Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №05 за 2021 рік

16 s. · 27 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Niezbadana sprawa z ortografią

Iwan JUSZCZUK, profesor, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy W przyrodzie i w społeczeństwie czasem zdarzają się rzeczy, których nie można pojąć. Na ziemi zachodzi globalne ocieplenie. I nikt nie potrafi powiedzieć dlaczego. Ktoś uważa, że takie zjawisko poprzedza kolejne zlodowacenie. Nie ma na to rady, klęska żywiołowa. Wydawałoby się, że w kwestii językowej wszystko toczy się swoim trybem, choć z trudem. 22 maja 2019 roku Gabinet Ministrów Ukrainy uchwalił rozporządzenie nr 437: „W celu zapewnienia konstytucyjnych postanowień o państwowym statusie języka ukraińskiego oraz ujednolicenia stosowania norm ortograficznych Gabinet Ministrów Ukrainy postanawia: 1. Zgodzić się z propozycją Ministerstwa Oświaty i Nauki oraz Narodowej Akademii Nauk dotyczącą zatwierdzenia Ukraińskiej ortografii w nowej redakcji, opracowanej przez Ukraińską Narodową Komisję ds. Ortografii. 2. Uznać za tracący moc punkt 1 rozporządzenia Gabinetu Ministrów Ukrainy z 8 czerwca 1992 r. nr 309 „Kwestia ukraińskiej ortografii” (Zbiór Praw Ukrainy, 1992 r., nr 6, art. 145). 3. Ministerstwom, innym centralnym organom władzy wykonawczej, Radzie Ministrów Autonomicznej Republiki Krym, obwodowym, kijowskiej i sewastopolskiej miejskim administracjom państwowym sprzyjać stosowaniu w nowej redakcji Ukraińskiej ortografii w administracji biurowej, oświacie, wydawnictwach, sferze telewizji i radiofonii, w innych dziedzinach życia społecznego”. Gabinet Ministrów swoim postanowieniem wyraził zaufanie do kompetencji Narodowej Akademii Nauk i Ministerstwa Oświaty i Nauki — i jest to normalne podejście państwa do tak autorytatywnych instytucji. Ale… Zaraz, 5 czerwca 2019 roku adwokat w imieniu uczennicy siódmej klasy składa pozew przeciwko tej decyzji Gabinetu Ministrów, żądając uchylenia ortografii. Czy uczennica siódmej klasy zdążyła przeczytać ortografię w nowej redakcji i czy w ogóle ją czytała? Ostateczny tekst ortografii opublikowano na oficjalnych stronach Ministerstwa Oświaty i Nauki oraz Narodowej Akademii Nauk 3 czerwca 2019 roku. Zadziwiająca szybkość! 27 czerwca 2019 roku w środkach masowego przekazu pojawia się już komunikat: „Do sądu pozwano w sprawie nowej ukraińskiej ortografii. Dzisiaj odbyła się pierwsza rozprawa. Powódka – 12-letnia mieszkanka Chersonia. Pozwany – Gabinet Ministrów. Pokonały prawie 600 kilometrów. Z Chersonia do Kijowa rodzina Pirhasów przyjechała na pierwsze posiedzenie w sprawie zaskarżenia nowej ukraińskiej ortografii. Powódka – siódmoklasistka Julia – domaga się powrotu do poprzedniej redakcji”. Jej argument: „Uderzyło mnie to, że tak łatwo zmienili nasz wspaniały język na jakąś pośmiewisko, to wcale nie jest nowoczesne”. Na to, jak szczere były jej słowa, wskazuje taka informacja: „Prawda jest taka, że podczas wywiadu nie zawsze udaje jej się dobierać ukraińskie słowa”. Poprzednia redakcja ortografii to nieco poprawiona ortografia z 1992 roku, którą wcześniej (redakcje z 1933, 1946, 1960 roku) konsekwentnie zbliżano do języka rosyjskiego i psuto. Ortografia z 1992 roku, nawet bez tego, już wymagała rewizji. We wszystkim, czego używa się przez długi czas, gromadzą się błędy. A także wiedza o języku i jego prawidłowościach z czasem się udoskonala. Czy nie dlatego też Konstytucja Ukrainy wymaga, by prezydenta wybierać nie dłużej niż na dwie kadencje z rzędu, aby nie powtarzały się te same błędy? Zatem w pisowni z 1992 roku, której przywrócenia domagała się uczennica siódmej klasy, obficie przeniesiono niedopatrzenia i przekręcenia poprzednich wydań. Już w pierwszym paragrafie czytamy: „W niektórych wyrazach w miejscu o przed akcentowanym stale a (я) w wymowie i piśmie mamy a: … kałacz, nietoperz, kaczan…” i tak dalej. Naprawdę zaś: kałacze, nietoperze, kaczany – akcent nie jest stały. W spisie wyrazów obcego pochodzenia słowo panno (dzieło malarskie lub rzeźbiarskie do zdobienia ścian lub sufitu) zostało zastąpione słowem panna. Dopełniaczowi liczby mnogiej rzeczownika rodzina przypisano zakończenie -ej, chociaż w formie rodzin w rzeczywistości jest zakończenie zerowe. W sformułowaniu w § 30, punkt 3, od razu pojawiły się cztery nieścisłości: „Przez łącznik pisze się: a) przysłówki złożone, utworzone od przymiotników i zaimków za pomocą przyimka po i zakończenia -ому lub (-к)и: po-ojcowsku… po-ojcowsku…”. Po pierwsze, te przysłówki mają jedną podstawę, zatem nie są złożone, lecz proste; po drugie, po w nich jest przedrostkiem, a nie przyimkiem (to dawny przyimek); po trzecie, -ому jest sufiksem, a nie zakończeniem (to dawne zakończenie); po czwarte, podobne przysłówki kończą się nie tylko na -(к)и, ale też na -(ч)и (po-zajęczy) i -(ж)и (po-niedźwiedzi). Albo takie położenie w przypisie 1 do § 55: „Niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego mają też zakończenie zerowe: … ojców (ojciec)…” Tak samo można twierdzić, że możliwe są formy ojców i ojc! Takiego w języku ukraińskim nie ma i nie może być! Ciąg dalszy na str. 4 ANNA STOLIAROWA ANTONINA CARUK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

nadają różne etykiety. Ale po raz pierwszy podobna teza – „Ameryka dla Amerykanów” – została wypowiedziana 150 lat temu i zrealizowana. Kiedy Ameryka próbowała stać się silna, zatapiała statki z Europy, które wiozły jej towary. Zamknęła się po to, by stać się silną. My nie powinniśmy słuchać tego, co nam doradzają, lecz patrzeć, jak inni stawali się silni, i sami stawać się takimi. Musimy stawać się silni, wychodząc z własnych interesów, a nie za radami tych, którzy myślą tylko o swoich interesach na naszym terytorium. Myślę, że dzisiejsza władza bardzo nam w tym pomoże. Pokazała, że jej kierunek rozwoju to ślepy zaułek, za którym nic nie ma. Musimy teraz zatrzymać się i znaleźć siły na to, by przeładować państwo i instytucje państwowe, usunąć te błędy, które zostały popełnione w latach 1990-91, kiedy odradzaliśmy swoje państwo i otwieraliśmy swoją duszę na oścież dla całego świata, żyliśmy ogólnoświatowymi interesami, a nie swoimi. „Ukraina ponad wszystko!” Trzeba teraz jednoczyć się, tworzyć silne ukraińskie centrum, które dałoby alternatywę dla tego, co teraz się dzieje. Musimy dbać o przyszłość. Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPU, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: – Zebraliśmy się nie po to, żeby po prostu uczcić nasze pamiętne daty, ale po to, by potwierdzić nasze sensy, nasze wartości, nasze znaczenia, nasz cel, wreszcie – naszą ideę narodową. Kruty, jak mawiał Jewhen Małaniuk, to jest to, co „wdarło się jak świeże powietrze do zadymionych raferowskich sal Centralnej Rady z czernihowskiej ziemi”. IV Uniwersał Centralnej Rady straciłby swój sens, swoją nacjotwórczą filozofię, gdyby pod nim nie został złożony ten krwawy podpis przez ukraińską młodzież. Nie chciałbym uciekać się do nadmiernego, patetycznego akcentu. Chciałbym nieco sprowadzić rzeczy na poziom swojego osobistego odczucia, co trzeba robić teraz. Te rzeczy, które „Proświta” zaczęła robić w 2014 roku, kiedy zaczęła się agresja naszego wiecznego egzekutora Rosji. Kiedy wydaliśmy z błyskotliwą przedmową Pawła Mowczana książkę „Kruty. Narodziny nowego Ukraińca”. A jeszcze – „Ukraina i Krym w historycznych relacjach”, „Obcokrajowcy o moskwicinach” oraz wiele innych rzeczy, które „Proświta” wydała w „Bibliotece wojownika”. Przyszło mi kilka razy być na wschodnim froncie. Ostatnim razem byliśmy z Mykołą Żułynskim w Mariupolu,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Kruty: historia i współczesna ukraińska rzeczywistość

29 stycznia z okazji obchodów 103. rocznicy czynu Bohaterów spod Krut przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki został zorganizowany i przeprowadzony okrągły stół w formacie online. Przedstawiamy uwadze czytelników „Słowa Proświty” najważniejsze fragmenty wystąpień uczestników okrągłego stołu. Pawło MOWCZAN, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: – Wielki nasz polityk i poeta Jewhen Małaniuk w 1941 roku wydał swoją słynną pracę, która nosi tytuł „Kruty. Narodziny nowego Ukraińca”. W przededniu wielkich wstrząsów czynił on pewne zastrzeżenia dla narodu ukraińskiego. Dlaczego Małaniuk wybrał właśnie temat Krut? O tym można łatwo dowiedzieć się, czytając jego broszurę. Niestety, w tym roku nie udało nam się zrobić jej dodatkowego nakładu, jak to robiliśmy dla „Biblioteki wojownika”, którą wydajemy dla żołnierzy przebywających na froncie, kursantów, uczniów liceów wojskowych. Praca ta ma ogromne znaczenie nie tylko dlatego, że jest związana z tą datą, w której narodził się prawdziwie nowy Ukrainiec. Właśnie dlatego odrodzona „Proświta” doprowadziła do tego, by Dzień Pamięci Bohaterów spod Krut stał się narodową, państwową datą. Odpowiedni dekret prezydenta został podpisany 15 stycznia 2007 roku. Małaniuk mówi o tym, że ludzie z lat 1917-1918, którzy podjęli się kierowania państwem ukraińskim, żyli XVII-XVIII wiekiem z kompleksami małorosyjskości, kompleksami pewnego rodzaju imperialnego podporządkowania, myśleli tylko kategoriami swojego segmentu narodowego w imperium: „Tyle czasu trzeba było zmarnować na to, by wyprodukować zaledwie 4 uniwersały”. Tydzień temu zbieraliśmy się i obchodziliśmy Dzień Jedności, mówiliśmy o jego ważności. Ale nie mniej ważnym jest wydarzenie, które miało miejsce 29 stycznia. Wtedy, gdy już państwo ukraińskie, które nabierało wszystkich formalnych oznak swojego istnienia, powinno było być jeszcze uznane przez świat. Układy brzeskie, które prowadziły nas do samostanowienia, pokazały, że gdyby nie było tego, co stało się pod Krutami, nie byłoby i tego, co stało się później. Nie byłoby żadnego oporu wojskowego, nie byłoby tej ofiarności młodej krwi, która została przelana pod Krutami. I dzisiaj, tak jak sto trzy lata temu, ordyńskie zgraje depczą ukraińską ziemię nie tylko na Krymie czy na wschodzie, ale i wewnątrz Ukrainy. Bo tego, co dzieje się na polu politycznym i wewnątrz państwa ukraińskiego, kiedy anulują „Pisownię”, podważają „Ustawę o języku ukraińskim”, kiedy podważają wszystkie zasady narodowe, nie można pozostawiać bez odpowiedzi. Właśnie dzisiaj ordyńcy dokonują najazdów w polu informacyjnym i próbują zadeptać wszystko, co pracowało przez całe stulecie: nie ma znaczenia w jakim formacie, w jakim mieście – czy w Toronto, czy w Chicago, czy w Winnipeg. Czy było to za czasów II wojny światowej w szeregach UPA, czy wysiłkami dysydentów, którzy kontynuowali sprawę narodowego ratunku Ukrainy. Dzień Jedności. Dzień Krut. Jeśli te sakralne wydarzenia i sakralne daty nie są obchodzone w państwie na należytym poziomie, to rozumiemy, co musimy robić. Musimy dzisiaj być zmobilizowani jak nigdy. To mobilizacja do sprawy narodowej, bo kto dzisiaj będzie ratował samą Ukrainę? Przecież krew została przelana nie tylko pod Krutami. To był początek upuszczania krwi z organizmu narodowego. Potem były Hołodomory lat 1922, 1933 i 1947, wytępienie całej Ukrainy, zwłaszcza Zachodniej. Odebrano nam część ziem. Straciliśmy ziemię kurską, brzeską, taganroską, starodubską, Kubań. Wszystko to są ukraińskie osiedla. A kiedy Patruszew mówi nam, żeby „nie zachwycać się zbytnio językiem ukraińskim” – co za zuchwalstwo! Ale mnie najbardziej interesują portnowy, cała ta piąta kolumna, która dzisiaj nie tylko rewanżuje się, ona nam „wskazuje nasze miejsce”, żebyśmy przygotowywali się do kolejnych ofiar w skali ogólnonarodowej. Ale – nie doczekacie się! Jak mówił Małaniuk: „Naród nigdy nie myli się w swoim wyborze ani z bohaterami, ani z antybohaterami, ani z miejscami sakralnymi”. Nikomu nie pozwolimy podważyć rzeczy, które są już ustalone. Mogiła Askolda – to mogiła krutian i tutaj nie może być żadnych wątpliwości. Dzisiejszy dzień jest potwierdzeniem tego, że te imiona są nieśmiertelne, że ta sława będzie nam towarzyszyć, dopóki są Ukraińcy na tej ziemi. Wasyl KUJBIDA, działacz społeczny, naukowiec: – Raz po raz wracamy do naszych tragicznych kart historii, których nie można czytać bez bromu. Chyba nie tylko po to, by oddać hołd tym ludziom, którzy wykazali się najwyższym heroizmem, oddali to, co mieli najcenniejszego – swoje życie. Ale po to, by przemyśleć, jakie błędy zostały popełnione w tamtym czasie, co dopuściło do takiej tragedii. A najbardziej, co musimy robić – żeby takie coś więcej się nie powtórzyło. Bo ci chłopcy pod Krutami polegli za naszą przyszłość, przyszłość Ukrainy. I my jesteśmy zobowiązani dzisiaj, oddając im hołd, myśleć, mówić i tworzyć przyszłość. W imię nie tylko dzisiejszego pokolenia, jutrzejszego i przyszłych pokoleń. Ale i w imię tych chłopców, którzy tam złożyli swoje życia. Słowami nie możemy podnieść na wyższy szczebel ich czynu. Możemy go co najwyżej powtórzyć, pokazać, że nie jesteśmy gorsi od nich. Ale nie tego oczekują od nas Ukraina i Ukraińcy. Oni oczekują od nas przemyślenia problemów, postawienia nowych zadań i organizacji osiągnięcia celu, o którym marzył każdy Ukrainiec. Jeszcze 10 lat temu my z wami na różnych okrągłych stołach i konferencjach dyskutowaliśmy, szukaliśmy idei narodowej Ukrainy, szukaliśmy jej miejsca w nurcie cywilizacyjnym i tych mechanizmów, które pozwoliłyby nam uczynić ją jednym z najlepszych państw na świecie. Bo nie zgadzamy się być na zapleczu historii, jesteśmy przekonani, że Ukraina ma wszelkie możliwości ku temu, by stać się jednym z najlepszych państw świata. Jak pisał Małaniuk, ci, którzy odrodzili państwo ukraińskie w 1918 roku, żyli kategoriami XVII-XVIII wieku. A jakimi kategoriami żyje dzisiejsza nasza władza? Trudno odpowiedzieć, bo nie ma ukierunkowanej strategii u prezydenta, nie ma programu działań u Gabinetu Ministrów. Wielka wada w tej niepewności, która istnieje dzisiaj. Jeśli nie mamy strategii rozwoju swojego państwa, jeśli nie zaglądamy za horyzont. Nie wiemy, co chcemy widzieć za 20-50 lat. To może oznaczać dla Ukrainy, że w granicach jej terytorium realizowana jest strategia innych państw, które dbają o swoje interesy na tym terytorium. Mieliśmy wtedy różne zdania, spieraliśmy się. Każdy miał dobre argumenty na korzyść swojej wizji idei narodowej. Ale wydaje mi się, że znowu stoi w porządku obrad, jak sto lat temu, ukraińskie samodzielne państwo soborne. Soborność ponad wszystko! Całość naszego terytorium – to jest to, co musimy przywrócić jak najszybciej i potwierdzić swoją suwerenność. Także musimy opracować swoją strategię wizji Ukrainy i zrealizować ją, w pierwszej kolejności dbając o naszą armię, dbając o Ukraińców, którzy są podstawą państwowości. Kiedy mówimy, że Ukraina dla Ukraińców, to nazywają nas faszystami, wieszają

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

odwiedziliśmy pułk „Azow”. Po raz kolejny przekonaliśmy się, że te książeczki to sygnały dla ukraińskiego narodu, są one strasznie potrzebne, nie mniej niż jakakolwiek broń śmiercionośna. To kształtuje ducha narodu, typ nowego Ukraińca, który po Połtawie powrócił Krutami w 1918 roku, a w 2014 roku powrócił tymi chłopcami, którzy poszli na front wschodni bronić przed rosyjskim agresorem ukraińskiej ziemi, ukraińskiej idei, ukraińskich wartości, wreszcie – naszej narodowej ukraińskiej tożsamości. Chciałbym, abyśmy rozumieli, że Kruty, które są dla nas wielką datą, to nie porażka, nie minorowa rzecz, którą wyrażamy, żałując za zabitymi. Dla nas ta data to święto, bo ona obudziła Ukraińców. Wziąłem w archiwum dokument historyczny o tym, że podczas ponownego pochówku tych młodzieńców 19 marca odbył się wielotysięczny wiec. A dzisiaj ukraińskość jest uśpiona. Nie będziemy prawić sobie nawzajem i naszemu społeczeństwu komplementów. A uważamy, że tak powinno dziać się i dzisiaj. Nie jestem nastawiony pesymistycznie na dzień dzisiejszy. Potrzebujemy wojowników i budzicieli. Jeszcze jeden dokument – wystąpienie Mychajła Hruszewskiego na pogrzebie bohaterów Krut, w nim mówi się: „Państwowa samodzielność ukraińskiego narodu zaniepokoiła Moskali. Moskiewski bolszewik zniszczył cara, ale wzmocnił caryzm wśród zgniłego carską zgnilizną moskiewskiego narodu”. Kiedy obecnie podnosimy i analizujemy liczby różnych danych statystycznych, to widzimy, że 87% Rosjan nienawidzi Ukrainy, nienawidzi Ukraińców. Dzisiaj nie może formować się nasza pacyfistyczna polityka, kiedy wiemy, co nas oczekuje za północnym i wschodnim horyzontem. Hruszewski mówił, że ratować Ukrainę od tego bezsensu, który mamy, przyszła właśnie ukraińska młodzież. Ona zaczęła pierwsza budować ukraińskie państwo, formując kureń studencki. Musimy to wiedzieć, musimy do tego wracać. Nie wierzę, że nasz światopogląd będą kształtować portnowy i OPZZ, czy nauczycielka z Odessy, która znęca się nad naszymi dziećmi za język ukraiński. Wierzę takim ludziom, jak pedagog, inteligent, Bohater Ukrainy, rektor-dyrektor Kijowskiego Liceum Wojskowego imienia Iwana Bohuna Ihor Hordijczuk. On dzisiaj jest punktem odniesienia, wzorcem dla całej ukraińskiej wspólnoty inteligenckiej, dla wszystkich naszych pedagogów. Niezwykle ważne jest dzisiaj, w czasach zagrożeń i wyzwań, formować ukraińskie centrum. Mamy tak wielu sławnych ludzi, ludzi wybitnych, ludzi kreatywnych, ludzi obsesyjnych, ludzi heroicznych – od naszych wojskowych na wschodzie po przedstawicieli inteligencji, po naszą młodzież. Musimy być razem, dlatego że te zagrożenia na poziomie naszych wewnętrznych piątokolumnowców i które dzisiaj są z zewnątrz, zmuszają nas tak czynić. Problem i hasło, które od czasu do czasu powtarzamy – „Ukraina dla Ukraińców” – to nie coś takiego, co wymyślone, aby kogoś obrażać. Nie mówimy, że Ukraina tylko dla Ukraińców. Ale twierdzimy i będziemy twierdzić: Ukraina dla Ukraińców. A nasza walka z cudzoziemcami odbywa się nie dlatego, że oni są cudzoziemcami, a dlatego, że oni są naszymi gnębicielami, naszymi wyzyskiwaczami, naszymi wrogami. Ten temat jest dla nas pryncypialny. Musimy pamiętać swoich wielkich i wybitnych. Jak byśmy nie odnosili się krytycznie do Mychajła Hruszewskiego, ale to nasz wybitny mąż stanu, wybitny uczony, który zrodził ideę ukraińskiej odrębności. Powiedział rzecz, która w pełni przekłada się na współczesną ukraińską rzeczywistość. Co mamy? Z jednej strony krząta się po Ukrainie nasz wieczny wróg – moskiewski zbrodniarz. Zbrodniarz, który dzisiaj wygładza miliony ukraińskich ludzi głodem materialnym i głodem duchowym. A z drugiej strony, mówi nam Mychajło Hruszewski, mamy nową, narastającą młodą siłę, młodą Ukrainę, która zatwierdzi wolę ukraińskiego narodu w sobornej, samodzielnej, niezależnej ukraińskiej państwie. Mykoła SZKURKO, przewodniczący Niżyńskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: – Wyszedł trzeci zbiór, poświęcony bohaterom Krut, który jest wspólną pracą Instytutu Archeografii, Uniwersytetu w Niżynie, prośwician. Raz na dwa lata przeprowadzamy konferencję „Kruty: problemy budowania państwa od czasów Ukraińskiej rewolucji 1917-1921 lat do dnia dzisiejszego”. Konferencje odbywają się w Krutach. Teraz to centrum terytorialnej wspólnoty. Na terytorium tej wspólnoty znajduje się i stacja Kruty. Tam odbywają się tradycyjne wydarzenia. Bierze w nich udział dość wielu ludzi. Mamy państwowe muzeum-rezerwat „Memoriał Bohaterów Krut”. Tutaj przyjeżdżają delegacje. Szczególnie jest ich dużo w Dzień Pamięci Bohaterów Krut. Zajmujemy się nie tylko historycznymi badaniami, dotykamy i współczesnej problematyki. W konferencjach biorą udział historycy, politolodzy, etnolodzy, międzynarodowcy, ekonomiści. To platforma do dyskusji na naukowym poziomie współczesnych problemów budowania państwa, do przeprowadzania historycznych paraleli. Podczas ostatniej konferencji wybrzmiały ciekawe wystąpienia uczestników z Mariupola, Melitopola, Czernihowa, Lwowa i wielu innych miast. Zapraszamy do udziału w następnej konferencji, która odbędzie się 29 stycznia 2022 roku. Kyryło STECENKO, artysta ludowy Ukrainy, przewodniczący Kijowskiego Miejskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: – Ten moment, kiedy zdobyliśmy niezależną Ukrainę, – to była ta narodowa idea, która wiekami siedziała w świadomości i podświadomości ukraińskich ludzi. To był rezultat działalności wielu pokoleń. Narodowa idea tego okresu uformowała się, kiedy jeszcze nie mieliśmy państwowości. A od momentu, kiedy otrzymaliśmy tę państwowość, błądzimy we mgle niepewności i niegotowości stać się jednym z narodów, który wysuwa porządek dzienny świata. Ponieważ poziom naszego przygotowania, kultury i ambicji jeszcze nie uformował się w tak krótkim czasie do tego, żebyśmy mogli formować jak podstawową narodową ideę, tak i etapową. Czyli tę, która odpowiada teraźniejszemu i następnemu okresom. Analizując narodowe idee innych narodów, doszedłem do wniosku, że istnieje tak zwana absolutna narodowa idea, która leży poza granicami czasu i która nie zależy od tego, w jakich materialnych czy politycznych okolicznościach teraz żyjemy. Absolutna narodowa idea u Żydów: „Jesteśmy narodem wybranym przez Boga”. U Niemców – „Niemcy ponad wszystko”. Pierwsze słowa hymnu u Anglików: „Panuj, Brytanio, władczyni mórz”. Ja teraz nie chcę konkretyzować ukraińskiej absolutnej narodowej idei. Ale jeśli mówić o etapowej, to wyraźnie widzę 4 etapy, które odpowiadają rozwojowi ukraińskiego narodu i państwowości. 1-szy etap – „Zdobędziemy ojczyste państwo, albo zginiemy w walce o nie”; 2-gi etap, na którym teraz siedzimy i jesteśmy zobowiązani wykonać słowa z ukraińskiego Hymnu: „Zapanujemy i my, bracia, w swojej stronie”. Jeśli chłopcy pod Krutami instynktownie powstali w obronie swojego państwa, które było marzeniem, tak samo i chłopcy z Majdanu szli na wschód Ukrainy bronić naszej państwowości. A wykonanie tezy „Zapanujemy i my, bracia, w swojej stronie” już nie jest tylko instynktem wolności. Młodzież pierwszy etap wykonuje na wezwanie serca, a oto drugi etap – panowanie, to już cała kultura. Nad tym musi pracować „Proświta” jako organizacja społeczna. 3-ci etap – „Intermarium”; 4-ty etap – kreatywna epoka i cywilizacja serca według Skoworody. Musimy postawić pytanie o uzgodnienie ideologii narodowej z 15. artykułem Konstytucji Ukrainy i rozwiązanie tych sprzeczności, które istnieją. Żadna ideologia nie może być określana przez państwo jako obowiązkowa. A to oznacza, że organizacja społeczna może ją tworzyć. Przede wszystkim „Proświta”. Przecież „Proświta” ma przewagę nad innymi organizacjami społecznymi. Jest to najstarsza organizacja społeczna na Ukrainie, powołana do obrony wspólnych wartości duchowych Ukraińców. Ponadto nie jest to partia, która reprezentuje interesy tylko części społeczeństwa, lecz jako organizacja społeczna może reprezentować całe społeczeństwo. Stepan WOŁKOWECKI, przewodniczący Iwano-Frankiwskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki: – Zapewne nie wszyscy wiedzą, że wśród Bohaterów spod Krut był nasz rodak Mykoła Korpan. W jego rodzinnej wsi postawiliśmy mu pomnik. W czasie, gdy jeszcze nie było Aktu Zjednoczenia, istniało już zrozumienie, że Ukraina jest jednością. Jego udział w tym heroicznym akcie świadczy o dążeniach mieszkańców Galicji. Pamiętamy, że wtedy obwód iwanofrankiwski, jak i cała Galicja, wchodził w skład innego państwa – austriackiego. Ale istniało dążenie narodu ukraińskiego do jedności państwowej. Chciałbym zatrzymać się przy kwestii bezpieczeństwa wewnętrznego. W moim rozumieniu bezpieczeństwo wewnętrzne to realizacja ukraińskiej idei narodowej. Nie skłaniam się ku myśleniu, że potrzebujemy szerokiej dyskusji na temat ukraińskiej idei narodowej. W moim rozumieniu ukraińska idea narodowa to realizacja ukraińskich priorytetów: języka ukraińskiego, ukraińskich zwyczajów, ukraińskiej pieśni, ukraińskich tradycji, ukraińskiego Kościoła i wszystkiego, co ukraińskie, tak jak realizowali to Polacy i Niemcy. Swoją drogą, ani Polacy, ani Niemcy nie dyskutowali nad tym, co jest dla nich ideą narodową. Myślę, że powinno to być całkowicie zrozumiałe. Ale być może nie dla wszystkich. Dlatego warto to podkreślić. Wydaje mi się, że warto przygotować Memorandum o współpracy między „Proświtą” a pełnomocnikiem ds. wdrożenia „Ustawy o języku ukraińskim” Tarasem Kreminiem. Jeśli chodzi o „ruski mir”, to chciałbym powiedzieć, że alternatywą dla niego mógłby stać się „ukraiński świat”. Innego nie ma. Muszą to szczególnie dobrze zrozumieć nasi rodacy we wschodnich i południowych obwodach Ukrainy. Doszło do aneksji Krymu i zajęcia części Donbasu właśnie dlatego, że panował tam „ruski mir”. Trzeba wszystkim pamiętać, że walka o Ukrainę trwa. Leonid MUŻUK, reżyser filmowy, laureat Nagrody im. Szewczenki: – Solidaryzuję się z tymi, którzy mówią, że idea narodowa musi być formułą ratunku dla Ukrainy. I dyskusji tutaj absolutnie nie może być. Niestety, najazdy tabaczników trwają i dzisiaj na każdym ekranie telewizyjnym. Kto ich płodzi, kto ich wychowuje? Warto, aby Służba Bezpieczeństwa Ukrainy aktywniej pracowała w tej kwestii. Wspominając dzisiaj Bohaterów spod Krut, składam im ogromny hołd za ich wyczyn. Było to wielkie zwycięstwo dla Ukraińców, a słowa Pawła Tyczyny: „Sława! Sława! – potoczyło się i legło u nóg” będą toczyć się wiecznie, dopóki będzie choć jeden prawdziwy Ukrainiec, który będzie wierzył w to, że na Ukrainie będzie Ukraina. Bolesnym ostrzem przenika prawda historyczna każdego, kto zna słowa Serhija Jefremowa, skierowane do syna Mychajła Kociubynskiego – Jurija. Wielu młodych, pięknych, potężnych ukraińskich ludzi zostało zwerbowanych dzięki różnym manipulacjom, różnym technologiom. Dzisiaj te technologie są o wiele subtelniejsze i o wiele bardziej podstępne. W tej kwestii trzeba zaczynać od polityki informacyjnej, od zrozumienia tego, że nie ma mediów publicznych, które zapewniałyby nasze interesy. Prosiłbym prośwician o udział w opracowaniu strategii blokowania tych rzeczy, które zaśmiecają nasz eter. Mam nadzieję, że Ukraina na Ukrainie jednak będzie. Iwan DERDA, artysta ludowy Ukrainy, m. Czerniowce: – Dzień pamięci Bohaterów spod Krut – święto dla całej Ukrainy. Zwycięstwo Bohaterów spod Krut – ich wielkiego powstańczego ducha muszą pokazać nasi artyści. Dzisiaj ja, przedstawiciel Czerniowieckiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, zrządzeniem losu przebywam w stolicy naszego państwa. Chcę zaśpiewać pieśń, którą napisałem do słów naszego wybitnego poety Dmytra Pawłyczki o etapach walki wyzwoleńczej, poczynając od epoki książęcej aż do naszych dni. Iwan WETROW, przewodniczący Rówieńskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki: – Rocznica, którą dzisiaj obchodzimy – to niezwykle ważne wydarzenie. Na Rówieńszczyźnie, na bazie Instytutu Kształcenia Podyplomowego, prowadzimy szereg działań. Opracowaliśmy zalecenia metodyczne dla placówek oświatowych, w których proponujemy, jak najlepiej pokazywać to tragiczne, a zarazem znaczące wydarzenie w historii Ukrainy. Nie można przedstawiać tego materiału bez porównania ze współczesną wojną rosyjsko-ukraińską, która trwa na wschodzie naszego kraju. Krutianie – to nasi pierwsi „cyborgi”! Przecież minęło sto trzy lata, a wróg pozostał ten sam, który był wtedy.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Sprawiedliwość i niesprawiedliwość Sąd zakazał upamiętniać … „w 2020 roku” szereg wybitnych Ukraińców

Petro ANTONENKO Okręgowy sąd administracyjny w Kijowie, który nie raz zaskakiwał swoimi orzeczeniami, tym razem wydał po prostu zdumiewające. Sąd zakazał Kijowskiej Radzie Miejskiej obchodzić rocznice urodzin szeregu ukraińskich działaczy. Co więcej, obchodzić je … w 2020 roku. To nie jest fragment powieści fantastycznej o podróżach w czasie. To rzeczywiste orzeczenie sądu z 19 stycznia bieżącego, 2021 roku. Nie chodzi przy tym o decyzję stołecznych władz, by takie uroczystości odbywały się co roku, lecz konkretnie o rok 2020. Zatem sąd zakazał upamiętniania, czyli „obchodzenia”, w zeszłym roku: „Uznać za bezprawną i uchylić decyzję Kijowskiej Rady Miejskiej z 27.02.2020 roku „W sprawie obchodzenia na terytorium Kijowa dat pamiątkowych i jubileuszy w 2020 roku” w części dotyczącej obchodzenia na terytorium Kijowa w 2020 roku dat pamiątkowych i jubileuszy następujących osobistości: „130 lat od urodzin Iwana Poltawca-Ostrianicy (1890 – 1957), działacza wojskowego, pułkownika Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej”; „6 lutego – 100 lat od urodzin Wasyla Lewkowycza (1920 – 2012), działacza wojskowego, pułkownika UPA”; „20 lutego – 115 lat od urodzin Ulasa Samczuka (1905 – 1987), pisarza, publicysty, dziennikarza”; „24 lutego – 110 lat od urodzin Wasyla Sydora (1910 – 1949), działacza wojskowego i politycznego, pułkownika UPA”; „120 lat od urodzin Jurija Lipy (1900 – 1944), pisarza, publicysty, lekarza, działacza społecznego i politycznego”; „23 września – 120 lat od urodzin Wołodymyra Kubijowycza (1900 – 1985), uczonego, historyka, geografa, encyklopedysty, działacza społecznego i politycznego, organizatora „Encyklopedii ukrainoznawstwa””; „12 listopada – 100 lat od urodzin Wasyla Halasy (1920 – 2002), działacza politycznego i wojskowego, pułkownika UPA”; „12 grudnia – 130 lat od urodzin Andrija Melnyka (1890 – 1964), działacza politycznego i wojskowego, przewodniczącego Prowodu Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów”. Być może niektórzy z tych ludzi nie są jeszcze szeroko znani społeczeństwu, bo zbyt mało wiemy o swojej historii. Ale z pewnością dobrze znani są tacy wybitni Ukraińcy, jak Andrij Melnyk, Ułas Samczuk, Wołodymyr Kubijowycz, Jurij Lipa. Przyjrzyjmy się więc uzasadnieniu sądu, a właściwie uzasadnieniu pozwu, który sąd poparł. W pozwie figuruje, że Jurij Lipa rzekomo jest „znany ze swoich antysemickich wypowiedzi i wezwań”, a wśród pozostałych wymienionych działaczy są również tacy, którzy rzekomo „ściśle współpracowali z niemieckimi nazistami”. Powód powołał się nawet na uchwalone w kraju kilka lat temu prawo o potępieniu komunistycznego i narodowosocjalistycznego (nazistowskiego) reżimów totalitarnych w Ukrainie oraz o zakazie propagowania ich symboliki. Oczywiście, uznając wymienionych ukraińskich działaczy za zwolenników nazizmu, bo do zwolenników reżimu komunistycznego nie da się ich w żaden sposób zaliczyć. Zaoszczędźmy czas na dyskusji o „antysemityzmie” Jurija Lipy czy kogokolwiek innego. Temat jest w istocie śliski i wyeksploatowany. Poważniejsze pytanie dotyczy współpracy znanych działaczy ukraińskiego ruchu z nazistami w latach wojny. O kontekście historycznym i przyczynach tego już dawno powiedziano. Leżą one w tragedii bezpaństwowości Ukrainy, kiedy Ukraińcy musieli walczyć zarówno z komunistami ZSRR, jak i z nazistami Niemiec. A także zawierać jakiekolwiek sojusze z Niemcami, z nadzieją – w większości, jak się okazało, nierealną – że pomogą uzyskać niepodległość od ZSRR i stworzyć ukraińskie państwo. Czas nazwać także powoda. To wszechobecny Andrij Portnow, były pierwszy zastępca szefa Administracji Prezydenta Janukowycza. Ale biografia Portnowa jest znacznie bardziej barwna. Urodził się w 1973 r. w Woroszyłowhradzie, obecnie Ługańsk. Z zawodu prawnik, nawet Zasłużony Prawnik Ukrainy (2004). Był wiernym współpracownikiem Julii Tymoszenko, jednym z kierowników sztabu wyborczego Bloku Julii Tymoszenko (BJuT) podczas wyborów parlamentarnych i prezydenckich. Dwukrotnie, w 2006 i 2007 roku, został wybrany posłem do parlamentu właśnie z Bloku Julii Tymoszenko. Ale po tym, jak Tymoszenko w 2010 roku przegrała wybory prezydenckie z Janukowyczem, Portnow szybko przeszedł na jego stronę. Janukowycz 2 kwietnia 2010 r. mianował Portnowa zastępcą szefa i kierownikiem Głównego Zarządu ds. Ustroju Sądów Administracji Prezydenta, a w szczycie Majdanu, 24 stycznia 2014 roku, – pierwszym zastępcą szefa AP. Zaraz po Euromajdanie, w drugiej połowie lutego 2014 roku Portnow uciekł do Rosji, oświadczając, że mogą go zabić. Następnie przeniósł się do Wiednia, zajmował się działalnością adwokacką. 19 maja 2019 roku powrócił na Ukrainę. Przeciwko Portnowowi wszczęto szereg spraw karnych, z których wiele wygrał w sądzie. W 2018 roku śledczy rozpoczęli dochodzenie w sprawie udziału Portnowa w aneksji Krymu. Na Ukrainie Portnow rozwinął gwałtowną działalność polegającą na składaniu licznych pozwów do sądów oraz zawiadomień do organów ścigania. ...Miejskim władzom Kijowa nie trzeba nawet tłumaczyć się przed sądem, dowodząc, że uczczenie takich osób jest przejawem patriotyzmu. Wystarczy już, że upamiętnienie tych działaczy zostało przewidziane Uchwałą Rady Najwyższej Ukrainy „O upamiętnieniu dat pamiątkowych i jubileuszy w 2020 roku”. Podobną uchwałę parlament przyjmuje co roku, i pojawiają się w nich dziesiątki nazwisk i dat. Zbędne jest przypominanie, że decyzje parlamentu państwa są obowiązkowe na całym jego terytorium, oczywiście także w stolicy. A tymczasem sąd uchyla decyzję stołecznych władz, podjętą w wykonaniu decyzji parlamentu państwa. Oto takie nasze zdumiewające sprawiedliwość-krzywosądztwo…

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

SĄD nad PISOWNIĄ jako ukrainofobiczna agonia

Iryna FARION Unieważnienie zmian w pisowni (z 3 czerwca 2019 r.) przez odrażający „wilczy” (na czele z Pawłem Wowkiem) Okręgowy Sąd Administracyjny w Kijowie to sprawa zamówiona i ukrainofobiczna. Tak zwana powódka – uczennica siódmej klasy z Chersonia, której ciężko opanować zmiany w pisowni do zewnętrznego egzaminu niezależnego (to główna motywacja pozwu) – jest rodzoną siostrą żony adwokata Dmytra Ilczenki, który reprezentuje stronę zaskarżającą skrajnie potrzebne zmiany w pisowni. Wymowne jest to, że ten D. Ilczenko był adwokatem i partyjnym kolegą Władysława Mangera – zleceniodawcy zabójstwa Kateryny Handziuk, na którego aresztowany Manger przepisał swoją własność (zob. https://www.facebook.com/gandziukgate/). Według słów tego Ilczenki, pozew o unieważnienie postanowienia skierowano „dla ochrony języka ukraińskiego przed jego zniekształceniem na korzyść dialektów regionalnych”. Takim sformułowaniem ten adwokat publicznie przyznał się do językowej niepełnosprawności. I to jest wspaniałe. Pozew złożono także od tak zwanej Organizacji Społecznej „Państwo Prawne”, która obsługuje odrażającego sędziego tego samego sądu P. Wowka. Jak podaje „UP”, szef tej organizacji społecznej R. Krawiec figuruje na nagraniach z gabinetu przewodniczącego Ośrodkowego Sądu Administracyjnego w Kijowie (OASK) Wowka, w których mowa o wykorzystaniu „Państwa Prawnego” do składania pozwów z inicjatywy szefa OASK (zob. https://zmist.pl.ua/news/sud-skasuvav-novyj-ukrayinskyj-pravopys-yak-vin-mav-zminyty-movu). Dlatego niecywilizowanemu Wowkowi, który pochodzi z Kramatorska w obwodzie donieckim, dawno pora do lasu… Jeszcze 17 lipca 2020 roku powiadomiono go o podejrzeniu stworzenia organizacji przestępczej, która klepie zamówione decyzje, oraz o przejęciu władzy w systemie sądownictwa. 1 września 2020 roku Wyższa Rada Sądownictwa odmówiła odsunięcia Wowka od kierowania Okręgowym Sądem Administracyjnym w Kijowie, wyjaśniając to tym, że nie otrzymał on statusu podejrzanego (zob. https://uk.wikipedia.org/wiki/%). W ten sposób Okręgowy Sąd Administracyjny przekształcił się w główną ukrainofobiczną narośl na ciele naszego niezlustrowanego systemu sądowego, uwarunkowanego związkiem liberałów i ukrainofobów od Poroszenki do Medwedczuka. Ten sąd w 2019 roku na wniosek I. Kołomojskiego uznał nacjonalizację PrywatBanku za nielegalną; zablokował przemianowanie Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (Patriarchatu Moskiewskiego), który zgodnie z decyzją Rady Najwyższej miał wnieść do swojej nazwy związek z Rosją; uznał za nielegalną decyzję Rady Miasta Kijowa, zainicjowaną przez deputowanych ze Swobody, o przemianowaniu prospektów Moskiewskiego i Watutina na prospekty Bandery i Szuchewycza; uchylił zakaz pokazywania na Ukrainie serialu „Swaty”; przywrócił Romana Nasirowa na stanowisko szefa Państwowej Służby oraz szereg innych (zob. https://www.unian.ua/society/skasuvannya-novogo-ukrajinskogo-pravopisu-stalo-vidomo-hto-podav-pozov-novini-ukrajini-11302025.html). Oto taki gorący stop między zabójstwem K. Handziuk, zalegalizowanym przestępczym OASK i unieważnieniem dekolonizacyjnych zmian w pisowni. Czyż nie jest to nowa forma węzłów gordyjskich współczesnej socjolingwistyki? Jeśli ludzie są szumowinami – to we wszystkim. Przyjęte w 2019 roku zmiany – to DEKOLONIZACJA systemu fonetyczno-morfologicznego języka ukraińskiego. Pomimo połowicznego charakteru tych zmian, ogólnie rzecz biorąc – to krok w powrocie języka do jego prawdziwego funkcjonowania i hołd dla wszystkich tych językoznawców, którzy w latach 30. XX wieku zapłacili swoim życiem za naturalną kodyfikację języka ukraińskiego (zob. więcej o tym w mojej książce „Norma językowa: poszukiwanie prawdy”, Iwano-Frankiwsk, 2017). Mam nadzieję, że Rząd zaskarży tę bezsensowną decyzję OASK – i język ukraiński nadal będzie pozbywał się moskiewskich łapci na swoim ciele.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Ciąg dalszy artykułu «Niezbadana sprawa z ortografią», s. 1

Niezgłębiona rzecz z pisownią

Zakończenie. Początek na str. 1. A oto w kwestii interpunkcji: (§ 118, punkt 3. „[W zdaniu prostym przecinek stawia się] między jednorodnymi członami zdania: … Choć żyjemy z garści, a jednak i dla nas jest miejsce w cerkwi… Poleciałabym do ciebie, lecz skrzydełek nie mam”. To przecież zdania złożone, a nie proste, jednorodnych członów nie ma tu nawet w pobliżu!). Takimi niedokładnościami, przeinaczeniami, a nawet błędami dosłownie obfitowała pisownia z 1992 roku. Niepokoiło to opinię naukową. 15 czerwca 1994 roku utworzono Narodową Komisję Ortograficzną, ale wypracowane przez nią rekomendacje nic nie dały. I oto wreszcie Gabinet Ministrów Ukrainy 17 czerwca 2015 roku przyjmuje uchwałę nr 416 „O zatwierdzeniu nowego składu Ukraińskiej narodowej komisji ds. pisowni”. Do komisji weszło pięciu akademików, 18 doktorów nauk. Wypracowany przez nich tekst pisowni ponad pół roku wisiał na stronach Ministerstwa Oświaty i Nauki oraz Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni. Kto chciał, mógł się zapoznać. Wnoszono propozycje. W cywilizowanych krajach pisownię kształtują nie tłumy, a językoznawcy, i to nie wszyscy — nawet z wysokimi tytułami. Pisownię układa się nie według dowolnych życzeń, a uwzględniając wewnętrzne prawa języka. Jakość pisowni to troska specjalistów-filologów, a nie siódmoklasistki, nie „ogółu” i nie sądów różnych instancji. Oto niedawno w jednym z szanowanych czasopism zamieszczono propozycję językoznawcy, by pisać przez dwa łączniki przysłówki typu „raz u raz” (kiedyś tak właśnie pisano). Ależ on, ten językoznawca, nie wziął pod uwagę, że tutaj ten sam rzeczownik stoi w różnych przypadkach — mianowniku i bierniku. Według jego logiki przez dwa łączniki trzeba by pisać także przysłówki „noga w nogę”, „ręka w rękę”. Ależ to nonsens. Układając pisownię, trzeba kierować się logiką, a nie własnym widzimisię. Nowy wariant pisowni jest jeszcze daleki od doskonałości. Tutaj zadziałało i oglądanie się na „wszechwiedzących” krytyków, i strach przed zbyt dużym naruszeniem jednoczących tradycji radzieckich. Ale te zmiany, które przestraszyły siódmoklasistkę, a raczej jej rodziców czy wujków, są całkowicie logiczne. Mamy teraz pisać „проєкт” (projekt), bo przecież „об’єкт” (obiekt), „суб’єкт” (subiekt), „траєкторія” (trajektoria). Będziemy pisać „пів яблука” (pół jabłka) (bez apostrofu czy twardego znaku), bo przecież „пів” oznacza połowę: „Пів дня вітер дув з півдня” (Pół dnia wiatr wiał z południa). Będziemy pisać „мариво” (miraż), tak jak „паливо” (paliwo), „вариво” (potrawa), „морозиво” (lody) — o jeden wyjątek mniej. Słowo „хабар” (łapówka) będziemy odmieniać tak, jak „календар” (kalendarz). Nie będziemy pisać zbędnej litery także w słowach „фоє” (foyer), „конвеєр” (taśmociąg) i podobnych. Wprowadzono pewien porządek w użyciu łącznika w wyrazach złożonych. Uporządkowano pisownię „и” oraz „і” we własnych nazwach obcego pochodzenia (ale, niestety, nie zracjonalizowano) itd. Czymże tutaj zniekształcono język? Najbardziej niektórych drażni to, że pisownia pozwala na równoległy zapis „Афіни” i „Атени” (Ateny), „міфи” i „міти” (mity), „алгорифм” i „алгоритм” (algorytm), „аудиторія” i „авдиторія” (audytorium), „пауза” i „павза” (pauza) — ależ teraz znormalizowały się nasze kontakty z Europą, więc trzeba brać pod uwagę także europejskie (ostatecznie, także nasze ukraińskie) tradycje. Dziwi reakcja na nowy wariant pisowni nie dwunastoletniej uczennicy. Uczniom — gdyby tak w ogóle skasować wszelkie zasady. Rodzice zaś wszystko robią na własny (czy własny?) koszt, jeszcze do tego drogiego adwokata opłacają — prestiżowo, widzicie, poprawiać akademików i doktorów nauk. Przecież kiedyś dojarki mogły rządzić państwem. Czy może tutaj jest jakiś inny interes? Dziwi zachowanie dorosłych ludzi w tej kwestii — w szczególności Okręgowego sądu administracyjnego Kijowa, który na żądanie siódmoklasistki, ni z tego ni z owego, 28 stycznia 2021 roku uchyla postanowienie Gabinetu Ministrów i przekreśla długotrwałą pracę Ukraińskiej narodowej komisji ds. pisowni: „Sąd uznał za bezprawne i nieobowiązujące postanowienie Gabinetu Ministrów Ukrainy nr 437 z 22 maja 2019 roku „Kwestia ukraińskiej pisowni””. Podstawowe zadanie sądownictwa administracyjnego polega na sferze ochrony praw obywatela. Czym narusza nowa redakcja pisowni prawa uczennicy czy, w ogóle, kogokolwiek? Jeszcze wybrano odpowiednią datę — po 16 stycznia, kiedy zaczął się jeden z decydujących etapów utwierdzenia języka ukraińskiego jako państwowego. Cóż to za język, jeśli nie ma nawet pisowni? To ten sam sąd, który na żądanie odrażającego Portnowa niedawno zabronił wspominać znanych ukraińskich działaczy-pisarzy Ułasa Samczuka i Jurija Łypę oraz encyklopedystę Wołodymyra Kubijowycza, którzy mają niezaprzeczalne zasługi dla ukraińskiego społeczeństwa. Sąd przejmuje uprawnienia rządu i ignoruje potrzeby państwa oraz ukraińskiego społeczeństwa, a nawet szkodzi im. W jakim celu? Co do adwokata, to nie ma w tym nic dziwnego. Płacą mu — odrabia pieniądze. Złożył pozew niby w obronie praw uczennicy, a w trakcie przekwalifikował go w ogóle przeciwko normalnemu funkcjonowaniu języka ukraińskiego, złośliwie rozprawiając przy tym: „Pozew był skierowany na obronę języka ukraińskiego przed jego zniekształceniem na korzyść regionalnych dialektów”. Fałszywie, po faryzejsku powiedziane. Cała ta historia z ukraińską pisownią z 2019 roku bardzo przypomina Cyrkularz wałujewski z 1863 roku. Nawet w szczegółach. Iwan JUSZCZUK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

PRZECIWANGIELIZM od Iryny FARIION Przeciwangielizm 20. TEASER i BIOPIC

Kanał NV podał informację, od której zaniemówiłaby, zapewne, sama Łesia Ukrainka: „Premiera: pierwszy teaser biopiku o Łesi Ukraince”. Obok dwa nowoangielizmy teaser i biopic. Czyżby język ukraiński nie był zdolny przekazać swoimi słowami tego COŚ o Łesi Ukraince, która, znając z dziesięć obcych języków, genialną stała się swoją ukraińskojęzyczną twórczością? O swojej znajomości języków europejskich bez „żadnych” dyplomów Łesia Ukrainka pisała w liście do M. Pawłyka 27 marca 1903 roku, kiedy chodziło o jej pożądaną możliwość przeprowadzki do Lwowa i życie właśnie z wykładów obcych języków w galicyjskich gimnazjach: „Francuski i niemiecki języki ja znam daleko porządniej, niż zwykle znają „pierwsze uczennice” różnych gimnazjów i instytutów w Rosji, znam i teoretycznie, i praktycznie o tyle, że mogę artykuły w tych językach pisać, a listy tym bardziej (nawet wiersze niemieckim białym wierszem tłumaczyłam), mówić mi po francusku, co po rosyjsku prawie wszystko jedno. Włoski język znam teraz, w każdym razie, lepiej, niż ile trzeba, na przykład, w konserwatorium śpiewu, rozmawiam teraz płynnie i dość, żeby prowadzić korespondencję służbową. Angielski znam teoretycznie (wciąż mogę i na głos czytać, nie tylko oczami) i mogę bez słownika tłumaczyć z niego. Gdybym miała uczniów Polaków, to znam po polsku tyle, ile trzeba, żeby wyjaśnić przy lekcjach. Rosyjski język znam nie mniej, niż każdy Ukrainiec, który przeszedł rosyjskie szkoły (choć ja ich nie przechodziłam), ale wymowę mam w rosyjskim języku gorszą, niż we francuskim, charakterystyczną dla Ukrainki, i najmniej byłabym chętna, właściwie, ten język wykładać” (t. 12, s. 57–58). Znajomość dziesięciu języków zmusza ją do wyprowadzenia na najszersze światowe drogi ojczystego języka – ukraińskiego. Pisząc publicystyczne, naukowe artykuły, listy, recenzje w różnych językach, w czasie zakazu ukraińskiego słowa ona wszystkie swoje artystyczne arcydzieła stworzy Serhij MELNYCZUK, obrońca praw człowieka Po wyborach samorządowych, które odbyły się 25 października 2020 roku, w serwisie wideo YouTube pojawiły się nagrania, na których nowo wybrani radni miejscy demonstracyjnie odmawiają wykonywania swoich obowiązków w języku ukraińskim, jak to przewiduje Konstytucja i ustawy Ukrainy. Uderza uległe reagowanie przewodniczących na odmowę lokalnych radnych komunikowania się w języku ukraińskim jako państwowym przy wykonywaniu swoich obowiązków organu przedstawicielskiego samorządu lokalnego, co też zachęca niektórych radnych do demonstracyjnego i bezkarnego ignorowania decyzji Sądu Konstytucyjnego Ukrainy (dalej SKU) z 14.12.1999 roku o obowiązkowym komunikowaniu się w języku ukraińskim jako państwowym przy wykonywaniu obowiązków organów samorządu lokalnego. Przy tym należy przypomnieć: „Decyzja Sądu Konstytucyjnego Ukrainy jest obowiązkowa do wykonania na terytorium Ukrainy, ostateczna i nie może być zaskarżona”, a za jej niewykonanie część 4 art. 382 KK Ukrainy przewiduje karę dla urzędników pozbawienia wolności na okres do ośmiu lat. Sąd Konstytucyjny Ukrainy, udzielając wykładni norm Konstytucji, które mają najwyższą moc prawną i są normami bezpośredniego działania, wydawałoby się, rozstrzygnął wszystkie spory na ten temat. Ale w praktyce okazuje się, że ukraińskie ustawodawstwo bezkarnie ignoruje feudalne rządy mafijnych klanów. Oto niektóre przykłady. Rada Miejska Kramatorska Lider frakcji Partii Szarija w Radzie Miejskiej Kramatorska Jurij Nikuliczew odmówił występowania w języku państwowym podczas posiedzenia, pomimo uwag przewodniczącego rady miejskiej Ołeksandra Honczarenki, który go zatrzymał i przypomniał, że zgodnie z ukraińskim ustawodawstwem, radni rad lokalnych są zobowiązani występować w języku ukraińskim – i właśnie to uczyni ją klasykiem ukraińskiej i światowej literatury. Odnośnie mieszania języków, Łesia również zostawiła nam swoje sądy, które, prawda, dotyczą czystości stylu naukowego. Łesia nie akceptowała przepełnionego obcymi jednostkami leksykalnymi, jak mówiła, „galicyjsko-ukraińskiego języka” w dziedzinie naukowej: „Za ciasność i ubóstwo języka przyjmuję winę całkowicie na siebie… to u mnie język wyszedł taki przez reakcję przeciw nowemu galicyjsko-ukraińskiemu językowi naukowemu, tak przesypanemu neologizmami i obcymi słowami oraz zwrotami.” (Z listu do M. P. Drahomanowa 29 września 1894 r., t. 12, s. 284). Znamienne, że język samej Łesi Ukrainki, zwłaszcza w jej listach – to kalejdoskop kodów językowych i fajerwerk bogactwa językowego: obok współistnieją ukraińskie frazemy i dowcipy, w oryginale łacińskie, francuskie, niemieckie, polskie i inne aforyzmy. Wszystko to tworzy czar współistnienia różnych światów na matrycy własnego języka jako kultury. Jednak ta mieszanina niby rozwiewa się czystością ukraińskiego języka jej twórczości literackiej. Co więc oznacza w języku angielskim słowo teaser? teaser [ˈtiːzə, amer. -(ə)r] n 1. coś, co drażni; drażniacz; zadziora, zaczepnik; 2. drażniąca reklama; drażniaczka; 3. pot. trudne zadanie, łamigłówka, zagwozdka; 4. krótka kurtyna na scenie (Ogólny narodowy słownik angielsko-ukraiński 2010, ONSAU) Dzisiaj ten anglicyzm nazywa reklamę-drażniaczkę, komunikat reklamowy, zrobiony jako zagadka, który zawiera część informacji o produkcie, ale w żaden sposób nie nazywa reklamowanego towaru. Drażniaczki zazwyczaj powstają na wczesnym etapie reklamowania towaru i mają na celu stworzenie intrygi wokół niego. Uważa się, że pierwsze drażniaczki zapoczątkowano od reklamowania marki MJB Coffee. W 1906 roku wzdłuż dróg San Francisco pojawiły się intrygujące ogłoszenia z pytaniem „Dlaczego?”, które wymagały dalszej odpowiedzi (https://uk.wikipedia.org/wiki). Jeszcze bardziej egzotycznie brzmi w naszym języku anglicyzm biopic (ang. biopic < biographical picture) – film biograficzny, stworzony do pokazu w kinach lub w TV, w celu zapoznania widzów z szczególnie dramatycznymi momentami życia realnej wybitnej osobistości, czasem nie bez artystycznego domysłu. Do naszego języka na falach mody to słowo trafiło przez moskiewskie pośrednictwo. W kinematografii zaczęto go używać na początku lat 50. XX wieku, choć pierwszy film-biografię „Joanna d’Arc” nakręcił francuski reżyser Georges Méliès jeszcze w 1899 roku. Natomiast pierwszy ukraiński film biograficzny – to „Taras Szewczenko”, stworzony przez Petra Czardynina w 1926 roku z Amwrosijem Buczmą w roli głównej (https://nv.ua/ukr/art/pershiy-istorichniy-boyovik-peplum-i-bayopik-yak-u-1920-h-rokah-narodzhuvalosya-ukrajinske-zhanrove-kino-50056060.html). W języku angielskim słowo biopic [ˈbaɪəʊpɪk, amer. -oʊ-] n – to film biograficzny, film-biografia, biopik (ONSAU, 2010). Utworzone ono zostało sposobem abrewiacji przez ucięcie początkowych sylab dwóch słów: bio < biography + pic < picture „obraz”, zatem, biograficzny obraz czy film. Według logiki „zaawansowanych” – to niby krócej i modniej… (http://warface.top/biopic.html Strona nowych i dobrze zapomnianych słów warface.top). Do przekładowego zestawienia film biograficzny, film-biografia możemy dołączyć jeszcze synonim film-życiorys. Zatem, w zrozumiałym języku zdanie powinno brzmieć tak: „Premiera: reklama filmu-życiorysu o Łesi Ukraince” albo zamiast premiera – pierwszy pokaz. Co zaś mówiła Łesia Ukrainka o języku angielskim na przełomie XIX i XX wieku? Właśnie ze znajomością tego języka było najwięcej problemów: „Najgorzej sprawa stoi u nas z angielskimi autorami, bo ten język bardzo mało kto zna, choć niektórzy nawet zbierają się, by się nim zająć” (t. 10, s. 45). W liście do swojej babci (1893 r.) Łesia zaznacza, że „język angielski jest bardzo trudny, ale ja mimo wszystko się nauczę, moja nauczycielka mówi, że mam zdolności i że ja, zapewne, szybko się nauczę” – i nauczyła się, ale nie mieszała swojego języka z obcym! (t. 10, s. 181). W wierszu „Na rocznicę Szewczenki” Łesia napisała: Aby między nami nie zgasł Promień majestatyczny, Ty postawiłeś „na straży” Słowo twoje wieczne. My, jak ty, mijać będziemy Obce progi, Orać będziemy swoje niwy, Rodzime ugory.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

Jak rady lokalne naruszają porządek konstytucyjny w sferze stosowania języka państwowego

językiem państwowym. Deputowany Nikuliczew poprosił przewodniczącego o pozwolenie na wyrażenie swojej opinii w języku, w którym jest mu wygodnie. Na co Honczarenko odpowiedział, że on – przewodniczący rady miejskiej, nie może pozwolić ani zabronić deputowanemu występowania w języku rosyjskim. W ten sposób przewodniczący rady miejskiej Ołeksandr Honczarenko naruszył swoje podstawowe obowiązki urzędnika samorządu lokalnego, które nakłada na niego artykuł 8 Ustawy Ukrainy „O służbie w organach samorządu lokalnego”, zobowiązujący do przestrzegania Konstytucji i ustaw Ukrainy oraz niedopuszczania do działań lub zaniechań, które mogą zaszkodzić interesom samorządu lokalnego i państwa, a także artykuł 19 Konstytucji Ukrainy: „Organy władzy państwowej oraz organy samorządu lokalnego, ich urzędnicy są zobowiązani działać wyłącznie na podstawie, w granicach uprawnień oraz w sposób przewidziany przez Konstytucję i ustawy Ukrainy”. Wbrew tym obowiązkom, przewodniczący Rady Miejskiej w Kramatorsku Ołeksandr Honczarenko nie powstrzymał przestępczych działań deputowanego Nikuliczewa, przewidzianych w cz. 4 art. 382 Kodeksu karnego Ukrainy, skierowanych na niewykonanie wspomnianej wyżej decyzji Sądu Konstytucyjnego z dnia 14.12.1999 roku, oraz nie przywrócił naruszonego porządku konstytucyjnego w sferze stosowania języka państwowego podczas posiedzenia deputowanych Rady Miejskiej w Kramatorsku. Uprzedzając zastrzeżenia dotyczące kwalifikacji wspomnianych wyżej działań deputowanego z frakcji Partii Szarija Jurija Nikuliczewa z cz. 4 art. 382 Kodeksu karnego Ukrainy, ponieważ zgodnie z Ustawą Ukrainy „O służbie w organach samorządu lokalnego” nie jest on osobą urzędową, przypomnę: siódmego kwietnia 2011 roku artykuł 18 Kodeksu karnego został uzupełniony częściami 3 i 4, w których podaje się pojęcie osoby urzędowej jako specjalnego podmiotu całego szeregu przestępstw: „Osobami urzędowymi są osoby, które stale, tymczasowo lub na podstawie specjalnego pełnomocnictwa wykonują funkcje przedstawicieli władzy lub samorządu lokalnego…”. Tymi zmianami szereg kategorii obywateli, którzy według definicji ukraińskiego ustawodawstwa nie są osobami urzędowymi, uznano za osoby podlegające karze za popełnienie przestępstwa przez osobę urzędową. Na przykład deputowani ludowi czy sędziowie nie są osobami urzędowymi, ale ponieważ wykonują funkcje ustawodawczej lub sądowej władzy państwowej, to zgodnie z wyżej zacytowanymi uzupełnieniami do Kodeksu karnego podlegają karze za popełnienie przestępstwa przez osobę urzędową. Zatem i deputowani lokalni podlegają karze za popełnienie przestępstwa, ponieważ wykonują funkcje organu przedstawicielskiego samorządu lokalnego. Rada Miejska w Mikołajowie Podobna sytuacja miała miejsce także w Mikołajowie. Deputowany Rady Miejskiej w Mikołajowie z frakcji OPZZ Rusłan Moskałenko odmówił przejścia na język ukraiński w trakcie posiedzenia stałej komisji deputackiej ds. socjalno-humanitarnych. Przewodnicząca komisji Hanna Nord, wbrew swoim obowiązkom urzędnika samorządu lokalnego, łagodnie poprosiła, a nie kategorycznie postawiła wymóg wobec deputowanego, zgodnie z decyzją Sądu Konstytucyjnego z dnia 14.12.1999 roku, aby porozumiewał się w języku ukraińskim jako państwowym podczas wykonywania swoich uprawnień organu przedstawicielskiego samorządu lokalnego. W odpowiedzi deputowany Moskałenko zapytał – Paczemu? Nord – Znajdujemy się w budynku rady miejskiej. Jak możemy mówić w języku rosyjskim? Moskałenko – Eto zaprieszczajet mnie gowarit ruskim jazykom? Niet zaprieta takowo? Nord – Nie. U nas obowiązuje ustawa o językach… Moskałenko – Nu prawilno, on jest. On mnie zaprieszczajet razgowariwat ruskim jazykom? Zaczem wy stawitje eti, kakije-to politiczeskije waprosy na kamisii, w katoraj nada rieszat waprosy… Nord – Uważam, że teraz reprezentujemy tutaj państwo Ukraina. Musimy mówić w języku ukraińskim. Moskałenko – Ja oczień rad, czto wy tak scitajetie… Wam nużna rieszat waprosy ili zanimatsja czem-to drugim? Po tym Moskałenko kontynuował omawianie spraw w języku niepaństwowym. Przewodnicząca komisji Rady Miejskiej w Mikołajowie ds. socjalno-humanitarnych Hanna Nord i przewodniczący Rady Miejskiej w Kramatorsku Ołeksandr Honczarenko nie przerwali przestępczych działań lokalnych deputowanych i nie podjęli odpowiednich kroków w celu przywrócenia naruszonego porządku konstytucyjnego w sferze stosowania języka państwowego, – nie zwrócili się do organów ścigania z zawiadomieniem o przestępstwie i żądaniem przywrócenia naruszonego porządku konstytucyjnego w organie przedstawicielskim samorządu lokalnego. Zatem kontynuowali działalność podległego im organu w antykonstytucyjny, przestępczy sposób. Jeśli teraz ze strony organów ścigania nie będzie adekwatnej, surowej reakcji, przewidzianej przez ukraińskie ustawodawstwo, na podobną antykonstytucyjną przestępczą działalność lokalnych deputowanych, to nie wykluczam, że wkrótce ci deputowani staną się inicjatorami wezwań do „moskiewskiego cara”, aby wprowadził wojska na stworzony przez nich socjalno-informacyjny przyczółek dla eskalacji i rozszerzenia zbrojnej interwencji rosyjskich wojsk terrorystycznych w Ukrainie.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

„Proświty” ziemi łypowodolinskiej w latach 1917–1922

Czasy rewolucji ukraińskiej (1917–1921) towarzyszyły Wiaczesław ARTIUCH, członek Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, członek Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy. W niniejszym opracowaniu mowa o osobliwościach funkcjonowania „Proświt” wśród społeczności wiejskich na niewielkim terytorium rejonu łypowodolinskiego obwodu sumskiego w dobie rewolucji ukraińskiej i pierwszych latach władzy sowieckiej (wówczas terytorium to obejmowało północ powiatu hadziackiego guberni połtawskiej). Działalność „Proświt” w tej okolicy nie była dotąd badana. Po powstaniu w Kijowie Ukraińskiej Centralnej Rady, 3–4 marca na całym terytorium zamieszkanym przez etnos ukraiński zaczynają powstawać narodowo-kulturalne organizacje „Proświty”. Nie będzie wielką przesadą powiedzieć, że faktycznie były one przedstawicielstwami Centralnej Rady w miastach, wsiach i na chutorach. Rewolucja 1917 r. podniosła na nowy poziom procesy ukraińskiej samoświadomości narodowej, a ogniska „Proświt” stały się głównymi „ukrainizatorami” małorosyjskiego środowiska ludowego poprzez system oświaty, bibliotek, działalności teatralnej i chóralnej, kursów wiedzy o Ukrainie, czytania wykładów itp. Na północy ziemi hadziackiej ogniska „Proświt” zakładane są począwszy od kwietnia 1917 r. Tak we wsi Podilky ognisko „Proświty” zostało utworzone 18 kwietnia 1917 roku i liczyło w chwili swojego założenia 117 członków. W tym samym czasie powstaje również „Proświta” w Kapustynciach. Na pierwszym powiatowym zebraniu „Proświt” 18 czerwca 1917 r., gdzie utworzono również Związek „Proświt” powiatu hadziackiego, obecni byli przedstawiciele tego towarzystwa z sześciu wsi, które wchodzą w skład dzisiejszej ziemi łypowodolinskiej: Łypowej Dołyny, Rusaniwki, Bejewego, Łuczek, Kapustyniec oraz chutoru Chomenky. Oprócz tego, ogniska „Proświt” w drugiej połowie 1917 r. powstają także w Syniwce (zorganizowane 15 listopada) oraz Pidstawkach. Wszystkie one wchodziły w skład powiatowego Związku jako autonomiczni członkowie, ale część dochodów ze swojej działalności przekazywały na jego potrzeby. Porządek działalności „Proświt” regulował statut, zgodnie z którym „Proświta” była zakładana i działała. Dlatego, na przykład, Semeniwski komitet wiejski wołosti berestiwskiej zwraca się w czerwcu 1917 r. do „Proświty” połtawskiej z prośbą: „Wysłanie Statutu dla kierownictwa organizacji Proświta we wsi Semeniwka”. Zgodnie ze statutem, dla realizacji swoich założeń kulturalnych nowo utworzone „Proświty” organizowały kilka oddziałów/sekcji. Najczęściej były to: oświatowa, muzyczno-dramatyczna, biblioteczna i wykładowa. Inicjatorem zakładania ognisk towarzystwa również najczęściej występowała inteligencja wiejska. Tak więc nauczyciele założyli lub brali aktywny udział w zakładaniu „Proświt” w Rusaniwce, Podilkach, Berestiwce, Bejewem, Panasiwce, księża – w Kapustynciach i Syniwce. W Łypowej Dołynie ognisko założyli „kółko inteligencji i świadome chłopstwo”. Własnych pomieszczeń początkowo „Proświty” nie miały i istniały, z reguły, przy szkołach. 20 września 1917 roku dla rozwiązania naglących problemów ruchu proświtańskiego w Kijowie, z inicjatywy pozaszkolnego wydziału oświaty Sekretariatu Generalnego Oświaty Narodowej Centralnej Rady, został zwołany Pierwszy Wszechukraiński Zjazd „Proświt”. Obecny był na nim również upoważniony przedstawiciel „Proświty” kapustyńskiej, Demyd Towstyj. W czasach Państwa Ukraińskiego Hetmana Skoropadskiego (kwiecień – grudzień 1918 r.) rozwój ruchu proświtańskiego napotkał wielkie trudności. Z jednej strony, na miejscach wielu starostów powiatowych było zarządcami ze starym imperialnym myśleniem i rosyjskim szowinistycznym światopoglądem, stąd ich negatywny stosunek do ukraińskich „Proświt”. Lecz z drugiej strony, nie trzeba zapominać, że choć ogniska „Proświt” powstawały na fali wielkiego uniesienia narodowego, to cała ich dalsza działalność trzymała się na „nagim” entuzjazmie aktywu proświtańskiego. Wielka liczba chłopów-proświtańców, którzy na początku masowo włączali się w aktywną pracę towarzystwa, chcieli natychmiastowych sukcesów i dlatego, napotkawszy problemy, często rozczarowywali się w rozpoczętej sprawie. Zatem było inicjatywne kierownictwo z wielkim zapasem energii i chęcią do pracy – ognisko „Proświty” istniało; nie było – stopniowo upadało. Nic dziwnego, że w gazecie ziemstwa hadziackiego „Ridnyj kraj” w październiku 1918 r. ukazał się artykuł pod podpisem „Hal-Hal”, w którym krytykuje się bezczynność „Proświty” we wsi Bejewe, a jej przyczyną nazywa się właśnie takich rozczarowanych chłopów. W 1918 r. zaprzestała swojej pracy również „Proświta” kapustyńska, chociaż kółko dramatyczne, które było w jej składzie, nadal pracowało. Organizacja spraw teatralnych była jednym z głównych zadań ognisk proświtańskich powiatu. Praca sekcji teatralnych i kółek dramatycznych – to podstawowy rodzaj działalności „Proświt”, właśnie poprzez wystawianie spektakli wśród ludności wiejskiej rozpowszechniano idee oświatowe, budzono uczucia narodowe, kształtowano gusta estetyczne, czyli były one ważnym czynnikiem podniesienia ich ogólnego poziomu duchowego. Trzeba powiedzieć, że głównym źródłem wpływów pieniężnych „Proświt” ziemi hadziackiej (oprócz składek członkowskich, oczywiście) były właśnie środki uzyskane ze sprzedaży biletów na takie przedstawienia. Dochody z imprez teatralnych często szły na cele charytatywne: na Ukraiński Fundusz Narodowy, utworzony przez Centralną Radę, dzieciom z biednych rodzin, sierotom, inwalidom, armii. Odnośnie tych dobrowolnych odliczeń (a za władzy sowieckiej stały się one już obowiązkowe), to można wspomnieć, że „Proświta” podilkowska już 6 czerwca 1917 r. przelała około połowy dochodu z przedstawienia na Ukraiński Fundusz Narodowy, towarzystwo syniwskie 7 stycznia 1920 r. ze swoich dochodów przelało na Armię Czerwoną 1351 karbowańców, towarzystwo kapustyńskie w 1921 roku przekazało środki do Hadziacza, na fundusz budowy pomnika Tarasa Szewczenki, a w 1922 r. cały czysty dochód z przedstawień przelało na rzecz głodujących. Trzeba powiedzieć, że z powodu braku środków i niskiego poziomu intelektualnego niepiśmiennego chłopstwa „Proświty” nie mogły pozwolić sobie na wystawianie „skomplikowanych” przedstawień. Najczęściej wszystko ograniczało się do prostych w treści i niewielkich objętościowo sztuk-żartów i wodewili. Dlatego w tym czasie w repertuarze kółek dramatycznych proświtańskich najpopularniejszymi były takie sztuki, jak „Swatanie na Honczariwce”, „Propeczatali”, „Kum-mirosznyk”, „Na Wkraini”, „Towarysz Prolitajło”. Czasami, wychodząc naprzeciw niewybrednym gustom widzów, organizatorzy przedstawień wprowadzali do ich treści śpiewy i tańce, których w samych utworach nie było. Co więcej, wśród konserwatywnie nastawionego starszego pokolenia chłopów, księży, często obserwowano sytuację niezrozumienia i nieakceptacji inicjatyw teatralnych proświtańców. Lecz obserwowano również inną tendencję: wielu chłopom obraźliwe były i szybko nudziły się sztuki o „przydurowatym chochle” i domagali się czegoś poważniejszego. W hadziackiej gazecie „Ridnyj kraj” przytaczane są słowa jednego starego chłopa o tym, że: „I bez tego ciężkie życie, a pójdź na to »przedstawienie«, to nie zobaczysz, żeby z panów się śmiali, a wszystko z naszego brata-chłopa drwią, zabawiając nas, jak małe dzieci”. Wystawianie sztuk to sprawa kosztowna i wymagająca wiele wysiłku ze strony uczestników kółek dramatycznych. Wiele środków idzie na wykonanie dekoracji i inne prace przygotowawcze. Oprócz tego potrzebny jest jeszcze rekwizyt teatralny: kostiumy, charakteryzacja, peruki, farby itp. A często amatorom-kółkowiczom brakowało jeszcze pomieszczeń teatralnych. Dlatego Panasiwska „Proświta” pokazywała swoje przedstawienia w stodole, Lypowodolynska „Proświta” korzystała ze sceny pożyczonej od wieśniaków, a w Podilkach scena stawiana była w szkole na szkolnych ławkach. Majątku teatralnego „Proświty” miały niewiele. Tak, na początek 1920 r., na przykład, amatorzy kółka teatralnego Rusaniwskiej „Proświty” mieli do swojej dyspozycji scenę, makietę chaty, kurtynę i budkę suflera, aktorzy Podilkiwskiej „Proświty” mieli tylko czternaście ram do makiety chaty i budkę suflera, „Proświta” wsi Pidstawky posiadała tylko makietę chaty i kurtynę, Lypowodolynska „Proświta” z majątku trzymała do swojej dyspozycji tylko makietę chaty i dekorację do ogródka, scenę zaś zasłaniano płótnami. A jeszcze proświcianom Syniwki na początku stycznia 1920 r. przyszło zapłacić za peruki do przedstawienia „Stepowy gość” miejscowemu fryzjerowi Delerzonowi aż 500 karbowańców. Zasługuje na uwagę także działalność członków „Proświt” w zakresie likwidacji analfabetyzmu w powiecie. W warunkach, gdy ponad 80% ludności wiejskiej było niepiśmiennymi, na pierwsze miejsce w działalności „Proświt” wychodzi organizacja spraw szkolnych. Dlatego Podilkiwska „Proświta” w 1918 r. zorganizowała szkołę dla dorosłych, którą odwiedzały głównie kobiety od 15 lat. W niej nauczyciele miejscowej szkoły uczyli je czytania i pisania w ciągu dwóch miesięcy. Kursy ogólnokształcące dla dorosłych zorganizowała w 1920 r. także Syniwska „Proświta”. Jednym z zadań pracy towarzystwa było kształtowanie nowej, ukraińskiej, świadomości historycznej. W Sajiwskiej „Proświcie” na 8 marca 1920 r. także „urządzono czytanie z Historii Ukrainy „Kozaczyzna” Hruszewskiego, z Kobziarza Szewczenki „Kateryna”, z utworu Tesłenki „Syn”, a 15 marca zostały urządzone czytania z Historii Ukrainy – opowiadania Kaszczenki „Nad kozackim progiem” i „Zrujnowana Sicz”. Systematyczne czytania z historii Ukrainy prowadziła w 1920 r. także Syniwska „Proświta”. A z pięciu wykładów, które zostały przeczytane w Rusaniwskiej „Proświcie” w grudniu 1921 r., dwie były z historii Ukrainy. Rezultatem takiej historyczno-oświatowej działalności ośrodków proświciańskich stawało się kształtowanie w świadomości ludności wiejskiej obrazu jednolitej, istniejącej nieprzerwanie w czasie ukraińskiej wspólnoty, zagłębionej w daleką przeszłość. W swojej kolei, „budząc” uczucia narodowe, wiedza historyczna była ważnym składnikiem nowej ukraińskiej tożsamości narodowej. Wiele wysiłku dołożyli proświcianie także do kształtowania obrazu Tarasa Szewczenki jako „ojca” ukraińskiego narodu. Konstruowanie z obrazu Tarasa Szewczenki postaci symbolicznej, a nawet jego sakralizacja, były ważnym składnikiem propagandy ukraińskości zarówno w dobie Ukraińskiej Rewolucji, jak i później – w latach istnienia sowieckiej Ukrainy. Często testamenty Kobziarza były odbierane przez ludność jako swoista wskazówka narodowo-politycznych przemian na Ukrainie. I tutaj ważną rolę odgrywały święta, które urządzane były przez „Proświty” na dni urodzin (10–11 marca) oraz powtórnego pochówku na Ukrainie (21 maja) wielkiego Kobziarza. W przeprowadzaniu takich świąt brały udział wszystkie „Proświty” powiatu. Tak, 25 lutego (według starego stylu) 1920 r. w Syniwce nawet bolszewicki rewkom zapraszał wieśniaków na święto, które organizowała miejscowa „Proświta” z okazji dnia urodzin Tarasa Szewczenki, z zastrzeżeniem, że wszelka „praca w tym dniu jest stanowczo zabroniona”. A w swoim raporcie do Hadziackiego powiatowego oddziału edukacji narodowej Syniwska „Proświta” wskazywała, że „10-11 marca zostało urządzone Święto T. H. Szewczenki. a) 10 marca został urządzony poranek dziecięcy (deklamacja, śpiewy i dziecięca sztuczka „Dzieci czumackie”, a wieczorem przedstawienie „Natalka Połtawka” przy akompaniamencie fortepianu, muz. Łysenki i śpiewy: bandura, muz. Dawydowskiego i inne. b) 11 marca był wieczór literacki (referat o Szewczence, odpowiednia do dnia deklamacja) i śpiewy”. Program święta Tarasowego w tym samym roku, zorganizowany przez Berestiwską „Proświtę”, był podobny. W pierwszy dzień (9 marca) rano urządzano dla uczniów miejscowych szkół dziecięcy poranek literacki, a o godzinie 8 wieczorem w lokalu pierwszej szkoły bezpłatny wieczór literacki dla dorosłych z deklamacją utworów i czytaniem biografii T. Szewczenki, a także z muzyką i śpiewami. Na drugi dzień (10 marca) rano, o godzinie 10, w cerkwi odprawiana była panichida za T. Szewczenkę, a wieczorem, o godzinie 8, w pomieszczeniu szkoły kółko dramatyczne urządzało płatne przedstawienia „Na pierwsze zaloty” oraz „Pańska choroba”. Po abdykacji hetmana P. Skoropadskiego władza Dyrektorium przetrwała na terytorium powiatu hadziackiego niedługo, od połowy grudnia 1918 r. do początku stycznia 1919 r., dlatego niczego pewnego o działalności „Proświt” w tym przedziale czasu powiedzieć nie można. A oto kiedy w styczniu 1919 r. do władzy na tym terytorium doszli bolszewicy, to pracy tych „Proświt”, które jeszcze pozostały, nie czynili przeszkód, chociaż uważali je za organizacje kontrrewolucyjne. Później, za czasów Denikinowszczyzny (sierpień – grudzień 1919 r.), „Proświty”, jako wyraźnie ukraińskie organizacje narodowe, zaprzestają swojej działalności, a ich członkowie nawet doznają represji. Ogólnie były to trudne czasy. Jak informowano w raporcie Rusaniwskiego ośrodka „Proświty” do Hadziackiej powiatowej politycznej oświaty z 1 czerwca 1922 r.: „Dzięki różnym warunkom, po części miejscowego charakteru, a w większości częstym zmianom władzy, Towarzystwo podupadło. A kiedy zaczęto zauważać uciski organizacji, jak choćby ze strony Hetmanatu i Denikinowszczyzny, nastąpiła pełna ruina – większość członków rozbiegła się, dokumenty często zniszczone, często zagubione, z 512 książek nie pozostało prawie nic, jeszcze procesami narodowo-kulturowego odrodzenia ukraińskiego etnosu. Ważną rolę w tych brzemiennych w skutki wydarzeniach odegrała działalność kulturalno-oświatowego towarzystwa „Proświta”. Jak teraz staje się zrozumiałe, wytrwała praca ośrodków proświciańskich sprzyjała nie tylko podniesieniu poziomu kulturalnego narodu, ale była jeszcze ważnym czynnikiem ukraińskiego państwowotwórstwa.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

jednej. Dlatego nie ma żadnych informacji z tych czasów upadku Towarzystwa, ponieważ żadne dokumenty w archiwum nigdzie nie pozostały. Wiadomo tylko, że istniała sekcja dramatyczna, przez którą dość często urządzano przedstawienia, ale nie była to sekcja przy Towarzystwie, a grupa amatorów, która nie miała nic wspólnego z Towarzystwem „Proświta”, wiadomo także, że Towarzystwo wiele razy było wznawiane, przez pewien czas wegetowało i znowu umierało”. Przez denikinowców został zabity także skarbnik „Proświty” w Rusaniwce i zawłaszczyli oni fundusze komórki. Po wygnaniu przez bolszewików denikinowskiej Armii Ochotniczej na początku grudnia 1919 r. i ustanowieniu władzy sowieckiej większość komórek „Proświt” powoli zaczyna wznawiać działalność. Bolszewicy mieli już zrozumienie tego, że „Proświty” są tradycyjną (a często i jedyną) formą pracy kulturalno-oświatowej na wsi — i tutaj oni do ich, trzeciego, przyjścia na Ukrainę już wykonali wielką pracę kulturalną i zapuścili głębokie korzenie. Oprócz tego szerokie rozgałęzienie sieci komórek proświtańskich, koncentracja prawie wszystkich sił intelektualnych i kulturalnych wsi (miejscowej inteligencji) właśnie w „Proświtach” zmusiła rządzącą partię bolszewicką do pójścia na współpracę z nimi. A w czerwcu-lipcu 1920 r. przez kierownictwo KP(b)U podjęto szereg decyzji, które świadczyły o ich pragnieniu bezpośredniego podporządkowania sobie tych organizacji, przekształcając je w „swoje” elementy strukturalne, które prowadziły pracę kulturalną na wsi. W lipcu przez Ludowy Komisariat Oświaty USRR został opracowany nowy wzorcowy statut, w którym wyraźnie został utrwalony zasada klasowa dotycząca członkostwa w „Proświtach” oraz bezpośrednia zależność tych organizacji od powiatowych wydziałów oświaty ludowej. Kierownictwo miejscowych „Proświt” przejmowano na pełne utrzymanie państwowe. Oprócz tego przez Radę Komisarzy Ludowych USRR dla kierowania całą sferą kulturalno-oświatową republiki 14 grudnia 1920 r. został utworzony Główny Komitet Polityczno-Oświatowy. Powiatowy oddział polityczno-oświatowy został przypisany do Hadziackiego wydziału oświaty ludowej i faktycznie cała praca komórek „Proświt” powiatu od 1921 roku była prowadzona pod jego bezpośrednią kontrolą. Na Hadziaczyźnie przerejestrowanie już istniejących komórek towarzystwa według nowego sowieckiego statutu przeprowadzano w 1921 r. Komórki „Proświt” początkowo na wszelkie sposoby opierały się pełnemu podporządkowaniu swojej działalności władzy bolszewickiej. Tak, na zjeździe „Proświt” powiatu hadziackiego 8 maja 1920 roku przedstawiciel „Proświty” w Sajiwce Jurko Saj podkreślał, że „Proświta” bezpośrednio organizuje się przez samą ludność wiejską i pracuje dla tej ludności. „Nikt, ani władza, ani zarząd nie może narzucić pracy w „Proświtach”, bo to nie będzie miało żadnego pożytku. Sama ludność jest organizatorem tych „Proświt” i jej trzeba dawać to, czego ona pragnie”. Na to kierownik Hadziackiego powiatowego wydziału oświaty ludowej Semen Kłoczko-Żownir odpowiedział, że „... Wydział Oświaty tylko pomaga w danym przypadku, tym bardziej tym „Proświtom”, gdzie w komórce panuje wiejska burżuazja”. Ostatecznie zaś podporządkować swoim wpływom „Proświty” Hadziaczyzny bolszewikom udało się już w 1921 roku, na następnym zjeździe powiatowym, który odbył się 24 kwietnia. Dzięki wysiłkom podwydziału oświaty pozaszkolnej Hadziackiego powiatowego wydziału oświaty ludowej oraz Hadziackiej powiatowej polityki oświatowej w 1921 roku liczba „Proświt” wyraźnie wzrasta. W tym czasie komórki towarzystwa zakładali (lub wznawiali) nawet instruktorzy Hadziackiej powiatowej polityki oświatowej. Tak, we wrześniu 1921 r. instruktor Iwan Huk wznowił „Proświty” w Kapustyncach i Bejewie. W rezultacie, na przykład, tylko w wołosti rusaniwskiej na początek 1922 r. komórki „Proświt”, oprócz samej Rusaniwki, funkcjonowały jeszcze w takich wsiach i chutorach, jak Bajrak I i Bajrak II, Pobywanka, Mychajliwka, Łuczka, Hrafczyna (Hrabszczyna), Kulabkyn, Juszenkiwka. Jak nie dziwnie, ale najwyższy ilościowy wzlot „Proświt” w powiecie przypada właśnie na początek 1922 r. i zapewniony on był przez bolszewicką politykę oświatową. Na terytorium współczesnej Łypowodołynszczyzny wtedy funkcjonowały 22 komórki towarzystwa „Proświta” (Łypowodołynska, Rusaniwska, Berestiwska, Kimłyczanska, Łuczanska, Jasnopilśczanska, Panasiwska, Bejiwska, Sajiwska, Kapustynska, Syniwska, Podilkiwska, Pidstawska, Chomenkiwska, Melnykiwska, Pobywanska, Bajrakśkie I-szy i II-gi, Mychajliwska, Kulabkynska, Hrabszczynska, Juszenkiwska). Ale ci sami bolszewicy „Proświty” nieco później zlikwidowali. W tym, sowieckim, okresie wystawianie spektakli pozostawało głównym rodzajem działalności „Proświt” powiatu. Dla przykładu, przez Pidstawską „Proświtę” w 1919 roku zostały wystawione takie spektakle, jak „Niewolnik”, „Daj sercu wolę, zaprowadzi w niewolę”, „Noc na Iwana Kupałę”, „Nazar Stodola”. A przez kółko dramatyczne Kapustynskiej „Proświty” w okresie od 15 września 1921 r. do 15 września 1922 r. zostały zagrane takie przedstawienia, jak „Cudo pod Krasnym flagom”, „Kum-młynarz”, „Rozumny i głupiec”, „Natalka Połtawka”, 19 lutego 1922 r. – dziecięce przedstawienie „Bajka ojca”, „Górnicy”, „Prawdziwa historia”. Niektóre „Proświty” zajmowały się jeszcze działalnością chóralną. Tak, w 1919 r. istniały chóry przy Pidstawskiej, Łypowodołynskiej i Panasiwskiej „Proświtach”. W 1920 roku do nich dołączyły się jeszcze chóry przy Syniwskim i Rusaniwskim towarzystwach. Oprócz tego przy Kapustynskiej „Proświcie” istniała orkiestra smyczkowa. „Proświty” były biedne i dlatego często prosiły o pomoc Hadziacki wydział oświaty ludowej. Syniwska „Proświta” 15 marca 1920 r. prosiła o papier nutowy na potrzeby chóru, wiele komórek prosiło o pieniądze na drewno i naftę, a Pobywanskie towarzystwo prosiło o „nie mniej niż 25 (dwadzieścia pięć tysięcy) karbowańców; 20 (dwadzieścia) tysięcy z których pójdzie na kupno 40 arszynów płótna, a pozostałe 5 (pięć) tysięcy są niezbędne, mianowicie, kupno gwoździ do budowy sceny, potem zamówienie pieczątki”. Rozwój sfery bibliotecznej był jeszcze jednym z priorytetowych zadań wiejskich „Proświt”. Dokładne wyobrażenie o liczbie książek w księgozbiorach i ich języku dają odpowiedzi miejscowych komórek „Proświt” na ankiety Hadziackiego powiatowego wydziału oświaty. W księgozbiorze Syniwskiej „Proświty” na koniec 1921 roku było 1240 książek, w Rusaniwskiej na początek 1920 roku było 127 książek w języku ukraińskim i 97 – w „moskiewskim”, w Pidstawskiej „Proświcie” także na początek 1920 roku było 300 książek w ukraińskim i 20 książek w „moskiewskim” językach, w księgozbiorze Łypowodołynskiej komórki – 70 książek w języku ukraińskim i 50 – w „moskiewskim”, w Panasiwskiej „Proświcie” – 213 w ukraińskim i 21 w „moskiewskim”, w Podilkiwskiej — 322 książki w języku ukraińskim i 188 – w „moskiewskim”. Kapustynska „Proświta” na czas swojej likwidacji we wrześniu 1922 r. liczyła w swoim księgozbiorze 381 książek. Jak widać, w księgozbiorach obserwuje się brak ukraińskojęzycznej książki oraz dużą liczbę książek w języku rosyjskim jako spadek po rusyfikatorskiej polityce czasów imperium. Między innymi, w związku z brakiem literatury ukraińskojęzycznej, zarząd Syniwskiej „Proświty” 12 lutego 1920 r. prosił Hadziacki powiatowy podwydział oświaty pozaszkolnej, „aby on użył wszelkich środków, by zaopatrzyć Syniwske Towarzystwo „Proświta” w ukraiński księgozbiór, który odpowiadałby współczesnemu momentowi, bo na wielki żal do tej pory nie ma ukraińskich książek”. Z czasem rozkazy urzędników oświaty politycznej stawały się coraz bardziej imperatywne. Tak oto oświata polityczna w Hadziaczu przedstawiła wszystkim pracownikom „Proświt” powiatu plan pracy na marzec-kwiecień 1922 r., w którym mieli oni wyjaśniać rozmiary głodu i domagać się, aby wierzący oddawali dobra kościelne na rzecz głodujących; dokonywać odliczeń od swojego wynagrodzenia; walczyć z ciemnotą, otwierając szkoły dla niepiśmiennych; w związku z kampanią siewną wygłaszać wykłady z rolnictwa (tematyka: gospodarstwo zbiorowe, siew czystym ziarnem, pełny zasiew klina wiosennego, rośliny odporne na suszę, melioracja); prowadzić propagandę antyreligijną; prowadzić prace przygotowawcze do obchodów święta robotniczego 1 maja itp. Faktycznie, narodowa istota komórek „Proświt” w wyniku takiego kierownictwa bolszewików została wykastrowana, a one same zostały przekształcone w bezczynne dodatki do zbiurokratyzowanej powiatowej oświaty politycznej. Lecz mimo wszystkich prób „rozpuszczenia” „Proświt” w swoich strukturach ideologiczno-propagandowych, w świadomości przedstawicieli władzy bolszewickiej organizacje te nadal pozostawały konkurencyjnym ogniskiem ukraińskiej kultury i oświaty, kuźnią wychowania kadr narodowo-patriotycznych. Już formalnie sowietyzowane „Proświty” nadal postrzegano jako przystań „inteligencji petlurowskiej” i „kontrrewolucji”, jako przewodników „samowolnej ukrainizacji”, których bolszewikom tak ostatecznie nie udało się zdobyć. Bolszewicy jasno sobie przyswoili, że centralną w ideologii ruchu proświtańskiego jest „tak zwana „ukraińska idea”, drobnomieszczańskie państwo narodowe – centralna oś tej ideologii. Nietolerancja wobec wszystkiego, co nieukraińskie (a przede wszystkim rosyjskie), jako wobec obcego – to charakterystyczna cecha psychologiczna proświtańczyka. Niezatarte piętno wiejskiej zamożnej demokracji leży na całym tym ruchu. Pierwsze lata rewolucji podniosły to środowisko i mocno zlutowany łańcuch organizacji do pozycji państwowego aparatu polityczno-oświatowego Centralnej Rady i Petlurowszczyzny”. Tak oto charakteryzował w 1922 r. naturę ruchu proświtańskiego ówczesny ludowy komisarz oświaty USRR Hryhorij Hrynko. Dlatego partia komunistyczna w 1922 r. obrała kurs na likwidację tych organizacji i zastąpienie ich na wsi instytucjami kulturalnymi, za którymi nie ciągnął się ten znaczeniowy szlak niepodległościowego ukraiństwa. W rezultacie jesienią 1922 r. wszystkie „Proświty” na terytorium współczesnej Lipowodolinszczyzny kończą swoją działalność i przekształcają się w chaty-czytelnie oraz domy chłopskie jako skuteczniejsze instytucje komunistycznego wychowania chłopstwa, choćby dlatego, że te organizacje społeczne były w pełni kontrolowane przez komnezamy i nie było w nich miejsca na „petlurowszczyznę”. Na przykład w Kapustyncach „Proświta” zakończyła swoje istnienie 15 września 1922 r., a już 7 listopada na jej miejscu zorganizowano chatę-czytelnię z tymi samymi formami pracy: wystawianie spektakli, „wydawanie książek do domu” z biblioteki, czytanie wykładów i omawianie artykułów prasowych. A w Rusaniwce sprawozdanie dla hadziackiej oświaty politycznej z pracy wykonanej w październiku 1922 r. zamiast „Proświty” składa już wołostny wydział kulturalno-oświatowy, dlatego, „że w wołosti rusaniwskiej nigdzie więcej nie istnieje tow. „Proświta”. W ten sposób, w ciągu swojej krótkiej sześcioletniej historii (1917–1922), istniejąc w przełomowych dla historii całego narodu ukraińskiego latach, towarzystwa „Proświty” na Lipowodolinszczyźnie zapewniały to kulturalne uniesienie, które towarzyszyło zmaganiom narodowowyzwoleńczym, a ruch proświtański stał się główną formą organizacyjną włączania szerokich warstw ludności do aktywnego udziału w tych procesach. Jednym z głównych zadań, które obiektywnie wykonywały „Proświty” (niezależnie od tego, czy uświadamiali to sobie aktywiści-proświtańczycy, czy nie), była krystalizacja ukraińskich uczuć protonarodowych w trwały komponent w świadomości szerokich mas ludowych poprzez reaktywację ludowego sposobu życia, przedstawionego w obrazach artystycznych i literackich (oczywiście z dodaniem do tych obrazów już znaczeń „ukraińskości”). Właśnie dzięki działalności „Proświt” teatr narodowy, literatura, śpiew chóralny, rytuały czczenia narodowego „proroka” stały się tymi „silnymi” formami wpływu na masy ludowe, przez które utwierdzała się ukraińska świadomość narodowa na wsi. ____________________ Wykorzystana literatura: 1. Hal-Hal. Nieboszczka – „Proświta” // Gazeta Ziemstwa Hadziackiego „Ridnyj kraj”. – 1918. – nr 60. – s. 2. 2. Hrynko H. Szkic historii i systemu oświaty politycznej // Put’ proswieszczenija. – 1922. – nr 2. – s. 1–57. 3. Państwowe Archiwum Obwodu Kijowskiego (dalej – DAKO), f. 1447, op. 1, spr. 9, 64 ark. 4. DAKO, f. 1447, op. 1, spr. 13, 62 ark. 5. Państwowe Archiwum Obwodu Połtawskiego (dalej – DAPO), f. R-3283, op. 1, spr. 25, 200 ark. 6. Duch K. Ja. Bez Proświt // Ridnyj kraj. – 1918. – nr 63. – s. 2. 7. Związek „Proświt” w powiecie hadziackim // Gazeta Ziemstwa Hadziackiego. – 1917. – nr 67. – s. 3. 8. Sprawozdanie Proświty Podolskiej // Gazeta Ziemstwa Hadziackiego. – 1917. – nr 63. – s. 3. 9. Centralne Państwowe Archiwum Wyższych Organów Władzy i Administracji Ukrainy (dalej – CDAVO Ukrainy), f. 1009, op. 1, spr. 19, 107 ark. 10. CDAVO Ukrainy, f. 2581, op. 1, spr. 161, 235 ark.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

DMYTRO CZEREDNYCHENKO. PLAC

AUTOBIOGRAFIĘ? PROSZĘ BARDZO! Ja rzeczywiście się urodziłem. Bo to znamienne wydarzenie poświadczyli matka chrzestna – Jaryna Biłećka – i ojciec chrzestny – Tychin Peczenyj, a właściwie Syłenko. Choć ani tej, ani tego już nie ma, ale ja ich pamiętam. Raz chrzestna częstowała mnie sło-o-odkimi czereśniami – w białym-przebiałym kubku wielkie, białe-przebiałe czereśnie. Takich dobrych więcej nie jadłem i nie widziałem. A wąsatego chrzestnego zapamiętałem, jak na jakimś weselu raźno miotłą podwórze zamiatał... A jeszcze mogłyby potwierdzić to wydarzenie moje kozy, które pasałem na meżyryckich górach i na łąkach nad Starą Rosią. Mogłyby... gdyby żyły. Albo sumy z Machtejowej Jamy w Nowej Rosi... gdybyśmy ich nie zjedli w tamtych głodnych czasach. O-o! Jest świadek! Pomnik!.. Tylko nie mi, a na cześć spuszczenia wody, która wystąpiła z brzegów Rosi w 1905 roku i pozalewała na długo wsie, sianokosy i ogrody... O, to unikalny pomnik! Bywało, wdrapiesz się na tę wysoką kamienną piramidę i patrzysz, gdzie jakie jezioro, gdzie Stara Roś, gdzie Nowa, gdzie kozy twoje się pasą, gdzie buraków można kilka wyrwać i upiec w popiele, żeby uśmierzyć głodną duszę... A jeszcze... no, nie ma co jednej sprawie poświęcać tyle uwagi. Najlepiej mogliby zaświadczyć, że się urodziłem, moja matka Sofija Romaniwna i mój ojciec Semen Mytrofanowycz... Mogliby... Ale już za późno. A oni wiedzieli, że ja i uczyłem się... w Meżyryckiej szkole, Kijowskim instytucie pedagogicznym... że byłem nauczycielem, pisałem do gazet, wydawałem, redagowałem czasopisma. Nawet sam jedną gazetę wydawałem – “Żywa woda”. O nie, tego już oni nie wiedzieli. Nie mogliby też zaświadczyć, że już wiele, wiele lat prowadzę stowarzyszenie literackie “Radosyń” – przed samym czarnobylskim wybrykiem odeszli w spokojniejszy świat... Wieczna im pamięć. Zresztą, prawie wszystkie moje książki poetyckie – to Ich jasnej pamięci. A humor, “Plac”? I humor – to odpryski ojcowskiej mądrości. My żyliśmy na placu. Przez nasz dom cały meżyrycki bazar (z całego świata) przeszedł – to ogrzać się, to napić. A wujek Jowchym lubił w odpowiednim nastroju pomrukiwać: Gu-cu-cu, gu-cu-cu, Zatańczymy na placu... Więc gdzieś w okolicach tego placu warto szukać potwierdzenia tego wydarzenia, które miało miejsce (och, wybacz, Panie, jak dawno!) aż 30 listopada 1935 roku w Meżyryczu na Kaniowszczyźnie. Nad Rosią? I nie tylko. Nad Starą Rosią, Nową Rosią, Rosawą, nad Burczenkiem, nad Krzywym jeziorem, Okrągłym, Długim, Makiterką, Żydiwczykiem, Hrysztopołowem i, co najważniejsze, nad Lewadą naprzeciw Młynów, Horodyszcza, Kurzej i Łysej góry. Na Miasteczku. Chyba na Piszczynie... To i chwała Bogu!... Dmytro CZEREDNYCHENKO (albo jeszcze: Dmytro Meżyrycz, Semen Kardasz, Mykoła Buk, Dmytro Radczenko i in...) TAK WIĘC Sza! Ja już się obudziłem. I wstałem z kolan. Choć sąsiadka Feska mówi, że spać na kolanach jest niemożliwe. Jak to niemożliwe! A ja przecież spałem. I obudziłem się. I kiedy podnosiłem się na równe nogi, to widziałem, że wielu wciąż jeszcze śpi. Na kolanach. I nie mrugnie. I wąsem nie poruszy. Choćby koty armaty. Ale my nie będziemy toczyć. Za nas będą toczyć sąsiedzi. Za nas i na nas. Oto już jak zapalą knot, do armaty przyłożą, a ona jak huknie... To i ściany zadrżą. Ktoś, może, i się obudzi. Zacznie szukać kalesonów, czapki, kaloszy... Póki coś znajdzie, póki się zbierze – kalosze na głowę, czapkę na nogę, kalesony na ręce... – to już będzie za późno wybiegać, bo nie będzie z czego – dom się zawali. Usiądzie chyba tylko za ocalałym piecem i będzie kukać: – Ku-ku, a ja tu. Ku-ku, a ja tu. Sza! Ja już się obudziłem. I TAK Oto i sługa narodu się poruszył. A jakże: kiedy naród wstaje, to trzeba i samemu, a to, patrz, nie w tę stronę wstanie. Trzeba nim przecież kierować. Trzeba na górze być. A komuż jak nie jemu, słudze narodowemu!.. Widzę: wspina się, próbuje wstać. A go ciągle to w jedną, to w drugą stronę przechyla. Czemuż by to? Może ciężar za ciężki? Sługa przecież... a jeszcze i narodowy. Może nie wie, jaki dzisiaj atut? Przyglądam się – a to on do cudzego koryta się wyrywa. Coś tam chapnie i znów się prostuje, niby to – do roboty. Chapnie – i do swojego... Tak go znosi po różnych wektorach... Bo on wielowektorowy, mówi. Tylko bierze się za kierowanie mną – a go na cudzy atut ciągnie. To on i przechyla się gdzieś. Do wielkiego cudzego koryta. A potem kłania się, kłania się. Tam kłania się, aż hen tam kłania się. Na wszystkie strony... Tu tylko jego pośladek widać. A jakże... Za wszystkie atuty trzeba być wdzięcznym. A ja równo stoję. I nigdzie się nie przechylam. Nikomu się nie kłaniam. Bo atutem u mnie – sumienie moje. CZY CZY LISZKA? Idą sobie oni i idą: babcia ledwo-ledwo i wnuczek powoli-powolutku. Babcia trochę przejdzie i stanie odpocząć. Wnuczkowi zaś niecierpliwi się: – A my prosto teraz pójdziemy i kupimy misia albo samochodzik. – Oj nie, synku, teraz nie kupimy, bo kupiło przytępiło. – A jak to – kupiło przytępiło? – A tak, synku, tępiło, tępiło i przytępiło. Nie ma za co, ot! – A wam przecież dodadzą emeryturę. – Ot jak dodadzą, wtedy i kupimy. – To wtedy my codziennie będziemy kupować – to misia, to samochodzik, to misia, to samochodzik, co nie? – Codziennie, chyba, nie wyjdzie... – Co drugi dzień... – Oto zobaczymy... Idą oni i idą. – Babciu, a czemu wy tak powoli idziecie? – Bo nóżki nie słuchają. – A czemu one nie słuchają? – Bolą one, synku. – A jak to one bolą? – A lepiej byś ty, synku, nie wiedział, jak one bolą. Idą oni i idą: babcia ledwo-ledwo i wnuczek powoli-powolutku. Oto i do funduszu emerytalnego dochodzą. – O, tak to przecież przedszkole, babciu. Mama opowiadała, że mój starszy brat tutaj chodził. – Było przedszkole, a teraz tutaj fundusz emerytalny. – Teraz tutaj emeryturę dają? – Nie, dodają emeryturę... – O, jak dodadzą, to my z wami zaraz pójdziemy i kupimy misia. – Nie, najpierw pójdziemy i odbierzemy emeryturę... – A co, nie tutaj? – Nie... w kasie oszczędnościowej. Odbierzemy i zapłacimy za mieszkanie. – A, może, najpierw misia kupimy, a potem za mieszkanie. – E nie, synku, bo jak nie zapłacimy za mieszkanie, to nie będzie wtedy gdzie mieszkać ani nam, ani misiowi... – O-o-o, babciu, a czemu tak dużo ludzi do przedszkola chce? – zapytał wnuczek, jak wyszli zza rogu budynku. – Oj-jo-joj... – powiedziała babcia. – A nuż zbiegaj, synku, zapytaj, po co taka kolejka wielka. Chłopczyk zbiegł i szybko wraca: – Oni, babciu, stoją po karteczki na przyjęcie. – Oto taką kolejkę stać, żeby tylko otrzymać karteczkę na drugą kolejkę? – Chyba babciu... – To ja takiej kolejki nie wystoję. – Może ja za ciebie w kolejce postoję? – A ja na śniegu będę siedzieć? Czy jak?... – Nie wiem, babciu, jak. – Chodźmy stąd... Dostaniemy jaka już będzie... a choć za mieszkanie zapłacimy... – A co zostanie, to na misia... – Dobrze, synku, dobrze... Idą oni teraz i idą w odwrotnym kierunku. Babcia ledwo-ledwo, a chłopczyk powolutku. Doszli oni jakoś do kasy oszczędnościowej. Weszli do środka. – Ja stanę do tego okienka, a ty, synku, zajmij kolejkę do tego, gdzie płacić. Wystali jedną kolejkę. Babcia otrzymała emeryturę. Wystali drugą kolejkę. Babcia zapłaciła za mieszkanie. Babci dali papierek i białą monetę. – Teraz pójdziemy i kupimy misia, prawda, babciu? Babcia stała i przyglądała się papierkowi, który jej dali. – To nie pieniądze? – Nie, synku, to kwit. – Pchi, myślałem, że pieniądze. – Oto pieniądze, masz, – i babcia dała wnuczkowi tę białą monetę. – O, ja za te pieniądze misia sobie kupię, – ucieszył się chłopczyk. – Oj nie, synku, za te pieniądze nic nie kupisz, ani misia, ani autka. Chyba że będziesz się bawił... – A jak? – O tak: podrzucisz – parzyste czy nieparzyste? – i złapiesz. Jak licem otworzy się na dłoni, to parzyste, jak drugą stroną, to nieparzyste. Chłopczyk wziął tę białą monetę i zaczął podrzucać: parzyste, nieparzyste, parzyste... – Chodźmy, chodźmy, synku, bo mnie już nóżki nie słuchają. Położę się i choć trochę odpocznę. Nachodziłam się już... – A ja będę się bawił, prawda, babciu? – Będziesz, synku, będziesz... EKSKLUZYW – Towarzysze!... Czy raczej, obywatele!... Panowie!... Czy raczej, panowie... Zebraliśmy się tutaj na posiedzenie nadzwyczajnej komisji ekspercko-jubileuszowej oto z jakiego powodu... Nadciąga trzynasta rocznica (a to wiecie jaka podstępna liczba), więc musimy godnie przywitać nieadekwatną datę... Data szczególna, więc i nasze prezenty muszą być także szczególne... Co?.. Kto tam przeszkadza?.. Przestańcie. Obejdziemy się bez komentarzy... Jesteśmy radzi ekskluzywnie donieść, że jeden niepowtarzalny prezent na tę datę już jest. My, powiem wam, wymyśliliśmy i zrobiliśmy największy na świecie samowar. Z tego samowaru teraz można będzie napoić wielki nowoczesny kołchoz. Choć kołchozów już nie ma, ale największy na świecie samowar, powiem wam w sekrecie, rzecz pożyteczna. Na świątecznym zaś placu można będzie teraz napoić cejlońską czy chutor-mozambicką herbatą całą manifestację żebraków, meneli czy bezdomnych... To, zrozumcie, niesłychane osiągnięcie naszej postępowej cywilizacji... Więc my już оформляем dokumenty na złożenie do Księgi rekordów Guinnessa. Ale to jeszcze nie wszystko... Teraz u nas opracowuje się zdumiewający projekt największej na świecie czarki nie indywidualnego, a zbiorowego użytkowania. Wy tylko na chwilkę wyobraźcie sobie: korzystanie z takiej czarki może łączyć kilka procesów bytowych. A to będzie miało nie tylko techniczny, ale i ekonomiczny efekt. Wszak pojemność takiej największej na świecie czarki pozwoli nie tylko herbatę z niej pić, ale i z nie mniejszą przyjemnością po tym wykąpać się w niej... Oto do czego doszedł nasz rozum! Co? Głośniej! Pytacie, czy podatek płacić za samą herbatę, czy i za kąpiel? Mowa o tak poważnych rzeczach, a wy rozpraszacie się na drobnostkach... Podatek będzie rozdzielany odpowiednio między wszystkimi, którzy będą korzystać z tej luksusowej rzeczy... A może i między tymi, którzy nie będą korzystać... To już nie nasz kłopot... Ale i to jeszcze nie wszystko, drodzy moi! Według słów naszych jaśnie wielmożnych u nas szykuje się stabilizacja. Oto już jasne zjawisko. I tego nie możemy pominąć swoją czujną uwagą. Więc nasi zapaleni konstruktorzy w niepowstrzymanym poszukiwaniu. Oni marzą w najbliższym czasie stworzyć największy na świecie nocnik, żeby i w tej delikatnej dziedzinie dostąpić wysokiego zaszczytu Księgi rekordów Guinnessa. Co?.. Co wy tak nieśmiało pytacie? Wypowiedzcie swoje ciche pytanie... A-a-a, gdzie znaleźć największy na świecie pośladek na to naczynie?.. Jestem pewien, że w tym znamiennym czasie nieustannej stabilizacji znajdą się tacy, jak wy mówicie, e... e... Za tym zwłoki nie będzie.. Oto ile spraw karnych w super-znacznych rozmiarach wszczęto (to nie dla prasy, wybaczcie). A jeszcze, jak donoszą eksperci, nasi opętani opracowują teraz projekt największej na świecie gąsiora. To jeszcze bardziej nieoczekiwany dorobek naszych wynalazców. Wszak ten gąsior będzie miał taką szyjkę, z której jednocześnie chłeptać będzie dwudziestu siedmiu umierających z pragnienia mężczyzn... Oto jakich szczytów sięga wyzwolony rozum!.. O!... I, wreszcie, to już dla was prawdziwy ekskluzyw, oczekujemy pojawienia się wprost nieoczekiwanego wynalazku. Lada moment na nasze oczy pojawi się największy na świecie powróz! To już sensacja planetarnego charakteru. Po co on, pytacie? No zrozumcież wy wreszcie, na takim powrozie cały kraj można będzie za sobą pociągnąć!.. E-e-e... to wam nie przelewki... To dobrze przemyślana, celowa praca do sławnego jubileuszu... Oto co... Tylko nikomu ani mru-mru... Nasz ekskluzyw jest całkowicie tajny... Na tym posiedzenie nadzwyczajnej komisji ekspercko-jubileuszowej uważam za zamknięte. Teraz zostaniemy na jakąś chwilkę dla intymnej pracy za zamkniętymi drzwiami.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Unikalna encyklopedia folklorystyczna

A WY MÓWICIE... Prawo do informacji? Jest, jest... Od samego rana się o tym przekonuję. Owszem! Przez radio powiedziano mi, jaka dzisiaj jest temperatura powietrza na dworze, ostrzeżono, że gdzieś będzie padać, a gdzieś będzie słońce... Fakt? Fakt! Ciśnienie atmosferyczne? I to mogę dzisiaj swobodnie poznać. Zakładam dres i biegnę do normalnego kiosku z gazetami, który jest trzy kwartały ode mnie. Dlaczego mówię normalnego? Bo wokół wszelkiego rodzaju kiosków bez liku, ale wszystkie one nie dla mnie, bo handlują cudzymi gazetami, a mojego języka boją się jak diabeł święconej wody. Więc biegnę do normalnego kiosku, gdzie nie brzydzą się mną i moim prastarym, moim najdroższym językiem (a przecież mam prawo do informacji w języku ojczystym! Tak mówię?). Biegnę, a to przecież rozgrzewka mięśni, to w końcu z korzyścią dla mojego zdrowia. Więc w normalnym kiosku swobodnie kupuję „Wieczornego kuriera” i tam wyczytuję, jakie dzisiaj jest ciśnienie atmosferyczne. I już wiem: naciskają czy nie naciskają. Oto wam kolejne potwierdzenie, że prawo do informacji u nas jest. Od faktu nigdzie się nie ucieknie. Co wiem o sytuacji radiacyjnej w mieście? I to nie problem. Mogę mieć pełną informację. Od normalnego kiosku biegnę w tym samym dresie na siódmy kwartał do kiosku, który tak właśnie się nazywa „Wszystko o radiacji”. Kupuję tam „Kurier Radiacyjny” i znajduję w kąciku wiadomość najdrobniejszymi literami. Zakładam okulary i swobodnie sobie wyczytuję poziom skażenia... kiedy samego powietrza, a kiedy – i ziemi. Oto wam kolejny fakt na potwierdzenie. A jak dowiem się o burzach magnetycznych? Bardzo prosto. Teraz biegnę w przeciwnym kierunku na dziewiąty kwartał do kiosku z gazetami pod nazwą „Burza i ty”, kupuję „Kurier Burzowy” i w ostatniej kolumnie petitą wyczytuję najwiarygodniejszą przepowiednię, czy mam dzisiaj czekać na burzę magnetyczną, czy obejdzie się bez niej. Po tym, mając już prawie pełny komplet informacji, biegnę (czy jak tam już zdołam) do domu. Wchodzę po schodach na swoje siódme piętro i, zadowolony ze swojego kompleksowego porannego biegu, pewnie pukam do swojego mieszkania. Żona otwiera drzwi i mówi: – Biegaj, gołąbku, do radia. O jedynym niepodzielnym kandydacie na wodza już opowiedzieli... – ...przecież o nim i wczoraj, i przedwczoraj opowiadali... – ...i jutro, i pojutrze będą opowiadać. Chyba nie wiesz – on jest wieczny... biegaj, tam właśnie nadają horoskop na dzisiaj. Może swój znak jeszcze złapiesz... Oto jak to jest!.. I pełny zestaw tego, o co pytacie. A wy mówicie... LIOCHA Już i słoneczko... Zagroda rozweseliła się i ogród. Wszystko kwitnie, buja. Ćwierkają jaskółki. – Nie tak w waszym ogrodzie – odezwała się świnia zza płotu. – Co nie tak? – Wszystko nie tak! – Na przykład? – Buraki rosną u was do góry naćką. – A jak trzeba? – Do góry ogonem. – Ha!.. A jeszcze? – Ziemniaki kłębią się w ziemi. – A trzeba? – Żeby z góry całe były. Podskoczyłeś – i chwytaj, żryj, smakuj. – Aha... A jeszcze? – Przecież całe jedzenie u was przykryte jest kołpakiem... – Jakim? – No, chatą... – I co? Trzeba ją podryć i przewrócić. – I wtedy? – Wtedy wszystko jasne: bierz co chcesz, jedz co chcesz, najadłeś się – tutaj możesz i nałożyć... Jednym słowem – używaj! Oto wolność... Oto demokracja... – A chata? – Po co ci chata? To już będzie moje terytorium... Ja już tu będę gospodarzyć, póki wszystko pożrę, zdepczę, wydeptam... – I co? – Oto ja teraz pokażę... I zaczęła świnia płot podrywać, żeby do mojego ogrodu wleźć. – E-e-e, Liocha, poczekaj. Na cudzy ogród gęby nie rozdziawiaj! Dałem po ryju, a ona i rozkrzyczała się: – Samowola! Uciskają demokrację! Aha! Trindaj, trindaj!.. Jak świńskie masz ryło, to do ludzkiego ogrodu nie leź. A zza mojego ramienia – błądzący głosik sąsiadki: – Lio-o-ocha moja... Lio-o-ocha... Zaprawdę! KOKA-MOKA BIEŃ Zadzwonił kolega i powiadomił, że za kilka minut na żywo będzie znakomita postać – oryginalny pisarz ze stolicy. Koka-Moka Bień. O nim już zagadała publiczność: oryginalny, nieuczesany i niepowtarzalny. On nie poddaje się wpływom literackości, śmiały, niestandardowy i wyjątkowy, jednym słowem – słynny. – Zaraz, zaraz on we własnej osobie będzie na żywo i będziesz mógł przekonać się sam. Włączaj swoją ulubioną falę i czekaj. Czekaj... Kiedy to do drzwi dzwonią. Kto tam? Sąsiadka. Co? Prądu zabrakło? A u nas... Włączam – nie świeci. – Zadzwońmy. Póki dzwonili, dowiadywali się, już i znakomity na żywo zaczął opowiadać o swoich osiągnięciach, twórczych zdobyczach. Przysłuchuję się... Rozmowę z nim prowadzi znana dziennikarka mojego radia. – Jacy są wasi ulubieni pisarze, jakie ich książki? – Ja nie czytam – mówi sławna osobistość – ja sam piszę. – Jakie filmy wam się podobają? – Ja filmów nie oglądam. Ja sam je robię. – Jakie postacie wpłynęły na wasze formowanie, na waszą twórczość? – Nie znam ja takich ludzi – powiedział Koka-Moka Bień. – Ich nie ma. – A z jakimi pisarzami się przyjaźnicie? – Nie znam ja żadnych pisarzy. Ja jestem pisarzem. Koka-Moka Bień. Pamiętajcie każdy dzień. Oto co! W głośniku zatrzeszczało i... ucichło. Znowu zadzwoniła do drzwi sąsiadka. Switłana KARPENKO, kandydat nauk filologicznych, docent, Biała Cerkiew Pod koniec ubiegłego roku opublikowano drugi tom „Ukraińskiej encyklopedii folklorystycznej”, opracowanej przez znanego uczonego i pisarza, doktora nauk filologicznych, profesora Mykołę Dmytrenkę, który właśnie skończył 65 lat. Jest to unikatowe fundamentalne dzieło, które na 100-lecie Narodowej Akademii Nauk Ukrainy stworzyli pod kierownictwem profesora Mykoły Dmytrenki folkloryści Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii imienia Maksyma Rylskiego oraz doktorzy i kandydaci nauk z całej Ukrainy (w pierwszym tomie autorów jest stu dziesięciu, w drugim osiemdziesięciu, łącznie haseł prawie dwa tysiące). Wydanie jest hojnie ilustrowane kolorowymi i czarno-białymi fotografiami: portrety, zdjęcia zbiorowe zbieraczy, badaczy, wykonawców folkloru, wizerunki okładek rzadkich wydań, periodyków, autografów z archiwów. W pierwszej na Ukrainie encyklopedii folklorystycznej w dwóch tomach, jak zaznaczono w drugim tomie w artykule Mykoły Dmytrenki „Od redaktora”, ujawniono fenomen tradycyjnej kultury Ukraińców od starożytności do dziś; odnotowano synkretyczność i syntetyzm folkloru, jego związki z mową, mitem, rytuałem, magią, religią, historią, etnografią, literaturą, sztuką ludową i profesjonalną; naświetlono pochodzenie i gatunkową różnorodność folkloru, jego narodową specyfikę, poetykę; prześledzono narodziny i rozwój ukraińskiej folklorystyki jako nauki; podano informacje o badaczach, zbieraczach, nosicielach-wykonawcach folkloru (kobzarzach, lirnikach, śpiewakach ludowych, bajarzach, opowiadaczach); scharakteryzowano główne terminy, pojęcia i zjawiska z teorii folkloru, historii folklorystyki, współczesnego stanu badań, zapisywania, przechowywania archiwalnego, publikacji folkloru. Encyklopedia zbudowana jest według zasady alfabetycznej. W artykułach naświetlono wkład uczonych, pisarzy, kompozytorów, pedagogów, duchownych, pracowników kulturalno-oświatowych i medycznych w badanie, zbieranie i popularyzację ustnej twórczości ludowej. Noty o postaciach zawierają nazwisko, imię, imię ojca, pseudonimy i kryptonimy, dane biograficzne, informacje o głównych pracach drukowanych, zapisach, publikacjach, obecności materiałów w archiwach itp. Uhonorowano pamięć wielu pokoleń uczonych i zbieraczy, którzy zachowali dla potomnych wielkie dziedzictwo folklorystyczne: zapisy i badania ukraińskich dum ludowych, pieśni, bajek, legend, podań, zagadek, przysłów i powiedzeń, wróżb… Mowa nie tylko o wybitnych postaciach – takich jak Zorian Dołęga-Chodakowski, Mychajło Maksymowycz, Josyp i Fedir Bodianscy, Mykoła Kostomarow, Pantełejmon Kulisz, Ołeksandr Potebnia, Mychajło Drahomanow, Pawło Czubynski, Wołodymyr Hnatiuk, Filaret Kołessa, Osyp Rozdolski, Kłym Kwitka, Ołeksij Dej oraz inni przedstawiciele instytucji, organizacji, ośrodków naukowych, ale także o setkach entuzjastów-zbieraczy z miast, miasteczek, wiejskiej głuszy. Są unikatowe fakty. Na przykład nauczyciel Mykoła Zinczuk z Galicji w ciągu czterdziestu lat zapisał ponad osiem tysięcy bajek, legend, podań! Materiały te zawarto w bezprecedensowym na Ukrainie i w Europie wydaniu bajek w 40 tomach! Fenomenalnym faktem w historii światowej folklorystyki jest również taki: na Podolu od ludowej śpiewaczki Jawdochy Zujchy wiejski nauczyciel Hnat Tanciura zapisał 1008 pieśni ludowych. W 1965 roku w wydawnictwie „Naukowa dumka” opublikowano fundamentalny tom o objętości 810 stron. Ponad dziesięć tysięcy kołomyjek zapisał w osadzie Kołoczawa w rejonie międzygórskim na Zakarpaciu i wydał w osobnej kolekcji „Spiwanoczky moji myli” nasz znany współczesny – zbieracz i badacz folkloru Iwan Chłanta… Wybitni kompozytorzy, śpiewacy, pisarze, malarze, mistrzowie sztuk pięknych na Ukrainie zawsze czerpali inspirację z ustnej twórczości ludowej, kochali i zapisywali pieśni, legendy, bajki, przysłowia… Mykoła Hohol, Hryhorij Kwitka-Osnowjanenko, Taras Szewczenko, Mykoła Łysenko, Petro Niszczynski, Lew Żemczużnykow, Porfyrij Martynowycz, Opanas Słastion, Iwan Manżura, Borys Hrinczenko, Iwan Franko, Łesia Ukrainka, Mychajło Kociubynski, Marija Zańkowećka, Sołomija Kruszelnyćka, Hnat Chotkewycz, Ołeksandr Koszyć, Pawło Tychyna, Maksym Rylski, Ołeksandr Dowżenko, Hryhorij Werowka, Mychajło Stelmach, Płaton Majboroda, Stepan Puszyk, artyści ludowi Ukrainy Nina Matwijenko, Wałerij Marenycz, Wasyl Neczepa… Szczególnie dużo uwagi artyści poświęcali pieśni ludowej. Kompozytor Mykoła Łeontowycz dokonał genialnego opracowania ludowej pieśni obrzędowej „Szczedryk”, która zasłynęła na cały świat. W encyklopedii naświetlono również rolę zagranicznych zbieraczy i badaczy ukraińskiego folkloru. Wymieniono dziesiątki postaci, które przysłużyły się ukraińskiej nauce i kulturze: Czesi Jan Blahoslav, Ludvík Kuba, Francuz Guillaume Levasseur de Beauplan, Polacy Zorian Dołęga-Chodakowski, Żegota Pauli, Wacław Michał Zaleski, Oskar Kolberg, Gruzin książę Mykoła Certelew (Cereteli), Serb Vuk Karadžić, Węgier Béla Bartók, Niemcy Friedrich Bodenstedt, Eduard Mertke, Rosjanie Izmaił Sriezniewski, Ołeksandr Alabjew, Ołeksandr Pypin, Bułgar Nikołaj Kaufman, nasz współczesny Japończyk Hiroshi Kataoka… Z bliskiej i dalekiej zagranicy znani są tacy folkloryści jak Orest Zylinski, Mychajło Szmajda, Mychajło Hyriak, Mykoła Muszynka (Słowacja), Bohdan Medwidski, Robert-Bohdan Kłymasz, Natalia Kononenko, Andrij Nahaczewski (Kanada), Iwan Ihnatiuk (Polska), Iwan Reboszapka (Rumunia), Oksana Hrabowycz, Inna Hołowacha-Hicks (USA), Wiktor Miszałow (Australia, Kanada) i inni. Sporo informacji podano o kobzarzach, lirnikach, bandurzystach, śpiewakach-wykonawcach. W Imperium Rosyjskim byli prześladowani, więzieni, niszczono im bandury, a w czasach radzieckich także gnojono w więzieniach, rozstrzeliwano… Kobzarze zachowali ukraińskie dumy ludowe jako fenomen światowej kultury. Kobzarze Ostap Weresaj, Terentij Parchomenko, lirnik Iwan Hrebin – kto nie słyszał tych sławnych imion? „Marsz kozacki” Jewhena Adamcewycza w opracowaniu Wiktora Hucała nie ma sobie równych pod względem piękna brzmienia i siły ducha. W encyklopedii naświetlono instrumentalną tradycję muzyczną, poruszono kwestie choreografii ludowej. Wydanie pełni również rolę słownika terminologicznego i informatora. W dziesiątkach artykułów ujawniono pochodzenie, specyfikę gatunkową, funkcje, osobliwości funkcjonowania utworów folkloru: anegdota, bajka, ballada, bylina, buwalszczyna, duma, baśń, legenda, wyliczanka, podanie, przysłowie, powiedzenie, przymawka, wróżba, pieśń (wiosenna, hajdamacka, żartobliwa, żniwna, historyczna, kozacka, kołomyjka, kolęda, najmicka, rekrucka, strzelecka, czastuszka, czumacka, szczedriwka…), wyliczanka… W artykułach o terminach folklorystycznych, pojęciach podano krótką definicję, przykłady zastosowania w źródłach naukowych, a także próbki ustnej twórczości ludowej lub charakterystyczne fragmenty jako przykłady bezpośredniego przejawu pewnych zjawisk. Do terminów naukowych podano synonimy z terminologii ludowej. Przy użyciu terminów stosowanych w innych pokrewnych dyscyplinach naukowych (etnologii, literaturoznawstwie, językoznawstwie, psychologii, historii itp.) uwzględniono specyfikę folklorystyczną, odpowiednią zawartość przedmiotową. Zatem unikatowa „Ukraińska encyklopedia folklorystyczna” w dwóch tomach to wkład w ukraińską, europejską i światową naukę i kulturę. Jako skarbnica usystematyzowanej informacji i wiedzy przysłuży się naukowcom, pisarzom, dziennikarzom, wykładowcom, studentom, wszystkim, którzy interesują się tradycyjną kulturą. Ukraińska encyklopedia folklorystyczna: W 2 tomach / Opracowanie, redakcja naukowa doktor nauk filologicznych, profesor M. K. Dmytrenko. – T. 1: A – L. – Kijów: Wydawnictwo “Stal”, 2018. – 740 s.; T. 2: M – Ja. – 2020. – 688 s.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Oświeciciel spragniony Wolności

Zakończenie. Pocz. w nr 4 z 2021 r. Oceniając podobną sytuację w zakresie wychowania narodu oraz politykę władz w relacjach ze społeczeństwem, Ołeksandr Danyłowycz wspominał Jewhena Małaniuka, który twierdził, że „to nie polityka, a nawet nie taktyka, jedynie zawsze aprioryczna i ogólna kapitulacja jeszcze przed bitwą”. Zatem musimy przezwyciężać ruinę gospodarczą, duchową i moralną, kształtować w społeczeństwie taką powszechną atmosferę, aby uniemożliwić chęć „poddania się narodowemu lenistwu” i handlowania znaczącymi dla narodu wartościami języka ojczystego, pamięci historycznej, kultury, tradycji i wiary. Dlatego składam hołd temu utalentowanemu i opętanemu ukraińską ideą wybitnemu Oświeceniowcowi współczesności. Dla młodzieży i dla ludzi szanowanych był godnym wzorcem norm zachowania obywatela, ponieważ nieustannie tworzył, nauczał, wychowywał innych własnym przykładem, nie był konsumentem i nie cierpiał na „chlebojedztwo”, nie wykorzystywał w działalności społecznej i zawodowej prawa i szans na to, by „zwinąć się w obwarzanek koło pieca”. Wydawało się, że sama jego obecność w towarzystwach oświatowych czy akademickich zobowiązywała serce, by nie zarastało tłuszczem, nie było obojętnym, nie oszukiwało siebie i ludzi obcym słowem, zdradliwą myślą, nie kusiło się inną wiarą. Kiedy obecnie w różnych formatach wybrzmiewają twierdzenia o utracie punktów odniesienia w wartościach, przejawia się sceptycyzm wobec perspektyw budowania państwa narodowego, narzekania na niesprawiedliwość społeczną i narodową, przypomina mi się nieposkromiony, uparty optymizm Ołeksandra Danyłowycza, jego niezwykle energetyczna wiara w prawdziwą siłę ukraińskiej sprawy. Jego postawa wykraczała daleko poza granice tradycyjnego wyobrażenia o współczesnej inteligencji, nawet wśród jej niewielkiej pasjonarskiej części. Największy zachwyt budził hart ducha i wiary, harmonia w jego słowie i czynie, dla którego „ratunek i chwała narodu – najwyższym prawem” (salus et decus populi suprema lex esto – łac.). Patriotyzm Ponomariwa w stosunku do Ukrainy, ukraińskości, języka ojczystego, kultury narodowej, wiary przodków, przeszłości historycznej, z oparciem na osobistej godności ludzkiej, miał swoją doskonałość, nosił niemal religijny charakter. Nie grzeszymy, wokół nas jest niemało tych wojowników i niegasnących budzicieli naszego ducha, którzy nie dadzą zboczyć na manowce. W tej sferze narodowego bytu narodu dla niego nie było tematów i problemów drugorzędnych. Przeciwnie, jakiekolwiek pytanie dotyczące języka ukraińskiego w jego rozumieniu i postrzeganiu świata nabierało szczególnej wagi i znaczenia, ponieważ święcie strzegł dla narodu testamentu O. Tychego – „dla każdego Ukraińca język musi stać się świętością, najdroższym skarbem”. Przypominają się jego jeszcze całkiem niedawne ostre polemiczne wystąpienia w budynku Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy na Głównej Radzie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki (10 grudnia 2019 r.) dotyczące niedopuszczenia do dalszego ignorowania postanowień obecnie obowiązującej Ustawy „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”, w szczególności przez urzędników państwowych, wykładowców uczelni, pedagogów, pracowników instytucji kulturalnych i informacyjnych; ważności programu państwowego „Ukraińska książka” dla wychowania narodowo-patriotycznego i obywatelskiego, rozwoju intelektualnego młodzieży; negatywnej tendencji pogarszania się wiedzy uczniów z języka i literatury ukraińskiej według wyników ZNO ostatnich lat; konieczności jakościowych zmian w polityce edukacyjnej dotyczącej doskonalenia nauki państwowego języka ukraińskiego, historii Ukrainy w placówkach oświatowych, gdzie uczą się dzieci mniejszości narodowych; przyjęcia Państwowego kompleksowego programu rozwoju języka ukraińskiego itp. Adekwatnie reagował na świat, rezygnując w ciągu swojej życiowej drogi z „siedzenia na przyzbie”. Mówią, że nie ma ludzi niezastąpionych, ale przewartościowujesz ten utarty pogląd, gdy dotykasz osobowości Ołeksandra Danyłowycza, jego sensów i punktów odniesienia, czynu etycznego i zawodowego. Był wśród tych niewielu, którzy pragnęli, będąc zaangażowani w Ukraińską komisję narodową ds. pisowni, przywrócić sprawiedliwość historyczną, zwrócić narodowi podstawy narodowe, odwieczne tradycje ortografii i oryginalność języka ukraińskiego, zasady ukraińskiego tworzenia terminów. Walka, która toczyła się i toczy obecnie o wprowadzenie współczesnej ukraińskiej pisowni, nie jest formalnymi dyskusjami lingwistycznymi, jak chcą nam przedstawić niektórzy ideolodzy z nieprzyjaznego elementu i obcego chowu. Zawsze znajdowała się ona w płaszczyźnie politycznej, ideologicznej. Zrusyfikowanie języka ukraińskiego, a w konsekwencji jego całkowite zniknięcie – to strategiczne zadanie, które niezależnie od zmian reżimów państwowych było nieprzerwanie wykonywane przez carat, bolszewików, stalinistów i putinistów. Krótki ekskurs historyczny pokazuje prawdziwy imperialny stosunek do Ukrainy, nakreślony w tajnym raporcie (17 punktów) gubernatora połtawskiego Baggowuta z 4 lutego 1914 roku do ministra spraw wewnętrznych Rosji. Proponuje się: „wyjaśnienie, że „Ukraina” oznacza „kraj obrzeżny” (okrainę), że nigdy żadnego „ukraińskiego” narodu nie było”; o roli współczesnego języka małoruskiego, jako prostego ludowego i nieposiadającego literatury i przyszłości; przyciągać na stanowiska nauczycieli tylko samych wielkorusów, takimi muszą być też dyrektorzy; każdego nauczyciela przejawiającego skłonności do ruchu ukraińskiego natychmiast usuwać; wywierać najostrzejszy nacisk na księży, którzy są zarażeni ukrainofilskimi dążeniami; stawiać na czele seminariów rektorów wyłącznie wielkorusów. Personel nauczający musi być tylko z wielkorusów; postawić prawidłowo nauczanie historii Rosji, wyjaśniając sens słowa „Ukraina”, to jest „kraj obrzeżny”. (O ukraińskim ruchu i środkach walki z nim. Tajny donos gubernatora połtawskiego Baggowuta do ministra spraw wewnętrznych. 4 lutego 1914 r. / Połtawa. – 1917. – Drukarnia elektr. M. G. Amczisławskiego. – (Centralna Biblioteka Naukowa ChNU im. W. N. Karazina. Inw. nr 113355). Krótkotrwałe odrodzenie języka ukraińskiego, kultury w latach 20. ubiegłego wieku przez władzę bolszewicką (Kaganowicz, Kosior, Postyszew i inni im podobni) traktowane było w kontekście wzmocnienia walki przeciwko burżuazyjnemu nacjonalizmowi. Ukrainizacja stała się podłożem, na którym stalinizm zorganizował wojnę przeciwko „nacjonalizmowi” i „odchyleniom narodowym”, „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalistom”. „Wykryto” wielką liczbę ukrainizatorów jako bazę społeczną dla organizacji masowego terroru. Po sterroryzowaniu ukraińskości Hołodomorem, represjami przeciwko inteligencji, zniszczeniu instytucji humanistycznych i językoznawczych, polityka zrusyfikowania języka ukraińskiego, imperialna praktyka denacjonalizacji i asymilacji stała się podstawą polityki państwowej totalitarnego reżimu komunistycznego. Sąd nad ukraińską inteligencją w Charkowie w 1930 roku (474 osoby, z których 15 rozstrzelano, 192 zesłano do obozów koncentracyjnych), likwidacja skrypnykowskiej „nacjonalistycznej” pisowni (1926) i zatwierdzenie w 1933 roku pisowni zbliżonej do języka rosyjskiego świadczyło o zwijaniu ukrainizacji zgodnie z dyrektywą Stalina dla Kaganowicza z 26 kwietnia 1926 roku. Ukraińskość w różnych hipostazach, w różnych okolicznościach kontynuowała strzeżenie języka ojczystego, uświadamiając sobie realne zagrożenie lingwocydem dla narodowego istnienia. M. Skrypnyk, O. Szumski, M. Chwylowy w niezwykle trudnych warunkach występowali przeciwko unifikacji języka ukraińskiego według rosyjskich imperialnych szablonów. Później urodzeni na Donbasie, wybitni dysydenci-szestdziesiątnicy – Wasyl Stus, Mykoła Rudenko, Iwan Dziuba, Ołeksandr Tychyj (niemal ziomkowie Ołeksandra Ponomariwa), kontynuowali walkę o rozwój ukraińskiego Słowa w warunkach bezpaństwowego istnienia Ukrainy. Rozważanie tych wcale niebłahych kwestii żywotności narodu, syntetyzując je z pozycją w słowie i czynie naszego znanego współczesnego językoznawcy i pedagoga, działacza społecznego, profesora Ponomariwa, skłania do poszukiwania odpowiedzi na przyczyny jego nieustępliwości, bezkompromisowości, światopoglądowej obsesji w kwestii ochrony języka ojczystego. I nie chodzi o to, że charakteryzował się wszechstronnością w swojej aktywnej naturze: przygotował na uniwersytecie całą kohortę pedagogów, dziennikarzy, działaczy kulturalnych; napisał cały szereg prac monograficznych i jest autorem podręczników oraz pomocy dydaktycznych „Stylistyka współczesnego języka ukraińskiego”, „Kultura słowa: Porady językowo-stylistyczne”, „Ukraińskie słowo dla wszystkich i dla każdego”, zrealizowano cztery wydania podręcznika „Współczesny język ukraiński”; brał udział w pisaniu „Etymologicznego słownika języka ukraińskiego” w 7 tomach, „Słownika mitologii antycznej”, „Słownika mitologii antycznej”, „Słownika ukraińsko-nowogreckiego”, „Słownika nowogrecko-ukraińskiego”. W Ukraińskim radiu, telewizji, w wydawnictwach drukowanych i elektronicznych wybrzmiewały wystąpienia, które językowo-kulturowo i patriotycznie wychowywały wiele pokoleń Ukraińców, oczyszczały język ukraiński z zastawionych przez rusyfikatorów pułapek, przestrzegając norm współczesnego języka literackiego. Od 2015 r. brał aktywny udział w pracach Ukraińskiej komisji narodowej ds. pisowni, kształtując i propagując nową redakcję „Ukraińskiej pisowni”, był redaktorem naczelnym „Zapisek Naukowego towarzystwa historyczno-filologicznego im. Andrija Biłeckiego”, redaktorem gazety „Uniwersytet Kijowski”, członkiem kolegiów redakcyjnych gazety „Słowo Proświty” i czasopisma „Dywo słowo”, członkiem Narodowego związku pisarzy Ukrainy i Narodowego związku dziennikarzy Ukrainy, zastępcą przewodniczącego Ogólnoukraińskiego towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, był hojny na niwie przekładu artystycznego z języka nowogreckiego i języków słowiańskich. Ale w tej różnorodności jest rdzenne źródło organizujące – ukrainocentryczność ideałów, dążeń, pracy myślowej i uczuciowej. Zaprawdę, kiedy człowiek żyje „naciągniętą struną”, rodzi muzykę, która uczłowiecza duszę, poi spragnionego, nadaje siłę osłabionemu, inspiruje wiarą obojętnego, obdarowuje wolą godnego. Ale takie melodyjne struny duszy mają szansę być często zerwanymi, bo tylko obwisłe żyją długo, wegetują, jednak i nie poruszają. Życie jako stały plebiscyt (według Renana) nieustannie wymaga wyboru. Jak żyć? Rodzić melodię, wybuchać duszą na granicy zerwania, czy istnieć długo, bez drżenia, jako pozbawiona sensu osobowość, będąc samotnie szczęśliwym w nieszczęściu… Ten niemal hamletowski dylemat dotyka wszystkich – bezpośrednio i pośrednio, jednak nie wszyscy są zdolni dokonać tego wyboru. Jest on jednym z najbardziej znaczących problemów psychologiczno-pedagogicznych i społecznych w sprawie wychowania młodzieży, narodu w całości. Na tym tle jakościowe charakterystyki postaci Ołeksandra Ponomariwa, jako natury twórczej i obywatelskiej odwagi, są społecznie pożądane, ponieważ jest to ten przypadek, kiedy w pełni artykułuje się wielka zasada pedagogiczna – „rób, jak Ja”. Bo obecne i przyszłe pokolenia młodych obywateli zdolne są wychowywać się tylko osobistym przykładem „wychowawcy”, kimkolwiek by on nie był. Pedagogiem, oświeceniowcem, wojownikiem, mężem stanu, ojcem, towarzyszem broni czy nauczycielem. Wszystko inne to lot motyli do fałszywego światła. Takiego potencjału etycznego, jaki posiadał Ponomariw, zawsze będzie nam brakować. Szczególnie odczuwalny jest dziś deficyt tego kapitału ludzkiego, gdy nad Ukrainą formuje się dziura ozonowa, z której wyziera ukrainofobia, agresja, kolaboracja, narodowa infantylność, zdrada, bezczynne działanie. Niemal konwulsyjnie szukamy obecnie następców podobnych do tego świetlanego imienia. Zrozumiałe, że trzeba ich wychowywać. Jednak, wybaczcie idealizację, utalentowani często nie zostawiają następców, ale powinniśmy poczuć bicie jego serca, zamysły, sensy działań, bo w XXI wieku wojna o ukraińską tożsamość będzie trwać, więc trzeba być gotowym na nowe wyzwania, zagrożenia i próby. Musimy niezawodnie bronić swojego narodowego „Ja” zarówno przed rosyjską agresją, jak i przed kremlowskimi „piątokolumnowcami”, i przed wyznawcami fałszu „jaka różnica”, i przed wszystkimi tymi, którzy narzucają Ukrainie obcy model czczenia bohaterów narodowych, którym bogom się modlić, jakim językiem się posługiwać i jak wychowywać Ukraińców. Bo jeśli nie będziemy tego robić, położymy się na dnie, gdzie leżą tylko martwi, jeśli nie stworzymy własną wolą narodowego uniwersum, to zamienimy się w „słodką” Małorosję bez rodu i honoru. „W swoim domu” mamy żyć według Szewczenki, który przeciwstawił złu i zjawom naszą równowartość oraz niegasnącą wolę „i teraz, i zawsze, i na wieki wieków”. Bo kiedy zabijają w swoim państwie, na ojczystej ziemi młodego człowieka za język ukraiński, jak to stało się rok temu w Bachmucie z działaczem społecznym i wolontariuszem Artemem Mirosznyczenką; kiedy nauczycielka znęca się nad dzieckiem za jego prawo do mówienia po ukraińsku w Odessie; kiedy bezkarnie szydzą z grobów żołnierzy-obrońców Ukrainy; kiedy gniazdo „zjadaczy ukraińskiego mięsa” i „ukraińscy” moskalofile w Radzie Najwyższej Ukrainy (i nie tylko) krzyczą za niszczeniem języka państwowego; kiedy obcokrajowcy, naruszając suwerenność Ukrainy, bardzo nie po europejsku swobodnie wydają paszporty obywatelom Ukrainy; kiedy obrońcy Ukrainy przed rosyjską agresją, żołnierze pułku „Azow” są szkalowani na zamówienie za wymyślony „ekstremizm”; kiedy zagraniczni dyplomaci „niedyplomatycznie” wypowiadają obraźliwe oceny (na korzyść moskiewskich kolonizatorów) pod adresem przywódcy narodowo-wyzwoleńczych zmagań Stepana Bandery, to czy warto te wyzwania zamieniać na społeczny „spokój nirwany”, który zawsze będzie podsycał żarłoczność i nienawiść do Ukraińców wiecznych nieprzyjaciół i wrogów? Co uchroni i wzmocni Ukrainę? Tylko Naród spragniony wolności i ten „ludzki materiał, z którego lepią kule”. Bezcenne jest to, że Ukraińcy nie stracili ideałów żywotności – „Kajdany zerwijcie”, „Łupcie tę skałę”!! Taki życiowy wir zamiast spokoju towarzyszył Ołeksandrowi Ponomariwowi, wybitnemu współczesnemu Oświeceniowcowi, obrońcy Ukraińskości, Pedagogowi-Nauczycielowi, uczciwemu i oddanemu Idei Narodowej. Heorhij FILIPCZUK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Represjonowani krewni Łesi Ukrainki. Poświęcone 150. rocznicy urodzin poetki i pamięci jej bliskich

Anna STOLAROWA, członek honorowy Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, autorka książki „Charkowska wiosna Łesi Ukrainki”, laureatka nagrody im. Dmytra Bahalija, m. Charków Zakończenie. Początek w numerach nr 2-4 z 2021 r. Lecz wkrótce rozpoczęła się II wojna światowa. W okresie okupacji przez wojska niemieckie w Kijowie utworzono sieć ukraińskich nacjonalistów, którzy założyli Ukraińską Radę Narodową, mającą stać się jądrem przyszłej niepodległej Ukrainy. Członkami Rady było 130 osób, a wśród nich Izy dora Kosacz-Borysowa. Pracowała w jednym z największych ośrodków członków OUN – truście „Cukrocentral”. Do pracy dobierano ludzi potrzebnych dla ukraińskiej sprawy. Na początku 1942 r. gestapowcy przeprowadzili masowe aresztowania ukraińskich nacjonalistów. Miejscem uwięzienia Izydory stały się katownie przy ul. Korolenki (obecnie Włodzimierska), gdzie przetrzymywano członków kijowskiego podziemia, członków OUN: poetkę, przewodniczącą Związku Pisarzy Ukraińskich Ołenę Telihę, bandurzystę Mychajła Telihę. Możliwe, że fakt przebywania przed wojną w stalinowskich łagrach uratował Izydorę, gdyż poszczęściło jej się trafić do grona zwolnionych z więzienia gestapo. Kiedy front radziecki zbliżył się do Kijowa, siostry Izydora i Olha postanowiły opuścić Związek Radziecki, gdzie nie widziały przyszłości ani dla siebie, ani dla swoich dzieci i wnuków. W 1949 r. Izydora, jej córka i wnuki dotarły do Stanów Zjednoczonych Ameryki, gdzie osiedliły się na stałe w miasteczku Piscataway. Izydorę wybrano honorową przewodniczącą Komitetu przy UVAN w USA do wydania pracy Olhy Kosacz-Krywyniuk „Łesia Ukrainka. Chronologia życia i twórczości”. Do Ukrainy książkę zabroniono wwozić, stała się dostępna dla ukraińskich czytelników dopiero w Niepodległej Ukrainie. Izydora opublikowała w czasopiśmie „Nasze życie”, które było organem Związku Ukrainek Ameryki, wspomnienia ze swojego pobytu na katordze. 12 kwietnia 1980 r. zmarła. Na kamiennej płycie widnieje napis: „Dobranoc, słoneczko! / Idziesz na zachód…/ Widzisz Ukrainę – pozdrów ją!”. Ten napis to parafraza wersów z dramatu „Bojarynia” Łesi Ukrainki. Główna bohaterka dramatu zmarła na obczyźnie, Izydora – również. Ostatni dokument sprawy Izydory datowany jest na kwiecień 1989 r., mowa w nim o tym, że „Kosacz-Borysowa Izydora Pietrowna podlega działaniu art. 1 Dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 16 stycznia 1989 r. „O dodatkowych środkach przywrócenia sprawiedliwości w odniesieniu do ofiar represji, które miały miejsce w okresie lat 30–40–tych i początku lat 50–tych”. Gorzki posmak pozostawia całkowita obojętność tych, którzy przygotowywali i zatwierdzali „dokument”. W rubryce „Dane o krewnych” zapisano „Nie ustalono”. I dalej: „Przyjętymi środkami ustalenie dalszych losów Kosacz-Borysowej I. P. nie jest możliwe”. Brak osoby poszkodowanej przez nielegalne represje lub jej krewnych zdejmował konieczność wręczenia zaświadczenia o rehabilitacji. Działo się to przy tym, że w ZSRR żyła rodzina starszego syna Olhy, a w USA — rodzina córki Izydory. Jej córka Olha Serhijew w latach 1989-1991 przekazała rodzinne archiwum do Ukrainy. 19 kwietnia 1912 r. Łesia pisze z Kutaisi do matki: „Właśnie otrzymałam Twój list. Pozdrawiam Dorunię i nowego szwagra, szczerze życzę szczęścia i wierzę w spełnienie swojego życzenia – są dobrą parą”. W kwietniu 1912 r. Izydora wyszła za mąż za Jurija Borysowa. Tylko nie spełniło się życzenie Łesi. Borysow Jurij Hryhorowycz ukończył Kijowski Instytut Politechniczny, pracował jako agronom-inspektor w truście nasiennym Hołowcukru. W 1930 r. został aresztowany i administracyjnie zesłany na cztery lata na wolne osiedlenie 80 km od stacji Charowskaja północnej kolei. Mieszkał we wsi Żytiewo, gdzie przy kołchozie dano mu możliwość prowadzenia badań nad jarowizacją buraka cukrowego, które później były wspierane przez Hołowcukier (Moskwa). Ze stalinowskich łagrów już nie powrócił. Izydora, ile by nie próbowała, nie mogła go odnaleźć. Zobowiązała, by na jej płycie nagrobnej wyryto: „W pamięć Jurija Borysowa 1886 – Zamęczony 1938–41” Jesienią 1898 r. w mieszkaniu M. Łysenki doszło do poznania Kłymenta Wasylowycza Kwitki ze znaną poetką Łesią Ukrainką, a 25 lipca 1907 r. pobrali się. K. Kwitka miał dwa wykształcenia – prawnicze (Uniwersytet Kijowski św. Włodzimierza) i muzyczne (Szkoła Muzyczna Kijowskiego Oddziału Cesarskiego Towarzystwa Muzycznego). W wolnym od służby prawnika czasie zajmował się pracą folklorystyczno-etnograficzną. Od pierwszych dni znajomości z Łesią K. Kwitka zaczął zapisywać z jej głosu pieśni ludowe. Po rewolucji 1917 r. zrozumiał, że jego zawód prawnika nie jest potrzebny władzy radzieckiej. Oni sądzili po swojemu. Dlatego w październiku 1918 r. K. Kwitka został wykładowcą w Wyższym Instytucie Muzyczno-Dramatycznym im. M. Łysenki, na zawsze porzucając karierę prawnika. Rozpoczyna się nowy etap jego działalności naukowej. Prace K. Kwitki „Profesjonalni śpiewacy ludowi i muzycy na Ukrainie” (1924) oraz „Do studiów nad życiem lirników” (1928) staną się najlepszymi podręcznikami dla studentów szkół muzycznych. Nastały takie czasy, kiedy stosunek władzy radzieckiej do wszystkiego, co ukraińskie, mało czym różnił się od carskiego przedrewolucyjnego. W lutym 1933 r. K. Kwitkę aresztowano, jednak po przesłuchaniach go zwolniono. Nie wytrzymując szalonego nacisku ze strony organów nadzorczych, przeprowadza się do Moskwy, pracuje w wydziale etnograficznym konserwatorium, czyta kurs wykładów „Muzyka narodów ZSRR”. Lecz czujne oko NKWD znalazło go i tutaj. W 1934 r. K. Kwitka trafia do Karagandy, potem osiedlił się w Ałma-Acie, gdzie pracował jako wykładowca języka łacińskiego w Kombinacie Szkoleniowym. Właśnie wtedy w szpitalu pisze raport o swojej działalności: „Wyjaśnienia, poprawki i uwagi samokrytyczne”. Po tym, jak uczony nazwał „niedociągnięcia” w swojej pracy, pozwolono mu wrócić do Konserwatorium Moskiewskiego. Ale mieszkać w Moskwie zabroniono, przez pewien czas mieszkał w mieście Aleksandrow w obwodzie iwanowskim. I dopiero w 1937 r. pozwolono mu osiedlić się w Moskwie i stanąć na czele Gabinetu Badań nad Twórczością Muzyczną Narodów ZSRR przy wydziale historycznym Konserwatorium Moskiewskiego. Od tego czasu K. Kwitka zaczyna badać folklor narodów północy (Komi ASRR), organizuje ekspedycje naukowe do obwodów briańskiego, orłowskiego, kalinińskiego. Latem 1953 r. kieruje ekspedycją parowcem po Wołdze, Kamie, Biełej, zapisuje pieśni ludowe. Długie lata prześladowań i gnębienia, lata samotności po śmierci Łesi dawały o sobie znać. Po powrocie z ostatniej ekspedycji rzekami, K. Kwitka zachorował na zapalenie płuc. Rano 19 września 1953 r. K. Kwitka odszedł z życia. Ostatnie słowa jego brzmiały: „Jestem zmęczony życiem bez Łesi”. Przez swoje życie zawodowe pozostawił około 65 prac drukowanych i 74 rękopiśmienne. W Ukrainie o nim i jego pracach prawie nikt nic nie wiedział. Niepodległa Ukraina powoli odradza swoje tradycje. Prace utalentowanego muzykologa i folklorysty K. Kwitki wychodzą z zapomnienia. W 2006 roku ukazało się wydanie fototypiczne „Melodie ludowe. Z głosu Łesi Ukrainki zapisał i uporządkował Kłyment Kwitka” – 225 pieśni z tekstem i nutami. Jest u Łesi Ukrainki poezja „Zapomniany cień”, którą stworzyła 25 października 1898 r. Czy myślała, że wiersz będzie proroczy w odniesieniu do jej przyjaciela i męża Kłymenta Kwitki? Sam K. Kwitka długo będzie „zapomnianym cieniem” Łesi Ukrainki, ale te pieśni ludowe, które zapisał z jej głosu, zabrzmią jak te „kwiaty barwne wieczne”, o których pisała Łesia w poezji „Zapomniany cień”. Teraz odnośnie losu Łesi Ukrainki w związku z represjami. Nie dożyła rewolucji 1917 roku. Za władzy carskiej była aresztowana i przebywała pod „niejawnym nadzorem”. Procesję pogrzebową z trumną pisarki eskortowała kawalkada konnych żandarmów, zabronione były przemówienia, pieśni, słowa pożegnalne. W czasach carskich postanowieniem Kijowskiego tymczasowego komitetu do spraw druku 12. tom „Literacko-naukowego biuletynu” za 1910 rok, gdzie wydrukowano poemat dramatyczny Łesi Ukrainki „Na polu krwi”, został skonfiskowany, a redaktor pociągnięty do odpowiedzialności sądowej. S. Jefremow w pracy „Historia ukraińskiego piśmiennictwa” pisze: „Znane poematy dramatyczne Łesi Ukrainki z życia pierwotnych chrześcijan w swoim czasie były zakazywane przez carską cenzurę za brak szacunku do tradycji kościelnych, cenzor radziecki zakazał ich za religijność”. Poemat „Bojarynia” Łesia podarowała matce, został on wydrukowany w 1914 r. w czasopiśmie „Ridnyj kraj”. Władza radziecka poemat „Bojarynia” zakazała, ponieważ mowa w nim o najgorszym okresie w historii Ukrainy – okresie Ruiny. Osobistą lirykę „Przedświtowe ognie” przekształcono w manifest polityczny. Wymyślono na użytek radzieckiej doktryny ideologicznej, jakoby Łesia Ukrainka wykazała się przenikliwością, wyczuwając i widząc narodziny przedświtowych ogni pośród ciemnej samowładczej nocy i czyniąc ją „śpiewaczką” tych przedświtowych ogni. Studiując listy Łesi Ukrainki z tego okresu, kiedy powstała ta poezja, do I. Franki, M. Pawłyka, M. Drahomanowa, znajdujemy, że treść wiersza związana jest z pogorszeniem zdrowia poetki, kiedy brakowało informacji intelektualnej w Kołodiaznym, nie publikowano jej artykułów w redakcjach gazet. Sama mówi, że jej natura kocha kontrasty – „światło – ciemność”, „świt – noc”. Jej choroba wywoływała „wrogie sny”, a wers o źródle tych ogni „to świecą je ludzie pracujący” mówi o tym, że Łesia wykazuje zwykłą znajomość wiejskiego życia: chłopi wstają o świcie i zapalają światełka w swoich domostwach. Badacze uważają, że ten wiersz jest intymny w dorobku literackim Łesi Ukrainki. Dokumentalnie utrwalony epizod sprzed 120 lat, że wiosną 1881 r. Łesia Ukrainka wraz z bratem Mychajłem, siostrą Ołhą i matką odwiedzili Czekno – wołyńską wieś, aby zobaczyć i usłyszeć wiosenne obrzędowe gry wiejskiej młodzieży. Jak wspomina Ołha, od tego czasu czekniańskie „Podolianoczka”, „Żenczyk-brenczyk”, „Zajczyk”, „Czornuszka-duszka” i inne wiosnianki były ulubionymi w rodzinie. Łesia pamiętała je przez całe swoje życie. Etnokulturowa tradycja wsi Czekno sięga głębokich korzeni. Wieś Czekno według podań otrzymała swoją nazwę od tego, że książę Jarosław bił tu swoje monety. Aby zatrzeć ślady historii, zaraz po II wojnie światowej, w 1946 r., Czekno oficjalnie zostało przemianowane na wieś Meżyriczczia. Zostało zaliczone do kategorii „nieperspektywicznych”, a w konsekwencji – pozbawione oficjalnych placówek społeczno-kulturalnych – szkoły, sklepu, klubu itd. W przedmowie do książki „Pieśni ludowe. Z głosu Łesi Ukrainki zapisał i uporządkował Kłyment Kwitka” pisał on: „Te pieśni (wśród nich było 12 czekniańskich pieśni i wiosnianek) przejmowała Łesia Ukrainka najbardziej od ludu swojego rodzinnego i ukochanego wołyńskiego kraju w latach dziecięcych i wczesnej młodości, większą część Łesia trzymała w pamięci przez cały swój wiek i podyktowała mi pod koniec maja i na początku czerwca 1913 roku w Kutaisi”. Po 110 latach w 1991 r. w Czeknie przebywała grupa badaczy w celu usłyszenia wiosnianek i pieśni wiejskiej młodzieży. Obeszli całą wieś, ale nie znaleźli żadnej młodzieży, z nimi nie chcieli starsi ludzie rozmawiać. Tylko od jednej starszej kobietki dowiedzieli się, że po II wojnie światowej cała wieś była represjonowana. Dlatego też oduczyli się śpiewać, nie lubią przyjmować gości, wszak nie widać, co mają za pazuchą – kamień czy chleb. A Łesia uważała, że „Te wieczne pieśni, te jedyne spadki”. Swego czasu siostry Ołha i Izydora odmówiły przekazania do radzieckich muzeów korespondencji Łesi Ukrainki: „Przewróciłaby się w trumnie od tak brudnej chamskiej ingerencji w jej duszę. Oni ją jeszcze komunistką zrobią, podczas gdy ona była taką zatwardziałą nacjonalistką. Korespondencję i dokumenty zachowamy do innych czasów”. Później Izydora, odpowiadając na pytanie, jaki byłby los Łesi, gdyby żyła za bolszewików, powiedziała: „Odpowiedź zna każdy, kto czytał utwory Łesi. Uczciwa i konsekwentna, nigdy nie pogodziłaby się z władzą w nowożytnym kraju niewoli”. Bo u Łesi Ukrainki, tak jak u jej bohaterki poematu „Pieśń leśna” Mawki, „marzenia tkały się ZŁOTO-BŁĘKITNE”. Łesia Ukrainka z krewnymi. Zełenyj Haj, lato 1906 r. Od lewej do prawej: pierwszy rząd (siedzą): S. M. Drahomanow, Ołeksandra Szymanowska. Drugi rząd (siedzą po prawej): Marija Kartaszewska, Łesia Ukrainka. Trzeci rząd (stoją): K. W. Kwitka, Ołena Pcziłka, Izydora Kosacz, Ołha Kosacz-Krywyniuk, M. W. Krywyniuk (zdjęcie i podpis z otwartych źródeł)

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Mykoła Szuhurow: „Znaliśmy na pamięć liczne wiersze Szewczenki…”

Projekt „Szczegóły życia Szewczenki” zainaugurowano w styczniu 2019 r. Jest on umotywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. H. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „…Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. W tym roku nasze publikacje poświęcone są 160. rocznicy śmierci narodowego Geniusza i Proroka. W kolejnym artykule Wołodymyr Melnyczenko opowiada o ukraińskim szewczenkoznawcy, literatcie, prawniku M. W. Szuhurowie, który w kwietniu 1861 r. towarzyszył trumnie z ciałem Tarasa Szewczenki w Moskwie, był obecny na panichidzie w arbackiej cerkwi świętego Tichona z Amathus. Pod koniec tego roku mija 120 lat od śmierci M. W. Szuhurowa. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „Płakaliśmy, gdy dotarła do nas wieść o jego śmierci” 27 kwietnia 1861 roku osiemnastoletni Mykoła Wasylowycz Szuhurow (1843–1901), pochodzący ze wsi Koreniok w powiecie głuchowskim guberni czernihowskiej, był wśród ludzi, którzy powitali na Dworcu Mikołajowskim w Moskwie pociąg z Petersburga z trumną Tarasa Szewczenki, eskortowaną na Ukrainę przez Hryhorija Czechtakiwskiego i Ołeksandra Łazarewskiego. Jeszcze ucząc się w gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim, marzył o zobaczeniu Kobziarza. Wspominając później studentów z Ukrainy na Uniwersytecie Moskiewskim, Mykoła Szuhurow zaświadczył: „Znaliśmy na pamięć liczne wiersze Szewczenki i płakaliśmy, gdy dotarła do nas wieść o jego śmierci”. On i teraz stał wzruszony, zmieszany, a kiedy wyniesiono trumnę i postawiono na konny wóz, nie powstrzymywał łez... Kondukt żałobny, w którym najwięcej było studentów, w tym Rosjan i Polaków, kilku oficerów i panien, wyszedł na bulwar Cwietnoj, a niedaleko wieży Suchariewej, o jakieś pięćdziesiąt sążni, Mykoła Szuhurow zauważył, jak Hryhorij Czechtakiwski, zobaczywszy w sklepiku portret Jemieliana Pugaczowa, podbiegł do swojego towarzysza Ołeksandra Łazarewskiego i powiedział mu: „Patrz, oto Pugaczow w kajdanach kłania się Tarasowi”. Wychodząc na ulicę Sadowo-Samotiecznuju, kondukt pogrzebowy skręcił ostro na południe w bulwar Cwietnoj, a potem — na zachód w bulwar Pietrowskij. W polu widzenia ludzi pojawił się majestatyczny zespół Monasteru Wysoko-Pietrowskiego, założonego jeszcze w XIV wieku przez metropolitę Piotra, który na początku wieku został poświęcony przez patriarchę Konstantynopola. Ludzie z konduktu żałobnego przeżegnali się… Mykoła Szuhurow obserwował, jak stawało się ich coraz więcej… Niektórzy przystawali, najwyraźniej wiedząc, czyje prochy wiozą, inni pytali i, usłyszawszy imię Szewczenki, milcząc przyłączali się do żałobnego pochodu… Dalej wszyscy przeszli na bulwar Strastnoj i znowu żegnali się przed Monasterem Strastnym, obok którego Szewczenko przechodził trzy lata wcześniej — w marcu 1858 r. Już na dole na bulwarze Twierskim wyłoniła się z zaułka Bogosłowskiego cerkiew św. Jana Teologa z XVII wieku, lecz procesja ruszała dalej, i oto po stu krokach widać już cerkiew Wielkiego Wniebowstąpienia, a przed nią — cerkiew Teodora Studyty, które Szewczenko widział na własne oczy. Bulwarem Nikitskim, obok domu Tałyzina, w którym zmarł Mikołaj Gogol, trumna z prochami Szewczenki wjechała na plac Arbacki, i przed zasmuconymi i zmęczonymi ludźmi, którzy przeszli pieszo prawie sześć wiorst, stanęły dwie cerkwie: świętych Borysa i Gleba oraz świętego Tichona z Amathus przy bramie Arbackiej. Właśnie tę świątynię wybrał przyjaciel Szewczenki, moskiewski profesor Osyp Bodianski z ukraińskiej Warwy na postój trumny poety w Moskwie i panichidę nad jego prochami. Ołeksandr Łazarewski, który w 1898 r. opublikował listy Hryhorija Czechtakiwskiego o pogrzebie Tarasa Szewczenki, w niewielkim wstępie do tej publikacji krótko wspomniał o pobycie trumny z ciałem poety w Moskwie: „Prosto ze stacji kolei żelaznej trumna została przewieziona i postawiona do następnego dnia w cerkwi Tichona na Arbacie. Tę okoliczność dobrze pamięta także M. W. Szuhurow, wówczas student Uniwersytetu Moskiewskiego. W cerkwi ciału poety kłaniali się O. M. Bodianski i M. S. Tichonrawow…”1. Ta informacja stała się jedynym dokumentalnym znakiem tego, że w panichidzie nad prochami poety wzięli udział, po pierwsze, bliscy przyjaciele Szewczenki, jak Osyp Bodianski, po drugie, zwolennicy jego talentu z kręgów inteligencji, nieznający go osobiście, jak profesor Uniwersytetu Moskiewskiego Mykoła Tichonrawow i, wreszcie, młodzi ludzie, jak Mykoła Szuhurow. Czyli oni we trzech uosabiają znaczną część moskwian, którzy przyszli pożegnać wielkiego ukraińskiego poetę. „To dobrze pamięta także M. W. Szuhurow, wówczas student Uniwersytetu Moskiewskiego”. O ważnej dacie w biografii Mykoły Szuhurowa. We wszystkich publikacjach, począwszy od nekrologu z 1901 r., aż po Wikipedię, czytamy, że ukończył on w 1861 r. gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim. Jednak Ołeksandr Łazarewski, jak już wiemy, twierdził, że w kwietniu tego roku był on studentem Uniwersytetu Moskiewskiego, o czym mógł mu powiedzieć tylko sam M. W. Szuhurow. Wychodzi więc na to, że Mykoła Szuhurow wstąpił na uniwersytet w 1860 r. O licznych niedokładnościach i błędach w Wikipedii nawet nie będę wspominać, jednak mogły się one zdarzyć także we wspomnianym nekrologu. Powiedzmy, że mowa tam o tym, iż M. W. Szuhurow skłaniał się ku wydziałowi historyczno-filologicznemu Uniwersytetu Moskiewskiego; w rzeczywistości został on utworzony na mocy Statutu Uniwersyteckiego z 1863 r., a w czasie wstępowania M. W. Szuhurowa działał jedynie oddział literatury lub oddział historyczno-filologiczny wydziału filozoficznego. Pozostała opowieść Mykoły Wasylowycza o tym, że wybór wydziału prawa był „czystym przypadkiem”. Dowiedział się, że egzamin z łaciny, z którą nie był za pan brat, na oddziale historyczno-filologicznym przyjmował profesor P. M. Leontjew, „i egzaminował stosunkowo surowo, a przyszłych prawników egzaminował inny profesor i egzaminował łatwo. To właśnie przesądziło o wyborze wydziału”. Przynajmniej, znając z dokumentów charakter i usposobienie profesora-filologa P. M. Leontjewa, mogę potwierdzić prawdziwość zebranych przez młodego Szuhurowa studenckich plotek, które tak zdecydowanie wpłynęły na jego los. Jeśli jednak mimo wszystko przyjąć, że Ołeksandr Łazarewski nazwał studentem uniwersytetu gimnazjalistę, który w kwietniu 1861 r. dopiero przyjechał do Moskwy na egzaminy (w tamtym roku przyjmowano je już w maju), to aby zaprzeczyć bliskiemu przyjacielowi Mykoły Szuhurowa, należy wreszcie przedstawić czytelnikowi odpowiednie dokumenty. Równie bezsensownie wygląda twierdzenie, że M. W. Szuhurow ukończył uniwersytet w 1867 r. Nauka na nim trwała cztery lata, na wydziale medycznym — pięć lat. Udało mi się znaleźć w archiwum nieznany dokument, datowany właśnie na początek 1867 r., który świadczy, że nasz bohater w tym czasie już pracował: „Wydano niniejsze zaświadczenie z Moskiewskiego Sądu Okręgowego pracującemu w tymże sądzie kandydatowi na stanowiska sądowe Mykole Wasylowyczowi Szuhurowowi na swobodne zamieszkanie w m. Moskwie na okres jednego roku. 3 lutego 1867 roku”. Swoją drogą, Mykoła Szuhurow mieszkał w dzielnicy Arbackiej miasta. Jakby sam los nie pozwalał mu oddalić się daleko od miejsca, w którym swego czasu znajdowała się trumna z prochami Szewczenki… Mamy do czynienia jedynie z oczywistymi, wiarygodnymi faktami i, trzymając dokumenty w rękach, możemy powiedzieć, że studia M. W. Szuhurowa na Uniwersytecie Moskiewskim przypadły na niełatwy okres jego historii. Właśnie wtedy uniwersytet, w związku ze zniesieniem poddaństwa, przeżywał czas przełomowy i wzrost wolnomyślicielstwa, ciągnęła do niego nowa młodzież z prowincji. Na uniwersytecie zniesiono nawet tradycyjny strój, co było poważnym znakiem demokratyzacji życia studenckiego, gdyż przez wiele lat studenci musieli ściśle przestrzegać noszenia munduru. Nieprzypadkowo L. N. Tołstoj pisał swego czasu: „Wstępując na Uniwersytet, nie myślałem już o polu nauki… a o mundurze z niebieskim kołnierzem…”. W 1861 r. egzaminy wstępne na uniwersytet przebiegały bardziej demokratycznie, egzaminatorami byli nauczyciele gimnazjów pod przewodnictwem któregoś z profesorów uniwersyteckich, odnosili się oni bardziej życzliwie do przybyszów z ludu. Jednocześnie, próbując uspokoić studenckie namiętności, władze uniwersyteckie wprowadziły nowe zasady, które ograniczały prawa studentów i utrudniały dostęp do uniwersytetu elementom demokratycznym. Formalne reformy nie wykluczały nadzoru politycznego nad procesem nauczania, a nawet wzmacniały kontrolę nad studentami w postaci kuratorów, inspektorów, pedli (nadzorców), policji… Niemniej jednak, w tak surowych warunkach na uniwersytecie działały podziemne kółka społeczno-polityczne, do których należeli studenci ukraińscy. Powiedzmy, do kółka „Wertep” (1856–1859) należeli O. Kotlarewski, M. Swyrydenko, P. Jefymenko. Na przełomie lat 50. i 60. XIX w. na uniwersytecie istniało kółko I. Arhiropuły – P. Zajcznewskiego, które wydawało metodą litograficzną i rozpowszechniało utwory Szewczenki. W konkluzjach specjalnej komisji uniwersyteckiej zaznaczano, że „litografia wykładów posłużyła za powód do rozpowszechniania niedozwolonych utworów”. Z reguły członkowie tych kółek byli zaznajomieni z nieocenzurowaną poezją Szewczenki. Nawet wezwanie P. Zajcznewskiego „do topora”, rzucone w opinię publiczną, prawdopodobnie zaczerpnięte zostało od poety. Jeden z aktywnych uczestników wspomnianego kółka L. Jaszczenko korespondował z „wertepowcem” P. Jefymenkiem. Podczas aresztowania L. Jaszczenki i I. Arhiropuły znaleziono u nich utwory Szewczenki. Podżegaczy studenckich wystąpień już wtedy usuwano z uniwersytetu. Istnieje na to ciekawe świadectwo M. O. Maksymowycza z jego nieopublikowanego listu z Moskwy do żony na Ukrainę na Górę Michajłową jeszcze w listopadzie 1858 r.: „Na uniwersytecie panuje nieład: studenckiej młodzieży dano było nadmierną swobodę, więc tak się rozzuchwalili, że profesorów zaczęli wyganiać, a rektorowi i kuratorowi zaczęli ubliżać. Ale… była już, mówią, rozprawa i wielu przywódców usunięto ze złymi świadectwami”. Wszakże właśnie w tym czasie – pod koniec lat 50. XIX w. – na Uniwersytecie Moskiewskim uformowała się Ukraińska Hromada Studencka, która liczyła około 30 osób, a w 1865 r. – 63 osoby. Studenci pragnęli, słowami Marko Wowczok, „pracować dla Ukrainy”. Wśród głównych członków Hromady wymieńmy Feliksa Wołchowskiego, Iwana Syłycza, Wałeriana Rodziankę, Iwana i Mychajła Rohowyczów, Pawła Kapnista, Mykołę Kałenyczenkę, Wasyla Huka, Wołodymyra Tchorżewskiego, Illę Derkacza. Członkami Hromady mogli być także Ananij Breżynski, Semen Hyrchycz, Mykoła Dynnyk, Mychajło Maksymowycz, Ołeksandr Myłoradowycz, Pawło Prokopenko, Iwan Samojłowycz, Wiktor Skypski. Mykoła Szuhurow został bibliotekarzem. ukraińskiej społeczności i w tej zaszczytnej roli pozostawał aż do 1866 r. Jego wspomniane już świadectwo dotyczące studentów, którzy „znali na pamięć liczne wiersze Szewczenki”, potwierdza, że to właśnie postać i twórczość Kobziarza jednoczyły w Moskwie ukraińskich patriotów. M. W. Szuhurow znał się z O. M. Bodianskim, jako bibliotekarz ukraińskiej społeczności wielokrotnie spotykał się z profesorem z Warwy. W swoich wspomnieniach Mykoła Wasylowycz opowiadał między innymi o studencie Uniwersytetu Moskiewskiego z Czernihowszczyzny, Wasylu Huku, który „dostarczył kilkanaście zebranych przez siebie ukraińskich pieśni do bogatego zbioru O. M. Bodianskiego”. Ale to jeszcze nie wszystko. M. W. Szuhurow trafił do prestiżowego radzieckiego słownika „Diejatieli riewolucjonnowo dwiżenija w Rossii”, wydanego w Moskwie w 1928 r. Dosłownie napisano o nim: „Ukończył Uniwersytet Moskiewski z tytułem rzeczywistego studenta. W 1866 r. był przesłuchiwany przez Moskiewską komisję śledczą w sprawie z 4 kwietnia 1866 r. za udział w charakterze bibliotekarza „małorosyjskiej społeczności”, założonej w 1863 r. przez studentów uniwersytetu, lecz został zwolniony od odpowiedzialności. W 1868 r., mieszkając w Moskwie, brał udział w „Rublowskim towarzystwie” H. Łopatina — F. Wołchowskiego”. O udziale w ukraińskiej społeczności już była mowa. Jeśli chodzi o „Rublowskie towarzystwo” (nazwane od wysokości składek członkowskich), to była to dość umiarkowana organizacja, działająca w obu rosyjskich stolicach, a w Moskwie kierowana przez F. W. Wołchowskiego — sekretarza Ukraińskiej społeczności studenckiej i towarzysza M. W. Szuhurowa. Stawiała sobie za cel zorganizowanie „chodzenia w lud” i oświecanie chłopów za pomocą legalnych i nielegalnych wydawnictw. W lutym 1868 r. większość członków, w tym F. W. Wołchowski, została aresztowana, jednak nie dotknęło to M. W. Szuhurowa, który zajęty pracą w sądzie okręgowym, nie zagłębiał się zbytnio w działalność narodnicką. Ale Mykoła Wasylowycz zmuszony był opuścić Moskwę. Mykoła Szuhurow — szewczenkoznawca Mykoła Szuhurow przeniósł się do Symbirska, gdzie pracował jako towarzysz prokuratora Waleriana Rodzianki, z którym przyjaźnił się w Ukraińskiej społeczności studenckiej w Moskwie. Później Mykoła Wasylowycz przeniósł się na Ukrainę, został mianowany towarzyszem przewodniczącego Odeskiego sądu okręgowego, następnie przeniesiony do Staroduba na Czernihowszczyznę, gdzie ponownie pracował jako towarzysz przewodniczącego sądu. Pod koniec 1874 r. M. W. Szuhurow został przyjęty na rzeczywistego członka oddziału południowo-zachodniego Towarzystwa Geograficznego (w Kijowie), zorganizowanego przez znanych ukraińskich działaczy w celu naukowego badania historii Ukrainy; był aktywnym członkiem oddziału aż do jego zamknięcia w 1876 r. W 1887 r. przy wsparciu Ołeksandra Łazarewskiego Mykołę Wasylowycza wybrano członkiem Kijowskiej organizacji izby sądowej, pracował jako rewizor instytucji sądowych, a w ostatnich latach życia — jako przewodniczący sądu okręgowego w Nieżynie. W latach 1880–1890 szczególnie zaprzyjaźnił się z O. M. Łazarewskim i W. W. Tarnowskim (młodszym). W 1888 r. wszedł do kręgu redakcyjnego „Kijewskoj stariny”, w którym pozostał aż do śmierci. Zamieścił w czasopiśmie szereg artykułów, notatek i recenzji z zakresu historii Ukrainy, krajoznawstwa, etnografii, historii sztuki. W nekrologu z okazji śmierci M. W. Szuhurowa zaznaczano również, że wniósł on wkład w napisanie biografii „wybitnych działaczy w sferze życia kulturalnego Małorosji… Największą z nich była biografia I. F. Tymkowskiego”. Rzeczywiście, znany historyk D. I. Bahalij nazwał ją niezwykle ważną pracą. Publikacje M. W. Szuhurowa o Illi Tymkowskim — doktorze prawa i filozofii, jednym z założycieli Uniwersytetu Charkowskiego, starszym wuju Mychajła Maksymowycza, do dziś są cytowane w najnowszych badaniach. Nawiasem mówiąc, mogę zaświadczyć, że odbitka dużej publikacji (73 str.) M. W. Szuhurowa „Ilja Fiedorowicz Tymkowskij, piedagog proszłowo wriemieni” z czasopisma „Kijewskaja starina” z 1891 r., wykonana w Kijowskiej drukarni G. T. Kor-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

czak-Nowickiego (1891), przechowywany jest nie tylko w Bibliotece Nieżyńskiego Uniwersytetu Państwowego imienia Mikołaja Gogola, ale także w Rosyjskiej Bibliotece Państwowej w Moskwie. Równie ważne i do dziś poszukiwane są dokumenty z zakresu kuliszoznawstwa, zebrane przez M. W. Szugurowa, lub jego szczegółowy opis majątku P. O. Kulisza, który został wykorzystany w XXI wieku do stworzenia historyczno-memorialnego muzeum-rezerwatu Pantelejmona Kulisza „Hannyna Pustyń”. Jednak we wspomnianym tekście Nekrologu nie wspomniano o szewczenkoznawczych publikacjach M. W. Szugurowa, i tylko dołączony do niego niepełny wykaz artykułów i notatek autora (ponad 40 tytułów) dawał wyobrażenie o owocnej działalności Mikołaja Wasiljewicza w tej dziedzinie. W niewielkim artykule o M. W. Szugurowie w „Szewczenkowskiej encyklopedii” słusznie zaznaczono, że „w szeregu recenzji artykułów o życiu i twórczości Szewczenki Szugurow wskazywał na istotne błędy, które popełnili autorzy wydrukowanych materiałów”. W ironicznej notatce „Po powodu odnogo stichotworienija T. G. Szewczenko” w „Kijewskoj starinie” (1893, nr 8) Mikołaj Wasiljewicz operatywnie skrytykował rosyjskiego dziennikarza G. P. Demianowa za to, że w artykule o pobycie Szewczenki w Niżnym Nowogrodzie w „Istoriczeskim wiestnikie” (1893, nr 5) opublikował on wiersz poety „Dumka” (Naщо мені чорні брови…) jako wcześniej niepublikowany: „Kuriozalne, że dzieje się to w odniesieniu do jednego z najsłynniejszych wierszy Szewczenki, który… można by znaleźć, choćby otwierając jakiekolwiek wydanie „Kobziarza””. Biorąc pod uwagę jeszcze to, że poezja została wydrukowana z licznymi błędami, Mikołaj Szugurow żądał, „aby z szacunku dla pamięci poety redakcja… powiadomiła swoich czytelników o prawdziwym tekście wiersza…”9. I przedstawił pełny, poprawny tekst poezji Szewczenki! Mikołaj Wasiljewicz kochał jej przejmująco-wzruszające wersy: Lata moje młode Marnie przepadają, Oczy płaczą, czarne brwi Od wiatru płowieją. W chronologii publikacji autora zwrócę uwagę na notatkę M. W. Szugurowa „O risunkach T. G. Szewczenko, ispolniennych po poruczeniju Kijewskoj archeograficzeskoj komissii w Wołynskoj gubiernii” w „Kijewskoj starinie”10. Jest ona napisana w związku z publikacją w tym samym numerze czasopisma gruntownego artykułu ukraińskiego historyka O. I. Łewyckiego „Archeologiczeskije ekskursii T. G. Szewczenko w 1845–1846 gg.” i, według skromnego oświadczenia autora, „jedynie jako uzupełnienie do informacji O. I. Łewyckiego”. Ależ jakie ważne uzupełnienia! Mikołaj Wasiljewicz po raz pierwszy opisał rysunki Szewczenki z 1846 r.: „Ławra Poczajowska od południa”, „Ławra Poczajowska od wschodu”, „Sobór Zaśnięcia Matki Bożej Ławry Poczajowskiej. Widok wewnętrzny”, „Widok na okolicę z tarasu Ławry Poczajowskiej”. W rezultacie w nowoczesnym 8. tomie Pełnego zbioru dzieł Tarasa Szewczenki w dwunastu tomach (Malarstwo i grafika 1843–1847) odnotowano odnośnie do pierwszych trzech rysunków: „Do obiegu naukowego wprowadzone przez M. W. Szugurowa w 1894 r.”. A odnośnie do czwartego rysunku — „Po raz pierwszy wspomniane przez M. W. Szugurowa w 1894 r.”. Dzięki M. W. Szugurowowi wiadomo także o nieodnalezionym portrecie Szewczenki przedstawiającym L. I. Zotową (partnerkę życiową W. M. Łazarewskiego). Wspominał o nim w swojej recenzji „Katalogu ukraińskich starożytności kolekcji W. W. Tarnowskiego”: „Do W. M. Łazarewskiego należał jeszcze jeden portret, namalowany przez Szewczenkę farbami olejnymi, mianowicie pani L. I. Zotowej, który obecnie należy do młodszego syna W. M. Łazarewskiego”11. W już wspomnianym wykazie publikacji M. W. Szugurowa, dołączonym do poświęconego mu Nekrologu, pominięto duży artykuł „K biografii T. G. Szewczenka”, opublikowany w „Kijewskoj starinie” pod pseudonimem „N. Wasiljew”12. Nie odnotowano go również w notatce o M. W. Szugurowie w „Szewczenkowskiej encyklopedii”. Wszakże właśnie ten artykuł jest wzorem gruntownego zbierania i rozpatrywania przez autora dokumentów, w danym przypadku o okresie zesłania poety do momentu wysłania go do umocnień Nowopietrowskich. W szczególności M. W. Szugurow zaznaczał: „Jako że dla biografów T. G. Szewczenki mają znaczenie informacje o tym, z kim dokładnie w tym czasie prowadził korespondencję, przytaczamy pełny opis papierów znalezionych u Szewczenki podczas rewizji i przedstawionych przez Obruczowa13 ministrowi wojny… Dla kompletności informacji przytaczamy również opis książek, które zostały odebrane Szewczence…”14. W czwartej księdze „Kijewskoj stariny” z 1899 r. Mikołaj Szugurow opublikował fragment wspomnień „Jeszczo iz wospominanij F. M. Łazarewskogo o Szewczenko”, zaznaczając, że jest on „najbardziej wiarygodnym opowiadaczem widzianych przez siebie wydarzeń”, a dlatego „nie zważając na nieukończony charakter tego rękopisu, treść jego nie powinna pozostać nieznaną czytającej publiczności…”15. Przez numer, w połowie 1899 r. Mikołaj Szugurow operatywnie przedrukował w „Kijewskoj starinie” (1899, nr 6) z czasopisma „Russkij archiw” (1899, ks. 1, nr 4) wspomnienia już Michała Łazarewskiego o życiu Tarasa Szewczenki w twierdzy Orskiej w swoim opracowaniu. W szczególności wyjaśnił czytelnikom, że te wspomnienia uzupełniają wspomnienia jego brata Fiodora Łazarewskiego o pobycie Szewczenki w Orenburgu, wydrukowane w „Kijewskoj starinie” na początku 1899 r. Mikołaj Wasiljewicz, jako historyk, podkreślał: „…Głos Michała Matwiejewicza w tym przedmiocie ma wielkie znaczenie, bo o ile dla orenburskiego życia Szewczenki cenne są wspomnienia Fiodora Matwiejewicza jako naocznego świadka, o tyle ważna dla biografów jest opowieść Michała Matwiejewicza o życiu Szewczenki w twierdzy Orskiej… Michał Matwiejewicz często bywał w twierdzy Orskiej, widywał się tam z Szewczenką i osobiście obserwował te fakty, o których inni mówili jedynie na podstawie zasłyszanych wieści, nie wyłączając i Fiodora Matwiejewicza…”16. Mikołaj Szugurow był skrupulatnie dokładny w każdym szczególe życia Szewczenki. Powiedzmy, wskazuje on, że Michał Łazarewski dokładniej niż Michał Czały określił czas przewiezienia zesłańca przez feldjagra Karla Widdera z Petersburga do Orenburga. Tak samo poprawił znanego biografa poety Aleksandra Konyskiego, który pomylił podpisy pod fotografiami dwóch braci: Fiodora i Michała Łazarewskich17. Dzięki Mikołajowi Szugurowowi w drugiej księdze „Kijewskoj stariny” z 1900 r. po raz pierwszy wydrukowano pod nagłówkiem „Iz wospominanij W. Ja. Kartaszewskoj o T. G. Szewczenko” opowieść naocznej świadkini o historii swatów Szewczenki do Lykerii Połusmak. Te szewczenkoznawcze zasługi M. W. Szugurowa zostały zauważone i podkreślone nie od razu. Powiedzmy, jego współczesny, znany historyk M. P. Wasylenko (1867–1935), odkrywając biografię Mikołaja Szugurowa na początku ubiegłego stulecia, nawet o nich nie wspomniał, ale powiedział najważniejsze: „Mikołaj Wasiljewicz gorąco kochał swoją ojczyznę i naukę… O. M. Łazarewskiego, M. W. Szugurowa i W. W. Tarnowskiego łączyło jedno główne uczucie — miłość do swojej ojczyzny — Małorosji oraz pragnienie bycia jej, tak czy inaczej, użytecznym…”18. Dlatego przykro, że w „Szewczenkowskiej encyklopedii” M. W. Szugurow nazwany jest „rosyjskim prawnikiem i literatem”… Nawiasem mówiąc, jego prywatna kolekcja starożytności ukraińskich stała się podstawą do założenia w 1902 r., czyli rok po śmierci M. W. Szugurowa, Głuchowskiego Muzeum Krajoznawczego. Omelan Pritsak uważał, że jego fundatorami „byli ziemianie i kapitaliści pochodzenia ukraińskiego lub ze spolonizowanych rodów” i sporządził odpowiedni wykaz, do którego włączył także M. W. Szugurowa. W rzeczywistości, nie ziemianina i nie kapitalisty, a ukrainofila z ukraińskiego rodu. „Trudno wszystko zapisać…” Na zakończenie powrócę do owych kwietniowych dni 1861 r., kiedy trumna z prochami Szewczenki przebywała w moskiewskiej cerkwi św. Tichona Amafuntyjskiego przy Bramie Arbackiej. Rzecz w tym, że o samej panichidzie w tej cerkwi nigdzie i nigdy ani słowa nie pozostawili obecni na niej Osyp Bodianski i Hryhorij Czestachiwski, a Ołeksandr Łazarewski jedynie krótko wspomniał o wydarzeniu we fragmencie cytowanym na początku tego artykułu. Wszystko miało być inaczej! Czasopismo „Osnowa”, drukując w czerwcu 1861 r. szczegółowy artykuł o odprowadzeniu prochów Szewczenki z Petersburga do Moskwy, obiecywało dalszą relację po „otrzymaniu szczegółowego opisu… przemówień wygłoszonych nad nim w Moskwie…” Jednak przemówień w cerkwi nie pozwolono wygłosić, co więcej, w moskiewskich gazetach nie pojawiła się nawet informacja o panichidzie nad prochami Szewczenki… W rezultacie powstał zadziwiający fenomen historiograficzny, zgodnie z którym wiadomo, że panichida w Moskwie była liczna, a z konkretnych jej uczestników, jak już zaznaczono, wymieniono jedynie O. M. Bodianskiego i M. S. Tichonrawowa… Pod koniec XIX wieku O. M. Łazarewski szczerze przyznał, że nie pamięta „innych odwiedzających (panichidę. — W. M.) z ówczesnego świata naukowo-literackiego…” Wprawdzie faktycznie włączył wtedy do swoich wspomnień M. W. Szugurowa, który, według jego słów, „tę okoliczność dobrze pamięta…” Jednak wcale nie oznacza to, że Mykoła Szugurow pozostawił osobne wspomnienia o moskiewskiej panichidzie, jak twierdzili autorzy książki „Szewczenko w Moskwie”19. Pewnie bardzo chcieli, żeby naoczny świadek to zrobił… Tutaj koniecznie trzeba przypomnieć, że wspomniany już M. P. Wasylenko twierdził: „Z Mykołą Wasylowyczem Szugurowem Ołeksandr Matwijowycz (Łazarewski. — W. M.) poznał się… w latach 80. XIX wieku, kiedy M. W. Szugurow został mianowany członkiem Kijowskiej Izby Sądowej…”20. Czyli nie wcześniej niż w 1887 r. Jeśli tak jest, to wychodzi na to, że w kwietniu 1861 r. się nie poznali, co jest całkiem możliwe. Wprawdzie jakoś między nimi, po ponad ćwierćwieczu, wywiązała się rozmowa o moskiewskiej panichidzie nad prochami Szewczenki, a M. W. Szugurow opowiedział o swoim udziale w niej, a także potwierdził obecność na panichidzie profesorów Uniwersytetu Moskiewskiego O. M. Bodianskiego i M. S. Tichonrawowa, których znał z widzenia. Dlatego O. M. Łazarewski odnotował w 1898 r.: „Tę okoliczność dobrze pamięta i M. W. Szugurow, wtedy student uniwersytetu moskiewskiego”. Ale dlaczego nie dodał żadnego nowego nazwiska, chociażby, powiedzmy, swojego ziomka i kolegi studenckiego P. H. Waskowa, który najwyraźniej był z nim? Gdyby Mykoła Wasylowycz w 1861 r. wysłał do czasopisma „Osnowa” relację o panichidzie nad ciałem Szewczenki na Arbacie, to bez wątpienia zostałaby ona opublikowana. Jednak student z Ukrainy zapewne nie mógł wtedy nawet pomyśleć o wystąpieniu w prasie. Ale dlaczego nie zrobił tego później, kiedy już zajmował się szewczenkoznawstwem i pracował w „Kijowskiej starinie”?! Przynajmniej po dziesiątkach lat powód był jednoznaczny, wszak O. M. Łazarewski zwrócił się do niego o potwierdzenie swoich wspomnień. A M. W. Szugurow być może już nie pamiętał konkretnych ludzi, którzy byli w cerkwi św. Tichona? Czy może rzeczywiście nie miał nic do dodania? A może z wrodzoną skromnością uważał, że wystarczy świadectwo człowieka, który wraz z H. M. Czestachiwskim całą żałobną drogę towarzyszył trumnie z Petersburga na Ukrainę, a on był tylko mimowolnym świadkiem moskiewskiej panichidy? Długo szukałem odpowiedzi na te pytania i w końcu znalazłem je w świadectwach ludzi, którzy dobrze znali Mykołę Wasylowycza — u współpracowników „Kijowskiej stariny”. Już po śmierci Szugurowa czasopismo pisało o swoim autorze: „Niestety, dość rzadko M. W. Szugurow brał się za pióro, a i to w większości przypadków O. M. Łazarewski nakłaniał go do podzielenia się z czytelnikami bogatymi informacjami, które bez wątpienia posiadał M. W. Szugurow i które, niestety, jako zupełnie niewykorzystane zabrał ze sobą do grobu”. W nieopublikowanym dzienniku Szugurowa natrafiłem na zapis: „Teraz, przenosząc się w przeszłość, jakbym na nowo przeżywał i to, co mnie kiedyś cieszyło, i to, co mnie potem męczyło”. W innym miejscu dziennika wypaliły słowa: „Trudno wszystko zapisać…” Wśród informacji, które zabrał ze sobą do grobu niezwykle skromny i małomówny Mykoła Szugurow, postawiłbym na pierwszym miejscu cenną w naszych czasach informację o przebywaniu trumny z prochami Tarasa Szewczenki w Moskwie. Bardzo szkoda, że Mykoła Wasylowycz nie pozostawił wspomnień o 27–28 kwietnia 1861 r. Tak, tak, bez wątpienia dobrze rozumiem, że historia nie znosi trybu przypuszczającego, ale jakże szkoda! 1 Listy Czestachiwskiego, pisane w 1861 roku o pogrzebie poety Szewczenki // Kijowskaja starina. 1898. T. IX. — S. 168. 2 Instytut Rękopisów Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego, f. 32, nr 8, ark. 2 odw. 3 Wołchowski Feliks Wadymowycz (1846–1914) — pochodzący z Połtawy, sekretarz Hromady Ukraińskiej. Działacz polityczny, poeta. Na niektórych jego utworach odcisnął się wpływ Szewczenki. Od 1873 r. członek kółka „czajkowców”, uczestnik ruchu narodnickiego na Ukrainie. W latach 1878–1889 — na zesłaniu na Syberii, potem na emigracji. Propagował poetyckie dziedzictwo Kobziarza w Londynie. Uczestnik tworzenia partii eserów, w latach 1905–1907 jeden z przywódców jej organizacji wojskowej. 4 Kapnist Pawło Ołeksijowycz (1842–1904) — syn uczestnika ruchu dekabrystów Ołeksija Kapnista, z którym Szewczenko poznał się w 1843 r. we wsi Mojsiwka. 5 Szczegółowiej zob.: Ołeksandr Stowba. Ukraińska hromada studencka w Moskwie lat 60. XIX wieku. — Zbiór ku czci prof. dr. Ołeksandra Ohłobłyna. — Nowy Jork: Wydawnictwo Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk w USA, 1977. S. 411–453. 6 Student, który z powodzeniem ukończył uniwersytet, ale nie zebrał wymaganej liczby punktów do uzyskania stopnia naukowego kandydata. Powiedzmy, O. M. Bodianski w 1834 r. ukończył uniwersytet jako kandydat. Tytuł „rzeczywistego studenta” zniesiono w 1884 r., w zamian wprowadzono „dyplom 2. stopnia”. 7 Działacze ruchu rewolucyjnego w Rosji. Słownik biobibliograficzny. Tom pierwszy. — M., 1928. S. 473–474. 8 Kijowskaja starina, 1901, nr 12. S. 487. 9 Kijowskaja starina, 1893, nr 8. S. 302. 10 Kijowskaja starina, 1894, nr 2. S. 318–319. 11 Kijowskaja starina, 1893, nr 6. S. 535. 12 Kijowskaja starina, 1896, nr 2. S. 129–151. 13 Chodzi o rewizję w nocy z 22 na 23 kwietnia 1850 r. w Orenburgu i aresztowanie Szewczenki rano 23 kwietnia na rozkaz dowódcy Oddzielnego Korpusu Orenburskiego W. O. Obruczowa. 14 Kijowskaja starina, 1896, nr 2. S. 135–137. 15 Kijowskaja starina, 1899, nr 4. S. 2. 16 Kijowskaja starina, 1899, nr 6. S. 435. 17 Kijowskaja starina, 1899, nr 6. S. 434, 439. 18 Wasylenko M. Pamięci W. W. Tarnowskiego, A. M. Łazarewskiego i N. W. Szugurowa. (Do rysunku) // Kijowskaja starina, 1902, nr 7–8. S. 286, 288. 19 Karabutenko I., Marusycz A., Nowochatski M. Szewczenko w Moskwie. Szkic historyczno-literacki. — K.: Radianśkyj pysmennyk, 1989. S. 99, 215. 20 Wasylenko M. Pamięci W. W. Tarnowskiego, A. M. Łazarewskiego i N. W. Szugurowa. (Do rysunku) // Kijowskaja starina, 1902, nr 7–8. S. 284. M. W. Szugurow (pierwszy z lewej), W. W. Tarnowski (młodszy), O. M. Łazarewski. Rysunek z amatorskiej fotografii. 1899 r.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Nauczać nauczycieli, gdy zawisł cień… Zadoja I. „…Słoneczku mojego życia”. Szkice do biografii Serhija Tasina (Honczarowa) / Iwan Zadoja. – Odessa : Astroprint, 2020. – 288 s., 24 s. fot.

Antonina CARUK, m. Kropywnycki Nauczycielstwo jako ogrodnictwo. Nauczycielstwo jako ojcostwo. Poczucie wsparcia i widzenie perspektywy. Pielęgnowanie duchowości na przykładzie własnego życia. Takie refleksje wywołuje książka, którą poprzedziły „Zaszpory serca: Opowieści o niezapomnianym” (2007) o ulubionym nauczycielu – wykładowcy Aleksandryjskiego Kolegium Pedagogicznego (obecnie noszącego imię W. O. Suchomłynskiego) Serhiju Hryhorowyczu Honczarowie, który wszedł do literatury ukraińskiej prawie wiek temu pod pseudonimem Serhij Tasin. Nawet na terenach rodzinnych stron to imię jest mało znane. Mogą wspomnieć go w kontekście więzi rodzinnych z Leonidem Czernowem-Małoszyczenkiem, ponieważ Honczarow ożenił się z siostrą poety. Jeszcze wypłynie to imię w kręgu znajomych Ołeksandra Dowżenki z okresu kształtowania się ukraińskiej kinematografii. Z Południowej Palmyry powraca do ojczyzny słowo i świat duchowy Serhija Honczarowa we wspomnieniach kolegów-pedagogów i byłych absolwentów, w korespondencji z mistrzami słowa i rodakami, ciepłem rodzinnego epistolarnego dorobku, poetyckim czy nowelistycznym wersem o burzliwej młodości. Był blisko znajomy z M. Trubłainim, W. Sosiurą, J. Smołyczem, J. Janowskim, W. Poliszczukiem, W. Mysykiem, O. Włyźkiem, J. Kisełowem, kiedy pracował jako korespondent gazety „Gudok” w Charkowie. Jego los był szczodry na spotkania: P. Tyczyna, O. Dowżenko, M. Bażan, M. Chwylowy, M. Semenko, M. Johansen, Ostap Wysznia… Z zwięzłych autobiograficznych wersów („literacki pseudonim przyjąłem na pamiątkę jedynej siostry Tasi”, która zmarła na tyfus; „z Donbasu wśród kopalń” rozpoczął swoje dziennikarstwo), z charakterystyk rodaków ożywa obraz człowieka, który kochał pracę i młodzież, słowo drukowane i żywe kontakty, był czuły wobec wychowanków i bezdomnych psów… „Ubierał się bardzo biednie (…) Zadowalało go to, co małe i niezbędne. Człowiek wielkiej duszy, wielki humanista”, który uczył, że dziecko to taki sam człowiek, tylko bez wiedzy i doświadczenia, „On nas wszystkich kochał. (…) Pomagał, czym tylko mógł, nawet odrywając pieniądze od swojej nędznej pensji”. „Potrafił cieszyć się z cudzych sukcesów”, „byt miał straszny”, „to był potężny intelekt” – takimi kreskami nakreślił S. Honczarowa krajoznawca Anatolij Kochan. Ciekawa kompozycja książki: od fotografii (wzrokowe postrzeganie obrazu) i wspomnień rodaków, kolegów i byłych uczniów (zestawienie zewnętrznych warunków życia i wewnętrznego charakteru, wychowanego przez wolę) – do szeroko zaprezentowanej korespondencji, gdzie ujawniają się najmniejsze poruszenia duszy, jej bezwarunkowe „obnażenie”. Gatunek epistolarny ma zdolność psychologicznej rentgenografii. I. Zadoja składa hołd ludzkości, wrażliwości, talentowi ojcostwa swojego literackiego mentora. Dzięki zebranym listom postać S. Honczarowa, skromnego w samocharakterystyce, postrzegana jest stereoskopowo. Dlatego rozdział „Dodatki” jest najbardziej obszerny i najciekawszy. Korespondencja pozwala „zobaczyć” człowieka czynu nie na tle czasu, a jako aktywnego respondenta i twórcę. Zobaczyć życie i wpływ słowa. Pouczająca jest epistolarna dyskusja, która wybuchła między S. Honczarowem a L. Perwomajskim. Powodem do niej stało się słowo „wyrzekam się” w poetyckim wersie. Honczarow bronił swojego prawa do wątpliwości, nie zważając na zachwyt siłą sugestii, która podniosła, najwyraźniej, falę wspomnień o literackim Charkowie lat 20.–30., falę donosów-oskarżeń, aresztowań... Obecnie nikomu pomóc autorowi wyjaśnić przyczynę zerwania Serhija Tasina, którego wtedy szeroko publikowała wszechzwiązkowa prasa, z ówczesną stolicą Ukrainy, jak i tego, co spowodowało jego przekwalifikowanie. Możemy jedynie rozważać wersje. Prawdopodobnie młodego pisarza „pilnowano” i był „na haczyku”. Zrozumiałe, że ponosił odpowiedzialność nie tylko za siebie, swoje słowo, ale i za życie żony oraz swojego „Słoneczka” – córki. Odpowiedzialność, którą wyniósł z własnego wczesnego sieroctwa. O uświadomieniu sobie moralnego wyboru w sytuacji na granicy życia i śmierci mówi i pseudonim, i unikanie prób napisania wspomnień o artystach, z którymi był na „ty” (zachowało się tylko poruszające detalami wspomnienie o jednej odeskiej nocy w rodzinie O. Dowżenki), i refren zastygłej w oknie trolejbusu postaci towarzysza, nad którym już wtedy zawisł cień… Bezradność zakładników totalitarnej maszyny. Metafora losu ukraińskiej inteligencji. Czy nie dlatego poruszył Honczarowa-czytelnika wers z poezji L. Perwomajskiego „Nie wyrzekam się ja od niczego…”: „…ani od tej niewinnej krwi, która i moją być mogła”. Ten wers stał się „przełomem” w stosunku do poety, w rezultacie czego „wszystkie Pana utwory nagle zajaśniały mi słowem poezji”. Wnikliwy krytyk literacki, jasno uświadomił sobie, że epoka dyktuje inny wektor konfliktów: na zmianę widocznemu, zewnętrznemu przeciwstawieniu nadchodzi epoka wewnętrznych, duchowych cierpień, zrodzonych z konieczności dokonania samodzielnego wyboru. Za każdym z wariantów – własna cena. Wcześnie zrozumiał: „Dla twórczości, niestety, trzeba cierpieć, tracić znacznie więcej, niż zyskiwać i cieszyć się”, „Praca twórcza jest kiepska i niebezpieczna” (z listów do młodego I. Zadoi). Odpowiedziawszy listem z 3 lipca 1969 r. w odniesieniu do książki wspomnień J. Smołycza „Opowieść o niepokoju”, gdzie opisano Charków w latach 1924–1933, S. Honczarow przyznaje, że brakowało mu „takiego materiału”, dlatego „miał wątpliwości”, „by oddać straszny tragizm tamtych wydarzeń”, a ponadto „było jasne, że takich wspomnień nie uznają”. Zatem zadziałał cenzor w nim samym? Ucieczka od powołania jako odruch samozachowawczy? Z perspektywy czasu łatwo być sędzią-moralizatorem. Lecz nie łudźmy się co do jednoznaczności. Pozostawała rodzinna Aleksandria, gdzie czekały żona z córką. I mały przyczółek wewnętrznego oporu wobec systemu – bycie wykładowcą literatury ukraińskiej doby „ukrainizacji”, stawianie oporu biurokratycznemu systemowi oświaty, inercyjnemu w swojej istocie, czego dowodem jest presing dyrektora szkoły, niejednokrotnie wspominany w listach. Opór człowieczeństwem i pomocą materialną dla dzieci-sierot. W listach Serhija Honczarowa (Tasina) bije żywa myśl, wybuchają iskry olśnień: „Skoro jest źle, znaczy, że jest możliwość ruchu ku lepszemu”, „Akt twórczy pisarza kończy się aktem czytania-odbioru czytelnika”, „Twórczość rodzi twórczość”, „Tworzyć swobodnie, jak ptak pieśni”, „Aby zrozumieć mnie, trzeba zrozumieć całą złożoność naszego losu, związaną z samotnością Luby (córki. – A. C.). My i wy wszyscy żyjemy jakby na różnych planetach. Ty wycieńczasz się pisaniem, a ja chcę pisać, ale nie mam na to czasu”. Wydaje się, że tutaj adresat nieco skłamał. Jeśli przeanalizować, ilu sławom wysyłał listy, dążąc do celu otrzymania w prezencie książki z autografem, to nasuwa się wniosek, że nie czas jest winny, a znowuż wybór. Wybór priorytetów. Dlatego Smołycz pracował nad pamiętnikami, a Honczarow już podchwycił oświatowy „wirus”: „Pisz i drżyj, »żeby czasem coś się nie stało«”, – i gorycz przejrzenia: – A milczenie jest jeszcze gorsze, ciśnie nieznośnym ciężarem, póki żyjesz”. Wydaje mi się, że nie pozwolił sobie pisać po 1937 roku. Była to dobrowolna pokuta, którą się karał. I nie wiem, czy wybaczył sobie. „Słoneczko” było jego usprawiedliwieniem. A jej zawodowa nieustawność i samotność – jego niewypowiedzianym bólem. Jego przyczółek po przejściu na emeryturę okazał się zasypany odłamkami niezrealizowanych planów. A „Żywi i martwi” (1930) z okresu twórczej młodości nabrali metafizycznych przekształceń: na Ukrainę zaczęły wracać przemilczane przez długi czas nazwiska. Czy nie dlatego z zadziwiającym pedantyzmem czytał wszystko, na wszystko miał własne zdanie, spierał się, czyli dawał znać o sobie, że żyje… „…Słoneczku mojego życia” – to danina wdzięcznej pamięci temu, kto uczył się pracą i szczerze dzielił nabytym doświadczeniem życiowym. Książka otrzymała nazwę od wersu z listu, adresowanego do małej córeczki, Luby. Ciepło miłości, natchnienia i służby dociera do nas po dziesiątkach lat. W listach, pisanych nie na pokaz. W olśnieniu małej siostrzenicy Niny, która zrozumiała, jaki mądry jest jej wujek, bo on UCZY NAUCZYCIELI! Dociera, aby przypomnieć, że duchowe skarby przechowuje słowo, a duch czasu i odczucia człowieka w nim – literatura. Być może właśnie dlatego S. H. Honczarow większą część swojego życia wykładał język i literaturę ukraińską w kraju, gdzie pańszczyznę odrabiali i kozaczyli jego dziadowie. Świadomie stał się Czytelnikiem. Zrozumiał nierozerwalność związku autor – utwór – czytelnik, aby słowo stało się gwarantem trwania i najdelikatniejszym instrumentem kształtowania osobowości. Ostatni akcent, ale nie w odniesieniu do Nauczyciela, a w odniesieniu do autora, Wdzięcznego Ucznia i mojego ziomka. Z jaką starannością, zasługującą na najwyższą pochwałę, opracowano komentarze, które objętością przekraczają pół setki stron: tutaj i toponimy, i antroponimy, i odniesienia do utworów, zacytowanych z odchyleniem od oryginału w listach – słowem, aparat, który poświadcza niesamowitą pracę badawczą badacza. Zrealizował marzenie Nauczyciela – Tasin powrócił do literatury. Obecnie oni jakby zamienili się rolami: na pierwszej stronie okładki – młody Serhij Tasin (fotografia z 1928 roku), na ostatniej – siwowłosy Iwan Zadoja, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, który występuje z nowelami i artykułami literaturoznawczymi, przywracając na ojczyste tereny imię swojego Nauczyciela. Jak przywrócił imię Leonida Czernowa-Małoszyczenki, opracowując „Kobzar na motocyklu” (2005), Borysa Neczerdy – książką „Żyłem jak mogłem, nie łgałem…”: Literackie dziedzictwo Borysa Neczerdy. Wspomnienia o pisarzu” (2010), jak na gorących śladach opracowywał „Wybrałem swoją drogę…”: Leonid Kucenko we wspomnieniach, listach, pamięci” (2012). Ta książka zawiera wiele cennych praktycznych rad, dlatego może przydać się neofitom, którzy szukają swojej ścieżki do literatury. I na koniec – puenta: „…poeta i wychowawca są bardzo bliscy z pewną przewagą wychowania poezją”. NARODOWA AKADEMIA NAUK PEDAGOGICZNYCH INSTYTUT EDUKACJI PEDAGOGICZNEJ I EDUKACJI DOROSŁYCH IMIENIA IWANA ZIAZIUNA INSTYTUT LITERATURY IMIENIA TARASA SZEWCZENKI NAN UKRAINY OGÓLNOUKRAIŃSKIE TOWARZYSTWO „PROŚWITA” IMIENIA TARASA SZEWCZENKI KATEDRA UNESCO „USTAWICZNA EDUKACJA ZAWODOWA XXI WIEKU” SUMSKI PAŃSTWOWY UNIWERSYTET PEDAGOGICZNY IMIENIA A.S. MAKARENKI KIJOWSKIE KOLEGIUM ZAWODOWO-PEDAGOGICZNE IMIENIA ANTONA MAKARENKI GIMNAZJUM-INTERNAT NR 13 M. KIJOWA Z inicjatywy Katedry UNESCO „Ustawiczna edukacja zawodowa XXI wieku” oraz Instytutu edukacji pedagogicznej i edukacji dorosłych imienia Iwana Ziaziuna NAPN Ukrainy 18 lutego 2021 roku o godz. 14.00 odbędzie się coroczny webinar „Edukacja w języku ojczystym i wielojęzyczna w kontekście zrównoważonego rozwoju społeczeństwa”. Połączenie z webinarem ZOOM: https://us02web.zoom.us/j/87828098016?pwd=RFlPSHEzMH- RLVE1PU0xmZGRSZUVidz09 Identyfikator konferencji: 878 2809 8016 Kod dostępu: 447870 Miejsce przeprowadzenia: online na bazie Instytutu edukacji pedagogicznej i edukacji dorosłych imienia Iwana Ziaziuna NAPN Ukrainy (Kijów, ul. M. Berłynskiego 9). Wydarzenie poświęcone jest Międzynarodowemu Dniu Języka Ojczystego UNESCO 21 lutego 2021 r. (International Mother Language Day 2021). Uczestnicy webinaru: pracownicy naukowi, naukowo-pedagogiczni i pedagogiczni, działacze społeczni, trenerzy, doktoranci, studenci. Kierunki pracy: 1. Problemy rozwoju edukacji wielojęzycznej i w języku ojczystym we współczesnym społeczeństwie ukraińskim – autorytatywna opinia. 2. Europejskie tendencje edukacji wielojęzycznej. 3. Doświadczenie nauczania wielojęzycznego i w języku ojczystym w placówkach zawodowej przedwyższej i wyższej edukacji pedagogicznej. 4. Utrwalanie tradycji edukacji w języku ojczystym w warunkach placówek edukacji średniej. 5. Zachowanie dziedzictwa kulturowego w przestrzeni muzealnej. Tematy wystąpień podczas panelu dyskusyjnego prosimy przesłać do 15 lutego 2021 r. na adres poczty elektronicznej: [kontakt ukryty]. Format zgłoszenia tematu: Priorytety edukacji w języku ojczystym na Ukrainie i w świecie Wowk Myrosława Petriwna – doktor nauk pedagogicznych, starszy pracownik naukowy, kierownik działu treści i technologii edukacji pedagogicznej Instytutu edukacji pedagogicznej i edukacji dorosłych imienia Iwana Ziaziuna NAPN Ukrainy, członek Katedry UNESCO „Ustawiczna edukacja zawodowa XXI wieku” Z poważaniem – komitet organizacyjny Katedry UNESCO „Ustawiczna edukacja zawodowa XXI wieku”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Zachowujemy pamięć historyczną

Tę nagrodę ustanowiono w 2018 roku. Wśród jej założycieli są: Wszechukraińska organizacja „Memoriał” imienia Wasyla Stusa, wydawnictwo „Duch i litera” oraz Centrum Kurbasa. Laureatami mogą zostać historycy, naukowcy, reżyserzy, artyści. Nagroda wręczana jest za znaczący wkład w ukraińską kulturę, badanie ukraińskiej historii, za etyczność i aktywną postawę obywatelską. Ceremonia wręczenia nagród odbywa się co roku. Tym razem wyróżniono laureatów z 2020 roku. Jedną z laureatek została Tamara Wronska – historyczka, wykładowczyni Akademii Wojskowo-Dyplomatycznej, autorka monografii „Powtorniki: skazani więźniowie GUŁAG-u (1948-1953)”, „Ukorzenie strachem: rodzinne zakładnictwo w praktyce karnej władzy radzieckiej (1917-1953)” oraz dziesiątek artykułów. Tego wieczoru pani Tamara opowiedziała o mało znanych kartach z życia Lesia Taniuka. Les Taniuk należał do „minusowców” – ludzi, którym władza zabraniała mieszkać w miastach o zaostrzonym reżimie. Wśród „minusowców” byli rozkułaczeni chłopi, byli więźniowie GUŁAG-u i inni. Zabraniano im mieszkać bliżej niż 100 kilometrów od Moskwy i Leningradu, 50 km – od Kijowa i Charkowa. Taniuk nie był „czystym” minusowcem, bo nie miał takiego wyroku. Ale władza radziecka „nagradzała” go tym statusem 4 razy. Po raz pierwszy stał się „minusowcem” jeszcze w wieku szkolnym, kiedy wraz z rodziną zabroniono mu powrotu do Kijowa. Po raz drugi – w 1962 roku, kiedy zmuszono go w ciągu 24 godzin do opuszczenia miasta Lwowa. Po raz trzeci – w 1965 roku, kiedy rozpoczęły się aresztowania dysydentów, stał się „samominusowcem” – poszedł na świadome wygnanie, aby nikt nie kontrolował jego życia, twórczości i duszy – wyjechał z Ukrainy. A w 1988 roku Taniukowi zabroniono zajmowania się działalnością zawodową. Kolejnym laureatem został Rostysław Omelaszko – badacz, założyciel i kierownik Centrum Ochrony Dziedzictwa Kulturowego przed Katastrofami Technogenicznymi, który uratował i zachował dziedzictwo etnokulturowe ukraińskiego Polesia w strefie katastrofy czarnobylskiej. Pan Rostysław opowiedział o swojej działalności w ciągu ostatnich 30 lat: „Przypominam sobie maj 1989 roku, kiedy na łamach „Literaturnej Ukrainy” po raz pierwszy opublikowano półprawdę o skutkach skażenia radiacyjnego. Tego wie- Najcieńsza jedwabna nić, dzięki wprawnym rękom pani Lidii, odtwarza wszystkie pociągnięcia pędzla i kreski wielkich mistrzów malarstwa, głębię i bogactwo barw. Trzeba dotknąć obrazu, aby zrozumieć, że to nie farba, a jedwab, który odtworzył całą paletę odcieni. Właśnie jedwab dodaje oryginałowi blasku i ciepła. Haftowane obrazy artystki zachowują poczucie obcowania z żywymi ludźmi, przyrodą, mistrzami współczesności i poprzednich epok. Od 2015 roku Lidia Honczaruk bierze aktywny udział w wystawach i projektach charytatywnych. Część jej obrazów, z których każdy tworzony jest w jednym egzemplarzu, trafiła już do prywatnych kolekcji na Ukrainie i w innych krajach Europy. Zwiedzający wystawę „Epoka w jedwabiu” mają możliwość zobaczyć haftowane kopie portretów Renoira i Arcimbolda, delikatnych róż Katarzyny Klein, pejzaży Szyszkina i Kryżyckiego. Część wystawy artystka poświęciła historii Ukrainy. Są to znane pejzaże Archipa Kuindży, portrety hetmana Pawła Skoropadskiego i sławnego atamana Iwana Sirki, pułkownika Iwana Bohuna. Miłość do rodzinnego Kijowa i dziecięce wspomnienia natchnęły mistrzynię do stworzenia haftów według własnych pomysłów. Tak pojawiły się obrazy z zaśnieżonych zakątków Ławry Peczerskiej i innych miejsc stolicy, malownicze krajobrazy różnych regionów Ukrainy. Otwierając wystawę, dyrektor Muzeum Hetmanatu Hałyna Jarowa wspomniała, jak swego czasu podarowała Lidii Honczaruk pocztówkę z fotografią Pawła Skoropadskiego, a ta wyhaftowała z niej luksusowy portret, praca wyszła filigranowa. Artystka niezwykle przejmująco odnosi się do swoich dzieł, głęboko szanuje ukraińskie tradycje ludowe. Jej prace można zobaczyć w wielu projektach wystawienniczych, które realizuje Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki. Pani Hałyna wezwała do uczczenia pamięci wieloletnich przyjaciół Muzeum Hetmanatu: zasłużonego artysty Ukrainy Iwana Czernysza oraz znanego polityka i ko- Tamara Wronska czora przyszło zrozumienie skali katastrofy czarnobylskiej, także ta informacja skłoniła do aktywnych działań. Razem z Hryhorijem Honczarenkiem rozpocząłem pracę poszukiwawczą. W archiwach, muzeach badaliśmy materiały o strefie wokół Czarnobyla, które dotyczyły różnych aspektów tradycji, kultury ludowej, języka i historii tego regionu. Z czasem w Ministerstwie ds. Czarnobyla utworzono oddział, który zajmował się kwestiami historii i tradycji strefy czarnobylskiej. Poszukiwania informacyjne dały nam możliwość przejścia do pracy ekspedycyjnej. Ekspedycje rozpoczęły się w 1993 roku, ale początkowo trudno było znaleźć ludzi, którzy zgodziliby się w nich uczestniczyć. Pierwszy odpowiedział Lwowski Instytut Ludoznawstwa. Wielkie wsparcie mieliśmy od pierwszego ministra Ukrainy ds. ochrony ludności przed skutkami awarii na Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej Heorhija Hotowczycia. Podkreślał on: „W tej katastrofie trzeba ratować nie tylko ciało, ale i duszę”. Przez te lata zorganizowano 14 zespołów twórczych, to ponad 200 naukowców z różnych instytucji akademickich, muzeów. Ale początkowo do strefy czarnobylskiej nikt nie chciał jechać. Zbieraliśmy ochotników z całej Ukrainy. Dołączyła do nas Lina Kostenko, która brała udział w ekspedycjach przez 10 lat. Zorganizowaliśmy 45 ekspedycji kompleksowych i ponad 120 tematycznych. W ekspedycjach kompleksowych brało udział około 30 naukowców z różnych dziedzin – muzealnicy, archiwiści i inni. Badaliśmy określony teren – 25-30 wsi. Po ekspedycji przywoziliśmy 5-7 tysięcy fotografii, 400 godzin nagrań audio i 35 godzin wideo. W okresie pracy na tym terenie zbadaliśmy 686 wsi i 97 kompleksowych osad przesiedleńców. Oprócz tego odkryliśmy średniowieczny Czarnobyl. Do 2000 roku pracowaliśmy z różnymi instytutami, organizacjami, zebraliśmy duży zasób materiału, zrozumieliśmy, że dalej nie możemy tak działać. W 2001 roku stworzyliśmy centrum naukowe, które zajęło się opracowaniem znalezionego materiału. Właśnie Les Taniuk swego czasu dołożył wiele starań, aby to centrum istniało. W naszym funduszu muzealno-archiwalnym znajduje się ponad 62 tysiące zabytków materialnych. Połowa z nich to archeologia. Oprócz tego mamy 175 tysięcy dokumentów fotograficznych, 21 tysięcy dokumentów na podłożu papierowym – są to listy lub inne dokumenty, które przekazali nam przesiedleńcy lub znaleźliśmy je sami podczas ekspedycji. A także 7,5 tysiąca godzin nagrań audio i wideo, które odtwarzają różne aspekty tradycyjnej kultury strefy czarnobylskiej. To kompleks, wartość naukowa Rostysław Omelaszko, którego wartość polega właśnie na jego naukowej integralności. Nasze centrum pracuje nad stworzeniem Muzeum Kultury Ludowej Polesia Czarnobylskiego oraz Czarnobylskiego Regionalnego Funduszu Naukowo-Informacyjnego, który ma stać się źródłem wiedzy o kulturze utraconego regionu i jednocześnie być ważnym czynnikiem socjokulturowej rehabilitacji tysięcy poszkodowanych mieszkańców Polesia. Na terenie strefy – w Czarnobylu – powinno zostać otwarte muzeum pod gołym niebem. Niestety, przez te lata wiele zabytków zostało zniszczonych, ale mamy 25 obiektów, które mogą stanowić podstawę tego muzeum”. Laureatami nagrody zostali także Wołodymyr Zacharjew oraz Ihor Skalski – badacze, którzy na podstawie dokumentów, pozostałości architektury i rzadkich artefaktów zrekonstruowali unikalne „Państwo Minkowieckie”. Dyrektor Narodowego Centrum Sztuki Teatralnej imienia Lesia Kurbasa Nelli Kornijenko wręczyła laureatom dyplomy i podarowała dwutomowe wydanie Lesia Taniuka „Linia życia”, gdzie zebrano jego prace z różnych lat, a także nową książkę wspomnień „Les Taniuk. Energia renesansowa”. wystawę przedstawiła portrety mamy i wnuczki, potomkiń pułkownika łubieńskiego Stefana Szamryckiego. Krym i morze wyszywałam już wcześniej. Ale odkąd krymskich Tatarów pozbawiono ich ojczyzny, ten temat mnie boli. Przypadkowo natrafiłam na utwory malarki Niny Żaby. Jej akwarele niezwykle mnie zachwyciły, bardzo różnią się od tego, co tworzyli jej koledzy. Zaczęłam studiować biografię tej artystki. Dowiedziałam się, że w 1906 roku przyjechała na Krym na studia plenerowe, tutaj zakochała się w krymskim Tatarze, wyszła za niego za mąż, pokochała ten naród. Jej prace, wydrukowane na małych pocztówkach, krymscy Tatarzy przechowywali na wygnaniu jako wspomnienie o Krymie. To była niezwykła artystka. Teraz tworzę swoją nową pracę na podstawie jej obrazu. Będę kontynuować ten temat dalej, chcę pokazać, że obok nas żyje tak piękny i dzielny naród, który teraz bardzo potrzebuje pomocy i wsparcia. Lubię wyszywać pejzaże, martwe natury, kwiaty. Tworzenie portretów jest trudniejsze, zaczynałam je robić ze zdjęć swoich bliskich. Wyszywać zaczęłam prawie trzydzieści lat temu. Początkowo robiłam to tylko dla siebie, potem zaczęłam dawać te obrazy bliskim i krewnym. Uczyłam się wyszywać na reprodukcjach różnych artystów, starałam się powtórzyć każde pociągnięcie pędzla malarza. Kontynuuję wyszywanie na podstawie reprodukcji także teraz, ale coraz częściej tworzę prace według oryginalnych tematów. Zaczęłam także malować pastelami pejzaże i portrety. Już przygotowuję się do swojej wielkiej wystawy, która zaplanowana jest na listopad w Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki. Pracuję nad wielkim płótnem, którego temat trzymam w tajemnicy. Stronę przygotował Eduard Owczarenko Zdjęcia autora W Narodowym Centrum Sztuki Teatralnej imienia Lesia Kurbasa, w ciepłym rodzinnym kręgu przyjaciół i kolegów, odbyła się ceremonia wręczenia nagrody imienia Lesia Taniuka „Za zachowanie pamięci historycznej”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Podróż z jedwabiem w czasie

...byłego głowy Kijowa Iwana Salija, których nieubłagana śmierć zabrała w ubiegłym roku. Na wystawie zaprezentowano haft „Kolędy” inspirowany obrazem Iwana Czernyszа. Historyczka sztuki Maria Lachowa zauważyła, że dzięki przekładom językowym poznajemy kultury innych narodów, a Lidia Honczaruk przekłada na haft dzieła artystów stworzone w technice malarstwa olejnego. Przestrzeń jej obrazów jest nieograniczona. Dzięki tym pracom zaczyna się na nowo rozumieć twórczość wielu artystów. Obrazy pani Lidii to sztuka, która zbliża ludzi, pokazuje ciągłość procesu życiowego, a jej płótna są jakby mostkami między różnymi czasami i epokami. – Po raz drugi organizuję własną wystawę indywidualną w Muzeum Hetmanatu – opowiada Lidia Honczaruk. – Podoba mi się przytulna atmosfera tego muzeum, tutaj pogłębiło się moje zainteresowanie historyczną przeszłością naszego narodu, od tego czasu stworzyłam wiele prac o tematyce historycznej, z których część jest prezentowana na ekspozycji. Od wielu lat badam swój rodowód, a na wys-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Czeskie słowo „robot” ma 100 lat!

Ołena WASZCZENKO, tłumaczka, kandydatka nauk filologicznych, docentka katedry filologii ukraińskiej i slawistyki Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Lingwistycznego, członkini Stowarzyszenia Nauczycieli Języka Czeskiego jako Obcego w Republice Czeskiej. Niestety, imię czeskiego eseisty, dramaturga i poety, klasyka czeskiej literatury dziecięcej Karela Čapka jest ukraińskiemu czytelnikowi mało znane. Chociaż niektóre jego utwory zostały przetłumaczone na język ukraiński: „Rozmowy z Tomaszem Masarykiem” (2010), „Wojna z salamandrami” (2011), „Opowiadania z obu kieszeni” (2012), zbiór historii z elementami gatunku detektywistycznego „Opowiadania z jednej kieszeni” (2015) oraz „Opowiadania z drugiej kieszeni” (2017), zbiór opowiadań o małym szczeniaku „Daszeńka, czyli żywot szczeniaka” (2018) oraz sztuka „Z życia owadów” (2019), którą wystawiono na scenie Lwowskiego Teatru im. M. Zańkowieckiej. Lata 2020 i 2021 zarówno dla czeskiej wspólnoty kulturowej, jak i dla światowej w ogóle stały się znamienne. W 2020 roku znane na całym świecie słowo „ROBOT”, które pojawiło się w sztuce Karela Čapka „R.U.R. (Rossumovi Univerzální Roboti)”, świętowało swoje pierwsze stulecie, a 100 lat temu, 25 stycznia 1921 roku, odbyła się pierwsza oficjalna premiera „R.U.R.” na scenie Teatru Narodowego w Pradze. Sztuka była tłumaczona na wiele języków, włącznie z esperanto, i wystawiana na różnych scenach świata. Jednak nigdy nie była tłumaczona na język ukraiński i nie miała swojej realizacji na ukraińskiej scenie. Ukraiński czytelnik powinien poznać prawdę dotyczącą pochodzenia słowa oraz jego wynalazców! Niewielu Ukraińców wie, że to właśnie Karel Čapek podarował światu człekokształtne stworzenie o imieniu robot. Chociaż, jak zauważył K. Čapek, „...samo słowo nie jest neologizmem autora sztuki R.U.R.” — on jedynie wprowadził je w życie. A było to tak: pomysł sztuki zrodził się u pisarza niespodziewanie. I dopóki jeszcze tlił się w nim, szybko wyruszył do swojego starszego brata Josefa, malarza, którego zastał przy sztalugach... — Josefie, posłuchaj — zwrócił się do niego, — mam pomysł na sztukę. — A mianowicie? — wymamrotał malarz (rzeczywiście wymamrotał, ponieważ w tym czasie trzymał w ustach pędzel). Autor od razu wyłożył fabułę utworu. — No to napisz o tym — zaproponował malarz, wyjmując pędzel z ust i przerywając pracę nad płótnem. — Ale nie wiem, jak nazwać tych sztucznych robotników — odpowiedział pisarz. — Chcę nazwać ich laborami, ale to słowo wydaje mi się zbyt sztuczne. — To nazwij ich robotami — wycedził malarz... Tak właśnie było. Tak narodziło się słowo „robot”... (Lidové noviny, 24. 12. 1933). Warto zaznaczyć, że słowo „robota” w języku czeskim istnieje od XVII wieku i oznacza „ciężką, katorżniczą pracę”, „pańszczyznę”, a to całkowicie odpowiadało zamysłowi sztuki. W 1928 roku w pierwszym wydaniu „Oksfordzkiego słownika języka angielskiego” słowo „robot” było już w rejestrze słownikowym, zaznaczono, że stworzył je autor sztuki „R.U.R.” Karel Čapek. Jednak w gazecie „Prager Tagblatt” ten od razu sprostował informację, wskazując, że w rzeczywistości twórcą słowa jest jego brat Josef, i dał jasno do zrozumienia, że słowo ma czeski rodowód: „Słowa „robot”, „roboty” wymyślił mój brat. Zatem nie ma potrzeby doprecyzowywać, skąd pochodzi to słowo... jest ono pochodzenia słowiańskiego...” (Prager Tagblatt, 23. 9. 1935). Pojawienie się tłumaczenia „R.U.R. (Rossumovi Univerzální Roboti)” to swoiste literacko-detektywistyczne śledztwo. Z reguły bierze się za podstawę utwór, który jest w ogólnym dostępie, upewnia się, czy ma się prawo do jego tłumaczenia (prawa autorskie to prawa autorskie!) — i do pracy. U mnie wszystko tak właśnie się stało. Za podstawę wzięłam wersję sztuki z 1994 roku wydania. Sumiennie starałam się tłumaczyć blisko tekstu, gdyż dobrze wiem, że tłumacz nie ma prawa wprowadzać własnych korekt czy sądów. Wydawało mi się, że zrobiłam genialne tłumaczenie, jednak dzięki intuicji mojej redaktorki pani Iryny Olijnyk musiałam zejść na ziemię. Okazało się, że tak bardzo zachwyciłam się tłumaczeniem, iż nie zwróciłam uwagi na istotne niespójności w kwestiach. Oto tutaj rozpoczęło się śledztwo. Udało mi się odnaleźć oryginał sztuki z 1920 roku, porównać teksty obu wydań i zrozumieć, że dość mocno różnią się między sobą — w niektórych kwestiach usunięto poszczególne frazy, co spowodowało utratę mnóstwa niuansów. Przez to niektóre epizody stały się po prostu bezsensowne. Zdarzały się też takie miejsca, gdzie brakowało sporego fragmentu tekstu. Zrozumiawszy głęboki sens pierwowzoru i odtworzywszy go w języku ukraińskim, zauważyłam, że wszystko wskoczyło na swoje miejsce. Tekst utworu jest zrozumiały, logiczny, nasycony emocjami i dość prowokacyjnym podtekstem. Akcja sztuki rozgrywa się w fabryce, gdzie produkują „sztucznych ludzi” — tak zwanych robotów, stworzonych z wyhodowanych tkanek i organów. Każdy z głównych bohaterów sztuki uosabia dominującą w tamtym czasie narodową cywilizację euroatlantycką. Na przykład Harry Domin, główny dyrektor, to Amerykanin, reprezentuje Stany Zjednoczone Ameryki z jej top-menedżerami, przemysłowcami, naukowcami; dr Gall to Francuz, reprezentuje Galię, czyli Francję; Fabry to Włoch, Włochy; Hallemeier to Niemiec, Niemcy; Busman to Żyd, Brytanię. Ponadto wszystkie imiona nie są przypadkowe, a obdarzone pewnym ładunkiem znaczeniowym. Rossum — od czeskiego „rozum, racjonalizm”; Domin — od łacińskiego Dominus, czyli „władca, bóg”; Fabry — od łacińskiego faber (rzemiosło, technika); Busman — od angielskiego biznes (handel). Helena, według Homera, jest uosobieniem piękna i miłości; Alquist — od łacińskiego aliquis (ktokolwiek, zwykły człowiek) lub od hiszpańskiego el quisto (faworyt); Nana — od rosyjskiego „niania”, Robot Primus — „pierwszy”. Według fabuły jeden z postaci sztuki miał bardzo szczytny cel dotyczący wykorzystania cud-maszyn: „...pragnąłem, aby żadna dusza nie tępiała przy cudzych warsztatach, żeby nic nie zostało, nic, nic z tego przeklętego społecznego śmiecia!”. Zamiast tego te genialne stworzenia, które miały pomagać człowiekowi, ostatecznie powstają przeciwko swojemu twórcy, przeciwko Człowiekowi. I jako wniosek: „Wytwarzać roboty — to zbrodnia!”. Czyż nie jest to przestroga od Čapka przed możliwym negatywnym wpływem techniki na ludzkość? Któż to wie. Przecież roboty to już nie utopia! Są wśród nas. Robotyzacja to już nie brednie, to rzeczywistość. I mamy nad czym się zastanowić. Tłumaczenie zrobione, książka w druku. A dalej — współpraca z utalentowanym reżyserem Wołodymyrem Borysiukiem. Dalej, mamy nadzieję, premiera spektaklu „R.U.R.” w języku ukraińskim na ukraińskiej scenie! Czekamy na wieści. A wam, drodzy czytelnicy, życzę otrzymania tylko pozytywnych emocji z lektury sztuki. Sztuki, w której narodziło się słowo „robot”. Z okazji 100-lecia pierwszego wydania utworu (2020) oraz 100-lecia premierowego pokazu (2021) dokonano pierwszego i jedynego od stu lat tłumaczenia na język ukraiński. Dom Wydawniczy „Komora” wspólnie z Ambasadą Republiki Czeskiej w Ukrainie, Czeskim Centrum w Kijowie, Kijowskim Narodowym Uniwersytetem Lingwistycznym prezentuje ukraińskiemu czytelnikowi znaną na całym świecie sztukę Karela Čapka „R.U.R. (Rossumovi Univerzální Roboti)”. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 1 Koszt prenumeraty TYGODNIKA OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Kod pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 74

Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

ZAPOWIEDŹ

Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na 3 miesiące 61 hrywien 29 kopiejek.

Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na rok 225 hrywien 96 kopiejek.

Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn