Prawnuk Slastion Marko, po lewej Nadia Myro, Olha Herasymiuk,
Barb Zawadowycz, Natalia Fedusziak
JĘZYK JEDEN
POSTAĆ
Tłumaczenie maszynowe
Halina DACIUK
Kiedy zaczęła się ta wszechogarniająca miłość, która zachwyciła swoim blaskiem, jakby otworzyło się niebo? Właśnie miłość, bo bez tej „chemii” nic sensownego by nie wyszło. Owszem, istnieje pewna oficjalna data – rok 2009. Ale to tylko liczba, która wbiła słup w latarnię czasu.
Zapewne droga do szkół Słastionowych zaczęła się mimo wszystko „od alfabetu” o sobie, o ziemi, na której się urodziła, o ludziach, których „boski wiatr” rzucił na Połtawszczyznę – kim są? A kim jesteś ty wśród nich? I już wyłania się we wspólnej historii fotografia taty, który, jak się okazuje, uczył się w szkole Słastiona. I nagle odnajdujesz łączniki – dyrektora szkoły i swojego dziadka – ataman Honta i bohatera Chołodnego Jaru, a dla władzy radzieckiej – „bandytów”.
I chce się wyprostować wykrzywioną optykę, przez którą przez wiele lat wymazywano prawdę i pamięć o prawdziwych ludziach, którzy budowali i zbierali wszystko, co nazywało się Ukrainą. Wśród nich Opanas Słastion – najgodniejszy, jak sądzi, nie ma już takich. „Jedyny człowiek, do którego nie mam żadnych pretensji”, – mówi.
Gdyby miała dostatecznie dużo czasu, „dla siebie”, to zapewne poświęciłaby go mamie i Słastionowi. Bardzo chce się ułożyć puzzle jego historii w smukłą budowlę z wieżą, z haftem „biały po białym” w czterech rogach. Ma to być książka, do której po odrobinie zbiera materiały o Słastionie, emocjonalnie przeżywając jego zapomnienie i zmartwychwstanie. A pisząc strony z wyobraźni, tymczasem „płonie” jego spuścizną.
Bo nie mogą zarastać chaszczami szkoły ziemstwa łochwickiego autorstwa Słastiona, w stylu ukraińskiego modernizmu, arcydzieła o znaczeniu narodowym, a może i światowym. Bo na jakiej jeszcze ziemi zobaczycie podobne sześciokątne okna, które wpuszczają światło z nieba? W jakiej części znajdziecie ceglane zdobienia w kształcie połtawskiej mereżki i haftu z albumów Olena Pcziłki oraz wieże ze szpicami, które widać aż z początku planety?
Zebrała w garść wolę (pragnienie, by nie żałować), zawołała mobilną „gorącą” drużynę i zapytała: „Czy sprawiedliwie jest, by Połtawszczyzna kojarzyła się na świecie z kluskami, skoro na jej ziemi jest ukraiński modernizm Słastiona?”
Za tę sprawiedliwość jest ona gotowa pracować w pocie czoła, zawsze i przez całe życie. Ради Сластіона jest gotowa wykorzystać swoje imię, jeśli to pomoże: „Dzień dobry, nazywam się Olga Herasymiuk, chciałabym zapytać o szkołę Słastiona”. Czasem to pomaga.
Kierując Narodową Radą ds. Telewizji i Radiofonii Ukrainy, znana ukraińska dziennikarka Olga Herasymiuk przyjęła na siebie jeszcze jeden – obywatelski obowiązek – kuratelę nad fantastycznym projektem „Szkoły ziemstwa łochwickiego”, stawiając na jej straży swoją miłość.
O szkolnych schodach w gąszczu, o telefonie komórkowym na cmentarzu, na którym spoczywa Słastion, o spotkaniach za oceanem z Barb, która kiedyś „kompletnie oszalała”, usłyszawszy bandurę; o wysuszonej myrhorodzkiej kałuży, o stuletnich nagraniach kobziarzy na fonografie, o ogólnoludzkich tołokach, walkach z szabrownikami, najzłotszym sercu Opanasa i tajemnicach jego życia Olga Herasymiuk opowiedziała „Słowu Proświty”. To była złota godzina, którą wam przekazuję. Poczujcie między wierszami nasze bicie serca.
Czytajcie na str. 8–9
LITERACKIE LABIRYNTY
10-11 SZEWCZENKOWSKIE
12-13
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Semystiaha, kierowniczka wydziału organizacyjnego Sekretariatu S. W. Feszczenko i inni. Uchwała Zarządu Centralnego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki została zatwierdzona jednogłośnie, a mianowicie: 1. W okresie od czerwca do października 2021 r. przeprowadzić zebrania sprawozdawczo-wyborcze oraz konferencje w stowarzyszeniach proświtańskich Ukrainy. 2. O przebiegu i wynikach sprawozdań oraz wyborów nowo sformowane organy kierownicze stowarzyszeń proświtańskich mają złożyć sprawozdanie Zarządowi Centralnemu oraz poinformować opinię publiczną za pośrednictwem tygodnika „Słowo Proświty”. 3. Uwzględniając okoliczności pandemii, zalecić sesji Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wyznaczenie terminu XI zjazdu na listopad 2021 r. 4. Sekretariatowi Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki przedstawić swoje propozycje dotyczące przygotowania i przeprowadzenia XI zjazdu oraz zatwierdzić je na sesji Rady Głównej w lipcu 2021 r. 5. Wezwać przewodniczących zjednoczeń obwodowych do zorganizowania prenumeraty tygodnika „Słowo Proświty” na II półrocze 2021 r. oraz regularnego informowania Zarządu Centralnego i kolegium redakcyjnego o przebiegu prenumeraty. 6. Kooptować do składu Zarządu Centralnego Towarzystwa znanych działaczy proświtańskich: Szczekuna Andrija Stepanowycza, redaktora naczelnego gazety „Krymska switłycia”; Waskiwia Mykołę Stepanowycza, znanego ukraińskiego literaturoznawcę, z późniejszym zatwierdzeniem decyzją sesji Rady Głównej. 15 czerwca 2021 r. proświtańcy uczcili pamięć legendarnego aktora filmowego, reżysera, scenarzysty Iwana Mykołajczuka. Z okazji 80. rocznicy dnia jego urodzin Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki zorganizowało i przeprowadziło okrągły stół „Biały ptak ukraińskiej duchowości”. Swoimi wrażeniami i wspomnieniami o artyście podzielili się przewodniczący „Proświty”, znany ukraiński polityk, poeta, tłumacz, scenarzysta, deputowany ludowy Ukrainy I–VI kadencji Pawło Mowczan; zastępca przewodniczącego Towarzystwa „Proświta”, akademik Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy Heorhij Filipczuk; znany dramaturg filmowy, reżyser Leonid Mużuk, ukraiński skrzypek, kompozytor, kulturolog, przewodniczący Kijowskiego Miejskiego Zjednoczenia „Proświty” Kyryło Stecenko, redaktor naczelna gazety „Słowo Proświty”, znana ukraińska pisarka Lubow Hołota; historyk, przewodniczący Ługańskiego Zjednoczenia Obwodowego „Proświty” Wołodymyr Semystiaha oraz inni.
Tłumaczenie maszynowe
11 czerwca 2021 r. odbyło się kolejne posiedzenie Zarządu Głównego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, które zgodnie z wymogami statutowymi rozpatrzyło szereg aktualnych problemów działalności kulturalno-oświatowej Towarzystwa. W porządku obrad, między innymi, rozpatrzono kwestie: 1. O przeprowadzeniu kolejnego – XI zjazdu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. 2. O przeprowadzeniu zebrań sprawozdawczo-wyborczych oraz konferencji w stowarzyszeniach „Proświty” na Ukrainie. 3. O sytuacji, która wytworzyła się wokół ogólnoukraińskiego tygodnika kulturologicznego „Słowo Proświty”. 4. O dokooptowaniu do składu Zarządu Głównego Towarzystwa nowych członków w miejsce tych, którzy odeszli. 5. Różne. Z głęboką analityczno-krytyczną analizą działalności towarzystwa „Proświta” w obecnych trudnych warunkach wystąpił szef „Proświty”, deputowany ludowy Ukrainy I–VI kadencji Pawło Mowczan. Szczególną uwagę poświęcono sytuacji językowej na Ukrainie w związku z prowokacyjnym zachowaniem deputowanych Rady Najwyższej Ukrainy z partii „Sługa Narodu” oraz informacyjnemu komponentowi bezpieczeństwa narodowego państwa. W dyskusji nad sprawozdaniem przewodniczącego Towarzystwa oraz postawionymi przez niego zadaniami wzięli udział członkowie Zarządu: H. H. Filipczuk, M. T. Nesterczuk, L. P. Mużuk, W. J. Kliczak, J. M. Handziuk, W. F. Se. 23 czerwca 2021 r. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wspólnie z zasłużonym ludowym zespołem pieśni i tańca Ukrainy „Darnyczanka” z okazji Dnia Konstytucji Ukrainy organizują koncert świąteczny „Znowu razem” w sali koncertowej CChTT „Peczersk” (ul. Moskiewska 3). Początek o godz. 19.00. Wstęp wolny. Do naszych czytelników, prenumeratorów, członków „Proświty”. Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to ważny wkład w ukraińską sprawę. Podajemy zatem Państwu nasze dane bankowe: AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki”; kod EDRPOU/INN: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. W ubiegłym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Ihnatenko Łeonid Mykołajowycz — 1000 hrywien. 2. Sakowski P. H., Sakowska W. W. — 300 hrywien.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandr PTASZENKO, doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor, członek NSPU
Mija 30 lat niepodległego Państwa Ukraińskiego. I zastanawiamy się nad swoimi sukcesami i porażkami, nad tym, co zostało zrobione, a co nie. Dokąd iść dalej? I pojawia się pytanie: na czym polega współczesna ukraińska idea narodowa, która powinna jednoczyć nasz naród i wyznaczać kierunek rozwoju naszego społeczeństwa? W 2004 roku, w wyniku współpracy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki (byłem przewodniczącym Odeskiego Obwodowego Zrzeszenia «Proświty») z instytucjami państwowymi, w Odessie odbyła się II Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Praktyczna «Ukraińska idea narodowa: przeszłość, teraźniejszość, przyszłość». Przygotowując referat na konferencję, „wymyśliłem” sformułowanie współczesnej ukraińskiej idei narodowej: budowa Samodzielnego, Suwerennego, Soborowego Państwa Ukraińskiego, które powinno być matką dla swoich obywateli. Dziś powiedziałbym: „dla wszystkich swoich obywateli”. W tym określeniu mieszczą się zarówno język, jak i Siły Zbrojne, i wymiar sprawiedliwości, i nauka, i kultura... Ważne jest równouprawnienie ludzi, którzy mówią różnymi językami ojczystymi, przy jednym języku państwowym; brak wrogiego przeciwstawiania ukrainojęzycznych i rosyjskojęzycznych Ukraińców. Dla budowy Państwa Ukraińskiego konieczne jest wprowadzenie sprawiedliwości – sprawiedliwego, niekorumpującego się systemu sądownictwa. Już Aureliusz Augustyn (Augustyn Błogosławiony), jeden z ojców Kościoła chrześcijańskiego, w IV wieku naszej ery napisał: „Gdzie nie ma sprawiedliwości (prawa sędziego), tam nie ma też państwa” (Ubi iustitia non est, non esse respublica). Ukraińska idea narodowa obejmuje także zasadniczą poprawę życia naszych obywateli. Nędzne warunki wypędzają na zarobki za granicę około 10 milionów obywateli Ukrainy, czyli ponad jedną trzecią ludności w wieku produkcyjnym. Najbardziej wykształcona i aktywna ukraińska młodzież znajduje pracę w innych krajach. Pojęcie Państwa Ukraińskiego jako matki dla swoich obywateli ma głębokie korzenie historyczne. Jest zbieżne z wyrażeniem „Ukraina-nenька”, używanym przez Kozaków – obrońców narodu – i funkcjonującym wśród ukrainojęzycznej inteligencji, rozproszonej po całym świecie. Na pierwszym miejscu w roli matki stoi troska o swoje dzieci, obrona ich interesów, kształtowanie życzliwych i sprawiedliwych stosunków między dziećmi (w tym kara dla nieposłusznych dzieci). A świętym obowiązkiem dzieci jest obrona swojej matki i troska o nią. W Związku Sowieckim państwo było wrogie wobec swoich obywateli, co ma pewne konsekwencje w świadomości ludzi także dziś. Oligarchia, skorumpowana liczna biurokracja, szara strefa gospodarcza – to wzajemnie powiązane czynniki, które przeszkadzają w realizacji ukraińskiej idei narodowej.
Apel
Tłumaczenie maszynowe
Patriotyczna społeczność Połtawszczyzny wraz z deputowanymi Połtawskiej Rady Miejskiej Julianem Matwijczukiem i Ihorem Skliarem oraz pracownikami Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UIPN) uczciła jednego z najwybitniejszych bojowników o niepodległość Ukrainy w XX wieku, pułkownika Jewhena Konowalca. Wydarzenie edukacyjno-pamiątkowe poświęcono 130. rocznicy urodzin Jewhena Konowalca. Ta pamiętna data zgodnie z uchwałą Rady Najwyższej jest w tym roku obchodzona na szczeblu państwowym. Uroczystość odbyła się przy informacyjnej (adnotacyjnej) tablicy pamiątkowej ku czci Jewhena Konowalca, którą w ubiegłym roku odsłonięto z okazji stulecia powstania Ukraińskiej Organizacji Wojskowej na fasadzie budynku połtawskiej szkoły ogólnokształcącej nr 34 Połtawskiej Rady Miejskiej, położonej pod adresem: bulwar Jewhena Konowalca 8 (mikrorajon Sady 2).
Honorową wartę przy tablicy pełnili aktywiści Ogólnoukraińskiej Organizacji Społecznej „Sokił”, ubrani w mundury Armii UNR. „Jewhen Konowalec – epoka, człowiek-legenda, rycerz XX wieku, który poświęcił wszystko dla niepodległości Ukrainy! Po tylu latach rosyjskiej okupacji informacyjnej powoli się budzimy. Tylko w ciągu ostatnich 5 lat w Połtawie mamy pomnik Iwana Mazepy, dekomunizację parków i ulic, tablice pamiątkowe ku czci Konowalca, Petlury, Michnowskiego, tymczasowy pomnik ofiar Hołodomoru XX wieku, który stanie się memoriałem. Czerwono-czarna flaga walki na szczeblu oficjalnym jest podnoszona przy radzie miejskiej w dni świąteczne. Planowana jest budowa pomnika Symona Petlury. W latach 2019–2020 w ramach programu narodowo-patriotycznego wychowania rada miejska wywieszała banery poświęcone Konowalcowi, Horlis-Horskiemu i innym bohaterom. To dopiero początek – ukrainizacji już nie da się zatrzymać!” – zwrócił się do obecnych deputowany Połtawskiej Rady Miejskiej, weteran rosyjsko-ukraińskiej wojny Julian Matwijczuk. Przypomniał, że w Połtawie w ramach dekomunizacji w 2016 roku bulwar komunistycznego zbrodniarza wojennego marszałka Koniewa przemianowano na cześć Jewhena Konowalca.
Regionalny przedstawiciel UINP w obwodzie połtawskim Oleh Pustowgar podkreślił ważne kwestie państwowej polityki pamięci narodowej: „Zgodnie z ustawą «O statusie prawnym i upamiętnieniu bojowników o niepodległość Ukrainy w XX wieku» UWO, OUN i UPA zostały uznane za organizacje, które walczyły o niepodległość w XX wieku. Rada Najwyższa przyjęła uchwałę «O obchodzeniu dat pamiątkowych i jubileuszy w 2021 roku», zgodnie z którą w tym roku 130. rocznica urodzin Jewhena Konowalca jest obchodzona na szczeblu państwowym”. Oleh Pustowgar zaznaczył: „Postać Jewhena Konowalca stała się swoistym «pomostem» między dwoma pokoleniami bojowników o niepodległość Ukrainy. Musimy znać, pamiętać i czcić wkład wojskowego i politycznego działacza, pułkownika Armii UNR Jewhena Konowalca w walkę wyzwoleńczą. To właśnie on dowodził jednym z najbardziej zdolnych do walki oddziałów armii UNR – korpusem Ukraińskich Strzelców Siczowych. To on w 1920 roku stanął na czele UWO, to on został pierwszym przewodniczącym Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów”. Przemawiali również protoprezbiter Soboru Pokrowskiego Kościoła PCU o. Wiaczesław Rukas, przewodniczący obwodowego oddziału organizacji społecznej „Sokił” Heorhij Siomin, przewodniczka obwodowej organizacji OUN Iryna Babiak, przewodniczący Historyczno-Krajoznawczego Klubu im. Fedora Borkiwskiego przy Połtawskiej Miejskiej Centralnej Bibliotece Nina Kyrpotina i inni. Uroczystości zakończyło złożenie kwiatów pod tablicą pamiątkową oraz odśpiewanie hymnu państwowego Ukrainy.
Północno-wschodni oddział UINP Fot. organizacja społeczna „Sokił”
Tłumaczenie maszynowe
„Jeśli wróg zechce mnie zabić, żadna siła mnie nie ochroni” – mawiał założyciel Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, pułkownik Jewhen Konowalec. „Trudno było nam pojąć ten fatalizm Pułkownika, bo przecież Ukraińcy nie są fatalistami, a marzycielami” – wyznaje we wspomnieniach o przewodniczącym Prowodu Ukraińskich Nacjonalistów członek PUN Ołeksandr Bojkiw. A wieści o przygotowaniach zamachu – „atentatu”, jak wtedy mówiono – na jego życie stawały się coraz częstsze. Otóż jesienią 1931 roku nadeszła wiadomość, że zamach przygotowuje w Warszawie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Polski. Ponieważ podziemna sieć OUN zaczęła aktywnie rozrastać się na przyłączonych do tego kraju ziemiach zachodnioukraińskich. Konowalec, który z rodziną mieszkał wtedy w Genewie, przyjął to spokojnie. Środków bezpieczeństwa nie zaostrzał. Bojkiw pisze: „Trudno było uprosić Pułkownika, żeby nie wychodził ze swojego mieszkania. W końcu zgodził się, abym przychodził do niego z maszyną do pisania i żebyśmy przygotowywali listy w jego mieszkaniu”. Lecz czy nie od momentu utworzenia OUN na początku 1929 roku Konowalca nurtowało pytanie o jego następcę. „Ja absolutnie nie widzę człowieka, który mógłby mnie zastąpić, i to mnie niezwykle denerwuje i po prostu obezwładnia” – wyznał pułkownik w jednym z listów, napisanym w kwietniu 1930 roku. „Pierwsze dni naszej pracy były dość ciężkie i przykre – wspominał powstawanie OUN Ołeksandr Bojkiw. – Chociaż każdy z członków PUN miał swoją przydzieloną funkcję, jednak większość korespondencji prowadził Pułkownik. Często pisząc listy, pułkownik nagle pytał mnie: – Bojkiw, jaka jest wasza opinia? Ja nie mogłem mieć żadnej opinii, bo nie znałem tej osoby czy organizacji, do której pisaliśmy list, ani nie znałem ich nastawienia do nas. Początkowo odpowiadałem, że niby nie mam żadnej opinii, i to go martwiło. Ale po tygodniach wspólnej pracy zauważał u mnie zmiany na lepsze i chwalił je: – Bojkiw, wy dobrze myślicie. Tylko bardzo powoli! Bywały dni, że przygotowywaliśmy 20–30 listów i nie jeden raz pani Pułkownikowa (żona Jewhena Konowalca, Olha) stawała w mojej obronie, robiąc mu uwagi: – Ty chcesz pana Bojkiwa zamęczyć. Wtedy na twarzy Pułkownika pojawiał się przyjemny uśmiech i dodawał, jakby się bronił: – Dzisiaj praca szła nam dobrze. Umiał przyciągać do OUN w samych początkach jej istnienia wielu sympatyków, a nawet aktywnych współpracowników. Prawda, były także jednostki, które nie wykazywały należytej kultury politycznej. Pułkownik wzywał tych ludzi: – Jeśli się rozchodzimy, to pracujmy tak, żeby przy spotkaniuśmy mogli sobie śmiało spojrzeć w oczy i podać sobie ręce”. Umiał też przyznawać się do swoich błędów. OUN od samego początku starała się podporządkować sobie wszystkie ukraińskie siły polityczne. I oto już 24 kwietnia 1930 roku Konowalec pisze do jednego z członków Prowodu: „Poszliśmy na skrajny ekstremizm, wypowiedzieliśmy wszystkim i wszystkiemu wojnę, rzeczywiście gruntownie od wszystkich się odgrodziliśmy i dzisiaj zaczynamy przekonywać się, że przyjęliśmy nieco zbyt wysoki ton”. A w liście z 2 maja tego samego roku do innego członka Prowodu wyznaje: „Ja krytykę lubię, bo tylko przy jej pomocy można dostrzec, co zrobiono dobrze, a co nie. Proszę tylko, krytykując działalność OUN, bardziej precyzyjnie formułujcie to, co krytykujecie, jak też podawać, jak według Was powinno się robić”. O Pierwszym kongresie OUN: „…My daliśmy tylko ogólną budowę i od nas samych zależeć będzie, czy i co na tym fundamencie wybudujemy. Czy wspaniałą pałac, który będzie przyciągał do siebie wielu ludzi, czy huculską kolibę, która pod podmuchem wiatru zawali się”. „On nigdy nie lubił błyszczeć czy przed kimkolwiek pozować – twierdzi Ołeksandr Bojkiw. – Jego charakter cechowała wyjątkowa sprawczość. Nie można było zauważyć jakiejś patetyczności, ślepego młodzieńczego zrywu, fantazyjności, słownego hurrapatriotyzmu. Kiedy w jednej z rozmów z Pułkownikiem inżynier Mykoła Sciborski napomknął o tym, on natychmiast zareagował: – Mając 28 lat, byłem dowódcą korpusu Strzelców Siczowych i zastępcą przewodniczącego Dyrektoriatu w Kijowie. To co dzisiaj może mi imponować? Naszym zadaniem jest pracować i walczyć o wyzwolenie Ukrainy! Tytuły nie interesują mnie!”. Sciborski – zastępca Konowalca w OUN – w polemice nierzadko używał słów typu „szulerzy”, „zdrajcy”, „bezczelni”. Pułkownik kategorycznie występował przeciwko takiemu sposobowi prowadzenia dyskusji z oponentami, nazywał to „ulicznym łajaniem”. „Nie sztuka gospodarować, kiedy ma się wszystkiego pod dostatkiem, ale sztuka z małego dochodzić do coraz większego – pisał w jednym z listów 14 lipca 1930 roku. – Dostatek demoralizuje, a niedostatek zmusza ludzi do zakasania rękawów, zaciśnięcia zębów, żeby przezwyciężyć wszystkie trudności. W naszej działalności to powinno być aksjomatem. Bo musimy być przygotowani na to, że być może przyjdzie pracować w jeszcze bardziej niesprzyjających okolicznościach i jeszcze z mniejszymi środkami”. „Przyszli Jewhen i Ola Konowalcowie, żeby odwiedzić moją chorą żonę i podziękować za jej pomoc dla nich – zanotował w dzienniku 16 października 1931 roku Jewhen Baczyna-Baczynski, który również mieszkał w Genewie. – Przynieśli kwiaty i pieniądze, które zostały dla nich wydane. Skarżyli się, że nie mają środków do życia. A u nas myślą, że Konowalcowie mają tysiące. W rzeczywistości żyją bardzo skromnie i oszczędnie”. Na początku 1935 roku władze szwajcarskie zmusiły ich do wyjazdu z kraju. Konowalcowie przenoszą się do Włoch. „Wieczorem przyszedł pułkownik Konowalec – zapisał w dzienniku 29 kwietnia 1935 roku Jewhen Baczyna-Baczynski. – Rozmawiałem z nim po północy. Opowiadał o sobie i rodzinie. Pułkownik rzucił palenie: – Oto już tydzień, jak nie było w ustach papierosa. Czy na długo? Chwalił nasze pączki i serową paschę. Długo stał w zadumie przed dwoma obrazami, które namalowała moja żona: kopią znanego obrazu „Gęsi na śniegu” i, zwłaszcza, rozlewiskiem rzeki Prypeć z łodzią… Żałował, że do tej pory nie posadził drzewka na chutorze i, żartując, dodał: – Przynajmniej dół wykopałem zeszłego lata. Może to dla mnie. Mnie i żonie aż mróz przeszedł po skórze. A Konowalec prowadził dalej: – Bo gonią mnie wrogowie tak, że nie wiem gdzie i żyć. Dosłużyłem się…”. Latem 1935 roku wśród ukraińskiej społeczności w Finlandii pojawił się zbieg z ZSRR. Podawał się za byłego komsomolca, z wykształcenia – nauczyciela ludowego. Rzekomo rozczarował się komunizmem i pragnie związać swój los z ruchem narodowym. W rzeczywistości był radzieckim agentem Pawłem Sudopłatowem. Z czasem stanie się jednym z kierowników zarządów NKWD-NKGB-MGB. Wkręcił się w ukraińskie kręgi emigracyjne. Był znany tam jako Pawłuś, Norbert, Wełmud, Mychaś, Waluch. Wkrótce z Sudopłatowem poznali się niektórzy członkowie Prowodu OUN. Potem – i sam Jewhen Konowalec. Przejął się sympatią. Choć niektórzy z otoczenia pułkownika ostrzegali go przed nadmiernym zachwytem. – Wy na tym Pawle nie poznaliście się i nie oceniliście go, jak należy. To przecież wspaniały chłopak! Inteligentny i – charakter! – mówił Konowalec byłemu sotnikowi Ukraińskiej Armii Halickiej Omelanowi Senykowi-Hrybiwskiemu.
„Podczas naszego pobytu w Paryżu Konowalec zaprosił mnie, bym odwiedził wraz z nim grób Petlury – wspomina Sudopłatow w swojej książce „Specoperacyi. Łubianka i Kreml. 1930–1950 gody”, która ukazała się w 1997 roku. – Konowalec ubóstwiał tego człowieka, nazywał go „naszym sztandarem i samym ukochanym wodzem”. Przeszliśmy przez cały cmentarz i zatrzymaliśmy się przed skromnym nagrobkiem na grobie Petlury. Konowalec przeżegnał się – ja uczyniłem za jego przykładem. Przez jakiś czas staliśmy w milczeniu, potem wyciągnąłem z kieszeni chusteczkę i zawinąłem w nią garść ziemi z grobu. – Co ty robisz?! – wykrzyknął Konowalec. – Tę ziemię z grobu Petlury zawiozę na Ukrainę – odpowiedziałem, – w jego pamięci posadzimy drzewo i będziemy o nie dbali. Konowalec był zachwycony. Objął mnie, pocałował i ciepło pochwalił za wspaniały pomysł. W rezultacie nasza przyjaźń i jego zaufanie do mnie jeszcze bardziej się wzmocniły”. W listopadzie 1937 roku Sudopłatow otrzymał rozkaz zlikwidowania pułkownika. „Jeżow o 11 wieczorem znów przyprowadził mnie do gabinetu Stalina – wspominał agent. – Zaledwie w 5 minut opowiedziałem plan działań operacyjnych przeciwko OUN. – Naszym celem jest pozbawienie głowy ruchu ukraińskiego faszyzmu w przededniu wojny i zmuszenie tych bandytów do niszczenia siebie nawzajem w walce o władzę – powiedział Stalin. Zaraz potem zwrócił się do mnie z pytaniem: – A jakie są gusta, słabości i przywiązania Konowalca? Postarajcie się je wykorzystać. – Konowalec bardzo lubi czekoladowe cukierki – odpowiedziałem, dodając, że dokądkolwiek z nim nie jeździliśmy, zawsze w pierwszej kolejności kupował luksusowe pudełko cukierków. – Przemyślcie to – zaproponował Stalin”. W wydziale operacyjno-technicznym NKWD wykonano urządzenie wybuchowe. Z zewnątrz – pudełko czekoladowych cukierków, ozdobione w ukraińskim stylu. Wybuch miał nastąpić równo pół godziny po zmianie położenia pudełka z pionowego na poziome. „Umówiliśmy się, że spotkamy się z Konowalcem w Rotterdamie, w restauracji „Atlanta” – kontynuuje Sudopłatow. – Wszedłem do restauracji, przysiadłem się do niego i po krótkiej rozmowie wręczyłem mu prezent, pudełko czekoladowych cukierków. Odchodząc, położyłem je na stoliku obok niego. Pamiętam, jak wychodząc z restauracji, skręciłem w prawo w boczną ulicę, po obu stronach której rozlokowały się liczne sklepy. W pierwszym z nich, gdzie handlowano męską odzieżą, kupiłem kapelusz i jasny płaszcz. Wychodząc ze sklepu, usłyszałem dźwięk, który przypominał huk pękniętej opony. Ludzie wokół mnie pobiegli do restauracji. Pośpieszyłem na dworzec, wsiadłem do pierwszego pociągu do Paryża, gdzie miał mnie spotkać człowiek. Przekazałem mu swój pistolet i małą notatkę, której treść należało wysłać do Moskwy szyfrem. W notatce napisano: „Prezent wręczony. Przesyłka jest teraz w Paryżu, a opona samochodu, którym podróżowałem, pękła, gdy chodziłem po sklepach”. Był dzień 23 maja 1938 roku. W lutym 1940 roku w OUN doszło do rozłamu na radykalną OUN (Bandery) i umiarkowaną OUN (Melnyka). 1891, 14 czerwca – Jewhen Konowalec urodził się w mieście Zaszków na Lwowszczyźnie w rodzinie nauczycieli. Uczył się w gimnazjum akademickim we Lwowie. Był jednym z najlepszych uczniów. Mówił swoim kolegom gimnazjalistom: „Ukraińcy muszą być dobrymi uczniami, muszą przyswoić sobie wiedzę jak najlepiej, jak najgruntowniej, jak najwięcej, aby nadrobić to, co nam zagrabiła niewola”. W latach 1909–1914 studiuje na wydziale prawa Uniwersytetu Lwowskiego. Wstępuje do Partii Narodowo-Demokratycznej. 1914, 2 sierpnia – po wybuchu I wojny światowej zmobilizowany do armii austriackiej. Po krótkim przeszkoleniu wojskowym w stopniu kadeta wyrusza na front. W czerwcu 1915 roku podczas walk w pobliżu góry Makówka (obecnie rejon bereżański na Tarnopolszczyźnie) trafił do rosyjskiej niewoli. Przebywał w obozie jenieckim niedaleko Carycyna (obecnie Wołgograd). Po rewolucji lutowej 1917 roku w Rosji wraz z innymi Galicjanami przyjeżdża do Kijowa. Tam stał się jednym z organizatorów „Kurenia Galicyjsko-Bukowińskiego”, a potem formacji Strzelców Siczowych. Odegrały one ważną rolę w stłumieniu powstania bolszewickiego w styczniu 1918 roku w Kijowie. 1918, marzec – staje na czele pułku Strzelców Siczowych. Podczas powstania przeciwko hetmanowi Pawłowi Skoropadskiemu odegrał decydującą rolę w zajęciu Kijowa i wzmocnieniu władzy Dyrektoriatu odrodzonej Ukraińskiej Republiki Ludowej. Konowalec został komendantem wojskowym Kijowa, zapewnił w mieście porządek. Działacz bolszewicki Stanisław Kosior twierdził, że na przełomie 1918 i 1919 roku „Petlura i Wynnyczenko żadnej władzy nie mieli, a cała władza znajdowała się w sztabie Konowalca”. 1919, listopad – Jewhen Konowalec został internowany przez Polaków. Przebywał w obozie w Łucku. Po uwolnieniu na polecenie Symona Petlury wyjechał za granicę w celu stworzenia nowej formacji wojskowej z ukraińskich żołnierzy internowanych w Czechosłowacji i Polsce. 1920, lato – w Pradze wraz ze starszyzną SS, USS i UGA zapoczątkował Ukraińską Organizację Wojskową (UWO). 1922 – ożenił się z Ołhą Fedak – córką adwokata ze Lwowa. „Młoda, bardzo ładna pani, brunetka, czysto hiszpański typ” – opisywał ją jeden z jego współpracowników. 1 stycznia 1924 roku – małżeństwo mieszkało wtedy w Berlinie – u Konowalców urodził się syn. Nazwali go Jurko. Pułkownik lubił, gdy mały czytał ojcu ukraińskie patriotyczne wiersze, których uczyła go matka. 1929, 28 stycznia – 3 lutego – w Wiedniu podczas I wielkiego zjazdu Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów wybrany na przewodniczącego jej Prowodu. 1938, 23 maja – zabity przez radzieckiego agenta w niderlandzkim mieście Rotterdamie. Pochowany na miejscowym cmentarzu Crooswijk. Jarosław FAJZULIN, Wołodymyr HINDA (Na podstawie materiałów oficjalnej strony Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej) Jewhen Konowalec założył Organizację Ukraińskich Nacjonalistów. Podsunąć mu pudełko cukierków z materiałem wybuchowym radzieckiemu agentowi zaproponował Józef Stalin.
Tłumaczenie maszynowe
„Stałam się ofiarą relacji abuzywnych” lub „abuz w relacjach”; Relacje abuzywne: jak nie stać się ofiarą i pomóc innym – ten nowoanglicyzm o łacińskim rdzeniu zalewa dziś otwarte źródła komunikacji. Czy istnieje taka potrzeba i jaki jest rodzimy odpowiednik? W języku angielskim jest to powszechnie używane wieloznaczne słowo należące do różnych części mowy: abuse [ɘˈbju:s] v (past i p. p. abused, pres. p. abusing) 1. nadużywać; to ~ one’s position nadużywać swojego stanowiska; to ~ privileges nadużywać przywilejów; to ~ rights nadużywać praw; to ~ smb’s kindness nadużywać czyjejś dobroci; 2. obrażać; łajać; źle się obchodzić (z kimś); to ~ each other, to ~ one another obrażać się nawzajem, kłócić się; to ~ smb left and right szkalować kogoś na czym świat stoi; they are always ~ing each other oni zawsze się kłócą; 3. dręczyć, okrutnie się obchodzić; to ~ a child okrutnie obchodzić się z dzieckiem; 4. niewłaściwie używać (słów, terminów); 5. psuć; nieostrożnie korzystać (z czegoś); to ~ one’s eyesight psuć wzrok; abuse [ɘˈbju:s] n 1. nadużycie (czegoś – of); crying ~ krzycząca niesprawiedliwość; drug ~ nadużywanie narkotyków; ~ of power, authority nadużycie władzy; ~ of trust nadużycie zaufania; 2. zniewaga, wyzwiska; verbal ~ zniewaga słowna; a shower, a stream of ~ potok wyzwisk; to break out into ~ wybuchnąć wyzwiskami; to exchange ~ wymieniać się wyzwiskami; to heap, to shower ~ on smb obsypywać kogoś wyzwiskami; to hurl ~es at smb ciskać w kogoś wyzwiskami; 3. okrutne traktowanie, postępowanie; ~ of children okrutne traktowanie dzieci; 4. niewłaściwe użycie (wykorzystanie); ~ of terms niewłaściwe użycie terminów; ~ of words niewłaściwe użycie słów; ~ of words niewłaściwe użycie słów; ~ of words niewłaściwe użycie słów; ~s of figures fałszowanie danych statystycznych (AUS, s. 41). Etymon tego nowoanglicyzmu sięga łacińskiego słowa abusus i oznacza „nadużycie”. W jednym z ukraińskich otwartych źródeł, które maksymalnie sprzyja nieuzasadnionemu rozpowszechnianiu tego słowa (i, w szczególności, jako wymyślonego terminu psychologicznego), wyjaśniono znaczenie rzeczownikowego związku frazeologicznego z przymiotnikowym derywatem od abuz – relacje abuzywne (od ang. abusive – 1. obraźliwy, pełen wyzwisk; 2. okrutny, nieludzki; nadużywający, skorumpowany – AUS, s. 41): to relacje, w których „jedna osoba narusza osobiste granice drugiej, poniża, dopuszcza się okrucieństwa w komunikacji i działaniach w celu stłumienia woli ofiary”. Takie relacje są charakterystyczne głównie dla przemocy domowej (a nie abuzstwa), która dzieli się na psychiczną, fizyczną, ekonomiczną i seksualną. Czyli w definicji przewidziano antonimiczne relacje leksykalne poprzez pochodny rzeczownik z przyrostkiem -er abuzer / ofiara. Zważywszy na gorliwe zapożyczanie nieuzasadnionych jednostek leksykalnych z języka angielskiego lub poprzez pośrednictwo angielskie, wydaje się dziwne, że w tym kontekście nie uległo anglicyzacji starosłowiańskie słowo ofiara (jedno z pierwotnych znaczeń „płonąć, palić” – ESUM2, s. 194–195) w jego nowomodnym zastąpieniu, na przykład na victim. Czymże więc oznacza leksem przemoc w języku ukraińskim, czy pokrywa on pole semantyczne anglo-łacińskiego abuz i czy w ogóle trzeba to pole pokrywać, jeśli zjawisko ma charakter uniwersalny, a nie unikalny? W 11-tomowym Słowniku języka ukraińskiego znajdujemy powszechnie używane znaczenie tego słowa z podstawowymi charakterystykami gramatycznymi: nasylstwo, a, śr. 1. Zastosowanie siły fizycznej wobec kogoś. [Komandor:] Nie zapomnijcie, że płaszcz komandorski dostał mi się nie prośbami, nie pieniędzmi, nie przemocą, ale cnotą (Łesia Ukrainka, III, 1952, 378); – Nie mówcie, że wyrywanie z cudzych rąk – to jest przemoc (Hnat Chotkewycz, I, 1966, 132). 2. Zastosowanie siły w celu osiągnięcia czegoś; przymusowy wpływ na kogoś, coś. W dziecięcej duszy Franki zrodziła się wieczna wrogość przeciwko wszelkiej niewoli i tyraństwu, przeciwko przemocy człowieka nad człowiekiem (Mychajło Kociubynski, III, 1956, 27); Chodzi o braterstwo między narodami, a nie o to, żeby silniejszy naród podporządkowywał sobie słabsze. To nie braterstwo, a przemoc! (Iryna Wilde, Siostry.., 1958, 15) (SUM 1974, 5, s. 184). Jednakże słowo to używane jest w naszym języku także jako termin prawniczy, o czym świadczy nazwa niedawno przyjętej Ustawy Ukrainy „O zapobieganiu i przeciwdziałaniu przemocy domowej” (z 2018 roku ze zmianami w 2019 roku), a także w Kodeksie karnym Ukrainy (artykuł 1261), gdzie przemoc domowa interpretowana jest jako „umyślne systematyczne stosowanie fizycznej, psychicznej lub ekonomicznej przemocy wobec małżonka lub byłego małżonka albo innej osoby, z którą sprawca pozostaje (pozostawał) w relacjach rodzinnych lub bliskich, co prowadzi do fizycznych lub psychicznych cierpień, zaburzeń zdrowia, utraty zdolności do pracy, zależności emocjonalnej lub pogorszenia jakości życia osoby poszkodowanej”. Jaka więc jest potrzeba używania wieloznacznego nowoanglicyzmu o łacińskim rdzeniu, jeśli istnieje rodzime powszechnie używane słowo i jednocześnie jego znaczenie terminologiczne? Czy nie dlatego używa się nowomodnego abuz, że jest się ofiarami własnych kompleksów i nie stanowi się integralnych i samowystarczalnych osobowości narodowych pod presją zewnętrznych, ale przemijających tendencji? Mamy jaskrawy przykład przemocy słownej, gdzie sprawca przemocy (abuzer) – to ofiara własnej niepełnosprawności psychicznej. Zatem nie bądźmy ofiarami ani psychicznie uzależnionych ludzi, ani bezsensownych zapożyczeń w naszym języku.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
komitetu ds. polityki humanitarnej i informacyjnej w sprawie niedopuszczalności takich ukrytych manipulacji ustawodawstwem oraz wnoszenia jakichkolwiek zmian do ustawodawstwa językowego” – zaznaczył. „Wskazane propozycje i poprawki deputowanych ludowych Ukrainy, które proponuje się wnieść do projektu ustawy nr 4107, nie tylko mogą zagrozić używaniu języka państwowego w sferze telewizji i radiofonii oraz doprowadzić do naruszenia praw obywateli do otrzymywania odpowiednich usług i informacji w języku państwowym, ale także nie odpowiadają Regulaminowi Rady Najwyższej Ukrainy w zakresie procedury ich wnoszenia” – podkreśla Pełnomocnik w liście do spikera parlamentu. Według Pełnomocnika, propozycje i poprawki do projektu ustawy nr 4107, między innymi, proponują zmianę obecnego brzmienia artykułów 3 i 10 Ustawy Ukrainy „O telewizji i radiofonii”, przewidując, że wymagania dotyczące tworzenia lub kompletowania i/lub pakietowania programów telewizyjnych i radiowych i/lub audycji (filmów) oraz ich rozpowszechniania (udostępniania i wyświetlania) przez organizacje telewizyjne i radiowe (prowadzenie nadawania) są ustalane wyłącznie przez ustawodawstwo o telewizji i radiofonii, a ustanawianie dodatkowych wymagań przez inne ustawy jest niedopuszczalne. Pełnomocnik przypomniał, że obecnie wymagania dotyczące rozpowszechniania (udostępniania, wyświetlania) przez organizacje telewizyjne i radiowe audycji, filmów i reklam w części dotyczącej używania języka państwowego są regulowane nie tylko przez Ustawy Ukrainy „O telewizji i radiofonii”, „O kinematografii” oraz „O reklamie”, ale także przez specjalną Ustawę Ukrainy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”. Część szósta artykułu 23 wspomnianej Ustawy, w szczególności, przewiduje, że od 16 lipca 2021 r. językiem rozpowszechniania i wyświetlania filmów na Ukrainie jest język państwowy, a filmy wyprodukowane przez podmioty kinematografii Ukrainy są rozpowszechniane i wyświetlane na Ukrainie z częścią językową ścieżki dźwiękowej wykonaną w języku państwowym, w tym poprzez dubbing lub podłożenie głosu. Niekonstytucyjne poprawki faktycznie niwelują obowiązujące normy ustawy językowej. Taras Kremiń podkreślił, że część druga artykułu 10 Konstytucji Ukrainy przewiduje, iż państwo zapewnia wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy, więc zapewnienie funkcjonowania państwowego języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego jest obowiązkiem państwa, a zawężanie praw obywateli jest niedopuszczalne. „Jesteśmy przeciwni takim ukrytym manipulacjom ustawodawstwem, które faktycznie doprowadzą do stworzenia dla obywateli Ukrainy dodatkowych ograniczeń ze względu na język, co jest niedopuszczalne. Dlatego projekty ustaw nr 4107, 5554, 5554-1 nie mogą być poparte przez Radę Najwyższą Ukrainy jako sprzeczne z Konstytucją” – podsumował Pełnomocnik. *** Światowe środowisko ukraińskie domaga się, aby nie ruszać norm ustawy językowej dotyczących obowiązkowego wyświetlania filmów i przeprowadzania wydarzeń kulturalno-artystycznych w języku państwowym. Światowy Kongres Ukraińców (ŚKU) zwrócił się do przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy Dmytra Razumkowa, przewodniczącego Komitetu Rady Najwyższej Ukrainy ds. polityki humanitarnej i informacyjnej Mykyty Poturajewa, przewodniczących grup i frakcji deputowanych w Radzie Najwyższej Ukrainy oraz do Pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego Tarasa Kremenia w sprawie niedopuszczalności odroczenia wejścia w życie norm ustawy o obowiązkowym wyświetlaniu filmów i przeprowadzaniu wydarzeń kulturalno-artystycznych w języku państwowym. „W ciągu całej swojej historii Światowy Kongres Ukraińców (ŚKU) oraz zjednoczona wokół niego ponad 20-milionowa diaspora ukraińska aktywnie bronią pozycji języka ukraińskiego w diasporze i na Ukrainie. Właśnie dlatego szczerze witamy pozytywne zmiany, które zachodzą w ostatnim czasie w kwestiach wzmocnienia statusu języka ukraińskiego jako państwowego oraz zauważalnego zwiększenia jego obecności w sferach publicznych na całym terytorium Ukrainy” – czytamy w liście. W ŚKU są przekonani, że w znacznej mierze ten sukces jest związany z przyjęciem dwa lata temu Ustawy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”, której poszczególne normy stopniowo wchodzą w życie i w praktyce dowodzą swojej skuteczności. Ostatnim jaskrawym potwierdzeniem tego stało się wejście w życie od 16 stycznia tego roku norm ustawy dotyczących sfery obsługi. Jednocześnie z przykrością stwierdzamy, że do tej pory w ukraińskiej telewizji przeważają filmy, seriale, programy rozrywkowe, które są wyświetlane w języku kraju-agresora i znacznie hamują proces przezwyciężania skutków długotrwałej rusyfikacji. „Uświadamiając sobie wpływ, jaki ma telewizja na kształtowanie przestrzeni informacyjnej i kulturowej, wzywamy Pana osobiście oraz Radę Najwyższą Ukrainy do niepopierania projektów ustaw poszczególnych deputowanych dotyczących odroczenia wejścia w życie norm ustawy o obowiązkowym wyświetlaniu filmów i przeprowadzaniu wydarzeń kulturalno-artystycznych w języku państwowym. Mamy nadzieję, że dzięki konsekwentnej i zdecydowanej postawie Rady Najwyższej Ukrainy w kwestii wzmocnienia statusu języka ukraińskiego, 30. rocznicę swojej niepodległości Ukraina i Ukraińcy na całym świecie będą świętować, ciesząc się produktem kulturalnym transmitowanym w ojczystym języku ukraińskim” – podkreśla Światowy Kongres Ukraińców. „Mam nadzieję, że deputowani ludowi Ukrainy w kwestii ochrony języka państwowego staną po stronie Ukraińców i państwa, a nie będą obsługiwać interesów poszczególnych producentów filmowych i holdingów medialnych” – podkreślił Taras Kremiń. „Jestem szczerze wdzięczny ŚKU za stałe wsparcie Ukrainy, rozwój języka ukraińskiego, kultury, szkolnictwa za granicą oraz potężną współpracę” – dodał.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK
Iwanowi Mykołajczukowi stuknęło 80 lat! Nie dożył swojej „tak późnej i tak ciepłej jesieni”. Ale jego życie trwa nie tylko w zaświatach, lecz także pośród nas. Każdy ma własne zabarwienie odczuwania świata z wizerunkiem tej postaci-legendy. Każdy na swój sposób obdarzony jest suwerennym prawem do postrzegania, poznawania, zachwycania się wielkim wyrazicielem ducha narodu. Istnieje jednak jeden wspólny mianownik wymiaru etycznego, który wyznacza linię, której się nie przekracza. Pamięć narodowa. Jest ona strażnikiem niepowtarzalnego świata duchowego, tradycji Bytu narodu, glosariuszem szczytowych wzlotów kultury narodowej, wplecionych w wieniec ogólnoludzkich osiągnięć. Ten reperowy znak duchowy nie pozwoli zapomnieć „Iwanowej nauki”, która uczyła nas być Ludźmi, Ukraińcami.
Przewracając strony życia Iwana,
pełne energii, odczuć wewnętrznego bólu, ale zawsze niezgaszonej wiary w Człowieka, przypomina się wypowiedziane przez niego słowa: „Największe wstrząśnienie, kiedy widzisz oczy człowieka i w nich czytasz wszystko”. Trudno tworzyć publiczny wizerunek Mykołajczuka po przemyśleniach wyrażonych przez jego żonę Mariczkę czy wiernych towarzyszy i ludzi o podobnych poglądach (I. Dracz, J. Illenko, S. Paradżanow). Byli najbliższymi. Ich słowa i duchowa zgodność są najbardziej znaczące, prawdziwe i sprawiedliwe. Znali Iwana, wspólnie tworzyli i przyjaźnili się, wpływali na jego istotę, dopełniali sobą zaświatowy romantyzm, profesjonalny lot,
„doszlifowując” ten unikalny i oryginalny dar natury.
Na pogrzebie Iwana Dracza S. Trymbacz opowiadał o wywiadzie z 1980 roku. Wtedy z Mykołajczukiem Dracz pisał scenariusz filmu o kompozytorze Mykole Łysence. „Oto jeszcze jeden-dwa filmy, a potem zostanę pisarzem. Niech to szlag, to kino, wszystko jedno nic nie wychodzi tak naprawdę…”, – mówił Iwan pod wpływem Iwana.
Odkąd pamiętam Dracza, gdy mowa schodziła na Mykołajczuka, zapalał się wspomnieniami. Tę bliskość relacji i wysokiej przyjaźni niósł przez całe życie. Przypominam sobie 2016 rok (75-lecie jubileuszu), kiedy z Pawłem Mowczanem wróciliśmy z Czartoryi – Czerniowiec. Dracz jakoś bardzo boleśnie zapytał: „Dlaczego nie zabraliście mnie na „gościnę do Iwana”?”. Dzisiaj, wspominając ten epizod, czuję swój dług wobec Iwana Fedorowycza – przyjaciela Mykołajczuka. Najwyraźniej na tej „gościnie” synergia DUSZ dwóch wielkich Ukraińców byłaby najbardziej tożsama, zdolna odzwierciedlać szczytowość wzlotu tamtej epoki odrodzenia narodowego.
Mykołajczuk – to Człowieczeństwo... Odczuwalne było ono na prezentacji powieści w nowelach „Czartoryjskie miraże-wizje” Myrosława Łazaruka (pierwsze dzieło prozatorskie o genialnym artyście kina), która odbywała się w Kijowskim Domu Kina. Stęskniony za ojczystym krajem Iwan, jakby powróciwszy na Bukowinę, powie: „Co piękne – to jest piękne… Człowieku, zapłacz, kiedy jest ci bardzo ciężko, łza – to twoje zamaskowane człowieczeństwo! A człowieczeństwo – to Światowy bóg. I nie wstydzę się człowieczeństwa”. Zdołał stworzyć taką paradygmatę wartości, która przekształcała idee w wysokie Uczucia, które tak uszlachetniały duszę Człowieka, Narodu, że budziła się Godność, Honor, Wolność, duchowo uczłowieczone Piękno.
Każde pięciolecie poselskie „nowe twarze” zwracają się do zwierzchników kraju o przyznanie „Ludowego”, „Bohatera”… Ten rok – nie jest wyjątkiem. Ale czy warto? Czasami zdarza się tak, że najwyższą nagrodą – jest bycie nie nagrodzonym. Przypomina się cały szereg „bohaterów”, „ludowców”, „laureatów” i czuje się wstyd. Iwanowy Duch potrzebuje innych kryteriów wysokości. Tacy narodowi giganci, uduchowieni Ukrainą, „stawiając krzyże na ciemne i stare”, dążąc do szczytowego, zasługują przede wszystkim na wymiar Wieczności – Pamięci Narodowej. Właśnie ona buduje najwspanialszy Panteon Sumienia Ukraińców.
Niemożliwe jest fizycznie, zmysłowo, logicznie zachować WSZYSTKO to, co stworzone przez człowieka, naród, ludzkość. Jednak są wartości, które będą przekazywane przez pokolenia, ponieważ z taką siłą wdarły się w duszę Ukraińca, że zmysłowo opanowały jego Marzenie, Ideę, Nadzieję. Przypominam sobie czasy, kiedy utajnione uczucie znienacka porywało od wielkiego do małego, zmuszając na podświadomości do rozbłysku ludzkie dusze, poczuwszy piękno, godność, siłę swojej niepowtarzalności w tym świecie, po raz pierwszy zobaczywszy „Sen”, „Cienie zapomnianych przodków”, „Biały ptak z czarnym znamieniem”, „Taka późna, taka ciepła jesień”, „Babilon XX”, „Zachara Berkuta”…
Za czasów reżimu satrapii nie mógł nie trafić w pienisty wir prześladowań, represji, aresztowań, oskarżeń o nacjonalizm, kwalifikując się jako „człowiek wrogiej ideologii”. Jednak im większej egzekucji doznawał Iwan wraz ze swoimi towarzyszami, tym silniejszy był ludzki szacunek. Stał się pewnym symbolem ukraińskiej kultury, ponieważ zdołał poczuć głębokie źródła i dążenia Narodu do samostanowienia, wolności, samodzielności, stając się głównym sensem ludzkiego bytu, jednocząc najlepsze przejawy narodowej duszy. Iwan widział za horyzont. Jego subtelne rozumienie psychologii własnego narodu umożliwiało poszukiwanie wyjść z niewoli.
„Czy trzeba jakoś specjalnie troszczyć się o to, żeby ratować tradycyjną kulturę? Wydaje mi się – twierdził Mykołajczuk – że nie. Ratować trzeba duszę narodu, duszę swojego narodu. Wszystkie największe wartości – są w sercu narodowym. Jeśli zachowamy duchowe zdrowie, to nie zgubi się i jego tradycyjna kultura”.
Jego jasny cel – wychować Naród, który pragnie Wolności, duchowej i państwowej Suwerenności.
Swoimi twórczymi zamysłami, naturalnym odczuwaniem świata ukraińskiego Rodu nawracał do stron historii narodów europejskich, które walczyły o swoje wyzwolenie i budowę państw narodowych. Przypomnijmy, kiedy bezpaństwowa Polska w interwale 30-lecia powstawała i znowu tonęła we krwi oraz represjach. Przyszło uświadomienie – dla zdobycia wolności warto przygotowywać naród przez szkołę, cerkiew, kulturę narodową, świadomość mas. Wtedy przewodnikami niezjednoczonego narodu stawali się duchowi oświeciciele: Mickiewicz, Chopin, Słowacki, Lelewel, Dembowski, Jan Paweł II…
Przez analogię Iwan Mykołajczuk również znajdował się (i znajduje!) pośród tych w ukraińskim kosmosie tworzącym naród, którzy nadal są naszymi duchowymi oświecicielami. I chociaż wystarcza nieprzyjaciół, którym chciałoby się włożyć jego IMIĘ w niszę zaściankowości, regionalności, zakorkować buntowniczą duszę Bojownika i Twórcy, ale „po waszemu” nie wyjdzie. On nie jest podwładny ani „prawnukom złym”, ani mankurtom, „Co rękę carską całowali, / Co ślinili Piotrową dłoń”. Iwan Mykołajczuk posiadał dar proroczego spojrzenia w przyszłość swojego narodu. Niezwykle czule odnosił się do sakralnych mitów ukraińskiej kultury, uświadomiwszy sobie, że poza nią żywy naród będzie stawał się martwym, będzie odbywał się proces jego rozkładu. Dlatego też podkreślał, że „Europa już teraz stroi się w strój narodowy. I to nie tylko zainteresowanie etnografią, grą w przeszłość. Za tym – poważny pociąg do prawdziwych i głębokich wartości”.
Młodzieniec z wielodzietnej rodziny (13 dzieci!), przeszedłszy przez wiejskie szkoły, miejscowy zespół dramatyczny, studio teatralne Czerniowieckiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego im. O. Kobylańskiej, wszedł na wyżyny muz, zdobywając światowe uznanie. A „Cienie zapomnianych przodków” (39 międzynarodowych nagród, 28 wyróżnień na festiwalach filmowych, z nich – 24 grand prix w 21 krajach) zrewolucjonizowały światowe kino. Amerykański astronauta Neil Armstrong na spotkaniu z Iwanem powiedział o gotowości polecenia z nim na Księżyc. Jestem pewien, że światowy szacunek przyniosła mu siła protuberancyjnego wybuchu ukraińskości, skoncentrowana w jego talencie „pojęcia wielkości i piękna Swego narodu”. „Nie znam bardziej narodowego ludowego geniusza” – mówił wielki Paradżanow. Budził on ukraińskiego ducha narodowego. Iwan Mykołajczuk to nie po prostu unikalne pod względem piękna, niepojęte kino poetyckie. Kino Mykołajczuka jest ucieleśnieniem ukraińskiej duszy, darowanej przez Boga. Przypowieść o Poprzedniku (Iwanowi Mykołajczukowi na 80-lecie) Jaśmin i siano w pasy, I kosę dzięcioł klepie, I manna Boża z rosy Pada przez lato ciepłe. Łapcie w garści ten dar – Cukierki z groszku, I spójrzcie w świątyni na ołtarz – Tam jest Iwan po troszku. Oto jego oczy, oto brew, Oto czub, jak u atamana – Tak godnie ścięta głowa Naszego Iwana. Bo on – Poprzednik, złotousty, On nie milknie i dotąd. Pod szept świec i chorągwi „Przyjdźcie na pielgrzymkę!” – prosi. Przyjdźcie do siebie w podwórza, Za chrzczone trony. Chcę widzieć z góry, Jacy wy, z kim wy, kto wy. I kto wasz car, i kto wasz bóg, Kto miłuje, kto sądzi. Kto janczar, kto błazen, Kto Ukrainę kocha. A kto wyprzedaje ją Kawałkami i w całości. Kto gospodarze, kto sługusy, Przylepieni za chałwą. Przyjdźcie, w okna zajrzyjcie, W lustra przyczółkowe – I skrzydła w górę podnieście – Wy wolni czy nie wolni? I jak będziecie lecieć wzwyż, Jak łabędzie, jak kruki, Swój czas odmierzywszy kiedyś, Na piersiach złożywszy ręce. A tu – tylko pielgrzymka w górze, Jeden chlebek i świeca, I mauzolea, i carowie, Z łobody kopka. Tak srogo ścięta głowa I niezabliźniona rana, Lecz ścieżka kurzy się żywa Na pielgrzymkę do Iwana. Wira KYTAJHORODSKA
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
usunięcia 14 października 1964 r. na plenum KC KPZR ze stanowiska pierwszego sekretarza KC KPZR i przewodniczącego Rady Ministrów ZSRR N. Chruszczowa. Nowy Pierwszy sekretarz KC L. Breżniew, aby podnieść autorytet partii, aktywnie wykorzystywał tematykę patriotyczną. Dla upamiętnienia 20. rocznicy zwycięstwa ZSRR w II wojnie światowej dekretem Prezydium Rady Najwyższej ZSRR 7 maja 1965 r. wprowadzono medal jubileuszowy „Dwadzieścia lat zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945”, którym nagradzano wojskowych oraz osoby z personelu cywilnego, które w szeregach Sił Zbrojnych ZSRR brały udział w II wojnie światowej, partyzantów oraz cały skład osobowy Sił Zbrojnych ZSRR. Tym medalem nagrodzono ponad 15 milionów osób. Wśród nich był także mój ojciec. W legitymacji B nr 2871613 zaznaczono, że medal został wręczony przez Buczacki rejonowy komisariat wojskowy 28 kwietnia 1967 roku. Aby go otrzymać, ojciec musiał pojechać do Buczacza, stracić czas i pieniądze, a pożytku z niego nie było żadnego. Mimo wszystko teraz mój ojciec miał odznaczenie państwowe. O medalu, podobnie jak o legitymacji do niego, po tym wydarzeniu w naszym domu nie wspominano. Dopiero teraz go odnalazłem. Za taką błyskotkę handlarz w Iwano-Frankiwsku daje 10 hrywien. A jest z mosiądzu. Więc sprzedawać nie będę. Zostawię na pamiątkę wnukom. Nie uspokajam się. I dzisiaj uważam, że problem statusu prawnego mojego ojca, zmobilizowanego w 1941 r. do Armii Czerwonej, ale z powodu braku zaufania, podobnie jak tysiące zachodnich Ukraińców, skierowanego nie na front, a na głębokie tyły, pozostaje aktualny. Co więcej, naszym zdaniem, musi on stać się jedną z tych kwestii, bez rozwiązania których niemożliwa jest normalizacja stosunków z FR. Stalinizm musi zostać potępiony także za zniewagę praw obywatelskich zachodnich Ukraińców, zmobilizowanych do Armii Czerwonej, ale nieuznanych za uczestników „Wielkiej Wojny Ojczyźnianej”. Kim byli ci ludzie dla stalinowskiego systemu, który z niewielkimi zmianami przetrwał do samego rozpadu ZSRR? Niewolnikami frontu pracy? Ich wkład w zwycięstwo zignorowano. Rozprawiali przecież stalinowscy satrapowie, jak wspominał ojciec: „Kamień w fundament – bomba w wroga”. Co więcej, ich kosztem stalinowcy budowali „nowe życie” także po wojnie, drwiąc z ich godności. Dlatego zasadne jest pytanie: jak ma odnosić się uczestnik frontu pracy, którego nie uznano nawet za uczestnika wojny, do samej wojny, a przy okazji do współczesnych adeptów stalinizmu w naszym społeczeństwie? Oni przecież nie postulują rekompensaty od państwa, które jest następcą prawnym ZSRR, dla tych ludzi lub ich potomków, za pokutę tych, którzy rzucili narody, miliony ludzi w wojnę, wpuścili wroga do naszego domu (niechby i nazywał się Związek Radziecki). Oto dlaczego nieuniknione jest nowe spojrzenie na problemy wojny i przemyślenie na nowo roli Ukraińców w rozgromieniu wroga.
Tłumaczenie maszynowe
Iwan PENDZEJ, m. Iwano-Frankiwsk. Problem określenia czasu mobilizacji mojego ojca Wasyla. Jak opowiadał ojciec, został zmobilizowany przez bolszewików do Armii Czerwonej w 1941 r. Kiedy dokładnie, nie pytałem, a on nie uściślał. Wspominał, że razem z nim zostali zmobilizowani także inni mieszkańcy wsi, że wieziono ich wozami do Buczacza, a następnie do Czortkowa, gdzie załadowano ich do wagonów. Z Czortkowa, a także z Husiatyna, niektórym z nich udało się uciec. Ale trzeba było zgadywać, którego dnia, którego miesiąca 1941 r. Moskale przeprowadzili pobór mieszkańców wsi, czy mobilizacja została przeprowadzona po 22 czerwca 1941 r., czyli po tym, jak rozpoczęła się wojna niemiecko-radziecka. Jeśli tak, to kiedy dokładnie? W ostatnich dniach czerwca i na początku lipca 1941 r. Niemcy okupowali terytorium obwodu tarnopolskiego. 2 lipca 1941 r. oddziały Armii Czerwonej opuściły Tarnopol, 6 lipca 1941 r. Niemcy zajęli Husiatyn i Czortków, 7 lipca 1941 r. Buczacz – główne miejscowości, przez które, jak wspominał ojciec, zmobilizowani byli transportowani w głąb kraju. Wiadomo, że nawet w tych warunkach Moskale zdołali wywieźć z Tarnopola w głębokie radzieckie tyły dobra państwowe. To przekonuje, że mobilizacja i wywózka zasobów ludzkich ze wsi (jak i z całego obwodu) w zasadzie była możliwa zaraz po rozpoczęciu wojny. Podstawą był Ukaz Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 22 czerwca 1941 r., zgodnie z którym w europejskiej części Związku SRR, w tym na Ukrainie, wprowadzono stan wojenny i ogłoszono mobilizację osób podlegających służbie wojskowej. W wykonaniu Ukazu zapewne została przeprowadzona mobilizacja mieszkańców wsi oraz mojego ojca. Ale kiedy się rozpoczęła i jak długo trwała we wsi, jak i w obwodzie w ogóle, nie wiadomo. W książeczce wojskowej ojca, która przechowywana jest w domu, zaznaczono: „Powołany przez Złotopotocki RKW obwodu tarnopolskiego”, a konkretna data, miesiąc i rok mobilizacji z jakiegoś powodu nie zostały odnotowane. Zwyczajna dla stalinistów tajemniczość? Trzeba zgadywać (jeszcze raz należy zauważyć), czy mobilizacja została przeprowadzona zaraz po tym, jak hitlerowskie Niemcy napadły na Związek Radziecki, czy w przededniu wojny. Status ojca według jego książeczki wojskowej. Mój ojciec, zgodnie z zapisami w książeczce wojskowej, powołany do Armii Czerwonej, żołnierz, a jednocześnie „w radzieckiej armii nie służył” i, co najważniejsze, w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej „nie brał udziału”. Wychodzi na to, że za uczestników wojny uznawano tylko tych, którzy walczyli na froncie lub na tyłach wroga z bronią w ręku. Takiej dyskryminacji poddani zostali wszyscy bez wyjątku zachodni Ukraińcy, których „sowiety” zdołały w przededniu wojny lub już w warunkach wojny wyrwać z rodzinnych stron i wrzucić w wir wojny na froncie pracy. Ilu ich wtedy zmobilizowano, wywieziono w głębokie tyły – na Syberię itp., dokładnie nie wiadomo i raczej nigdy nie zostanie ustalone oficjalnie. Choć po dokumentach, nawet tych, które zachowały się do rozpadu ZSRR w rejonowych komisariatach wojskowych i wydziałach zabezpieczenia społecznego, ustalić ich prawdopodobną liczbę jest jednak możliwe. Punktem odniesienia mogą być serie i numery książeczek wojskowych takich jak mój ojciec. Sądząc po numerze książeczki wojskowej mojego ojca, było ich co najmniej 518 tys. 206 osób. Ale trzeba mieć na uwadze, że wśród tej liczby „trudarmiejców” byli nie tylko zachodni Ukraińcy, ale także zmobilizowani, na przykład, z Azji Środkowej: Turkmeni, Uzbecy itp. Przybyszów z nieokupowanych rejonów ZSRR dostarczano na Syberię, do przymusowych prac, także później, kiedy ojciec już pracował przy wyrębie lasu. Przyzwyczajeni do ciepłego klimatu, oni, jak wspominał ojciec, wyładowani z wagonów, padali plecami na śnieg, krzycząc, zadzierali nogi do góry, pragnąc się ogrzać. Ojciec mówił, że jego i takich jak on, tyłowi wojskowi, w dyspozycji których byli, nazywali „uchodźcami”, że do momentu wydania książeczki wojskowej w grudniu 1947 r. w ogóle nie miał żadnego dokumentu. Wrócili ojca do domu, jak myślał, nie na mocy zarządzenia rządowego – demobilizacji, a na jego prośbę, lub nawet żądanie-prośbę. Czyli, gdyby nie domagał się powrotu, to na wieki pozostałby na obczyźnie. W rzeczywistości powrót do rodzinnego domu jego i takich jak on (którzy przeżyli) nastąpił w wyniku tego, że w 1947 r. „Trudarmie” rozformowano. Życie ojca na Syberii. Jak opowiadał ojciec, wielu z tych, którzy tak jak on znaleźli się w 1941 r. na Syberii (i byli obok niego), zmarło z chorób i głodu. Wyznaczone normy chleba (zdaje się, 150-200 gramów dziennie), dokładniej byłoby powiedzieć tego, co nazywano chlebem, jakaś codzienna lurka i ciężki dzień pracy – praca przy wyrębie lasu w każdą pogodę – wycieńczały i osłabiały organizm. Ojciec przeżył, bo dawał sobie radę, szukał dodatkowego jedzenia poza oficjalnie wyznaczonym. W ciemną noc skradał się na zaśnieżone pole z niezbieranymi plonami kapusty, grochu itp. i coś tam wynosił z pola. To przy tym, że i pola z zamarzniętymi plonami były pilnowane przez uzbrojonych strażników (niezebrane plony w większości gniły, a „uchodźcom-żołnierzom” Armii Czerwonej – nie trafiały). Szczekanie psów i strzały ochrony nie powstrzymywały. Za to w baraku, gdzie mieszkali trudarmiejcy, pod cienkim szynelem mógł przeżuć zdobyty pod strachem śmierci groch, a nawet podzielić się z sąsiadem-partnerem. Czasami, jak opowiadał, udawało się zdobyć cały bochenek chleba. Pewnego razu, korzystając z nieporadności tragarzy, którzy przywieźli chleb czy to do punktu rozdzielczego, czy do sklepu, zdołał wyrwać z tacy bochenek i uciec. Ale to była rzadka fortuna. A tak trzeba było przebiedować tym, czym władza karmiła. Czasami udawało mu się podjeść na wsi, wykonując jakąś pracę dla tej czy innej gospodyni. Ci, którzy za szczyptę tytoniu, wydawanego tak jak chleb na kartki, wymieniali swoją rację chleba, u których pragnienie palenia przeważało nad pragnieniem, by nie pozostać głodnym, jak i ci, którzy nie umieli zadbać o siebie, często nie dożywali następnego dnia. Złamanie nogi na składzie drzewa i konsekwencje. W latach wojny głównym miejscem pracy mojego ojca była branża wyrębu lasu gospodarki narodowej ZSRR. Zgodnie z dokumentem: Akt nr (nie wskazany) o nieszczęśliwym wypadku w pracy, ojciec 1,7 roku pracował jako tragarz na składzie drzewa na placu rozładunkowym działki leśnej w organizacji, która nazywała się „Działka leśna OSM nr 8” (adres organizacji – Kargopolska d/l OSM nr 8). 14 października 1944 r. o trzeciej godzinie po południu wydarzył się nieszczęśliwy wypadek. Zgodnie z Aktem, pracując przy wagonie podczas załadunku, stał na trapie, który leżał jednym końcem na wagonie, a drugim na kablu załadowanym materiałem drzewnym. Materiał drzewny z wagonu zwalił się na ziemię i mój ojciec razem z materiałem drzewnym upadł i w tym czasie doszło do złamania nogi. Czy udzielono mu pomocy medycznej? Widać kontuzjowanym nikt się nie interesował, bo noga zrosła się nie w miejscu złamania, a kość na kości, w rezultacie noga była skrócona o cztery centymetry. W konsekwencji złamania nogi ustalono inwalidztwo drugiej grupy. Ale dziwota, emerytury nie płacili. Został przeniesiony do „lekkiej” pracy. Po tym opanował nowy dla siebie zawód, został szewcem.
Po natarczywych żądaniach i prośbach o powrót do domu, w grudniu 1947 r. ojcu wydano książeczkę wojskową. W lipcu 1948 r. został wyrejestrowany z ewidencji przy Szlapnińskim komitecie wykonawczym rejonu kargopolskiego obwodu czelabińskiego. Po czym otworzyła się możliwość dotarcia do domu. Opowiadał, że on i tacy jak on, jechali do Moskwy na otwartej platformie pociągu. W Moskwie udało mu się wsiąść do zwykłego, jak na tamte czasy, krytego wagonu. W nim dojechał do końcowego punktu przeznaczenia – miasta Tarnopola, który wciąż leżał w ruinach. Z Tarnopola ojciec jakoś dotarł do Buczacza, a z miasta pieszo do rodzinnej wsi Liszczyńce. Prawdopodobnie z miasta do wsi nie tyle szedł, co biegł, aby jak najszybciej dotrzeć do rodzinnego domu. Powiedzieć, kiedy dokładnie, którego dnia był w domu, jest niemożliwe. Ale na pewno przed 22 września 1948 r., datą przyjęcia do ewidencji przez Złotopotocki oddział zabezpieczenia społecznego, która widnieje w jego legitymacji emerytalnej. Ojciec – inwalida pracy Do domu ojciec wrócił jako inwalida pracy. Zgodnie z legitymacją emerytalną nr 1349, wydaną 3 lipca 1950 r., emerytura została przyznana w trzeciej grupie od 28.10.1947 r. do 14.05.1950 r. ze średniego zarobku 300 rubli, 50% miesięcznie w kwocie 150 rubli. Emerytura była przedłużana w trzeciej grupie od 12.09.1950 r. do 12.03.1951 r. w kwocie 150 rubli, od 10.03.1951 r. do 10.09.1951 r., od 23.02.1952 r. do 23.08.1952 r. w kwocie 150 rubli. Dalej w legitymacji emerytalnej nie ma żadnych wpisów. Emerytury ojciec później nie otrzymywał. Władza nie dawała temu żadnego wyjaśnienia, tak jak i temu, dlaczego określona w następstwie urazu nogi druga grupa inwalidzka została zamieniona na trzecią. Zaprzestanie wypłaty emerytury było dla ojca wielką traumą moralną i psychologiczną. Taka niesprawiedliwość z czasem, kiedy stałem się świadomym człowiekiem, odbiła się także na moim stosunku do władzy. Władza, która tak niesprawiedliwie postąpiła z ojcem, nie mogła być przeze mnie postrzegana bez pewnej dozy nieufności. Prawdopodobnie właśnie stąd wyrosło we mnie poczucie dyskomfortu w relacjach z jakąkolwiek władzą, tak i nie nauczyłem się pogodzić z tym, co nazywają „władzą”. Tym bardziej, że władza w żaden sposób nie spieszyła się z naprawianiem popełnionych przez siebie błędów, choć nie można powiedzieć, że nie zmieniała się na przestrzeni dziesięcioleci. Odznaczenie państwowe Inne czasy nastały po uwoln
Tłumaczenie maszynowe
Synom Ukrainy
Oni stoją. Na tej granicy,
Która biegnie przez środek ich ducha.
I znoszą krwawą zawieruchę zła,
Pokonują drapieżne podstępy obcych;
Z serc odganiają wątpliwości i smutek,
Choć ich nerwy są napięte, na granicy,
Choć przygniata ich ciężar gorzkich myśli,
Gdy o dobrych wieściach – ani słychu.
Oni stoją. Serca każą im tak.
I to najwyższy znak zwiastujący dobrą nowinę
O stopieniu ich dusz, ofiarności, zwycięstwach.
Synowie i ojcowie, córki i matki…
Dla Wolności i Honoru dusze ich świecą, –
Oni zaś stoją pod sztandarem Ukrainy!
***
Oni stoją pod sztandarem Ukrainy. Ziemia ich karmi – święta matka. Nadzieja w każdym sercu rośnie
Na jasne dni, na zwycięskie zmagania.
Na to naród poświęcał lata. Kozacki duch i wieczne pragnienie wolności – To najcenniejsza w bitwach przewaga,
Która zmiata wrogą siłę z drogi.
I ściela maj po ojcowskim podwórzu. Szczera modlitwa umacnia naszą wiarę. Że zbrodni najeźdźców kara nie minie.
Uświęcone krwią na polu Honoru i Chwały Zwycięskie wojsko rodzinnego państwa – Mocne duchem, silne przysięgą.
Na polu bitwy
Stepy niespokojne. Jak żmije okopy
Plują wrogim jadem z tysięcy żądeł.
Tak rozkazali władcy-faryzeusze, – "Ukrzyżuj!" – ryczy zombifikowany tłum.
Syczą wężowo żądła w każdej gardzieli,
Bo w głowach – szary mech szaleństwa…
A nad polem bitwy i żałoby
Wysoki dzień wstaje jak jasny Bóg.
Promienie-sznury – aż od słonecznego dzwonu
Dotykają ziemi. Czy świat uderzy w dzwon alarmowy?
Nadejdzie koniec kłamstwa i zła Mamony?
Koniec katom? Upadnie fałszywy brat
Na kolana na zniszczone przez niego pole?
Złoży pokłon pokutny z łzami?
Tłumaczenie maszynowe
Czy pomodli się, tak spragnienie, jak nigdy? Czy zetrze z oczu bielmo księcia ciemności? I napiętnuje złe czyny bezwstydnych, pośle przekleństwo wampirycznym wodzom tak straszne, aż zagrzmi potężnie Pański głos-wyrok: Ja odpłacę!? Niech wróg błaga Pana o przebaczenie za własny grzech, katowski występek swój. My czekamy na ten cud. Niech spełni się i teraz!!! Stoi nieugięcie obrońców szyk, gotowych iść po wodach i po lądzie, i gnać najeźdźców do ich izb czy chat. Krwawi front i przez step, i przez dusze, więc stąd nam nie odejść ani na piędź. “Ani na piędź, ani na włos!” – daje rozkaz sercom ofiarna krew. Stoi za nami rodna matka z synem; nad nami – Bogarodzicy pokrow. Na wieczną pamięć Bohaterowi Ukrainy Wasylowi Slipakowi. Twą ścieżkę w artystyczny kraj utkał los perłami gęstymi, lecz stanąłeś naprzeciw wrogich watah bojownikiem w szeregu przyjaciół-braci, bo błagały ochrony od klęsk ukraińskie oczy – niebieskie, szare, piwne, one tobie droższe od rang jasnych, one świętsze od boskich arii. Twoje życie – na służbie ich losów, ten step tobie – najwyższa w świecie scena. Tutaj główną tobie zagrać rolę, tutaj wybrzmi aria święta. Jej przygarnie stepu tego dal, niczym miłość matczyna bezgraniczna. Tutaj... czterdzieści dwie wiorsty – w gorzki smutek, a o krok – narodu pamięć wieczna. Na polu sławy twój nie zgaśnie ślad – brzmi on przez każde serce czułe. Paryż i Lwów, i step, i nieboskłon na wieki ciebie, jak syna, przygarnęły. ...Zawieśnieje łagodne i smutne wysokie pokojowe Ukrainy niebo, nad stepem skowronek arię zacznie niczym twoją... Za ciebie. I – dla ciebie. Pośle modlitwę w dusze pieśń ta, jak słońce – promień w rozkwitły słonecznik. I w Ukrainie uświęci serca twoje zwycięstwo w synach i córkach. Wasyl SAWCZUK, członek NSPU, m. Brzeżany. Po co taki głośny epitet? Sądźcie sami. Po pierwsze, uważamy ten dzień i to spotkanie – za oficjalny Dzień urodzin Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia rodzin zaginionych bez wieści. Po drugie, na spotkaniu, w Kijowie, na Bankowej 7/11, był obecny deputowany ludowy Ukrainy Anatolij Ostapenko, przewodniczący podkomitetu ds. ochrony socjalnej praw weteranów Komitetu Rady Najwyższej ds. polityki socjalnej. To właśnie on przygotowywał zmiany do Ustawy “O statusie zaginionych bez wieści w szczególnych okolicznościach”, aby ustawa ta wreszcie zaczęła działać. Na spotkaniu byli również obecni przewodniczący Komisji ds. zaginionych bez wieści (dalej – Komisja) Wołodymyr Maksymczenko oraz Ihor Kuraksa, który zajmował się poszukiwaniem zaginionych bez wieści od połowy 2014 roku. I my, dla których to zebranie było: mamy z “Nadziei”, “Edelwejsu” (Donieck) oraz “Nadziei-Wschód” (Ługańsk). Kwestie, które omawiano na spotkaniu – praca Komisji, stworzenie Jednolitego rejestru zaginionych bez wieści oraz tryb włączania do niego. I najważniejsze dla nas – włączenie przedstawicieli rodzin do składu Komisji. Zatem zmiany do Ustawy, które przygotował Anatolij Ostapenko, są już zarejestrowane w Radzie Najwyższej i przeszły wstępne omówienie w Komitetach. Czekamy na pierwsze czytanie. Jeszcze jeden projekt zmian do Ustawy – owoc wspólnej pracy Przewodniczącego Komisji Wołodymyra Maksymczenki oraz Ministerstwa Sprawiedliwości Ukrainy – też jest na wyjściu. Nie jestem pewna, czy dwie ustawy są lepsze niż jedna. Odnośnie pracy Komisji. Gabinet Ministrów obiecuje pomieszczenie, ale nie obiecuje ludzi do Sekretariatu i pieniędzy na pracę. Swoją drogą, kiedy Komisja rozpocznie pracę w pełnym wymiarze, gdzie będzie i włączenie do Jednolitego rejestru, i “rozbiór lotów” w sprawach zaginionych, i koordynacja grup poszukiwawczych, przewidziana liczba ludzi (18 osób) będzie “tym, co trzeba”. Zgadzamy się bronić takiej liczby “personelu obsługującego”, jeśli ci urzędnicy będą: przyjmować wnioski o zaginionych bez wieści; opracowywać, wprowadzać i kontrolować wprowadzanie danych o zaginionych bez wieści do Rejestru w pełnym wymiarze; inicjować, koordynować i, w razie potrzeby, aktywizować pracę śledztwa i śledczych w sprawach zaginionych bez wieści; inicjować i koordynować pracę grup poszukiwawczych. Spotkanie trwało trzy godziny. Co pozytywnego. Komisja pracuje. Przeprowadzono siedem posiedzeń. Raport o trzech ostatnich można obejrzeć na stronie Komisji na Facebooku. Zmiany do Ustawy będą. Wierzę, że one reanimują tę Ustawę, ona zacznie działać i my jeszcze za życia zobaczymy rezultat. Deputowany ludowy Ostapenko szczerze przejmuje się tym, żeby ruszyć tę górę z miejsca, zmusić do pracy. Jest taki ognik, wiecie, żeby zrobić i zobaczyć rezultat. Spodobała mi się jego pozycja “trzeba zacząć pracować, a niedociągnięcia tego skomplikowanego mechanizmu, które będą się ujawniać podczas pracy, będziemy usuwać w miarę ich wykrywania”. Wołodymyr Maksymczenko rozumie problemy, które stoją przed nim. Wyraźnie widzi pierwsze kroki dla rozwiązania tych problemów. Pracuje i jest gotowy pracować dalej. Swobodnie kontaktuje się z rodzinami. Otwarty na omówienie wszystkich kwestii. Co złego. Obaj przedstawiciele władzy zgadzają się dopuścić przedstawicieli rodzin zaginionych bez wieści do pracy w Komisji, ale “ograniczenie” – bez prawa głosu, bez dostępu do “informacji personalnej”. Było przejęzyczenie freudowskie: “Oni wszyscy są martwi”… Zatem o obiektywizmie i równowadze w Komisji, niestety, nie ma mowy. Póki co jest to jeszcze jedna “ekipa pogrzebowa” od redystrybucji ciał tymczasowo niezidentyfikowanych obrońców Ukrainy. Wniosek. Równowagę i obiektywizm Komisji może zagwarantować tylko pełnowartościowe włączenie przedstawicieli rodzin do Komisji. A my jesteśmy gotowe przejść wszelkie kontrole wszystkich struktur siłowych Ukrainy i udzielić wszelkich niezbędnych gwarancji nieujawniania informacji. Czyż ludzie, którzy czekają i szukają siedem lat swoich synów-obrońców Ukrainy, nie są godni zaufania tej samej Ukrainy? I czy wtedy możemy wierzyć my? Ze strony nadiyemos.com
Tłumaczenie maszynowe
Deputowani Rady Najwyższej skierowali do prezydenta zapytanie w sprawie pośmiertnego nadania tytułu Bohatera Ukrainy zwiadowcy 35. oddzielnej brygady piechoty morskiej, sierżantowi Jarosławowi Wasylowiczowi Żurawlowi. Za przyjęciem tego zapytania głosowało 292 deputowanych.
Odpowiednie wystąpienie podpisało 60 deputowanych, poinformowała zastępczyni przewodniczącego parlamentu Olena Kondratiuk.
40-letni żołnierz 35. oddzielnej brygady piechoty morskiej Jarosław Żuraweł został ranny w pobliżu Zajcewe w lipcu 2020 roku. Wtedy, według słów ojca żołnierza, prezydent jako najwyższy zwierzchnik sił zbrojnych zakazał wysłania oddziału specjalnego w celu ratowania rannego. Jarosław Żuraweł wykrwawił się i zmarł. Dokładna data śmierci jest nieznana. Ciało żołnierza bojownicy przekazali stronie ukraińskiej 8 dni po zranieniu, 21 lipca.
Według komunikatu prasowego sztabu Operacji Sił Połączonych, 13 lipca 2020 roku w „szarej strefie” pod Zajcewe w obwodzie donieckim, podczas wykonywania zadania bojowego, zginął dowódca plutonu rozpoznawczego 35. brygady porucznik Dmytro Krasnohrud. Rosyjskie siły hybrydowe ostrzelały grupę humanitarną, oznakowaną białymi hełmami i białymi opaskami na kamizelkach kuloodpornych, która miała ewakuować ciało poległego dowódcy. Wśród zabitych w wyniku ostrzału byli żołnierz-medyk Mykoła Ilin oraz sierżant Jarosław Żuraweł.
Pożegnanie z Jarosławem Żurawlem odbyło się 23 lipca 2020 roku w obwodzie dniepropetrowskim.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Olha Herasymiuk: „Nie ma już na całym świecie takich ludzi jak Opanas Słastion!”», s. 1
Dokończenie. Początek na str. 1. W 2009 roku w gazecie „Den”, którą czytała i z którą się przyjaźniła, natrafiła na artykuł Heorhija Szybanowa, niezwykle ciekawego historyka sztuki i krajoznawcy, w którym pisał on, że na Połtawszczyźnie jest mnóstwo nieziemskiej urody szkół o unikalnej architekturze. Heorhij mieszkał obok, w Czornuchach, skąd i Skoworoda wyruszył w świat. Jak to możliwe, żeby w ciasnym połtawskim świecie, w którym przeżyła (do studiów) całe życie, nigdy nie słyszała o szkołach Slastiona? Zaczepiło! A czasy były wtedy „przedrewolucyjne”, niezbyt swobodne, nasze dziedzictwo leżało pogrzebane w skrzyniach. Ona jest deputowaną ludową Rady Najwyższej Ukrainy VI kadencji. Jej asystentką była Wira Iwaniwna Otroszko, która „dostała się” od pani Jarosławy Stećko – wspaniała nauczycielka matematyki, która bezinteresownie uczyła dzieci i nigdy nawet cukierka nie wzięła w prezencie. Razem z panią Wirą napisały dziesiątki listów i wysłały do różnych wsi Połtawszczyzny, gdzie mogłyby być, jak pisano w artykule, unikalne szkoły Slastiona. „Czy to prawda?” – pytały w listach. Odpowiedziano różnie: ktoś nie wiedział, ktoś nie słyszał, ktoś odpisał. Zrobiły kolejny krok – wybrały sześcioro sławnych architektów i architektek Ukrainy, wśród nich panią Skoryk, i napisały do nich listy z jednym pytaniem: „Czy to prawda, że budowle są unikalne i stanowią wartość kulturową?”. Wśród niekonkretnych i rozmytych odpowiedzi nagle błysnęła nadzieja. Pisała architektka, profesorka Zoja Wasyliwna Mojsiejenko, żona architekta Wiktora Czepełyka: „Dziewczęta, drogie, to unikalne zjawisko, zajmijcie się tym, proszę, zróbcie coś!”. Ten list bardzo zainspirował. I znów zaczęła się praca. Pani Olha napisała do premiera! Stamtąd list skierowano do Ministerstwa Kultury, Ministerstwo Kultury – do obwodu, w obwodzie powiedzieli, że badać tego zjawiska nie ma możliwości – ani pieniędzy, ani chętnych! Tym bardziej, że wtedy pracowali nad fotoalbumem dla prezydenta Janukowycza. I, właściwie mówiąc, kropka. Olha odłożyła teczkę z korespondencją do lepszych czasów. I leżała ona w szufladzie aż do Rewolucji Godności. Ale i wtedy, i teraz szkoły Slastiona nie dają ani spać, ani jeść. Nie może spokojnie myśleć o nich, kiedy pada deszcz albo śnieg. Bo ramionami czuje, jak kulą się od niepogody budynki ukraińskiego modernizmu, z których ludzie pozdejmowali dachy. Nie wytrzymują, biedaki, padają… „Chciałabym poinformować o naszym projekcie bardziej optymistycznie, ale sumienie nie pozwala”. Na dzisiaj w ramach projektu „Szkoły Łochwyckiego ziemstwa” znaleziono 53 budynki, a wciąż odkrywane są kolejne. Jakoś Maksym Iwanow był w Kurińce na Połtawszczyźnie, skąd przysłał zdjęcie: „Popatrz, jaka piękna budowla!”. I ona rozpoznaje szkołę Slastiona. Zebrali się na weekend, wsiedli w auto i pojechali na Połtawszczyznę. Objechali wtedy w ciągu roku wsie i pola, obeszli krzaki i zarośla, przedzierając dla świata piękno Slastiona. Terytorium Łochwyckiego ziemstwa – to Połtawszczyzna, trochę Czernihowszczyzny i Sumszczyzny – zgłębiała z przyjaciółmi „po płastuńsku”. W Połtawie spotkała ciekawego badacza Witalija Chanka, który serdecznie podzielił się zebranym o szkołach materiałem. Na oślep objeżdżali wszystko, wiedząc, że szkół rzekomo zbudowano od 70 do 100. Budowle zachowały się w różnym stanie – jakaś żyje, jakaś jest w ruinie. Szukając, zwracali się do ludzi z ciągłym pytaniem: „Nie wiecie, gdzieś tu miała być stuletnia szkoła?”. „O tam, jedźmy, ja wam pokażę!”. „W Szmyhlach szkoły nie zobaczyliśmy, tylko fundament w lesie stoi. Nad tym widokiem po prostu płaczesz”. Od tamtej pory dużo grzebała w książkach i archiwach, coś poodnajdywała. Maksym Iwanow opanowywał muzea, zapisywał, wyszukiwał. Trafiają się stuletnie publikacje, bo na początku XX wieku prasa Imperium Rosyjskiego pisała o szkołach Slastiona. Tak czy inaczej, to część reformy ziemskiej – sprawa państwowa. Ale w tej sprawie najbardziej zachwycają Szkoła w Charsykach zdumiewający ludzie. Łesia Ukrainka, Ołena Pcziłka, Opanas Slastion, Dmytro Jawornycki, Mykoła Łysenko – ta plejada, wspaniali przyjaciele – chwycili się reformy, przepychając pod nią ukraińskość. Właśnie ta „kompania” nalegała na projekty Slastiona, „przeciskając”, jak to teraz mówią, przez ziemstwo ukraiński modernizm. „Moim zdaniem szkoły to jeden z najciekawszych wkładów Slastiona w ukraińskość, chociaż trudno wyliczyć wszystkie jego sprawy. Przynajmniej szkoły tak czy siak nie zginęły fizycznie, jak to stało się z jego innymi genialnymi zbiorami, archiwami, pracami artystycznymi”. Uczył się u sławnych kobziarzy, których już wtedy niszczyli. Z Łesią Ukrainką jeździli po Ukrainie, nagrywając bandurzystów na fonograf. Kiedy władza zabroniła, przywozili kobziarzy do siebie, do Myrhorodu, i tam ich nagrywali. Opanas sam stworzył w Myrhorodzie szkołę kobziarską! W jego listach przebijają żale, że ginie ukraińskie dziedzictwo. On już wtedy to rozumiał i ze wszystkich sił starał się je chwycić i zatrzymać, zbierając ogromną kolekcję ukraińskich starożytności. „Natrafiłam na wzruszające wersy w listach, w których obiecuje zrobić przyjaciołom co tylko zechcą, niczego za to nie wymagając, „tylko przyślij mi czapkę starodawną, którą widziałem u ciebie””. Bezgranicznie kochał Szewczenkę. Był jednym z pierwszych jego ilustratorów. Jego ilustracje do „Hajdamaków” są unikalne. „Niedawno w Odessie na aukcji kupiłam bardzo dawne pocztówki z ilustracjami Slastiona, na jednej nawet jest napis w języku ukraińskim: „Szczerego brata po matce Ukrainie witam z Nowym Rokiem!”. To w tamtych czasach!”. Pocztówka – bez wątpienia eksponat dla Muzeum, bo pani Olha u siebie takich artefaktów nie zatrzymuje. Bardzo chce zrobić Muzeum. Kiedyś, objeżdżając wsie, rzuciła hasło: „Kto chciałby przygarnąć w szkole Slastiona Muzeum jego imienia?”. Wszyscy chcieli, mówiąc jeden przez drugiego: „U nas lepiej, u nas lepiej!”. Tymczasem Slastion kiedyś sam zadbał o muzeum. Długo ucząc się w Petersburgu, był przyjacielem i współpracownikiem pieriedwiżników, wchodził w najwyższe kręgi ówczesnej elity twórczej, dalej, zarabiając na życie, pracował w towarzystwie wojskowym w Petersburgu. Był ulubieńcem i towarzyszem Riepina. Woził do Petersburga kobziarzy, gdzie oni, zapewne, śpiewali o „lachu i moskalu”. Skorzystał z pracy w towarzystwie, żeby nauczyć się kozackich strojów wojskowych. Kiedy zakończył pracę i przyjechał do Myrhorodu, na Połtawszczyznę, to wszystko miał gotowe dla muzeum ukraińskości. I stworzył je, oddając wszystko, co nazbierał. Ale tragiczny los – jego i dziedzictwa. W strasznym czasie prawie wszystko to zginęło. Kolekcję haftów zalała powódź. Obrazy przewoził – coś podobnego się stało. Kiedy jakieś pięć lat temu przyjechali do myrhorodzkiego muzeum krajoznawczego, pani Olha jeszcze z progu zapytała: „A co macie Slastiona?”. Spojrzeli na gości bez szczególnego zaufania, ale odpowiedzieli uprzejmie i obiecująco: „Zdaje się, że coś jest”. Zaprowadzili do komórki z wszelkim różnościami. „Patrzę, krzesło stoi, pytam: „A co to za krzesło?”. „Tak toż to Slastiona”, – mówią. „Jak?”. Opanas Slastion „W skrzyni też, chyba, coś jego leży, bo po śmierci przynosili”. Otworzyli – a tam tkane rzeczy z jego domu”. Maksym Iwanow znalazł na półce skórzany portfel. „To też Slastiona!” – mówią. „A co tam w środku?” – „My nie wiemy!”. Na stronie na Facebooku wystawili zdjęcia wszystkiego, co wtedy znaleźli, chociaż rzeczy Opanasa zachowało się niewiele.
Niedawno muzeum w Myrhorodzie otrzymało imię Slastiona. Zwycięscy ludzie, którzy tam pracują, stworzyli pokój Slastiona. Wszystkie podarowane i zachowane rzeczy zebrano w stale działającą ekspozycję. Ale mało jest informacji o nim i wiele tajemnic. Wiadomo, że ostatnie lata Slastion przeżył w myrhorodzkim mieszkaniu razem z doktorem Zubkowskim. Najprawdopodobniej bolszewicy ich „zagęścili”, kiedy rozstrzygała się „kwestia mieszkaniowa”. Zubkowski to ten doktor, który odkrył myrhorodzkie źródła mineralne, uzasadniając, że woda myrhorodzka jakością nie ustępuje słynnym europejskim, którymi leczy się państwo. Był on wtedy znany w wyższych sferach – i skorzystał z tego, żeby „przebić” projekt uzdrowiska, a wcześniej razem ze Slastionem osuszyli według specjalnej technologii słynną myrhorodzką kałużę. W strasznym 33. roku Opanas Slastion zmarł, gdzie podziały się jego dzieci i chora żona – nie wiadomo. Podczas pierwszej wizyty w Myrhorodzie odnaleźli grób Slastiona. O nim oczywiście wiedzieli, ale zwrócili na niego uwagę. Błądząc po cmentarzu i wypytując ludzi, nagle zobaczyli na drzewie telefon: „Jeśli coś potrzeba, dzwońcie!”. Na telefon odpowiedział mężczyzna, jak się okazało, dyrektor cmentarza. „Już jadę!”. Przybiegł do nas na rowerze, zaprowadził na miejsce, gdzie Slastion spoczywa, w jednym grobie z Zubkowskim. Powiedział: „Oto teraz będę wiedział, kim są ci ludzie – i teraz tutaj zawsze będzie jak najlepszy porządek!”. A czy ktoś jest na świecie z rodziny Slastiona? Rzuciła się na poszukiwania choćby jakiegokolwiek śladu. Anatolij Izotow, który obecnie odnawia Odessę, w jednej z podróży po internecie natrafił na amerykański adres poczty, rzekomo związany z nazwiskiem Slastiona. „Tutaj przemknęło!”. Zaczęła pisać, nie znając imion. I nagle odzywa się człowiek: „Pytała pani o Slastiona?”. „Tak, pytałam”. „A czego pani potrzeba?”, – interesuje się ostrożnie. Widocznie przywykli, że czasami Ukraińcy, kiedy odnajdą kogoś za granicą, to od razu – „dajcie, nie mijajcie”. Napisała do niej list z jedyną prośbą o spotkanie, bo zrozumiała, że natrafiła na ślad rodziny. „Nic a nic od pani nie potrzebuję. Przeciwnie, coś pani przywiozę, pokażę i coś opowiem”. W Denver pani Olha zatrzymała się u przyjaciółki Natalki Feduszak, co bardzo pomogło jej spotkać się z synową syna Slastiona, Jurka – Barb Zawadowicz. „Ukraińskiej krwi w Barb ani kropli, anglojęzyczny człowiek, ale wydaje się, że prawdziwszej Ukrainki niż ona nie spotkałam”. Ta kobieta nie po prostu przyjęła ukraińskość, ona się w niej poczuła. Kiedyś usłyszawszy, jak gra bandura, po prostu „postradała zmysły”, bo sama jest muzykiem, skrzypaczką, a przy okazji matematyczką. Usłyszała bandurę, znalazła ją i sama nauczyła się grać. Śpiewała pani Oldze swoim wstrząsającym głosem cudowne ukraińskie pieśni, przy czym kijowskie. To nagranie później brzmiało w muzeum w Myrhorodzie na jednym ze specjalnych „slastionowskich zebrań”. Śpiewała Barb pięknym językiem ukraińskim, ale ani słowa nie rozumiała, o czym wywodziła. Starannie wyuczyła się słów! (Wtedy w muzeum miejscowa śpiewaczka zaśpiewała pieśń, którą napisał syn Slastiona, Jurko – to pierwszy raz te słowa zabrzmiały w ojczyźnie, one nawet napisane były jako przesłanie na wypadek, gdyby ktoś je znalazł…). Na spotkanie Barb przyprowadziła swojego syna Marka – prawnuka Opanasa Slastiona, którego wołają po ukraińsku – MarkO, z akcentem na ostatnią sylabę. Prawnuczkę nazywają Natalka. Oni mówią piękną ukraińszczyzną. To dzieci przybranego syna Jurka Slastiona, wychowane w ukraińskości. W Denver, w stanie Kolorado. Na następne spotkanie, u przyjaciółki Olhi, Barb przywiozła pokazać świtkę i wianek swojej teściowej, przywiozła wszystko, co zachowała ukraińskiego. Powiedziała: „Boże mój, mam teraz 72 lata i wiem, że muszę zacząć żyć od nowa i żyć bardzo długo, bo nigdy nie myślałam, że ja, jako Ukrainka, gdzieś się przydam”. Nawet próbowała kilka słów powiedzieć po ukraińsku. Barb Zawadowicz (nazwisko pierwszej żony pana Jurka) – to osobna historia. Znaleźliśmy i Jurka Slastiona, ale na cmentarzu… Barb z teściem, Jurkiem Slastionem, synem Opanasa.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Tymczasem w Ukrainie ona wciąż odnajduje i rejestruje, niczym „narodzone dzieci”, szkoły Slastiona. Niektóre już wpisano do rejestrów, niektóre trzeba nazwać jako „świeżo odnalezione obiekty kulturowe”. „Wraz z przyjaciółmi zetknęłam się z ciężką rutyną przy rejestracji, z chaosem i takim wyczerpaniem, że myśleć o tym bez oburzenia nie mogę”. Kiedy udało im się wpisać do rejestru od razu 35 szkół jako obiektów dziedzictwa kulturowego o znaczeniu lokalnym, to uskrzydliło i zainspirowało. To był jakiś cud, bo w tamtym momencie do rejestru żadne zabytki nie były wpisywane, on po prostu „leżał”. I nagle z 35 obiektami otworzyli rejestr taką piękną historią! A dalej i do teraz rejestracja znów utknęła. „Nasze dwie szkoły utknęły były w rejestrze, jak w bagnie. I wreszcie, dzięki ministrowi Ołeksandrowi Tkaczence, dokumenty są podpisane. Ale przecież, oprócz naszych 3 szkół, jeszcze 5 tysięcy obiektów dziedzictwa kulturowego Ukrainy czeka na rejestrację!”. Tymczasem zabytki pozostają skazane na zagładę. Są demontowane, niszczone, tak jak wcześniej, trwa zabudowa, remontować cenne budynki jest drogo, łatwiej – zburzyć. Pomyślała, że po Rewolucji Godności – dlaczego też wyciągnęła teczkę z dokumentami – nastał wspaniały czas, by dowiedzieć się, kim jesteśmy i co za nami stoi. „Ja naprawdę poczułam, że Slastion jakby pojawił się przewodnikiem do nas samych, jakby drzwi dla nas uchylił”. Wielkie uniesienie czuła, kiedy jeździła po miejscach Slastiona. Widziała, jak ochoczo ludzie zbierali się na czyny społeczne. Jak wzruszająco przynosili stare rodzinne fotografie z przeszłości i przedprzeszłości. Historia zaczęła wypływać w ich głowach. Przestali traktować je jak porzucone rudery, jak jakąś nędzną ruinę. W Bondarach, na przykład, gdzie mieszkał słynny kobziarz, u którego Slastion się uczył, zaczęli zjeżdżać się dawni mieszkańcy wsi, z całego kraju i zza jego granic, którzy dawno temu wyjechali. I zaczęli urządzać w szkole Slastiona dzień wsi. „Poczułam, jak coś potężnego otworzyło bramę do swojego świata. Ja to tak czuję i szczerze wydaje mi się, że Slastion to widzi”. Z projektem „Szkoły Łochwickiego ziemstwa” pani Olga próbuje trafić do państwowego projektu „Wielka restauracja”, o którym dużo się mówi, ale nie wiadomo, ile na to środków wydzielono i czym wszystko się skończy. Oni są w drugiej kolejce, bo do pierwszej kolejki wpisano szereg obiektów, mówią, że ważniejszych. Ona nie mierzy, który jest bardziej znaczący, szczęśliwa jest z każdego, na przykład z pałacu Zakrewskich w Berezowej Rudce, o który też chodziła i prosiła, żeby ktoś wziął go pod skrzydła. Obiecano jej, że ze szkołami Slastiona trafią do „Wielkiej restauracji”, ma nadzieję, że tak właśnie będzie. „Ja tylko boję się, że póki tam trafimy, to nie będzie czego restaurować”. W Chytciach na szkole niedawno rozebrano dach, oczywiście po to, żeby wszystko runęło. A tymczasem na budynku wisi tabliczka, którą wykonali i powiesili na własny koszt, bo u władz lokalnych się nie znalazło – „Chronione przez państwo”. Żeby każdy, kto będzie przechodził obok, widział, że to zabytek ukraińskiego modernizmu: „Nie dotykać!”. A dzisiaj tabliczka leży pod nogami i ściany wkrótce będą leżeć. Teraz architekt Anatolij Izotow zamierza z parą swoich studentów pojechać do Chytców, a lokalny łochwicki deputowany zgłosił się do pomocy. Wszystko trzeba sfilmować, póki nie runęło całkiem. Zarejestrowane się zachowa, w jakimkolwiek stanie by nie było. Kiedy w Turcji turystów prowadzą po tysiącletnich kamieniach, to mówią: „oto kamyk, po którym stąpała noga tego a tego…” i są dumni. To dlaczego by nam nie zatrzymać jakiegoś kawałka wzoru, okienka, drzwi, które mogliby oglądać ludzie, będąc dumnymi nie mniej niż Turcy. Wśród szkół, które żyją pełnokrwiście i szczęśliwie, pani Olga wymienia unikalną, Bodakwiańską, gdzie pracują wielkie entuzjastki, lokalne nauczycielki, które stworzyły tu muzeum. Szkoła jak laleczka, którą z przejęciem chronią. Teraz chroni ją jeszcze tablica pamiątkowa. „Jakie głębiny nam się otworzyły, kiedy jeździliśmy po szkołach Slastiona!”. To przecież nie tylko unikalna architektura, która istniała bardzo krótko, bo „zbyt ukraińska”. W niepewnych radzieckich latach szkolne wieże Slastiona zbijano, żeby nie kłuły w oczy. Kłamliwym dla władzy radzieckiej był sam ukraiński styl modernistyczny, który jako pierwszy dokładnie zbadał niezapomniany Wiktor Czepełyk i którego książkę już dawno pora wydać ponownie, bo już jej nie można znaleźć. Zmarł, nie znając przyszłego losu budowli Slastiona. Córka Czepełyka, znana artystka Oksana Czepełyk, przyłączyła się do wyjazdów, bywała w ekspedycjach, bo pani Zoja Mojsiejenko-Czepełyk, która zainspirowała na samym początku ten projekt, już chorowała. Odeszła niedawno, a tak marzyła, żeby pojeździć! Bo bardzo cieszyła się każdą wieścią o tych pracach. Teraz oni z Wiktorem Czepełykiem rozmawiają na ukraińskim niebie i ona opowiada mężowi, że sprawa, o którą walczył, posuwa się naprzód, więc nie na darmo zaczynał. „My jakby przywróciliśmy Slastiona na ziemię i on zaczął brzmieć”. On jakby był w mozaice kultury: to tam „zaświeci”, to tam „błyśnie”. Ale przykro, że jego imię znane jest jednostkom. I Łesię Ukrainkę znali, w czasach radzieckich przekształciwszy ją w postać z gipsu. I Szewczenkę „usowiecili”, i Skoworodę włożyli nam do głów („dość z was słupów nieociosanych”). Wielu uczesano na radziecką modłę, zaadaptowano pod czas radziecki, zrobiono z nich chłopów nędznych. A Slastion gdzieś zniknął wśród wielkich. „I oto teraz, kiedy natykam się na „szkoły Łochwickiego ziemstwa”, „słynnego Slastiona”, trasy „ukraińskiego modernizmu”, którymi ktoś jedzie, opisuje, zachwyca się – to rozumiem, Opanas powrócił razem ze swoimi arcydziełami”. Jej mała drużyna zagospodarowuje ugór zapomnienia i wyciąga z zarośli na światło dzienne architektoniczny cud, pałace, „wiejskie akademie”. Tutaj wszystko jest przemyślane dla ucznia i nauczyciela. Klasy zaprojektowano tak, że do oświetlenia nie potrzeba ani lampy, ani świecy. Ergonomia! W wyremontowanej szkole Bodakwiańskiej specjalnie zostawiono otwarty kawałek pierwotnej ściany, żeby było widać, co jest w środku. Okazało się, że szkoła jest ocieplona owczą wełną. Architektonicznie, kiedy rozsuwano drzwi, tworzyła się wielka sala, gdzie dzieci miały swoje zabawy, wieczorki. Szkoła nie była tylko budynkiem, wokół niej obowiązkowo rósł i owocował sad. Obok niej – piwnica połtawska, do której wchodzi się pod ziemię, gdzie przechowywano jabłka i gruszki dla dzieci. Przy szkole było pomieszczenie, gdzie mieszkał nauczyciel, i cóż to byli za nauczyciele! W jednej szkole dyrektorem był Wołodymyr Hres, żołnierz armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, później – ataman Hres, który stworzył oddział powstańców. Z czasem ogłoszono go przestępcą przeciwko władzy radzieckiej i wysłano na dziesięć lat na katorgę. „U nas na Połtawszczyźnie pamięć o oporze sprzed stu lat przeciwko Imperium Rosyjskiemu wyczyszczono całkowicie”.
Ale działały tam oddziały partyzanckie, w jednym z których był także dziadek Olży, którego za czasów radzieckich również nazywano bandytą. I który w rzeczywistości zginął w Chołodnym Jaru jako bohater. Dyrektor po obozach pozostał przy życiu, mówią, że wracał w czasach II wojny światowej na rodzinne ziemie, ale dalej ślady jego się urywają. Badacze szkół ziemstwa łochwickiego znaleźli jedynie skrawki jego dziennika, w którym mężczyzna opowiada, jak sadził szkolny ogród, jak chodził do państwa i wybierał najlepsze sadzonki. Można to przeczytać na stronie projektu na Facebooku – zgodnie z zasadą projektu – wszystko, co zostaje odnalezione, musi być w wolnym dostępie! Szkoły Słastiona były zorientowane na wiejskie dzieci i całe piękno było zorientowane na nie. Kiedy chcesz znaleźć dzisiaj taką szkołę, szukaj najpiękniejszego miejsca, na wzniesieniu. W jednej ze wsi, gdzie szkołę dawno zburzono doszczętnie, pozostały tylko schody. „I ja sobie rysuję w myślach, jak dziecko wspinało się do Boga tymi schodami”. Kiedy stanąć na szkolnym progu, przed tobą otworzy się niesamowity horyzont. Dziecko, ucząc się w takiej przestrzeni, widząc przed sobą potężne ukraińskie piękno, powinno było wyrosnąć na wolne, na człowieka wolności, część niezależnego narodu! Właśnie dlatego reżim musiał te szkoły niszczyć… „Marzę o uratowaniu tej pamięci i piękna”. Podczas lockdownu dawno nie oczyszczano zarośli, ale teraz znów planują ekspedycję. I zawsze odezwą się wspaniali ludzie, gotowi jechać na Połtawszczyznę. Częścią zespołu Olży, najbardziej aktywną, stała się rodzina Saszy Gerasimowej – ona, mąż Serhij i troje ich dzieci. Przeprowadzili się z miasta do wsi Bubny, w rejon czornuchyński, gdzie obok są wszystkie najlepsze szkoły, wśród nich jedna z ulubionych Olży – w Charsykach. „O tym, że to szkoła Słastiona, dowiedziałam się wcześniej. Ale o tym, że uczył się w niej mój ojciec, nie wiedziałam”. Niedawno znalazła stare zdjęcie ojca, które dotąd było niedostępne, i rozpoznała ojca. Siedzi z przyjacielem na progu tej luksusowej szkoły, a za plecami – zdumiewające drzwi! Pocztówka z aukcji. Dzięki Bogu, uratowali szkołę przed grabieżami, bo miejscowy maruder chciał zamienić ją w garaż. „Przybiegliśmy i wygoniliśmy maruderów”. Zebrali pieniądze, nakupili materiałów budowlanych i zabrali się z rodziną Gerasimowych do remontu. Przyjechał restaurator Izotow z Odessy ze swoimi uczniami, połtawscy entuzjaści. Coś zdążyli zrobić razem, resztę rodzina sama dokończyła. Kiedy zebraliśmy ludzi ze wsi, wycięliśmy zarośla, wynieśliśmy śmieci, przed nami ukazało się niespotykane piękno. Zabezpieczyliśmy szkołę, zamknęliśmy przed deszczem, żeby nie runęła. I jak tylko znajdziemy kogoś, kto „zwariuje” i da nam pieniądze, żeby ją uratować, to będzie cud! Gdyby mogła teraz spotkać się z Opanasem Heorhijowyczem, to wypytałaby o wszystkie zagadki, nad którymi się męczy. Ledwo mignie jakieś słowo o Słastionie, to od razu myśli: tutaj jest jakaś odpowiedź. Niestety, nierozwiązanych spraw jest wiele. Miał tragiczną historię rodzinną. Żona ciężko zachorowała, mentalnie. Dużo podróżowała po klasztorach i zabierała ze sobą Grób syna Opanasa, Jurka, w Denver syna Jurka. Mieli jeszcze córkę, nie wiadomo, gdzie ona jest. Podejrzewa, że gdzieś we Włoszech jest pochowana, bo wyszła za mąż za zagranicznego inżyniera i wyjechała. Słowem, to jeszcze trzeba znaleźć. Ale nie przestaje dziwić, jak człowiek, mając ciężki osobisty los, cały czas martwiąc się o syna, chorą żonę i nie porzucając jej, – cały czas był rozpuszczony w ukraińskich sprawach, w bezinteresownej pomocy komuś ważnemu. Martowycz 20 lat z pokoju nie wychodził. A Słastion, rozumiejąc, jaki to talent, jaka to ważna osobowość dla społeczności, gotów był wszystko oddawać, by wesprzeć. „Takiej bezinteresownej miłości do ukraińskości i Ukrainy, jak u Słastiona, u nikogo nie spotkałam”. Nie spotkałam, żeby ktoś go ganił, czy krytykował, czy komuś on czegoś nie zrobił. To człowiek, do którego nie mam żadnych pretensji. Jedynie zachwyt. To jakaś gwiazda po prostu! Ci ludzie nigdy nie dbają o to, by o sobie powiedzieć, napisać – taka uniwersalna skromność. Kto z nich myślał o tym, by po 100 latach o nich wspomniano? Ale w rzeczywistości tacy ludzie są niezniszczalni, oni wracają. Prędzej czy później spod ziemi wyjdzie to Światło”. Opowiedziała Halyna DACIUK. Z ekspozycji Muzeum w Myrhorodzie: obraz i makieta. Ojciec Olży, Wołodymyr Prychodko (siedzi)
Tłumaczenie maszynowe
Nazarij NAZAROW, doktorant Instytutu Filologii Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki. Bezsprzecznie, na to pytanie można by odpowiedzieć zgodnie z programem szkolnym: pierwszym wielkim utworem prozatorskim w języku ukraińskim była „Marusia” Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki (1834). Ale istnieje ciekawsza droga. Proponuję uwadze czytelników to, co przychodziło mi na myśl, gdy starałem się uporządkować wizję ukraińskiej prozy, a dokładniej jej historii, którą wykształciłem sobie przez pewien czas. To, co zostanie tu powiedziane, można zastosować także do innych literatur europejskich, jednak zastosowanie proponowanych idei do literatury ukraińskiej wydaje mi się obecnie najbardziej pasjonującą przygodą badawczą. Zanim przejdę do rozmowy o materiale czysto ukraińskim, trzeba odpowiedzieć na kilka pytań ogólnych. Po pierwsze: czym jest proza. Najprostsza odpowiedź brzmi: „nie poezja” i w pewnym sensie jest ona słuszna. Poezja pojawia się zazwyczaj wśród pierwszych zabytków piśmiennictwa, ponieważ we wszystkich wczesnych społeczeństwach opiera się ona silnie na pieśniach obrzędowych i innych pieśniach. Jeśli przyjrzymy się historii literatur, zwłaszcza dawnych, zauważymy ciekawą prawidłowość. Na przykład najdawniejsza literatura świata – sumeryjska – nie znała „prozy” w naszym rozumieniu. Wszystko, co nie było „poezją” (a metrycznie i retorycznie ozdobne było całe piśmiennictwo kultowe), stanowiło dokumenty, traktaty, bieżące zapisy kancelaryjne. Dlatego nie dziwi, że między „piśmiennictwem” a „pisarstwem” często nie wytyczano granicy. Dlatego słynna „biblioteka” Aszurbanipala obejmowała nie tylko „Epos o Gilgameszu”, lecz także znaczną część tego, co dziś nazwalibyśmy „dokumentacją urzędową”. W dawnych Chinach działo się coś podobnego: pierwsze „biblioteki” były jednocześnie „archiwami”, w których obok wierszy i kronik znajdowały się zapisy urzędowe. Z jednej strony świadczy to o synkretycznym okresie rozwoju literatury, kiedy piękne piśmiennictwo nie wyodrębniło się z innych praktyk. Z drugiej strony świadczy to o tym, że i sam stosunek do pisania „urzędowych” dokumentów nie różnił się zasadniczo od stosunku do tworzenia tekstów „artystycznych”! Tak więc znaczna część spuścizny dawnych chińskich „prozaików” (na przykład Han Yu) to dokumenty oficjalne (z ówczesnego punktu widzenia), które sporządzali jako urzędnicy. Różnorodne prośby, raporty, propozycje kierowane do władzy. A dziś takie teksty wyglądają nie mniej artystycznie niż napisane przez autora z czysto artystycznym zamiarem. Zamiar autora co do tekstu nie zawsze pokrywa się z zamiarem czytelnika, to znaczy – z naszym zamiarem. Ale w tym nie ma gwałtu na tekście, na interpretacjach itd. Urzędowymi tekstami, które nie miały pierwszorzędnego „artystycznego” znaczenia dla ich twórców, były także pierwsze kroniki różnych narodów. Kroniki powstawały zazwyczaj przy dworach monarchów, przez specjalnych urzędników, którzy mieli dostęp do archiwów. Tak więc za prekursora chińskiej prozy uważa się nawet dziś historiografa Sima Qiana (ok. II w. p.n.e.), który pełnił ponadto funkcję nadwornego astronoma. Jego kronika uchodziła za wzór stylu prozatorskiego. Źródłami jego pracy były głównie archiwa różnych państwowych tworów dawnych Chin, a także przekazy ustne, które sam słyszał. Pierwsza starogrecka proza należała do Herodota, który szeroko korzystał ze źródeł ustnych.
Kroniki kijowsko-ruskie
Coś podobnego widzimy także w powstawaniu dawnoukraińskich, kijowsko-ruskich kronik. Kronikarz miał dostęp do książęcych archiwów (bo jak inaczej mógłby umieścić w tekście umowy między Rusią – pierwotnie jest to etnonim – a Grekami?). Ale nie w mniejszym stopniu źródłem dla kronikarza były także ustne opowieści, a nawet istnieją podstawy, by sądzić (jak czynią to badacze od czasów Iwana Franki, a także autor tych słów miał okazję pisać o tym), że poszczególne fragmenty funkcjonowały jako pieśni czy ballady, czy też epos wykonywany ustnie, o czym świadczy podobieństwo stylu do znanego nam z późniejszych zapisów eposu narodów słowiańskich. Zatem za część „prozaiczną” odpowiadają archiwalne dokumenty urzędowe, zabytki dawnej kancelarii, a za część „poetycką” – ustne teksty folklorystyczne, pieśni i tym podobne. Widzimy również, że kronikarze i chroniści – pierwsi „prozaicy” – pod względem swojego podejścia i statusu nie różnili się zasadniczo od, powiedzmy, urzędników sądowych późniejszych wieków, którzy dysponowali pisanymi dokumentami (statutami, dyplomami) oraz ustnymi zeznaniami. Ci kronikarze mieli dostęp do archiwów kancelarii i sami byli pewnym stopniem kancelistami.
Spadek ukraińskich kancelarii XIV–XVIII wieków
Takie podejście pozwala nie dzielić tak ostro staroukraińskich tekstów na zabytki „literackie” i „językowe” (dokumentację kancelaryjną, interesującą przede wszystkim historyków języka). I to podejście wcale nie jest tak bardzo nowe. Na przykład Oleksa Myszanycz umieścił znaczne fragmenty dokumentów z XVI–XVIII wieków w uporządkowanej przez siebie antologii „Народні оповідання” (Kijów: Naukova dumka, 1983). Jednak podkreślał on właśnie ustność takich tekstów i rozpatrywał je w kontekście tradycji ludowej opowieści o ważnych wydarzeniach. Zasadniczo nie ma istotnej różnicy między kronikarzem, który zapisuje i oczywiście opracowuje ustne opowieści, a kancelistą, który notuje w „księgach grodzkich” przynoszone mu dawne akty i ustne zeznania.
Problem teoretyczny
Jakoś tak się stało, że Arystoteles, na którym opiera się (właśnie w tym rzecz, że się opiera!) klasyczna teoria literatury, z jakiegoś powodu wziął pod uwagę wyłącznie dramat, na podstawie którego zbudował swój system estetyczny. Przeciwstawienie „poezji” i „historii” u niego przebiega po linii podziału między „fikcją” a „prawdą”. Prawdopodobnie Arystoteles nie włączył do tego systemu dokumentów urzędowych, choć te musiały istnieć w jakiejś postaci w jego czasach. W każdym razie system sądowy Greków był przesiąknięty retoryką, a najlepszych mówców sądowych cenono nie mniej niż dramaturgów (na przykład Demostenesa).
Jednak ślepe stosowanie arystotelesowskiego podejścia do gatunków i typów literatury nie pasuje do wielu tradycji. Dokładniej mówiąc, poza granicami literatury starożytnej Grecji przestaje ono być skuteczne. Tam, gdzie literatury rozwijały się w cieniu autorytatywnego systemu Arystotelesa, można znaleźć mniej lub bardziej wyraźne stosowanie się do jego zaleceń/opisów. Jednak takie skrajne przykłady, jak na przykład japońska literatura klasyczna, doskonale pokazują, że Arystoteles nie potrafi w nich niczego wyjaśnić.
Odpowiednio, na całym dziedzictwie kancelarii ciąży piętno estetycznej „niepełnowartościowości”, „wtórności” wobec „pięknego piśmiennictwa”. A należałoby całkowicie przemyśleć tę, moim zdaniem, błędną optykę. Bo najpierw nie było literatury, lecz właśnie kancelaryjność! I dopiero na podstawie praktyk kancelaryjnych stopniowo wyrasta, gromadząc doświadczenie spójnej wypowiedzi pisemnej, literatura narodowa. Oczywiście źródła żywej mowy, folklorystyczne, nie przestają odgrywać ważnej roli na wszystkich etapach tego kształtowania się, tylko że miara udziału żywiołu ustnego w każdej z epok się różni, choć taki związek nigdy w pełni nie ustaje.
Literatura kancelaryjna
To właśnie w kancelariach Wielkiego Księstwa Litewskiego, potem Rzeczypospolitej, a następnie Hetmanatu kształtowały się przez wieki metody pisemnego utrwalania opowieści. Może nam się to wydawać elementarne, jednak to na piszącym spoczywała odpowiedzialność za dosłowne zapisywanie wypowiedzi „osób działających” (na co czasem wskazuje partykuła „dej”, czyli „mianowicie”) oraz ich „kompozycję”, która jest już pewną „autorską” sprawnością. Można jednak podkreślić, że po Kotlarewskim przebiega granica wodna, która oddzieliła „prostą”, staroukraińską język książkowy od współczesnego języka opartego na żywej mowie i podłożu folklorystycznym.
Czy też przez ten dział wodny przeszły umiejętności układania pisemnych opowieści, nabyte w kancelariach od czasów Rusi Kijowskiej? Sądzę, że tak. Świadczy o tym cała seria faktów. O ciągłości tradycji piśmiennictwa od Rusi Kijowskiej do Hetmanatu, a od Hetmanatu dalej, świadczy choćby znaczenie, jakie dla kształtowania samoświadomości miały „letopisy”: najpierw dawnokijowskie, potem kozackie, a w końcu „Historia Rusów”, która w dużej mierze ukształtowała pokolenia ukraińskiej inteligencji w połowie XIX wieku. Między dawnymi a późniejszymi letopisami nie było i nie ma przepaści, a tradycja opowiadania historii jako ciągłości ma takie pośrednie ogniwa z XVII wieku, jak „Kronika z dawnych letopisców” F. Sofonowicza, która opiera się bezpośrednio na jednym z odpisów (dziś nieprzechowanym) „Powieści minionych lat”. Sofonowicz dostosował staroruski tekst do ówczesnego standardu językowego i stylistycznego. Ale przecież Kotlarewski w postaci Woźnego, można powiedzieć, wyśmiał całą staroukraińską tradycję książkową. Wyśmiał – a więc przypomniał; a przypomniał, bo taki język, jak się wydaje, w czasach wystawiania i tworzenia sztuki był dobrze znany widzom i służył jako jakiś dobrze rozpoznawalny znak. A teraz można niespodziewanie podkraść się także do samego Kwitki-Osnowianenki, który, zanim napisał swoją (czyli już naszą) „Marusię”, był… kancelistą! Zanim w 1832 roku przystąpił do orania niwy ukraińskiej prozy, zdążył być marszałkiem szlachty i przewodniczącym Charkowskiej Izby Sądu Kryminalnego… Czy miał dostęp do dawnych aktów? Bezwzględnie miał. Niekoniecznie świadomie, celowo, ale całkiem prawdopodobne, że znajomość dawnych tradycji strukturyzowania opowieści odbiła się na tym, co napisał. Ciekawe, że pierwsi prozaicy tworzący po ukraińsku byli w taki czy inny sposób zaznajomieni z kancelaryjnym „protokołem” ze względu na swoje obowiązki służbowe. W takim świetle „barokowe” upodobania Pantelejmona Kulisza nie wydają się fanaberią, kaprysem arystokraty, lecz naturalną drogą kształtowania języka, który nadawałby się właśnie do prozy.
Ukryte piękno. Po tym, jak wiele powiedziano o urodzie literatury kancelaryjnej, trzeba wreszcie przejść do niej samej. Otóż zgodnie ze Statutem Litewskim z 1529 roku, który prawdopodobnie jedynie uogólnił już przyjęte praktyki sądowe, od pisarza wymagano, by zapisywał zeznania świadków dosłownie. Takie dokumenty następnie (lub od razu) wpisywano do księgi. Takie księgi, jak przypuszczał J. Daszkiewicz, mogły istnieć już w czasach Halicko-Wołyńskiego Księstwa, dokąd z kolei ta forma kancelaryjna mogła przyjść z Północnych Niemiec, Włoch, Czech i Polski. W redakcji Statutu Litewskiego z 1566 roku już zapisano, że należy „te księgi włożyć i schować w mocnej skrzyni za trzema zamkami”. A językiem urzędowym Wielkiego Księstwa Litewskiego i jego ziem, które później weszły w skład Rzeczypospolitej, pozostawał staroukraiński. Dzięki temu zachowała się znaczna liczba bardzo przejmujących, przenikliwych, czasem odrażających, czasem dziwacznych, czasem zajmujących, ale niemal nigdy nudnych zapisów żywych historii. Właśnie historii, opowiastek, właśnie tego „ustnego skazu” Ejchenbauma (w znaczeniu nie zapalenia, lecz opowieści), który później wpłynął do literatury ukraińskiej ze stron Marka Wowczka, a także z przedmowy do dziś mało znanego zbioru „Ludowe bajki ukraińskie” O. Bodiańskiego. Do „ksiąg grodzkich” wpisywano prawie wszystko, co trzeba było zachować dla pamięci potomnych: zarówno całe sprawy sądowe, jak i pojedyncze dokumenty. Jeśli była to nie czysto formularna forma (jak kontrakt małżeński czy testament, zapis kupna-sprzedaży), lecz obszerniejsza sprawa, miała ona całą dramaturgię. Najpierw przemawia „strona powodowa” (powód), potem „strona pozwana” (oskarżony), które przytaczają, jeśli istnieją, dawne dokumenty rodowe. Wysłuchuje się świadków, których słowa, o ile to możliwe, również przytacza się dosłownie. Następnie „wryt” rozstrzyga sprawę. Na przykład sprawa o „czary” z łochwickiej księgi ratuszowej z 5 czerwca 1672 roku. Wyliczywszy wszystkich obecnych urzędników, pisarz kontynuuje (nieco unowocześniamy pisownię, lecz w miarę możliwości zachowujemy wszystkie osobliwości języka bez zmian): „Przytoczyła się sprawa Nastii Pawłychy, mieszczki iwachnickiej, która, stanąwszy, czyniła opowieść i swoją skargę przekładała na Ostapychę, na Wdowę, również mieszkankę iwachnicką, w taki sposób mówiąc: »Panie wryt łochwicki, rzeczona niewiasta Ostapycha, skoro my z mężem moim nabyliśmy sobie jedną krowę za pracę, ona, nie wiadomo z jakich pobudek, przyszła do domu mego, poprosiła mnie o pomoc i wezwała mnie ze sobą, nie wiadomo po co, abym kopała jakieś zioło i korzenie, mówiąc, że powiadała »Teraz są pierwsze dni, daj temu korzeniu swojej krowie, z pożytkiem dla ciebie będzie«. Drugą rzecz mówiła mi, abym sól gęsią, na cztery części rozsypawszy, kładła na czterech rogach i mówiła do nich: »Moje mili dziele, weźcie cztery konie, niech biegną na cztery strony po cztery korzyści«. Ja, o tym nic nie wiedząc i nikomu zła nie życząc, pierwszej krowie to korzenie dałam, a nakarmiwszy, w pole pognałam; a od tej trawy krowa się wzdęła i z pola do domu nie przyszła« i tym podobne”. Dalej okazuje się, że „rzeczona Ostapycha” po prostu zażartowała sobie z ufnej przyjaciółki („tę Pawłychę nauczyła, rozumiejąc to za figle”), a w rzeczywistości, jak mówi, za czary należy karać nie ją, lecz „Zinczychę i Chomuwnę”, bo „te umieją na Jerzego krowom i rty zawiązywać”. Za co wryt łochwicki mądrze postanowił nałożyć na obie grzywnę dziesięciu talarów, by nie mąciły ludziom w głowach. Inaczej mówiąc, takiej sprawie sądowej zawsze towarzyszy przestępstwo, po którym następuje kara. I opis tego
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przestępstwa i staje się głównym tematem takiego tekstu. Jest to bez wątpienia uniwersalia, jednak właśnie dlatego jest ważna, gdyż analogiczną strukturę ma zarówno tekst baśniowy, jak i ballada. W dawnej literaturze i w folklorze bohater nie podejmuje żadnych działań bez „brakującego”, które trzeba uzupełnić. Jeśli nie zostało ono wyraźnie nazwane, to znaczy, że było oczywiste dla słuchacza. Z tego punktu widzenia bardzo interesująca jest, powiedzmy tak, „semantyka” kradzieży. Kradzież jawi się jako przywłaszczenie zakazanych społecznych atrybutów, które nie przysługują komuś, według zasady „mieć coś = być kimś”. To próba zmiany własnej tożsamości poprzez przywłaszczenie sobie jakiejś rzeczy: złota czarka, którą kradnie się, a potem nie sprzedaje, lecz podziwia; drogi strój, który, ukradziony, również nie jest sprzedawany, lecz noszony, przy czym dobrze rozumie się konsekwencje takich czynów… Nawiasem mówiąc, tekst baśniowy to kolejny przykład bardzo sformalizowanego, formularnego tekstu, którego siły estetycznej jednak nikt nie będzie kwestionował. Katalogi to nawet odrębny podgatunek dawnych literatur, a niektóre katalogi z ksiąg grodzkich są bardzo dobrymi ilustracjami tego, jak nawet „prosty” język może już opisywać różnorodność świata przedmiotów. Te wyliczenia nie są pozbawione pewnego uroku estetycznego i pojawiały się bardzo często, ponieważ trzeba było opisywać zrabowany, skradziony, podarowany, odziedziczony majątek. Oto fragmenty przeogromnych wyliczeń z jednej sprawy z 1578 roku z miasta Włodzimierza: „skrynki dwie, w których било dwie tysiące kop pieniędzy… łańcuchów złotych pięć… łyżek srebrnych dwadzieścia cztery, kubków srebrnych pozłotistych dwanaście… żyta trzysta kop, owsa dwieście kop, jęczmienia dwadzieścia kop, gryki sto kop… przemiary żyta било pół skrzyni било sześć macy, pszenicy macy, jęczmienia macy, gryki macy…” (Українське повсякдення ранньомодерної доби… Київ, 2014. С. 260–261). I podobnie. Po takich wyliczeniach inaczej można patrzeć także na wyliczenia u Kotlarewskiego. Był to nie tylko półfolklorystyczny środek komizmu (przypomnijmy wyliczenia u Rabelais’go), ale też parodia kancelaryjnych wyliczeń (nie wiem, czy już gdzieś o tym powiedziano?). Pierwsi czytelnicy Kotlarewskiego (piśmiennych nie było tak wielu…) mogli doskonale znać cały „protokół” dawnych dokumentów i nie mogli nie śmiać się podwójnie z takich wyliczeń: „Pogany, merzki, skwerny, bridki, / Nikczemny, łanciug, kateliku! / Hulwisa, pakosny, prestydki, / Niegidny, złodiju, jeretiku”. Wyczerpujący, moim zdaniem, spis; każdy podsędek XVII wieku oceniłby jego kompletność. W wyliczeniach wprawny był także Kwitka-Osnowjanenko: „…zchodyłysia baby z słobody ta z bliżczych chutorów i pryносyly na prodaż i masłe lyczko, i smetanku, i jajeczok, i buchánciw, i soli tołczenoji, i usiakoho takoho towaru”, „…ta j počaw, jak win każe, sokruszaty perszh borszcz hariaczyj z usiakoju, milkoju ryb koju, ta piszonianu kaszu do oliji, dali zachołodżuwanyj borszcz z linamy, a tam jusku z myńkamy ta z pszenyczniamy halushechkamy, ta peczeni karasi, ta bilsz i nicziho”. Katalogi to pewny, od wieków sprawdzony sposób budowania tekstu. Co najmniej dwa prozaiczne utwory Kwitki-Osnowjanenki („Perekotypole” i „Kozyr dziwka”) dotyczą sfery kancelaryjnego życia lub tematów „kryminalnych”, a co do sfery czarów, to „Konotopska wiedźma” napisana jest pod wpływem dawnych dokumentów kancelaryjnych, gdzie pisarz znów mówi językiem starej kancelarii. Niech się z niego śmieją, tak jak z Woźnego w „Natalce Połtawce”, lecz znów – śmieszne jest tylko to, co dobrze znane czytelnikowi! Związki twórczości Kwitki z staroukraińską „prozą kancelaryjną” wciąż czekają (o ile mi wiadomo) na swoje szczegółowe zbadanie. Faktycznie, na materiale spraw sądowych można zobaczyć tematyczną różnorodność, która stanie się (częściowo) podstawą tematyki literatury ukraińskiej XIX wieku – czary, małżeństwo i miłość, zbrodnie (zabójstwa, kradzieże). W ramach literatury cerkiewnej, która najczęściej kojarzy się ze staroukraińską literaturą XVI–XVIII wieków, tematy te otrzymały bardzo ograniczone ujęcie słowne. I w tym momencie otwiera się przed nami kolejna wartość dokumentacji urzędowej tego okresu: to niemal w całości literatura świecka! Kolejny aspekt, który łączy prozę XIX wieku z piśmiennictwem urzędowym dawnych wieków, to dążenie do opisania nie tylko czynu, jak to bywało w baśni, lecz także do opisania motywacji działania dostępnymi środkami. W księgach grodzkich są to bardzo umowne formuły, jednak mimo to są to już pierwsze kroki ku poszukiwaniu źródeł działania, a nie tylko jego stwierdzenia. Na przykład: „przytoczyła się sprawa od Semena Onanenka z Bieloj Horelki, który, bojaźń bożą przepomniawszy (tobto zapomniawszy – N.) i z zatwardziałego serca (! – N.) do umysłu swojego Jaćka Burenka z Bieloj Horelki za niakowszybienjem swoim na śmierć zabił” (Łochwicka księga, sprawa 3); albo „iz zapomnienia bojaźni bożej i wstydu ludzkiego” (tamże, sprawa 4), „skłonność do cudzego dobra mając” (tu trudno odmówić pisarzowi humoru! tamże, sprawa 35). Oczywiście, tak interesujące i wielowątkowe zagadnienie, jakim jest pochodzenie ukraińskiej prozy, zasługuje na obszerniejsze badanie, w którym należałoby wskazać zarówno rolę kronik, jak i rolę przekładowych utworów prozatorskich (od powieści o Barlaamie i Jozafacie po „Opowieść o Attylii, królu węgierskim”). Chodziło mi jednak o podkreślenie jeszcze jednego, nie mniej ważnego składnika, który przyczynił się do kształtowania nowej ukraińskiej prozy i którego, niestety, nie wspomina się w takim kontekście. Otóż pisane staroukraińskim językiem dokumenty urzędowe XV–XVIII wieku nie istniały odrębnie i nie zniknęły bez śladu, lecz w wielu aspektach określiły, jaka będzie w przyszłości literatura w języku ludowym, przygotowały dla niej zestaw środków językowych i tezaurus tematyczny. Badacze dokumentalnego dziedzictwa staroukraińskich kancelarii I. Worončuk i N. Jakowenko uważają, że właśnie z warstwy tych, którzy przez dziesięciolecia i stulecia zapisywali i opisywali sprawy sądowe, z czasem wyszła świecka inteligencja, a od siebie dodam – także język literacki i sama literatura.
Tłumaczenie maszynowe
Bohdan DIACZYSZYN, laureat nagrody im. Iwana Ohijenki, doktor filozofii, docent
Ta książka obejmuje szeroki krąg problemów ludzkiej egzystencji. W jej adnotacji, między innymi, zaznaczono: „On (to znaczy autor. – B. D.) rozważa tematy, które dotąd w literaturze ukraińskiej nie brzmiały, nie były omawiane, chociaż poruszają wielu, przede wszystkim ludzi myślących”. W świetle (a dokładniej – w „mroku”) publikacji Hanny Czerkaskiej na Facebooku z 10 kwietnia 2021 roku „Ani miłości, ani przyjaźni nie zaznała Olga Franko” chciałoby się zwrócić uwagę na rozdziały „Iwan Franko i jego «Pogrzeb»”, „Przygody w Lipiku” oraz „Zemsta duchów”. Zacznę od tego, że Bóg istnieje w WIECZNOŚCI, a nie w czasie, i jest substancją wieczności Ducha (duszy). „…a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wody” (Rdz 1,2). Bóg jest wieczny. Zatem wieczna jest również dusza. Nie będę zatrzymywał się na określeniu słów „duch – dusza” – o tym szczegółowo opisałem w mojej książce esejów „Przeżyte – przeczytane” (K.: Jarosławiw Wał, 2016. – 264 s.). Duch to niewidzialna energia idealnej próżni, za pomocą której Bóg, będąc Nią samym, wszystko stworzył i tworzy. Drobinkę tego ducha Bóg daje człowiekowi (być może kształtuje się ona przy poczęciu z elementów męskiej i żeńskiej zasady życia), którą ten w ciągu życia ma możność wzmacniać (człowiek duchowy, duszewny i odwrotnie), a ona jest gwarancją życia wiecznego (Księga Koheleta 12,7). Rozmyślając o tym, nie można przeczyć istnieniu złych duchów. Dla Boga nie istnieje uproszczony podział na dobro i zło. Przypomina się jedno z trzech praw dialektyki – „Prawo jedności i walki przeciwieństw”. Słowniki podają takie jego wyjaśnienie: „Nie ma przeciwieństw bez ich jedności, nie ma jedności bez przeciwieństw. Jedność przeciwieństw jest względnie czasowa, walka przeciwieństw jest bezwzględna”… Walka przeciwieństw jest BEZWZGLĘDNA i to jest ta walka, którą Iwan Franko prowadził ze złymi duchami w ciągu ostatnich dziewięciu lat swojego ziemskiego życia. Zresztą każdy człowiek musi prowadzić taką walkę. Andrij Sodomora twierdzi, że w „Bezmiernym polu…” Iwan Franko jest poetą bólu i oporu (Andrij Sodomora. Szewczenkowy ogród i Frankowe pole. Próba odczytania. – Lwów: Apriori, 2014. – 104 s.). Ja zaś w zadumie i nostalgii, tłumiąc ból pamięci (którego nie da się ukryć ani ominąć), czytam i na nowo czytam „Frankowe pole”. Bezmierne pole – jak nieskończony ból. Franko, szukając wyjścia z przeogromnie trudnej sytuacji życiowej, widzi siebie w obrazie jeźdźca. Ale tu – głos Horacego: „…a za jeźdźcem siedzi czarna troska”… Wirem pędzi po polu, po życiowej bezkresności, a przed nim – sucha dolina, morze, niebo, którym obojętny jest jego zbolały, lecz nieugięty duch. Pragnie wolności w bezmiernej przestrzeni, by życie nie krępowało go, nie gnębiło swobody działania ciężarem codziennego obowiązku; to porywczy opór człowieka – mądrość i odwaga myśli buntują się przeciw niepojętym i niezrozumiałym ramom istnienia… Czyż te same myśli nie dręczą i nie dają spokoju poecie w poemacie „Pogrzeb”? Poemat został opublikowany w 1899 roku, kiedy poeta był jeszcze fizycznie i psychicznie zdrowy, lecz „…dzwoneczki ostrzeżenia już dzwoniły”. Choć w tekście poematu Iwan Franko porusza nie tylko osobiste problemy życia. Głęboko przeżywał los Ukrainy, los Ukraińców, a w jego genialnym umyśle nieustannie ścierały się myśli o niezrozumieniu logiki postępowania narodu. Zacytuję fragment „Epilogu” poematu:
Czemuż rodzimy sztandar nie ciągnie ich ku swemu?
Czemu na rodzimej niwie pracować – wstyd,
Lecz wstydu nie ma w najmie u obcego?
I czemu na rodzimej niwie widać:
Bezład, zazdrość i próżna pycha,
I służbę wrogowi, który jeszcze z nas kpi?
Te wiersze brzmią jak o naszej dzisiejszości: jest w nich rozpacz i bezsilność, wobec niemożności czegokolwiek zmienić, co właśnie stało się przyczyną początku pogorszenia duchowego i fizycznego zdrowia poety. Przytoczę jeszcze jedną myśl Andrija Sodomory, która jest miarą podwижnickiej pracy poety: „Skuty łańcuchami obowiązku, kroczył ku swojemu narodowi, ze swoim narodem, torował drogę dla swojego narodu; bo przecież nie egzotyczne widoki, nie coś osobistego, lecz szczęście prostego ludu były najjaśniejszym marzeniem poety. Czy jednak nie zapłacono zbyt wysokiej ceny za te kroki, za to samozaparcie?..” I wreszcie, na koniec, słyszymy jeszcze jeden, tym razem Prometeuszowy głos: „O Prometeuszu! Warto?! / – Warto! – / tak mi powiedział zza chmur” (Lina Kostenko, „Wiatry grały na wiolonczeli, palmy malowały akwarelę”).
W 1908 roku Franko, wyczerpany dwutygodniowym atakiem migreny, zwrócił się do lekarza. Błędna diagnoza (zapalenie nerek) spowodowała, że po zażyciu przepisanych leków Franko odczuł nieznośny ból w lewej ręce. Ten sam lekarz (dr Lew Kossak) poradził mu wyjazd do sanatorium w Chorwacji (miejscowość Lipik). Tam, niestety, nie leczono nerek, dlatego Franko, z powodu nadmiaru wypijanej wody mineralnej, „…nocami popadał w gorączkę i bezsenność”. Dręczą go złe duchy. Nieżyjący Drahomanow dyktuje mu swoją wolę i zaprasza na sąd: „Franko korespondował z Drahomanowem, a ten często, najczęściej bezpodstawnie, krytykował poetę…”. Po śmierci Drahomanowa 15 lipca 1906 roku Franko wystąpił przed studentami z krytycznym wykładem (t. 45, s. 438), a następnie opublikował w „Literacko-Naukowym Wisniku” referat (t. 35, ks. 8, s. 226–240). W Lipiku „poczta duchów” od Drahomanowa zaczęła działać z wielką siłą: wyrzucał Frankowi, że „…jego położenie na tamtym świecie jest bardzo przykre…” i że to przez niego. Te wydarzenia Iwan Franko opisał osobiście w „Historii mojej choroby” (t. 54, s. 776–782). Wszystkiego nie sposób opowiedzieć – słona i gorzka łza spada na papier, a od przeżytego
Franki serce ściska ból. Złe duchy zmarłego Drahomanowa „pod groźbą Bożego gromu” wypędziły go z ciepłego pomieszczenia, w jednej koszuli, w bagnistą kałabanię: „Tu ja, ogłuszony całą tą straszliwą sceną, pod deszczem i zimnym wiatrem, przy wielkiej kałuży przesiedziałem do dziesiątej godziny rano…”. Poetę znalazł znajomy żandarm i tego samego dnia Franko z synem Tarasem wyjechali do Lwowa, gdzie zniósł nieludzkie tortury, przebywając trzy miesiące w zakładzie psychiatrycznym. O tych torturach trudno pisać – każdy chętny niech sam poczyta o tym w książce Petra Szkrabiuka. Petro Szkrabiuk stwierdza (i tak prawdopodobnie jest), że Franko uświadamiał sobie prześladowania ze strony złych, wrogich duchów: „…oprócz najrozmaitszych sposobów męczenia moich rąk, prześladowano mnie i prześladuje się mnie do dziś nieustannym krzykiem, który nie przestaje ani na chwilę, ani za dnia, ani w nocy” (T. 50, s. 386). Trudno sobie wyobrazić, jakim było to koszmarem. A trwało to dziewięć wyczerpujących lat”. Właśnie z pozycji zrozumienia tych szczególnych okoliczności należy analizować krzyże i trudy Iwana Franki na niełatwym polu jego życia. Hanna Czerkaska, moim zdaniem, jednostronnie opisuje niejednoznaczne wydarzenia w jego rodzinie. Buzyny już nie ma, a „buzynowszczyzna” nadal kwitnie. I ja, niestety, dałem się złapać na ten haczyk bez „przynęty”: straciłem sen, śniły mi się koszmary, „popadłem” w depresję… Jako nieobojętny czytelnik i wielki czciciel naszego geniusza, nasuwam sobie pytanie. Dlaczego w tej sprawie milczą naukowcy Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki, Instytutu Iwana Franki oraz Narodowego Literacko-Memorialnego Muzeum Iwana Franki? Zapytałem o to znajomego naukowca jednej z wymienionych instytucji. Jednak on milczy do dziś! Dlaczego?
P. S. Petro Szkrabiuk – doktor nauk historycznych, starszy pracownik naukowy Wydziału Literatury Ukraińskiej Instytutu Ukrainoznawstwa im. Iwana Krypiakiewycza NAN Ukrainy, członek NSŻU, NSPU, autor ponad 30 książek poezji i prozy (wśród nich – Попід Золоті Ворота: шість елегій про родину Калинців. – Львів: Сполом, 2018. – 528 с.), a także ponad 400 publikacji literackich, literacko-krytycznych i naukowych w czasopismach, zbiorach i antologiach.
Tłumaczenie maszynowe
Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, motywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. Gr. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „…Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. W nowym artykule Wołodymyr Melnyczenko proponuje przedstawić w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” postacie znajomych poety, których nie wymieniał on w korespondencji i Dzienniku.
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
Dezarno August Osipowicz (Dezarno August-Joseph) (1788–1840) – malarz batalista, rytownik i litograf, akademik Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych (1827). Urodził się we Francji, brał udział w kampaniach napoleońskich 1812 r., został ranny i wzięty do niewoli. Do końca życia pozostał w Rosji. Tytuł akademika A. O. Dezarno otrzymał za obraz, na którym przedstawiono właśnie to starcie Rosjan z Francuzami, w którym został wzięty do niewoli. Dzieło wykorzystano przy tworzeniu panoramy „Bitwa pod Borodino”. Niektóre obrazy A. O. Dezarno poświęcił przedstawieniu kostiumów rosyjskich pułków gwardii. Do malarza przychylnie odnosili się Aleksander I i Mikołaj I. Nic wspólnego z losem Szewczenki! Wprawdzie obaj, choć w różnym czasie, byli akademikami Akademii Sztuk Pięknych, a co najważniejsze – brali udział w ilustrowaniu 2. tomu serii książkowej „Sto russkich litieratorow”... W październiku 1839 r. w rosyjskim czasopiśmie społeczno-politycznym i literackim „Syn otieczestwa”, które ukazywało się w Petersburgu, ujrzał światło dzienne artykuł „Litieraturnyje izwiestija” (bez podpisu), w którym zawiadamiano o prenumeracie na wspomniany 2. tom i wymieniano nazwiska malarzy-ilustratorów: „Obrazki są znakomite, rysowali je… K. P. Briułłow, A. P. Sapożnikow, hrabia F. P. Tołstoj, A. P. Briułłow oraz pp. Zielencow, Dezarno i Szewczenko”1. W 2. tomie, który wyszedł w 1841 r., Szewczenko wykonał rysunek „Katolicki mnich” (nie później niż 12 lutego 1839 r., znany z ryciny) do opowiadania rosyjskiego pisarza M. I. Nadieżdina „Siła woli. Wspomnienie podróżnika”. O M. I. Nadieżdinie zamieszczono notatkę w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, celowo, moim zdaniem, warto krótko wspomnieć i o malarzu wymienionym obok Szewczenki. Tym bardziej, że wszystkie publikacje o ukazaniu się i sprzedaży 2. tomu wydania „Sto russkich litieratorow” obowiązkowo wspominały malarzy Szewczenkę i Dezarno. W lipcu 1841 r. „Chudożestwiennaja gazieta”, między innymi, zaznaczała, że obok znanych malarzy K. P. Briułłowa, F. P. Tołstoja, „pp. Dezarno... i Szewczenko również wyszli dość szczęśliwie z niebezpiecznej rywalizacji”2. Na koniec przypomnę, że szowinista W. G. Bieliński, który właśnie latem 1841 r. przekonywał swoich czytelników o tym, że „teraz już nie ma małoruskiego języka, a jest obwodowe małoruskie narzecze”, a rok później oświadczył, że „Hajdamacy” rzekomo są „niezrozumiali dla prostego ludu”, odznaczył się tanią płomiennością i w ocenie wspomnianego rysunku Szewczenki w „Otieczestwiennych zapiskach” (lipiec 1841 r.): „Obrazek, dołączony do opowiadania p. Nadieżdina, jest zły...”. Jednak redaktor czasopisma A. O. Krajewski własnoręcznie zmienił ocenę na przeciwną: „Obrazek, dołączony do opowiadania p. Nadieżdina, jest dobry...”. Wybitny przykład historycznie dokładnej redakcji!
Demycz Wasyl Fedorowycz (1858–1930) – rodem z Czernihowszczyzny, pochodzenia chłopskiego. Doktor medycyny, etnograf, rodzony siostrzeniec znajomego Szewczenki, mierniczego D. P. Demycza (1824–1891), którego wspomnienia zapisał i opublikował w czasopiśmie „Russkaja starina” (1891, ks. 5) pod tytułem „Taras Hryhorowycz Szewczenko. Do jego biografii. 1847 r.”. Ukończył Uniwersytet w Dorpacie, w 1888 r. obronił tam pracę doktorską. Od 1896 r. w służbie wojskowo-medycznej w armii rosyjskiej. Należą do niego fundamentalne badania medycyny ludowej. Z początkiem I wojny światowej kierował jednym ze szpitali w Kijowie. W czasach radzieckich kierował przychodnią w Trypillu. Pochowany w Kijowie na Cmentarzu Łukianowskim. Naukowe podejście do informacji o osobach, które zapisały i opublikowały wspomnienia znajomych Szewczenki, zademonstrowano w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” (T. 2) na przykładzie rosyjskiego dziennikarza G. P. Demianowa, który zachował dla potomnych wspomnienia o poecie jego przyjaciela K. A. Szrejdersa. O nich obu są artykuły w encyklopedii. Tak samo należy postąpić z informacją o W. F. Demyczu – umieścić obok informacji o D. P. Demyczu.
Zwancow Kostiantyn Iwanowycz (1823–1890) – rosyjski muzykolog, krytyk muzyczny i teatralny. W 1846 r. ukończył wydział historyczno-filologiczny Uniwersytetu Petersburskiego. Współcześni podkreślali fachowość, dokładność i dowcip jego artykułów, które drukowano w „Muzykalnom i tieatralnom wiestnikie”, „Synie Otieczestwa” i in. Przetłumaczył na język rosyjski libretta oper R. Wagnera „Tannhäuser” i „Lohengrin”, a także operę W. A. Mozarta „Don Juan”. Autor kilku librett i utworów muzycznych. Wydaje się, że pierwsze wirtualne przecięcie się K. I. Zwancowa z Szewczenką znajdujemy wśród ich podpisów w listach zbiorowych (grudzień 1858 r.) petersburskiej społeczności z prośbą o zezwolenie tragikowi Irze Aldridge’owi na kontynuowanie występów na rosyjskiej scenie. P. W. Żur prześledził zapisy K. I. Zwancowa w dzienniku (przechowywany w dziale rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w Petersburgu – F. 1045). W szczególności odnotował on 29 stycznia 1860 r. ukazanie się pierwszego tomu utworów A. S. Puszkina i „Kobziarza” Szewczenki. Szczególną wartość ma jego zapis z 22 lutego 1860 r. o spotkaniu przy herbacie z Szewczenką, kompozytorem A. M. Sierowem, historykiem sztuki A. I. Somowem. Jeśli wziąć pod uwagę, że ci znani działacze kultury nie wchodzili do kręgu znajomych Szewczenki, najwyraźniej spotkanie zorganizował K. I. Zwancow. Tym bardziej, że dobrze znał A. M. Sierowa, nawet opublikował w 1880 r. wspomnienia o nim w „Russkoj starinie”. Wprawdzie nie wiadomo, kiedy K. I. Zwancow sam poznał Szewczenkę, możliwe, że tego samego dnia. Ale z dziennika K. I. Zwancowa wiadomo też o innym spotkaniu w takim towarzystwie – 3 czerwca 1860 r. zapisał: „Na obiedzie Somow, Jazykow, Szewczenko… Straszny spór o politykę i społeczeństwo”. Trudno powiedzieć, co było przyczyną takiego sporu, jednak całkiem możliwe, że ktoś z obecnych mógł dotknąć narodowych, społeczno-politycznych przekonań Szewczenki. Ciekawe, że 10 września 1860 r. K. I. Zwancow zapisał w dzienniku wiersz Szewczenki „Oj po hori roman cwite…” w polskim tłumaczeniu L. Sowińskiego pod tytułem „Piońska” (z Szewczenki). Wreszcie, zapis 1 marca 1861 r.: „Środa. Śnieg. Szewczenko zmarł 26 lutego na puchlinę. Zamieć, 4 stopnie mrozu”.
Klark Wasyl Iwanowycz (1865–?) – rosyjski dziennikarz, literat, w maju
W 1892 r. spisał wspomnienia studenta Uniwersytetu św. Włodzimierza (1845–1849), wykładowcy historii i geografii w gimnazjum astrachańskim (od 1850 r.) I. P. Kłopotowskiego (1823–?), który poznał Szewczenkę 15 sierpnia 1857 r. w Astrachaniu. I. P. Kłopotowski pozostawił zapisy w Dzienniku Szewczenki 15 i 16 sierpnia, a poeta napisał do niego list 6 listopada 1857 r. z Niżnego Nowogrodu. W. I. Clark brał udział w kółkach narodnickich w latach 80. XIX w. W 1881 r. wstąpił na Uniwersytet Kazański, został wydalony za udział w rozruchach studenckich. W 1887 r. zesłany do Niżnego Nowogrodu pod nadzór policji. Zimą 1889–1890 r. w jego mieszkaniu mieszkał Maksym Gorki. W 1891 r. przeniósł się do Astrachania, gdzie był już w 1886 r., kiedy w mieście po powrocie z Syberii mieszkał M. G. Czernyszewski. Przebywając pod nadzorem policyjnym, współpracował z lokalnymi gazetami, a wspomnienia I. P. Kłopotowskiego o Szewczence spisał w maju 1892 r. i opublikował w czasopiśmie „Russkaja starina” (Petersburg) w 1896 r. z okazji 35-lecia śmierci poety. W wydaniu „Wspomnienia o Tarasie Szewczence” artykuł W. I. Clarka sąsiaduje z już wspomnianą publikacją H. P. Demianowa, który w 1893 r. wydrukował spisane przez siebie wspomnienia znajomego Szewczenki K. A. Szrejdersa. Różnica polega na tym, że o H. P. Demianowie jest notka w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, a o W. I. Clarku – nie ma. Trzeba to naprawić. Kułak Wasyl Wasylowycz (1820–?) – chłop dworski w majątku pomocnika kuratora Kijowskiego Okręgu Szkolnego M. W. Juzefowycza, jego sługa. Pochodził ze wsi Sotnykiwka w powiecie piratyńskim guberni połtawskiej (obecnie rejon jahotyński obwodu kijowskiego). Ukraiński archeolog i działacz społeczno-kulturalny W. A. Berensztam pozostawił ciekawe wspomnienia, po raz pierwszy opublikowane w 1900 r. w czasopiśmie „Kijewskaja starina”: „Śp. W. M. Juzefowycz w 1863 r. opowiadał mi, że Taras Hryhorowycz był w wielkiej przyjaźni z Wasylem, sługą jego ojca M. W. Juzefowycza. W latach poprzedzających zesłanie 1847 r. Szewczenko wraz z Kostomarowem i Kuliszem był mile widzianym gościem w salonie M. W. Juzefowycza i w jego gabinecie pomocnika kuratora Kijowskiego Okręgu Szkolnego. Często bywając tutaj na zaproszenie, Szewczenko poznał i zaprzyjaźnił się z Wasylem, i oto zaczął odwiedzać tego ostatniego, spędzał z nim w przedpokoju całe godziny, niemało szokując tym »panów«. Czasami, idąc na zaproszenie do tych ostatnich, w przedpokoju wdawał się w rozmowę z Wasylem, rozmowa się przeciągała, a Szewczenko zbyt późno zjawiał się w salonie. O tej znajomości Szewczenko nie zapomniał i podczas długiej mimowolnej nieobecności: po powrocie z zesłania, będąc w Kijowie, nie złożył ani jednej wizyty Juzefowyczowi, ale z Wasylem odnowił znajomość, odwiedził go i zaprosił do siebie...”3. Nazwisko znajomego Szewczenki ustalił P. W. Żur, który słusznie zauważył, że „sługa Juzefowycza był dla poety ciekawszy jako człowiek nieprzeciętnego rozumu i charakteru”4. Uderzający przykład mentalnego pociągu Tarasa Hryhorowycza do prostego ludu – prawdziwej soli ziemi ukraińskiej, stałej potrzeby poety, by komunikować się właśnie z nimi... Jeszcze raz przypomnę serdecznie Szewczenkowe: „Żeby znać ludzi, to trzeba pożyć z nimi”. Lewczenko Iwan P. (lata życia nieznane) – ukraiński poeta, znajomy Szewczenki. Najwcześniej znany w szewczenkoznawstwie z zapisu w rejestrze Petersburskiego Komitetu Cenzury o rękopisie „Kobziarza”, który właśnie on otrzymał 7 marca 1840 r.: „Kobzar, małorossijskije piesni i stichotworienija... Połucził Iwan Lewczenko”5 (Podpis Lewczenki). Swego czasu znany szewczenkoznawca Je. P. Kyryluk zaznaczył: „Fakty, że do cenzury oddawał »Kobziarza« Hrebinka, a odbierał I. Lewczenko, mogą być wyjaśnione tym, że przyjaciele poety po prostu wyręczali go w takich sytuacjach, w których był jeszcze niedoświadczony”. Nazwiska Iwana Lewczenki i Tarasa Szewczenki pojawiły się razem w 1843 r. w drugiej części ukraińskiego zbioru literacko-artystycznego „Mołodyk”, który wydawał w latach 1843–1844 I. Je. Becki przy wsparciu H. F. Kwitki-Osnowjanenki, M. I. Kostomarowa i in. We wspomnianym zbiorze zamieszczono trzy poezje Szewczenki (nie pod rząd, a w różnych miejscach almanachu): „Dumka” („Tiażko-ważko w switi żyty…”; „N. Markewyczu”; „Utopłena” ballada). I. P. Lewczenko opublikował wiersz „Ranok osinnij”. W recenzji zbioru w petersburskim czasopiśmie „Majak”, której autorami byli S. A. Buraczok i K. M. Sementowski, został on wspomniany w ironicznym tonie: „Ranok osinnij”, I. Lewczenko. Skwoź manu utrienniawo tumana risowalis poetu »nieobycznyje widy« – pysznyje goroda, błahowonnyje niwy... Tuman rozoszełsia; niczewo niema... U g. Lewczenki: Tuman pacirkami sidymi nawis... i proc. Kto sliedit za chodom małorossijskoj pismiennosti, tot zamietił, konieszno, czto s niekotorawo wriemieni znaczitielno uwieliczyłos czisło pisuszczich po-małorossijski stichami; i odnako że nikto poczti iz nich, dołżno skazatsia, nie zabotitsia o czistotie, prawilnosti, błahorodstwie jazyka w swoich proizwiedieniach... Primierow chudożestwiennoj obrabotki jazyka nieczeho iskat dalieko, oni pried głazami: Artiemowskij-Hułak, Szewczenko – wot u kowo dołżno izuczat harmoniju, siłu i prielest sticha”6. Ciekawe, że zaraz po poezji I. P. Lewczenki zamieszczono czterowiersz profesora Uniwersytetu Moskiewskiego O. M. Bodianskiego, napisany jeszcze w studenckim 1832 r., pod tytułem „Kyryłowi Kozumie”, poświęcony ostatniemu hetmanowi ukraińskiemu K. H. Rozumowskiemu. Wymieniając tytuły i prace znanego Ukraińca O. M. Bodianskiego, znany literaturoznawca I. L. Mychajłyn (1953–2017) w pracy (podręczniku) z dziennikarstwa ukraińskiego zauważył: „O osobie drugiego (I. P. Lewczenki. — W. M.) trudno powiedzieć coś pewnego. A w każdym razie opublikowane przez nich wiersze nie były duże pod względem rozmiaru i podstaw do poważnej rozmowy o udziale tych autorów w almanachu nie dają”7. Zatem, nie zagłębiając się w poezję I. P. Lewczenki, zaznaczmy, że naprawdę wszedł on do literaturoznawstwa poprzez związek z Szewczenką, zwłaszcza rękopiśmiennym „Kobziarzem” 1861, który do niego należał. Począwszy od wczesnego utworu poety – ballady „Pryczynna” (1837), szewczenkoznawcy pokazują, jak „Kobziarz” Szewczenki rozpowszechniał się w odpisach rękopiśmiennych. Powiedzmy, zaznaczono o poemacie „Tarasowa nicz” (1840): „Z »Kobziarza« 1860 został przepisany (z dowolnie wprowadzonym epigrafem z Psałterza: »I połozzył ja, jako koło, jako trost pried łyciem wietra«) do rękopiśmiennego »Kobziarza« 1861, który należał do I. P. Lewczenki”8. Odnośnie poematu „Kateryna” (1838–1839) mamy taką ważną informację: „Najwcześniejszy znany tekst – fragmenty (o łącznej objętości 70 wierszy), odrzucone przez Szewczenkę, najwyraźniej podczas przygotowywania poematu do druku i przepisane z nieznanego źródła, które znajdują się w odpisie nieznaną ręką w rękopiśmiennym »Kobziarzu« (1861), który należał do I. P. Lewczenki”9. Komentując poemat „Neofity” (1857), literaturoznawcy
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zwracają uwagę na to, że „istniał pośredni autograf, który się nie zachował, ale ta faza rozwoju tekstu poematu dotarła do nas w szeregu odpisów, które w sumie stanowią jedyną rękopiśmienną tradycję”. Pierwszym wymienionym, jak i w wielu innych przypadkach, jest właśnie rękopiśmienny „Kobzar” (1861), który należał do I. P. Lewczenki10. Łącznie w komentarzach do utworów poetyckich Szewczenki rękopiśmienny „Kobzar” (1861) Iwana Lewczenki wspominany jest ponad 30 razy. Meszczerski Arsenij Iwanowicz (1834–1902) – rosyjski malarz pejzażysta, uczeń ulubionego mistrza Szewczenki A. Calame’a, do którego jeździł uczyć się do Szwajcarii. W latach 1854–1857 – wolny słuchacz Akademii Sztuk Pięknych, gdzie uczył się pod kierunkiem F. A. Bruniego, S. M. Worobjowa. Na wystawie akademickiej w 1859 r. otrzymał wielki złoty medal za przysłany ze Szwajcarii obraz „Widok szwajcarski”. Od 1864 r. – akademik, od 1876 – profesor malarstwa pejzażowego. Szewczenko spotykał się z A. I. Meszczerskim przynajmniej dwukrotnie, w rodzinie F. P. Tołstoja. Jego córka K. F. Tołstaja (Junge) zapisała w dzienniku 16 marca 1860 r.: „Wczoraj u nas obiadowali Szczepkin, Szewczenko, Kostomarow, Aleksandr Pawłowicz Briułłow, Meszczerski, Tichmieniew… Po obiedzie wszyscy usiedliśmy w salonie, a Szczepkin czytał nam… kilka wierszy Szewczenki, które on tak dobrze czyta”11. Według świadectwa tejże K. F. Junge, 6 maja 1860 r. u Tołstojów byli Szewczenko, M. M. Błagowieszczeński, A. I. Meszczerski, I. I. Sokołow, M. J. Mikieszyn… Z katalogu wystawy akademickiej z 1 września 1860 r., na podstawie której Szewczence przyznano 2 września tytuł akademika w dziedzinie grawerowania, dowiadujemy się o eksponowaniu na niej akwafort Tarasa Hryhorowycza, wśród których także „Pejzaż z A. Meszczerskiego”12. Chodzi o akwafortę Szewczenki, wykonaną według dzieła A. I. Meszczerskiego (współczesna nazwa „Pejzaż”, po raz pierwszy reprodukowano w 1891 r. pod nazwą „Dąb”)13. W. M. Jaciuk przypuszczał, że wykonując tę akwafortę, którą nazywał „Dąbrowa”, Szewczenko miał za pierwowzór fotografię K. A. Nahoreckiego, opisaną przez H. M. Czechtakiwskiego pod nr 31: „„Pejzaż” (z obrazu Meszczerskiego)”14. Swoją drogą, na wspomnianej wystawie przedstawiono także akwafortę Szewczenki z pejzażu malarza M. I. Lebiediewa (1811–1837), o którym jest artykuł w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, co jest słuszne. Postawski Danyło Kyryłowycz (1823–?) – syn diaka, po ukończeniu Kijowskiego Seminarium Duchownego służył w Kijowskim Konsystorzu Duchownym, od 1854 r. – archiwista. O jego znajomości z Szewczenką wspominał F. H. Łebedyneć (F. Łoboda), który w sierpniu 1859 r. pomagał poecie w Kijowie odnaleźć pełny odpis poematu „Iwan Hus” („Heretyk”): „Z powodu tychże poszukiwań przyszło Tarasowi Hryhorowyczowi poznać się ze stołonańczalnikiem kijowskiego konsystorza Danyłem Kyryłowyczem Postawskim i usłyszeć od niego wiele małoruskich anegdot, których dotąd nigdy nie słyszał. Wśród nich szczególnie zainteresowała go anegdota o młodej kanonarchini żeńskiego klasztoru, która za pomocą przyśpiewów do stichirów zawiadamiała swoją przyjaciółkę o spotkaniu, które na nią czekało. Opowiadając tę anegdotę podczas spaceru po Chreszczatyku, Taras Hryhorowycz tak się nią zachwycił, że zapominając o przechodniach, dość głośno podśpiewywał: „Mnie czekają sprawiedliwe, a ciebie, Pałazko, na górze seminarzyści czekają, don deże” itp.”15. Zwraca uwagę, jak duchowo młodo czuł się Szewczenko w rodzinnym Kijowie, jak otwarte było jego serce na humor... na półtora roku przed śmiercią... Informację o D. K. Postawskim już dawno zebrał P. W. Żur16 i wreszcie należy ją wykorzystać w wydawnictwach encyklopedycznych. Rezwoj (Riezwoj) Modest Dmytrowycz (1806–1853) – rosyjski portrecista miniaturzysta, muzykolog, członek korespondent petersburskiej Akademii Nauk (1843), sekretarz Towarzystwa Zachęty Artystów w latach 1844–1850, współpracownik czasopisma „Otieczestwiennyje zapiski”. W tym czasopiśmie w listopadzie 1839 r. został wydrukowany jego artykuł o wrześniowej wystawie artystycznej w Akademii Sztuk Pięknych. W szczególności odnotowano w nim: „Oto także dwa całkiem niezłe portrety akwarelą malarza Szewczenki. Są dobrze narysowane i mają dużo siły w kolorach. Pożądana byłaby tylko odrobina większej lekkości w tonach”. Niestety, wspomnianych portretów, które stworzył młody Szewczenko, nie odnaleziono, nie ustalono także portretowanych osób. Jako członek komitetu Towarzystwa Zachęty Artystów, M. D. Rezwoj brał udział w jego posiedzeniu 16 grudnia 1838 r., kiedy rozpatrywano rysunki „młodego artysty Szewczenki” i uchwalono wziąć go pod opiekę Towarzystwa, wyznaczając utrzymanie przy pierwszej wakacji, która pojawiła się już 20 stycznia 1839 r. (wiadomości o rysunkach brak). M. D. Rezwoj napisał sprawozdanie o pracy Towarzystwa Zachęty Artystów za okres od 28 kwietnia 1840 r. do 28 kwietnia 1841 r., opublikowane w „Chudożestwiennoj gazietie” (nr 14). W nim wymienił Szewczenkę wśród wychowanków, którzy zostali nagrodzeni srebrnym medalem drugiego stopnia. Oprócz tego, w nr 19 „Chudożestwiennoj gaziety”, informując o wystawie w Akademii Sztuk Pięknych, wspominał go w liczbie młodych artystów, którzy dawali dobre nadzieje na przyszłość. M. D. Rezwoj brał udział w posiedzeniu komitetu Towarzystwa Zachęty Artystów 30 października 1844 r., na którym rozpatrzono kwestię pomocy Szewczence w wydaniu jego „Malowniczej Ukrainy”. Komitet nie zadowolił prośby artysty o zakup 100 egzemplarzy przyszłego wydania, jednak uchwalił wydać Szewczence 300 rubli, „uznając, że praca pana Szewczenki i samo przedsięwzięcie jego zasługuje na pewne zachęcenie…”. W posiadaniu M. D. Rezwoja do jego śmierci znajdowało się akwarelowe dzieło Szewczenki, po raz pierwszy wspomniane w 1911 r. pod nazwą „Śpiąca kobieta”, wprowadzone do obiegu naukowego w 1915 r. pod nazwą „Odaliska”.
Sapozhnikow Andrij Petrowycz (1795–1855) – malarz amator, inżynier pułkownik, rzeczywisty radca stanu. Przez długi czas uczęszczał do klas rysunkowych petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, był jej honorowym wolnym członkiem. W 1834 r. opracował podręcznik „Początkowy kurs rysunku” i podarował go Akademii. Od 1844 r. – „główny opiekun-obserwator kreślenia i rysunku” wojskowych zakładów naukowych. Od czasu utworzenia Towarzystwa Zachęty Artystów – organizacji charytatywnej, która materialnie i moralnie wspierała utalentowanych autorów, był jej skarbnikiem, nadzorował stypendystów Towarzystwa. W tej roli miał udział w losie młodego artysty Szewczenki. Powiedzmy, A. P. Sapozhnikow był obecny na posiedzeniu komitetu Towarzystwa 4 października 1835 r., gdzie postanowiono: „Po rozpatrzeniu rysunków postronnego ucznia Szewczenki, Komitet uznał owe za zasługujące na pochwałę i postanowił mieć go na uwadze na przyszłość...”17. Ważna pozytywna uchwała, która w znacznej mierze określiła los Szewczenki. Lecz brzmi ona jakoś niejednoznacznie, wyczuwam nawet nutę ostrzeżenia co do przyszłego czasu... Od 1835 r. Szewczenko uczęszczał do klas rysunkowych Akademii na prawach postronnego ucznia, a w latach 1837–1838 Towarzystwo okresowo wydzielało mu środki, na przykład na leki i przybory artystyczne. Od początku 1839 r. Szewczenko stał się już pełnoprawnym stypendystą z utrzymaniem pieniężnym. Znowuż na jawie obiecująca pozytywna dynamika… Wszakże to właśnie skarbnik A. P. Sapozhnikow 15 maja 1842 r. złożył raport do Komitetu z propozycją wykluczenia Szewczenki ze składu stypendystów Towarzystwa w związku z tym, że on „w ciągu 7 miesięcy nie uczęszczał do klas akademickich i żadnych prac swoich nie przedstawiał Komitetowi, nie zważając na czynione przeze mnie mu uwagi...”18. Już następnego dnia – 16 maja – „na przedstawienie pana członka skarbnika o niedbalstwie malarza Szewczenki”, komitet Towarzystwa Zachęty Artystów wykluczył Szewczenkę z liczby stypendystów. Zatem, z inicjatywy A. P. Sapozhnikowa młody autor „Kobziarza” i „Hajdamaków”, który w tamtym czasie szczególnie natchnienie i wytrwale pracował i wyrastał jako poeta, został pozbawiony pomocy pieniężnej w wysokości 100 rubli w srebrze rocznie. Zapewne Komitet miał formalne podstawy do takiej uchwały, która znacznie pogorszyła sytuację materialną Szewczenki, jednak, jak zauważył I. M. Dziuba, nie są wykluczone i jakieś osobiste jego nieporozumienia ze skarbnikiem. Wszak, powiedzmy, wiadomo, że na początku lat 40. XIX w. Szewczenko dawał lekcje rysunku dziewięcioletniemu Saszy – synowi bogatego petersburskiego kupca-mecenasa O. P. Sapozhnikowa, który był bratem A. P. Sapozhnikowa. Przypomnę, że na początku tego siedmiomiesięcznego okresu, określonego przez skarbnika A. P. Sapozhnikowa, poeta zajmował się wydaniem poematu „Hajdamaki”: przedmowę napisano nie później niż 8 listopada 1841 r., czyli daty złożenia utworu do cenzury; nakład został wydrukowany w grudniu 1841 r., ale bilet na wypuszczenie „Hajdamaków” wydano dopiero 21 marca 1842 r. W liście z 26 marca 1842 r. Szewczenko skarżył się H. S. Tarnowskiemu: „Miałem z nimi kłopot, z trudem wypuścił komitet cenzorski, oburzające i koniec, z trudem jako tako ich przekonałem, że nie jestem buntownikiem. Teraz spieszę rozesłać, żeby się nie spostrzegli”. W styczniu 1842 r. poeta przesłał wiersz „Wiatr z gajem rozmawia…” oraz poemat „Mariana-mniszka” wydawcy almanachu „Snip” O. O. Korsunowi do Charkowa (wydanie nie zostało zrealizowane). Szewczenko wtedy jeszcze nie wiedział, że po półtorej dekady przyjdzie mu spotkać się ze swoim byłym uczniem O. O. Sapozhnikowem, który zostanie ryboprzemysłowcem-milionerem, i przyjąć od niego nie tylko pomoc materialną, ale i upokorzenie19. Nie poszczęściło się Szewczence z Sapozhnikowami… Somow Andrij Iwanowycz (1830–1909) – rosyjski historyk sztuki i działacz muzealny. Ojciec rosyjskiego malarza i grafika K. A. Somowa. Redaktor „Wiestnika iziaszcznych iskusstw” (1883–1890), starszy kustosz Ermitażu (od 1886 r.). Członek-założyciel Towarzystwa Rosyjskich Akwaforcistów (1871–1874). Autor katalogów galerii obrazów petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych (1872–1886), Ermitażu (1889–1908), prac o K. P. Briułłowie (1876), P. A. Fiedotowie (1878). Od 1891 r. redagował artykuły w dziale sztuk pięknych w Słowniku Encyklopedycznym Brockhausa i Efrona. Począwszy od 1856 r., drukował artykuły historyczno-artystyczne i krytyczno-artystyczne, w szczególności w latach 1856–1857 w czasopiśmie „Żiwopisnaja russkaja bibliotieka” zamieścił „Listy o Cesarskim Ermitażu”, a w 1859 r. wydał przewodnik po Ermitażu. W latach 60. XIX w. uczył się techniki grawerowania, a później nawet napisał „Krótki podręcznik grawerowania”. Nie ma wątpliwości, że Szewczenko był znajomy z A. I. Somowem. Przynajmniej K. I. Zwancow dwukrotnie zapisuje w dzienniku o spotkaniu Szewczenki z A. I. Somowem przy herbacie (22 lutego 1860 r.) i podczas tegoż „strasznego sporu o politykę i społeczeństwo” (3 czerwca 1860 r.). Można przypuścić, że prowadzili przynajmniej krótkie rozmowy na temat kształtowania się i rozwoju grawerowania – na początku września 1860 r. Szewczenko został już akademikiem w dziedzinie grawerowania, w tym czasie A. I. Somow poważnie interesował się tą dziedziną sztuki. Jednak dokumentalnych potwierdzeń tego nie ma. Jazykow Mychajło Ołeksandrowycz (1811–1885) – literat, bliski kręgowi współpracowników „Otieczestwiennych zapisok” i „Sowriemiennika”, przyjaźnił się z W. G. Bielińskim, F. M. Dostojewskim, L. N. Tołstojem, I. S. Turgieniewem. Bezsprzecznie, Szewczenko był z nim znajomy. Przynajmniej w dzienniku historyka literatury, profesora Uniwersytetu Petersburskiego, akademika O. W. Nikitienki 10 marca 1859 r. zanotowano o obiedzie w restauracji Dussot w Petersburgu na cześć aktora O. J. Martynowa, na którym siedział „między Szewczenką a Jazykowem”20. A 3 czerwca 1860 r. K. I. Zwancow odnotował w dzienniku o już wspomnianym „strasznym sporze o politykę i społeczeństwo” z udziałem Szewczenki oraz M. O. Jazykowa.
1 Taras Szewczenko w krytyce. T. 1. Krytyka za życia (1839–1861). Kijów: Krytyka, 2013. S. 1. 2 Taras Szewczenko. Dokumenty i materiały do biografii. 1814–1861. Kijów: Wysza szkoła, 1982. S. 35. 3 Wspomnienia o Tarasie Szewczence. Kijów: Dnipro, 1982. S. 112. 4 Żur P. W. Szewczenkowski Kijów. Kijów: Dnipro, 2013. S. 115. 5 Taras Szewczenko. Dokumenty i materiały do biografii. 1814–1861. S. 23. 6 Taras Szewczenko w krytyce. T. 1. Krytyka za życia (1839–1861). S. 153–155. 7 Mychajłyn I. L. Historia ukraińskiego dziennikarstwa XIX wieku. Kijów: Centrum literatury edukacyjnej, 2003. S. 129. 8 Taras Szewczenko. Pełny zbiór dzieł w dwunastu tomach. T. 1. Kijów: Naukowa dumka, 2001. S. 607. 9 Tamże. S. 613. 10 Taras Szewczenko. Pełny zbiór dzieł w dwunastu tomach. T. 2. Kijów: Naukowa dumka, 2001. S. 693. 11 Cyt. za: Hryc T. S. M. S. Szczepkin. Letopis żyzni i tworcziestwa. Moskwa, 1966. S. 656. 12 Taras Szewczenko. Dokumenty i materiały do biografii. 1814–1861. S. 355. 13 Taras Szewczenko. Pełny zbiór dzieł w dwunastu tomach. T. 11. Dziedzictwo artystyczne. Malarstwo i grafika 1857–1861. Kijów: Naukowa dumka, 2014. S. 341. 14 Jaciuk W. Taras Szewczenko i świat fotografii. Album-monografia. Kijów: Krytyka, 2019. S. 9, 14. 15 Wspomnienia o Tarasie Szewczence. S. 45. 16 Żur P. W. Szewczenkowski Kijów. S. 234–235. 17 Taras Szewczenko. Dokumenty i materiały do biografii. 1814–1861. S. 9. 18 Tamże. S. 42–43. 19 Szczegółowo zob. artykuł „Strząsnąłem proch z nóg swoich” w „Słowie Proświty”, nr 8, 21–27 lutego 2019 r. 20 Nikitienko A. W. Zapiski i dniewnik: W 3 t. T. 2. Moskwa: Zacharow, 2005. S. 123.
Tłumaczenie maszynowe
– Proszę opowiedzieć o swojej nowej pracy. – Borys to ciemna siła, która nie pozwala głównemu bohaterowi Sawiełijowi robić swojego, realizować się. To ta siła, która pojawia się na drodze wielu ludzi, gdy ci biorą się za jakąś poważną sprawę. Przypomnijmy samego autora książki „Idealny sztorm” Witalija Skocyka, któremu też przeszkadzano na początku budowania jego kariery. Często powtarzam sobie, że nigdy nie trzeba stać w miejscu. Rola Borysa jest ciekawa właśnie tym, że pozwala się ruszać. Spektakl powstawał równolegle z dramatem, Bohdan pisał na bieżąco. W procesie prób rodziły się inscenizacje, obrazy. Moim zdaniem trzeba jeszcze popracować nad samym dramatem, zaostrzyć strefę konfliktu. – To już nie pierwsze Pana doświadczenie współpracy z reżyserem i dramaturgiem Bohdanem Hnatiukiem, gra Pan również w spektaklu „Ukradzione piękno”, który jest wystawiany w Kijowskim akademickim warsztacie sztuki teatralnej „Suzirja”. – Wziąć udział w tym projekcie zaproponował mi aktor i mój przyjaciel Anatolij Hnatiuk, to kryminał. Przyznam, że ta sztuka nie od razu do mnie „przemówiła”. Ale Anatolij mimo wszystko zaprosił na próbę, gdzie zebrał się dość ciekawy zespół. Z samym teatrem „Suzirja” wiążą mnie dawne wspomnienia: w 1996 roku grałem w spektaklu, który wyreżyserował Ihor Tychomyrow. Dobrze znam też dyrektora artystycznego teatru Ołeksija Kużelnego. Zaczęliśmy pracować. Bohdan Hnatiuk ma wielką wiarę w to, że aktor wszystko zrobi. Kiedy widzi, że zmierzamy „nie w tę stronę”, od razu proponuje poszukać innych podejść. Wie, czego chce, i znajduje złoty środek, który podoba się wszystkim: reżyserowi, aktorowi i wreszcie widzom. – Wróćmy do Pana młodości. Do instytutu teatralnego (obecnie Narodowy Uniwersytet Teatru, Kina i Telewizji im. Iwana Karpenki-Karego) dostał się Pan za drugim razem... – W 1986 roku, po ukończeniu dziesięciu klas, przyjechaliśmy z przyjacielem do Kijowa szukać aktorskiego losu. W teatralnym nabór na kurs prowadził Jurij Mażuga. Przeszedłem do pierwszego etapu, po przesłuchaniu członkowie komisji rekrutacyjnej długo się naradzali. Potem powiedziano mi: „Ma Pan tak dźwięczny głos, że lepiej pójść służyć do wojska. Kiedy głos zmężnieje, proszę przyjść do nas, do instytutu teatralnego”. Tak też zrobiłem. Drugi raz zdawałem w 1991 roku, tym razem na kurs Iryny Mołostowej. Podczas rozmowy kwalifikacyjnej Iryna Ołeksandriwna wyszła z gabinetu, w tym czasie zdążyłem porozmawiać z innymi członkami komisji. A kiedy wróciła, mówią jej: „Oto przyszedł ciekawy człowiek, będzie studentem”. Jestem bardzo wdzięczny losowi, że mieliśmy tak mądrych wykładowców, oprócz Iryny Mołostowej, jak Jurij Wysocki, Ołeh Szawarski, Jewhenija Hulakina, Ołeksandr Zawalski. Zdawałem egzaminy za czasów Związku Radzieckiego, a naukę rozpocząłem już w niepodległej Ukrainie. – Daleko nie każdemu absolwentowi uczelni teatralnej udaje się od razu trafić na główną scenę kraju, a Panu się udało. – Świetnie spędziliśmy wieczór maturalny, na którym byłem jednym z prowadzących. Po tym podszedł do mnie Ołeh Mykytowycz Szawarski i mówi: „Gratuluję przyjęcia do sławnej trupy Teatru imienia Iwana Franki”. (Przedtem na egzamin dyplomowy ze śpiewu przyszli do nas dyrektor teatru Mychajło Zacharewycz oraz dyrektor artystyczny Serhij Danczenko, którzy zapewne zadecydowali o moim dalszym losie). Było niesamowicie usłyszeć takie słowa, po których wszyscy zaczęli mi gratulować. Wtedy spotykałem się ze swoją przyszłą żoną, która uczyła się w Konserwatorium Kijowskim. Podszedłem i mówię: „Wszystko dobrze się układa. Zostaję w Kijowie, będę pracował w teatrze Franki”. Tego samego lata pobraliśmy się. – Jakie były pierwsze spektakle? – Jak większość moich kolegów, zaczynałem od statystowania. Wtedy w teatrze grano sławny spektakl „Mistrz i Małgorzata”, który wyreżyserowała Iryna Mołostowa, a jej mąż Borys Kamieńkowicz przygotował tańce w tym spektaklu, do których nas początkowo wprowadzano. W tym samym roku zacząłem grać w bajce „Strzeż się Lwa”, którą wyreżyserował Dmytro Chrypiuk. A w spektaklu Serhija Danczenki „Poskromienie złośnicy” zagrałem Biondella. Pamiętam, kiedy pierwszy raz wszedłem do bufetu teatralnego, zobaczyłem słynną Nonnę Koperżyńską. W jednej ręce miała papierosa, a w drugiej kieliszek koniaku. Tak zamarłem w miejscu, nie wiedząc, czy z przejęcia wracać, czy iść dalej... Wielkie przejęcie przeżyłem, kiedy pierwszy raz wyszedłem na scenę. Z latami to nieco przytępia się, ale przed premierą pojawia się znowu. – Znaczące miejsce w Pana dorobku twórczym zajmuje klasyka ukraińska. – Tak. Spektakl „Natalka Połtawka” wyreżyserował Ołeksandr Anurow, którego teraz, niestety, już nie ma wśród nas. Pierwszą jego pracą w teatrze Franki był tryptyk „Elementarz pokoju” według Hryhorija Skoworody – bardzo ciekawa praca. Po tym poradził się dyrektora artystycznego teatru Bohdana Stupki i zdecydowali, że następnym będzie spektakl muzyczny – „Natalka Połtawka”. Do pracy zaangażowano Ołeha Skrypkę, który nieco uwspółcześnił muzykę, aranżację zrobił Iwan Nebesnyj. Z tym reżyserem łatwo się pracowało. Wiedział, jak aktorzy denerwują się na pierwszych próbach, dlatego brał każdego z nas po kolei za rękę, mówił: „Idź za mną”. Wyprowadzał na scenę i nakazywał: „Stój tutaj”. Po tym zaczynał zanurzać artystów w inscenizacje, wymyślając nie do końca zwyczajne sceny. Na przykład przed tym, jak usiąść na krześle, aktor musiał zrobić wokół niego ukłon. Pytaliśmy: „Po co? To przecież nie logiczne?”. Odpowiadał: „Będziemy uważać, że mają taką osobliwość”. Uczyliśmy się pracować z mikrofonem, bo głos przed nim wymaga wyrazistości. Trzeba było nauczyć się partytury, nauczyć się pracować razem z żywą orkiestrą, słyszeć ją, słyszeć partnerów, słyszeć rytm – to wszystko ogromne doświadczenie. Kiedy Petro Ilczenko wystawiał „Rodzinę Kajdaszów”, zaproponował mi granie w drugim składzie Dowbysza. Tak i gram ją na zmianę z Wałerijem Dudnykiem. W spektaklu jest scena, w której Natalija Sumśka (Kajdaszycha), Petro Panczuk lub Wołodymyr Kolada (Kajdasz) i ja śpiewamy pieśń „Oj to nie zorza”. Jakoś podczas spektaklu ciągle coś szumiało za kulisami. Okazało się, że to przychodzili aktorzy, żeby zobaczyć, jak wykonujemy tę pieśń. W spektaklu „Gospodarz” mam niedużą rolę Zełenskiego. Kiedy go wystawiali, nie myśleli, że z czasem to nazwisko będzie na ustach wszystkich (śmieje się). – Jednym z pierwszych na Scenie Kameralnej imienia Serhija Danczenki był spektakl „Jak cię nie kochać, Kijowie mój”. – Z jednej strony był to koncert, a z drugiej – wspomnienie o Kijowie. Zaczynaliśmy od Wertyńskiego. Dalej szły piosenki o mieście od połowy lat 60. Podszedł do mnie reżyser Ołeksandr Biłozub i powiedział, że w spektaklu brakuje gatunku słownego. Grałem rolę telefonisty, który łączył różne numery, równolegle opowiadał o Kijowie, mówił, komu jakie obuwie jest potrzebne, co i gdzie można pójść zobaczyć, dlaczego ulice nazywają się dzisiaj tak, a jakie nazwy miały wcześniej. Na jednej z prób dyrektor naszego teatru Mychajło Zacharewycz zaproponował, żeby mojego bohatera wrzucić na balkon. Tak właśnie narodziła się inscenizacja! Razem wymyślaliśmy historię o Kijowie, wszyscy aktorzy byli jak wielka rodzina. – Dla wielu aktorów i dla samego teatru znaczącym stał się spektakl „Grek Zorba”. – Kiedy spektakl wystawiano po raz pierwszy, zrobiono duże obciążenie scenografią, było bardzo dużo dekoracji. Niektórzy aktorzy potykali się, upadali, to niszczyło spektakl. Wykonawca głównej roli Anatolij Chostikojew miał problem z nogą, leżał w szpitalu. A kiedy wrócił, powiedział, że nie będzie żadnych dekoracji, tylko pusta scena. Wystawiał sztukę Witalij Małachow, który daje aktorowi dużą przestrzeń. Długo myślałem nad tym, jak ma wyglądać mój bohater. Początkowo był z brodą, potem zostawiłem tylko wąsy. Był z brzuchem, potem zdecydowałem i z tego zrezygnować. „Grek Zorba” – szykowny spektakl. Kiedy grasz w nim, to pojawia się uczucie dumy z kolegów, czujesz prawdziwość istnienia na scenie! Dla nas to bardzo ważne. My, aktorzy, kiedy otwieramy jakąkolwiek sztukę, to szukamy w niej prawdziwości. – Niedawno Scena Kameralna teatru wzbogaciła się o spektakl „Lunasa”. Co to za inscenizacja? – Z reżyserem Andrijem Prychodką zacząłem pracować już dawno. Od aktora wymaga, żeby ten przewrócił w sobie wszystko wewnątrz, żeby znalazł wszystkie ukryte barwy, których do tej pory jeszcze nie używał. Żeby było zaangażowane wszystko – zaczynając od małego palca, a kończąc na małżowinach usznych. Zawsze szuka sztuk, które nigdy nie były wystawiane w naszym teatrze, z miłością odnosi się do aktora. Swego czasu A. Prychodko wystawił spektakl „Nosorożce”. Tam grałem Jeana, mój bohater zamieniał się w nosorożca. Ten spektakl wymagał dużego wysiłku fizycznego. Zapytałem reżysera: „Jak mogę zagrać nosorożca, zapewne mój bohater musi być brutalny?”. Mówi: „Nie, z inteligentnego człowieka musisz zamienić się w brutalne zwierzę”. Razem szukaliśmy rozwiązania. Andrij Prychodko – jeden z tych reżyserów, który zawsze daje mi nieoczekiwane role. Myślę, że przed nim jeszcze wiele ciekawych prac. – A jak Panu pracowało się z reżyserem Dawidem Petrosjanem? Mam na myśli spektakl „Krum”, który zasilił repertuar teatru już w tym sezonie teatralnym. – Dawid – inteligentny człowiek, ciągle przebywa w twórczym poszukiwaniu. Podczas prób bywało, że znajdujesz jakieś rozwiązanie, przychodzisz na drugi dzień i wszystko się zmienia. A to nie zawsze było proste. Jednak zawsze dochodziliśmy do wspólnego mianownika, nigdy nie mieliśmy konfliktów. Dawid ze zrozumieniem odnosi się do pracy aktorskiej. Na artystę można nakrzyczeć i wtedy między nim a reżyserem wyrasta ściana. A czasem można po prostu poprosić i to będzie właściwa droga. Właśnie tak staraliśmy się pracować. Oczywiście reżyser, jak i aktor, nie powinien się powtarzać, ale musi mieć swój charakter pisma. Wydaje mi się, że Dawid swojego charakteru pisma jeszcze szuka. Pierwszy raz nie wiedziałem, jak mam grać w tym spektaklu, chociaż do mojej premiery zostawały trzy dni. Wtedy reżyser zaproponował mi założenie siateczki i zrobienie makijażu macho. Zrobiłem, spojrzałem w lustro i zrozumiałem, jak ma wyglądać ten bohater. Rozwiązanie było nieoczekiwane, zupełnie inne niż u mojego partnera z innego składu.
Wszyscy idziemy naprzód, wszystko się zmienia. Po obchodach stulecia Teatru Franki rozpoczęto nową fazę. Nowe wyzwania życia zmieniają nas. Ale każdy musi zachować ten kręgosłup, który nie pozwoli człowiekowi się zepsuć. Musi pozostać miłość do swojej pracy, szacunek do starszych i młodszych partnerów na scenie. A aktor musi być jeszcze papierkiem lakmusowym, pokazywać ze sceny widzowi wszystkie te problemy i choroby, które ma nasze społeczeństwo. – Jakie miejsce w Pana życiu zajmuje kino? – Zaczęto mnie rozpoznawać po serialu „Ostatni Moskal”. Zobaczyła mnie Zina Mamontowa, która zajmowała się castingiem, sfotografowała, pokazała zdjęcie reżyserowi Semenowi Horowowi, a on uwierzył we mnie. Potem były tournée po Zachodniej Ukrainie. Pamiętam, jakąkolwiek ulicą bym nie szedł, ludzie wytykali mnie palcami i mówili: „Patrz, tam poszedł, chodźmy się z nim sfotografować”. Niektórych kolegów drażniło, że rozpoznają nie ich, a mnie. Taka uwaga początkowo jest niezwykła, ale potem przyzwyczajasz się do tego i już nie zwracasz uwagi. Kino to też emocje, niespodzianki, to wolność ekonomiczna. Na planie filmowym są zupełnie inne odczucia niż na scenie teatru. W teatrze najpierw dwie godziny prób, potem dwie godziny spektaklu, gdzie musisz dać z siebie wszystko. W kinie mogą dzisiaj kręcić finał, a jutro początek. To już zupełnie co innego. Kiedy dzisiaj oglądasz niektóre seriale, to rozumiesz, że aktorzy praktycznie nie grają. Oni zlewają się z zaproponowanymi okolicznościami i po prostu wypowiadają tekst. A czasami dobrzy aktorzy mogą sobie pozwolić na sprzeczkę z reżyserem, zrobienie jakichś pauz, spojrzenie poza kamerę w dal. – Zajmuje się Pan również dubbingiem? – Tak. W szczególności podkładam głos w kreskówkach. Najbardziej podoba mi się film animowany „Aladyn”, gdzie podkładałem głos papudze Jago. Wiem, że dzieci bardzo go lubią, zwłaszcza ukraińskojęzyczną wersję. Filmy animowane w języku ukraińskim to zawsze coś niezwykle ciekawego. Teraz, nie wiem dlaczego, ale takiej pracy stało się mniej. – Ma Pan jakieś hobby? – Kocham kwiaty. Uprawiam je nawet w swojej garderobie. Mieliśmy dużą pomarańczę, ale przez trzy miesiące kwarantanny nikt jej nie podlewał – roślina zmarniała. W maju posadziłem znowu, ziarno wykiełkowało. Lubię podróżować samochodem. W tym czasie odrywasz się od wszystkich problemów, widzisz tylko piękno przyrody wokół. Jeszcze jedno hobby to czytanie kryminałów. Przypominam sobie anegdotę. Pytają człowieka: „Jesteś szczęśliwy?”. On odpowiada: „A dokąd tu się podziać?”. Tak, jestem szczęśliwy. Mam dwóch dorosłych synów. Co prawda wybrali kierunki techniczne. Młodszy przez dwa lata uczył się w liceum imienia I. Bohuna. Żona wykłada muzykę, uczniowie ją kochają. W latach 80. panował pogląd, że teatr odchodzi do lamusa. Ale już w latach 90. – nie, teatr żyje! Rozmawiał Eduard OWCHARENKO Zdjęcie ze strony teatru W poprzednim numerze „SP” pisaliśmy o spektaklu „Idealna burza”, który Bohdan Hnatiuk wyreżyserował na podstawie własnej sztuki, napisanej według motywów książki o tym samym tytule autorstwa Witalija Skocyka. Rolę Borysa w tym spektaklu zagrał jeden z czołowych aktorów Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki, artysta ludowy Ukrainy Wołodymyr Nikołajenko. Dzisiaj pan Wołodymyr jest gościem „SP”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
akademii, od marca prowadzę stronę poświęconą Iwanowi Mykołajczukowi, którą codziennie uzupełniam nowymi materiałami. Od dwóch lat prowadzę też rubrykę „Nasze kino” w „Literaturnej Ukrainie”. Piszę o mało znanych i zapomnianych ludziach. Pracuję z archiwami, które odsłaniają to, czego nie znajdziesz w drukowanych źródłach ani w internecie. Trzy lata temu ukazała się moja książka o okresie WUFKU „Przerwany lot”, opowieść o dramacie „rozstrzelanego odrodzenia”, jedną z cząstek którego było kino. W tej monografii jest rozdział „Postacie”. Ale, jak mi się wydaje, trzeba ten spis rozszerzyć. Twórczość Ołeksandra Dowżenki jest dość dobrze zbadana. Jednak wiemy mało o innych ludziach, którzy wówczas tworzyli i bez których, być może, nie byłoby Dowżenki. Zainteresowało mnie, jak ukraińskie kino przedstawia wojnę na Donbasie. O rosyjsko-ukraińskiej wojnie nakręcono już wiele filmów dokumentalnych i fabularnych. Jednak projekt z aktorami odsunął tę pracę na drugi plan. Sądzę, że warto ją dokończyć. Nasi patriotycznie nastawieni kinematografiści podejmują się tego bardzo skomplikowanego tematu. Myślę, że warto utrwalić dla przyszłych pokoleń, jak ten okres został odtworzony w filmach. – Do udziału w pisaniu książki zaprosiła mnie Larysa Briuchowecka, ponieważ od ponad pięciu lat prowadzę rubrykę „Obличчя” w czasopiśmie „Кіно Театр”. Mam już zebrane wiele wywiadów, portretów autorów – kontynuuje rozmowę Wiktoria Kotenok. – Każdy z tych aktorów, z którym rozmawiałam, zasługuje na to, by o nim pisano, by popularyzowano jego twórczość. Ale u nas dobrze znani są hollywoodzcy aktorzy, których filmy trafiają do szerokiej dystrybucji, tak samo jak rosyjscy. A naszych w najlepszym razie rozpoznaje się tylko z twarzy. Dlatego niezwykle ważne jest wydawanie książek o ukraińskich aktorach, reżyserach, przedstawicielach innych dziedzin kultury, szerokie propagowanie ich twórczości. Całe minione lato upłynęło nam na pracy twórczej. Rozmawialiśmy z aktorami, analizowaliśmy ich twórczość, przeglądaliśmy filmy i spektakle z ich udziałem, studiowaliśmy poświęcone im książki i publikacje w periodykach. To moja pierwsza książka. Bardzo się cieszę, że powstała we współpracy właśnie z Larysą Iwaniwną. Ona inspiruje do twórczości. Wszystkie jej rady i uwagi były bardzo trafne. Bardzo chciałabym kontynuować tę pracę. Mamy wielu utalentowanych aktorów, o których też chciałoby się napisać.
Tłumaczenie maszynowe
W Błękitnym salonie Domu Kina zaprezentowano książki „Talent i gra: ukraińscy aktorzy teatru i kina” oraz „Tajemna historia filmów. Pamięć dokumentów”, które ukazały się drukiem na początku 2021 roku. Wydarzenie poświęcono 80. rocznicy urodzin Iwana Mykołajczuka. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Serhija MARCZENKI „Talent i gra: ukraińscy aktorzy teatru i kina” – to 28 twórczych portretów ukraińskich aktorów. Wśród nich są zarówno nasi współcześni (Anatolij Chostikojew, Ada Rohowcewa, Bohdan Beniuk, Łarysa Kadoznykowa, Irma Witowśka-Wanca i in.), jak i aktorzy, których już z nami nie ma (Bohdan Stupka, Łeonid Bykow, Iwan Mykołajczuk, Borysław Brondukow, Mykoła Hryńko i in.). Autorki Łarysa Briuchowećka i Wiktorija Kotenok przeanalizowały ich najwybitniejsze role, indywidualny styl, a niektóre portrety uzupełniły rozmowami z samymi artystami. A dzięki książce Łarysy Briuchowećkiej „Tajemna historia filmów. Pamięć dokumentów”, która zawiera dokumenty archiwalne, można przenieść się w lata 60.–70. i poznać atmosferę studia filmowego im. O. Dowżenki, którą kształtował Wasyl Cwirkunow. Autorka opisuje reakcję środowiska filmowego na ówczesne filmy, perypetie wokół pisania i zatwierdzania scenariuszy, zakazy pokazywania już nakręconych taśm. Książka jest zilustrowana kadrami oraz momentami z pracy na planie filmowym i oddaje ducha czasu, kiedy Kijowskie studio filmowe tworzyło arcydzieła, uznane daleko poza granicami Ukrainy. – W czasopiśmie „Kino-Teatr”, pod rubryką „Oblicza”, z numeru na numer drukujemy wywiady z aktorami lub ich twórcze portrety – opowiada Łarysa Briuchowećka. – Wśród nich są też zagraniczni, ale przeważnie – ukraińscy twórcy filmowi. Tym bardziej, że w ostatnich latach ożywiło się ukraińskie kino, pojawili się młodzi aktorzy. Teatry również przyjmują nowe pokolenie. „Talent i gra: ukraińscy aktorzy teatru i kina” – to druga książka, którą nasza redakcja poświęciła aktorom. Pierwsza wyszła w 2012 roku i nazywała się „Ukraińskie oblicza kina i teatru”. Zebrano tam 68 portretów. Książka bazowała na tekstach, które już były wydrukowane w naszym czasopiśmie. Tym razem wybrano 28 postaci. Książka wyszła obszerna – 400 stron. Jest w niej dość dużo materiału ilustracyjnego – kadry z filmów, sceny ze spektakli, większość w kolorze, znaczną część portretów pisano od nowa. O niektórych sławach – Iwanie Mykołajczuku, Kostiantynie Stepankowie, Borysławie Brondukowie, Adzie Rohowcewej, Łarysie Kadoznykowej – teraz pisze się dużo, są wywiady z nimi. A na przykład Wasyl Symycz jest pominięty uwagą, chociaż jego droga życiowa jest bardzo ciekawa. Mieszkał w Kołomyi, był reżyserem i aktorem tego teatru, a od 1968 roku brał aktywny udział w tworzeniu ukraińskiego kina poetyckiego, grał w republikach związkowych. Bardzo wysoko cenili go Łeonid Osyka i Jurij Illenko. W filmie „Biały ptak z czarnym znamieniem” aktor zagrał ojca Myrona, a w „Zacharze Berkucie” – główną rolę. W kręgu sławnych aktorów był najstarszy. Filmowcy polubili go za fakturę i talent. Szukałam o nim źródeł, stała się nimi lokalna prasa. A u Kostiantyna Stepankowa źródeł jest wystarczająco. To książka Ady Rohowcewej „Mój Kostia”, w której zawarte są jego zapiski z dziennika. Oprócz tego Wiktor Olender stworzył film dokumentalny „Kostiantyn Stepankow. Wspomnienia po życiu”. Ale głównym źródłem są jego różnorodne role, wśród których i komisarz Fedir Łobaczow w „Komisarzach”, i gazda w „Annyczce”, i Sweneld w „Legendzie o księżnej Oldze”, i Bubela w „Wawilonie XX”. Bardzo „płodny” aktor, stale był na widoku. I, bez wątpienia, w centrum – Iwan Mykołajczuk, o którym w 2004 roku wyszła moja książka. Ale on jest niewyczerpany: z czasem pojawia się nowe spojrzenie, otwierają się nowe oblicza jego talentu. W czasach radzieckich, zwłaszcza w ponurych czasach zastoju, panowała tendencja unifikacji, rusyfikacji ukraińskiej kultury. A Iwan Mykołajczuk swoim wyglądem zewnętrznym i swoją wewnętrzną istotą, całym swoim życiem niósł kody ukraińskiego narodu w najpopularniejszym rodzaju sztuki – kinie. Dzisiaj młode pokolenie ciąży ku rock-muzyce i podobnym gatunkom, jeden z naszych współczesnych filozofów nazwał Ukrainę estradocentryczną. A w tym czasie, kiedy pracował Iwan Mykołajczuk (wtedy byłam studentką), dla nas ważnym było kino. Ta sztuka wzbogacała ludzi. I właśnie w tej sztuce Iwan Mykołajczuk, według mojego przekonania, był centralną postacią.
Nie bez powodu reżyser filmu „Cienie zapomnianych przodków” Serhij Paradżanow nazywał Iwana Mykołajczuka swoim nauczycielem. Potwierdził to również operator filmu Jurij Illenko, który mówił, że to nie Paradżanow wpływał na Mykołajczuka, a odwrotnie – Mykołajczuk na Paradżanowa. Pomógł mu poznać Karpaty i Hucułów. Rola Mykołajczuka w „Cieniach zapomnianych przodków” to wzór aktorskiej organiczności i swobody… Nasza książka ujrzała światło dzienne dzięki programowi wspierania wydawnictw książkowych, którym od kilku lat z rzędu opiekuje się wydział komunikacji społecznej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej. Z powodu pandemii w zeszłym roku program był zagrożony. Dzięki Bogu, projekt przedłużono, wprawdzie w mniejszym zakresie. Ściśle obliczono kosztorys każdej książki i liczbę stron. Kiedy oddawaliśmy wydanie do druku, dowiedzieliśmy się, że przekroczyliśmy objętość, trzeba było nieco skracać. Moją współautorką jest współpracowniczka czasopisma „Kino-Teatr” Wiktoria Kotenok. Stale kontaktuje się z aktorami, pisze do rubryki „Twarze”. W książce zamieszczono osiem jej portretów. Książka ukazała się na początku roku, ale z powodu kwarantanny zamknięte były placówki kultury, w tym także Dom Kina. Zatem prezentację przeprowadziliśmy dopiero na początku lata, przygotowując odpowiedni materiał wideo i zapraszając tych, o których piszemy. Są to tak znaczące postacie, jak Ada Rohowcewa, Łarysa Kadochnykowa, Rajisa Nedaškiwska, Ołeksij Bohdanowycz. A o aktorze Witaliju Sawczuku, który niedawno od nas odszedł, opowiedziała jego żona, aktorka Kijowskiego Teatru Młodego Widza Wałerija Czajkowśka oraz reżyser i pedagog Wasyl Witer. Dołączyła do tego grona również aktorka teatralna i filmowa Łesia Samajewa. Informacja o prezentacji była tylko na stronie naszego czasopisma na Facebooku. Jednak, niespodziewanie dla mnie, ludzi przyszło niemało. Było miło, że nasza praca wywołała takie zainteresowanie. A od teraz wszyscy chętni będą mogli zapoznać się z tą książką w bibliotekach Kijowa. Tego wieczoru odbyła się również prezentacja mojej książki „Tajemna historia filmów. Pamięć dokumentów”. Zawarto w niej badania dotyczące 11 filmów studia filmowego im. O. Dowżenki. W większości z nich aktywny udział brał Iwan Mykołajczuk. W szczególności w „Zaginionej gramocie” zagrał centralną postać, opracował muzykę. Historia filmów pokazana jest na podstawie źródeł archiwalnych. Zbadano dwa zakazane scenariusze („Kijowskie freski” oraz „Niebylice o Iwanie”). Kiedy w 1983 roku Iwan złożył scenariusz „Niebylice” w studiu im. O. Dowżenki, początkowo przyjęto go z zachwytem. Po roku sytuacja się zmieniła i scenariusz zaczęto „topić”. Iwan Mykołajczuk był człowiekiem dumnym i nie chodził na te posiedzenia, gdzie decydowano o losie jego obrazu. Wreszcie w 1985 roku aktor otrzymuje list od głównego redaktora studia Wołodymyra Wołodymyrowycza Sosiury (syna wybitnego poety), w którym zaznaczono, że scenariusz jest ciekawy i oryginalny, ale są „uwagi dotyczące tego, co ludowe i narodowe w zestawieniu z nacjonalistycznym”. Kiedy zaczęła się pierestrojka, głównego redaktora studia filmowego zmieniono. Jego następca Wiktor Położij zwrócił się do Mykołajczuka, że jego film są gotowi uruchomić do produkcji. Mykołajczuk odpowiedział listem na tę propozycję, chciał kręcić. Niestety, już chorował, a w 1987 roku go zabrakło. To znaczy, kiedy pojawiła się możliwość kręcenia filmów, artysta odszedł od nas. To była wielka strata. Mógłby nakręcić wiele filmów, gdyby mu pozwalano, gdyby go wspierano. Ale przyczepiono mu etykietę tylko za to, że był Ukraińcem. A bycie nosicielem ukraińskości w czasach radzieckich było podejrzane i niepożądane. Na końcu książki jest wiele odniesień do protokołów posiedzeń twórczych. To dokumenty, które otwierają przed nami to, co mało znane. – Nad czym pani teraz pracuje? – Jestem redaktorką czasopisma „Kino-Teatr”, wykładam historię kina studentom Akademii Kijowsko-Mohylańskiej
Tłumaczenie maszynowe
Eduard Owczarenko Zdjęcie ze strony Centrum Kurbasa Artystyczną koncepcją projektu jest „mikro w makro”. To wielopoziomowy performens wizualno-choreograficzny, w którym równolegle istnieje mikrokwiat Teatru Papierowego, realny świat fabularnej gry aktorskiej oraz makroświat tego teatru. Poprzez transmisję na żywo z kamery frontalnej i pionowej na ekranie ścian sali widowiskowej aktorzy rozgrywają fabułę za pomocą postaci Teatru Papierowego oraz między sobą jako żywymi postaciami. Jest to nowa wersja działającego projektu z Teatrem Papierowym (pierwsza część – wersja wideo) w celu przemyślenia wpływów wschodnich, które od stuleci zmieniają świadomość Europejczyków. W centrum sceny znajduje się model Teatru Papierowego ze wszystkimi postaciami, dekoracjami, rekwizytami i meblami, wyciętymi z papieru, drewna, szkła i innych materiałów; używa się także mąki, surowych jaj, ziarna, kasz, wody, ognia i farb. Nad aktorami znajduje się kamera, która transmituje wydarzenia z Teatru Papierowego na ścianę sali widowiskowej. Nowym projektem Narodowego Centrum Sztuki Teatralnej imienia Łesia Kurbasa stał się spektakl „Sen Lakszmi, który widział Wisznu w swoim śnie” na motywach sztuki Oksany Taniuk i tekstów Serhija Trusza. Projekt jest badaniem połączenia różnych faktur scenicznych, materiałów i stylów gry aktorskiej. Wybrano wieczny temat, który nigdy nie przestanie niepokoić ludzkiego rozumu i serca – relacje Mężczyzny i Kobiety, Natury i Ducha. Kogoś z widzów zainteresuje poezja Oksany Taniuk, innych – linia fabularna, a jeszcze kogoś – muzyka i oprawa wizualna. – Ten projekt rozpoczął swoją historię jeszcze w 2014 roku – opowiada reżyser-inscenizator, zasłużony działacz sztuki Ukrainy Myrosław Hryniszyn. – Właśnie wtedy jeden z reżyserów postanowił zrealizować sceniczne odczytanie sztuki Oksany Taniuk. Do dnia dzisiejszego było wiele modyfikacji, form współpracy z różnymi reżyserami, organizacjami, krajami, które rozwijały ten projekt. I to, co w danej chwili można zobaczyć na scenie, to tylko pewien etap, a sam projekt będzie się dalej rozwijał. Przed rozpoczęciem spektaklu przedstawiamy widzom fabułę poprzedniego etapu, który był w formie filmu wideo. Robimy to, aby pokazać związek z tradycją, która jest przekazywana od poprzedniego zamysłu. To moje pierwsze doświadczenie pracy z Teatrem Papierowym, który jest dość rozwinięty na Zachodzie, a na Ukrainie jeszcze mało znany. Ten teatr zaczął się rozwijać w Centrum Kurbasa, ale na pewnym etapie się zatrzymał. Uważam, że trzeba go rozwijać dalej i łączyć z grą dramatyczną aktorów, obrazem wizualnym, choreografią, performensem. Właśnie te momenty wokół Teatru Papierowego stały się głównym impulsem, który skłonił mnie do pracy nad tym projektem. Do roli Mężczyzny i Kobiety wybrałem zasłużonego artystę Ukrainy Tarasa Postnikowa i aktorkę Irynę Melnyk, którzy organicznie włączyli się w spektakl poprzez swoją wewnętrzną organiczność. A Serhij Trusz (Androgyn) – to uosobienie antagonizmu, który stale znajduje się obok. Spektakl będzie się zmieniał w zależności od aktualności dla tego czy innego okresu. Możliwe, że wprowadzimy zmiany w oprawie wizualnej, choreografii, uzupełnimy inscenizację jakimiś nowymi postaciami lub dodamy coś do tekstu. – Odkryłam dla siebie Teatr Papierowy i wydaje się, że zrealizowałam się zarówno jako scenograf, jak i jako artysta grafik – przyznaje Olha Nowikowa. – Praca nad figurkami była żmudna, filigranowa, jubilerska… Wykonane są one na kolorowym papierze farbami akrylowymi, a drobne detale trzeba było malować bardzo cienkimi pędzelkami pod szkłem powiększającym… Stale byłam w poszukiwaniu – rysunki liniowe, abstrakcyjne, wycięte z kolorowego papieru. Konieczne było odtworzenie zamysłu autora dotyczącego wieku, charakteru bohaterów, trzeba było ubrać swoich bohaterów w oryginalno-tradycyjne kostiumy i zachować elegancję. Nie był mi obojętny los moich (naszych z panią Oksaną Taniuk) lalek, tchnęłam w nie życie, żeby ożyły w rękach aktorów. W publikacji wykorzystano materiały czasopisma „Kurbasiwśki czytannia”. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2021 Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA”
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe