazwisk nie podaję, bo wszystko wtedy było utajnione, opowiadam bardzo powierzchownie, przecież podpisywaliśmy dokument o nieujawnianiu informacji. Minęło wiele lat, to „Ściśle tajne!” już mamy we krwi...) A nawigator stracił wzrok. Nas z Natalką (moją drugą partnerką) odsunięto od rejsów i wysłano na rekonwalescencję do Bułgarii, a potem – do Nalczyka. Zabroniono rodzić, ale jednak urodziłyśmy dzieci. Właśnie wyszłam za mąż i zaszłam w ciążę od razu w 1987 roku. Ciąży nie donosiłam – nastąpiło poronienie. Po krótkim czasie znów zaszłam w ciążę i urodziłam dziecko w 1988 roku. Przebieg porodu był ciężki. Byłam w grupie wysokiego ryzyka i opiekował się mną sam profesor Artamonow. Wydawało się, że wszyscy lekarze szpitala położniczego zebrali się wokół mnie. Męża zmuszono do napisania oświadczenia na wypadek sytuacji krytycznej. Życie i zdrowie dziecka było zagrożone. Dzięki Bogu! Mamy jednak z Natalką dzieci. W systemie „Aeroswitu” pracowałam do 2000 roku, potem ze względu na stan zdrowia przeszłam na emeryturę. Mam legitymację likwidatora, niektóre przywileje oraz utracone zdrowie. Tak właśnie żyję. Jedna doba spędzona z likwidatorami i strażakami, którzy wyszli żywi z jądrowego piekła, stała się dla mnie moim Czarnobylem, moją biedą, moją pamięcią. 8 czerwca 2018 roku. Zniszczone losy, skrócone lub zabrane życie… KUŹMIENKO Kateryna Fedoriwna urodziła się w 1955 roku we wsi Nowoszepełyczi. Wykształcenie – średnie specjalne. Ukończyła Prypecką Szkołę Budowlaną. Budowlaniec. Mieszkała w Prypeci przy ul. Lenina 13. Likwidator. Ewakuowana. Moja rodzinna wieś – Nowoszepełyczi. Wydaje się, że lepszego miejsca na ziemi nie było. Jakie ono było piękne! Wieś położona przy rzece Prypeć w sąsiedztwie z miastem Prypeć. Bardziej prawdopodobne – że miasto przytuliło się do naszej wsi. Historia wsi jest ciekawa, z dawnych czasów. Świadczyło o tym grodzisko, otoczone wałem i rowem. Starsi mieszkańcy opowiadali, że kiedyś historią wsi bardzo interesowała się badaczka Neonila Zahłada, która została rozstrzelana w 1938 roku.
Skończyłam szkołę i pojechałam uczyć się do Kijowa. Ale mama mi powiedziała: „Wracaj do domu, nie ma lepszego miejsca na ziemi niż nasza wieś”. No to wróciłam. Kierownikiem Wszechzwiązkowej budowy komsomolskiej był Kyzyma Wasyl Trochymowycz. Pracę zaczynałam jako malarka-tynkarz. Potem zostałam brygadzistką komsomolskiej brygady młodzieżowej. W mojej dyspozycji – 36 dziewcząt malarek-tynkarzy. Piękne i pracowite! Siedem lat byliśmy przodującą brygadą komsomolską. Pracowaliśmy przy ciężkich robotach... Wcale nie kobiecych! Musiałyśmy zalewać CHAJAT, przechowalnię paliwa jądrowego. Po trzy doby pracować bez odpoczynku. Zapamiętałam spotkanie z Wasylem Trochymowyczem Kyzymą zaraz po awarii. Wchodzę do gabinetu, a on siedzi – biały jak ściana... „Kateryno Fedoriwno, co myśmy zrobili? Budowaliśmy, budowaliśmy... Ile sił, ile energii zużyto! Jak można było taką „MASZYNĘ” wysadzić!”... Jak na mój gust, winna jest Moskwa! Kazali wyłączyć awaryjną! Taką masę ludzi napromieniowali tam, gdzie można było tego nie robić... Jestem prostą kobietą, dla mnie jest zrozumiałe, co się dzieje, kiedy na rozgrzaną patelnię wlewa się wodę... Patelnia – to rozpalony reaktor, na który podano wodę... W noc 26 kwietnia pracowałam na zmianie na trzecim bloku, właśnie zdałam ją swoim dziewczynom: Ulako Nataszy, Bobrenko Hali, Trochymczuk Kati. Kiedy nastąpił wybuch, one były tam... Przestraszyły się, krzyczały ze strachu. Kiedy przyjechały do Prypeci, przybiegły do mnie, płaczą... „Katiu, koniec! Koniec wszystkiemu!.. Wysadziło czwarty reaktor!” Wtedy już krzyczałam ja: „Wszyscy żywi!?..” Taki był poranek 26 kwietnia... Już nie mogłam nic ani planować, ani robić! A chciałam zrobić generalne przedświąteczne sprzątanie. Przecież przed nami 1 Maja i Wielkanoc... W tę noc mój brat wrócił z Niemiec. Służył tam. Nie mógł się doczekać, żeby dotrzeć do domu, więc dojechał do Kopaczi i poszedł pieszo z dwiema walizkami – do Prypeci. Wchodzi do mnie i mówi: „Katiu, tak zatęskniłem za domem, za mamą... Pojedźmy do Nowoszepełycz”. Pojechaliśmy do naszej mamy, a mój mąż, właśnie otrzymawszy wypłatę, pojechał do swoich krewnych, zabierając wszystkie pieniądze. Zostaliśmy u mamy. Do Prypeci już nie wróciłam (dobrze, że wzięłam ze sobą paszport). Prypeć została ewakuowana 27 kwietnia, a Nowoszepełycze – 3 maja. Ewakuacja wsi przebiegała bardziej tragicznie niż miasta Prypeć. Na podwórkach zabierano bydło domowe, wywożono. Dokąd? Nikt nie wiedział. Krówka karmiła rodzinę, była członkiem rodziny wiejskiego mieszkańca. Rozstawać się z nią było bardzo ciężko. Ciągniesz ją na sznurku z podwórka, a ona się zapiera, z oczu toczą się łzy, jak u człowieka... Boże! To bardzo bolesny obraz! A co mówić o ludziach!? Ich z korzeniami wyrywano z rodzinnej ziemi. Nie mogę wspominać, boli dusza! (Płacze...). Można zrozumieć dziadka Sawę i babcię Ołenę, którzy wrócili do swojej rodzinnej wsi już wiosną 1987 roku, żeby zdążyć posadzić ogród. I żyli tam aż do 2014 roku. Wtedy odwiedził ich nawet nasz Prezydent Wiktor Juszczenko, po czym do ich chaty doprowadzili światło. Póki oni tam żyli, jakby żywą pozostawała dusza wsi... A dzisiaj to martwa strefa, jak i wszystkie inne wsie strefy wykluczenia! Kontynuuję o ewakuacji. Przyjechał po nas samochód „Ural”. Pamiętam, kierowca nazywał się Jura. Pytam: – Co można wziąć ze sobą? – Weźcie poduszki, pościel. Tylko zapakujcie w celofanowe worki. Możecie wziąć konserwy, które są zamknięte w słoikach. Mieliśmy dużo mięsa, poporcjowanego i zamkniętego w słoikach. Na początku nas ratowało. Dałam kierowcy butelkę samogonu, żeby przymknął oczy na to, co jeszcze położyliśmy na pakę. Usiedliśmy, aż słyszę... głos przez megafon: „Kuzmenko Kateryno Fedoriwno, gdzie pani jest?” A to mój mąż przyleciał helikopterem, szukał swojej rodziny. Pieniądze przepił i o rodzinie sobie przypomniał... Obiłam mu twarz, ale co robić?.. W końcu mój, wzięliśmy ze sobą... Przywieźli nas do Teterowa, tam jest wieś Piskiwka, gdzie przeżyliśmy u obcych ludzi całe lato. W grudniu 1986 roku otrzymaliśmy mieszkanie na Teremkach w Kijowie. Mama osiedliła się w Niżyłowyczach. W 1990 roku zmarła. Bardzo tęskniła za swoimi Nowoszepełyczami... Ja w maju 1986 roku już byłam w pracy. Zamieszkałam w mieście Czarnobyl. Tam spotkałam naszego kierownika Łozę Witalija Wasylowycza, a on mi mówi: „Zbieraj brygadę, będziemy pracować!”. Tak i zaczęły się znowu moje czarnobylskie dni powszednie już w Strefie wykluczenia przy likwidacji skutków awarii. Każdego dnia jeździłam do reaktora, byłam instruktorem i osobą towarzyszącą, woziłam tam żołnierzy. Pracowałam na drugim i trzecim blokach, odnawialiśmy je, remontowaliśmy. Na czwartym – byli inni ludzie: Czesi, Polacy – to oni budowali sarkofag. Jako budowlaniec dobrze wiem, ile tam było nieporządków i niedociągnięć! Ale lepiej milczeć! W 2000 roku w Czarnobylu zaczął pracować Instytut Problemów Bezpieczeństwa Elektrowni Jądrowych. Ilu ciekawych ludzi tam bywało: naukowców, pisarzy! Szczególnie poruszały mnie wizyty poetki Liny Kostenko. Przyjeżdżała do Czarnobyla jak do domu. Kocha ona nasze strony. Niejednokrotnie widziałam ją w cerkwi. W Czarnobylu – cerkiew Ilińska, a tam taka łaska!.. Nigdzie indziej takiej łaski nie czułam! Co powiedzieć o samym miasteczku Czarnobyl? Żyje swoim prowincjonalnym życiem. Tylko takie wrażenie, że „zatrzymało się” w czasie radzieckim. I co najbardziej uderzało i do czego niemożliwie było się przyzwyczaić – to brak dzieci na ulicach miasta... Drogi czyste, myte, przestrzegany jest reżim dekontaminacji. A droga do Czarnobyla w ogóle w bardzo dobrym stanie. Różnorodne komisje, delegacje, obcokrajowcy często bywają w naszych stronach. A powietrze jakie w Czarnobylu! Błogosławiona przyroda, która uzdrawia... Przyroda odradza się i odradza nas, bo my, ludzie, – też jesteśmy częścią przyrody. Dzisiaj w strefie wykluczenia odradza się dzika przyroda: pojawiają się łosie, dziki, wilki, niedźwiedzie brunatne, bobry. W rzekach dużo ryb. Zaadaptowały się konie Przewalskiego, które zostały przywiezione z Askanii-Nowej. Wierzę w to, że życie tam się odrodzi... Ale trzeba nie zanieczyszczać, nie budować międzynarodowych składowisk odpadów jądrowych w niegdyś błogosławionej strefie ukraińskiego Polesia. Dać możliwość przyrodzie samej się odrodzić... Chora ziemia i ona musi się wyleczyć. My, czarnobylcy-likwidatorzy, mało korzystamy z ulg od państwa. Z każdym rokiem je ograniczają i ograniczają... Ale moja córeczka Oksanka w swoim czasie jednak pobyła i w Hiszpanii, i w sanatoriach nad morzem, w Karpatach. Pomoc i udział republik związkowych oraz zagranicznych fundacji charytatywnych były odczuwalne. A co dzisiaj?.. O nas, czarnobylcach, wspominają tylko w dniu tragedii. Zniszczone losy, skrócone lub zabrane życie, głęboka rana na powierzchni Ziemi – oto czym jest dla nas Czarnobyl... Mnie, jako budowlańcowi, bardzo boli! Przyszłam na ten świat, żeby budować, a nie niszczyć... 10 stycznia 2018 roku
Tłumaczenie maszynowe
W „Słowie Proświty” (numer 14–15, 8–21 kwietnia) pod tytułem „Nowa, a co najważniejsze – bardzo nowoczesna biografia Tarasa Szewczenki” została wydrukowana recenzja Nadiji Naumowej na temat mojej książki „Szewczenko. Współczesna biografia”, która ukazała się w serii „Postacie kultury” w wydawnictwie „Duch i litera” pod koniec ubiegłego roku.
Stanisław ROSOWIECKI, doktor nauk filologicznych, profesor Książka zyskała pewien rozgłos, a na tę recenzję początkowo postanowiłem nie odpowiadać. Ale zmieniłem zdanie. Do odpowiedzi pani Naumowej zmusiły mnie dość istotne powody. Po pierwsze, ironii w tytule jej recenzji prawie w ogóle (co tam, w ogóle!) nie słychać, jeśli obok nie ma mojego tekstu, dlatego chciałem pomóc w tym autorce, aby więcej czytelników, przede wszystkim bibliografów, zorientowało się, że odzew muzealniczki jest negatywny, wręcz miażdżący. Po drugie, w recenzji błędnie scharakteryzowano mój stosunek do niektórych osób, co ma zasadnicze znaczenie. Po trzecie, znaczną część recenzji pani Naumowej stanowią błędy faktyczne, których status zwykłemu czytelnikowi bez pomocy specjalisty trudno rozpoznać. Przede wszystkim chciałem zaznaczyć, że na próżno pani Naumowa napisała: “Wszystko to na długą rozmowę bez pewności, że dotrze ona do autora, chronionego tytułami i stanowiskami, który z łatwością oskarży krytyków o nieprofesjonalizm” (styl źródła). Dlaczego miałoby nie dotrzeć? I nie mam teraz żadnego stanowiska, a tytuły jedynie profesora i co najwyżej laureata “Koronacji słowa”, oba uczciwie zarobiłem. Autorka jest “pracownicą naukową Muzeum historycznego centrum miasta Kijowa”, zatem też naukowcem i powinna dbać o profesjonalizm swoich tekstów. Oczywiście, uznaję prawo pani Naumowej jako czytelnika i krytyka, spokojnie podchodzę do tego, że nie podoba jej się koncepcja mojej biografii Szewczenki w całości, że drażni ją mój styl, w ogóle próba uwspółcześnienia wykładu według światowych modeli “non-fiction”, “ekpatacyjne tytuły”, “psychoanaliza”, “wszystkie te współczesne, naciągane hipotezy, taki sobie “fast-food”, przyprawiony psychologicznymi wyrafinowaniami”, nie smakują jej, że rzekomo rozwijam “taką detektywistyczną historię o małżeństwie i rozwodzie Karola Briułłowa z Emilią Timm, która nie nadaje się ani do przeczytania, ani do przemyślenia” (widocznie jednak się nadaje, bo pani Naumowa robi i jedno, i drugie) itd. Co więcej, jestem jej wdzięczny za zauważone “błędy językowe, rusycyzmy” oraz błędy stylistyczne (pozdrowienia dla redaktorów!) i jeśli pojawi się możliwość wznowienia, skorzystam z jej rad. Jednocześnie, skoro już recenzentka poruszyła kwestię profesjonalizmu, nie mogę nie przypomnieć, że naukowiec musi operować faktami. Zacznijmy od pierwszych zdań recenzji. “Czy ktoś liczył, ile już stworzono biografii ukraińskiego poety Tarasa Szewczenki od 1882 roku, kiedy pojawiła się pierwsza?” Chodzi o książkę Mychajła Czałego i wysunięto ją na pierwszy plan nie bez powodu. Ale przecież w rzeczywistości pierwszą biografią Szewczenki była książka wydana w 1874 roku przez Wasyla Masłowa (Maslija) pod tytułem “Taras Grigorjewicz Szewczenko. Biograficzeskij oczerk”. Dalej. O tytule mojej książki autorka pisze: “Sama jej skromno-pretensjonalna nazwa “Współczesna biografia Tarasa Szewczenki” wywołuje u czytelnika nadzieję na coś nowego, dotąd nieznanego”. Ale przecież powiedziano to o wymyślonej przez Naumową nazwie, podczas gdy prawdziwą czytelnik recenzji może przeczytać obok na zdjęciu (“Szewczenko. Współczesna biografia”). Szczerze mówiąc, pierwszy raz widzę coś takiego, żeby dla pewnego efektu preparowano nawet nie tekst, a nazwę dzieła. W tej samej niedbałej manierze pani Naumowa zmienia też tekst innego recenzenta tej książki – Roksany Charchuk, która podała takie zakończenie: “Zazdroszczę czytelnikom, którzy zanurzą się w czarujący świat biografii Szewczenki, gdzie będą mogli przeczytać i biografię własną, też czarującą. Wszyscy my wyszliśmy z “Kobziarza” i jesteśmy jego postaciami. Zmieniają się okoliczności, jednak my wciąż ci sami” (“Zbrucz”, 20.11.2020 r.). A pani Naumowa robi z tego oto co: “Roksolana Charchuk zazdrości czytelnikom, którzy “zanurzą się w czarujący świat biografii Szewczenki”. Zrozumiałe, że życie poety i artysty może być przykładem nie tylko dla Ukraińców (gdzie o tym u Roksany Charchuk? – S. R.). Ale przecież było ono wcale nie czarujące. Można, oczywiście, zanurzyć się w próbę zrobienia z Szewczenki i “hulaki” (słowo wyniesione nawet do tytułu rozdziału “Zbiegły emerytowany szeregowiec”, niebezpieczny dla obu stolic imperium, hulaka i krytyk teatralny: Niżny Nowogród”) czy biseksualisty (a jakże, to bardzo współczesne). Ale przecież wcale nie “zbiegły”, nie “hulaka”…”. A teraz porównajmy teksty. W wyrafinowanym, filozoficznie wyważonym passusie Roksana Charchuk mówi o czarującej istocie biografii Szewczenki w ogóle, a nie mojej książki. Pani Naumowa zaś, po pierwsze, lekceważąco nadaje inne imię znanej osobie, autorytatywnemu krytykowi i szewczenkoznawcy, starszemu pracownikowi naukowemu Instytutu, laureatce nagrody im. O. Biłeckiego oraz Państwowej nagrody w dziedzinie nauki i techniki, po drugie, brutalnie wykrzywia treść tego, co ona powiedziała – i spiera się już z tym, przez nią stworzonym tekstem. (Komentarze naprawdę zbędne!). Dostało się i mnie, przy czym cytat znów zniekształcono. U mnie “zbiegły “emerytowany szeregowiec”…”. Właśnie to “emerytowany szeregowiec” pozostawało oficjalnym określeniem statusu Szewczenki po zesłaniu, aż dopóki nie otrzymał tytułu akademika malarstwa. Jak to nie “zbiegły”? Zamiast pojechać do Orenburga i tam oczekiwać zwolnienia ze służby wojskowej, wędruje do Astrachania, a stamtąd – do Niżnego Nowogrodu, skąd próbują go zawrócić etapem do Orenburskiego korpusu oddzielnego. Czy dalej, gdzie mowa o męskich rozrywkach po dziesięcioletniej służbie wojskowej. No jakiż on nie hulaka, kiedy rozrywał się w burdelu… I co, takie zachowanie “może być przykładem”? A co najważniejsze: czyżby autorka nie zauważyła ironicznego zabarwienia tego tytułu? A biseksualistą ja Szewczenki nie nazwałem ani razu, bo źródła nie zawierają bezpośrednich świadectw o jego homoseksualizmie. Wręcz przeciwnie, obalam aluzje do tego swoją argumentacją (zob. fragment poświęcony Aldrichowi). Pani Naumowa woli wybierać najprostsze wyjaśnienia do słynnego “nagiego autoportretu”. Ale ona pisze: “Przy okazji, ten rysunek ma wygląd akademickiej wprawki, jednej z tych, które widzimy w albumie 1843–1845 lat”. Takiego albumu nie ma. Natomiast w pierwszym albumie z 1845 roku nie ma żadnej akademickiej wprawki. Co więcej, w samej “wewnętrznej nazwie” tego gatunku szkolnego utrwalono jego zasadniczą statuaryczność, a Szewczenko na rysunku kroczy. Już nie mówię, że przedstawienia morza i statku w tym gatunku się nie zdarzają. Teraz co do osobistych zarzutów wobec mnie. Pani Naumowa oskarża mnie “o nostalgiczne wspomnienia o swojej nauce w Akademii”. Chodzi o te wersy: “A ja w dzieciństwie uczyłem się w szkole plastycznej przy Instytucie imienia Riepina w Leningradzie (tak nazywała się za ZSRR Petersburska Akademia Sztuk Pięknych), błądziłem tymi samymi korytarzami starodawnego budynku, co Szewczenko. Ja po prostu skórą czułem, jak zimna wilgoć przenikała go zimą w tym mieszkaniu-pracowni”. Gdzież tu nostalgia? Pani Naumowa nazywa moimi uczniami Ołesia Buzynę i Ołeksandra Boronia – i dezorientuje czytelnika w obu przypadkach. Oto co pisałem o Buzynie w książce: “Buzyna był moim studentem, człowiekiem zauważalnym i ja z ciekawością, choć nie zawsze przychylną, śledziłem jego karierę dziennikarską”. Mit dotyczący służby wojskowej Szewczenki, propagowany przez Buzynę, polega na tym, że poeta “łatwo, w kilka lat mógłby wysłużyć się, jednak sam winien, że “sumiennie ciągnąć jarzmo nie spieszył””. Ja wyjaśniam: “Syn oficera 5-go (ideologicznego) wydziału KGB Buzyna mógł być wychowany w duchu bezwarunkowego wykonywania rozkazów przełożonych, on i do Armii Radzieckiej jako student poszedł dobrowolnie, ale dlaczego on wymaga takiej samej gorliwości od wolnomyślnego romantyka Szewczenki, człowieka bohemy, którego nauczyciel genialny Briułłow pozwalał sobie nie wykonywać rozkazów samego Mikołaja I?” Ot nie wiedziałem, że o Buzynie już i wspominać nie można… Niestety, nie jest moim uczniem i Ołeksandr Boroń, wybitny współczesny szewczenkoznawca. Zapamiętałem go jako studenta i byłem gotowy pomóc młodemu utalentowanemu uczonemu na każdym etapie szybkiej kariery naukowej. Teraz jest doktorem nauk filologicznych, kierownikiem wydziału szewczenkoznawstwa. Za udział w wydaniu “Szewczenkowskiej encyklopedii” otrzymał Państwową nagrodę Ukrainy w dziedzinie nauki i techniki w 2017 roku. A oto co pisze o nas obu pani Naumowa: “Mit czy “miejski folklor” o mieszkaniu Szewczenki na Priorce w mieszkaniu Warwary Paszkowskiej nie daje spokoju jeszcze jednemu uczniowi Stanisława Rosowieckiego. Oboje, nauczyciel i uczeń, oskarżają dziennikarkę, pisarkę dziecięcą, siostrę Warwary Stefanię Krapwiną o kłamstwo. Po co to było jej robić?”. A po co Krapwina zmusiła Szewczenkę opowiadać w 1859 roku Warwarze Paszkowskiej o swoim romansie z Lykerą Połusmak, z którą poznał się dopiero w następnym roku? Taka prawdziwa pamiętnikarka… Pani Naumowa kontynuuje: “A Mychajło Czały, który wprowadził te wspomnienia do swojej książki”
„Życie i dzieła Tarasa Szewczenki”, wychodzi na to, też kłamca?”. W rzeczywistości książka M. Czałego miała jeszcze podtytuł „Zbiór materiałów do jego biografii”, a wspomnienia Krapiwinej są jednym z materiałów, których użył, i nie jedynym wykorzystanym bezkrytycznie, a zatem błędnie. Swoją drogą, autorka recenzji myli się, nazywając Czałego „dobrym przyjacielem poety”. Raczej znajomym Szewczenki. Z jego książki widać, że poeta, którego los rozstrzygał się wówczas po drugim aresztowaniu, odnosił się do niego z taką samą konspiracją, jak i do innych nowych znajomych z 1859 roku. Przypomnę, że M. Drahomanow, który równie ufnie wykorzystał zapiski Krapiwinej, dziwił się ówczesnej bierności Szewczenki i zadawał pytanie, dlaczego nie spotkał się z kijowskim studenctwem. Ależ Szewczenko spotykał się ze studentami, tylko bez rozgłosu. Pani Naumowa gniewa się na mnie i Ołeksandra Boronia, ponieważ uważa, że nasza krytyka wspomnień Krapiwinej dewaluuje podstawy, na których w 1989 roku w domu na Priorce, przy ul. Wyszhorodskiej 5, gdzie rzekomo mieszkał Szewczenko, otwarto muzeum. I w tej recenzji znaczną część tekstu stanowią emocjonalne „argumenty” na rzecz wiarygodności tych wspomnień. Nawet taki: „Tutaj na górze rośnie 400-letni dąb, który nieprzypadkowo nazywają „Tarasowym””. My z Ołeksandrem Boroniem jesteśmy tego samego zdania: nie warto ponownie powtarzać naszej argumentacji. Komu ciekawie, może zwrócić się do przedruków naszych tekstów w książce: „Biblioteczka „Dywo słowa””, 2020, nr 11–12 (są w internecie). Tutaj przytoczę tylko jeden przykład, który pokazuje, jak wykrzywia pani Naumowa moje rozważania. Oto pisze ona: „Wspomnienia prostaczków o Szewczence, zapisane przez W. Berensztama, – to wspomnienia mieszkańców Kureniówki, która jest przedłużeniem Priorki. We wspomnieniach mowa o tym, że Taras przychodził na święta, pan Rosowecki pyta: jakie wtedy święta były? A święta w tym okresie były – Makowija i Spasa. Nie szedłby on – ni z tego ni z owego – z centrum miasta na Kureniówkę”. Jakobym ja i o świętach w sierpniu nie wiedział… A oto co pisał o tych wspomnieniach ja: „Co się tyczy ustnych przekazów kijowskiego cieśli Kiselewskiego, to w zapisie Williama Berensztama z 1874 roku akurat o mieszkaniu u Warwary Paszkowskiej one nie świadczą. Przeciwnie, stary cieśla wspominał, że poeta „nie raz odwiedzał go i innych mieszczan u nich w domu na kijowskim przedmieściu Kureniówce. Kiedy „wujek Taras” przychodził do kogoś z nich, to gospodarz zazwyczaj zapraszał swoich przyjaciół: przychodził Szewczenko najczęściej w święta, to było świętem dla wszystkich”. Ależ poetę przywieziono do Kijowa 30 lipca 1859 roku, a wyjechał on z miasta 14 sierpnia (według innych danych, 13 sierpnia). Cały pobyt poety w Kijowie przypada na post Zaśnięcia Matki Bożej, który był łagodzony tylko 5 sierpnia, w święto Przemienienia (po ludowemu Drugi, lub Jabłkowy Zbawiciel). O jakichże przyjściach poety „najczęściej w święta” mowa? W ogóle, choć we wspomnieniach Kiselewskiego i przebija jakieś faktyczne ziarno, szczegóły ich są jawnie folklorystyczne: poeta rzekomo „deklamował swoje utwory i dużo opowiadał <…> o poddaństwie” mieszczanom – po co?”. Po co robiłby poeta te oświeceniowe wizyty, kiedy w te ciężkie dla niego dni rozstrzygało się, czy zostanie zamknięta jego sprawa? Dodam, że Makowija dla Szewczenki była granicą kalendarzową, a nie świętem, które poeta obchodził. Już zdarzało mi się pisać, że nawet samo funkcjonowanie mieszczańskiego folkloru końca XIX – XX wieku o pobycie Szewczenki na Priorce, opartego na tych wspomnieniach, wystarczy, aby uzasadnić istnienie muzeum. Tym bardziej, że wszystkie udokumentowane miejsca, gdzie poeta wtedy się zatrzymywał, zniszczono. I ostatnie pytanie, warte uwagi. Pani Naumowej nie podoba się moja charakterystyka Hryhorija Czestachiwskiego: „człowiek pozbawiony smaku, bezczelny, brutalny, niemoralny”. Sądzę, gdyby przeczytała świadectwa współczesnych o traktowaniu kobiet przez tego przyjaciela poety, którego nie bez powodu poddała ostracyzmowi petersburska społeczność, jej opinia zmieniłaby się. A w ogóle, czy nie zbyt wysoko podnoszę poprzeczkę dla recenzji, napisanej w stylu wystąpienia przewodnika? Chyba nie, wszak i w tych warunkach prawdziwość i dokładność faktycznej podstawy pozostają obowiązkowymi wymaganiami.
Tłumaczenie maszynowe
Taras SAŁYHA, profesor, Lwów
Ihor Kałynęć we „Wspomnieniach” o Romanie Kudłyku (urodzonym 4 maja 1941 roku) przedstawia go jako poetę i obywatela. „Przeglądając książkę „Mosiężne echo” – pisze – natrafiłem na bolesny poemat „Etap” i przypomniałem sobie, jak był drukowany i już wtedy poruszył mnie do żywego. Było to znienawidzone słowo (jak i działanie) – doświadczyłem niemało tych etapów, strasznych, przerażających – i cieszyłem się, że Romana Kudłyka ominęła podobna podróż. Ale w 1970 r. dotknął mnie ból, od którego, niestety, zaczynam swoje wspomnienie z tamtego czasu. W przeddzień mojego aresztowania usłyszałem w Telewizji Lwowskiej występ R. Kudłyka, który wyrażał swój żal po wielu światowych poetach, zamęczonych w kazamatach lub prześladowanych przez władzę. Wtedy ułożyłem swój wiersz wolny z nazwiskami zaledwie trzech ukraińskich poetów, którzy symbolizowali etapy (znowu to słowo) Rozstrzelanego Odrodzenia – Czumak, Czuprynka, Olżycz… A kiedy Kudłyk wydrukował wiersz o Leninie, byłem już w obozie permskim, nie mogłem milczeć i napisałem publicystyczną odpowiedź „Pogrzeb przyjaciela”… Kiedy byłem już na wolności, porozumieliśmy się z Kudłykiem… Jego poezja jest delikatna, jakaś niby ażurowa. Przeglądając obecnie zbiór „Mosiężne echo”, zatrzymuję się także na lirycznych echach, na poważnych dramatycznych „nowelistycznych” echach. Dorobek niemały i różnorodny. Bardzo oddziaływały na mnie jego słowa w popularnych wspaniałych piosenkach („Ja – twoje skrzydło”, „Sizoskrzydły ptak”).
„Sizoskrzydły ptak” zainspirował Wiktora
Romaniuka do napisania o Romanie Kudłyku poetyckiego wspomnienia:
O, sizoskrzydły ptaku, przyjacielu mój. Objaw się znów nad młodymi żytami. Rozpostrzyj skrzydła nad wolnymi światami. I serce wołaj, i słowo wołaj na bój.
Niech krwią uświęcone w walce – Ono z wieków praruskie malinowe Wzywa Poetę na Pegaz-koniu, – Poetę, który jak miecz trzyma Słowo.
O, sizoskrzydły ptaku, przyjacielu mój. Miejmy w pogotowiu słowo-broń, A czas zawoła – na pierwszej linii O Ukrainę staniemy do boju. W wielu wspomnieniach podkreśla się milczący charakter R. Kudłyka. Jego wielki przyjaciel Roman Iwanyczuk nazywał R. Kudłyka „milczkiem”. W życiu rzeczywiście nie był gadułą. Ale Kudłyk potrafił nie milczeć, kiedy słowotocy paplali, zaszywali usta i nie śmieli nawet drgnąć. On nie milczał…
W sierpniu 1965 roku na Ukrainie rozpoczęły się brutalne represje. Aresztowano Mychajła Horynia i jego żonę Ołhę, Bohdana Horynia, Iwana Hela, Iwana Switłycznego, Mychajła Osadczego i wielu innych… We Lwowskim Związku Pisarzy (przewodniczącą była Iryna Wilde) odbywało się nadzwyczajne zebranie, które zwołał Wałentyn Małanczuk. Z Kijowa pilnie przybył Bohater Związku Radzieckiego Jurij Zbanacki.
W sali – przerażenie i niema cisza. Mówi,
a dokładniej grozi tak zwane prezydium. I niespodziewanie, jak grom z jasnego nieba, zadaje pytanie sekretarzowi komitetu obwodowego partii W. Małanczukowi R. Kudłyk: „Za co aresztowaliście mojego przyjaciela Bohdana Horynia?”.
Takiego zachowania nikomu nie wybaczano, Kudłykowi również. Zwolniono go z pracy. On jednak do krzywd był przyzwyczajony. Urodził się w Polsce. Niesławna operacja „Wisła” (1946 r.) przesuwała granice, a rodzinę Kudłyków deportowano z Jarosławia do stalinowskiej Ukrainy. Od piątego roku życia mieszkał w Drohobyczu i wrastał w straszną zachodnioukraińską rzeczywistość z rozstrzeliwaniami partyzantów-banderowców, z torturowaniem ich rodzin i wywózkami całych wsi do syberyjskich więzień do niewolniczej pracy.
Okres drohobycki stał się dla niego obywatelskim niepokornością. Kochał towarzystwo i zawsze był mu wierny. Bywało, zejdą się zasłużony artysta teatru im. Marii Zańkoweckiej Jurko Bryłynski i malarz Roman Bezpałkiw, których słuchałoby się bez końca. Oni szlachetnym dowcipem prowokowali do słowa, wciągali do rozmowy milczącego Kudłyka. A on wspominał minione dni, żartował. Był ustnym pamiętnikarzem szczególnego rodzaju. Jego poezja jest pamiętnikarska. Przeważnie to opowieści o przesiedleńcach z dawnej ukraińskiej ziemi, która teraz jest pod Polską: „Do ciotki Marii / w sobotnie przedwieczórze / owdowiałe nauczycielki-emerytki / „na herbatę” schodziły się”. / Wykrzesuję obecnie z pamięci / ich imiona / nauczycielek tych – / podwójnic powojennych, / które nie dały / uczniom swoim / i mnie – / nieposłusznym, „tumanom osiemnastym” – / zlaszyć się, / zmoskalić się, / zbandycieć, / duszą zalodzieć…”.
Siódmy zjazd Związku Pisarzy Ukrainy. Styczeń 1980 r.
Oksana Senatowycz, R. Bratuń
Jeśli Kudłyk wybiera epigraf do swojego utworu, to pogłębia ideę, a nie zwisa jako pseudoerudycyjna ozdoba:
„Mój Boże miły, znowu nieszczęście!.. ……………………………………… Jak psy głodne za kość, Gryzą się znowu… Taras Szewczenko …I znów opuściły się flagi Nad Ukrainą… Piąty raz? Dwudziesty? To kopalnia na Ługańszczyźnie płonie… To zabity deputat… A to w tłum, Świąteczny tłum, wbił się samolot… Żałoba znowu… Mózg znów zdrętwiał: Ta gryźba o kość, czy co – nie wiem… Ale tylko widzę – wstążki czarny krep Do sztandaru naszego powoli przywiera…”. W słowach Szewczenki wyraźnie obecny jest teraźniejszy czas, zakodowany przysłówkiem „znowu”, który wskazuje na powtarzanie się zdarzeń. R. Kudłyk świadomie zapożyczył ten artystyczny zabieg od Kobziarza. Jest to tak zwany zabieg intertekstualny. Poeta nazywa współczesne agresywne dla Ukrainy nieszczęścia, które przelewają się w niewiarygodnie bolesną tragedię (znowu „wstążki czarny krep do sztandaru naszego przywiera”). Obraz czasu jako metafizyczną refleksję poeta generuje w poezji „XX wiek”:
XX – to powalone krzyże z cerkwi i świątyń XX – to kolczatki gułagowskich i innych obozowych drutów XX – to przeciwpancerne przeszkody w całej Europie XX – to wycelowane nożyce cenzury i autocenzury XX – to my po czarnobylskie motyle-jednodniówki ………………………………… Już zaczął się wiek XXI… Czyżby miał być powtórzeniem wieku XX, a na dodatek z wykrzyknikiem? Kudłyk w czasie i czas w Kudłyku – to zrozumienie.
“ – I nie bolało, kiedy cię ścięto? – Nie… – I nie bolało, kiedy cię ociosywano? – Nie… – A jak krzyż Z ciebie zbijano? – Nie… – I nigdy nic nie bolało? – Gdybyż to! Do dziś ból nie ucichł – Jak Go na mnie rozpinano…” Naturalistyczną deskryptywność odczuła poetka Switłana Antonyszyn. Tutaj zadziałała nie tylko jej intuicja, ale i relacje nauczyciela i uczennicy, które przerodziły się w wieloletnią więź między nimi. Dziś gryzie ją samobiczowanie, w którym nie ma jej winy. Dlatego napisała do niego list “Po tamtej stronie słońca”: “Byliście bardzo wymagającym mentorem i przyjacielem. Kiedy zdarzało mi się pozwolić sobie na zbytnią zuchwałość, jednym słowem stawialiście mnie do pionu. Spokojny, rozważny, nawet powolny w ruchach i mowie, potrafiliście dać taką lekcję, która zapamiętywała się na zawsze. Tego rodzaju wiersze nie są statyczne, a dynamiczne, z poczuciem szczególnego uniesienia. Patos dla Kudłyka nigdy nie był udawany i manieryczny, a zawsze uduchowiony, natchniony pewną ideą i skierowany na ideę. Ostatnie dni Waszego ziemskiego bytowania długo rozmawialiśmy o futbolu, polityce i literaturze, ale nigdy o chorobach. Jakoś, wiedząc, że przede mną – kolejne badanie, pozwoliłam sobie na banalny optymizm: “Proszę wierzyć, wszystko będzie dobrze!” Zareagowaliście nieoczekiwanie ostro: “Nie trzeba mnie pocieszać. Ja sam siebie nieźle pocieszam”. Och, jakże było mi niezręcznie… Rozmawialiśmy dalej o futbolu i literaturze… ale wiedziałam, jak bolało Was… I rwało się ostrym przeczuciem nieszczęścia moje serce…” O poezji Kudłyka dominują oceny jako o mistrzu wiersza wolnego, autorze wyjątkowo oryginalnych intymno-erotycznych wierszy i eleganckich tekstów piosenek. Mało powiedziano o jego wielce aktualnej, jakby dopasowanej do konkretnego czasu publicystyce. Switłana Antonyszyn wyszła ze szkoły Kudłyka, gdzie szlifowała swój talent i wyrabiała indywidualne pisanie poetyckie. Wasyl Riabyj z Kołomyi też ukończył szkołę Kudłyka na “celująco”. “Moją wyobraźnię – wspomina on – zachwyciła obrazowa wyrazistość jego zbioru “Wiosenny bilard”, w szczególności nowatorstwo poematu “Zielone radości trawy”, dlatego w żaden sposób nie zgadzałem się ze złośliwą i niszczycielską krytyką kierownika studium literackiego “Frankowa kuźnia” Uniwersytetu Lwowskiego imienia Iwana Franki docenta Arkadija Chałymonczuka”. A po raz pierwszy spotkał W. Riabyj swojego “chrzestnego literackiego ojca” (tak go nazywa) w Związku Pisarzy w czasie po pracy przy bilardzie. “– Przyniosłeś wiersze? – spojrzał na mnie Roman Mychajłowycz. Byłem skrajnie zdziwiony tym, że zobaczył we mnie wierszopisa. Minął czas i moja wycierpiana debiutancka publikacja pojawiła się w lipcowym numerze “Żowtnia” (teraz “Dzwin”) 1980 r. Mój nauczyciel powściągliwie pogratulował mi pierwszego kroku w literaturze i życzył, aby w każdych okolicznościach pozostawać samym sobą, nie szukać taniej sławy i składać rękopis zbioru do lwowskiego wydawnictwa “Kameniar”. Życzenie Kudłyka dodało takiej energii, że po miesiącu zarejestrowałem rękopis pierwszego zbioru “Ziarna deszczu”. Oczywiście, przeważały w nim wiersze wolne pod pewnym wpływem Kudłyka”. Różnoaspektowa twórczość R. Kudłyka ilościowo niewielka, ale ziarnista, taka, która kiełkuje w ludziach, uczy nie zginać się. I to przy tym, że poeta nie lubił patosu. Żył, można powiedzieć, bez reklamy, przed nikim nie klękał, na nikogo nie narzekał, nie uskarżał się na los i nikomu nie zazdrościł. Pisarze okazywali niepokorność na różne sposoby. Ktoś dramatyzował, zaostrzał problemy i bił głową w imperialny mur, a ktoś ratował się humorem. R. Kudłyk umiał dowcipnie żartować. Najbliżsi przyjaciele autora popularnej powieści “Malwy” Romana Iwanyczuka przezwali go “papą”. Iwanyczuk stał się “papą” i dla jego kijowskich przyjaciół. Szczególnie bawiło to znanego żartownisia Anatolija Szewczenkę (Szewę) oraz wesołego śmieszka Mychajła Słaboszpyćkiego. Za każdym razem, bywając w Kijowie, Iwanyczuk się z nimi spotykał. Oczywiście, w “Eneju”. Czytam-przeczytuję wspomnienie Mychajła Słaboszpyćkiego o Kudłyku, z którym bardzo rzadko się widywał. Jestem pewien, że Mychajło Fedotowycz nie mógł nie znać poezji Kudłyka, bo on wie wszystko. Ale w jego wspomnieniu jest wiele takiego, co wykracza poza poezję Kudłyka. Skąd? Od Iwanyczuka – papy, który “niełżymi ustami” mówił o Kudłyku z miłością bez jego obecności, choć i w takich przypadkach “darł z niego łacha”. Książka wspomnień, o której teraz mowa, jeszcze nie wyszła na świat, ale pewna jej część opublikowana jest w periodykach. Proszę o wybaczenie tych autorów, którzy już przysłali swoje eseistyczno-memuarowe materiały, ale ja o nich nie wspomniałem. To Ołeś Łupij, Zynowij Łehkyj, Jurij Bryłynśkyj, Wołodymyr Kwitnewyj, Wołodymyr Wozniuk, Chajrulina-Kudłyk Iryna. Inne wspomnienia są jeszcze w drodze. Memuary – to tradycja naszej kultury. Roman Kudłyk lubił czytać memuary i znał ich cenę. Niektóre z nich odrzucał, mówiąc, że ten memuarysta wysławia siebie, grzeje się przy sławnym imieniu. Wychodzi na to, że i ja chciałem się ogrzać przy imieniu Kudłyka, bo jakoś pochwaliłem mu się, że wkrótce pojawi się referat pracy kandydackiej “Polifonia poetyckich światów Ihora Kałyncia, Romana Kudłyka oraz Hryhorija Czubaja”, wykonanej na katedrze literatury ukraińskiej im. akad. Mychajła Wozniaka. Skupiony w sobie, Roman zapytał: “Kto taką tematykę “zmajstrował”?” Mówię: “Ja, a wykonawcą jej jest aspirant Nazar Danczyszyn, kierownik – docent Mykoła Krupacz”. …Głęboka zaduma Kudłyka i jego mądre milczenie. Dysertację o “Nowej trójcy” lwowskich “podobnych w niepodobnym” poetów zalecono do obrony. Niestety, spóźniłem się z obietnicą… 21 stycznia 2019 roku poeta Roman Kudłyk odszedł w Wieczność. Od lewej do prawej: R. Kudłyk, T. Sałyha, Marija Chorosnyćka, R. Iwanczuk, W. Łuczyk,
Tłumaczenie maszynowe
Tetiana Juzwiak, poetka, filolożka. Ur. w 1986 r. (Magdeburg, Niemcy), mieszka i pracuje na Ukrainie (m. Kałusz). Nauczycielka języka i literatury ukraińskiej w Liceum nr 10 w Kałuszu. Autorka tomu poetyckiego „Głosem niebieskich kwiatów”.
Zima ta siwa zima koloru smutku i radości babcinym rzeszotem sieje motyle białe na kolana wieżę cicho z modlitwy układa i pije mleko prawd w zamarzniętej wierze ta siwa zima ze sznurem odległości ciemnej przeszywa spojrzeniem jak cierniową wiernością z głosem wdów przejmującego płaczu powoli kroczy za rękę z kimś do wieczności ta siwa zima z dziwną blizną na imieniu wywyższa czas jak coś ostrożnego i osobnego zawiązuje oczy wstążką czarno-niebieską mija mgłą na męskich ramionach ta siwa zima z kadrami wyblakłych wspomnień natchnienie napełnia dom kolczastym szronem i szlocha lato w bukiecie zwiędłych piwonii i lepi zima nowe nieprzeczytane linie
Na linii jesieni – lato w sierpniu wydłużają się cienie ludzkiej niespieszności ściernisko od rana zbiera światło słoneczne w trawie tyle spadzistych owoców parzy zmęczone liście na linii jesieni – lato w sierpniu odkorkowują butelkę morskiej opalenizny drzewa wznoszą się głośno palcami w niebo rumiankowa herbata staje się małymi piegami na linii jesieni – lato (czy może potrzeba)
w sierpniu śliwkowe powidło smaruje drzwi i ściany na strychu wisi trójpolówka naręczy malin i mięty stroną książki mrugają rzęsy białych śnieżynek na linii jesieni – lato (które trzeba trzymać)
w sierpniu cygański taniec zapisuje kardiogram charakter pisma tak się zepsuł miodem skapują wiersze sierpień pokrywa ręce i goi na skórze rany na linii jesieni – lato (powoli chowa się w ciszę)
Wyszyj mi przestrzeń wyszyj mi chustę dźwiękami jasnego zmierzchu lotem gwiazd i dziewiczym milczeniem wieczornych nadziei rozpaczliwego migotania ledwo słyszalnej miłości do oszalałego świata założę ją jutro na widok jesieni taką przytulną i przesyconą ciepłym wiatrem taką uśmiechniętą i senną jak płaszcz nieubłaganego czasu i wszystkie kwiaty będą się do niej chylić i całe niebo wyprostuje się w spojrzeniu chusta pokryje nieme włosy dziwnymi liśćmi objęć oraz spokoju wyszyj mi przestrzeń aby chuście było w niej łagodnie niech dookoła wszystko sobie skapuje żałosnym słowem czy trunkiem pychy niech wszystkie kłopoty które w radość ukołyszą sobie człowieka niech ukryte wyda się wspomnieniem na zapomnianych tablicach odwagi aby w chuście nie było nam zimno aby przestrzeń i na szyi korale
*** będę stać pośród lutego zmęczona i uboga jak stoją pod cerkwią kalecy i niemocni będę prosić o spojrzenie tych pierwszych kwiatów które bieleją skrzydłami bajkowych ptaków rozkołysują świat ludzkimi pejzażami duszami wierszy mokrych świtów będę stać cicho pośrodku życia i czekać swoich serafinów pomalowane rzęsy dorosłych rozmów będą dotykać chmur twoje kroki złapią gwiazdy które leciały w trawę na spełnienie marzenia i nawleką na nitkę wiosna prosi się do domu a dookoła jeszcze luty i ja – zabłąkana w nim
*** o moje nieproszone wiersze jak owce błądzą cudzymi myślami hulaki po knajpach starych niedopite mijają siebie siwowłosi o moja piękna zraniona jesieni żółtawe włosy w warkocze splata nie wie miasto o świecach-spoczywalnicach oliwą nieba ścieka w ręce smutnych połonin o mój śpiewie moja kipiąca miłości czy znowu omamem będziesz wrastać w noc nakreślam lisi ślad zakończenia żółtego w takt niewypowiedziane sypie srebrzystymi rybami w sad na gałęzie zimne siebie przyszywam skrzydlatą jesiennego oddechu gorącego dotyku świt zapraszam do chaty i jesień ta cicho mija w wierszach a ja już chcę wiosny
Miłości, oprzyj się na mnie Miłości, oprzyj się na mnie.
Wyjdź z ukrycia i zamieszkaj w sercu zapomnianego świata. Kiedy światło – jedyna szczelina w babcinej skrzyni dziewczęcej. Kiedy wiara – jedyna modlitwa małego dziecka w pustym pokoju. Kiedy słowo – jedyne milczenie, rozbite o chłód zczerniałego czasu.
Miłości, oprzyj się na mnie.
Komuś tak potrzebny twój głos. Siadaj cicho w łódź – będziemy tu poza czasem. Kiedy najdroższe – rozlało się słodem w piersi. Kiedy najsłodsze – na rzęsach przycichło w pełni. Kiedy najgorzkie – spazmuje orbitami żeber.
Miłości, oprzyj się. Lewkoniami, bzem, pierwiosnkiem. Przesiej się życiem w dłonie zmęczonych rąk.
Oprzyj się, miłości. A chcesz – to po prostu się zatrzymaj. Zatrzymaj się właśnie tutaj.
*** kiedy gałęzie drzew w pogoni będą malować pieśń kiedy chmury cukrowe zajęły chłodem znikną kiedy południa lipca odpocząwszy będą cieszyć przestrzeń ja korzeniami wplotę się w twoje wieczne milczenie kiedy łokcie rzek na przełaj będą rozgarniać fale kiedy czasu kleszcze zardzewiawszy wyschną trawą kiedy wiatr w koszuli na rękach będzie wyszywać ulewę ja korzeniami wplotę się w twoje nieposłuszne włosy i niech pośpiech słów które tracą znaczenie od razu ciemne plamy odrzucenia zorzy polarnej nadziei ubierają twój głos w rozburzone zmęczone morze ja korzeniami wplotę się w twoje bawełniane marzenia
*** już miesiąc patrzą na ciebie dłużej podnoszą się z urwiska spoważniałymi stratami ducha stary bór skapuje łzami jak warstwami pożółkłych bandaży na głowę czasu już miesiąc w ich rękach dzikie metafory strat/bezsennych iluzji/wyroku być/nie być piszą swoje apokalipsy liną strachu owijają ręce nawet kiedy tak natchnienie do ciebie milczą już miesiąc wzrok nieprzystępnie buduje mur nieostrożnymi krokami przez miasto skraca wiek miłosierdziu twoich doskonale wyuczonych prawd pośrodku wiatru stoi samotny lekarz (na twarzy miesiąc długi jak życie) to nieznośnie gorzkie widziadło nieba na skroni u mnie/u niego/u ciebie białe postacie ofiar tak szczerze z tobą stoją na wyludnionym placu w Rzymie obwódka ludzi krwawi cierniowym wieńcem ten rozczochrany świat tyle wypił trucizny i bólu choćby dzwonem niemym rozszedł się w kwietniowej wiośnie on tak uczciwie mówi z tobą nie karz objęć i wybacz
*** zanim odejdziesz będę czytać wiersze Kałyncia na głównym placu miasta pewnie wezmę tę najdroższą „Trzynaście alogii” z której pachnie świeceniem sakur mimo woli zatrzymywać się będą ludzie pokazywać palcem na dziwną kobietę z czarną wstążką we włosach i głosem wiosennych mgieł zanim odejdziesz człowiek z wierszy Stusa wyjdzie na opór próbując się spalić żywcem tym razem nie będzie cytryn czy sprzedawczyni zamorskich owoców hałasu w prasie i pokąsanych warg wojny po prostu młody ojciec będzie bał się stracić ziemię i modlić się ze wszystkich sił aby apostoł Paweł ochronił jego bliskich zanim odejdziesz kraj pochowa wielu żołnierzy samolotów kwiatów i przysiąg łabędzie kredą zimnej rozpaczy obsypywać będą strach bycia obcymi wśród swoich i lodowaty śnieg topnieć będzie w zanadrzu przytulony do rudego kota z Donbasu ktoś będzie milczeć z boku inny ocierać łzy zanim odejdziesz doszyję kołdrę którą obiecałam babci ułożę dachówki i pobielę sień napiszę muzykę i nauczę się grać na skrzypcach czy pianinie i jak w niemym kinie śpiewać będę tak głośno żeby rozlecieć się nitkami w białym świcie zanim odejdziesz nadejdzie marzec zanim odejdziesz tańczyć będą anioły
Sandarmoch kula nr 12 leciała powoli myślała że trafi w drzewo lecz puls ludzkiego oporu magnesem odwagi i wytrwałości wzywał w serce i kula zaniosła się rozpaczą-bo tylko ona rozumiała co czyni kula nr 24 nie zdążyła nawet szlochnąć szybkość dotknięcia spustu w rozproszeniu rozsypała się stratą ukraińskiej mądrości kula przycichła w szeptach głosu zbryzganego krwią-bo tylko ona rozumiała co czyni kula nr naście opierała się i krzykiem zdzierała skórę z rąk człekokształtnego zwierzęcia lecz zwierzę o zmierzchu kata pewnie wzruszyło ramionami kręgi wody wypuściło żądło zimnej śmierci rozpruty honor mojego narodu w uroczysku łez kula bez numeru zgubiła imię już nie bała się obwalającej rozpaczy jedyna sekunda jej życia szaleńczo szukała bezbrzeżnej wolności
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wychudzonych o suchych żebrach krzykiem twarzy reszta leciała, nie pamiętając, po co, u kogo, za co, wychłostani pogróżkami i gromami grzali się w ciele mojego kraju, i tak do dziś
Krym, drżący jedną falą, która w udrękach ku tobie wylewa się pokojem; linie słońca namaszczają winogronowe kiście; ktoś buntuje się samotnie w płótnie pokornego smutku, zapominając o soli na brzegu Morza Czarnego; panichida drzew wzywa do odlotu łabędzi; złoci się łza w witrażowym niebie nad górami; klasztornym spokojem płynie wstyd i utrata jedności; omoforowymi wierszami jesień owija ręce i głos, by na mapie ludzkiego błędu i obrzydliwej ucieczki rozwiązać węzły bezdroży i przedwczesności, by ci na skrzydle, na szerokie barki malowały tulipanowe anioły; a na jutro zrobię setkę małych łódeczek, dzieci nabiorą do nich śmiechu i naszego zwyczaju garść wiary i ziemi jako dowód żałobnej pamięci o twoim brzegu i moście, odciętym zaworze państwa; dmuchniemy ogniem niezłomnej siły i mądrości, opasanym słowem i odgłosami mew; nigdy nie będziesz jakimś przypadkowym gościem, bo najmniejsze ziarenko w najczerwieńszym jabłuszku, tak jak i ludzka prawda, od zawsze leży na najgłębszym dnie
Kołysanka w głodzie, mój listopadowy chłopcze o złotawych włoskach, bawisz się w chowanego z obłoczkiem, który biega pod oknami; jesień nieśmiało nuci wam kołysankę, urywanie przycisza głos; zwierz objawiony przez mól i wiatr, ostrzyżony, blednie w zmierzchu wieczoru; pada chlebem, przeznaczony do stóp okrutnego mroku: chłopcze, śpij, dopóki zimno, bo nabrzmiewamy niewiedzą sinego rozpaczy dali
mamo, z boku, no spójrz tylko, grzęźnie w świetle latarenek, śmierć na progu zatrzymała się, słucha ciszy i odległości, uderzyła łokciem o skrzydła białogłowych ptaków, śmierć nakłada chustkę, wargi drgnęły z rozpaczy, jak tu zmieścić u Boga tyle niewinnych istnień, świeca łka, po omacku, krzykami siwego głodu, który na kartce historii na czczo wyludnia czas, pieprzyk jesieni słabej spływa przezroczystością bólu po zaschniętych framugach napół pustych przysiąg.
Prawdzie ma głęboko naukowe podłoże. Ochrona czystości biosfery jest bowiem ściśle związana z czystością sfery moralnej. Dlatego na przełomach epok, w czasach nieszczęść i kryzysów, elita narodu świadomie lub podświadomie kieruje lud ku źródłom, ku życiodajnym narodowym skarbom. Niestety, i nam przypadły czasy niełatwe. A przeciw wszczepianej obojętności, gwałtowi nad duchowością, deptaniu dóbr kultury naprawdę nie ma innych lekarstw…
Wśród amuletów duchowości książka zajmuje poczesne miejsce. Nawet nie zważając na potężny napór elektronicznych środków komunikacji, pozostanie ona jeszcze długo pewnym przechowalnią intelektu i sztuki, wiedzy i doświadczenia, ponieważ właśnie jest intelektualnym i artystycznym dziełem, przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Upadek wydawnictw i handlu księgarskiego zadał naszemu państwu równie silny cios, jak rozpad ośrodków naukowych.
W ostatnich latach wyrosło pokolenie zaćmione narkotykami, które nie zaczerpnęło ozonu ojczystego języka, które ukształtowało się przy brzęku obcych mu ideałów i wesołym podtańcowywaniu „Wszystko będzie dobrze”, przy łkaniu bezrobotnych rodziców, którzy zarazem stali się niepotrzebni swojemu krajowi. Zresztą kto tu komu jest potrzebny? I czy do książek, gdy słowa „przetrwanie”, „przetrwać” stały się dominującymi w leksykonie 90 procent mieszkańców kraju „tłustych, urodzajnych ziem”…
A jednak prawo optymistycznego gatunku daje podstawę, by mieć nadzieję, że zrodzona gdzieś w siedemsetnych latach naszej ery książka, mimo dzisiejszych sukcesów w sferze komunikacji, pozostaje i jeszcze długo pozostawać będzie pożądanym i ważnym ogniwem w przekazywaniu wiedzy, emocji, informacji od człowieka do człowieka.
strzelali” – opowiedział regionalny przedstawiciel UINP w obwodzie połtawskim Oleh Pustowhar. Kompozytorka, przewodnicząca Połtawskiego Obwodowego Oddziału Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy, wykładowczyni Instytutu Kultury i Sztuki Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki oraz Połtawskiego Kolegium Sztuk Pięknych im. M. W. Łysenki Tamara Parulawa przedstawiła referat „Twórcza misja Mykoły Leontowycza”. Wybrzmiały utwory kompozytora: opracowanie ludowej pieśni „Prialia” oraz utwór duchowny „Dostojno je”. Ponadto obecni obejrzeli wydanie projektu wideo Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej „IstFakt”. Opowiada ono o zagranicznych tournée Ukraińskiej Republikańskiej Kapeli Chóralnej, odbytych z inicjatywy Symona Petlury, oraz niemal detektywistyczną historię „Szczedryka” Mykoły Leontowycza, który obecnie jest najpopularniejszą melodią bożonarodzeniową na świecie. O operze Mykoły Leontowycza „Na Rusałczyn Wielkdzień” opowiedziała profesor Katedry Sztuki Muzycznej i Choreografii Instytutu Kultury i Sztuki Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu Iryna Cebrij. „Fenomen artystyczny Hnata Chotkewycza” – taki temat wystąpienia miała członkini Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy, docent Katedry Kulturologii Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego Halina Polanska. Zauważyła, że ukraiński pisarz, historyk, bandurzysta, kompozytor, muzykolog, pedagog, działacz teatralny i społeczno-polityczny Hnat Chotkewycz był jednym z najaktywniejszych działaczy towarzystwa. Opowiedziała o połtawskich kartach życia artysty, kiedy w latach 1928–1932 Chotkewycz kierował Połtawską Kapelą Bandurzystów, dla której stworzył bogaty repertuar. Podczas łączności z Łochwicą członek zarządu Ukraińskiej Koordynacyjnej Rady Światowej (UKRS), przewodniczący organizacji społecznej „Rada Ludowa Łochwiczczyzny”, dziennikarz, regionalista Wiktor Hiржow opowiedział o jednym z fundatorów Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Muzycznego im. Mykoły Leontowycza – dyrygencie chóru, pierwszym kierowniku słynnej kapeli „Dumka” Nestorze Horodowence, który urodził się we wsi Wenslawy na Połtawszczyźnie (obecnie Łochwicka gmina terytorialna). Jak wiadomo, 100-lecie od chwili założenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Muzycznego im. Mykoły Leontowycza jako znamienne wydarzenie w historii ukraińskiej kultury narodowej z inicjatywy Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, zgodnie z parlamentarną Uchwałą, w tym roku obchodzone jest na szczeblu państwowym.
Północno-wschodni międzyregionalny oddział UINP
Tłumaczenie maszynowe
Larysa KOPAŃ
W jednym z numerów „Gazety Ukraińskiej” w rubryce „Technogenocyd” ukazała się światu publikacja M. Ołeksijenki „Siedemnaście metod niszczenia ukraińskości”. Ostatnią, siedemnastą metodę sformułowano w następujący sposób: „Zniszczenie naszego narodowego ukraińskiego poczucia samozachowania, które dane zostało przez Boga wszystkiemu, co istnieje na ziemi (nawet każdy ptak, zwierzę, roślina, owad mają poczucie samozachowania), poprzez propagowanie internacjonalizmu, kosmopolityzmu, obojętności wobec własnej przyszłości i przyszłości swoich dzieci”. Moim zdaniem kluczowe jest tu słowo „obojętności”. Wyrosło pokolenie, któremu tę cechę, to pojęcie wszczepiono jak ospę. „Wszystko mi jedno”, jakim językiem mówić, gdzie mieszkać, co propagować. Rozumowanie jest proste: czy ten, kto mówi językiem ojczystym, macierzystym, ma wyższą pensję? „Mądrzy wyjeżdżają za granicę”, „ryba szuka, gdzie głębiej”… W tej mądrości odbija się katastrofalny dla istnienia samego człowieka kod-przełącznik: powołany do wysokiego celu, coraz silniej odczuwa potrzebę szukania nie sensu życia, lecz dóbr życiowych. Zintegrowany z ogólnoewolucyjnym procesem, zmuszony dostosowywać do niego swoje utrzymanie, człowiek coraz bardziej oddala się od etnicznych korzeni, traci źródła życiodajne. Czyli zbliża się do zguby. Zatem zachowanie swojej tożsamości, przywiązanie do środowiska naturalnego na poziomie świadomym czy podświadomym jest ratunkiem dla narodu w ogóle i dla każdego człowieka z osobna. Idea narodowa, którą czasem traktuje się jako zjawisko czysto polityczne, nas-
Tłumaczenie maszynowe
Konkursu Jacyka nie trzeba szczegółowo przedstawiać. Wydaje się, że obecnie – zarówno w Ukrainie, jak i daleko poza jej granicami – o tym wyjątkowym maratonie językowym, kształtującym naród, wie milion ludzi, a tysiące i tysiące młodych Ukraińców brało w nim udział przez ponad dwie dekady, w ten sposób potwierdzając swoją miłość do ojczystego języka i do Ukrainy. Zgodnie z dekretami Prezydenta Ukrainy z 9 listopada 2007 roku nr 1078 „O Międzynarodowym konkursie z języka ukraińskiego im. Petra Jacyka” oraz z 28 listopada 2007 roku nr 1155 „O niektórych działaniach na rzecz podniesienia roli języka ukraińskiego” konkurs był co roku uroczyście rozpoczynany 9 listopada, w Dniu Pisma i Języka Ukraińskiego, w jednym z obwodów Ukrainy i przebiegał w czterech etapach. Uczestnikami konkursu byli uczniowie klas 3–11 placówek ogólnokształcącego szkolnictwa średniego, uczniowie placówek kształcenia zawodowego (zawodowo-technicznego), studenci placówek szkolnictwa wyższego, kursanci placówek wyższego szkolnictwa wojskowego, licealiści Kijowskiego Liceum Wojskowego im. Iwana Bohuna, Ukraińcy zza granicy. Organizatorami konkursu były Ministerstwo Edukacji i Nauki Ukrainy oraz Liga Ukraińskich Mecenasów. Tegoroczny, 21. konkurs odbywał się w wyjątkowo trudnych warunkach pandemii. Zmienił on tradycyjny format przeprowadzenia i został określony jako „Ogólnoukraiński otwarty maraton z języka ukraińskiego im. Petra Jacyka” i przebiegał online. Bezpośrednio opiekowały się nim Państwowa Instytucja Naukowa „Instytut Modernizacji Treści Edukacji” oraz Międzynarodowy Fundusz Charytatywny „Liga Ukraińskich Mecenasów”. Partnerem technicznym maratonu została spółka z ograniczoną odpowiedzialnością „Ewolution Group”, która udostępniała uczestnikom dostęp do platformy HUMAN. Regulamin został zatwierdzony na posiedzeniu komitetu organizacyjnego XXI Międzynarodowego konkursu z języka ukraińskiego im. Petra Jacyka. Zadania maratonu opracowała twórcza grupa nauczycieli języka ukraińskiego i naukowców. I właśnie w nowych, trudnych, zdalnych warunkach przebiegała rywalizacja uczestników. W maratonie zarejestrowało się ponad 40 tysięcy uczniów i studentów. Do wykonania zadań pierwszego etapu maratonu przystąpiło 25 670 uczestników. Wszystkie cztery etapy ukończyło 11 555 uczestników. 30 marca w formie zdalnej na platformie edukacyjnej HUMAN odbyła się prezentacja wyników Ogólnoukraińskiego otwartego maratonu z języka ukraińskiego im. Petra Jacyka, podczas której ogłoszono tabelę rankingową wszystkich uczestników, którzy przeszli 4 etapy maratonu; ogłoszono miejsca nagrodzone; ogłoszono nagrody dla zwycięzców i uczestników konkursu; upubliczniono możliwości dla szkół, których uczniowie brali udział w maratonie. Do obejrzenia transmisji mógł przyłączyć się każdy chętny za pośrednictwem YouTube. Dyplomami zostanie wyróżnionych prawie 800 uczestników, którzy zajęli 1–3 miejsca. Nagrody pieniężne otrzymają 129 (pierwsze miejsca). Maraton przebiegał w formie zdalnej w czterech etapach. Laureatów maratonu wyłaniano spośród uczestników, którzy wykonali zadania wszystkich czterech etapów, zdobyli największą liczbę punktów i zajęli I–III miejsca. Firma HUMAN zaproponowała finalistom 21. Maratonu udział w wyzwaniu „Dlaczego język ukraiński jest ważny”. Najlepsi z nich otrzymają nagrody – laptop, tablet i smartwatch, co jest już znacznym wsparciem, ponieważ zwycięzcy otrzymają przede wszystkim nagrody pieniężne od Ligi Ukraińskich Mecenasów. W maju odbędzie się wręczenie nagród zwycięzcom 21. konkursu w formie online, a nagrody pieniężne Liga Ukraińskich Mecenasów przeleje na karty zwycięzców.
Biuro prasowe Ligi Ukraińskich Mecenasów
Tłumaczenie maszynowe
Oświatowe wydarzenie online z okazji 100-lecia założenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Muzycznego im. Mykoły Leontowycza odbyło się w Połtawie. Okrągły stół w formie zdalnego nauczania zorganizowali: Połtawski Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. W. H. Korołenki, Połtawskie biuro Północno-Wschodniego Oddziału Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, Połtawska obwodowa filia Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy oraz Instytut Kultury i Sztuki Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki. ZOOM-konferencję moderował doktor nauk historycznych, kierownik Katedry Kulturoznawstwa Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. W. H. Korołenki Ołeksandr Łukjanenko. W transmisji uczestniczyli studenci uczelni-organizatorów.
Impulsem do powstania Towarzystwa im. M. Leontowycza stało się umyślne, podłe zabójstwo dokonane przez funkcjonariusza Czeka na „ukraińskim Mozarcie” – znanym kompozytorze, dyrygencie chóralnym, działaczu społecznym, autorze słynnego „Szczedryka” Mykole Leontowyczu.
Towarzystwo miało na celu rozwój ukraińskiej narodowej kultury muzycznej. Działały sekcje: etnograficzna, pedagogiczna, wydawnicza oraz techniczno-budowlana, kompozytorska, chóralna, tłumaczeniowa; powstały studia i szkoły kształcenia, kwartety wokalno-instrumentalne. Zainicjowano publiczne rozmowy o muzyce – „wtorki”, podczas których występowali wiodący artyści i naukowcy-muzykolodzy, odbywały się koncerty znanych wykonawców. Wydawano czasopismo „Muzyka”. Przy Towarzystwie działało Stowarzyszenie Muzyki Współczesnej.
Ważnym kierunkiem pracy Towarzystwa było stałe wspieranie twórczych kontaktów z działaczami kultury Ukrainy Zachodniej. W Kijowie, Charkowie i Odessie odbywały się „Wieczory muzyki galicyjskiej”, wieczory pamięci Iwana Franki, spotkania z tamtejszymi wybitnymi działaczami i kompozytorami Filaretem Kołessą i Wasylem Barwińskim.
Towarzystwo zrzeszało ponad 200 członków, miało filie w Połtawie, Charkowie, Odessie, Żytomierzu, Winnicy, Dniepropetrowsku, Mikołajowie, Czernihowie, Czerkasach i w innych miastach. W 1928 roku reżim komunistyczny zlikwidował ten ośrodek ukraińskiego życia artystycznego za prowadzenie „ukraińskiej linii nacjonalistycznej” i odchodzenie od zadań sztuki proletariackiej. Większość działaczy Towarzystwa stalinowscy oprawcy uwięzili, zesłali do obozów koncentracyjnych lub roz-
Tłumaczenie maszynowe
Czternaście lat temu repertuar Teatru Ukraińskiej Tradycji „Dzerkało” wzbogaciła komedia „W Kijowie na Podolu”, która stała się najpopularniejszym spektaklem teatru. Niedawno pokazano ją po raz 500. O sekrecie sukcesu inscenizacji rozmawiamy z dyrektorem artystycznym teatru, zasłużonym działaczem sztuki Ukrainy Wołodymyrem Petraniukiem. – Historia miasta Kijowa pełna jest różnych egzotycznych momentów – opowiada pan Wołodymyr. – Ale, co dziwne, zaczynasz to rozumieć, kiedy nie mieszkasz w Kijowie. Zrozumiałem tę prawdę, gdy mieszkałem 1000 kilometrów od stolicy. Przez wiele lat prowadziłem kabaret w Krakowie (Polska). To miasto jest również znane ze swoich muzeów, Zamku Królewskiego na Wawelu, egzotycznych knajp, podziemi, kościołów i przede wszystkim ludzi. Bo bez ludzi wszystkie te dekoracje byłyby martwe. Niesamowicie podobał mi się Kraków, tak „mocno”, że było mi przykro z powodu rodzinnego Kijowa. Wspominam wizytę papieża Jana Pawła II na Ukrainie. Zaskoczyło mnie to, że we Lwowie mówił po ukraińsku. I kiedy papież wypowiedział frazę: „Deszcz pada, dzieci rosną”, to prawie zapłakałem z poczucia własnej Ojczyzny. I my, artyści, którzy już zadomowili się w Krakowie i mieli pewne warunki do życia i twórczości, znacznie lepsze niż na Ukrainie, wtedy wróciliśmy do Kijowa i zaczęliśmy wszystko od zera. W Kijowie odwiedzałem znajomych, przyjaciół. Pewnego razu dyrektor artystyczna Kijowskiego Akademickiego Teatru „Kołeso”, artystka ludowa Ukrainy Iryna Kliszczewska powiedziała mi: „Wołodiu, przecież pracowałeś w Krakowie w dzielnicy żydowskiej, robiłeś żydowski kabaret. Zrób mi dobry żydowski spektakl, związany z Kijowem”. Trochę dziwna historia – miałem wystawić spektakl o Kijowie, w którym nie mieszkałem przez 15 lat. Zacząłem szukać materiału, zwracałem się do artysty i dawnego kolegi Wałerija Czyhlajewa, do mistrza Dawida Czerkaskiego – autora kultowych kreskówek „Kapitan Wrungel” oraz „Wyspa skarbów”, do sławnego Bohdana Sylwestrowycza Stupki, który, świeć Panie nad jego duszą, kiedyś przekonał mnie do powrotu z Polski do domu. Wszyscy wspierali mój pomysł, ale nikt nie mógł mi podpowiedzieć żadnego konkretnego wątku. Potem Wałera Czyhlajew (wielkie dzięki dla niego) powiedział: „Ty, Wołodiu, napisz sam, tak będzie najlepiej”. Tak też zrobiłem. I wystawiłem spektakl w teatrze „Kołeso” na Andrijewskim Uzwozie. – W afiszu zaznaczono, że spektakl został wystawiony na podstawie sztuki Mykoły Janczuka. Co Pan zaczerpnął z utworu tego autora? – Przeczytałem mnóstwo wodewilów, w końcu zatrzymałem się na sztuce Janczuka. Rozłożyłem jego sztukę na puzzle – niepotrzebne wyrzuciłem, dodałem te, których brakowało. Przeniosłem wydarzenia do powojennego Kijowa. Sprowadziłem wszystko do perypetii między ukraińską a żydowską rodziną, które mieszkają na jednym podwórku. Zdradzę sekret. Na tym podwórku, na Wozdwyżence w Kijowie, faktycznie się urodziłem, tutaj przyniesiono mnie ze szpitala położniczego. I wszystkie anegdoty z przyszłego spektaklu słyszałem od dzieciństwa. To podwórko znajdowało się przy Żytnim Rynku. Tam był prawdziwy Babilon – Rumuni, Mołdawianie, Niemcy, Bułgarzy. I wszystko śpiewało, tańczyło, krzyczało, kłóciło się. Napisałem sztukę, a potem stał się cud: sztuka odniosła ogromny sukces w teatrze „Kołeso”. Poczułem zazdrość i wystawiłem spektakl w swoim teatrze „Dzerkało”, ze swoimi aktorami. Jestem bardzo wdzięczny Irynie Kliszczewskiej, która dała impuls, kiedy jeszcze nie miałem swojego teatru. Od czasu do czasu gram w spektaklu tego teatru. Czasami moi aktorzy zastępują kogoś w teatrze „Kołeso”. A w teatrze „Dzerkało” ten spektakl jest najpopularniejszy i gramy go najczęściej. Zaledwie bilety na ten spektakl trafiają do kas, a już po kilku dniach są wyprzedane. Często gramy spektakl w Kijowskich Akademickich Warsztatach Sztuki Teatralnej „Suzirja”, którymi kieruje mój kolega, artysta ludowy Ukrainy Ołeksij Kużelnyj – człowiek-orkiestra. W jego teatrze gra wiele gwiazd, wśród których jest Ada Rohowcewa. Jest on ojcem chrzestnym festiwalu „Kijowska Pektoral”. Gramy w tym teatrze spektakl co miesiąc. Powinienem oddać sprawiedliwość pomocy Ołeksija Pawłowycza. Jestem wdzięczny jemu oraz innym ludziom, którzy włożyli kilka cegiełek w fundament naszego teatru. Niestety, takich ludzi jest mało.
Ale mimo wszystkich trudności zagraliśmy już ten spektakl 500 razy. Myślę, że będzie jeszcze 500. Na nasz spektakl przyjeżdżali ortodoksyjni Żydzi z Izraela, którzy wcześniej mieszkali na Ukrainie. Przychodzili też moi towarzysze broni z Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów. I nikt z jednej czy drugiej strony nie powiedział mi przykrego słowa. A to wielkie osiągnięcie, wielki krok ku pojednaniu ludzi. Kiedy kończy się spektakl – wszyscy wstają. Patrzę – wszyscy są tacy sami. I tak powinno być. Wszyscy powinni być tacy sami w radości życia, w swojej tolerancji wobec siebie nawzajem, w poczuciu wsparcia człowieka, który jest obok. — Spektakl ma już 14 lat. Czy przez ten czas jakoś się zmienił? — Spektakl cały czas się zmienia. Ten spektakl jest jak egzaminacyjny test na sprawdzenie prawa jazdy. Bywa, że przychodzi człowiek i nie potrafi zagrać. Nie ma w nim tego energetycznego strumienia, wiary w to, że mówi prawdę, zrozumienia, że te małe strumyczki zlewają się w wielką rzekę ludzkiej prawdy. Od pierwszych pokazów w spektaklu grał Wasyl Szandro, który obecnie pracuje w radiu. Utalentowany reżyser, uczeń legendarnego reżysera Dmytra Czajkowskiego. Wasyl przyszedł do teatru po uniwersytecie, ożenił się z naszą wspaniałą artystką Julią Owczynnikową. Obecnie Julia prowadzi kółko teatralne w jednej ze szkół rejonu dnieprowskiego. Rośnie im córeczka. Dla mnie to radość, gdyż młodzi aktorzy grali narzeczonych, a potem sami się pobrali. To cud. Także u nas grali Ihor Kryworuczko i śpiewający Jewhen Hamaha, wspaniała panna z Żytomierszczyzny Julia Szewczenko oraz czarująca frankiwczanka Liana Knyhnyćka, Miła Zinczenko i Elzara Bekyrowa, Wadym Sliwczak i Denys Draczewski. A Dmytro Storcous grał w tym spektaklu 12 lat z rzędu. Artystka Wala Kuzmiczowa zrobiła takie kostiumy, że widz tylko na nie spojrzy i już jest oczarowany. A dopiero jak zacznie to wszystko śpiewać, grać, kłócić się, kochać – wtedy to już ho, ho!!! Wszyscy oni, wiem na pewno, otrzymali z tego doświadczenia wielką radość. Są też smutne strony. Ołena Mazurenko, która grała wesołą podolską ciocię Sarę i była zawsze źródłem humoru, żartów i pragnienia życia – zmarła 7 lat temu. Jej pamięci poświęciliśmy spektakl „Mazepa”. Chcę wspomnieć dźwiękowców, którzy też tworzyli to widowisko – Saszkę Kłymenkę i Rusłana Baszczenkę. Ci wspaniali chłopcy też są już w zaświatach… Razem ze współtwórcą naszego teatru, wiecznym entuzjastą, moim bratem Witalijem Petraniukiem... Wieczna im pamięć. Ja niezmiennie gram ulicznego ostrzarza, trochę szalonego filozofa, który ostrzy nożyce, widzi cały świat i opowiada różne przypowieści. I patrzę od wewnątrz na widza i na naszych wykonawców. Widzę wśród nich także tych, którzy już nie grają, bo ich już nie ma. A ja mimo wszystko widzę i myślę o nich, o ich losach. Anna Kowałenko dzisiaj gra w spektaklu Rachilkę. Ona nie gra – ona żyje na scenie! Ania-Rachilka wita widzów już w foyer. Gra na fortepianie różne melodie naszego podwórka, które tworzą niepowtarzalny klimat, za który widz kocha ten spektakl. A rolę ukraińskiego chłopaka Bohdana gra krymski Tatar Arlen Jusupow. Grając ukraińskiego chłopaka z podolskiego podwórka, krymski Tatar twierdzi, że Krym jest nasz. I ja się z tego cieszę! Ojca Rachilki Chajma gra Wiktor Werner, który oprócz pracy w naszym teatrze występuje w kinie, w telewizji, w reklamie. Wyszła mu ciekawa, soczysta postać. A Chomę, starego Ukraińca, gra Pawło Maksymenko. Zaczynał grać w tym spektaklu 10 lat temu, potem odszedł z teatru, a niedawno znów do nas wrócił. Ukraińską ciotkę Paraskę gra Olha Onopryniuk. W rzeczywistości nie jest żadną ciotką, a czarującą dziewczyną – to wszystko magia teatru. Obecnie razem z Olą pracujemy nad jeszcze jednym ciekawym projektem – monospektaklem poświęconym Łesi Ukraince. A zasłużony artysta Ukrainy Roman Nahirnyj zaczynał grać w tym spektaklu 15 lat temu, kiedy dopiero powstawał. Dzielnicowy milicjant Sobaczko w wykonaniu Romana zmusza widzów do śmiechu do łez. Pojeździliśmy z tym spektaklem po Ukrainie. Byliśmy w Czerniowcach, Chmielnickim, Białej Cerkwi, Kozielcu. Często zapraszają nas do niewielkich miasteczek, gdzie ludzie są pozbawieni uwagi teatrów. Staramy się nikomu nie odmawiać. Wszędzie przyjmują nas dobrze, ale najcieplej – kijowski widz. Czasami wydaje się, że w stolicy na spektakl przychodzą ci sami ludzie, chociaż w rzeczywistości tak nie jest. Czasami na początku spektaklu koledzy mówią, że mamy widza jakiegoś chłodnego. A ja im: „Wierzę w was, rozgrzejecie”. I po 10 minutach wszystko wrze (uśmiecha się). — Zapewne na Wasz teatr wpłynęły ograniczenia kwarantannowe? — Jesteśmy jedynym rejonowym teatrem w Kijowie. W rejonie dnieprowskim traktują nas dobrze, póki co nas chronią, płacą pensję. Myślę, że w tym jest też zasługa spektaklu „W Kijowie na Podolu”. Jeśli do naszego rejonu przychodzi nowy kierownik, zapraszamy go na ten spektakl i po tym zostajemy przyjaciółmi. Chociaż pracować stało się trudniej. Większość spektakli mamy wyjazdowych. Często zapraszają na imprezy firmowe, czasami do tej samej organizacji po kilka razy. Wtedy pokazujemy jeszcze jeden nasz spektakl „Wynajmę dziewczynę z mieszkaniem” – widzowie nie są rozczarowani. — Nad czym pracujecie teraz? — Robimy, jak już wspominaliśmy, monospektakl o Łesi Ukraince. To bardzo trudny i poważny temat. Spektakl będzie się nazywał „Pieśń Łesi dla Ukrainy”, z fragmentami „Pieśni leśnej”, stronami dzienników Łesi. Chcemy wypuścić spektakl jeszcze w tym sezonie, jeśli nie przeszkodzą ograniczenia kwarantannowe. Próby być może będą online, mamy już w tej kwestii pewne doświadczenie. Wystawiliśmy w ten kwarantannowy sposób spektakl „Kotygoroszko i kalinowa dudka”. Następny spektakl, który planujemy wystawić, jest bardzo ciekawy – nowa wersja mojej sztuki „Mój biedny führer”, którą napisałem 30 lat temu. To farsa o ostatnim dniu życia Adolfa Hitlera i Evy Braun. Historia o totalitarnym liderze i o tym, czym kończy się nieograniczona władza. I o tym, co tak naprawdę kieruje totalitarnym liderem. Spektakl będzie się nazywał „Czub na nic, głowy nie ma”. Tę sztukę napisałem na nowo, używając swoich alegorii. Śmieszy mnie, myślę, że będzie śmieszyć też widzów. Mam nadzieję, że wyciągną pewne wnioski dla siebie, a być może i pewne kroki, od których będzie zależeć los naszego państwa. — Wiem, że tworzycie nową wersję spektaklu o Iwanie Mazepie? — Tak, złożyliśmy wniosek o grant do Ukraińskiego Funduszu Kultury i czekamy na odpowiedź. Sztuka nazywa się „Mazepa: buława i róża”. Czyli – władza i miłość. A spektakl o Mazepie, który jest grany dzisiaj, opowiada głównie tylko o jego miłości. W nowej sztuce rozszerzone są myśli Mazepy, nadano im epickie brzmienie. Korzystając z okazji, muszę wyrazić żal z powodu śmierci wielkiego przyjaciela naszego teatru Ihora Mazepy, którego bez litości skosiła pandemia. Ihor Wsewołodowycz był sławnym potomkiem hetmana Mazepy! W przyszłym spektaklu o wielkim hetmanie wśród postaci jest kat-car Piotr I, kozaccy bohaterowie Wyhowski, Czujkewycz, Hordijenko, a także Pyłyp Orłyk jako posłaniec w przyszłość, jako gołąb, którego Mazepa, umierając w Benderach, wypuścił w świat. — Interesuje Pana także postać Hryhorija Skoworody. — Szukam sztuki. Nie jest wykluczone, że jeśli nie znajdę, to napiszę sam. To nie jest prosty temat, ogarnąć jego filozoficzne myśli jest niezwykle trudno. Tam są rzeczy, którymi trzeba żyć. Na przykład: „Wszystko, co jest ci potrzebne, jest lekkie, a trudne – nie jest ci potrzebne”. Brzmi dziwnie, nas nie tego uczyli w radzieckiej szkole. Myślę, że położyć swoją głowę za Ojczyznę jest łatwo, bo czujesz w tym momencie swoje przeznaczenie. A jeśli trudno ci to zrobić, znaczy, że nie tam poszedłeś. Właśnie o tym jest spektakl „W Kijowie na Podolu”, który przez maskę śmiechu projektuje ezopowym językiem bardzo poważny przekaz, że Ukraina – to nasz wspólny dom, w którym dla każdego wystarczy miejsca. Będziemy żyć między sobą w zgodzie, jeśli tego, kto jest obok, będziemy postrzegać jako swojego. — A jak u Pana z repertuarem dziecięcym? — Mamy mnóstwo spektakli dla dzieci. Wśród nich „Kotygoroszko i kalinowa piszczałka”, w której rolę Kotygoroszki wykonuje Arlen Jusupow. To heroiczna wersja o młodym Ilji Muromcu lub generale Czuprynce – Romanie Szuchewyczu czy młodym Stepanie Banderze. Nasz spektakl „Kotygoroszko i kalinowa piszczałka” – to dramatyczna wersja kilku bajek, w tym także ulubionej mojej i mojej wnuczki Olivii – „Bajki o kalinowej dudce i martwej siostrze”. Ona się jej boi, ale chce słuchać. Właśnie ten mechanizm zawarłem w bajce o Kotygoroszku. Na spektakl przychodzą uczniowie klas początkowych. I kiedy Kotygoroszko zabija Żmija, to wszystkie dzieci krzyczą: „Sława Ukrainie!”. I kiedy nadchodzi Zwycięstwo, to ono nadchodzi nie na scenie, a w duszach tych dzieci. I w naszych duszach też. I wtedy odpowiadamy pełną piersią: „Bohaterom Sława!”
Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
Petro SZKRABIUK
Wiosną 1996 roku ulicę Lermontowa we Lwowie nierozważnie przemianowano na ulicę Dżochara Dudajewa. Nierozważnie dlatego, że zarówno wybitny poeta, jak i przywódca narodu czeczeńskiego oraz pierwszy prezydent Republiki Iczkerii byli i są dla świadomych Ukraińców wybitnymi postaciami, przychylnymi Ukrainie. A czczenie pamięci jednego, wypierając drugiego, przeciwstawiając ich sobie nawzajem – to nieznajomość ich i naszej historii.
Lermontowowi zarzuca się, jakoby on również pochwalał podbój Kaukazu przez Moskwę. To przecież on pisał w „Kozackiej kołysance” (1838): „Po kamieniach płynie Terek, / Pluszcze mętna fala; / Zły Czeczen pełznie na brzeg, / Ostrzy swój kindżał (…)”. Zły Czeczeniec także w wierszu „Dary Tereka”.
Ale dlaczego ten dumny i niezależny góral miałby być dobry, kiedy wojska moskiewskie przez ponad dwadzieścia lat podbijały jego auły, jego górski kraj? Wybitny awarski poeta Rasuł Gamzatow w drugiej księdze bestsellera „Mój Dagestan” wspomina Puszkina, Bestużewa-Marlińskiego, Aleksandra Dumasa, osobna ocena przypada Lermontowowi. „Każdy na swój sposób pisał o tobie (o Dagestanie – P. Sz.), ale nikt nie zrozumiał cię tak głęboko i przenikliwie, jak młodzieniec Lermontow i stary Tołstoj. Przed tymi twoimi śpiewakami chylę posiwiałą głowę, te książki czytam, jak muzułmanin czyta Koran” (zob.: Mój Dagestan. – Kijów: Dnipro, 1972. – s. 150).
Tak samo cenił Lermontowa i jego rówieśnik – nasz Taras.
O tym, a także o wzruszającej miłości
Lermontowa do Ukrainki – dwa wątki.
Księżna Szczerbatowa. Tak po mężu. W rzeczywistości to Maria Sztericz, która urodziła się na południowych stepach (dzisiejsza obwód kirowohradzki, wieś Biłe), w rodzinie ukraińskiego ziemianina. Około 1834 roku na prośbę swojego dziadka – człowieka bogatego (eksploatował kopalnie donieckie), lecz samotnego, bo właśnie zmarł jego dorosły syn, Maria z siostrą przeniosła się do Petersburga... Tutaj, a dokładniej na daczy w Pawłowsku, poznała oficerów, którzy służyli w sąsiednim Carskim Siole. Wśród nich byli poeta Lermontow oraz książę Aleksandr Szczerbatow. Po trzech latach Maria wyszła za mąż za Szczerbatowa, lecz nie minął rok, jak on niespodziewanie zmarł, a młoda księżna urodziła syna już jako wdowa...
Od pierwszego spotkania Maria oczarowała nie tylko Szczerbatowa, który, jak się okazało, był złym i rozwiązłym człowiekiem, ale zachwyciła także wrażliwego poetę. Czytał jej poemat „Demon”, a Maria radziła, by w chwilach wielkiej ciężkości modlić się – i Lermontow w 1838 roku napisał dla niej wiersz „Modlitwa”:
W chwili życia trudnej
Czy w sercu smutek się tłoczy:
Jedną modlitwę cudowną
Powtarzam na pamięć.
Jest siła błogosławiona
W brzmieniu słów żywych,
I oddycha niezrozumiały
Święty urok w nich.
Z duszy jak ciężar spadnie,
Zwątpienie daleko –
I wierzy się, i płacze się,
I tak lekko, lekko...
Lekko było na duszy i dlatego, że mowa była już o małżeństwie Marii z Lermontowem. Lecz na przeszkodzie stanął inny wielbiciel Szczerbatowej – syn francuskiego ambasadora w Petersburgu. Między nim a poetą wybuchł konflikt. W lutym 1840 roku – pojedynek, przy czym na Czarnej Rzeczce, gdzie zginął Puszkin. Faktycznie powtórzyła się sytuacja puszkowska: o ukochaną ubiega się inny – i pojedynek. Początkowo walczyli na szpady. Barante zadrasnął Lermontowowi pierś, natomiast koniec szpady poety złamał się. Wtedy chwycili za pistolety. Barante chybił, a szlachetny Lermontow wystrzelił w bok.
Lecz po niespełna półtora roku poeta padł od kuli w Piatigorsku. Tym razem pojedynkowicz, już inny – Nikołaj Sołomonowicz Martynow – nie chybił...
Niedługo po śmierci Lermontowa Maria Aleksiejewna przeglądała swoje papiery i znalazła wiersz, który zaczynał się słowami: „Na światowe łańcuchy, na blask męczący balu, kwitnące stepy
Ukrainy ona zamieniła...” Długo wahała się, czy oddać ten wiersz do druku, ale na szczęście oddała. I mamy arcydzieło, odę do ukraińskiej kobiety, którą poeta napisał na rok przed śmiercią, wtedy, gdy mowa była o małżeństwie.
Ten wiersz bardzo lubiła nasza wybitna poetka i patriotka Ołena Teliha, którą w lutym 1942 roku rozstrzelali gestapowcy w Babim Jarze razem z mężem Mychajłem. W swoim artykule „Jakimi nas pragniecie?”, który opublikowała we lwowskim czasopiśmie „Wistnyk” w październiku 1936 roku, Teliha w całości zacytowała ten wiersz, a następnie skomentowała go: „Czy ten obraz Ukrainki, który nakreślił nam cudzoziemiec, nie jest całkowitym przeciwieństwem tych niewolnic, które opisują nasi autorzy? Czy nie przypomina on najlepszych kobiecych postaci literatury zachodnioeuropejskiej?”
Długo myślałem, jak przedstawić ten wiersz:
w przekładach Mykoły Zerowa czy Mykoły Tereszczenki (przekłady są piękne i dokładne), czy w oryginale – i wreszcie przetłumaczyłem sam:
Na pęta cudze,
Na blask męczącego balu
Stepy ukraińskie
Kwitnące ona zamieniła.
Lecz południa wonnego
Powabu nie straciła w świetle
Wśród lodowatego
I wśród bezlitosnego świata.
Jak nocy gwiazdy,
Co migoczą w dali mglistej,
Słowa-tajemnice
Z ust jej płyną wonnych.
Przejrzyste i błękitne,
Jak odblask niebios jej oczy.
Jak wiatr pustyni,
Gorące jej pieszczoty kobiece.
Jak śliwka, co dojrzewa –
Rumieniec na policzkach puszystych,
I słońce jaśnieje
We włosach jej złocistych.
Trzymając się surowo
Tradycji Ojczyzny smutnej,
Z nadzieją w Bogu
Czerpie ona siłę ziemską.
Jak plemię, jej bliskie,
U obcych wsparcia nie prosi,
A dumnie i godnie
Drwiny i zło znosi.
I przytomności nie straci
Od spojrzenia, co pali żarliwie.
Nie od razu pokocha,
Za to nie odkocha daremnie.
W dwóch przedostatnich strofach w obrazie Ukrainy oddano charakter naszego narodu. Lermontow pisze, że nasza Ojczyzna – Ukraina – jest smutna, ale pobożna, ma nadzieję w Bogu, że naród nasz nie prosi u cudzoziemców o oparcie, a dumnie i spokojnie znosi drwiny i zło...
Tak samo wzruszająco opisuje relacje Lermontowa ze Szczerbatową Konstantin Paustowski w powieści „Rozlewy rzek”. Jest tam akapit: „Jeszcze tam, w Petersburgu, dowiedziawszy się o zesłaniu Lermontowa, Szczerbatowa postanowiła od razu jechać do siebie, na Ukrainę. Nie, jeszcze bije serce i ona nie zamieniła kwitnących ukraińskich stepów na martwą krzątaninę Petersburga. Był niesprawiedliwy, gdy wyrzucał jej to”.
To słowa Paustowskiego. Jest jeszcze tam epizod, kiedy w przypływie uczuć Szczerbatowa zaczęła mówić po ukraińsku, a Lermontow zrozumiał siłę jej miłości. Jednak na Ukrainę Maria Aleksiejewna nie pojechała. Niedługo po śmierci Lermontowa zmarł jej dwuletni syn. A w 1843 roku wyszła za mąż za swojego krewnego, generała-lejtnanta Iwana Łutkowskiego, który był o 15 lat starszy, i w 1850 roku urodziła im się córka Warwara.
Natomiast zabójca Lermontowa został wysłany na karę do Kijowa. Iwan Franko, recenzując wspomnienia polskiego autora Tadeusza Bobrowskiego, pisze: „Z drobnej szlachty warto wspomnieć biedaka Medarda Szaszkiewicza, który porwał pannę Proskurnicką, za co był skazany na dwa miesiące do kijowskiej twierdzy, lecz wyprosiwszy się pewnego wieczoru do domu, by odwiedzić biedną młodą żonę, zastał u niej Moskala Martynowa, tego samego, który zabił w pojedynku poetę Lermontowa i w Kijowie przy Ławrze rzekomo odbywał pokutę cerkiewną” (t. 47, s. 240).
Wtedy też na zesłaniu cierpiał Taras Szewczenko. Kochał poezję Lermontowa, o czym świadczą zarówno jego listy, jak i zapiski w Dzienniku, oraz wiersz „Zdaje mi się, że nie wiem...”, napisany w pierwszej połowie 1850 roku w Orenburgu po tym, jak jego przyjaciel Mychajło Łazarewski przesłał Tarasowi poezje rosyjskiego poety. W tym wierszu Szewczenko zwraca się bezpośrednio do Lermontowa: Gdzież jesteś? Wielki męczenniku święty? Proroku Boży? Ty między nami, Ty, wiecznie istniejący, wszędzie z nami Witasz aniołem świętym. Ty, drogi przyjacielu, przemówisz Cicho-cichutko... o miłości O nieszczęśliwej, o smutku; Albo o Bogu i o morzu, Albo o daremnie przelanej krwi Z ludzi przez wielkich katów. Zapłaczesz ciężko przed nami, I my zapłaczemy... Żywa Dusza poety święta, Żywa w świętych swoich słowach, I my, czytając, ożywamy I czujemy Boga w niebiosach. A dalej podziękowania dla Łazarewskiego, gdzie znów mowa o poezji Lermontowa: Dzięki, przyjacielu mój ubogi! Ty, wiem, wdowi grosz podzieliłeś Swój jedyny... Przed Bogiem Wiele, bracie, zarobiłeś! Ty przesłałeś mi w niewolę Poetę naszego, – na wolność Mi ty drzwi otworzyłeś! Dzięki, przyjacielu! Przeczytam Sobie choć trochę... ożyję... Nadzieję w sercu powitam, Cicho-cichutko zaśpiewam I Boga Bogiem nazwę. Minęło pięć lat. 28 lipca 1857 roku Taras zapisuje w Dzienniku: „Noc księżycowa, cicha, magiczna noc. Jak pięknie harmonizował ten czarujący pustynny obraz z czarującymi wierszami Lermontowa, które mimowolnie przeczytałem kilka razy, jak najlepszą modlitwę do stwórcy tej niewysłowionej harmonii w swoim nieskończonym wszechświecie. Nie dochodząc do umocnień, na kamienistym wzgórzu usiadłem odpocząć. I patrząc na oświetloną księżycem, również kamienistą drogę, jeszcze raz przeczytałem: Wychodzę sam na drogę, przede mną krzemienista ścieżka błyszczy, Noc cicha, pustynia słucha Boga, I gwiazda z gwiazdą rozmawia”. Mychajło Lermontow Maria Szczerbatowa (Sztericz) Taras Szewczenko
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
koloru, z ciemniejszymi i jaśniejszymi odcieniami, jest nawet pastelowo-zielona plama. Ciemnorude włosy, które kobieta poprawia rękami. Dolną część ciała otula kraciasty koc. Odsunięta lekka czerwona zasłona i szeroka – w kolorze bakłażanowym. W oknie na akwamarynowym tle ogromne ultramarynowe kwiaty. Miękkie ciało kobiety chłonie całą różnorodność kolorów letniego poranka. Jednym z największych arcydzieł dnieprzańskiej kolekcji obrazów artysty jest „Poranek w Hurzufie” (1966 r.). Na pierwszym planie dwie wazy: jedna brązowo-purpurowa, druga kobaltowa, w wazach po trzy purpurowe kwiaty, najwyraźniej róże. Główną przestrzeń obrazu zajmuje morze, małe fale różnorodnych kolorów: mandarynkowe, czerwone, bzowe, zielonkawe, turkusowe. Odnosi się wrażenie, że morze brzmi muzyką. Obraz jest nasycony miłością nie po prostu do przyrody, to miłosny stan duszy człowieka. Niebo w dolnej części bzowe, wyżej musztardowo-pomarańczowe z barwinkowym wtrętem. Wysokie ciemnobrązowe cyprysy „pracują” na wysokie uczucie, którym przesiąknięte jest płótno. Obrazy Hłuszczenki są zewnętrznie proste, nie ma w nich natrętnego narzucania własnego uczucia artysty. Malarstwo Hłuszczenki to bogactwo kolorów w określonej harmonii, to nie kropki impresjonistów, a pociągnięcie pędzla energiczne, płynne, sprężyste, gładkie, wibrujące. Przyroda to nie wieczne namalowane piękno i nie chwilowo uchwycone szybkie i zmienne odczucie, chociaż artysta wychodzi od przedstawienia przyrody w konkretnym momencie. W jego pracach przyroda jakby istnieje sama w sobie, według swoich praw, bez nawarstwień ludzkich emocji, a artysta stara się ukazać jej wewnętrzną istotę, a czy wpływa ona na człowieka – niech każdy rozstrzyga we własnym przeczuciu samodzielnie.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BADIN, m. Dniepr W Muzeum Sztuki w Dnieprze trwa wystawa obrazów z okazji 120. rocznicy urodzin wielkiego artysty-ziomka Mykoły Hłuszczenki. Kilka lat temu muzeum organizowało wielki osobisty wernisaż jego obrazów, wtedy było ich więcej niż obecnie. Dlaczego liczba dzieł zmalała, a nie wzrosła – to pytanie do dyrektora muzeum. Hłuszczenkę, który ukształtował się jako artysta w Europie Zachodniej i mieszkał tam prawie dwie dekady, nieustannie porównuje się do francuskich impresjonistów: raz nazywa się go ukraińskim Manetem, innym razem symbolem ukraińskiego impresjonizmu. Naszym zdaniem narracje te nie do końca odpowiadają rzeczywistości. Nie będziemy mówić o wczesnych pracach Hłuszczenki: prawie wszystkie pozostały za granicą i są nam nieznane. Na wystawie zaprezentowano prace artysty, namalowane w latach 50.–70. XX wieku, w ostatnim okresie życia mistrza. Rozkwit francuskiego impresjonizmu przypadł na ostatnią ćwierć XIX wieku, a prace Hłuszczenki powstały 50–70 lat później. Czyżby utalentowany Ukrainiec przez pół wieku starannie pracował w duchu stylu, który już odszedł do przeszłości? Bez wątpienia Hłuszczenkę wiele łączy z impresjonistami: brak wątków biblijnych i mitologicznych, obrazów z ostrą problematyką społeczną, odzwierciedlanie tylko pozytywnych stron życia, duża uwaga poświęcona efektom światła, nieużywanie czarnej farby. Jednocześnie Hłuszczenko nie był zauważony w samodzielnych eksperymentach z rozkładaniem światła słonecznego na różne kolory, nie malował obrazów rzędami różnokolorowych plamek, nie próbował w nieskończoność odtwarzać wibracji powietrza. Hłuszczenko jest przede wszystkim pejzażystą, przyroda to jego główna miłość i podstawowy temat: „Stacja łodzi nad Dnieprem”, „Barwna jesień”, „Wieczór na Połtawszczyźnie”, „Błękitny poranek. Krym”, „Skały nad morzem”, „Deszczowa wiosna. Karpaty”, „Górskie szczyty. Alpy”, „Śnieg taje” i wiele innych. Nie stroni mistrz również od pejzaży urbanistycznych: „Krzywy Róg”, „Poranek na torach”, „Budowa na Dnieprze”, „Współczesny Sztokholm”, „Ruiny, m. Rzym” i in. Specyfika pejzaży urbanistycznych polega na tym, że na pierwszym planie jest przyroda, a budowle przemysłowe i mechanizmy zajmują znikome pod względem objętości miejsce gdzieś na drugim planie. Wymowny jest obraz „Krzywy Róg” (1965 r.). Urwisko o brunatnym kolorze przy kopalni, kolorze krzyworoskiej rudy żelaza, na dole nieco przytłumionego zielonego koloru, na górze, niby zabawkowe – małe budowle kopalniane, żadnego człowieka czy zwierzęcia. Powiedzieć, że w tym pejzażu jest jakiś nastrój? Nie. Powiedzieć, że artysta namalował nieszczęście ekologiczne? Nie. Szukać impresjonizmu w ogóle nie będziemy. Pejzaż krzyworoski to niby po prostu utalentowanie utrwalony fakt, jest taki pejzaż urbanistyczny – i tyle, żadnych wniosków artysta nie narzuca. Nawiasem mówiąc, w pejzażach Hłuszczenki jest tylko flora, nie ma żadnego zwierzęcia ani ptaka. Jeśli zwrócimy się do rzadkiego dla artysty przedstawienia kolei na obrazie „Poranek na torach” (1963 r.), to znów zobaczymy, że na pierwszym planie jest przyroda: zimowy mglisty poranek, przetykany fioletowymi torami pośród białego i nie do końca białego śniegu, matowo błyszczą światła semafora. W głębi – małe parowozy. Najważniejsze: w atmosferze wyczuwa się napiętą energetykę permanentnego ruchu. Jak Hłuszczence udało się przekazać energetykę powietrza – to jego zagadka i wielkość jako artysty. Zupełnie inny motyw jest na obrazie „Poranek. Akt” (1958 r.). Półnaga kobieta w półobrocie tyłem siedzi przy oknie. Ciało kobiety jest bzu... Bądźmy razem! PRENUMERATA—2021 Koszt prenumeraty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA “PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCHARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe