W obwodzie połtawskim obchodzono 180. rocznicę urodzin Mychajła Drahomanowa. „Mychajło Drahomanow: na granicach ukraińskiego europeizmu” – taką nazwę nosiła impreza oświatowa z okazji jubileuszu wybitnego rodaka z miasta Hadziacz w obwodzie połtawskim, historyka, folklorysty, publicysty, działacza społecznego. Imprezę zorganizowały Połtawska Obwodowa Uniwersalna Naukowa Biblioteka im. Iwana Kotlarewskiego oraz Północno-wschodni międzyregionalny oddział Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej wspólnie z katedrą kulturologii Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego.
WALERIJ MUSIJCZUK
ANTONINA LYSTOPAD
Tłumaczenie maszynowe
Ukraińska inteligencja po raz kolejny zwraca się do najwyższych władz ukraińskich w sprawie niepokojącej sytuacji, która kształtuje się w sferze kultury narodowej. Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy. Nakreślony problem nie jest resortowy, ponieważ należy do strategicznych zadań rozwoju państwa i bezpośrednio dotyka podstaw bezpieczeństwa narodowego. Wszak w najbardziej dramatycznych okresach naszej historii kultura narodowa zawsze zachowywała, chroniła, jednoczyła i wzmacniała Naród Ukraiński. Dzisiaj, gdy trwa wojna przeciwko Ukrainie ze strony Moskowii, istnieje szczególne zapotrzebowanie na narodowo-kulturowy postęp ukraińskiego społeczeństwa. I to hasło, rzucone przez władze na początku rosyjskiej agresji, że „kultura jest naszą najsilniejszą bronią”, musi wreszcie „przełożyć się” na współczesną rzeczywistość, spowodować odejście od utrwalonych „sowieckich” stereotypów. Należy dodać, że nie chodzi ogólnie o „kulturę”, lecz o ukraińską kulturę narodową. Wszak do interesów narodowych należą nie tylko zobowiązania władzy do zapewnienia ogólnoludzkich norm: praw człowieka, tworzenia społeczeństwa obywatelskiego, zrównoważonego rozwoju (gospodarczego, społecznego, ekologicznego). Odzwierciedlają one także fundamentalne wartości i dążenia Narodu Ukraińskiego dotyczące rozwoju Narodu Ukraińskiego; świadomości historycznej, pamięci narodowej, jej moralno-etycznej, kulturowej, językowej, religijnej odrębności; zapewnienia należytego funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego. Wszystkich tych zadań, które są fundamentalne dla ukraińskiego budowania narodu i państwa, nie da się zrealizować poza kulturą narodową. Dlatego właśnie sfera humanistyczna doświadcza najaktywniejszej ekspansji w wojnach informacyjnych, właśnie ona jest najbardziej wrażliwa spośród wielu kierunków bezpieczeństwa narodowego. Wiadomo, że stan kulturowy społeczeństwa zawsze występuje jako najbardziej przekonujący wskaźnik (nie)demokratycznego rozwoju państwa, w pełnej mierze od niego zależy sukces kształtowania się narodu politycznego i społeczeństwa obywatelskiego, wzmocnienie tożsamości narodowej. Nic tak jak Kultura nie prezentuje dowodowo dorobku i osiągnięć narodów oraz państw. Poza jej wymiarami wartościującymi nie da się adekwatnie reagować na świat z jego politycznymi, społeczno-gospodarczymi, ekologicznymi, humanitarnymi wyzwaniami. Jednak ukształtowała się błędna praktyka, gdy społeczeństwo, inteligencja stale występują w roli żebraków, zamiast tego, by władza odpowiedzialnie uświadamiała sobie swoją bezpośrednią przynależność do potrzeb kulturowych. Wszak zgodnie z normami Konstytucji (artykuły 11, 12) właśnie „państwo sprzyja konsolidacji i rozwojowi narodu ukraińskiego, jego świadomości historycznej, tradycji i kultury”, a także „Ukraina dba o zaspokojenie narodowo-kulturowych i językowych potrzeb Ukraińców, którzy mieszkają poza granicami państwa”. Zakończenie na str. 2. Brak programu państwowego rozwoju sfery kulturowej Ukrainy – czytamy w oświadczeniu – warunkuje skrajnie negatywną politykę wobec funkcjonowania i rozwoju zasadniczych sektorów kultury i sztuki. Chociaż w ukraińskim społeczeństwie istnieje potężne zapotrzebowanie na odrodzenie i modernizację narodowo-kulturowego życia kraju, zachowanie i utwierdzenie tożsamości kulturowej, odnowienie oraz wzmocnienie pamięci historycznej narodu, która wymaga zakrojonej na szeroką skalę dekolonizacji. ZOJA KUCZERIAWA, ANDRIJ DEMYDENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
opiera się na ponadnarodowych wartościach i ideałach, przyniosły (im samym) określone “rezultaty”. Surżykowy “małoros”, niepamiętający swojej przeszłości Ukrainiec, zubożały obywatel z poczuciem “potrójnej” lub żadnej tożsamości, wraz z paternalistyczno-subsydiarnym modelem polityki społecznej, gwarantują obecnie bezproblemową egzystencję dla rodzimych nuworyszy. Nie uciekając się do teorii spiskowych, powiem, że to właśnie jest tym istotnym motywem utrzymywania narodu poza sferą narodowo-kulturowej edukacji. Przecież świadomi narodowo obywatele nigdy nie są w stanie być milczącymi niewolnikami i stanowią bezpośrednie zagrożenie dla ich handlarstwa. Jednakże oczywiste jest inne niebezpieczeństwo, zrodzone w takiej samej atmosferze nieukraińskości. Rosja, która nie przestawała zwiększać imperialnych ambicji w symbiotycznym wariancie caratu, bolszewizmu, stalinizmu, putinizmu, nie mogła nie zareagować wrogo na sprzyjającą dla siebie sytuację wykorzenienia narodu ukraińskiego i państwa. Przede wszystkim jej polityka była skierowana na wspieranie wszystkich prorosyjskich projektów, ustaw, kadr, które nie opierały się na gruncie ukraińskiej tożsamości narodowo-kulturowej. Bardzo wymowne stało się oświadczenie ambasadora Rosji na Ukrainie Zurabowa w 2010 roku, który podkreślił na konferencji prasowej, że nie uważa Ukraińców za odrębny (a za “jednorosyjski” – Aut.) naród, poddając w wątpliwość konieczność ukraińskiej państwowości. Ale czy była chociaż nota ze strony MSZ Ukrainy? Nie. Później podobna sytuacja miała miejsce przy wsparciu antykonstytucyjnej ustawy językowej “Ka-Ka”. Czy kogoś z Moskali ukarano? Nie. Tylko swoich. Pamiętam, jak w 2009 roku ukraińscy deputowani zwalniali W. Ohryzkę ze stanowiska ministra, który nie spodobał się Kremlowi, jak przeciwko zurabowskiemu “jednorodztwu” wystąpił (chyba jedyny) S. Chmara. Moskiewska miotła zamiatała, a władze w większości obserwowały. Przeciwwagą dla tego zagrożenia mogła być zdrowa narodowo-kulturowa, informacyjna polityka państwa ukraińskiego. Nie stało się tak, bo i nie było to zamierzone. “Oczyszczanie” ukraińskiego pola narodowego trwało nadal. Kreml rzucał próbne kamienie (kule) w stronę Ukrainy, aby sprawdzić reakcję społeczeństwa i państwa na podobne prowokacje, przyszłe ekspansje i agresje. Otrzymane sygnały były bardzo “korzystne” dla Rosji, ale niepokojące dla Ukrainy. Agresor dobrze przeliczał siłę wpływów, skalę i konsekwencje wojny hybrydowej, które były uwarunkowane: rozmytą tożsamością ukraińskości; dopuszczalną ekspansją w ukraińskie społeczeństwo ideologii “miękkiej” siły “ruskiego miru”; problemami społecznymi obywateli, doprowadzonych do stanu półprzytomności (“jaka różnica”); okupacją przez kremlowską propagandę segmentów informacyjnych, kulturalno-oświatowych, politycznych, kościelnych; wypychaniem na margines wartości kultury narodowej. Oczywiście, potencjał ludzki wyhodowany właśnie w taki sposób stał się najpotężniejszym zasobem dla rosyjskiej agresji. Oderwany od narodowej matrycy zdenacjonalizowany Ukrainiec przekształcał się w małorosa, kompradora, zdrajcę. Wcześniej czy później stawał się obiektem zainteresowania Kremla, żerem dla “ruskiego miru”. Rozwój podobnego scenariusza można
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Natiokulturowość Ukrainy: immunitet Państwowości», s. 1
Dokończenie. Początek na str. 1. Dlatego dziwi, gdy przez długi czas instytucje władzy nie chcą wspierać, na przykład, inicjatyw „Proświty” oraz innych organizacji twórczych w zakresie tworzenia celowego programu rozwoju ukraińskiego języka państwowego, przewidując odpowiednie wydatki na prowadzenie kursów nauki języka ukraińskiego, zwłaszcza w zdenacjonalizowanych obwodach Ukrainy; drukowanie niezbędnej liczby słowników na nośnikach papierowych i elektronicznych; tworzenie komputerowych (ukraińskojęzycznych) gier dla dzieci; masowe powielanie „Biblioteki wojownika” itp. Z jakiegoś powodu nie znalazło się miejsce na uwagę dla podobnych projektów także na poziomie Ukraińskiego Funduszu Kultury. Wszak sprawa polega nie tylko na tym, że ignorowane są ważne, naszym zdaniem, inicjatywy społeczne, ale przede wszystkim na braku dialogu wielu struktur państwowych z instytucjami społecznymi, inteligencją (oprócz „swojej” i „oswojonej”). Władza w osobie resortów branżowych z jakiegoś powodu nadal uważa, że ma absolutne prawo dysponować zasobami publicznymi zgodnie z własnymi interesami, „kumpelskimi” zachciankami, interesownymi upodobaniami polityków. Taka behawioralna „norma” urzędników, deputowanych prowadzi do istotnych strat i porażek, negatywnie wpływa na środowisko socjokulturowe kraju. Tak, w czasie ogłoszenia Niepodległości na Ukrainie było około 4000 księgarni. Dziś jest ich ponad 200. W Polsce – 1914! Na 1 sklep z książkami na Ukrainie przypada 165 tysięcy mieszkańców, co jest wynikiem 10-12 razy niższym od średnich wskaźników europejskich. W Danii, Polsce – jeden sklep na 12 tys. mieszkańców, w Niemczech – 15 tys. W 2020 roku z 222 aktywnych ukraińskich księgarni zamknęło się 48, a także 343 wydawnictwa. Przypomnę, że komputeryzacja w tych krajach jest o kilka rzędów wyższa od wskaźnika ukraińskiego. Ale tam gadżet nie jest „zamiast” książki, a obok. Decentralizacja na „ukraińską modłę” znacznie przyspieszyła zamykanie księgarni i bibliotek. Ukraina doszła do krytycznego indeksu zapewnienia narodowi Książki (0,3 na głowę mieszkańca). Na przykład Turcja – 5 książek. I wtedy metafora o „Turkach” wraca bumerangiem do Ukrainy. Jednak zaniepokojenia „polityków” spadkiem wykształcenia Narodu Ukraińskiego nie widać. Natomiast w ciągu kilku ostatnich tygodni przestrzeń informacyjna jest przesycona lamentem kibiców klubu „Oligarchat”. Okazuje się, że oni (politycy) najbardziej troszczą się o „prawa” tuzina oligarchów na tle nędzy i bezprawia narodu, przez nich samych, nawiasem mówiąc, skrzywdzonego. Ponieważ „kosmetyczna” ustawa o oligarchach jeszcze długo nie będzie działać, to Naród słusznie domaga się wprowadzenia ustawą „podatku od oligarchów” (jak w wiodących krajach europejskich), żeby oni, kiedy trwa rosyjska agresja, przestali „bykować”, kupując jachty za 260 mln dol. i królewskie zamki, nieustannie wywożąc zrabowane dobra do rajów podatkowych, a w tym samym czasie bezwstydnie umarza im się wielomiliardowe długi budżetowe. Dla nich wszystko, a na kulturę – zakaz. Próżno mieć nadzieję, że nuworysze staną się kiedyś lepsi i bardziej humanitarni. Jeszcze w okresie przedchrześcijańskim Platon w „Państwie” napisał, że „niemożność nasycenia pociągu do bogactwa oraz lekceważenie wszystkiego innego dla zysku zgubiły oligarchię”. I tylko „kiepscy podczaszy” od władzy i gorliwi w żebraniu o jałmużnę nie chcą i nie są w stanie zrozumieć, że nie będzie raju na naszej ziemi, dopóki Ukraina nie zwalczy tego zła. Zatem Ukraińcy nie mogą oczekiwać „spodziewanej wolności” ani od oligarchów, ani od zagranicy, która nam „pomoże”. Wyjątkiem jest, być może, tylko „swoja zagranica”, kiedy w bieżącym roku (2021) przez ukraińskich zarobkowiczów w ciągu 8 miesięcy przekazano (legalnie) ponad 9 miliardów dolarów. W końcu cała historia XX wieku tylko potwierdza iluzoryczność nadziei na oczekiwaną pomoc ze strony „obcego” Europejczyka, który często pozostawał (i pozostaje) w niewoli moskalofilstwa. Miał rację znany uczestnik walki o Ukrainę generał Pawło Szandruk, który tak charakteryzował ówczesne stanowisko społeczności międzynarodowej: „Świat poniósł wielką szkodę w wyniku rusofilskich tendencji i politycznej krótkowzroczności Georges’a Clemenceau, Davida Lloyda George’a, Winstona Churchilla. Pogrzebali oni sprawę ukraińskiej wolności i stworzyli władzę bolszewicką… Narodowi ukraińskiemu, który tonął we krwi, odmówiono pomocy materialnej, technicznej, a nawet medycznej. Było to jedną z głównych przyczyn zwycięstwa naszych wrogów, a wcale nie brak naszej wiary w zwycięstwo czy niechęć do ponoszenia ofiar…”. Dlatego należy nauczyć się na swojej ziemi żyć własnym rozumem. Aby wytrwać w obecnej wojnie z wiecznie „braterskim” wrogiem, wywalczyć prawo do godnego istnienia narodu ukraińskiego, trzeba zrezygnować z posługiwania się cudzymi ideami, efemerycznymi pomocami i „wartościami kulturowymi” naszych nieprzyjaciół. Bo nawet dobrobyt socjalny nie uchroni człowieka od duchowego niewolnictwa, kulturowej niewoli. Nie wystarczy przeciwstawiać się zgubnym wpływom „innych”, warto produkować własne cele, idee, koncepty narodowo-kulturowego i politycznego rozwoju Ukrainy. W 2018 roku na konferencji bezpieczeństwa w Monachium szefowa MSZ Kanady Chrystia Freeland, błyskotliwie przemawiając w języku ukraińskim, powiedziała, że Ukraińcy muszą być zdolni samodzielnie jakościowo zmieniać kraj, sami i dla siebie, a nie według cudzych recept i porad. Właśnie na inteligencji spoczywa obowiązek wysokiej misji oświeceniowej, aby jak najszybciej postkolonialny naród, atroficzny przez brak państwowości, wyrobił „swój” pogląd na historię, politykę, kulturę, gospodarkę, czyniąc rozpoznawalnym dla świata swoje narodowe oblicze. Bo w przeciwnym razie „podporządkowanie haseł narodowych ideałom ponarodowym – pisał D. Doncow – będzie śmiertelnym ciosem dla polityki narodowej…, najcięższym grzechem narodowym” (Mazepa i mazepinstwo. Wybrane dzieła: w 10 t. – T.2.). Ponieważ cudza kultura, cudzoziemskie ideologie państwowe nigdy nie przyniosą Ukraińcom ani siły, ani jedności, ani sławy. Nie godzi się oceniać siebie nieustannie miarą „innego”, zdradzać ojczystego języka i wiary, wychowywać naród według szablonów „ruskiego miru”. Sabotować rozwój kultury narodowej oznacza świadomie rozbrajać państwo przed realnymi zagrożeniami, przede wszystkim ze strony Rosji. I ci, którzy tak czynią, muszą być nazywani odpowiednimi imionami. Oni – to piątokolumnowcy, którzy leją wodę na młyn agresora. Z jakiegoś powodu okrutne lekcje ostatnich dziesięcioleci nie czynią „zwierzchników” mądrzejszymi. Ich pouczającego doświadczenia nie trzeba odszukiwać w głębokich traktatach politologicznych czy historiozoficznych. Ono jest na powierzchni i należy je opanować, aby uświadomić sobie, dlaczego formuje się właśnie taki niepaństwowy stosunek do kulturowości narodu i jakie z tego wynikają konsekwencje.
Warto przyznać, że narodziny tego zgubnego zjawiska zaczęły się jeszcze u początków kształtowania się odnowionej państwowości. Wtedy, w latach 90., miała miejsce pierwsza zuchwała publiczna próba polityczna pozbycia się „idei narodowej”, zastępując ją rzekomo „socjalną”. W rzeczywistości zadanie polegało na tym, aby – jeśli nie wycisnąć (bo to niemożliwe), to zniwelować wszelkimi dostępnymi sposobami i środkami ducha ukraińskości. W tym celu na najbardziej widowiskowej ogólnopaństwowej imprezie (pałac „Ukraina”, 5-lecie Niepodległości Ukrainy) oficjalnie ogłaszano „wyczerpanie” idei narodowej, którą już niemal odśpiewał („Ukraina nieńka, matuszka Rossija”) wtedy jeszcze „nasz”, ale porządnie wygwizdany Kobzon. A na poziomie międzynarodowego dyskursu wielowektorowej polityki „przewodnicy” narodu próbowali (co trwa do dziś) dowodzić, że Europejczykami można być, nie stając się godnymi Ukraińcami. Zgodne z naturą jest jednak to, że Ukraina jest zdolna być „europejską” tylko wtedy, gdy stanie się ukraińską. Dziś w Kijowie (i nie tylko) na billboardach spotyka się mądre powiedzenie młodej Ołeny Telihy: „państwa żyją wewnętrzną siłą i jednością narodu”. Prawdziwie, nowocześnie, godnie. Jednak formującemu się narodowi, który powoli wychodził z postkolonialnego, postludobójczego stanu, „proponowano” przede wszystkim taką politykę humanitarną, która nie służyła interesom narodowym, a której zwieńczeniem stała się złowieszcza ustawa językowa „Ka-Ka” oraz odmowa państwa od należytego wsparcia narodowych związków twórczych Ukrainy. „Narodowe” usiłowano wszelkimi sposobami uczynić nieformatowym. I chociaż na przełomie wieków (2001 r.) II Ogólnoukraiński zjazd pracowników oświaty przyjął doktrynę, że „oświata utwierdza ideę narodową, sprzyja narodowej samoidentyfikacji, rozwojowi kultury narodu ukraińskiego”, jednak nie stało się to strategicznym priorytetem państwa. Sądzę, że ignorowanie tej kluczowej idei spowodowało w przyszłości fatalne skutki. Państwo tak i nie zdołało politycznie utwierdzić zgodnie z interesami narodu ukraińskiego ideologemu współczesnej ukraińskiej idei narodowej. Co prawda, prowokując zastąpienie idei narodowej socjalną, władza, która reprezentowała przez trzy dziesięciolecia przede wszystkim interesy oligarchatu (w większym lub mniejszym stopniu), nie zdołała wypełnić swoich zobowiązań konstytucyjnych także w sferze socjalnej. Próba zamiany wartości narodowych na „gastronomiczne” zakończyła się również niepowodzeniem. Idea socjalna w wykonaniu władców całkowicie się zdyskredytowała katastrofalnym spadkiem jakości życia, systemowym kryzysem demograficznym i gospodarczym, jednak, niestety, „skutecznie” przekształciła się w model oligarchiczny. Nie wszczynając dyskusji wokół „poprawności” wybranej oligarchicznej drogi rozwoju Ukrainy czy (nie)humanitarności wobec ataku na „prawa” oligarchatu, proponuję do oceny analizę jednego ważnego indeksu. Tak, według wskaźnika MFW (PKB na mieszkańca) Ukraina zajmuje aż 129. miejsce, odstając, na przykład, od Irlandii ponad 30-krotnie!). Lepiej od nas wyglądają kraje, w których jest nieporównywalnie mniejszy potencjał (Mołdawia, Mongolia, Armenia, Gruzja, Azerbejdżan, Republika Kosowa, Jamajka, Bhutan, Salwador, Gwatemala, Namibia, Sri Lanka, Boliwia, Wenezuela i około 120 innych krajów). Staje się oczywistym, że półfeudalna oligarchiczna ideokracja na Ukrainie całkowicie dominuje nad dwoma wartościowymi punktami odniesienia bytu narodu (ideą narodową i socjalną), przestając służyć Człowiekowi, Narodowi, Państwu. Ta deformacja stworzyła sprzyjające podłoże dla społecznego niezadowolenia. Naród w swojej większości przestał ufać władzy, winnej społecznego zubożenia i narodowej degradacji. A jednak, największą naszą iluzją (błędem) jest to, że kontynuujemy beznadziejnie mieć nadzieję na jakościowe zmiany, w szczególności w sferze kulturalnej, nie stawiając przed sobą głównego zadania – zniszczenia oligarchatu jako pozakonstytucyjnej „klasy”. Bo korzeń zła czy dobra nie tkwi w przetasowywaniu urzędników, a w radykalnych zmianach systemu ustroju społecznego. Narodowi, świadomej inteligencji już za mało świadomości, że „chleba” więcej nie będzie, kiedy traci się narodową kulturę duchową i tradycję. Jednak jak tylko społeczeństwo dotyka przyczynowości swojego nędznego położenia materialnego i duchowego, to w zaprogramowanych programach telewizyjnych podnosi się (nie wstydząc się) lament politykierów o niedopuszczalności jakiegokolwiek „uszczuplenia praw” oligarchów-„dobroczyńców”. Jeszcze jak. Wszak ta liczna obsługa obrońców nie życzy sobie pozbawiać się sytego koryta. Przykro, że przez te lata wzrosły szeregi gorliwych sług oligarchatu i zmalało tych, którzy pamiętają przysięgę, jaką składano narodowi ukraińskiemu. Przykro, że w ich dyspozycji są nie tylko zasoby strategiczne, ale i dźwignie wpływu na proces wychowania Narodu, okupując przestrzeń informacyjną, kulturalną, zagrażając bezpieczeństwu narodowemu. Ich próby „stworzenia narodu”, który opiera się
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
były do przewidzenia, ponieważ jest on naturalny i prawidłowy — zabłąkanych, zdezorientowanych, odstających od głównej grupy pożerają drapieżniki. Utrata Krymu i Donbasu jest na to potwierdzeniem. Najpierw utracono ludzi, a potem ziemię, zasoby. Tam, gdzie rozum, świadomość, serca i dusze opanowała „ruskokulturowość”, tam upadała Ukraina. Zmarginalizowana i zdenacjonalizowana ludność tych ukraińskich terytoriów, podobnie jak większa część tamtejszych struktur siłowych, solidaryzowała się z ideologią „russkiego mira” i agresją Rosji, nie wspierając Ukrainy.
Oto dlaczego dla naszego budowania państwa tak znaczącym czynnikiem jest kultura narodowa. Doświadczenie potwierdza, że poza nią nie tylko staje się niemożliwa budowa państwa, lecz także niemożliwa jest jego niezawodna obrona i ochrona. Ona jest elementem stanowiącym rdzeń, kształtującym świadomość, godność, tożsamość narodową, samoszacunek. Kultura jest duchową i intelektualną „szczepionką”, która chroni duszę Narodu przed ordyńską zarazą i epidemią wynarodowienia. Rzeczywiście, terytorialnie, administracyjnie, politycznie mieszkańcy Krymu i Donbasu znajdowali się pod statusem Ukrainy, lecz „kulturowo”, „informacyjnie” przebywali w niewoli rosyjskiej światopoglądowości i mentalności. Przy milczącym przyglądaniu się ukraińskich władz, a nawet ich poparciu, zakazany był dostęp do wydawnictw, książek, gazet, radia i telewizji w języku ukraińskim. Gdy na uniwersytetach i w szkołach nauczanie odbywa się w języku rosyjskim, utrwala się społeczne środowisko rosyjskiej (nie)kulturowości, na ekranach telewizorów przeważają audycje o moskiewsko-czeczeńskich i ментowskich bandytach, młodzież rozmawia
„ruskim matem” i szansonuje po moskiewsku, a urzędnicy całkowicie ignorują język państwowy, ukraińską historię i kulturę narodową, to szukajcie przytomnego polityka, męża stanu, który uwierzy w szczęśliwą przyszłość tych ukraińskich ziem. Niestety, także dziś w niektórych regionach i miastach Ukrainy obserwuje się podobną sytuację. Dane socjologiczne pokazują paradoksalne wyniki dotyczące rozumienia przez takie „półwychowane”, „półświadome” społeczeństwo rzeczywistych wyzwań i zagrożeń. Bo 41% obywateli Ukrainy pozytywnie postrzega Rosję, a 17% nadal „nie określiło się”. I chodzi nie o podsycanie różnych „fobii”, lecz o to, że ósmy rok rosyjskiej agresji, która przyniosła ukraińskiemu narodowi nieszczęście i cierpienie, nie przekonuje takich ludzi, zwłaszcza młodzieży, do zmiany stosunku do imperium zła.
Sądzę, że znaczna ich część nadal przebywa w rosyjsko-kulturowym środowisku na Ukrainie, które bezprzeszkodnie rozrasta się na naszej ziemi, wyznając mendelny surogat „rosyjskiego języka ukraińskiego”. Niektórzy są jaskrawymi zwolennikami „edinoj(go) i nedielimoj(go)”. Inni, zgodnie z rozważaniami współczesnych polityków, za wroga Ukrainy uważają reżim kremlowski, a nie naród rosyjski. Jednak to już kiedyś było. Ponad wiek temu „nasi moskwofile-drahomanowcy (jak i współcześni mądrale od kierownictwa) gasili antypatię do moskwinów, zwalczali nastroje nacjonalistyczne i zamiast do narodowej pchali masy do rewolucji społecznej… Moskwofilizacja i całkowita zależność od moskiewskiej myśli politycznej naszych „autonomistów” była przyczyną tego, że gorliwie przekonywali masy ludowe, jakby samodzielność była niepotrzebna i szkodliwa, własna armia – zbędna, główną sprawą jest walka klasowa, a interesy narodowe – drugorzędne… uważali wrogiem wyłącznie reżim i widzieli w narodzie moskiewskim swojego sojusznika i przyjaciela” (R. Młynowecki. Historia Narodu Ukraińskiego. 1953 r.).
Wyraźnie widać, ile upodobnienia dokonało się w ciągu ostatnich trzech dekad. A jeśli naród znów zostanie poprowadzony właśnie tam, to skutki zawsze będą tragiczne i nie da się ich odwrócić nawet wysokim heroizmem i samopoświęceniem. Dlatego interesu narodowego nie można zastępować międzynarodowym, kultury narodowej – polikulturą, a ojczystego języka – obcym. Wówczas bowiem Państwo traci narodową odporność, sakralność, historyczność, tożsamość, narodowo-kulturową odrębność, stając się podatnym na wpływy i ekspansje wrogich sił, niezdolnym do adekwatnej reakcji na wyzwania i zagrożenia, by przetrwać. Dla takiego państwa, jakim dziś jest Ukraina, pilną potrzebą powinna być polityka kształtowania narodu. Aby jednak budować taką filozofię istnienia narodu, która zdoła być chroniona i stanowić aktywny podmiot w konkurencyjnym świecie, potrzebuje ona patriotycznej elity, „wierchuszki”, zdolnej naprawdę postrzegać Ukrainę jako najwyższą wartość polityczną i duchową.
Nie można dopuszczać, by na szczeblach władzy państwowej, organów samorządu lokalnego i innych odpowiedzialnych stanowiskach dominowali przeciętni ludzie, kosmopolityczna, otwarcie ukrainofobiczna „wierchuszka”, bo uniemożliwia to kształtowanie społecznych priorytetów rozwoju kultury narodowej, ukrainocentryczności wewnętrznej i zewnętrznej polityki. Wydarzenia sprzed stulecia skłaniają do wniosków, które „dowodzą, że o sukcesie lub porażce w walce decydującą rolę ma przygotowanie ideowe tych, którzy chcą wystąpić na arenę historyczną. Poglądy zgubne dla interesów narodu ukraińskiego, wyznawane przez zmoskwiczoną inteligencję, były główną przyczyną porażki” (Historia Narodu Ukraińskiego).
Dziś mamy już 2021 rok. 30-lecie odrodzonego Państwa naszych przodków, a niezmoskiewszczona i „nieoswojona” inteligencja wciąż we własnym państwie szuka możliwości dialogu z władzą w imię zachowania, umocnienia i rozwoju kultury narodowej, idei narodowo-kulturalnej, świadoma jej znaczenia dla przyszłości Ukrainy. Toruje drogi do prawdy, aby poprzez kulturę narodową wychować Naród – zamiast biednego wychować Godnego.
Jakich jeszcze „nieoczekiwanych nadziei” potrzeba, by ta mało rozpoznawalna, mało interesująca dla siebie i innych wspólnota wreszcie stanęła przed Europą i światem globalnym jako silny, wykształcony Naród Ukraiński i Państwo?
Przede wszystkim musimy uznać prawdę, że naród, który zapragnął wejść do europejskiej rodziny jako pełnoprawny członek, bez własnego narodowego dorobku i narodowej Kultury zawsze będzie jej chorym członkiem. Wierzę jednak, że Naród w końcu dzięki kulturze stanie się zdrowy, bo nie jesteśmy „okaleczonymi braćmi” (P. Wolwacz).
Znajmy, twórzmy i walczmy o to, by przyszłość Ukrainy, jakiej pragniemy, była z Kulturą. Narodową Kulturą!
Jerzy FILIPCZUK
Tłumaczenie maszynowe
„Gdybyście uczyli się tak, jak trzeba, / To i mądrość byłaby własna”, – mówi klasyk, którego z powodu spłycenia społeczeństwa przekształcono w rytuał bez uświadomienia sobie głębokich sensów i supernowoczesnych przesłań. Płytcy nie rozumieją głębokich, klasyka nie jest dla nich, bo oni są przemijający i tymczasowi – trendowi i modni „tymczasowcy”. Dzisiaj proponują nam „nie swoją mądrość”: „Oświecić, mówią, chcą / Matczyne oczy / Współczesnymi ogniami. / Poprowadzić za wiekiem, / Za Niemcami, niezdarę, / Ślepą kalekę”. Te „współczesne ognie” zapłonęły w prywatnej szkole Kijowa i Lwowa o wymownej angielskiej nazwie (własne słowa pogubili!) ThinkGlobal (MyślGlobalnie), czyli myśl o wszechświecie… bez własnego domu. W tej nowatorskiej szkole doszli do nowej definicji patriotyzmu (taka sobie nowomowa według Orwella), bo jego naturalna interpretacja jest zbyt zagrażająca dla degeneratów, przez co muszą to wielkie słowo przymierzać do siebie: „W nowoczesnej dobie granice cywilizowanego świata stają się coraz bardziej umownymi. Dlatego patriotyzm nabiera zupełnie nowych sensów. Patriotyzm w nowym sensie – to jedność różnych ludzi w swoich wysiłkach uczynienia globalnego świata i Ukrainy bezpieczniejszymi, sprawiedliwszymi, a jakość życia lepszą. Nowoczesny patriotyzm – to szacunek do wysiłków ludzi, którzy kierują swoją działalność na bezpieczeństwo i poprawę życia, a także duma ze wspólnych osiągnięć w tym kierunku”. Wobec tego w tej szkole kultywują patriotyzm jako „umiarkowane i rozsądne podejście, akcent na ekonomicznym przejawie patriotyzmu”. Nowa „gwiazda” ukraińskiej edukacji ThinkGlobal „widzi swoich absolwentów, w pierwszej kolejności, jako ekopatriotów: patriotów całej planety, aniżeli osobno wziętego kraju” (2). Przypomnę tym orwellowskim czy sowieckim likwidatorom pierwotnych znaczeń słów, że grecyzm patēr (patros) – to „ojciec”, czyli pierwocina, niepowtarzalne i jedyne w swoim rodzaju, a nie globalnie nieokreślone i nieogarnione. Natomiast patriotyzm nie może być „ekopatriotyzmem”, bo przyrostek -yzm substancjalizuje cechę określającą, pokazując światopogląd i nastawienia uczuciowe człowieka, „który kocha swoją ojczyznę, oddany swojemu narodowi, gotów iść na ofiary w imię swojej ojczyzny” (SIS, s. 720), gdzie słowem określającym jest zaimek dzierżawczy swój: „W swoim domu swoja i prawda, / I siła, i wola” – w swoim, a nie w wszechświatowym, globalnym, bo globalnego domu nie istnieje, tak jak nie istnieje globalne JA, bo cała istota życia w tym indywidualnym, a wobec tego narodowym JA polega. Nie istnieją po prostu drzewa: istnieją buki, klony, dęby itd. – każde ogólne wcielone w oddzielne, co jest podstawą i pierwiastkiem przyrody. Nie istnieją po prostu dzieci – to obowiązkowo czyjeś dzieci. Nawet słownik filozoficzny, wydany w przededniu upadku ZSRR, dawał definicję patriotyzmu, akcentując narodowe osiągnięcia kultury, określając, że to „jedno z najgłębszych uczuć obywatelskich, którego treścią jest miłość do ojczyzny, oddanie swojemu narodowi, duma z osiągnięć kultury narodowej…” (4). Ale wykorzenieni globaliści od edukacji propagują swoje edukacyjno-mentalne zboczenie, które przejawia się przez ich angielsko-moskiewski surżyk, który zawsze jest w parze, gdzie nie ma narodowej pionowej linii i silnego niepowtarzalnego samowystarczalnego etnonarodowego JA. Oto co czytamy w ich ogłoszeniu na Facebooku: „ThinkGlobal Lviv prywatna szkoła. Wtedy Państwo do nas. Dla Was smaczne obiady, teambuildingi, eventy na koszt szkoły, możliwość karierowego i zawodowego wzrostu”. Ciekawe, jaki karierowy i zawodowy wzrost może być w szkole, gdzie wcale nie chodzi o profesjonalizm z uwagi na szkolny format edukacji? Co oznacza ten złożony anglicyzm teambuilding (zamiast, nawiasem mówiąc, tymbildynh)? Pierwsza część team – to wieloznaczne i różnoczęściomowne słowo: [ti:m] n 1. sportowa drużyna; 2. brygada, artel (robotników); 3. grupa; 4. wojsk. załoga; zespół; 5. zaprzęg; 6. szereg (kaczek itp.); 7. miot; team [ti:m] v 1. łączyć się w zespół (brygadę); 2. łączyć się z kimś; pracować wspólnie; 3. dawać pracę; 4. zaprzęgać; ~ed in pairs zaprzęgnięte cugiem (AUS, s. 1506); building [ˈbɪldɪŋ] n 1. dom, budynek; budowla; 2. pl zabudowania, 3. budownictwo, wznoszenie; budynki gospodarcze (AUS, s. 199). Jeśli prymitywnie kalkować i wychodzić właśnie z obcych realiów, to otrzymamy budowanie zespołu. Jeśli myśleć ukraińskimi kategoriami, to zjednoczenie – to słowo, które od dawna wykorzystują w naszym języku, aby, w szczególności, nazywać proces formowania całościowego kolektywu. Jednocześnie w tym anglicyzmie doszło do rozszerzenia leksykalno-semantycznego spektrum z terminologicznej ekonomicznej leksyki ze sfery zarządzania personelem (managementu) w latach 1960–70 na dziedzinę pedagogiczną jako prymitywne kalkowanie i narzucanie tego niepotrzebnego obcego wzorca słownego (1). Tak zwana ThinkGlobal proponuje jeszcze słówko eventy. Nowo upieczeni globalni „pedagodzy” nie są osamotnieni w używaniu niepotrzebnej, ale, ich zdaniem, modnej leksyki. W szczególności, lwowska przestrzeń informacyjna, która przez własną wtórność jest dotknięta naśladowaniem obcego, nie mniej bawi tym samym surżykoanglicyzmem, dodając event-managera: „Każdy event zaczyna się od listka (ciekawe, to listek klonu czy dębu? – I. F.) i wyobraźni. Ale ile wszystkiego dzieje się po tym momencie i czego trzeba się nauczyć, żeby zorganizować wydarzenie i nie zepsuć – opowiada Roman Cudnyj, kierownik działu ds. młodzieżowych w jednostce komunalnej „Lwowski miejski młodzieżowy ośrodek „MołodwiżCentr.Lwiw” i absolwent kursów event-managerów Lviv HR Solutions” (3). W języku angielskim leksem event [ɪˈvent] n jest wieloznaczny z całą pełnią ukraińskich odpowiedników: 1. wydarzenie, ważne zjawisko, znaczący fakt; 2. przypadek, przygoda; 3. następstwo, rezultat; 4. impreza (wieczór, przyjęcie itp.); 5. epizod; 6. sport. zawody; 7. dyscyplina sportu; 8. sport. numer (w programie zawodów); 9. przemiana jądrowa; 10. takt (silnika) (AUS, s. 470). Używać w naszym języku nieprzetłumaczalnego anglicyzmu event – to to samo, co mówić w ukraińskiej opowieści rosyjskie „sobytie” czy polskie „wydarzenie”. Według logiki anglowarwarystów sukienka czy koszula – to już także archaizm z babcinej skrzyni, bo po modnemu i globalnie – to dress and shirt. Swoją drogą, jak świadczy tekst koncepcji tej szkoły ThinkGlobal oraz jej promocja we Lwowie, moskiewskiego surżyka jest tam jeszcze więcej niż angielskiego, co jest nie lada wskaźnikiem nie tylko bardzo niskiego językowo-profesjonalnego poziomu globopedagogów, ale i ich mentalnej zależności od obcych kultur i państw: stawiać przed sobą zadanie zamiast zadanie, dorastające pokolenie zamiast młodzież, młodzi czy młódź, rozwijające gry zamiast rozwijające, w zależności od potrzeb zamiast w zależności od, przytrzymywać się prawidłowego odżywiania zamiast przestrzegać, produkty wyłącznej jakości zamiast szczególnej jakości, ogrodzony teren zamiast zagrodzony, do wyboru proponuje się zamiast proponujemy, bardziej tego u uczniów, zamiast u uczniów, kostka Rubika zamiast kostka Rubika, na koszt szkoły zamiast kosztem szkoły, następne kierunki rozwoju zamiast takie kierunki i in. – słowem, cały zestaw krzyczących błędów na wszystkich poziomach językowych: od leksykalno-semantycznego, słowotwórczego, fonetycznego do składniowego (5).
I to obok zapisu w Koncepcji, że ich celem nauczania (zamiast, oczywiście, celu) jest władanie „poprawnym i czystym językiem”. Ci, którzy kiedyś byli gorliwymi internacjonalistami-rusyfikatorami w czasach ZSRR, spłodzili dzieci, które stały się dzisiaj nie mniej gorliwymi globalistami-anglicyzatorami. Jednak dla własnej pustki czy wady trzeba użyć przyzwoitej leksyki typu „patriotyzmu o zupełnie nowym sensie”… Znaleźli, Nieśli, nieśli z cudzego pola I w Ukrainę przynieśli Wielkich słów wielką siłę, A więcej nic. Literatura 1. Zjednoczenie zespołu uczniowskiego. Prezentacja dla edukacji pedagogów „Teambuilding w szkole. Jak zjednoczyć zespół uczniowski?”. 2. Koncepcja działalności edukacyjnej prywatnej placówki oświatowej ThinkGlobal. 3. Pawliczenko Tetiana. Od czego wszystko się zaczęło. 3. Słownik filozoficzny. Pod red. W. I. Szynkaruka. Kijów: GR URE, 1986, s. 480. 796 s. 4. ThinkGlobal od teraz we Lwowie.
Tłumaczenie maszynowe
Latem, po raz kolejny podczas nieogłoszonej wojny, dowieziono pomoc humanitarną dla wojskowych Operacji Połączonych Sił (OOS) i ludności cywilnej przyfrontowej Ukrainy. Po raz pierwszy pojechałam tam razem z nimi, bo własnymi oczami świat widzi się inaczej... Właściwie temat wojny jest mi i tak bliski: z wołodymyreckimi wolontariuszami współpracuję od czasu śmierci mojego zemaka Wołodymyra Szeliaha, a mój mąż jest „atowcem” od 2016 roku. „Jaka różnica” – o tych nowych postulatach życia jest ten materiał.
Ludmiła BOSYK, przewodnicząca Wołodymyreckiego Rejonowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Zdjęcia autorki
Pustka. Może z powodu upału, a raczej z powodu wojny. Na Donieczczyźnie pustka w miastach i wsiach strefy przyfrontowej jest zjawiskiem powszechnym. Podobnie jak opuszczone osiedla mieszkaniowe, zniszczone stacje benzynowe, przedsiębiorstwa. Natomiast drogi są już wyremontowane.
Nasza delegacja wolontariuszy dotarła do Awdijiwki w południe, przejazdem: wołodymyrczanie Mykoła Jurach, Oleh Mozul, mieszkanka Dubrowicy Switłana Prawnyk, Taras Bajik oraz sarneńczyk Wołodymyr Melnyk. Nie byli tu po raz pierwszy, dlatego dziwię się wszystkiemu, co widzę, tylko ja.
Awdijiwka – skazana sąsiadka Doniecka. „Awdijiwka to Ukraina!” – przy wjeździe do miasta duży drogowskaz w niebiesko-żółtych barwach wyraźnie oznacza własność państwa Ukraina. Dużo czereśni i jedwabnicy w mieście, ambrozja i kolorowe polne kwiaty – na poboczach i polach. Wśród zieleni drzew – domy z rozbitymi, potrzaskanymi ślepiami-oknami, balkonami lub całkiem zniszczone wybuchami. Większość ścian – w dziurach-ranach od kul i pocisków różnych kalibrów. Co ciekawe – domy najbardziej uszkodzone są w poszczególnych dzielnicach. Tak jak mech rośnie na drzewach tylko od północnej strony, tak awdijiwskie domy są podziurawione wybuchami tylko od południa. A na południe od miasta, sześć kilometrów dalej, już Donieck. Okupowany przez rosyjskich najemników. Tak właśnie modeluje się gorzką prawdę – kto strzelał i skąd. Miasto wciągnięto w wojnę już w kwietniu 2014 roku. Do października 2018 roku w Awdijiwce zginęło 70 żołnierzy i ponad sto dzieci i dorosłych. Oprócz taktycznego znaczenia miasta, działa w nim także jeden z największych w Europie – Awdijiwski Zakład Koksowniczy. Przejeżdżamy obok „promki” i koksowni – smród dymu jest widoczny już kilka kilometrów dalej! Cuchnący i żrący, wielkimi obłokami ciągnie za wiatrem, przenika we wszystkie szczeliny autobusu i drapie w gardle. Ekologia? Nie słyszeli – pewnie powiedzą kierownicy tego giganta.
„Dziewiątka” – rozbombardowany dziewięciopiętrowy blok, który stał się światową legendą. Znany mural-portret avdiivskiej nauczycielki-ukrainofonki na ścianie, przy ulicy Mołodiżnej 20. Budynek – „rozmalowany”, z najbardziej zniszczoną elewacją – patrzy wprost na okupowany Donieck oczami starszej kobiety – mural jest zdumiewająco fotograficzny! Australijski artysta Guido van Helten, ryzykując życiem, malował portret na ścianie praktycznie na oczach separatystów. Okolica Awdiejewki ma więc swoje oblicze, swoją historię – tragiczną i smutną. Svitlana Prawnyk zaprasza mnie do sąsiednich budynków naprzeciwko i pokazuje okoliczną ruinę – czwarte piętro wielomieszkaniowego bloku częściowo zniszczone bezpośrednim trafieniem z broni wielkokalibrowej i teraz przykryte plandeką – ludzie mieszkają za ocalałą ścianą. Mozaika odłamkowych uszkodzeń na ścianach w porównaniu z ruinami to drobnostka. Z podejrzliwością na twarzy obok mnie przeszła wraz ze Svitlaną miejscowa pani. Na nasze „Dzień dobry” nie odpowiedziała. Na całym osiedlu rozstrzelane budynki – mimo upału chłód grozy chwyta za ramiona. „To zakład przemysłowy, bro” – powiedział mi żołnierz, biorąc mnie za ramię i odprowadzając od bramy jednego z kilkunastu opuszczonych podwórek na obrzeżach Awdiejewki. „Podziurawiona” metalowa brama, zabite okna i zarośnięte podwórze solidnego budynku obok Memoriału poległych obrońców Awdiejewki chciałam nagrać na wideo i sfilmować szczegóły wojny. Ale tam obowiązują inne zasady – na pobocze, a tym bardziej na podwórze wchodzić zabronione, bo to niebezpieczne. Miny czy niewybuchy pod nogami – śmiertelna niespodzianka „russkiego miru”. Wielu miejscowych mieszkańców zginęło właśnie przez taką nieostrożność. Memoriał, który ręcznie urządzali patrioci i wojskowi, obecnie jest odnawiany. Tu nasi kapelan Mykoła Jurach i kapłan UKP Taras Bajk odmówili modlitwę – teren jest usiany śmiercią-odłamkami. To miejsce pamięci prawie setki poległych ukraińskich obrońców Awdiejewki. Pod nogami odłamki pocisków, obok pozostałości martwego metalu – rozerwanych bezpośrednim trafieniem ukraińskich czołgów. Obok – zrekonstruowany schron-muzeum i kilkadziesiąt masztów na brygadowe flagi. Pole minowe obok miasta.
Tak po prostu: jedziesz drogą, po prawej stronie tory dawno martwej trasy trolejbusowej do Doniecka, za torami bujne polne rozmaitości i… miny. A tabliczka ostrzegawcza, jak w filmach o drugiej wojnie światowej – „Stop! Miny! Nie opuszczajcie drogi! Teren wzdłuż drogi jest zaminowany! W razie niebezpieczeństwa dzwońcie 101!”. Olśniewa mnie: ludzie, dwudziesty pierwszy wiek! A wojna? Ze złotymi donieckimi polami to osobna historia, i jest tragiczna. Kiedy w regionie ucichły walki i front się cofnął, rolnicy zabrali się do uporządkowania ziemi. Bieda przychodziła znienacka – sprzęt wraz z kierowcami zaczął wybuchać na polach. „22.12.2020. W wyniku użycia przez przedstawicieli nielegalnych formacji zbrojnych nieustalonego urządzenia wybuchowego, 20 grudnia 2020 roku, około godziny 18:50, podczas wykonywania prac rolniczych na polu w pobliżu wsi Kamianka w rejonie jasynuwackim zniszczono ciągnik marki John Deere, a 41-letni kierowca został ranny. Poszkodowanego hospitalizowano. Wcześniej donoszono, że separatyści na Donbasie ostrzelali ciągnik z ciężkiego granatnika przeciwpancernego. Ranny cywil”, – informuje Donecka Prokuratura Obwodowa. Niewybuchy „min” czyhały ze swoją porcją śmierci na rolników Donieczczyzny. I nie wszystkie przypadki pokazywano w wiadomościach, a nikt z oraczy i siewców nie chciał wchodzić na te żyzne czarnoziemy. Oto ona, „pasterałka XXI wieku”: „na Donieczczyźnie wysadził się ciągnik…”, „na Ługańszczyźnie traktorzysta wysadził się…”, „wybuchowy siew…” „Dziękuję za ukraiński” – z uśmiechem powiedziała mi uliczna sprzedawczyni morwy w centrum Awdijiwki. Zatrzymaliśmy się, by kupić wody. Upał wolontariackiego busa, bezruch rozpalonej ulicy i już trzydziestogodzinna droga wyczerpywały. Obok, w cieniu kasztanowca, siedziała kobieta – sprzedawała czarną morwę: po 20 i 10 hrywien porcja. Pytam, kupuję, dziękuję. Po ukraińsku. A ona odpowiada mi po ukraińsku. I tak, uśmiechając się, mówi: „Dziękuję za ukraiński”. Znów nowe i dziwne poczucie zaświatów. Rozmawiamy. Okazuje się, że pochodzi z obwodu kijowskiego, ale tu wyszła za mąż i cieszy się z okazji, by porozmawiać w ojczystym… Znów olśniewa mnie: jestem w domu, na Ukrainie, a jednocześnie na obczyźnie, czuję się obca. A moi wolontariusze raz po raz ostrzegają: nie oddalaj się daleko sama, na wszelki wypadek.
Bachmut – miasto róż i flag. W szczycie walk o Debalcewe Artemiwsk (tak wtedy nazywało się miasto) stał się ratunkiem dla setek obrońców – miejscowe szpitale przyjmowały rannych, a niemal wszyscy lekarze i pielęgniarki stali się paramedykami. Uderza liczba róż w dzisiejszym Bachmucie: rosną jeszcze kilka kilometrów od miasta, przy drogowskazie, wzdłuż dróg i na klombach przed budynkami, rosną setkami – kolorowymi dywanikami „okupują” miasto. Wspaniała okupacja, kwiatowa! Flagi Ukrainy i miasta Bachmut oświetlają górę znajomymi barwami co kilkadziesiąt metrów na słupach i przewodach trolejbusowych – miasto celowo oznajmia: „Bachmut – to Ukraina!”
Zaliźne. Partyzanckie grządki
Podczas gdy wyładowywano pomoc humanitarną w Zaliźnem, w schronisku religijnym, poczłapałam do domów naprzeciwko, żeby zobaczyć, jak żyją miejscowi. Na małym ogródku krzątała się babcia, około siedemdziesiątki. Przywitałam się. Po ukraińsku. Zaczęłyśmy rozmawiać. Ma na imię Ljubow.
– U nas wszystko drogie. Komunalne opłaty, prąd, a pracy nie ma, pensji nie ma. Kto mógł albo miał dokąd, wyjechał. A my, starzy, dokąd mamy pójść? Oto córka mieszka ze mną – nie ma pracy. Dwoje małych dzieci. Mąż trzy lata temu umarł. Były kopalnie – u nas pracowało czterdzieści dwa tysiące ludzi. Teraz zostało tylko półtora tysiąca górników. Dokąd mają wszyscy pójść? Obok jest kombinat „Bekon” – tylko tam jest praca. Jestem inwalidką z dzieciństwa. Dostaję tysiąc siedemset. Po opłaceniu komunalnych rachunków zostaje sześćset hrywien na życie. A co można za nie kupić na miesiąc dla trojga? Dobrze, że grządka i Tanka (Tetiana Sołowjowa, opiekunka miejscowego schroniska religijnego) nas wspierają – opowiada pani Ljubow, przebierając garść kopru.
Zawołała do rozmowy jeszcze sąsiadkę z ogródka – panią Walę. Dopytuję – opowiadają. Z grządkami to osobna historia. Grządki się okrada. Nawet tak marną egzystencję ziemniaków w zaroślach chwastów chowają przed narkomanami-złodziejami. Mówią, że trudno zebrać i ogórki, i ziemniaki. Otóż ich sąsiad ogrodził grządkę i powiesił kłódkę. Szczerze mówiąc, trochę mnie rozbawiło to ogrodzenie-ogrodoogrodzenie: mniej więcej równe gałęzie akacji zgrabnie ułożone w trzyrzędową przeszkodę. I kłódka! No tak, myślę, zabezpieczenie solidne.
Pytam o telewizję i radio: skąd więc zaliźnianie czerpią wiadomości? Kobiety mówią, że nie mają ukraińskich kanałów telewizyjnych. Jeśli ktoś ma „talerz” – może i ogląda, ale to rzadkość.
Poprosiłam, żeby pokazały warunki bytowe. Pani Wala niechętnie się zgodziła, ale tylko podwórko, bo „tam nie ma na co patrzeć, pieniędzy nie ma, remontu nie było z dwadzieścia lat, ruina u nas”. Żeby nie rozwodzić się nad przygnębiającymi wrażeniami z oględzin, powiem jedno: to nie są Poleszucy z zadbanymi kwietnikami i obejściami!
Na marginesie, już wracając z tej ekskluzywnej wycieczki po zaliźnieńskich podwórkach z panią Walą, minęłyśmy ponurego brodatego mężczyznę, sąsiada mojej przewodniczki. Przyglądał się nam z boku, z oddali. Ale gdy go mijałyśmy, usłyszałyśmy za plecami: „Co, suko, za pomoc humanitarną banderowcom się sprzedałaś?..”
Nie było mnie około piętnastu minut, a koledzy-wolontariusze już się zorientowali i zaniepokoili, więc za samowolkę dostałam burę: „Rozumiesz, gdzie jesteś? Tu tak nie można odchodzić!” Oto wam i jedna Ukraina – bój się wroga, przychodząc z dobrem.
Cywilizacja i militaryzacja obok siebie
Mieszane uczucia, gdy trafiasz do innego świata, zmilitaryzowanego. Polesie i Donbas: ta sama pora dnia, ta sama pora roku, ten sam kraj. Ale TU i TAM – antonimiczna geolokalizacja rzeczywistości, a tak bliska, że wojna jest dosłownie kilka kilometrów dalej. Mijasz Izium po niemal idealnej drodze – i jesteś w życiu, w którym nie ma półtonów, pół wiary, i od razu widać, kto i co jest prawdziwe, a kto i co – nie. Czerwono-biała migotliwość punktów kontrolnych, sprawdzanie naszych dokumentów przez patrole wojskowe, wyjaśnianie przyczyny wyjazdu na terytorium, przeglądanie ładunku i życzenia „szczęśliwej drogi!” – tego było tak dużo, że wspomnienia zlały się w jedną myśl: „tak, jest czas rzucać kamieniami, a jest czas zbierać… czyli zbierać owoce swoich działań lub bezczynności”. Ucieszyły mnie drogi. Nie powiem, że to było nieoczekiwane, ale dziwne, bo drogi są dobre! Dopiero później, w głębi wybojów lokalnych dróżek, zaczęły się wstrząsy resorów. Nie wszystko fotografowałam. Nie wszystko mogę opowiedzieć i pokazać. Lepiej zadzwońcie do znajomych obrońców lub krewnych, popytajcie sami i wspierajcie choćby dobrym słowem. Niski ukłon dla tych, którzy TAM za pokojowe życie TU, w Ukrainie – kraju walczącym z najeźdźcami.
Tłumaczenie maszynowe
9 marca 1990 roku. Wałerij i Łarysa Musijczukowie z synami pod pierwszą w Ługańsku niebiesko-żółtą flagą. Ołena BONDARENKO. 1 grudnia 1991 roku w Ługańsku było zimno, mokro i wietrznie. Ale w małym pokoiku na 16. piętrze hotelu „Ługańsk”, który wynajmował ruchowski sztab Referendum i wyborów Prezydenta Ukrainy, panował upał od powietrza, nagrzanego przez ludzi, którzy sapali, dostając się na piętro pieszo (z powodu na głucho wyłączonej windy), tłoczyli się, wściekle palili i niemal co chwilę pytali od progu „nu szczo tam?”. „Nu, szczo tam?” – to jedno z dziwnych pytań, do którego okresowo uciekają się Ukraińcy w różnych sytuacjach. W naszym przypadku chodziło o wieści „z pól”. O ten sam „Słownik…” Hrinczenki. O fałszerstwach, z którymi przyjdzie się zetknąć później, wtedy nikt nie miał pojęcia, jednak mimo wszystko – czy wpuszczają na przykład obserwatorów? Czy nie kontrolują głosowania? Słowem, coś w tym stylu. Potem fala sama z siebie opadła i w pokoju został ktoś z ruchowców z Sichowa (nasi „szefowie”, oni już miesiąc przedtem pracowali zmianowo w obwodzie – przy agitacji, potem jako obserwatorzy, pokłon Romanowi Schmidtowi i wszystkim, wszystkim. Szczególny respekt dla lwowianina Zenika Huzara, który wtedy nie miał pojęcia, że kiedyś zostanie… zastępcą przewodniczącego Ługańskiej Obwodowej Administracji Państwowej). Zapadła cisza. Od czasu do czasu dzwonili z Kijowa – przeważnie Mychajło Bojczyszyn – i też pytali „nu szczo tam?”. Nie było dokąd biec, nie było czego rozklejać, rozwieszać i rozdawać. Wreszcie pojawiło się uczucie zmęczenia. Z małego kalendarzyka, opartego o parapet, zachęcająco uśmiechał się nasz kandydat na Prezydenta Wiaczesław Czornowił. Wierzyliśmy, że zwycięży. Byliśmy strasznie romantyczni i do cna pełni złudzeń. Późną nocą „nu szczo tam?” do Kijowa pytaliśmy już my. Dowiedzieliśmy się, że wygrywa Krawczuk. Czornowił wtedy „wziął” 23,27%, w tym 9,94% w obwodzie ługańskim. A jeszcze dowiedzieliśmy się, że wygrywa Ukraina… Nad ranem 2 grudnia zdrzemnęłam się po prostu przy stole. Obudził mnie uroczysty głos spikerki w radiu: „Dzień dobry, niepodległa Ukraino!”. Spojrzałam w okno i zobaczyłam w półmroku młodziutki, bielutki śnieg. A ulicą Oboronną pędził motocykl z wózkiem (u nas mówią – z kołyską), w nim podskakiwał mój zastępca w Krajowym Ruchu, jednocześnie przewodniczący miejskiego Ruchu Wałera Musijczuk i rozpaczliwie coś krzyczał, zapewne: „Sława Ukrainie!”. I nad nim, jak olbrzymie skrzydło, leciał prosto w szare ługańskie niebo ogromny niebiesko-żółty sztandar… W. M.: Po raz pierwszy w najnowszej historii Ługańsk zobaczył niebiesko-żółty sztandar 9 marca 1990 roku. Były dwa – w nocy poprzedniego dnia własnoręcznie wykonał je mój kum Petro Biłous z żoną. Tego dnia ługańscy ruchowcy na cześć Dnia urodzin Wielkiego Kobziarza przeprowadzali akcję porządkowania w parku imienia Tarasa Szewczenki. Dzień był słoneczny, ciepły. I w promieniach marcowego słońca zapłonął nasz sztandar! On, nawiasem mówiąc, przechowuje się u mnie… O. B.: Z twoim imieniem w mieście wiązano całą masę ruchowskich spraw. Ty je po prostu w biegu wymyślałeś. Ot, powiedzmy, doprowadziliście do nazwania dużej księgarni w centrum imieniem Borysa Hrinczenki i podarowaliście portret autora pierwszego ukraińskiego słownika wyjaśniającego… Nie, ty sam opowiedz. W. M.: Ale to stało się jakoś spontanicznie. Ja zawsze dużo czytałem (i czytam), owe księgarnie odwiedzałem – i tę w szczególności – często. Sprzedawczynie już mnie dobrze znały, jak i moje upodobania. Pewnego razu zaproponowały zakup „Krótkiego słownika wyjaśniającego języka ukraińskiego”. Wziąłem go do rąk i przeraziłem się: tam były same kalki z rosyjskiego, jak na przykład „plastinka”, a nie „płatiwka”, „apielsin”, a nie „pomarancz” itd. Ze sprzedawczyniami wszcząłem o tym rozmowę, do której z czasem dołączyła kierowniczka sklepu. Ja im opowiedziałem o „Słowniku języka ukraińskiego” Borysa Hrinczenki, na co otrzymałem uwagę: chyba nie „Słownik”, a „Słownik”. Wtedy ja zaproponowałem takie coś: jeśli udowodnię swoją rację, one na urodziny Hrinczenki udekorują księgarnię jego portretem. Zgodziły się. Wkrótce zwróciłem się do Borysa Wżesnewskiego i z Toronto przysłano mi fotokopię pierwszej strony „Słownika…” wydania z 1909 roku. Zatem 9 grudnia w obecności ruchowców (nu, ty pamiętasz) księgarnię udekorowali wielkim portretem Borysa Hrinczenki. Wtedy my zaproponowaliśmy nadać jej imię wybitnego uczonego. Sprzeciwów nie było… O. B.: Kiedy wszystko się zaczynało, pracowałeś w zakładzie budowy lokomotyw („zakład OR”, jak wtedy się nazywał). Wy z Łarysą (żona Wałerija Musijczuka. – O. B.) ukończyliście Politechnikę Kijowską, otrzymaliście skierowanie do Ługańska. Zdaje się, mieszkaliście początkowo w akademiku, z czasem pojawiło się własne mieszkanie. Urodziło się dwoje synów… Słowem, zwykła rodzina. Chyba że zamiast radzieckiej popsy słuchałeś „Pink Floyd” i dużo czytałeś. A potem stanąłeś w ruchowskich szeregach. Co cię zawołało? W. M.: Ile siebie pamiętam, byłem nieobojętny na los Ukrainy. Możliwe, dlatego, że urodziłem się i wychowałem na Wołyniu, w kraju, o którym śpiewa się: Gdzieś tam daleko na Wołyniu, Zrodziła się armia UPA… Więc tylko nadarzyła się okazja przysłużyć się Ukrainie, od razu przyszedłem do Ludowego Ruchu. O. B.: W ponure lata 90. twoje zdolności i wiek akurat w pełni odpowiadały obrazowi młodego talentu, który pędzi szukać lepszego losu poza Ukrainą. Dlaczego zostałeś? Dlaczego w Ługańsku? I dlaczego w końcu opuściłeś Ługańsk? W. M.: Dlaczego Ługańsk?.. Kiedy odbywało się skierowanie po ukończeniu KPI, propozycje były różne, ale wszystkie miasta, oprócz ówczesnego Woroszyłowgradu, znajdowały się poza granicami w tamtym czasie jeszcze USRR. My z Łarysą zdecydowaliśmy, że z Ukrainy nie wyjedziemy, dlatego wybraliśmy zakład budowy lokomotyw. A jeszcze, jak zauważyłaś, były propozycje wyjazdu do… Australii! Tam mieszkała babcia Łarysy i jeszcze niektórzy krewni, oni nas zapraszali: mówiąc, z waszym inżynierskim fachem będziecie dobrze zabezpieczeni. Ale ja nigdy nie wyobrażałem sobie siebie oderwanym od ukraińskiej ziemi, jej trosk, ludzi. W Ługańsku przeżyliśmy 10 lat, a potem wyjechaliśmy na ojczyznę. Po pierwsze, ja zawsze chciałem wrócić na rodzimy Wołyń, po drugie, rodzice się starzeli, trzeba było się nimi opiekować. Długo szukaliśmy wariantów wymiany (rynku nieruchomości wtedy praktycznie nie istniało, dopiero się rodził), i kiedy pojawiła się taka możliwość, od razu z niej skorzystaliśmy. O. B.: „Ten, kto kocha, powi-
Wałerij Musijczuk. Rok 2021 „nie podzielić losu tego, kogo on kocha” – powiedział kiedyś jeden z twoich ulubionych pisarzy… W. M.: Dlatego jestem na Ukrainie! Wiele różnych wspomnień. Przede wszystkim – znajomość ze wspaniałymi ludźmi, prawdziwymi patriotami Ukrainy. Pamiętam Ołesia Dudnyka, wspaniałego artystę i rzeźbiarza, ukraińskie wieczory u niego w pracowni. Jestem dumny ze znajomości z Jurijem Szczekoczichinem, panem Jurijem Kozowskim, panami Szmyhelskim i Hłuzdanem. Nie zapominam też o wszystkich członkach Ruchu, z którymi podczas puczu GKCzP my – niewielka garstka – wyszliśmy na ulicę z naszymi sztandarami i plakatami przeciwko juncie… Szczególnie jestem dumny z organizacji marszu „Dzwin-91” oraz koncertu zespołu „Komu Wnyz” w pałacu kultury w Ługańsku – pierwszym i jak dotąd jedynym. Obiecałem Andrijowi Seredzie (liderowi zespołu – O. B.), że zorganizuję mu tam jeszcze jeden koncert… Da Bóg, może jeszcze zorganizujemy… O. B.: Gdyby los ułożył się tak, że w 2014 roku mieszkałbyś w Ługańsku – co byś robił? Wyjechał? Czekał na powrót naszych? Wziął do ręki broń? W. M.: Bez wątpienia wziąłbym broń. A poza tym przyszło mi do głowy: gdyby w 2014 roku w Ługańsku była nasza ekipa z lat 1990–91, to, co się stało, mogłoby się nie wydarzyć… O. B.: Broń do ręki wziął twój towarzysz i kum, o którym już wspominałeś – Petro Biłous. Był on wśród nas jednym z najbardziej żarliwych patriotów. Jak potoczył się jego los? W. M.: O ile mi wiadomo, Petro po ATO osiadł gdzieś na Podolu, żyje spokojnie i pokojowo. Ostatnio kontaktu z nim, niestety, nie miałem. O. B.: Pewnie w rodzinnym Łucku oddycha ci się swobodniej. Ale czy wspominasz Ługańsk? Jak myślisz, co będzie? I czy będzie? W. M.: Łuck to moje rodzinne miasto, miasto bardzo piękne, starodawne. Nie zakochać się w nim jest niemożliwe! Kiedy przyjeżdżają do mnie przyjaciele czy koledzy-pośrednicy w obrocie nieruchomościami (obecnie jestem dyrektorem „Wołyńskiej Agencji Nieruchomości”), chętnie oprowadzam ich po Łucku. Ługańsk wspominam zawsze: i przez ciągłe doniesienia medialne, i dlatego, że to część mojego życia. Co będzie? Wszystko będzie Ukrainą! O. B.: Masz dwóch już dorosłych synów. Jakimi ich wychowałeś? W. M.: Zwyczajnymi, porządnymi ludźmi. Oczywiście patriotyzm w naszej rodzinie to nieodzowna cecha. Synowie pracują w branży technologii IT. Starszy mieszka z nami, w Łucku, młodszy, Taras – we Lwowie. Mam już także wnuka Iwana. O. B.: Wiesz, wiele rzeczy się zapomina. Ale są rzeczy, które wbijają się w pamięć na zawsze. Ot i mnie do dziś stają przed oczami: poranne półmroki, młody śnieg, motocykl z wózkiem i wielki niebiesko-żółty sztandar, niczym skrzydło, nad moim Ługańskiem. I szczęśliwe, jasne, bliskie twarze moich przyjaciół z Ruchu, które przechowuje wdzięczna pamięć… 30 września 2021 r.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
po prostu sama sobie w drodze postanowiłam, kiedy mnie Ludmiła (której nie znałam) zapyta o pseudonim, odpowiem jej – “Gryźnia”, ale ona nie pytała, a ja nie mówiłam”... Jednak już następnego dnia, 11 września, na przesłuchaniu Raisa uznała się w pełni winną postawionego zarzutu z art. 54-1 “a”, 54-11 KK USRR i oświadczyła, że pracowała jako łączniczka UPA dobrowolnie. 14 września 1944 roku naczelnik Krzemienieckiego wydziału śledczego BB UNKWD Pazij Lisicyn przeprowadził konfrontację między Konowaluk Raisą a Łypką Ludmiłą, na której potwierdziły one, że umówiły się nosić grypsy jedna do drugiej… że Raisa przyniosła gryps z Sosnówki do Kordyszowa jeden raz… że w żadnej wsi łączniczek nie miały i poczty skądkolwiek nie otrzymywały. Pomimo zeznań o “jednym jedynym razie”, 16.09.1944 r. porucznik Pazij Lisicyn uznał, że “Łypka L. O. zdradziła Radziecką Ojczyznę, przeszła na służbę bandy UPA, zwerbowała na łączniczkę Konowaluk Raisę, przez którą otrzymywała grypsy z Sosnówki i wręczała je bandytom UPA. W ten sposób Łypka Ludmiła oskarżona jest z art. 54-1 “a” i 54-11 KK USRR”. W zaświadczeniu-charakterystyce, wydanym przez Szumski RO NKWD, powiedziano, że “Kordyszowskiej radzie wiejskiej o udziale Łypki Ludmiły w UPA nic nie wiadomo”, jednak śledczy zrobili wszystko, aby na papierze udział Łypki został “sformułowany” według wszystkich procedur czekistowskiego sądu. 19 września 1944 r. naczelnik wydziału śledczego BB UNKWD Pazij Lisicyn ogłosił oskarżonej Łypce Ludmile, że śledztwo zakończono i materiał kierowany jest do prokuratora. Postanowienie o aresztowaniu Ludmiły Łypki z 23 sierpnia 1944 r.
Tłumaczenie maszynowe
Halyna DACIUK, dziennikarka Anatolij ŁUKASZUK, historyk Lipa na kościelnym podwórzu zakwitła tak obficie, jak ostatni raz. Jej miododajna korona nakryła białym kopułą zapachów dzwonnicę, staw, słomiane dachy i ludzi, którzy z troską podążali obok świątyni. Czasem w nocy przy lipie zatrzymywała się dziewczyna, cichutko wkładała w dziuplasty pień niemal niewidoczne białe karteczki i odchodziła. Po jakimś czasie – już inna – niewidocznie je zabierała. I te dziewczęta lipie najbardziej chciało się otulić białym kwieciem, odgradzając od nieszczęścia… Minie jakiś miesiąc, a dziewczęta wspomną jej imię – „lipa koło cerkwi” – podczas pełnych pasji przesłuchań. Jedna z dziewcząt, które przychodziły do dziupli, będzie nosiła jej nazwisko – Łypka, imię – Ludmiła. Aresztują ją w żniwny słoneczny dzień. I na tym zakończy się kwitnące, jak lipowa korona, życie… A dalej – obcy język, obcy ludzie i obcy świat ostrym sierpem podetną los i ścisną tak, że „ani oddychać, ani żyć”. „23 sierpnia 1944 r. pełnomocnik operacyjny Szumskiego Rejonowego Oddziału NKWD Jakowlew, rozpatrzywszy materiał o przestępczej działalności Łypki Ludmiły Omelianivny, ur. w 1927 r., Ukrainki, uznał, że podczas okupacji wsi przez władze niemiecko-faszystowskie, w grudniu 1943 roku dobrowolnie wstąpiła do bandy UPA i pracowała na stanowisku łączniczki do 23 sierpnia 1944 r., przesyłała pocztę, która napływała z Sosniwki od łączniczki Konowaluk Raisy, i przekazywała bandytom UPA, – postanowił Łypkę L. O. poddać aresztowaniu”. 20 sierpnia 1944 r. w Szumsku została przesłuchana Konowaluk Raisa, ur. w 1929 r., z Sosniwki, która opowiedziała, że podczas okupacji wsi przez wojska niemieckie pracowała w swoim gospodarstwie. A w grudniu 1943 roku wstąpiła w szeregi UPA jako łączniczka pod pseudonimem „Hryznia”. Śledczemu wyjaśniała, że zimowego wieczoru nieznana kobieta w mundurze wojskowym, z dwoma medalami „Za zasługi bojowe”, uzbrojona w automat, dała jej pakiet, zapieczętowany lakiem, z napisem „gryps”. Powiedziała Rai zanieść to do Kordyszewa i wyjaśniła, do której chaty przekazać. I oto przyniosła pakiet do Kordyszewa, odnalazła dom, spotkała się z dziewczyną („nazwiska nie znam do dzisiaj”) i przekazała jej pocztę. Dziewczyna odpisała, że pakiet otrzymała, i Raia przekazała notatkę nieznanej obywatelce w mundurze wojskowym. „Kobieta, która wręczyła pakiet, była wysoka, z cienką talią, blondynka, ostrzyżona „na chłopczycę”. A ta, której przekazałam pocztę w Kordyszewie, miała około 16 lat, wzrostu średniego, ciemnowłosa, mieszka naprzeciwko cerkwi. Pracowałam jako łączniczka UPA do maja 1944 r. W maju zostałam zmobilizowana do prac obronnych i łączność z UPA utraciłam. Kiedy przyjechałam z prac obronnych, do mnie nikt z powstańców nie przychodził. Wszystko u nas było tajne, dlatego wiem tylko, kto mi przekazał pocztę i komu nosiłam. Innych nikogo nie znam. Składy, które były w naszej wsi ze zbożem, wszystkie odkopane, a czy są z bronią – nie wiem. Gdzie ukrywają się powstańcy, nie jest mi wiadome”. Sprowadzą je razem 25 sierpnia 1944 r. w Szumskim Rejonowym Oddziale NKWD. Pełnomocnik operacyjny Jakowlew przeprowadzi konfrontację między oskarżonymi Konowaluk i Łypką, podczas której Raisa powie, że nosiła pocztę Ludmile. Ale dziewczęta będą zapewniać, że potwierdzić to nikt nie będzie w stanie, bo to była wielka tajemnica, chyba jeden raz „moja siostra Łukija widziała dziewczynę z Sosniwki”… Proces został uruchomiony. I chociaż przestępstwa Ludmiły jeszcze nie zostały ustalone, jednak w dokumentach sprawy śledczej mowa jest o „przestępczyni” Łypce L. O. W ankiecie, wypełnionej przez Szumski Rejonowy Oddział NKWD w dniu aresztowania, 23.VIII.44 r., wskazano, że jej zawód to „rolnik”, że chaty i paszportu nie ma i „do 1917 roku też nie miała”, i „ani w białej, ani carskiej armii nie służyła”, a od grudnia 43-go – uczestniczka bandy UPA, niskiego wzrostu, czarnowłosa, oczy szare, fotografii nie ma, kierowana do więzienia w Krzemieńcu. Pełnomocnikowi operacyjnemu Szumskiego Rejonowego Oddziału NKWD Jakowlewowi Ludmiła opowiedziała, że około godziny 7 rano zatrzymali ją pracownicy NKWD koło chaty. „Ja w tym czasie szłam w pole, z zamiarem wiązania zboża. Razem ze mną zatrzymali mojego brata Łypkę Petra i szwagra Baliuka Pyłypa, którzy ukrywali się w stodole naszego gospodarstwa”. Powiedziała, że wstąpiła do UPA niedawno. „W nocy zapukali dwoje. Wyszłam z chaty, i nieznani uzbrojeni żołnierze zaprowadzili mnie do bramy przed wiejską cerkwią, gdzie rośnie lipa z dziuplą. Chłopcy powiedzieli, że powinnam zabierać stąd grypsy, nosić do Sosniwki i przekazywać jednej dziewczynie. Tej samej nocy poszliśmy do Sosniwki, i pokazano mi, gdzie mieszka dziewczyna. Następnego dnia w Sosniwce spotkaliśmy się we dwie i umówiłyśmy nosić sobie nawzajem grypsy: ja – do Sosniwki, a ona – do Kordyszewa. Ja opowiedziałam, gdzie mieszkam, i około 15 lipca przyniosła mały pakiecik, zapieczętowany lakiem. Na nim było coś napisane drobnym drukiem, ale nie odczytałam. Nic nie mówiąc, poszła, a ja włożyłam gryps w dziuplę lipy. Następnego dnia grypsu nie było, pewnie go zabrali. Z czasem systematycznie sprawdzałam dziuplę, żeby wysłać pocztę do Sosniwki, ale grypsów nie było. Ostatni raz patrzyłam wczoraj – tam nic nie było. Dzisiaj jeszcze nie zaglądałam, bo wcześnie rano poszłam w pole na żniwa. Po drodze usłyszałam strzał we wsi i zatrzymałam się. Dogoniła mnie jakaś kobieta i powiedziała, że zatrzymali mojego brata Petra. Wtedy wróciłam do domu, gdzie mnie aresztowali. Przestraszyłam się i powiedziałam, że to nie moja chata, bo bałam się, że będą mnie bić. Nazwiska i imienia dziewczyny z Sosniwki nie znam. Ona jest młoda, ma około 15 lat, niska, ma długie jasne włosy, ubrana w płócienną spódnicę, bosa. Dwaj żołnierze, którzy zaproponowali nosić grypsy, są mi nieznani, dokąd poszli – nie wiem. Jeden był w czerwonoarmistycznym szynelu, mówił po rosyjsku, a drugi po ukraińsku. Żadnych cech w nocy nie zdołałam rozpoznać. Będąc łączniczką, pseudonimu nie miałam, broni również nie miałam. Mój brat Łypka Petro w UPA nie przebywał, był cały czas w domu, w marcu 1944 roku zachorował, a po wyzdrowieniu ukrywał się w trzcinie na stawie. Szwagier Baliuk Pyłyp podczas przejścia frontu został zmobilizowany przez czerwonoarmistyczną jednostkę wojskową jako woźnica, wrócił po miesiącu, po czym ukrywał się od mobilizacji u siebie w domu, na chutorze”. Na przesłuchaniu 10 września 1944 r. w Krzemieńcu Konowaluk Raisa wycofa się ze swoich zeznań i powie, że tylko jeden raz przekazała gryps Łypce Ludmile. „Zeznań w swoim protokole przesłuchania z 20.08.44 r. nie potwierdzam – ja takich zeznań nie składałam. Na przesłuchaniu oświadczyłam, że w UPA nie przebywałam i tylko raz w 1944 r. nosiłam gryps z Sosniwki do Kordyszewa. Pseudonimu nie miałam,
28 października 1944 r. Wojskowy Trybunał wojsk NKWD obwodu tarnopolskiego w składzie: major Baranow, kapitan Pozdniakow, prawnik Arseniew, przy sekretarzu Mininej, z udziałem kapitana Posoha, postanowił: sprawę przyjąć do prowadzenia, akt oskarżenia zatwierdzić, Konowaliuk R. P. oraz Lipkę L. O. przekazać sądowi na podstawie art. 54-I „a” i 54-II KK USRR. Wyznaczyć rozprawę w trybie zamkniętego posiedzenia sądowego bez udziału oskarżenia i obrony, bez wzywania świadków. Słowo Wojskowego Trybunału, niczym ostry miecz: „Łączniczka Konowaliuk niejednokrotnie dostarczała pakiety z Sosnówki do Kordyszowa, gdzie wręczała je łączniczce Lipce, która przekazywała je bandytom UPA. Na podstawie powyższego uznał przedstawione oskarżenie wobec Konowaliuk i Lipki za udowodnione”. Wyrok był straszny: „Lipkę Ludmiłę na podstawie art. 54-I „a”, 54-II KK USRR poddać najwyższemu wymiarowi kary – rozstrzelać. Konowaliuk Raisę na podstawie art. 54-I „a” KK USRR pozbawić wolności w łagrze na okres 10 lat z późniejszym pozbawieniem praw na 5 lat. Wyrok nie podlega zaskarżeniu”. Jednak wkrótce wyrok WT został uchylony. „Ściśle tajne. Przestępstwo Lipki L. O. zostało ustalone materiałami sprawy, lecz zastosowanie wobec niej najwyższego wymiaru kary w okolicznościach sprawy nie jest konieczne, jej przestępstwo podpada pod znamiona art. 2 Dekretu z 19.IV.43 r. Proszę: wyrok WT z 11 listopada 1944 r. w odniesieniu do Lipki zmienić: przekwalifikować przestępstwo z art. 54-I „a”, 54-II KK USRR na art. 2 Dekretu z 19.IV.43 r., a jako wymiar kary wyznaczyć zesłanie na katorżnicze roboty”. Postanowieniem WT wojsk NKWD Okręgu Ukraińskiego z 16 stycznia 1945 roku najwyższy wymiar kary zasądzonej Lipce Ludmile zamieniono na 15 lat katorżniczych robót. Konowaliuk Raisie uchylono pozbawienie praw. Raisa miała w tym czasie 15 lat, Ludmiła – 17. Konowaliuk R. P. zwolniono 18 maja 1954 r. po odbyciu 10-letniego terminu kary. 9 kwietnia 1956 roku została zwolniona ze specjalnego osiedla w rejonie bułajewskim obwodu północnokazachstańskiego. Raisa mieszkała w Krzywym Rogu w obwodzie dniepropetrowskim. Zrehabilitowana 10 września 1992 roku. Lipkę L. O. zwolniono z workuckiego łagru przedterminowo, 28 lipca 1954 r. Mieszkała w Republice Chakasji (FR), m. Sajanogorsk, mikrorajon Zawodskoj. Zrehabilitowana 28 sierpnia 1992 roku, 48 lat po aresztowaniu. Całą rodzinę Lipki L. O. jesienią 1944 r. wysłano „w administracyjnym trybie”. W górnym rzędzie: od lewej — siostra Łukija, brat Mychajło z żoną Walentyną, Ludmiła, żona Iwana Tamara, brat Iwan; dolny rząd: brat Wołodymyr, żona brata Wasyla Hałyna, mama Marfa, siostrzeńcy Ołeksij oraz Maryna (dzieci Wołodymyra), żona Wołodymyra Kateryna, niania, która mieszkała w rodzinie jak rodowita.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w trybie administracyjnym” na osiedle specjalne w obwodzie irkuckim, początkowo do Niżnieudińska, później do Zimy, a następnie do Nikileju (FR). I była to Golgota jeszcze jednej wołyńskiej rodziny. W otwartej przez NKWD w 1944 r. sprawie na rodzinę „AUB” (aktywnej uczestniczki bandy) zapisano: „W skład rodziny Łypki L. O. wchodzą: matka – Marfa Feodosiwna, ur. 1894 r., Ukrainka; ojciec – Omelan Petrowycz, ur. 1892 r., Ukrainiec; babcia – Ołeksandra Semeniwna, ur. 1874 r., obywatelka ZSRR, utrzymanka; brat Wołodymyr, ur. 1930 r., brat Iwan, ur. 1932 r., brat Mychajło, ur. 1934 r., brat Wasyl, ur. 1937 r. Członkom rodziny było wiadomo, że Łypka L. O. była aktywną uczestniczką bandy UPA, a dlatego uważałbym, aby wyżej wymienionych członków rodziny AUB wysłać do wschodnich obwodów ZSRR”.
Wesele Ludmyły Łypki i Mykoły Słobodczakowa
Niedługo potem wyszło postanowienie: „Na podstawie rozkazu NKWD ZSRR – Generalnego Komisarza Bezpieczeństwa Państwowego towarzysza Berii z dnia 31 maja 1944 roku nr 7129 członków rodziny bandytki Łypki L. O. wysiedlić do Kraju Krasnojarskiego”. 26 maja 1945 r. Narada Specjalna przy NKWD Spraw Wewnętrznych ZSRR postanowiła: „Rodzinę Łypki L. O. w składzie Omelan Petrowycz, Marfa Feodosiwna, Ołeksandra Semeniwna, przy nich czworo dzieci, jako członków rodziny uczestnika bandy UPA, zesłać do obwodu omskiego na termin pięciu lat, licząc termin od 25 października 1944 r. Majątek skonfiskować”. Najmłodszy wysiedleniec miał 7 lat, najstarsza – 70. Ich majątek został skonfiskowany jeszcze w Kordyszowie, dlatego jechali do punktu przeznaczenia nadzy i bosi… W 1999 roku, w niepodległej Ukrainie, pracownik Zarządu MSW w obwodzie tarnopolskim Lichaczow, rozpatrzywszy na podstawie wniosku Łypki Wołodymyra materiały sprawy archiwalnej nr 11627, ustalił, że postanowieniem organów pozasądowych, w trybie administracyjnym, 25 października 1944 roku ze wsi Kordyszów wysiedlono na osiedle specjalne w obwodzie irkuckim „członków rodziny uczestniczki podziemia OUN-UPA Łypki L. O.”. Pod nadzorem specjalnej komendantury przebywali: Omelan (zmarł 1 maja 1945 roku), Ołeksandra (zmarła 6 czerwca 1945 roku), Marfa (zwolniona 9.05.1958 roku), Wołodymyr, Iwan, Mychajło, Wasyl (zwolnieni 12.05.1958 roku) – na podstawie Dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 28.03.1958 roku. Biorąc pod uwagę, że nikt z wyżej wymienionych osób nie był skazany z powodów politycznych, a miało miejsce ich administracyjne wysiedlenie, przeprowadzone przez organy pozasądowe, których działania ustawą Ukrainy z dnia 17 kwietnia 1991 roku „O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie” uznano za nielegalne, kierując się art. 3 wskazanej ustawy, uważam: wysiedlenie w 1944 roku Omelana, Marfy, Ołeksandry, Wołodymyra, Iwana, Mychajła, Wasyla oraz konfiskatę majątku za nielegalne, a ich za zrehabilitowanych”. Łatwo powiedzieć – „zrehabilitowanych”. Dwoje wysiedlonych – babcia Sianka i tata Omelan – rehabilitacji nie doczekają, umrą podczas etapu. Łypka O. P. – 1.05.1945 r., Łypka O. S. – 6.06.1945 r. Zostaną pochowani na stacji Zima. Chociaż we wsi powiadają, że ktoś z nich zmarł w drodze i po prostu wyrzucono go z pociągu do rzeki. Więc jeden z grobów z nazwiskiem Łypka na syberyjskim cmentarzu w Zimie jest symboliczny… W procesie przesłuchań, etapowania, protokołowania śledczy zmienią nazwisko Łypka na „Łypko” i ci, którzy przeżyją osiedle specjalne, będą musieli przywracać prawdę, aby otrzymywać chociaż jakąś emeryturę. „Do naczelnika Zarządu MSW Ukrainy w obwodzie tarnopolskim W. A. Jurczaka od Łypki W. O. Otrzymałem od was zaświadczenie o rehabilitacji na siebie oraz moich braci Iwana i Mychajła. Ale nasz opieka społeczna go nie przyjęła z tego powodu, że w paszportach i świadectwach urodzenia nasze nazwiska są napisane „Łypka”, a nie „Łypko”. Dlatego usilnie prosimy wysłać powtórne zaświadczenie o rehabilitacji, z niewielkimi zmianami, aby końcówka nazwiska była na literę „a”. 23 maja 1999 r.” W 2000 r. Urząd Stanu Cywilnego Rady Rejonowej deputowanych ludowych w Szumsku wydał kopię świadectwa urodzenia, w którym zapisano, że Łypka W. O. urodził się 25.07.1927 r. 14 września 2000 r. wydano mu nowe zaświadczenie o rehabilitacji. Takie samo zaświadczenie o rehabilitacji otrzymał Łypka I. O., który, zgodnie z kopią świadectwa, urodził się 09.10.1929 r. Przesiedleni do obwodu irkuckiego jako „członkowie rodziny uczestniczki bandy UPA”, bracia, na podstawie Dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 26 listopada 1948 roku, mieli być „pozostawieni na wieczne czasy w miejscach obowiązkowego osiedlenia wysiedleńców bez prawa powrotu do miejsca poprzedniego zamieszkania – na Tarnopolszczyznę”. Teraz, zrehabilitowani, mogli wracać do ojczyzny. Ale dokąd? „Ja, Łypka Mychajło, Ukrainiec – język ukraiński, uczeń sowchozu im. Frunzego na osiedlu specjalnym Nikilej, nieżonaty. Przybyłem na osiedlenie 8 grudnia 1944 r. Składam pokwitowanie specjalnej komendanturze MSW w tym, że ja wraz ze swoją rodziną zostałem pozostawiony na osiedlu specjalnym na wieczne czasy i jeśli dokonam ucieczki, to będę pociągnięty do odpowiedzialności karnej zgodnie z Dekretem Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 26 listopada 1948 r., którym za to przestępstwo przewidziano 20 lat ciężkich robót. Ogłoszono mi postanowienie Rządu ZSRR nr 35 z 13 stycznia 1945 r. „O statusie prawnym osadników specjalnych i ustanowieniu reżimu w osiedlach specjalnych” oraz o tym, że bez wiedzy organów MSW nie mam prawa opuszczać miejsca osiedlenia. Za ucieczkę z osiedla specjalnego podlegam karze w trybie sądowym i pozbawieniu wolności na termin do 10 lat, w czym się podpisuję. 9 lutego 1950 roku”. Osadniczka specjalna Marfa, matka „przestępczyni” Ludmyły i czterech przesiedlonych synów, „figurowała” w sprawie osobistej nr 422. W jej autobiografii zapisano: „Ja, Łypka Marfa Feodosiwna, urodziłam się w 1894 r. w obwodzie tarnopolskim, rejon wiszowiecki, wieś Bolazuby, w rodzinie Chrysti i Jakyma. We wsi do szkoły nie chodziłam. Wyszłam za mąż. W 1944 r. mnie z rodziną wywieziono na Sybir… 8 grudnia 1944 r. przywieziona do zakładów drzewnych w Zimie, gdzie pracowałam do 31 grudnia 1946 r. Po tym przywieziono mnie do zarządu przemysłu leśnego w Załari, gdzie pracowałam od 1946 r. do 1 lipca 1947 r. Potem przewieziono na farmę Nikilej, gdzie pracuję do tej pory. Mam przy sobie synów: Wołodymyra, Mychajła, Wasyla. Mąż Omelan Petrowycz zmarł 8 maja 1945 r. w m. Zima. Matka Oksana Petriwna zmarła 8 sierpnia 1945 r. W ojczyźnie, w obwodzie tarnopolskim, wieś Kordyszów, mieszka moja córka Baluk Tetiana. Druga córka, Babij Lukija, mieszka w obwodzie mikołajowskim, rejon żowtnewy, zakład zbożowy im. Andre Marty. Trzecia córka, Łypka Ludmyła, mieszka w Komi ASRR, m. Workuta, skrzynka pocztowa. Syn Łypka Petro, ur. 1925 r., był w Armii Czerwonej, skąd uciekł i poszedł do UPA. I do dziś nie wiadomo, gdzie on…”. Za matkę pisał syn Wołodymyr. Kiedy rodzinę przesiedlano do Nikileju, w Osinnikach pozostał 12-letni syn Marfy, Iwan. Czy zachorował i matka bała się, żeby nie umarł w drodze, czy nie miała czym wykarmić czworga dzieci, czy ich specjalnie rozdzielono, ale Iwan pozostał daleko od rodziny. A Marfa pisała prośby. „W Osinnikach w obwodzie kemerowskim pozostał mój syn Iwan, którego wysłano na osiedle specjalne, pracuje w kopalniach. Wielokrotnie składałam wniosek o zjednoczenie ze mną, ale otrzymywałam odmowę. Jeszcze raz proszę złożyć wniosek do Zarządu MSW w obwodzie irkuckim i połączyć syna ze mną. 28.11.1948 r.”. 29 czerwca 1950 r. matkę powiadomiono, że „wysiedleniec OUN
Łączniczka UPA Ludmyła Łypka. Na zawsze na Syberii
„Lipka Iwan został włączony do listy do wysłania do rejonu kaczugskiego w celu połączenia rodzin i zostanie skierowany w trybie planowym przy pierwszej okazji”. Jednak okazja nie nadarzała się ani w 1950, ani w 1951 roku. Wreszcie w aktach sprawy czytamy pismo z 6 października 1952 r., w którym 9. wydział Zarządu Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (UMDB) obwodu irkuckiego prosi o przesłanie „akt osobowych specjalnego osadnika Lipki I. O., przybyłego w celu połączenia z matką”. W ten sposób przypuszczamy, że jesienią 1952 r. Iwana wreszcie przetransportowano do Nikileja do braci i matki. Wiosną 1958 r., po 14 latach przebywania na specjalnym osiedleniu, Lipkę M. F. wraz z synami zwolniono. Już jako „wolną obywatelkę ZSRR” Lipkę M. F. władza radziecka nagrodziła „Medalem Macierzyństwa” II stopnia, wcześniej znęcając się nad każdym z jej dzieci! Choć dla Marfy – matki-cierpiętnicy – ten medal był uznaniem jej matczynej Golgoty nie przez władzę, a przez niebo... 9 maja 1958 r. Lipka Marfa napisała oświadczenie, że jest świadoma tego, iż została zwolniona, może zamieszkiwać w dowolnym punkcie kraju, z wyjątkiem obwodu tarnopolskiego, i że budynki mieszkalne oraz inne obiekty, które należały do niej przed wysiedleniem, nie zostaną zwrócone. Matka pozostała mieszkać w obwodzie irkuckim, podobnie jak później zwolniona jej córka Ludmiła. W dokumentach spraw, autobiografiach, ankietach Lipka Marfa zawsze wspominała córkę Ludmiłę, że „zamieszkuje w Komijskiej ASRR”, unikając pisania o jej uwięzieniu, i wyjaśniała, że „została wysiedlona na specjalne osiedlenie przez syna Lipkę Petra, który był w UPA i teraz nie wiadomo gdzie”... Petro Lipka, o pseudonimie „Don”, rzeczywiście był jednym z ważnych ludzi kordyszowskiego podziemia męskiego. W 1944 roku wraz z przyjaciółką, uczestniczką OUN Klasztorną Hałyną, zniknęli ze wsi. Hałyna, która pracowała we wsi Dederkały jako maszynistka, zabrała maszynę do pisania… Historia o Hałynie i Petrze przekazywana jest dziesięcioleciami ze znakiem zapytania na końcu: co się z nimi stało? poszli na zachód? zostali zabici? I nagle w aktach archiwalnych znajdujemy dokument NKWD z klauzulą „Ściśle tajne” z 16 lutego 1951 r., gdzie mowa o tym, że „przez nas opracowywany jest w antyradzieckiej działalności nacjonalistycznej Lipka W. O. Według posiadanych danych agenturalnych opracowywany utrzymuje kontakt listowny ze swoim bratem – bandytą Lipką P. O., który w obecnym czasie powinien przebywać we wsi Bolazuby w obwodzie tarnopolskim u swojej siostry Buczkowskiej Franki, z którą ma zamiar pojechać do swojej wsi i pozostać na zamieszkanie w jednej z sąsiednich wsi. Lipka P. O. posiada paszport na cudze nazwisko, pod którym też mieszka. Naczelnik Kaczugskiego Rejonowego Oddziału MBP, major Kyryliczow”. Przez cały czas na specjalnym osiedleniu rodzina Lipków była pod czujnym okiem NKWD. Tajni współpracownicy wzywali ich na szczere rozmowy, wyszukiwali „materiały kompromitujące na wysiedloną-ounówkę Lipkę Marfę, członkinię rodziny AUB UPA”, „opracowywali” synów… „26 marca 1951 roku. Informujemy, że na Lipkę W. O., urodzonego we wsi Kordyszów, materiałów kompromitujących nie posiadamy. Jego brat – Lipka P. O. rzeczywiście przebywa w działającej bandzie OUN pod pseudonimem „Don”, miejsce jego przebywania nie jest nam znane. We wsi Bolazuby w rejonie wisznowieckim mieszka siostra jego matki i nie wyklucza się możliwości, że on się tam ukrywa pod innym nazwiskiem. Dane o miejscu przebywania przez nas są sprawdzane, o wynikach poinformujemy. Naczelnik Szumskiego Rejonowego Oddziału MBP kapitan Nowotarski”. „Doniesienie agenturalne na wysiedleńca-Ukraińca Lipkę W. O. 12 stycznia 1951 r., źródło „Petrow”. 11 stycznia Lipka w ogólnych rozmowach powiedział, że jest w komendanturze wskazówka, aby nie przeszkadzać Ukraińcom i Litwinom w wstępowaniu do Komsomołu. Na pytanie źródła, jakże on myśli działać, Lipka odpowiedział: „A niech to diabli, ten Komsomoł, nie pójdę ja tam”. „Petrowowi” zlecono ustalić istnienie związku Lipki z podziemiem nacjonalistycznym. Ustalić, przez kogo konkretnie koresponduje z bratem”. Doniesienia agenturalne trwały, ale rezultatów nie dały. „20 października 1951 roku wieczorem w starej stołówce wysiedleńcy urządzili zabawę. Śpiewali, tańczyli i prowadzili rozmowy o przyszłym życiu. Zajec Leonid zaczął mówić: „Oto jak stało się teraz żyć ciężko pod uciskiem komunistów, i tutaj my, młodzi, męczymy się i cierpimy”. Wysiedleniec Romanowa Marija poparła go: „Oto wcześniej cały czas mówiliście, że czekamy na zbawienie, tak i nie możemy się go doczekać”. Do rozmowy włączył się wysiedleniec Łukacz Mychajło i powiedział: „Nie gorączkujcie się, niedługo przyjdzie czas, to i rozliczymy się. Teraz wszędzie trwa wojna, i w Rosji będzie rewolucja, która uratuje nas”. Tutaj zgasło światło i wszyscy rozeszli się do domów”... P. S. Omelan Petrowycz i Marfa Feodosijiwna Lipkowie spłodzili ośmioro dzieci – pięciu synów i trzy córki. Dwoje z nich – Ludmiła i Petro – byli członkami kordyszowskiego podziemia OUN. Rodzina została represjonowana i wysłana na Syberię. W Nikileju w obwodzie irkuckim do dziś jest cała ulica Lipków, gdzie rodzina się wybudowała. Tam tak właśnie mówią: „Idę na ulicę Lipków”. Na tej ulicy do dziś mieszka Mychajło, ur. w 1934 r. Ostatni raz Ludmiła przyjeżdżała do Kordyszowa w 1969 r., bywała i wcześniej. Zmarła na Syberii. W Kordyszowie chcieli zostawić u córki Tetiany matkę Marfę (po kordyszowsku Marcechę), ale władza nie pozwoliła. Często przyjeżdżał Iwan, który pracował w kopalni w Irminie w obwodzie woroszyłowgradzkim. Bardzo mu podobała się Marija (Kaszperiwska), ale jej rodzice byli przeciwni i nie pozwolili. Zmarł Iwan wcześnie. Historia Lipki P. O. („Dona”) z Klasztorną H. W. nie jest rozwikłana do dziś… W publikacji wykorzystano materiały spraw: Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w obwodzie tarnopolskim. – F. 7(R). – Spr. 9691-P. – 81 kart. Archiwum Zarządu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Ukrainy w obwodzie tarnopolskim. – F. 47. – Spr. 11627. – 128 kart. Po zwolnieniu wielka rodzina próbowała zbierać się razem. Lipka L. O. — po prawej w drugim rzędzie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Ból-smutek… Szeluha! Krew niewinna się leje. Siwy Lwów. I Ługańsk! Wszędzie – zranione serce. Niech wojna przebrzmi! Niech nigdy nikt nie zginie! Chrońmy ludzi, chrońmy swoją Ukrainę! Nad Rubizhnem – popiół… I osmalone lilie! Piszę o tym, co boli. A liryka cały czas wypełnia świadomość... Jesienny walc Tańczę biały walc. Z listopadem. A może z Wami?! Siwy polonez. Gromada wiatru. Smutek jasnych brzóz. Na przejmujących nutach – przejmującość. Wodospadem! Mocne uściski. Szczodry błysk chwili. Sadzę swój Sad. Mam nadzieję, że nie zmarzł. Jeszcze nie posiwiał niebieskooki bez. Czy zdążą jabłka urodzić soczyste?.. Miłka wiosennego niemało przekwitło. Leczniczy czas napełnił źródło. Za Sadem – sad. Sady, sady – za Sadem. Cudzych szczodrości nadaremnie nie strząsam. Dokąd się śpieszę? Rozliczam się? Czy grzeszę?! Tańczę biały walc. Z listopadem. A może z Wami siwy polonez?! Moja Ukraina Tu promień szczęśliwy spacerował. Rusałka tu tęczę pasła. Jasnowłose topole. Wesołe pola. Jaka Ukraina piękna! Barwinki i barwy. Stawy… Naszyjnikowe opasanie. Wysokości i wesela. I wszędzie – Cerkwie. Jaka Ukraina piękna! Błogość na dole i w górze. Kalina całuje się z kokoryczą. Poeci. Planety. Śpiewacy. Kobzarze… Jaka Ukraina piękna! 9 marca 2019 r., w drodze do Kaniowa Bratczyna Piję dzisiaj miód. Którego jeszcze nie ma. Ten miód, który u nas obowiązkowo będzie! Już trzysta długich lat na tej ziemi zima. Już ponad trzy wieki w niewoli wolni ludzie. Nie możemy nijak podstawić ramienia Samym sobie W walce O naszą Prawdziwość! Piję dzisiaj ból. Który ogniem piecze! I wierzę, że jemu przyjdzie na zmianę radość.
Tłumaczenie maszynowe
Wielka Ukraińska Rodzino! Przyjmij moje szczere pozdrowienia z ziemi ługańskiej – Wołodymyra Sosiury, Hryhora Tiutiunnyka, Borysa Hrinczenki, z ziemi donieckiej – Wasyla Stusa. *** Ósmego października Liście pożółkły. Szedł listopad – Do Radoneż-Sadu. Wyły pociski. Świat był – nie rad! Blask kaliny – Z krzykiem dziecka. A w Pokrowę Świece woskowe. Srebrna zasłona. Światło zielone… Wyj-wojna – bryła! Ja urodziłam się. Wtedy Los zlitował się. Zostawił mamę i chatę. A teraz – ani chaty, ani nawet maminego grobu… Siedem bezdomnych lat uchodźczych tułaczek… Siedem nowych napisanych książek. Ukraińska Ziemia …I nie zrobi się ciemno. I nie zniknie wiosna. Nie dotykaj mojej Ziemi! Bo święta ona. Nie ustanę kochać. Nie zgnieciesz Łaski. Nie dotykaj mojej Chaty! W Chacie dzieciaczki śpią. Nie zgasisz Zwierciadła.. Nie wysuszysz wody. Nie dotykaj Rozsady. Nie dla ciebie – owoce. Nie wejdziesz i na Górę. Nie schłodzisz ognia. Nie dotykaj mojego Morza! Bo utoniesz w nim. Nie wejdziesz do Twierdzy. Nie opróżnisz objętości. Nie dotykaj mojego Serca! Swoim wybuchem zabije. Nie zatrzymasz i lata. Nie skróci się Wiek. Nie dotykaj mojego Światła! Promień – na Cały Świat! I nie zrobi się ciemno. I nie zniknie wiosna. Nie dotykaj mojej Ziemi! Bo święta ona. Marzec 2014 r., ostatnia poezja, napisana w Krasnodonie, na Ługańszczyźnie Taki już Fatum nad poetami, że muszą wołać na majdanach i prorokować, niby opętani, w tym czasie, kiedy chcieliby w ziemię wejść z tęsknoty i zamilknąć na wieki. Łesia Ukrainka w liście do Iwana Franki, 14 stycznia 1903 r., San Remo Ukraina Kim ty jesteś, Ukraino, – taka?!. Żeby za ciebie w ogień i w wodę… Ja – twoja Rodowa Rzeka, Co płynie z duszy Narodu! Kto ciebie i kiedy zrodził?! Z jakiego ziarna i ozdoby?.. Ja – Pokrowa twoja. Na zawsze! Co nakryje ciebie. Czcigodnie! Skąd ty, z czyjego Koryta? Czym nas łączy Wszechświat?! Ja – tobie swoje serce dałam. Ty płoniesz miłością do mnie. Skąd wziął się najpierwszy nasz Ślad? Dlaczego ty, niby Anioł, w kwiatach?! My z tobą – jeden Boży Owoc. My z tobą – jedna Modlitwa. Ukraina – to znaczy: u r o d a. Pachnie rosami Wyszyty Trójząb. Ja – Ziemia. Ja – twoje Niebiosa. Mnie Bóg stworzył. Ze Swojej Szaty! Mirotoczeniem – z wieńca. I posłał tobie Swojego Apostoła. Ja – twoja Rodowa Rzeka, Która święci twoje Potomstwo! Ty – taka, Ukraino, – t a k a! My za Ciebie – w ogień i w wodę… 23.07.2021 Ból A ból, jak chmura. W pogoni! Nie widać świtów we mgle. Niełatwo być Ukraińcem Na tej czarnobylskiej ziemi. Niełatwo nawet po prostu być. Wybacz, Ukraino, nas wybacz! Niesiemy kamienie pokuty. Swoje i cudze niesiemy krzyże. A smutek, jak włócznia, w macierzance. Kukułka nie kuka w gaju. Niełatwo być Ukraińcem W zrusyfikowanym Kraju… Kosa zasnęła na chustce. Lecie na Ziemię siwy ptak. Niełatwo być Ukraińcem Na Ukraińskich terenach! Na spowiedzi My wszyscy … p o t r o c h ę gubimy Ukrainę. Głębokie cienie – na jasne czoło. Ten ukradł jej pieśń łabędzią. A tamten sobie złamał …swoje skrzydło. A ten zasiał wiatr. Na ruinach! Żeby ostatnie zamieść ślady… Codziennie w żurawinie płonie żurawina. Echo co noc spada. W lody! …My wszyscy po trochu kochamy Ukrainę. No, jak jej, powiedzmy, nie kochać?! Przez łzy, a śmieje się, jak dziecko. Pokonana, niepokonanie jęczy. W czapkach kozackich siwieje czupryna. I smutno po grobach kozakom. My wszyscy … p o t r o c h ę wspominamy Ukrainę. Kiedy to korzystne bywa nam. Ale kiedy Ona w niesławie ginie… Niesie wdowie łzy po rosie. Kiedy ją, niewinną, sądzą, Synu, Czyż przytulamy się do Niej wszyscy?! Kiedy niedola ostro gnie Jej plecy, Dlaczego ty, Córko, nie zatrzymasz Czasu?! My wszyscy szanujemy wtedy Ukrainę, Kiedy Ona winszuje szczodrze nam. I znowu po raz kolejny, znowu – Boży Głos. I znowu chmury – spłowiałym klinem. Przynajmniej na spowiedzi przyznajmy się raz: My w s z y s c y – p o t r o c h ę gubimy Ukrainę… Antonina Lystopad – ukraińska poetka, prozaiczka, publicystka, działaczka społeczna, członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, laureatka nagrody im. Wasyla Stusa, im. Ołeny Pczilki, laureatka nagrody Wolyanykiw-Schwabinskych (UWV, Nowy Jork), laureatka konkursu im. Szaszkewycza (Winnipeg, Kanada), Konkursu “Język ukraiński – język jedności”, pierwsze miejsce w nominacji “Na Widnokręgu Wszechświata” (Odessa). Odznaczona honorowym orderem “Święta Zofia”, wyróżnieniem Ministerstwa Kultury “Zapal świecę Pamięci”, laureatka “Koronacji Słowa” w nominacji: liryka pieśniowa – pierwsza nagroda za “Pieśni z Donbasu”, 2020 r. PIEŚNI Z DONBASU Ostatnia rozmowa Czyż Wy, Mamo, winne jesteście, Że chłopcy bosi – na ściernisku?! Dzisiaj znowu noc – skrzydlata. Ganiały kule – na ogniu! A Słońce wschodzi tutaj, na Wschodzie. W macierzance – wszystkie stepy. Czerwienią wróg pokropił. Ciebie… Mnie. Cały horyzont! Czyż my nie chcieli ciszy? Żeby szczyciły się lata… Jak pięknie zakwitały wiśnie! Śpiewała jabłonka święta. Czyż Ukraina winna w tym, Że Wolność zbyt droga?! Przyjadę na Boże Narodzenie do domu. Wykąpię kolędę w śniegach. Przyśniły się aksamitki latem. Jeszcze tak nie pachniały w życiu!.. Dzisiaj, Mamo, zdarzyła się bitwa. …I ja – w Niebo. Od-le-ciał… Czyż Wy, Mamo, winne jesteście?.. Dzień Anioła Wszystkim poległym na ziemi Iłowajska Na Chatę zstępuje Łabędź. W lubczyku schował się cień. Dzisiaj Dzień Anioła u ciebie. Ty – ptakiem do nas przyleciałeś. Kąpią się w jeziorze wierzby. I oddycha pamięć codziennie. Ty znowu zstąpiłeś z Nieba. I syna, i mnie objąłeś. Zapłakała jabłonka rajska. Pożółkła świeża trawa. Przeklęty kocioł Iłowajska. Niech ugotuje się w nim Moskwa! Echo podniosło się na grzebień. I usiadło na ciche stawy. Dzisiaj Dzień Anioła u ciebie. Wydaje się, Ty – znowu żywy! Na Chatę zstępuje Łabędź. Zranione serce Nad Rubiżnym – popiół. I osmalone lilie… Poległa ostnica. Na Sawur-mogile. Jeszcze orzeł nie napił się Piołunowej prany. …I zadrżały stepy. Wybuchają kurhany. I kiedyż to koniec Tej wojnie przeklętej?! Jęczy Siwierski Doniec. I Dniepr, jak rozpięty!
Tłumaczenie maszynowe
Jak wyliczysz granicę, jak przeskoczysz rów Nieuczciwych reguł gry. To honor i honor będzie! Bo od bezczeszczenia już naród ogłupiał. Piję dzisiaj gniew, co rozpiera piersi!
Nienawiści do nas dawno już się napiła. Lecz nie zgasił nikt w mojej duszy iskierki. W szczęście wierzę. Pośród wszystkich nieszczęść… Piję gorzki piołun w donbaskich ruinach.
Wszyscy Ukraińcy piją rozpięty w nich żal. Na ludzkim płaczu – nieludzka zabawa. Aż wymówić strach. Piję swoją hańbę. I wierzę ponad wszystko w Pańską Bożą Chwałę!
Patrzę sobie w twarz. Sama siebie winię. Jak wycisnąć niewolnika z naszych korzeni?.. Piję gorący wosk. Co kapie z ognia… I wierzę w dźwięczne źródlane zmartwychwstanie.
Ja piję dzisiaj miód. Którego jeszcze nie ma… Lecz wiem, że miody napełnią całą woszczynę. I zatrąbi dla nas świąteczna jeszcze trąba. Piję świętą miłość. Za ciebie, Ukraino!
Panie, daj nam modlitewnika! Przecież nad nami Godzina Pokrowska. My – Pokrowscy chrześniacy wszyscy. Mówią, że Serafin Sarowski u Boga wyprosił trzecią część Rosji.
To i niech Rosjanom trzecia część. Po co nam ich Wołga i Oka?! A nam potrzeba tylko Ukrainy! Boże, daj nam modlitewnika! Z tych sprawiedliwych, z tych nieśmiertelnych. Co, jak słoneczka, wśród traw! Boże! Daj nam pustelnika w puszczy… Żeby nam Ducha Świętego przysporzył!
Lecz nie ma u nas puszczy. Wszędzie – kwiaty. I na każdym stoku – strumyk. Boże! Dajże choć schimnika w życie! Tylko swojego do samych kości…
Żeby owoce w swoją szły płodność! Żeby nigdzie nie zmieszała się krew… Tylko zwieńczonego na rodność. Tylko zważonego na miłość!
Boże, daj Chrystusowca z Putywla! Boże, daj ostropolski ster! Żeby nam wypalał duszę, jak niwę. I zasiał doborowym ziarnem.
Boże, daj Zarwanickiego Syna! Spod monasterzyskich tarasów… Żeby nam wyprosił całą Ukrainę! Żeby u Boga nam wyprosił nas!
Przecież nad nami Godzina Pokrowska…
***
Wołodymyr Sosiura ze swojego ługańskiego Łysyczańska błagał nas: Kochajcie Ukrainę! Czy posłuchaliśmy go? Nie! Bo okazuje się, że kochać – to za mało. Miłość trzeba tworzyć! Codziennie, co godzinę… Swoimi rękami, swoim sercem, swoim rozumem, swoją duszą…
Urodziłeś się… I w pierwszej już chwili Poczuj Rodowitość. Magicznie! Kochajcie Ukrainę! Nie po prostu kochajcie… Pragnijcie w namiętności wiecznie! Mężniejesz… I rwiesz się w błękit. Idź przez ciernie. Pionowo! Kochajcie Ukrainę! Nie po prostu kochajcie. A oddychajcie nią, jak tlenem.
Mądrzejesz… W zastępie stuleci. Pomnóż Rodowy Talent! Kochajcie Ukrainę! Nie po prostu kochajcie… S a m i Ukrainą stańcie!
MNIE USŁYSZĄ NIEBIESA
Twórz dobro Jeśli dobra nie pamiętają – Darmo. Wszystko widzi Bóg jeden… Ale za co mi wbijają W serce metalowy klin?
Twórz dobro i nie czekaj pociechy? Dobra im więcej – tym i zła? Niesłychana zniewaga, zdrada, A domyślić się nie mogła…
Mi już oddychać nie starcza. Już nie wybiję klinem klina! Ja tylko Aniołów prosiłam: – Życie - a - a! I odezwał się dzwon…
Rozdwoiła się dusza Same żarliwie piszą się wiersze, I dźwięk w każdym nerwie boli. Źle, a jutro jeszcze gorzej. Cierpienie co dzień i co chwilę.
Cały świat jakby odwrócił się I do góry nogami stoi. Ja zdobycz. Ścierpię. Nie odezwę się. A krzywda! – Nie umrzeć i nie żyć.
W tej samej chwili, jak z urazy upadłam, Rozdwoiła się dziwnie dusza: Jedna połowa zwiędła, A druga – jak z Nieba zeszła.
I siła w niej stoicka: – Nie płacz. Podnieś się i idź! Nie daj wrogom odwiecznym Cieszyć się z twojej biedy.
Smak życia Kiedy “Oj, czyj to koń…” śpiewam – Słowa ludowe i motyw, Wtedy po co żyć – wiem: Żeby nie w cudzym, a w rodzimym kraju Cel nabrał wysokości.
Kiedy usłyszę – ktoś śpiewa, A w pieśni tej moje słowa, To smak życia mojego – ja wiem: Tak oto po co żyć mam! Dusza w poezji żywa.
Mi darowano kochać, Dziecię tulić do piersi, W zgodzie gniazdeczko uwić. Tak oto dla kogo warto żyć! Ja wiem – dla swoich dzieci.
W Luwrze, w skarbcu świata, Ja dokładnie wiedziałam, w czym sens: Tak oto po co warto żyć! Jak z Panem porozmawiać – Zobaczyć taką piękność…
Kiedy nad przepaścią się znalazłam – W rozpaczy modliłam się… Błagałam Boga, Prosiłam Świata – Nie, nie po co, A po prostu – żyć!
Przy świecącej świecy Modlę się przy świecącej świecy. Świecę modlitwą sama. U niej od duszy klucze, A więcej nikt ich nie ma.
Modlę się przy świecącej świecy. Ja już wiele przeżyłam I znam chleb i sól po ile, Nie raz zagubiona byłam.
Lecz jak bez wyjścia w duszy, I w gardle zaciśnie się łza – Zastygnę przy świecącej świecy – Mnie usłyszą Niebiosa…
Żyć… Złość dla diabła – zabawa, Wszystko jedno – w piekle czy w raju. Ktoś może pomścić się zgodnie z prawem, A ja – na Boga oddaję.
Dla kogoś – wyproszę przebaczenie, Za kogoś – po prostu przemilczę. Prawa czy nie ja w objawieniu, Lecz złem za zło nie odpłacę.
Nie wiem, kto tu zwycięży W tej wiecznej walce – diabelska czy siła Boża? Sama nad urwiskiem stoję.
Nie upaść by. Wytrwać! Żyć – Mi w darze na Ziemi, Jak ptaszkowi – za poryw lecieć Choć na zranionym skrzydle…
Porada – Boże świecie! Ja jeszcze jestem. Chroń dziecię swoje. Jeszcze żyję i jeszcze proszę. Kamień gniecie, a chodzę. Śnią się strzały i miecze – Ja nie odeprę się niczym. Nie zapomnij i nie porzuć, Zrzuć ten kamień ze mnie, zrzuć! I zniewagę odwróć. Daj choć łyk wody. Jak na spowiedzi mówię – Idę, zdaje się, za granicę….
– W twoje gorzkie słowa Zanurza się głowa. Ja nie mag, nie przewodnik, Ale ty mi uwierz. Wbrew twoim latom Ja jedną poradę dam: W lusterko spójrz, Jak zawsze – wystrój się, Jak wcześniej – uśmiechnij się, I na miecz sama nie pchaj się. Tam ścieżka za wieś, Tam jest czyste źródło. Ty sama do niego idź, Poproś o łyk wody. Przez pole idź w las I do dębu przytul się. Tam, gdzie jeszcze nie padł cień, Stań do Słońca – odpocznij, I sama ten kamień – zrzuć!
SAMOIRONIA LECZNICZA
Zgniłki – Uraduję ja twoją duszę. Spójrz, jak kwitną nasze grusze. Oto bera, carmen i miodowa, Oto dulia, limonka cudowna. Słodkie, obfite, soczyste, Zimowe, jesienne i letnie. Będą rodzić gruszki co roku. Sąsiad już rzuca okiem. Smakuj, droga, nie ma co. Ja jeszcze wycisnę ci soku. Żebyś w ogródku spacerowała. Żebyś mnie nie piłowała – Ja jeszcze jedną gruszkę kupiłem. Mówił sprzedawca – “cud nad cudy”… Czemuż twoje oczy we łzach? Czy ja coś niedobrego powiedziałem? – A nie. To ja chutor wspomniałam. Jeszcze latek mi było mało… Tam spasiwka w polu rosła, Jedna na cały chutor była. Jaka smakowitość te zgniłki! Nie bera, nie dulie, a dziczki…
Generałowa Kupił mąż mi działkowe kalosze. Byle jakie pieniądze – i kalosze dobre. Teraz ja w kaloszach codziennie na działce. Pracy niemało, i ja nie leniwa. Gdyby do kaloszy jeszcze kufajkę roboczą – Wtedy mnie dokładnie nikt by nie zauroczył. A gwiazdy na niebie! A ja ich nie widzę. Patrzę na kalosze. Milczę, jakbym płakała…
Zoja Kuczeriawa – poetka, prozaiczka, autorka tekstów do wielu piosenek, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy.
Od autorki. Jestem chrześcijanką. Ale mam pogańskie postrzeganie Przyrody, poczucie jedności Świata i swojego “ja” w nim. Mogę być szczęśliwa lub nieszczęśliwa, ale nigdy nie bywam samotna z Przyrodą. W myślach rozmawiam z drzewami, kwiatami, proszę o radę. A kiedy skrajnie zagubiona – zwracam się do Nieba, modlę się do Boga. Myślę, że Bóg jako wyższy rozum – jest jeden na Wszechświat, a ludzie coś namieszali w religiach…
Mi by choć na dzień buciki modne! Żegnajcie, kalosze! Ja jadę dzisiaj, Gdzie muzyka cicha, duchowe zabawy, I tango, i dwie filiżaneczki kawy…
Ja pani poetka. A jeszcze generałowa. Po co kalosze? Po co ta działka?
Lustro – Ty coś mylisz, zwierciadło, Przerażająco w mig staje się. Widzieć siebie nie rada, Ta twarz – nie moja.
Nie czoło – “gofre, harmonijka”. Jak to stać się mogło? Zmarszczka tu i tu oto zmarszczka – Ich u mnie nie było!
Kłamiesz. Wyniosę z pokoju! Wiedz, że ci to nie ujdzie płazem… Lustro, przestań żartować, pokaż mi mnie!
– Jestem toaletką, nie równaj się ze mną. Już moich win cały pęk. Jestem sługą, ty – panią. Ukarz – postaw w kąt!
Zmarszczek nie dostrzegą oczy w mroku – przysięgam. Spojrzysz – buzia jak u dziewczyny. A ja tylko się uśmiechnę…
Przechytrzyć siebie… Taka ironia losu – Chcemy wszystkiego w bród. I grosz do grosza, i kamyk do cegiełki – Dziesiątki lat składaliśmy, dbaliśmy, Jeszcze trzeba więcej, bo wciąż mało… Kiedy tam żyć? – Dorabialiśmy się! Oto! Jest, co trzeba, wreszcie.
Teraz będziemy żyć jak ludzie. Teraz wszystko u nas dobrze będzie… Daleka młodość się odezwała – Jak wyrzut – zamiast nadziei: – Wszystkiego się dorobiliście? A po co? Beze mnie – tylko wiatr świszcze, A wy do nieba coraz bliżej. Wszystko zbędne. I nie ma pytań… * Wszystko zbędne? Po co te chimery? Albo ktoś chce „do jaskiń”? Czyś sługa, czyś możnowładca – Przechytrzyć siebie nie zdołasz. Więc… I ja nie śpię całą noc. – Szydzi pokusa sprzeczności. Takie życie. I mądrość – prawdziwa, I samoironia – uzdrawiająca.
2018–2021
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...położone prostym szpachelką, jak twierdzi artysta. Ale skąd ta płynność, elastyczność linii, to przelewanie się odcieni, ta przejrzystość i głębia niezwykłych dalekich światów, które dręczą i zdumiewają, prostują duszę? To już nowy Franczuk, zupełnie inny orbitalny wzlot jego myśli w kosmiczne wymiary, w światy, z których wyłaniają się błękitne sylwetki świętych obrazów, gdzie przemyśliwana jest przeszłość i wyraźnie ukazuje się nasza przemyślana przyszłość. Ona rodzi się na naszych oczach. Jest niełatwa, ale tak piękna...
Znów zaprosiłam się w gości do Franczuków wraz z moją córką Ruslaną. Oczywiście ona widziała obrazy Franczuka w moim zbiorze „Skoworoda”, którym są zilustrowane. Widziała też niemało reprodukcji. Ale było zdumiewające obserwować jej pierwsze wrażenie z płócien naszego wybitnego artysty. Oczywiście nie ma żadnej tajemnicy w tym, że kocham twórczość Walerija Franczuka, uwielbiam go jako człowieka. Ale oto patrzę, jak do tej świątyni sztuki wchodzi młody człowiek i od pierwszego spojrzenia zakochuje się w tym zdumiewającym świecie na zawsze. Mnie samej jest od tego radośnie i wzruszająco. Bo tak rośnie i dojrzewa ludzka dusza.
Pani Polina – żona Walerija Franczuka – opowiada o wystawach, planach na przyszłość, o tym, jak trudno dziś przebić się do serc ukraińskich odbiorców. Jej wyszukana ukraińska mowa przetkana jest humorem i dowcipem. Rodzinne ciepło i wzajemne zrozumienie Franczuków przekazuje się na odległość, otula przytulnością i światłem. Moja córka zaczarowana zastyga przed każdym obrazem, wpatruje się, wsłuchuje. Potem fotografuje. Czas szybko mija, wychodzi z pracowni i wciąż się ogląda. Złości się: „Po co było tak się spieszyć…”. I wśród słów zachwytu obrazami oraz szczerego żalu z powodu problemów finansowych w rodzinie wielkiego artysty, oburzenia obojętnością i bezwładnością naszych władz wobec prawdziwych skarbów naszej kultury, nagle dostrzegam to, czego nie mogłam sobie sformułować, szukając sensu w czysto artystycznych kategoriach: „Jacy piękni ludzie! Jacy zdumiewająco piękni ludzie!”.
Tłumaczenie maszynowe
Dla Poliny i Walerija Franczuków
Nie, znowu nie wejdziesz w rzekę… Zatęsknił na brzegu artysta, Tylko fale tańczyły na piasku, Ścierając wszystkie szkice trwożne,
A on uparcie wypatrywał dna, Szukając, mierząc głębiny… Rzeka płynęła, było jej wszystko jedno, Że ktoś ją wabi w obraz.
Bo dwa razy nie wejdziesz w błękitną toń, I nie podchwycisz wiecznych przemian, Znajomych fal nigdy nie znajdziesz, Jednakowych kropel, zrodzonych z piany.
A on wciąż wypisywał żeglugę, Bystrze wody i ciemne wiry, Wpatrywał się w toń, jak w los, W którym znika ostateczność śmierci.
Iskrząca, majestatyczna błękitna głębia, Gdzie Mistrz nie zaznawał spokoju, Czuł w żyłach szał i wrzenie, I sam stawał się wiosenną Rzeką.
Kręciła go siwa bystrzyna, Rozpuszczał się w iskrach wodospadu, Lecz dziwny cień kobiecy, promienny, Za każdym razem rozpalał nowe ognisko. Na brzeg wyrzucał go przypływ Obok smutnej czułej osiki. On rozpaczał… Po gładzi rzecznej Płynęły chmur kobiece sylwetki.
Ściśnie się światło i przejdzie w zaświaty, I zdrętwiejesz na tej bezlitosnej granicy: Ile piękna nam odmierzone, tyleż smutku, Skapują rosy z błękitnej emalii, Matowo majaczą linie i miraże. Farby oczekują wzlotu lub przejścia, Jeszcze nie obraz, tylko niewidzialna wiedza… Pierwsze kiełki, pierwsze strumienie w drodze, Boskie światło, które nazywają przyrodą, Wymiarem innym lub tajemnym przeczuciem. Ledwo porusza się świata widmowa zasłona, Ciche drżenie w głębinach ziemskiego bytu, To – przebijanie się w niespokojnej mieszaninie, Skapują rosy… A na sercowym przekroju Cierpki odcisk niepoznanego jeszcze bóstwa.
A potem on zebrał się na wojnę, Jego struna zawołała żałobna, Porzucił dom, i majątek, i żonę, Swoje jeszcze nieukończone płótna.
On długo szedł, on ręce opalał, Były zimne, samotne ścieżki, Tam! Tam! Gdzie odblaski łun I czarne zakrwawione pożary.
I gdzie Podkowa grozi pięścią O krok jedyny do swojej straty, A na koniu wznosi się Sirko, Stary Kałnysz w sołowieckich kratach.
Jasne rycerstwo i jasny cel, I wieczny cień ciężkiego przedburza… I tylko matka – wieczna sierota Niby podbita czajka przy drodze.
I tylko cisza śmiertelnych przepraw… Od kraju do kraju rozszarpane ruiny… Tam on umierał i znowu zmartwychwstawał… I zwracał do domu Ukrainę.
I nie wiedzieć jak wrócił stamtąd, I czy wrócił do rodzinnego progu? Bo przecież czasem wydaje się – on jest ziemią, Która wykłosiła się przez niego.
A czasem, że nosi niebiosa, Zwiastunowe i rozpostarte komety, Surowe i doskonałe piękno, Wysoka precyzja anielskich portretów.
A jeszcze ciągłe pragnienie wysokości, Żądza stromych chimerycznych przemian, I ciemna nieskończoność samotności W ludzkich głębinach, w ludzkim morzu.
Ona piekąca, niby pokrzywa, Ta czara samotności na wieki… Tylko cichy głos duszę rozdziera, A błyskawica pisze profil kobiety… Ten czasospad – przestrzenne bolesne rozdarcia… Burze i grzmoty, dawne smutne „gdyby”… Poszukiwania światła lub osiągnięcie cudu, Gdzie wszystko jest naprawdę – kobieta i ptak szczęśliwi, I nie szukasz innych dróg i losu… Gdzie kolory przechodzą w gorycz, w ciemność, Barwy zlatują jak liście jesienne z ramienia, W ich symfonii ledwo przebija się temat – To wybuchają dumne odważne sztandary I ściele się jasna droga miecza. Świecie-świeciku! Serce zwiędło od troski… Ileż bólu w tej dali burzowej! I nie wybaczyć, nie ukorzyć się i nie zapomnieć… Strach ma kolor – kolor śmiertelnej trucizny, Tak zaczyna się z mrokiem wieczny pojedynek.
Jedyny raz zatęsknił, Że stał się niemodny. Kłopot i rutyna. Już siwą stała się głowa, A o miłości – żadnego obrazu.
Lecz jakże tak? Nic o miłości? Bez niej wszystko bezbarwne, ponure… Zabrał sztalugi i w światy poszedł Szukać najprawdziwszej natury,
Pięknej, czarującej i jednej… Dusza od strachu ledwo nie zdrętwiała, Że już nie ma dla niego talentu, Nie zauważa tych amurowych strzał.
Bo wszystko nie to. Ani oczy… Ani brew… Błądził po ludziach, tylko wszystko na próżno, On dobrze wiedział, że miłość żywa, Jeszcze gdzieś snują się jej jasne czary.
Widocznie na oczy spadła zasłona, Że jakoś ominął piękny zarys, Duszą czuł – że czeka go ona. I on wzleciał na kolory, na głos.
Śmiała się kobieta: znowu zabłądził W wichurze, na zimnym lodzie. Czy ty zapomniałeś, że ja twoja Rzeka, I dobrze znam twoje twórcze kryzysy.
Wszystko kłopotała się… Tyle lat i zim Na nieskończone poszukiwania idei… On rozglądał się, on nie był ślepy. To wszystko o niej, Panie, o niej!
Ten srebrny ptak pragnie wysokości… Takie znajome smutne oczy, W tej łzie wszystkie jego światy, W owej świecy z wygięciem kobiecym.
On malarz. Pisze o żywym, Rzeka pod sercem – cicha, zagadkowa, Wieszczy przemianę nową W jego obrazach koloru miłości.
Powiedzą – marność, powiedzą: wszystko beznadziejnie… Patrzą ludzie i nie widzą siebie w lustrach. Światło, oczywiście, nie gaśnie, tylko gwiazda oddala się, Lecz nie poskromić tej zdumiewającej żywiołowości – Wieczne błądzenie po promieniu – do źródła. Znowu wyłapujesz ledwo oświetlone oblicza, Obrazy ciszy, która niszczy wszystko wniwecz. Światło i ciemność… A na bolesnym styku Szpachlą piszesz. Serce zachodzi się krzykiem. Ze światem i czasem prowadzi rozmowę artysta. Surowa ta mowa. Słuchają, ale nie słyszą… Wtopione bóle w ten nieprosty czasosłów, Nad bystrzyną znowu artysta czaruje. Wszystko nie na próżno. I nie minęło na marne, Dopóki promienieje z dziwnych płócien miłość.
Tłumaczenie maszynowe
Za każdym razem, gdy odwiedzam pracownię Wałerija Franczuka, ogarnia mnie uczucie niewiarygodnej czułości i duchowego drżenia, oglądam obrazy – i dosłownie w nich tonę, są wypełnione tak oślepiającym światłem, rozlewiskiem kolorów, dźwięczną tajemniczą energią, że fizycznie odczuwa się dotyk innych światów, nieodkrytych sfer. I ile by się nie wpatrywać, za każdym razem znajduje się tam coś nowego, niepoznanego, nieznanego. To przesunięcie czasów, wydarzeń, kalejdoskop legendarnych ludzi fascynuje i zniewala. Szewczenko, Skoworoda, Sirko, nasi wielcy hetmani, prorocy, przywódcy. Patrzę na płótno w szkarłatnych barwach. To bandurzysta uniósł rękę nad płomiennymi strunami ognistej bandury, jeszcze nie znam melodii, słów, ale dokładnie wyłapuję triumfalne, majestatyczne akordy gniewu i niewiarygodnego wzlotu ducha. Kocham pejzaże Franczuka. Świecą cichym, łagodnym światłem, można tysiąc razy przejść obok trzech wierzb nad dnieprzańskim nurtem, ale żeby zauważyć tę przejrzystość, żałosną pozłotę liści, ciężkie blizny na szorstkiej korze, to utajnione pismo klinowe czasu, o! – tutaj potrzebne jest nie tylko bystre oko artysty, nie, przede wszystkim serce zakochane w pięknie ojczystej ziemi, jej historii. Bo Franczuk jest przede wszystkim myślicielem. Jego słynny cykl „Dzwony pamięci” – to nie tylko i nie tyle opłakiwanie ofiar Hołodomoru, choć to przejmujące jęki i łzy fizycznie odbijają się echem na płótnach. On przemyśliwuje horror, który wydarzył się na naszej błogosławionej ziemi. Ostre, lotne linie, szerokie pociągnięcia pędzla, oblicza smutku, bólu, przerażenia. Obraz piekła na ziemi, dokąd przyszło zło w swoim najpełniejszym wyrazie. Jak artysta zdołał to zrobić? Jak podołał? Wytrzymał… Przypominam sobie, pod jakim wrażeniem był James Mace, który jeszcze w 1993 roku zapoznał się z wystawą Wałerija Franczuka i od razu wyróżnił go jako wielkiego ukraińskiego artystę o niewiarygodnym zasięgu. Z biegiem czasu to zdjęcie wyblakło, ale jest drogie mnie i panu Wałerijowi jako pamiątka. A po tym zanurzeniu w ciemne pokłady przeszłości nagle triumfalna melodia biblijnych obrazów. Błękitne, różowe, srebrne pociągnięcia
Tłumaczenie maszynowe
Ihor FARYNA, m. Szumsk, obwód tarnopolski. Niektórzy z tych, którzy dobrze znają twórczość poetycką Nadii Kyryan, uznają, że w tytule tej recenzji recenzent ograł wersy jednego z wierszy, podkreślając plusy i minusy takiego zabiegu. A jeszcze doradzą, by go nie używać, bo, powiadają, chodzi o obraz, a nie o zjawisko. Nie chcę! I nie upór mną kieruje, a uświadomienie sobie tego, że te dwa pojęcia są ściśle ze sobą powiązane: czyż tworzenie wierszy będzie zjawiskiem, jeśli w wersach nie ma wyrazistego obrazu – kondensatora myśli? Czyż nie najlepiej widać to na przykładzie wersyfikacji Nadii Kyryan, z twórczością której jestem zaznajomiony od dawna. (Pamięć powędrowała w lata 70., kiedy to, studiując we Lwowie, po raz pierwszy przeczytałem jej wiersze w „Witryłach-67” obok debiutanckich utworów Mykoły Worobjowa, Wasyla Rubana, Wałerija Illi (listę można kontynuować), i zapamiętały się one niepokojem oraz nieprzeciętnością poetyckiego głosu. Bo ten cieniutki tomik „Ridne”, który pojawił się przed rozpadem ZSRR, był tylko przypomnieniem o ciekawej poetce, której szczęśliwą pieśń bezczelnie przerwał surowy podmuch totalitarnego wiatru. A książka „Swiato spomyniw”, która trafiła do mnie dzięki niezapomnianemu Petrowi Sorocce, stała się swoistym przedłużeniem znajomości z wersyfikacjami, które przypadły do gustu. „A klony takie szaleńczo żółte, można utonąć w ich tańcu”). Wy, oczywiście, zauważyliście, że w cytacie mowa o niecodziennym obrazie z udziałem „mieszkańców” wydania. Wystarcza takich uroków także w „Czystej studni”. Rośliny, drzewa, zwierzęta, ptaki, gwiazdy i ciała niebieskie są tutaj niezbędnymi atrybutami. „W jesiennej porze, niby na wiosnę, jak w bajce, przebiśnieg spotkałam”; „Można iść koło klonu, a lipa będzie miód lać, a w oczach rozsypywać się będzie słońce”; „Zdejmuję słuchawkę i pytam bociana: powiedz, czy jeszcze do jesieni daleko?”; „Dzikie konie w mroku rżą, a nad lasem – chusteczka twoja”; „Na samym dnie woda taka przejrzysta, że z brzegu liczyć można gwiazdy”; „…a matka stoi w słońcu złota”. Nikt, oczywiście, nie zaprzeczy pięknu tych obrazów. Zauważę tylko, że we wzmiance o drzewach celowo użyto efektu połączenia „mieszkańców” różnych gatunków w jednym zdaniu, aby podkreślić, że poetka umiejętnie wykorzystuje i taki zabieg. „I ja w tej chwili żyję za sto lat, za tysiąc i nawet za miliony – z pszczółką na złotym nasłonecznieniu, ze smutkiem jabłoni na skrzydłach żurawi”; „Chusteczki mniszków wokół zazłociły się, jak złote słońca, na cały ekran kinowy”; „I niebo przybiegało pod same strzechy, zakwitało krowami i osetami”. Czarujące wzory tworzy splot także w kolorowych ekstrapolacjach. „U ciebie gwiazdy na dłoni – zielone, białe i czerwone”; „…i wysokość nad nimi niebiesko-biała”; „Tak rozkwitała trawa zielona i toczyły się czerwone jabłka w złoty staw”… Lecz barwy oczarowują nie tylko w połączeniu. Naturalnym jest to, że nie tracą piękna także w tak zwanym „samotnym pływaniu”. „Lecz nie umiera jeszcze nadzieja, jak biały gołąb na ramieniu”; „Za płotem – mgła błękitnymi włosami wyczerpuje wodę z cichych jezior”; „Miłość zaczyna się od czerwonego kwiatu”; „Moje ślady zmywa szary deszcz, ich zarysy trawą zarastają”; „Bez – moja czarna kalina”; „I niebieski smutek, i niebieski płacz dalii, i w zmierzchach wieczornych niebieska chata”; „Z gałęziami wiśniowymi zielonymi skłoniła się babcia na płot”; „Między nami – blask złoty, który mnie niepowstrzymanie woła”. Nie będzie przesadną myśl o tym, że w zacytowanych fragmentach ukrywają się niepowtarzalne obrazy, bo do ich stworzenia autorka używa wielowymiarowości tropów literackich. I najczęściej, być może, ucieka się do eksploatacji metafor. W rozdziale „Niewesołe myśli”, powiedzmy, moją uwagę przykuły wersy: „Ulica czysta, jak na święto uroczyste, wymieciona wiatru miotłą w pełni”; „Szczęście krok w krok za każdym chodzi”; „Skamieniała od żalu brzoza śle do was na mogiły listy”. Ciekawe metaforyczne błyski istnieją także w rozdziale „Wieczorna kobieta i poranna kobieta”. „W pamięci krzyczą odłamki wierszy”; „Grzyby z lasu przybiegły i patrzyły na dziwo”; „Cienkie palce deszczu pieszczą czarne włosy ziemi, która otwiera przebiśniegowe oczy”. Na tle metaforycznej nieprzeciętności atrakcyjniej wyglądają porównania z ich niejednoznacznością. (Ten trop literacki podzieliłbym na trzy części – jego wzorce ze spójnikami typu „jak”, „niby”, „niczym”, „jakby” itd., bez nich oraz przykłady porównawczości, w których połączone są dwa wyżej wspomniane podtypy. Najliczniejszą, być może, jest obecność łączników. „Niby pod smyczkiem napięta struna, drgnęło ciało”; „I gdzieś mój szlak pokręcony pobiegł, i nie uciec od ciebie, jak od siebie”; „Przyuty niebem, niby łańcuchami, ja nie ośmielę się rozerwać pęta”). Lecz nie tylko takie porównania odnajduje wzrok. Nierzadkim jest też brak spójników, który, nawiasem mówiąc, ma swoją wymowność. „W ustach tylko paproć kwitnie, a kwiat – to twoja twarz”; „Ja chatkę tę strzegę, gdzie brzoza – biały latarnik”; „Najlepsze uczucie – to współczucie”. Imponuje mi też to, że poetka nie stroni od porównań, które swoiście łączą brak i obecność spójników. „Jak rana w duszy – żurawi odlot”; „Te spotkania – niby na ostrzu miecza”; „Ta nitka – do rodzinnej ziemi, niby pajęczynka babiego lata”… Wszystkie trzy rodzaje porównań wspomniano, ale nie sądzę, by na tym można stawiać kropkę w mowie o tropie literackim. Bo na afisz naszego postrzegania wychodzi porównawczość poprzez połączenie rzeczowników i przysłówków: „kierownicy-przybłędy”, „wiśnia-babcia”, „spotkania-błyski”… (Czasami można usłyszeć opinię, że te związki wyrazowe bardziej przypominają epitety i często-gęsto mają metaforyczne podłoże. Ale to – błędne twierdzenie. One, te wyrażenia, jednak są porównaniami, bo epitety mają inne funkcje). Chociaż i z nimi nie wszystko jest jednoznaczne. Bo funkcjonują wypowiedzi, które znamy od dawna, i słowotwory z autorskim zabarwieniem. Do tych ostatnich należałoby zaliczyć wyrażenia w rodzaju: „krawędzie okien”, „liście pocałunków”, „parasole drzew”. A po przeciwnej stronie powstają: „jesienna uroda”, „dystans duszy”, „srebrnowąse żyto”. Ale nie ma potrzeby wyrzucać autorce używania zużytych w utworach, bo rzecz w tym, że są one stosowne w kontekstach napisanego, a nawet tworzą dla nich czar niepowtarzalności. Zasługuje na uwagę także kwestia słowotwórczości w wierszach Nadii Kyryan. Zrozumiałe, że w pierwszej kolejności mowa o neologizmach i rzadko używanych słowach. Tych pierwszych, zwłaszcza, jest niewiele, ale wydaje mi się,
że nie są one obcymi w utworach. Pomyślałem o tym, gdy czytając ponownie „Czystą studnię”, natrafiłem na „czerwonowargie”, „wielowodzie”… (W kontekście książki wyglądają one na neologizmy, ale nie potrafię powiedzieć tego na tle ogólnopoetyckim – istnieje brak informacji z powodu nieprzemyślanego krajowego kolportażu książek). Słowną paletę odświeża także orientacja na rzadziej używane słowa („szmaty”, „szumowiny”), słowa pieszczotliwe („wirusiątko”, „wnuczeczka”, „dłonie”). Uważni czytelnicy odnajdą także aluzje do aliteracji: „…wyrósł już wielki wirus”. Jeśli wszystkie wyżej wspomniane odczytania w ten czy inny sposób dotyczą tylko wyrazistości, to są też takie, które balansują na granicy między nią a tematycznością. I jak tu, w szczególności, nie wspomnieć o motywach poszukiwania Boga. Tym bardziej, że w wierszach Nadiji brzmią one nierzadko. „Jak nie po!Bożemu czyni – ładu nie będzie w domu”; „Na ziemię, gdzie obecnie jestem niemal gościem, gdzie ja i przekwitłam, i prześpiewałam, mi Pan Bóg posłał Tajemną Wieść”; „W życiu dobro czynić spiesz się i dziękuj Bogu za taką okazję”. (Nieprzypadkowo kładę akcent na „granicy”. Bo frazy przypominają o ważności wyrazistości poprzez ich obecność. I jednocześnie są one jednym z motywów filozoficznej liryki poetki, której próbki znajdują się w obu rozdziałach jej oryginalnych utworów w tej książce). Nie widzę przesady w tym, że do tego rodzaju wersyfikacji zaliczę też akcenty kulturologiczne w poezjach Nadiji Kyrjan. Chcemy tego czy nie, są one ściśle powiązane. Wyjdę chociażby od tego. Znany poeta Mychajło Saczenko (były kolega z roku pani Nadiji na wydziale filologicznym Uniwersytetu Kijowskiego, z którego ją usunięto w czasach totalitarnych jako „politycznie niepewną”) w przedmowie do książki stwierdził, że jest ona „pozbawiona obcych wpływów literackich” i ma swoje oblicze. Nawet niektóre literackie echa potwierdzają to. Powiedzmy, Wasyl Hołoborodko swego czasu chciał wydać książkę o ukraińskiej chacie, ale wydawnictwo nie wsparło go (ponad pół wieku temu pisał o tym Iwan Dziuba). I Nadija Kyrjan na swój sposób wspiera go w swoich wierszach: „A na dachu, jak na złość, mech tak fiołkowo kwitnie” czy „Dlatego bez płotu nie ma ukraińskiej chatyny”. Dużo mówimy o epigraficzności, wyszukując plusy i minusy w niej. Nie chciałbym wdawać się w dyskusję na ten temat. Bo myślę, że epigraf tylko wtedy ma prawo do istnienia, jeśli w utworze pogłębiono myśli lub znaleziono nowe perspektywy ujęcia tematu. A wszystko inne jest epigoństwem, które nie jest warte uwagi. Jestem przekonany, że tak myśli też Nadija Kyrjan. W książce „Czysta studnia” mamy tylko jeden wiersz z epigrafem. Są to wersy Tarasa Szewczenki: „Wieś! I serce odpocznie: wieś na naszej Ukrainie – niby pisanka…” Z dzisiejszego punktu widzenia jest to trywialny temat. Ale słowa o tym, że „we wsi nie tylko ziemniaki ro! dzą, rodzą we wsiach sumienie i mo! ralność” wskazują na współczesność widzenia, które nie podoba się dzisiejszym możnym z gabinetów władzy. Jeszcze jeden ciekawy moment. W książce „Czysta studnia” można natrafić na udane opracowanie frazeologizmów. „Do tej samej rzeki nie wejdziesz dwa razy – już inna pluszcze woda”; „…bocianiątka w czerwonych butach” (swoiste ogrywanie znanej bajki); „Czerwoną linię z powrotem przejść niełatwo”. Z jakiegoś powodu przychodzi na myśl, że właśnie ta uwaga na bogactwa leksykalne rodzimego narodu rodzi, na przykład, takie wyrażenia autorki, jak „przeżyć niemożliwe bez duszy”; „lecz żal, że z „miłości” i „wolności” już wkrótce nie zostanie narodu”; „bo w życiu najstraszniejsze – to słowo „boję się”… (Listę aforyzmów poetki można kontynuować, ale to nie doda niczego istotnego do jej wizerunku). I na koniec, mówiąc o akcentach kulturologicznych, wspomnę o przekładach w tej książce. Nie mogę pominąć uwagą, że w tym wydaniu są interpretacje utworów Rosjan Serhija Jesienina, Borysa Pasternaka, Iwana Jełagina, Andrija Usaczowa, Chorwatki Vesny Parun, Białorusinki Wiry Werby, Azerbejdżanina Czingiza Alioglu. Czy warto mówić, że tłumaczka zachowała oddech oryginału i napełniła napisane własnym oddechem? A zakończyć te rozmyślania chcę jeszcze jedną nieprostotą. Mówiono o niuansach wyrazistości, aspektach kulturologicznych, motywach poszukiwania Boga. A poza uwagą pozostawiono kwestię tematyczności. Nieporządek? Daleki jestem od takiej myśli. Bo już dawno obywatelskość, filozoficzność, pejzażowość i miłosność przeplotły się ze sobą. I nowa książka Nadiji Kyrjan jeszcze bardziej o tym świadczy.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wspomnieniami o Stupce podzielili się Serhij Trymbacz, Łarysa Kadyrowa oraz syn artysty – narodowy artysta Ukrainy Ostap Stupka. W programie festiwalu zaplanowano również szereg spektakli z repertuaru Teatru Franki: „Ukradzione szczęście” I. Franki, „Morituri te salutant” W. Stefanyka, „Verba” na motywach dramatu-feerii Łesi Ukrainki „Pieśń lasu”, „Nie płaczcie za mną nigdy…” M. Matios, „Kasandra” oraz „Na polu krwi” Łesi Ukrainki. Oprócz tego swoje spektakle pokażą tu Akademicki Teatr Dramatyczny im. I. Ozarkewycza (m. Kołomyja), Narodowy Akademicki Ukraiński Teatr Dramatyczny (m. Mikołajów), Akademicki Teatr Sztuk Muzyczno-Plastycznych „Akademia Ruchu” (m. Krzywy Róg), Akademicka Pracownia Sztuki Teatralnej „Suzirja” oraz goście z Izraela. A teatralne forum zakończy okrągły stół „Polilog działaczy kultury teatralnej”. Wywiad z założycielką festiwalu „Maria” Łarysą Kadyrową czytajcie w kolejnych numerach „Słowa Proświty”. Własna inf. Świętej Olgi – to wszystko miała Raisa Kyryczenko. Ale nigdy się tym nie chwaliła, nie wywyższała swojej osoby. Zawsze lubiła powtarzać: „Dla artysty najważniejszy nie jest tytuł, a imię”. Raisa Panasiwna i jej mąż Mykoła Mychajłowycz, który również odszedł już za granicę wieczności, byli bardzo gościnnymi ludźmi. W ich kijowskim mieszkaniu zawsze było tłoczno: przyjeżdżali ziomkowie z Połtawszczyzny, przychodzili dziennikarze, koledzy, czasami zaglądali nawet wysokiej rangi urzędnicy. I wszystkich gospodyni hojnie częstowała popisowym daniem – połtawskimi warenikami. Brakuje słów, by przekazać, jak umiała gotować i częstować nasza Raisa. Ostatnie lata swojego życia piosenkarka aktywnie nagrywała nowe pieśni, jakby czując, że czasu pozostaje niewiele. Pojawiły się utwory także w naszym wspólnym dorobku. Są to pieśni „Nad moim losem”, „Od wiosny do lata”, „Czarujesz ty”, „Babie lato”. Ostatnia pieśń to rezultat naszej współpracy z kompozytorem Leonidem Neczyporukiem. Raisa bardzo kochała ten utwór, który niestety jest mniej znany niż inne. Są w tej pieśni wersy: Lata przemknęły jak tęczowy wiatr, I zatrzymały się przy georginiach. Te słowa są wyryte na płycie nagrobnej artystki. W jesienne dni grób Raisy Panasiwny jest rzeczywiście zasypany georginiami. Tutaj, we wsi Koreszczyna na Połtawszczyźnie, zbiera się wielu ludzi. Przyjeżdżają z różnych obwodów, zakątków naszej ojczystej ziemi, bo Raisa Kyryczenko była i pozostaje pieśniarską opiekunką całej Ukrainy. Jej grób, ukwiecony gorącymi georginiami, jest swoistym wyrazem wiecznej miłości i szacunku. Nisza, którą zajmowała Raisa Kyryczenko w naszej sztuce, póki co nie jest zajęta przez nikogo. Bo tacy artyści rodzą się pewnie raz na sto lat. I trzeba modlić się do Boga, aby znów przyszedł do nas ogólnoludzki narodowy talent z takim głosem, z tak wielkim sercem, które promieniuje miłością do ojczystej ziemi, do ludzi, do Ukrainy, tak jak robiła to Raisa Panasiwna Kyryczenko.
Tłumaczenie maszynowe
W stolicy wystartował XVII Międzynarodowy Festiwal Monodramów „Maria”, który jest hołdem dla pamięci pierwszej ludowej artystki Ukrainy Marii Zańkowieckiej i jedynym Międzynarodowym charytatywnym festiwalem kobiecych monospektakli w Europie. Łarysa Kadyrowa otwiera festiwal „Maria”. W tym roku jego poświęcono 30-leciu Niepodległości Ukrainy. Również w centrum uwagi Festiwalu znalazły się: 150-lecie od dnia urodzin Łesi Ukrainki, Wasyla Stefanyka, Lesia Martowycza, Ahatanhela Krymskiego, 165. rocznica od dnia urodzin Iwana Franki, 200-lecie od dnia urodzin Charlesa Baudelaire’a, 175-lecie od dnia urodzin Henryka Sienkiewicza, 90-lecie Iwana Dziuby, 100-lecie Friedricha Dürrenmatta… Dewiza festiwalu – dialog kultur. Tradycyjne miejsce spotkania – Scena Kameralna imienia Serhija Danczenki Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki. Festiwal otworzyła kompozycja literacko-muzyczna „Dzieci – ukraińskiej armii” w wykonaniu wychowanek Kijowskiego Państwowego Liceum Muzycznego imienia Mykoły Łysenki. O znaczeniu Międzynarodowego Festiwalu „Maria” w kontekście kultury krajowej i światowej opowiedziały niezmienna szefowa tego forum teatralnego, ludowa artystka Ukrainy Łarysa Kadyrowa oraz dyrektor generalny – kierownik artystyczny Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki, ludowy artysta Ukrainy Mychajło Zacharewycz. Ze swoimi nowymi książkami zapoznały Natalia Kolesniczenko-Bratuń („Użwij. W chowanego z losem”), Ałła Pidłużna („Fenomen Bielskiego”) oraz Wałentyna Korotia-Kowalska („Pieśniarskie drzewo Iwana Mykołajczuka”). A znany ukraiński filmoznawca Serhij Trymbacz opowiedział o własnych zamysłach książek poświęconych Bohdanowi Stupce i Iwanowi Mykołajczukowi. W foyer Sceny Kameralnej imienia Serhija Danczenki otwarto od razu trzy wystawy: „Maria” ze zbiorów Muzeum Marii Zańkowieckiej, „Frankowcy grają Iwana Frankę” ze zbiorów Muzeum Teatru im. Iwana Franki oraz wystawę obrazów ludowego artysty Ukrainy, laureata Nagrody Szewczenkowskiej Wałerija Franczuka. Festiwal otworzył monospektakl według sztuki Romana Horaka „Aktorka”, poświęcony Marii Zańkowieckiej, w wykonaniu lwowskiej aktorki Ołeksandry Lutej. A spektakl „Imię Stupki na dłoniach wieczności” przedstawili młodzi aktorzy z Ludowego Teatru Dramatycznego im. Symczycza, m. Kołomyja. Po tym swoimi wspomnieniami o Bohdanie Syl... Wadym KRYSCZENKO. Jeszcze wtedy, gdy na naszej ziemi grzmiała wojna, akurat na Pokrowę, w niewielkiej połtawskiej wsi urodziła się czarnooka dziewczynka. Minie trochę czasu – i o niej zacznie mówić cała Ukraina. To była Raisa Kyryczenko, której głos wyrył się w naszej pamięci na zawsze. Aż chce się powiedzieć: głos Ukraińskiego losu. Dziwna historia odnośnie daty urodzenia Raisy Panasiwny Kyryczenko. W paszporcie, we wszystkich informatorach czarno na białym napisano: urodziła się 14 listopada 1943 roku. Ale mama Raisy nie raz powtarzała: – Zapamiętaj, Raju, urodziłaś się akurat na Pokrowę, 14 października. Były wojenne ciężkie czasy – ktoś pomylił się w zapisach. I zawsze sama Raisa Panasiwna, jej rodzina, my – jej przyjaciele i wielbiciele – obchodziliśmy i obchodzimy dzień urodzin Wielkiej ukraińskiej śpiewaczki i unikalnej kobiety właśnie 14 października, w dzień Świętej Pokrowy. Los podarował mi szczęśliwą możliwość przez długie lata komunikować się, współpracować i, nabiorę śmiałości i powiem, – przyjaźnić się z Raisą Panasiwną. Kiedyś już mówiłem: gdyby mnie poproszono namalować portret Ukrainy, wcieliwszy go w kobiecy wizerunek, namalowałbym go z Raisy Kyryczenko. Połączyła w sobie nie tylko wysoki talent, ale też kobiecą urodę, skromność, delikatność, dobroć. Jakoś umiała rozjaśniać ludzi, czynić ich lepszymi i szczerszymi. ...Poznaliśmy się, kiedy śpiewaczka jeszcze nie była ludową artystką, a pracując jako solistka Czerkaskiego chóru ludowego, czasami robiła oddzielne występy solowe. Początek współpracy położyła pieśń „Wioska mojego losu”. Napisaliśmy ją razem z Ołeksandrem Osadczym specjalnie dla Raisy. Ten utwór od razu wzięła do swojego repertuaru, bo wieś, wiejscy ludzie ze swoją wysoką moralnością i dobrocią byli wieczną miłością śpiewaczki. Przez pewien czas Raisa Kyryczenko mieszkała w moim rodzinnym Żytomierzu, pracując w zespole „Lonok”, dalej – w Czerkasach. Lecz najbardziej...
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Ją wabiła Połtawszczyzna. Tutaj się urodziła, tutaj znalazła swój wieczny spokój. I znów o naszej współpracy. Dobrze znaną stała się piosenka Raisy Kyryczenko “Warenyczky”, ona – jakby ludowa. To nasza wspólna praca z pamięci kompozytorem Ołeksijem Semenowym. Do dzisiaj “Warenyczky” brzmią i na falach Ukraińskiego radia, i z koncertowych scen w wykonaniu już młodych naśladowców wybitnej śpiewaczki, brzmią na weselach i ludowych zabawach. Osobno powiem o piosence “Droga do matki”, muzykę do której napisał Ołeksandr Złotnyk. Raisa bardzo kochała swoją mamę, a tę piosenkę nagrała jeszcze wtedy, kiedy jej mama była żywa i zdrowa. Śpiewaczka wspominała: “Kiedy śpiewałam tę piosenkę – mama zawsze wycierała łzy”. Miłość do rodzicielki potwierdza i ten fakt, że idąc na ostatnią operację, artystka poprosiła: “Jeśli stanie się coś złego, nie nieście mnie na stołeczny elitarny cmentarz, a pochowajcie w rodzimej wsi obok mogiły mojej mamy”. Ten testament został wykonany. Życiowa droga opiekunki ukraińskiej piosenki Raisy Kyryczenko była niełatwa, a czasem po prostu tragiczna: ciężka choroba, kilka niezwykle skomplikowanych operacji. Może nie wszyscy wiedzą, że ostatnie lata żyła z jedną nerką dawcy. I mimo wszystko Bóg podarował jej po chorobie i operacjach jeszcze siedem lat życia i twórczości. Byłem wśród tych, którzy po prostu namówili Raisę Panasiwnę, by znów wyszła na scenę. Trochę się bała, bo źle słuchały jej nogi. I mimo wszystko... Kiedy po raz pierwszy po przerwie Raisa Kyryczenko pojawiła się na scenie największego i najbardziej prestiżowego miejsca występów – w Pałacu “Ukraina”, ludzie wstali i długo bili brawo ulubionej śpiewaczce. Wspomnę kilka epizodów z naszej wspólnej twórczej pracy. Raz przy herbacie w małym, ale zawsze przyjaznym i gościnnym kijowskim mieszkaniu, w którym mieszkała Raisa Panasiwna z mężem Mykołą Mychajłowyczem Kyryczenkiem, znanym bajanistą, zasłużonym artystą Ukrainy, śpiewaczka poprosiła: – Wadymie Dmytrowyczu, napiszcie piosenkę o mnie. – Przecież Pani już ma taką piosenkę – odrzekłem. – Jaką? – A tę – “Ja kozaczka twoja”. – Ja bardzo kocham tę piosenkę i ludzie kochają, ale to trochę nie to... Chciałoby się czegoś bardziej osobistego... Długo myślałem, nie powiem, że słowa od razu się znalazły. Ale fraza po frazie – i narodził się wiersz “Ja – dumna kobieta”. A to już obraz. Pokazałem napisane Raisie Kyryczenko. Zadowolona uśmiechnęła się: – Tak, to moje. Uśmiech mnie podbudował. Zacząłem pracować ze znanym kompozytorem Wołodymyrem Domszynśkym nad melodią. Trzeba było znów korygować słowa, żeby uformowały się jako piosenka. Raisa Panasiwna była zadowolona. Dość szybko nauczyła się i nagrała utwór w studiu nagraniowym. A po raz pierwszy piosenka “Ja – dumna kobieta” zabrzmiała na jubileuszowym koncercie twórczym sławnej artystki, który odbywał się w prestiżowym Pałacu “Ukraina”. I już od pierwszych akordów sala przyjęła piosenkę i zobaczyła w niej swoją ulubioną śpiewaczkę. A ostatnie słowa utonęły w wysokiej fali oklasków. Owacja trwała kilka minut. Cieszyła się Raisa Panasiwna, cieszyliśmy się i my. Jeszcze takie coś się wspomina... Po operacji Raisie ciężko było długo stać na nogach, bała się upaść. Głos brzmi, ręce w ruchu, a tu nogi... I kiedy przyszło śpiewać aż trzy piosenki pod rząd, wymyśliliśmy taki ruch: przy ostatniej piosence wychodzę zza kulis i jakby zapraszam ją do tańca. A w rzeczywistości wychodzę, żeby wesprzeć ją, aby mogła, oparłszy się na mojej ręce, trochę pomóc swoim zmęczonym nogom. A ludzie słyszeli tylko czarujący głos śpiewaczki i cieszyli się tańcem artystki i poety. Szczególnie kochali i szanowali Raisę Panasiwnę wiejscy słuchacze i widzowie. Przypominam sobie koncert, który przeprowadziła w rodzinnej wsi: ludzie wypełnili nie tylko salę wiejskiego klubu i foyer, ale zebrali się i na podwórku klubu, i na przyległych ulicach. Zjechali się z wielu wsi – byle tylko usłyszeć głos ulubionej śpiewaczki. Za miłość płaciła swoim wielbicielom miłością. Właśnie dzięki jej staraniom do rodzinnej wsi doprowadzono gaz, zbudowano cerkiew... Bohater Ukrainy, laureatka nagrody im. Szewczenki, ludowa artystka Ukrainy, pełny kawaler orderów
Tłumaczenie maszynowe
W tym roku miłośnicy literatury ukraińskiej obchodzą jubileusze dwóch wybitnych mistrzyń pięknego słowa – 150. rocznicę urodzin Łesi Ukrainki oraz 160. rocznicę urodzin Ludmyły Wasylewskiej-Berezinej (Dniprowej Czajki). Imię Łesi Ukrainki jest dobrze znane nie tylko na Ukrainie, ale i daleko poza jej granicami, natomiast o Dniprowej Czajce nawet po trzech dziesięcioleciach od ogłoszenia niepodległości nie wszyscy wiedzą, a tym bardziej nie znają jej prawdziwego imienia. Choć jej słowo powinno dumnie brzmieć w sercu każdego świadomego Ukraińca. Jej życie i twórczość są ściśle związane z południem Ukrainy, gdzie się urodziła, uczyła w gimnazjum i pracowała jako nauczycielka. Wraz ze swoim mężem opisała południe Ukrainy jako ukraińskie, obalając moskiewski mit o Noworosji, pokazując, że „kultura i cywilizacja były tutaj jeszcze przed Imperium Rosyjskim”. Dniprowa Czajka Wasyl WEŁMOŻKO, członek Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy Przyszła pisarka urodziła się na Mikołajowszczyźnie, we wsi Zełenyj Jar w hromadzie osiedlowej Domanówka w rejonie wozniesieńskim. Kiedyś wieś nazywała się Karliwka i należała do powiatu ananiowskiego guberni chersońskiej. Prawdziwe imię pisarki to Ludmyła Ołeksijiwna Berezina, po ślubie bardziej znana jako Ludmyła Wasylewska. Dzieciństwo i młodość dziewczyny minęły w mikołajowskich i chersońskich stepach, na limanach Odesszczyzny i Chersonszczyzny, więc jej wrażliwa dusza i dociekliwy umysł chłonęły wszystko, co związane z historią rodzinnego kraju, losem kozactwa. Ojciec – wiejski ksiądz Ołeksej Berezin, z pochodzenia Rosjanin z guberni włodzimierskiej. Szanował książkę, wiedzę i dbał o duchowy rozwój córki. Atmosfera w rodzinie korzystnie wpłynęła na ukształtowanie dziewczyny. Oprócz Ludmyły rodzice mieli jeszcze dwóch synów i córkę. Matka poetki – Natalka Uhrynowycz – była spadkobierczynią znanego kozackiego rodu z Zaporoża, więc w rodzinie częste były wspomnienia o ukraińskiej wolnicy, dawnym rozkwicie ojczyzny. Od młodych lat Lusia interesowała się utworami Gogola i Szewczenki, pracami historycznymi Skałkowskiego i Kulisza, Antonowycza i Jawornyckiego. „Wiem teraz, że jestem Ukrainką – zanotowała w swoim notatniku młoda pisarka – żadne nieszczęścia, słowa i wydarzenia Wielkiej Rosji nie poruszają mojego serca tak, jak historia Ukrainy, żaden śpiew nie znajduje takiego oddźwięku w mojej duszy, jak ukraiński, niczyje losy nie bolą tak bardzo, jak jej błędy, jej rany – odbijają się jękiem w mojej duszy. I im więcej widzę w jej historii błędów, niedostatków, tym goręcej ją kocham”. Ludmyła Berezina wcześnie nauczyła się czytać, dlatego w ósmym roku życia rodzice oddali dziewczynkę do Chersońskiego Gimnazjum Żeńskiego. Jednak Ludmyła ciężko zachorowała na odrę i zapalenie oskrzeli oraz prawie oślepła, dlatego została zabrana do domu, gdzie po roku dziewczynka wyzdrowiała. Jednak przyszła pisarka na zawsze pozostała krótkowzroczna. Nauka była kontynuowana w Odessie w specjalnej szkole Żeńskiego Monasteru Michajłowskiego, ale dziewczynka wybłagała rodziców, by zabrali ją stamtąd. Edukację kończyła w Odeskim Prywatnym Gimnazjum Żeńskim pani Hanny Hryhoriwny Piller, które ukończyła w 1879 r., uzyskując prawo do nauczania języka rosyjskiego i historii. (Dziś w budynku dawnego gimnazjum działa Odeska Wyższa Szkoła Zawodowa Morskiego Serwisu Turystycznego, której wychowankowie pamiętają i są dumni z tego, że uczyła się tu znana ukraińska poetka). Ucząc się w gimnazjum, Ludmyła każde wakacje spędzała pod Chersoniem – we wsiach, gdzie sprawował służbę Bożą jej ojciec (a były to Majaczka i Zburjiwka), gościła u wuja Petra Berezina w Hołej Prystani, u krewnych i przyjaciół w Biłozirce, Oleszkach. Po ukończeniu gimnazjum Ludmyła Ołeksijiwna rozpoczyna działalność pedagogiczną najpierw w Odessie, a później w powiecie odeskim, i w 1881 roku przyjeżdża do Chersonia na zjazd nauczycielski, na którym aktywnie popiera uchwałę o „nauczaniu w szkole w języku ojczystym ludu”. Jeszcze ucząc się w gimnazjum, Ludmyła zaczęła pisać wiersze w językach rosyjskim i ukraińskim. Tłumaczyła poezję Puszkina, Lermontowa, Byrona na język ukraiński. W 1883 roku w gazecie „Odeski Wiestnik” po raz pierwszy został wydrukowany wiersz Ludmyły Berezinej, napisany w języku rosyjskim „Na śmierć Turgieniewa”. W 1885 roku w literaturze ukraińskiej pojawiło się nowe imię – Dniprowa Czajka. Takim pseudonimem po raz pierwszy Ludmyła Berezina podpisała wiersze „Wistoczka” i „Pisnia”, opowiadanie „Znacharka”, które drukowano w czasopiśmie „Nywa”. W 1885 roku wyszła za mąż za Feofana Wasylewskiego, znanego w świecie literackim pod pseudonimem Sofron Krut. Poznali się w 1884 roku na zjeździe archeologiczno-etnograficznym Dniprowa Czajka z córką Oksaną, 1915 r. w Odessie. Feofan ukończył Kijowskie Seminarium Duchowne, potem uczył się na uniwersytetach w Petersburgu i Odessie. W wieku 20 lat poszedł jako ochotnik walczyć z Turkami na Bałkanach. Mieszkał w Zagrzebiu, Belgradzie i Pradze. W Genewie widywał się z Mychajłem Drahomanowem i wyznawał jego idee. Kończąc służbę wojskową, przeszedł w stan spoczynku w stopniu młodszego podoficera. Należał do młodego skrzydła Odeskiej Hromady. Dużo pisał o kulturze i życiu codziennym południowych Słowian, publikował w galicyjskiej prasie. Osobiście znał go i wspierał Iwan Franko. Od 1880 roku Feofan pracował jako statystyk w ziemstwie jelizawietgradzkim – dzisiejszy Kropywnycki. Tam brał udział w pracy miejscowego kółka ukrainofilskiego. Członkowie kółka pomagali pieniędzmi miejscowym narodowolcom, o czym dowiedziała się policja. Wasylewskiego w 1885 roku zesłano do Chersonia pod jawny nadzór, tam też pobrali się z Ludmyłą. 24-letnia pisarka bierze aktywny udział w pracy miejscowego kółka oświatowego, zorganizowanego przez statystyka ziemstwa O. O. Rusowa, który zajmował się etnografią i folklorystyką. W gościnnym domu O. O. Rusowa, gdzie zbierała się postępowa inteligencja Chersonia, Ludmyła Ołeksijiwna spotkała się z koryfeuszami ukraińskiej sceny M. Sadowskim, P. Saksahanskim, M. Zańkowecką, I. Karpenką-Karym. Wraz z mężem rozpowszechniała utwory ukraińskich pisarzy, wiersze Tarasa Szewczenki. W tym czasie Dniprowa Czajka pisze libretto pierwszej dziecięcej opery ukraińskiej „Koza-dereza”, muzykę do której dobrali O. Rusow, O. Lindfors i A. Konoszczenko. W tym samym roku opera została wykonana przez dzieci. Napisała libretta oper dziecięcych M. Łysenki „Koza-dereza”, „Pan Kockyj”, „Zima i wesna”. Okres chersoński był do-
Luda Berezina jest płodna w życiu twórczym Dniprowej Czajki. W latach 1885–1887 pisarka napisała dużą liczbę utworów, choć nie wszystkie zostały wydrukowane za jej życia. Wczesne utwory Dniprowej Czajki zostały przychylnie przyjęte przez czytelników i krytykę. Imię Dniprowej Czajki pojawia się na stronach almanachów „Step”, „Perszyj winok”, „Chwyla za chwyloju”, różnych czasopism i zbiorów. W 1887 roku w wyniku podróży pisarki na Krym, gdzie przez długi czas wypoczywała w tatarskiej słobódce Ałma-Tomak (obecnie wieś Piszczane w rejonie bakczysarajskim), pojawiły się „Morskie malunki”. Sama pisarka tak wspominała ten płodny okres twórczy: „…brat mojego męża zaprosił mnie na lato na Krym, gdzie mieszkał ze swoją rodziną”. W autobiografii podkreślała ważny wpływ krymskiej przyrody na swoją twórczość: „…kąpiąc się w morzu koło Ałmy na Krymie, z utęsknieniem przyglądałam się, przysłuchiwałam nowej dla mnie krymskiej przyrodzie i, przychodząc do domu, opowiadałam szwagrowi i szwagierce o tym, co wyszeptało mi morze. Skała, Fala, Spór były moimi fantazjogramami. Kiedyś po burzy na brzegu zginęło wiele meduz. Meduza – morskie serce – to dało mi bajkę »Morskie serce«”. W 1887 roku za aktywny udział w pracy chersońskiej ukraińskiej hromady F. Wasylewski został zwolniony ze stanowiska w ziemstwie i poddany jawnemu nadzorowi policji. Rodzina przeprowadza się do wsi Koroliwka na Kijowszczyźnie. Tutaj Dniprowa Czajka zbiera materiał folklorystyczny, zapisuje ukraińskie pieśni ludowe. A w 1895 roku małżonkowie wracają do Chersonia na zaproszenie gubernialnego zarządu ziemskiego. Tam urodziły się, dorastały i wychowywały ich dzieci – Oksana, Natalka i Wiaczesław. W latach 1903–1904 pisarka współpracuje z organizacją pomocy więźniom politycznym chersońskiego więzienia. Jej dom staje się miejscem spotkań lokalnych działaczy politycznych i artystów. Ludmyła Wasylewska trafia na listę osób nieprawomyślnych, zostaje aresztowana, potem ustanowiono nad nią jawny nadzór policji. Od 1908 roku Dniprowa Czajka mieszka w Kijowie. Bierze udział w pracy kijowskich organizacji „Hromada” i „Proświta”, poznaje M. Łysenkę, M. Staryckiego, M. Zańkowiecką, Ołenę Pcziłkę, Łesię Ukrainkę, M. Kociubynskiego, B. Hrinczenkę. Mykoła Łysenko do jej libretta napisał opery dziecięce „Koza-dereza”, „Pan Kockyj”, „Zima i Wiosna, albo Śnieżna Królowa”, „Wiosna-piękna” i inne, skomponował muzykę do jej wierszy „Ja wierzę w piękno”, „Czyż tylko różom kwitnąć”, „Jerychońska róża”. W 1909 roku z powodu zaostrzenia choroby reumatycznej Dniprowa Czajka wyjechała na leczenie do Odessy. Tutaj mieszkała do 1911 roku, przyjeżdżając okresowo do Kijowa i Chersonia. Kilka kolejnych lat mieszkała na Kaukazie i na południu Ukrainy. U schyłku życia Ludmyła Ołeksijiwna ponownie odwiedziła Krym, lecz tym razem serce nie wzywało do twórczości. 13 kwietnia 1915 roku Feofan Wasylewski popełnił samobójstwo. Jeden po drugim odeszli za horyzont jej najlepsi przyjaciele, towarzysze i siostry w twórczości: Borys Hrinczenko (1910), Mykoła Łysenko (1912), Mychajło Kociubynskyj (1913), Łesia Ukrainka (1913), Ołeksandr Rusow (1915). Od 1911 do 1915 roku pisarka mieszka na Zaporożu, we wsi Turkeniwka (obecnie rejon hulajpilski), później na Kijowszczyźnie razem z córką-lekarką Oksaną. Od początku lat 20. Dniprowa Czajka była przykuta do łóżka, próbowała pisać leżąc. Pisarka zmarła 13 marca 1927 roku we wsi Hermaniwka na Kijowszczyźnie. Pochowano ją w Kijowie na cmentarzu Bajkowa. Niektórzy literaturoznawcy stawiali talent Dniprowej Czajki wyżej niż talent Łesi Ukrainki. Serhij Jefremow tak ocenił nowatorstwo poetki: „Dniprowa Czajka stworzyła w naszym piśmiennictwie szczególny gatunek symbolicznych malunków, w których pod zewnętrznymi realnymi cechami raz po raz słychać głębszą treść, tajemnicze porównanie między wydarzeniami w przyrodzie a ludzkim życiem”. Szczególną filigranowością odznaczały się „Morskie malunki” poetki, którymi zachwycali się M. Kociubynskyj, P. Żytećkyj i inni wybitni mistrzowie słowa artystycznego oraz jego koneserzy. Pod koniec 1922 r. – na początku 1923 r. przykuta do łóżka Dniprowa Czajka miała zamiar uporządkować swój dorobek literacki, powstało nawet porozumienie z kijowskim wydawnictwem w sprawie pełnego zbioru utworów, ale zamysł, niestety, pozostał niezrealizowany do dziś. W 2013 roku imię pisarki zostało nadane Chersońskiej Obwodowej Bibliotece Dziecięcej. Na 150. rocznicę urodzin Dniprowej Czajki Narodowy Bank Ukrainy wyemitował monetę okolicznościową o nominale 5 hrywien. Jej imieniem nazwano ulice w Chersoniu, Pierwomajsku, Lwowie i rodzinnej wsi Zełenyj Jar na Mikołajowszczyźnie. Niestety, w Odessie, gdzie się uczyła i rozpoczęła działalność literacką, pamięć wybitnej ukraińskiej pisarki nie została w żaden sposób uczczona.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ostatnie koncerty w Narodowym Pałacu Sztuki „Ukraina”: sala na wpół pusta, ludzie siedzieli jak szachy na szachownicy. Chcę, aby na koncercie wszystkie miejsca były zajęte, bo bardzo przykro rozczarować swoją wielomilionową publiczność. – Niektórzy poeci proponują kompozytorom, aby sami wybierali teksty z ich utworów. A jak powstają Pana piosenki? – Z reguły tak robią ci poeci, do których dorobku kompozytorzy nie bardzo chcą pisać piosenki. A na Demyłenkę kompozytorzy czekają latami, aby mieć wiersz. Nie daję kompozytorowi od razu kilku wierszy, nie mam ich aż tyle. Ale kiedy piszę, to już wyobrażam sobie, jaki może być muzyczny układ do tego czy innego wiersza. Tak pracowałem z Ihorem Szamo, Dawidem Tuchmanowem, Hennadijem Tatarczenką, Ołeksandrem Morozowem, Myrosławem Skorykiem, Iwanem Karabycem. Nie mam problemów z realizacją. Są pytania z narodzinami nowych utworów. Nie znajdziecie u Demyłenki obrazów, które by się powtarzały, a to przy tym, że napisałem ponad 900 samych tylko piosenek, 4 oratoria, 12 kantat i inne. Nie potrzebuję popularności jako takiej, chociaż ona cieszy. Dla mnie ważne jest, aby to, co twórczo zrodziłem, wyrosło w człowieku ciepłem, światłem i pozytywem. Praktycznie wszystkie moje piosenki mają filozoficzny podtekst, nawet liryka miłosna. Nie widzę sensu, by po prostu napisać nową piosenkę o Ukrainie. Szukam czegoś takiego, czego jeszcze nie było. – A jak pojawiła się Pana pierwsza piosenka? – W wieku 17 lat zostałem studentem. Jakoś ktoś powiedział, że mam muzyczne wiersze, „tobie by kompozytora znaleźć”. I poszedłem szukać kompozytora. Zaszedłem do Kijowskiego Konserwatorium (obecnie Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy imienia Piotra Czajkowskiego). Nikogo o nic nie pytając, wszedłem na czwarte piętro, podszedłem do 64. klasy, zapukałem do drzwi. Tam – niski, dość krępy mężczyzna w okularach. Pytam go: „Przepraszam, czy nie powie pan, gdzie mogę zobaczyć kompozytora?”. A on: „Tak ja niby jestem kompozytorem”. (Wyglądał dość skromnie, a w mojej wyobraźni kompozytorzy byli podobni do półbogów). Pytam: „Jakie jest pana nazwisko?” – „Dremliuha Mykoła Wasylowycz (ludowy artysta Ukrainy, laureat nagrody im. Szewczenki)”. – „Nie znam takiego”. – „A pana nazwisko?” – pyta on. – „Andrij Demyłenko”. – „Nie słyszałem takiego”. Iskra sympatii połączyła nas. Napisaliśmy pierwszą piosenkę, poświęconą poległym w latach II wojny światowej, nazwaliśmy ją „Obelisk”. Jej pierwszym wykonawcą został legendarny Jurij Hulajew. Swoim utworom oddaję własną energię, pracuję na pełnych obrotach. Czasami proszą, by napisać coś na „temat dnia”, gdzie można być niezbyt wymagającym wobec swoich wierszy. Ja nie mogę sobie na to pozwolić w żadnym wypadku. Jestem przekonany: raz pozwolisz, pójdziesz tą śliską, niewdzięczną drogą – i jako twórca przepadłeś… Tak już się ułożyło, że do moich poezji pisali muzykę najsłynniejsi kompozytorzy. Do moich wierszy stworzył dwa romanse Stanisław Ludkewycz, kiedy byłem jeszcze całkiem „zielony”. Mam jedną piosenkę z Wołodymyrem Iwasjukiem. Tworzyłem z Ihorem Pokładem. Według mojego głębokiego przekonania, Ołeksandr Zujew i Ihor Pokład to ostatni „naturalni” kompozytorzy Ukrainy o wysokim melodyzmie. Można stworzyć elektroniczną, sztuczną melodię, przez pewien czas może być nawet popularna. Ale taka piosenka nie pobudza, nie inspiruje, nie uduchowia. I w końcu staje się martwo urodzoną. Chciałbym powrócić do postaci Ołeksandra Zujewa. Razem z nim stworzyłem piosenkę „Moja rodzinna wieś”, która stała się ludową. Po raz pierwszy piosenka zabrzmiała w wykonaniu ludowej artystki Ukrainy Lidii Mychajłenko, śpiewają ją i teraz, kochają i znają we wszystkich zakątkach Ukrainy. O. Zujew – twórca słynnego VIA „Kobza”, napisał dla niego swój pierwszy, ale niegasnący do dziś szlagier „A my we dwoje w jedną dziewczynę zakochani”. Ale zmarł Ołeksandr Zujew jako samotny bezdomny i tak został pochowany. Wielokrotnie zwracałem się do Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy, do Państwowego Komitetu Telewizji i Radia, swoich kolegów, którzy wykorzystywali jego oryginalny talent: dajcie pochować
Tłumaczenie maszynowe
– Co oznacza dla Pana Narodowa Nagroda Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki? – Jestem szczęśliwy, że otrzymałem tę nagrodę, ponieważ Szewczenko pozostaje symbolem walki, wiary i niezniszczalności narodu. Dopóki będzie on w naszych sercach, naszych myślach, naszych działaniach, Ukraina będzie żyła. Chciałoby się, aby naród znał dzieła laureatów tej nagrody, aby wzrastał na ich twórczości. Aby liczba czytelników na Ukrainie wzrastała, a nie spadała katastrofalnie, jak to się dzieje dzisiaj. Aby nasze gazety nie wegetowały i nie umierały przy absolutnym przyzwoleniu władzy. Przecież kiedy umiera prasa – umiera wolność, duch narodu, jego perspektywa… Chcę podziękować Pawłowi Mowczanowi i wszystkim członkom Komitetu Szewczenkowskiego. Narodowa Nagroda Szewczenkowska dzisiaj pod każdym względem przewyższa Narodową Nagrodę imienia Tarasa Szewczenki, poza wysokością nagrody pieniężnej. Ale myślę, że kiedy wzbogaci się nasz naród – wzbogaci się i Narodowa Nagroda Szewczenkowska. – Proszę opowiedzieć o dziełach, za które otrzymał Pan Narodową Nagrodę Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. – Uważałem i uważam, że temat pamięci, niechby zabolały, zraniony, ale w którym żyje wielka energia duchowej nieśmiertelności, jest skrajnie potrzebny. Swoją kantatę „Pole mojej pamięci”, która ma jeszcze tytuł „Ja – Ukraina”, poświęciłem wszystkim Ukraińcom, którzy polegli za wolność i niepodległość Ukrainy. I nie tylko podczas trzech Hołodomorów, ale i tym, którzy polegli na polach wojen, którzy walczą teraz. Ten wiersz został uznany za najlepszy na Międzynarodowym konkursie poświęconym tematowi Hołodomoru. Muzykę napisał błyskotliwy, powiedziałbym nawet, genialny muzyk i kompozytor, kierownik słynnej „Pikkardiyskiej terciji”, laureat Nagrody Szewczenkowskiej, zasłużony artysta Ukrainy Wołodymyr Jakymeć. Długo pracowaliśmy, szukaliśmy obrazu, zwłaszcza muzycznego, ponieważ poetycki był już uformowany. Muzykę do tego wiersza wcześniej napisali Myrosław Skoryk i Jewhen Stankowycz. Dobra muzyka. Ale czułem, że to nie jest do końca ta muzyka, którą chciałbym w tym momencie słyszeć, która dawałaby skrzydła temu poetyckiemu słowu. Wiersz „Pole mojej pamięci” („Ja – Ukraina”) wysoko ocenili pisarze, krytycy, uczeni, ludzie twórczy. Niektórzy pisali, że to „wieczne wiersze”. I chociaż nie ma tam imion, ale są one wpisane w każdy wers, w każdą pauzę, cezurę, w każdą alfę i omegę strof. Mnie orano!orano! Mnie siano!siano! Mnie morzono!morzono! Mnie strzelano!strzelano! Mnie morzono!morzono! Mnie strzelano!strzelano!
Moja doli!doli Nie pługami zaorana! Moja woli!woli Nie deszczami zwilżona! Moja woli!woli Nie deszczami zwilżona!
Z wielowiekowego obrazu cierpień, heroizmu i narodowego bólu w drugiej części przerzucony zostaje mostek już bezpośrednio do dnia dzisiejszego. Nazywa się ona „Na froncie wojny”. Ja jeszcze nie wiedziałem, Że jestem wzięty na cel, Że snajperzy mają swoje Krwawe kwoty, I śmierć stoi – O krok naprzeciw. Tu inna wartość słów I wymiar cen – Usłyszcie, hałas!patrioci.
Ja jeszcze nie wiedziałem… Tu groźny status w ciszy. Ołowiane tu Orkiestry i nuty. Ja jeszcze nie wiedziałem, Że od wojny Nie ma cięższej roboty! Ja potem wszystko poczułem – Na dotyk.
(...) Ja jeszcze nie wiedziałem, Że będzie tryzna po mnie.
I Ukraina stanie przed szykiem. I deszcz czy śnieg Mnie pokropi. Ja jeszcze nie wiedziałem, Że tak kocham ją! Ja sam poszedłem, poszedłem w okopy.
– Właśnie dzięki Pańskiej lekkiej ręce swego czasu zyskało popularność określenie „Wielki Ukrainiec” w odniesieniu do Mychajła Hruszewskiego. – Cieszę się, że to właśnie z mojej inicjatywy to określenie przyjęło się i ugruntowało w ukraińskiej społeczności. Były czasy, kiedy jeszcze nie wiedziano, jak odnosić się do postaci Mychajła Hruszewskiego. Nawet na najwyższych szczeblach, nie mówiąc już o dołach, nie potrafiono powiedzieć, co jutro będzie na Ukrainie, kim będzie Hruszewski – bohaterem, patriotą czy wrogiem Radzieckiej Ukrainy. Nawiasem mówiąc, ze wszystkich Ukraińców, jakich tylko rodziła ta ziemia, po Iwanie Mazepie imię Hruszewskiego najbardziej poddawano anatemie i torturom. Wyszukiwałem materiały o Mychajle Hruszewskim, gdzie tylko mogłem. Nazwałem książkę „Wielki Ukrainiec”. Przyznam: robić to nie było tak łatwo, jak się wydaje. Rada redakcyjna, sekcja historyczna Narodowej Akademii Nauk Ukrainy oraz recenzent i autor posłowia, akademik Fedir Szewczenko, nie radzili mi nazywać książki w ten sposób. Fedir Szewczenko mówił nawet: „Cóż to wychodzi? Jeśli jest wielki Ukrainiec, to jest i mały Ukrainiec?”. Odpowiadałem: „Nie wiem, czy są mali Ukraińcy, a wielcy na pewno są. Jeśli tytuł nie pasuje, to znaczy, że książki nie będziemy wydawać”. W końcu obroniłem tytuł. Książka otrzymała wiele nagród, była oficjalnym prezentem dla delegacji międzynarodowych na Pierwszym Światowym Kongresie Ukraińców od Prezydenta i Rządu Ukrainy. Przedmowę do książki napisał Łeonid Krawczuk. Przedtem przyjechałem do Krawczuka i rozmawialiśmy na temat przedmowy, w której powiedziano, że Hruszewski to pierwszy prezydent. „No to co z tego wychodzi, przecież ja jestem pierwszym prezydentem” – mówi Łeonid Makarowycz. „Ale nie wierzcie wy tym pochlebcom. Wy jesteście pierwszym ogólnonarodowym. A jeśli oddacie należne sprawiedliwości, to na tym tylko wygracie”. Zgodził się. Żaden z pisarzy czy historyków nie podjął się tego tematu – bali się. A ja, jeśli coś sobie zaplanowałem, to idę na przełom. Ten tytuł dzisiaj symbolizuje najlepsze ukraińskie cechy i najlepsze ukraińskie postacie. – Rok 2021 jest dla Pana jubileuszowy. Z czym przyszedł Pan do tej okrągłej daty? – Jest mi miło, że jubileusz zbiegł się z 30-leciem odnowienia Niepodległości Ukrainy. Bóg pomógł i napisałem dwie książki wierszy i poematów. Jedna z nich ukazuje się w wydawnictwie „Dnipro” i nosi tytuł „Z twojego kwiatu i gromu”. Tutaj wszystko oddycha ukraińską historią, ukraińskim życiem, ukraińską spowiedzią. Jeszcze przed ukazaniem się książki światu w periodykach drukowano urywki, otrzymała już wiele pochlebnych recenzji. Jedną przedmowę do niej napisał trzeci prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko, a drugą – nasz znakomity uczony Dmytro Stepowyk. Przez książkę przechodzi praktycznie całe bytowanie Ukrainy – od najdawniejszych czasów aż do teraz. Jest tu i poemat poświęcony Niebiańskiej Sotni, jest i odwieczny temat wszystkich narodów i pokoleń – życia i śmierci, ich walka. Poemat oddaje narastający konflikt interesów wielu narodów o swoje istnienie na planecie, o zachowanie sprawiedliwości w dzisiejszym świecie. Druga książka – „Kijowski zeszyt”, przedmowę napisał dyrektor Instytutu Literatury NAN Ukrainy, akademik Mykoła Żułynski, składa się zbiór z prawie stu poezji i dwóch poematów. Wcześniej ukazywały się już zbiorowe antologie utworów poetyckich o Kijowie, a to jest zapewne pierwsze wydanie, gdzie wszystkie wiersze o stolicy napisane są przez jednego autora. Starałem się tutaj pokazać odnowioną duszę Kijowa, który jawi się w całej swojej wielkości, ale jednocześnie w spustoszeniu. Przecież dzisiaj wiele zabytków historycznych cynicznie niszczą i ten proces narasta. Także tutaj jest dużo spowiedniczej, miłosnej liryki, ale miłości właśnie do Kijowa. W książce jest wiele tematów, które wcześniej nigdy nie były poruszane. Na przykład jeden z wierszy nosi tytuł „Dziwak funikular”. Książka wychodzi z druku w wydawnictwie „Samit-knyha” w październiku. W styczniu tego roku zostałem laureatem słynnej Międzynarodowej Nagrody Literackiej imienia Jacka Londona (USA), w czerwcu – Międzynarodowej Nagrody Literackiej imienia Franza Kafki, którą założyły Niemcy, Austria i Czechy. Nawiasem mówiąc, ze wszystkich niemieckojęzycznych pisarzy Kafkę czytają najwięcej na świecie. A niedawno pogratulowano mi Międzynarodowej Nagrody Literackiej imienia Francesca Petrarki (Rzym, Włochy). Na 30-lecie Niepodległości Ukrainy odbyła się premiera piosenki „Jestem twoją krwinką”, muzykę do której stworzył znany kompozytor, rektor Akademii Muzyki Ołeksandr Złotnyk. Błyskotliwie wykonała ją artystka ludowa Ukrainy Oksana Biłozir, która swego czasu jako pierwsza zaśpiewała moją piosenkę „Ukrainka”. Premiera odbyła się 24 sierpnia w USA i otworzyła Dziewiąte Narodowe Śniadanie Modlitewne 8 września w Ukraińskim Domu w Kijowie, gdzie byli przedstawiciele 17 krajów – wysokiej rangi urzędnicy, działacze religijni, artyści, nasi obrońcy. W najbliższym czasie ma wyjść album audio z moimi nowymi piosenkami – „Na odległość duszy”. – A co z koncertami? – Planowałem koncert jesienią, ale znów zaostrzają się ograniczenia kwarantannowe. Póki trwa niepewność – jestem zmuszony zrobić pauzę. Ze smutkiem patrzyłem na niektóre jesienne... W numerze 35 „Słowa Proświty” za 2021 rok pisaliśmy o wręczeniu Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Wśród tegorocznych laureatów jest wybitny poeta, artysta ludowy Ukrainy, akademik Andrij Demydenko, który otrzymał Narodowe Wyróżnienie Szewczenkowskie za wiersze do kantaty „Pole mojej pamięci” oraz głębokie odkrycie tematu Hołodomoru 1933 roku. Dzisiaj Andrij Petrowycz jest gościem „Słowa Proświty”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
…postulujemy, żeby spoczywał na Cmentarzu Bajkowym lub na innym, w Kijowie, albo przynajmniej postawmy mu przyzwoity pomnik. Ale dotąd nic nie ruszyło z miejsca. I ten błyskotliwy kompozytor estradowy nadal leży w zaniedbanej irpieńskiej ziemi wśród bezdomnych… Prezydent wzywa wszystkie talenty do powrotu na Ukrainę. To wspaniale! Ale zanim zaczniemy zbierać z daleka, zacznijmy od tych, którzy są blisko, którzy są chwałą Ukrainy. Wśród nich – Ołeksandr Zujew.
– Wspomniał Pan już o kompozytorach, z którymi wspólnie tworzył Pan piosenki. A co może Pan powiedzieć o wykonawcach?
– Pierwszy poważny sukces przyniosła mi piosenka „Ojcowski próg” do muzyki Iwana Karabyca, która stała się całą epoką w kulturze piosenki ukraińskiej; wykonał ją Jurij Bohatykow. Ta piosenka zdobyła Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Piosenki „Krymskie Gwiazdy”, a potem otrzymała jeszcze kilka prestiżowych nagród Grand Prix w różnych krajach. Piosenki na moje wiersze podarowali ludziom Dmytro Hnatiuk, Diana Petrynenko, Jewhenia Myroszniczenko. Również wiele moich piosenek znalazło się w dorobku twórczym Nazarija Jaremczuka. Wśród moich wykonawców są niepowtarzalni Mykoła Kondratiuk, Mykoła Hnatiuk, Raisa Kyrycenko, Iwan Popowycz, Iwo Bobul, Lilija Sandulesa, Wiktor Pawlik, Jarosław Jewdokymow, Alla Pugaczowa, Sofija Rotaru, Anni Weske, śpiewacy z dalekiej zagranicy. Wszystkich trudno nawet przypomnieć. Skoro już mowa o tych, z którymi pracowałem i pracuję, chciałbym wspomnieć także kompozytorów: Jewhena Dogę, Ihora Łuczenkę, Dawida Tuchmanowa, Wołodymyra Myhulę, Ołeksandra Morozowa.
– Co Pana najbardziej martwi jako człowieka i jako artysty?
– W wieku 23 lat zostałem członkiem rady artystycznej „Ukrkoncertu”. Można różnie odnosić się do ocen, jakie wystawiała ta rada, ale nigdy nie przepuszczała plagiatu, tandety; szczególnie drobiazgowo podchodziła do doboru muzyki. Dziś nie ma rad artystycznych, nikt nie kontroluje tego procesu, dlatego rozkwita zły gust. Obecnie wiele zawodów twórczych po prostu znika. Dotyczy to zwłaszcza kompozytora-pieśniarza. Piszą wszyscy, którzy chcą. Ci, którzy śpiewają i w jakiś sposób pragną się zaprezentować, często sami piszą tzw. teksty, sami komponują jakiś motywik, bez umiejętności „sklejają” sobie aranżacje, sami nagrywają ten opus i sami go słuchają… Weźmy koncert poświęcony 30-leciu Niepodległości Ukrainy, który w 100 procentach przygotowała władza. Oprawa komputerowa była na wysokim poziomie. Ale jakie utwory i artyści tam wystąpili? Czy ktokolwiek zachował poczucie wysokiej przyjemności, duchowego wzniesienia po takim koncercie? Dlaczego na ten koncert nie zaproszono Oksany Bilozir, Iwana Poповycza, Wasyla Zinkewycza, Iwo Bobula? Są śpiewacy, którzy nie wykonali ani jednej piosenki po ukraińsku, a mimo to otrzymali tytuł zasłużonych artystów Ukrainy. A ci, którzy oddali służbie Ukrainy całe swoje życie, takich tytułów nie mają. Dlaczego tak?!
Artyści estradowi, którzy pracowali 20–30 lat temu, zdołali stworzyć wiele wartościowych rzeczy, które pozostają w alfabecie naszych serc i będą tam jeszcze długo. Dziś zaś w centrum widowisk koncertowych znajduje się plastik, który niszczy smak, poczucie piękna i, wreszcie, nas. A wszystkie gatunki sztuki są powołane do tworzenia dobra, miłosierdzia i piękna!
– Na zakończenie naszej rozmowy kilka słów o planach.
– Niech Bóg da mi siły, abym zrobił coś godnego dla ukraińskiej ziemi, ukraińskiego narodu i ludzkiego ducha. Żeby mój naród to przyjął i docenił. Nie dla mojej chwały, lecz żeby to rozrosło się dobrem, światłem i ukraińskością w naszych duszach:
I nie zabić poety
Ani zimnym bułatem,
Ani ołowianym dubletem,
Ani z kuszy
Nie zatrzymać strzały.
Bo poeta – wiosnoskrzydły!
Bo poeta – wiosnowładca!
Bo poeta – wiosnojarzy
Przez tysiąclecia
Na czele!
Rozmawiał z nią Eduard OWCZARENKO o piosence na słowa Ołeksija Dowhoho „Niczeńka”. Jeszcze jedna piosenka „Troiandy”, do której słowa napisał ten sam autor, zabrzmiała w wykonaniu Anżeli Jarmolyuk. Album, który powstał we współpracy kompozytorki i poety, nosi tytuł „Doroży swoim imenem, synu”. Pomoc w realizacji tego projektu okazał syn Ołeksija Dowhoho Stanisław. Kiedy Anżela wykonywała kolejną ze swoich piosenek, akompaniował jej przy fortepianie Jewhen Chmara. Szczególnością tego numeru było to, że w tym czasie Jewhen znajdował się w odległości ośmiu tysięcy kilometrów od Kijowa i robił to online. Jednak, jak przyznał muzyk w wideo-apelu, w tym czasie był duszą i ciałem razem z uczestnikami koncertu. Podczas koncertu zabrzmiało także kilka piosenek na słowa współczesnego ukraińskiego poety Serhija Wowczenka, z którym Anżela współpracuje od niezbyt wielu lat, ale zdążyli już razem stworzyć album „Jesień szukała słońca”. Wśród gości był narodowy artysta Ukrainy Wołodymyr Zasuchin, który podarował piosenkę na słowa Pawła Movczana i muzykę Anżeli Jarmolyuk „Boli mnie twoja dusza”. Potem sala oklaskami powitała jeszcze jedną twórczą przyjaciółkę Anżeli Jarmolyuk – narodową artystkę Ukrainy Oksanę Niesterenko, która zachwyciła salę drżącym wykonaniem piosenki na wiersze Wadyma Kryszczenka „Uczucie”. Serdecznie witano również narodowego artystę Ukrainy Leonida Sanduleнка, który podarował piosenkę „Solo na skrzypcach”. Swoistym koncertem w koncercie stał się występ rówieśnika Niepodległości, męskiego kwartetu wokalnego „Hetman”, który niedawno obchodził swoje trzydziestolecie. Znani wykonawcy zaprezentowali popularną na całym świecie melodię „Besame mucho”, piosenkę Wadyma Kryszczenka „Wiszenka-czereszenka” oraz ukraińską ludową piosenkę „Wziąłbym ja bandurę”. Nie mogliśmy podczas koncertu nie wspomnieć także o tym, że właśnie w ten spokojny wieczór na wschodzie Ukrainy nas bronią obrońcy i obrończynie. A sama Anżela Jarmolyuk od pierwszych dni była aktywną uczestniczką Rewolucji Godności, zawsze odpowiada, by wspierać naszych chłopaków na pierwszej linii, w szpitalach wojskowych, w jednostkach wojskowych. Dała dla nich już ponad 350 koncertów. Przyjaciele nazwali ją aniołem, taki sam pseudonim nadali jej nasi wojownicy. Piosenka „Anioły”, napisana przez Anżelę Jarmolyuk dla narodowej artystki Ukrainy Oksany Niesterenko i przez nią wykonana, zachwyciła wszystkich nie tylko piękną melodią i niezwykłym kobiecym wokalem, ale także zdumiewającymi komputerowymi obrazami, stworzonymi przez artystę Witalija Szczerbynę. Następnie na scenę wyszła Julia Suchariewska, która wraz z narodowym artystą Ukrainy Femiem Mustafajewem wykonała piosenkę „Przyjdź w moje sny”. Kilka razy na scenę wychodziła też Anżela Jarmolyuk. Sala niezwykle ciepło przyjmowała każdą z jej piosenek, więc koncert był wypełniony prawdziwymi pozytywnymi emocjami, oklaskami, okrzykami „bravo” i morzem kwiatów. Zwieńczeniem stała się piosenka „Życzę wszystkim szczęścia” w wykonaniu Anżeli Jarmolyuk, która też nadała nazwę temu wieczorowi twórczemu.
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCZARENKO
Zdjęcie z mediów społecznościowych
Na swój twórczy wieczór „Chcę życzyć wszystkim szczęścia” do Pałacu Żowtniowego (Międzynarodowego Centrum Kultury i Sztuki) zaprosiła kijowian i gości miasta kompozytorka, śpiewaczka, wolontariuszka, zasłużona działaczka sztuk Ukrainy Anżela Jarmoluk. – Dziś u nas święto pieśni, słowa – podkreśliła pani Anżela. – Bardzo się denerwuję, za kulisami są moi przyjaciele, którzy będą śpiewać pieśni mojego autorstwa. Ja też będę dla was śpiewać. Chcę podarować pozytywne emocje. Wszystkim życzę szczęścia, pokoju, dobra i zgody. Żeby u wszystkich nas wszystko było dobrze…
Pieśni pani Anżeli, poświęcone Ukrainie, ukochanej ziemi, rodzicom, dzieciom, miłości – zawsze o miłości, która dodaje nam skrzydeł, daruje najlepsze uczucia i wznosi wyżej chmur. Właśnie takim, stuprocentowo autorskim utworem są „Ukraińskie pieśni”, którymi Anżela Jarmoluk otworzyła koncert. Kolejna pieśń – „Pamięć – moja ptaszyno”, do wiersza Bohatera Ukrainy Wołodymyra Matwijenki, także była premierą.
„Chcę pozdrowić koleżankę po fachu, młodą, ale już dość doświadczoną i znaną kompozytorkę Anżelę Jarmoluk – zauważył w wideoprzesłaniu Wołodymyr Matwijenko. – W naszym twórczym dorobku jest kilka pieśni. Chcę życzyć Anżeli nowych twórczych osiągnięć dla dobra Ukrainy”.
Pieśń „Moje Polesie” także napisana jest w twórczym tandemie z Wołodymyrem Matwijenką. Wykonał ją natomiast narodowy artysta Ukrainy Femij Mustafajew. Anżela Jarmoluk współpracuje z wieloma autorami i ukraińskimi wykonawcami, których pociąga jej muzyka. Dociera do serc zarówno dzieci, jak i znanych narodowych artystów. A następna pieśń do wierszy Ołeksija Dowhoho „Sokolina”, którą wykonał Femij Mustafajew wraz z Wokalno-choreograficznym zespołem „Zerniatko”, stała się tego potwierdzeniem.
Rodzina, dom, miłość do rodziców są inspirujące w twórczym dorobku Anżeli Jarmoluk. Właśnie tej tematyce poświęcona jest pieśń „Moje dzieci”, którą wykonała dawna przyjaciółka kompozytorki, zasłużona artystka Ukrainy Julia Martynowa-Lubecka wraz z synem i córką. I otworzyli kolejną stronę koncertu, poświęconą twórczości dla dzieci. Na scenę zaprosili Teatr Dziecięcej Pieśni „Ładonky” pod kierownictwem zasłużonej działaczki sztuk Ukrainy Switłany Sadowenko z pieśnią do słów Zoi Rużyn „Ukraińska chustka”.
„Dziś jesteśmy razem na święcie wielkiej miłości, wielkiej duszy naszej Ukrainki, kobiety-niosącej-myrrę, kobiety-podwижnicy, kobiety-wolontariuszki – Anżeli Jarmoluk – podkreśliła poetka Zoja Rużyn. – Pan Bóg zaszczycił mnie współpracą z tą utalentowaną kompozytorką. We współtworzeniu napisałyśmy ponad dziesięć pieśni. A do tego Anżela to aktywna działaczka społeczna. Zupełnie niedawno była członkinią jury Pierwszego Ogólnoukraińskiego Duchowego Festiwalu „Wielbijmy Boże Narodzenie Świętego
Mikołaja”. Napisała też muzykę do 10 utworów, które weszły do książki „Boże Narodzenie Świętego Mikołaja”, za co jej nisko się kłaniam”. Tego wieczoru zabrzmiało kilka piosenek w podarunku od dobrych przyjaciół jubilatki, wśród których – narodowa artystka Ukrainy Natalia Szelepnicka. „Mam ogromną przyjemność być na tym wielkim święcie czarownej, pięknej, cudownej, fantastycznej Anżeli JarmolUk – powiedziała pani Natalia. – Droga przyjaciółko, składam Ci życzenia z okazji tego święta, które dajesz nam wszystkim. Życzę Ci mocnego zdrowia, szczęścia, dobra, zgody, miłości i wielkiej weny twórczej. Wkrótce narodzi się nasza wspólna piosenka, a dziś witam Cię moimi piosenkami – do słów Wadima Krysczenki „Miłość przychodzi niespodziewanie” i Mili Kyryluk „Siła kobiety”. Ten wieczór stał się twórczym debiutem córki Anżeli JarmolUk, laureatki ogólnoukraińskich i międzynarodowych konkursów Wiktorii Smetankiny. Po raz pierwszy zadebiutowała swoją piosenką „Mantra”, która została bardzo ciepło przyjęta przez widownię. A także ten wieczór przyniósł spotkanie z legendarnym poetą-piosenkarzem, narodowym artystą Ukrainy Wadimem Krysczenką. „Przyszedłem na tę scenę, by w imieniu weteranów piosenki powitać młodą i piękną Anżelę JarmolUk – powiedział Wadim Dmytrowicz. – Jej pokolenie to moje twórcze dzieci, wśród nich także Anżela. Skupiła w sobie wiele talentów. Jedna cecha podoba mi się najbardziej: gdziekolwiek by była, zawsze utwierdza wielkie poczucie, że jest Ukrainką, patriotką Ukrainy. To niezwykle ważne, zwłaszcza teraz, w tej trudnej sytuacji, którą przeżywamy. Anżela podarowała piosenkę na moje słowa, a ja wam dedykuję swój wiersz…” Rodzicom Anżeli JarmolUk zadedykowano piosenkę do słów Pawła Mowczana „Do życia”, którą wykonało małżeństwo artystyczne – zasłużona artystka Ukrainy Hanna Petrasz i Michaił Kruł. Kolejną piosenkę do słów Pawła Michajłowicza „Wieczór. Noc” wykonał zasłużony artysta Ukrainy Dima Andriejec. (Oprócz tego wraz z Pawłem Mowczanem Anżela stworzyła album „Swiczado”). Święto piosenki kontynuował młody utalentowany wykonawca Danyło Kotok z pies-
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Ksenii PANCZENKO Przyszła artystka urodziła się w mieście Kijowie, ukończyła Narodową Akademię Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy – wydział malarstwa, oddział scenografii pod kierunkiem profesora Danyła Lidera. Jako scenografka i kostiumografka pracowała w Studiu Filmowym imienia Ołeksandra Dowżenki. W szczególności współpracowała z reżyserami Romanem Bałajanem (film “Pocałunek”) oraz Ołehem Fiałkiem (“Powrót Butterfly”). Od 1989 roku Maria Łewycka jest główną artystką Narodowego Akademickiego Teatru Opery i Baletu Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Stworzyła scenografię i kostiumy do ponad 160 oper, baletów i spektakli dramatycznych na Ukrainie, w Kanadzie, Słowenii, Polsce, Japonii. Na scenie Narodowej Opery Ukrainy jest autorką dekoracji i kostiumów do oper: “Kopciuszek” G. Rossiniego, “Napój miłosny” G. Donizettiego, “Zaporożec za Dunajem” S. Hułaka-Artemowskiego, “Gioconda” A. Ponchiellego, “Aleko” S. Rachmaninowa, “Miłość do trzech pomarańczy” S. Prokofiewa, “Bajka o carze Sałtanie” N. Rimskiego-Korsakowa, “Mazepa”, “Dama pikowa”, “Jolanta” P. Czajkowskiego, “Manon Lescaut”, “Turandot”, “Cyganeria” G. Pucciniego, “Bal maskowy”, “Makbet”, “Don Carlos”, “Nabucco” G. Verdiego; baletów: “Jezioro łabędzie”, “Śpiąca królewna”, “Dziadek do orzechów” P. Czajkowskiego, “Kopciuszek” S. Prokofiewa, “Szeherezada” N. Rimskiego-Korsakowa i in. Na nowej wystawie artystka prezentuje szkice kostiumów teatralnych oraz szkice do spektakli Narodowej Opery Ukrainy z ostatnich lat. Atrakcją ekspozycji stały się manekiny z kostiumami do opery G. Verdiego “Nabucco”, stworzone dla gwiazdy światowej sceny Ludmyły Monastyrskiej. Te stroje tworzono ręcznie z wykorzystaniem unikalnych technik szycia. Według słów Ludmyła Monastyrska i Maria Łewycka artystki, to umiejętność mówienia językiem dramaturgii, gdzie każdy element stroju jest nieodłączną częścią składową postaci, ściśle powiązaną z jej charakterystyką, a także ze zmianą nastroju czy zachowania w spektaklu. Pracując nad szkicami do spektaklu, Maria Łewycka dąży do harmonijnego połączenia historii kostiumu i stylu z muzyką oraz ruchem scenicznym. specjalnie pojechałam do Chin. Ułożyłam sobie trasę podróży, zaczynając od Pekinu. Wróciłam i zrobiłam spektakl. Mówią, że bardzo piękny. Potem były inne spektakle i inne podróże… Takie wyjazdy to moja odskocznia. Jestem wdzięczna wszystkim, którzy odwiedzili wystawę – to moi przyjaciele. Z niektórymi z nich współpracuję od 25 lat i dłużej. Miłą niespodzianką była wizyta na wystawie pierwszego zastępcy ministra Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy Rostysława Karandiejewa. Zdołaliśmy już z nimi omówić kwestie dotyczące dalszej współpracy. Obok mnie – główny reżyser naszego teatru, artysta ludowy Ukrainy Anatolij Anatolijowycz Sołowjanenko. To unikalny człowiek i reżyser, z którym zrobiliśmy razem wiele spektakli. Mam nadzieję, że wspólna praca czeka nas również w przyszłości. – Aby namalować niebo w dekoracjach teatralnych, trzeba je namalować z natury – opowiada artystka. – Tak samo, jak kwitnące gałęzie, wodę, trawę. Bardzo lubię postać na łonie natury, wsłuchując się przez długi czas w ciszę i studiować, jak zmienia się kolor, forma, oświetlenie drzew, kwiatów, nieba. Wszystkie moje podróże po świecie też są związane z twórczością. Kiedy po raz pierwszy pracowałam z włoskim reżyserem nad operą “Turandot”, to – Jestem dumny z tego, że mam obok ramię Marii Serhijiwny i już 21 lat pracujemy razem, zaczynając od mojej pierwszej pracy – wyznał Anatolij Sołowjanenko. – To było wznowienie opery “Łucja z Lammermooru”, którą wystawiła Iryna Mołostowa, a scenografię i kostiumy stworzyła Maria Łewycka. Maria Serhijiwna to unikalna osobowość, która nie pracuje w jakichś nowych programach znanych projektantów i przedstawicieli sztuki współczesnej, a tworzy z pędzlem w ręku. Bez żadnych najnowszych osiągnięć postępu naukowo-technicznego, chyba że pojawiły się nowe farby. Wiem, ile czasu poświęca ona na przygotowanie do każdego nowego spektaklu. I to nie tylko praca w domu z albumami, jakimiś szkicami czy notatkami, ale także wyjazdy w miejsca, gdzie odbywały się wydarzenia tej czy innej opery. Artystka stara się przejść każdy stopień, który później zostanie odzwierciedlony w spektaklu. Na zmianę sztukom plastycznym w XIX wieku do teatru przyszła scenografia, czyli sztuka obrazowo-działaniowa. I wszystkie zaprezentowane na wystawie prace nie są po prostu obrazkiem, są uczestnikami działania scenograficznego. – Ukraina jest bogata w utalentowanych artystów – jest przekonany Rostysław Karandiejew. – Ale Maria Serhijiwna to unikalna artystka. Wybrała drogę twórczej realizacji, której niewielu jest w stanie sprostać. Ta praca, która dzisiaj jest sensem jej życia, podyktowana jest inspiracją muzyków, wokalistów, choreografów – ludzi, którzy reprezentują inne rodzaje sztuki. I po to, aby widz organicznie odebrał dzieło w wykonaniu wielu artystów, trzeba włożyć niemało sił. Dla mnie prawdziwą niespodzianką stało się odkrycie na wystawie innych oblicz talentu Marii Serhijiwny. To prace stworzone w gatunku martwej natury, artystycznej elegii, romantyzmu. Patrząc na kompozycje kwiatowe, można się zrelaksować, wejść w swój wewnętrzny świat, zrozumieć, że melodia miękkiej tonacji, która płynie z tych obrazów, też jest właściwa naszej bohaterce. – Aby stworzyć scenografię do opery “Don Carlos”, artystka objechała całą Hiszpanię – zaznaczył historyk sztuki Ołeksandr Fedoruk. – Głęboko przestudiowała hiszpański barok. I poczułem ten barok w operze. Przypominam sobie, jak Maria Łewycka broniła swoją pracę dyplomową “Książę Niezłomny”. To był początek wielkiej artystycznej, twórczej kariery przyszłej głównej artystki Narodowej Opery. Wtedy Danyło Lider, członek komisji egzaminacyjnej, powiedział: “Stawiamy ocenę celującą nie tylko dlatego, że pięknie pani urządziła ten spektakl, ale dlatego, że już zrealizowała pani oprawę dziesięciu spektakli w całej Ukrainie”. To był unikalny przypadek, kiedy studentka urządzała spektakle. Za tym stała żmudna praca i ciągłe wyjazdy. Wspominam słowa naszego wybitnego artysty Fedora Niroda, który powiedział, że główną rzeczą w teatrze muzycznym nie jest libretto, a muzyka. I tę muzykę czują główny reżyser, główny artysta, artyści i publiczność. Płakałem, kiedy niedawno oglądałem operę “Nabucco”... Kostiumy i dekoracje były niezwykle piękne, po prostu bajkowe. A przed tym była opera “Makbet”, też niezwykle poruszająca. Dzisiejsza wystawa daje wyobrażenie o talencie jednej z najlepszych artystek świata teatralnego Europy. Dziękuję galerii “Myteć”, dzięki której możemy dzisiaj to wszystko zobaczyć. O twórczej współpracy z Marią Łewycką opowiedziała także jedna z najbardziej znanych ukraińskich śpiewaczek operowych, artystka ludowa Ukrainy Ludmyła Monastyrska. W sali wystawowej stołecznej galerii “Myteć” otwarto wystawę indywidualną artystki ludowej Ukrainy, laureatki Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, głównej artystki Narodowej Opery Ukrainy Marii Łewyckiej. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 1 Koszt prenumeraty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA “PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 UAH 43 kop. na pół roku 115 UAH 58 kop.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe