Halyna HNATIUK, członkini NSPU, przewodnicząca organizacji dubieńskiej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki W te mroźne lutowe dni cała Ukraina obchodzi 150. rocznicę urodzin genialnej pisarki, naukowczyni, działaczki społecznej Łarysy Petriwny Kosacz-Kwiatki, bardziej znanej światu pod imieniem Łesi Ukrainki. Prasa, telewizja i sieci społecznościowe obfitują w materiały o jej życiu i twórczości, inicjowane i przeprowadzane są różnorodne czytania, konkursy, flashmoby... To wspaniale, gdy współczesna młodzież czyta spuściznę literacką klasyków, bo odczuwa ich współbrzmienie z wydarzeniami teraźniejszości. Ale czy taka młodzież może wyrosnąć na patriotycznie i narodowo zorientowaną, jeśli z programu szkolnego w ostatnich latach znikają właśnie utwory o charakterze narodowo-patriotycznym? Mam na myśli to, że nawet w radzieckich czytankach był poemat Tarasa „Łesia Ukrainka”. Artystka Łarysa Iwanowa Szewczenki „Hajdamacy”, a w programie współczesnej ukraińskiej szkoły go nie ma. Tak samo nie znajdziecie tam żadnych utworów o Hołodomorze czy UPA... Zniknęły i nie są omawiane powieści Ułasa Samczuka, Wasyla Barki, opowiadanie filmowe Ołeksandra Dowżenki „Ukraina w ogniu”, i ta lista, niestety, z każdym rokiem się wydłuża... Jestem pewna: możemy długo przekazywać naszym uczniom informacje o tym, w jakim postępowym otoczeniu dorastała młoda Łesia Ukrainka, kto i w jaki sposób wpływał na kształtowanie się jej osobowości, jakie gruntowne wiadomości dziewczyna zdobyła dzięki samokształceniu... Ale jeśli te dzieci nie czytają w swoim podręczniku szkolnym dramatycznego poematu Łesi „Bojarynia” czy innych głębokich utworów, a jedynie lirykę pejzażową czy intymną, to daremnie oczekiwać, że kiedykolwiek uświadomią sobie prawdziwą cenę i kierunek jej twórczości. Tak samo daremnie wierzyć, że na przykład udział w nowomodnych kreatywnych konkursach na najlepsze wykonanie rap-biografii pisarki uczyni jej postać ciekawszą dla młodzieży i przybliży ją do współczesności. Epoka zamiany pojęć i sfałszowanych wartości trwa. Przykro, ale od momentu napisania przez Łesię „Contra spem spero!” niewiele w naszym narodzie się zmieniło. Czy usłyszymy dziś, choćby po półtora wieku, prawdziwe słowo tej niezwykle silnej kobiety, którą wielki Franko nazywał „chyba jedynym mężczyzną” na całą ówczesną Ukrainę, zaświadczając tym, że potężna duchowo, była unikalną osobą, wzorem realnego działania nie tylko dla swojej czasoprzestrzeni, ale i dla nas, potomnych? Jestem przekonana: prawdziwym hołdem pamięci Łesi Ukrainki powinno być świadome powrócenie do jej nieukrywanego słowa, codzienna stopniowa praca w budowaniu ukraińskiej państwowości i nieustanne obstawanie przy naszych interesach narodowych. Mykoła TYMCZAK Słowo do Łesi Ukrainki Ktoś zagarniał krwawe srebrniki, Sprzedawszy obcym duszę i wolność. A ty wzięłaś dla siebie na wieki Imię swego cierpiącego narodu. Mówili: rzuć, i radzili: zostaw. Imię ciężkie – nie porywaj się ten krzyż podnieść. A ty weszłaś na światowe wyżyny, Aby siebie za lud swój ukrzyżować. Ogniem świtowym patrzysz z góry Na losową golgotę Ukrainy, Gdzie padają duchowe sztandary Apostołów, co zwali się twoimi. Zmiłuj się, Słoworodzico święta. Chochły spychają słowo na kolana, I modli się przy twoim krzyżu Zapłakana, pełna smutku Ukraina. Zmartwychwstaniemy, zmartwychwstaniemy w końcu! Choć za zwątpienie nas Pan karze. My z twojej delikatnej ręki Wzięliśmy dla siebie „to, co nie umiera”. * * * Gorący Gruzin z miłością dla dumnej Łesi Sztylet przywiózł, aby miała go przy sobie, Aby amuletem służył w dziewczęcym losie I był, niczym wojownikowi, wierny zawsze poetce. Ona przygarniała do siebie ogniem zahartowaną stal. Ostrzyła przy niej obosieczne słowa, niczym ostrza noży. I na Ukrainie, strasząc nimi piśmiennych mężów, Duchową ciemność rozcinała, jak błyskawica w burzę. Niezłomny naród, co potężną rodzi kobietę. Dusza jego czysta w stosach wieków nie spłonie. Nam warto było wznieść na wysokim urwisku Dniepru Nie babę blaszaną, a rodowitą, ze sztyletem w dłoni, Ukrainkę. HALYNA STEFANOWA
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z nielicznych dziś istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – z powodu pewnego „wsparcia” naszych władz znalazł się na krawędzi zaprzestania istnienia. I tylko my sami – ci, którzy kochają, szanują i cenią prawdziwe i obiektywne ukraińskie słowo – możemy pomóc tygodnikowi. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w sprawę ukraińską. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe:
AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki”; kod EDRPOU/INN: 00031756.
Tytuł płatności wypełnia płatnik w taki sposób, aby zapewnić pełną informację o płatności.
W ostatnich tygodniach na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Kołodij Roman Mykołajowicz – 200 hrn. 2. Demczenko T. P. – 1000 hrn. 3. Od Towarzystwa «Proświta» z miasta Czornomorsk
4. Ihnatenko Leonid Mykołajowicz – 1000 hrn. 5. Rypulo Larysa Stepanivna – 500 hrn. 6. Czerniachowski Oleksij Iwanowicz – 1000 hrn.
14-15
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
do naszych czytelników, prenumeratorów, członków Proświty (obwód odeski) – 2200 UAH.
Tłumaczenie maszynowe
Podczas jednej z prezentacji książki „Semen Neży... HISTORIA WIELKIEGO NARODOWEGO ZWYCIĘSTWA Utrwalenie w masowej świadomości obrazu Ukraińców jako nieudaczników, zastraszonych poddanych, bandytów, zdrajców-kolaborantów, bezdusznych rzeźników – to zadanie naszych wrogów już od niejednej setki lat. Nasi sąsiedzi, od których przynajmniej raz Ukraińcy popadli w zależność kolonialną, nigdy nie staną się naszymi szczerymi przyjaciółmi. W najlepszym wypadku będą udzielać sytuacyjnego wsparcia Ukrainie, jeśli będzie to odpowiadać ich własnym interesom narodowym. To, nawiasem mówiąc, doskonale rozumiał hetman Bohdan Chmielnicki, który doprowadził do międzynarodowego uznania ukraińskiego państwa kozackiego, przysięgając wierność zwalczającym się nawzajem polskiemu królowi, osmańskiemu sułtanowi, moskiewskiemu carowi, królowi Szwecji oraz kilku innym, mniej niezależnym władcom. Miał nadzieję, że ta „formuła” zabezpieczy ukraińskie ziemie przed jakąkolwiek inwazją, a zamiast tego „wielowektorowa” decyzja Chmielnickiego zamieniła Ukrainę w „drobne na wydanie” w geopolitycznych grach, które trwają do dziś i, najwyraźniej, nieprędko się zakończą… Jednak Bohdan Chmielnicki rozumiał również, że do utrwalenia prawdziwej niepodległości potrzeba czasu. A czasu on, jako genialny wódz i władca, oraz państwo, które stworzył, mieli niewiele. Co więcej, Wojsko Zaporoskie do swojego upadku jako państwo w 1676 roku nie wyszło ze stanu wojennego, wyczerpując zarówno ludzkie, jak i naturalne zasoby Ukrainy. Od czasu ostatecznej likwidacji Księstwa Kijowskiego w 1471 roku w historii ukraińskich ziem rozpoczyna się długotrwały okres walki wyzwoleńczej, której celem jest odzyskanie państwowej niepodległości. Począwszy od powstania Mychajła Hlynskiego w 1508 roku aż do odzyskania niepodległości w 1991 roku, każde nowe pokolenie Ukraińców walczyło o wolność rodzinnego kraju. Co ćwierć wieku przez nasze ziemie przetaczały się fale walki o niepodległość. Tysiące patriotów własnym życiem zapłaciło za prawo Ukraińców do własnego niezależnego państwa. Niestety, to prawo trzeba ceną życia rodaków bronić także dziś. Nasz czas jest unikalny, ponieważ żyjemy w najdłuższym od ostatnich 500 lat okresie państwowej niepodległości. Oceńcie sami: założone przez Bohdana Chmielnickiego ukraińskie państwo kozackie przetrwało 28 lat, państwo Semena Palija – 24, Sicz Oleszkowska – 23, ukraińska państwowość w czasach zmagań wyzwoleńczych XX wieku – łącznie 5 lat. Inne próby Ukraińców utworzenia niezależnych tworów państwowych trwały od kilku tygodni do kilku miesięcy. Dlatego tegoroczna data – 30 lat państwowej niepodległości – to wybitne osiągnięcie narodu ukraińskiego, któremu mimo wewnętrznej walki politycznej i zewnętrznej agresji udało się zachować i utrwalić własną państwowość. Pod kątem historyczności widzimy znacznie więcej niż poprzednie pokolenia Ukraińców. Dostępnych mamy wielokrotnie więcej źródeł pierwotnych, otwarte i zdigitalizowane archiwa w wielu zakątkach świata, bardziej zrozumiałe są paradygmaty innych państw wobec Ukrainy. Dlatego w ostatnim czasie następuje systemowe przewartościowanie wydarzeń przeszłości, w szczególności, być może po raz pierwszy z pozycji niezależnej Ukrainy. Jeszcze hetman Pyłyp Orłyk w swojej pracy „Wywid praw Ukrainy” (1712) zauważył, że „Kozacy mają za sobą prawo ludzkie i naturalne, jedną z głównych zasad którego jest: naród zawsze ma prawo protestować przeciwko uciskowi i przywrócić używanie swoich starodawnych praw, kiedy będzie miał na to stosowny czas”. Jest to bezpośrednie odwołanie do znanego jeszcze z prac Arystotelesa prawa narodu do powstania. Nawet w „Powszechnej deklaracji praw człowieka”, ogłoszonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 10 grudnia 1948 roku, w preambule znajduje się pośrednie odniesienie do tego prawa: „Konieczne jest, aby prawa człowieka były chronione przez rządy prawa w celu zapewnienia, by człowiek nie był zmuszony do uciekania się, jako do ostatecznego środka, do buntu przeciwko tyranii i uciskowi”. Właściwie kozactwo w ciągu swojej historii wykorzystywało każdą stosowną okazję, aby zrzucić jarzmo zniewolenia i przywrócić sprawiedliwy porządek społeczny, wykorzystując naturalne ludzkie prawo do powstania. Szczególnie wyraźnie widać to od początku XVIII wieku, kiedy wybitny intelektualista swoich czasów hetman Pyłyp Orłyk w Konstytucji z 1710 roku oraz późniejszych uniwersałach i traktatach uzasadnił wiodącą rolę ukraińskiego narodu kozackiego jako najwyższej formy jedności społecznej oraz jej pierwotność w procesie państwowotwórczym na ukraińskich ziemiach. Ideowi zwolennicy Orłyka, uczestnicy Koliszczyzny w latach 1768–1770, ogłosili pierwszą na świecie deklarację praw człowieka: „Koronni mieszkańcy, którzy w wielkiej liczbie żyją w majątkach szlacheckich, królewskich i duchownych! Nadszedł już wasz czas, aby wyrwać się z niewoli i pozbyć się jarzma oraz ciężarów, które dotąd znosicie od bezlitosnych waszych panów! Zmiłował się Bóg z wysokiego nieba nad waszą niedolą, usłyszał wasz płacz i jęki z tego padołu świata i posłał Bóg wam obrońców, którzy pomszczą wasze krzywdy. Przybywajcie więc na pomoc tym, którzy chcą was uratować i uczynić pełnoprawnymi i wolnymi. Teraz właśnie czas odwdzięczyć się wszystkim, którzy stali nad wami, za wszystkie wasze krzywdy, pobicia, męki, morderstwa, a także za niesłychany wyzysk, którego dotąd doznawaliście od swoich panów. Posyłamy do was przywódców, którym trzeba wierzyć i z nimi iść z bronią, jaką kto ma! Zostawiajcie wasze żony, domy, kochane dzieci. Nie będziecie żałować, bo w krótkim czasie zobaczycie, że nam z wami prawowiernymi da Bóg zwycięstwo i staniecie się wolnymi panami, kiedy wybijecie to gadzie plemię, czyli waszych panów, którzy dotąd piją waszą krew. My was dawniej ostrzegaliśmy, ale wy nam nie wierzyliście; teraz możecie wierzyć, bo już wasi bracia na Ukrainie i Podolu szczęśliwie zaczęli wyrywać się z niewoli i tego jarzma. Wezwijcie Boga na ratunek i przybywajcie na pomoc!”. Geniusz Tarasa Szewczenki podniósł czyn hajdamaków, narodowo-wyzwoleńcze powstanie na poziom idei narodowej, której szczytem stały się słowa z „Testamentu”: Pochowajcie i wstawajcie, Kajdany zerwijcie I wrogą złą krwią Wolność skropcie. I mnie w rodzinie wielkiej, W rodzinie wolnej, nowej, Nie zapomnijcie wspomnieć Nieżywym cichym słowem. Genetycznie rozumiejąc głęboką istotę walki wyzwoleńczej, Taras Szewczenko stał się dla następnych pokoleń prorokiem. Wszak w jego tekstach dostrzegano ducha wydarzeń nie tylko przeszłego, ale i przyszłego czasu. Tak, jeszcze w 1847 roku przewidział istotę Rewolucji Godności: Lecz nie jest mi wszystko jedno, Jak Ukrainę źli ludzie Uśpią, podstępni, i w ogniu Ją, okradzioną, obudzą... Och, nie jest mi wszystko jedno. A w 1857-ym pisał jakby o naszej teraźniejszości: Nie wam, w sieciowanej liberii, Donosiciele i faryzeusze, Za prawdę przenajświętszą stanąć I za wolność! Krzyżować, A nie kochać wyście się uczyli brata! O rodzie próżny, przeklęty, Kiedy ty wydechniesz? Kiedy Doczekamy się Waszyngtona Z nowym i sprawiedliwym prawem? A doczekamy się przecież kiedyś. Mykoła Michnowski w przemówieniu „Samostijna Ukraina” (1900) zaznaczał: „Nasz naród swoimi nieustannymi protestami przeciwko panowaniu Moskwy (Doroszenko, Mazepa, Bractwo Cyrylo-Metodiańskie, Szewczenko, powstania chłopskie lat 80. itd.)… nadał kierunek rozstrzygnięcia sporu o obowiązywalność konstytucji perejasławskiej w ten sposób,
który można uznać za jedyny rzeczywisty i poważny, czyli siłą. Lecz nawet gdybyśmy nie widzieli w naszej historii nieustannych protestów, to i wtedy nasze własne istnienie jest protestem przeciwko przemocy nie tylko wobec nas, ale i wobec naszych przodków…, nakłada ono na nas obowiązek zerwania więzów niewolnictwa, abyśmy – spadkobiercy Bohdana Chmielnickiego – mogli zgodnie z prawem korzystać z naszego dziedzictwa!”. Wszystkie powstania narodowowyzwoleńcze są ze swej natury uzasadnione, czyli takie, które muszą koniecznie prędzej czy później uwieńczyć się zwycięstwem. Dlaczego powinniśmy badać i popularyzować działania ukraińskich powstańców? Odpowiedź jest oczywista: przybliżali oni niepodległość państwa ukraińskiego, które stało się wielkim zwycięstwem naszego narodu, co najmniej 20 jego pokoleń. W sensie wieczności – dla Ukraińców w Ukrainie i nie w Ukrainie żyjących, zmarłych i nienarodzonych – poprzednie przegrane bitwy są tak samo ważne, jak te, które uwieńczyły się zwycięstwem. Wszystkie one doprowadziły do realizacji wielkiego celu – wolnej Ukrainy. Kiedy Ukraina uzyskała niepodległość, szereg ruchów wyzwoleńczych, których uczestnicy, mimo porażki w fizycznym starciu z wrogiem, swoim heroicznym czynem inspirowali przyszłe pokolenia, stały się zwycięskimi. Walka o wolność i prawa nabrała nowego sensu: z Księstwa Glińskiego powstało kozactwo, które wysiłkami Krzysztofa Kosińskiego, Seweryna Nalewajki, Piotra Sahajdacznego, Marka Żmajły, Tarasa Triasyły, Iwana Sulymy, Pawła Buta, Jakowa Ostrianina oraz wielu innych odrodziło ukraińską państwowość Wojska Zaporoskiego. Po abdykacji Piotra Doroszenki Jurij Chmielnicki, Piotr Iwanenko, Semen Palij, Samijło Samuś oraz Iwan Mazepa przywrócili Księstwo Ukraińskie na mapę Europy. A po katastrofie połtawskiej już Filipowi Orlikowi, Kostowi Hordijence oraz pułkownikom ich wojska – rycerzom-hajdamakom – przyszło dzierżyć sztandar walki. Krótkotrwały sukces Maksyma Zalizniaka i ogłoszenie go hetmanem ukraińskim w Humaniu przyspieszyły rozpad Rzeczypospolitej, Wielką Rewolucję Francuską oraz „Wiosnę Ludów” w Europie. Czyn hajdamacki inspirował cyrylo-metodyjczyków, „hromadziwciw” i pierwszych proświtian, stał się przykładem dla Wolnego Kozactwa i chołodnojariwców. Mazepińcy i orlikowcy byli przykładem dla Mychajła Hruszewskiego i Symona Petlury, Pawła Skoropadskiego i Petra Bołboczana. Pułkownik Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej Jewhen Konowalec stworzył Organizację Ukraińskich Nacjonalistów, a prezydent URL na wygnaniu Andrij Ływycki wydał rozkaz Tarasowi Bulbie-Borowciowi stworzyć Ukraińską Powstańczą Armię… Ideolog i teoretyk ukraińskiego ruchu narodowego XX wieku Stepan Bandera w jednym z przemówień przewidział, że „nadejdzie czas, kiedy jeden powie: „Sława Ukrainie!”. I miliony odpowiedzą: „Bohaterom sława!””. Jego szczera wiara w ustanowienie Ukraińskiego Sobornego Samodzielnego Państwa, marzenie o jego zachowaniu i rozwoju inspirowały i nadal inspirują ukraińskich patriotów. Wiaczesław Łypynski, Mykoła Sciborski, Andrij Melnyk, Roman Szuchewycz, Jarosław Stećko, Wasyl Kuk, Ołeh Sztul-Żdanowycz oraz wielu innych przybliżali wymarzony przez pokolenia dzień ogłoszenia państwowej niepodległości Ukrainy. Szereg powstań narodowowyzwoleńczych Ukraińców uwieńczył się zwycięstwem w 1991 roku. To zwycięstwo zahartowało się w rewolucjach 2004 i 2014 roku, na wojnie, która trwa na wschodzie Ukrainy. Każdy działacz, który przybliżał ten dzień – od kozackich dowódców po Bohaterów Niebiańskiej Sotni i wojowników, którzy polegli w obecnej walce z rosyjskim agresorem, należy do narodowego panteonu bohaterów. Biografia każdego musi być znana, wkład w ustanowienie państwowości musi być wyraźnie określony i zrozumiały, historyczne mity muszą zostać obalone. Historia Ukrainy – to bynajmniej nie historia porażek. To historia Wielkiego Narodowego Zwycięstwa, które wieńczy Rewolucja Godności – wyrazicielka narodowej idei wolności. Od redakcji. Tym artykułem Jewhena Buketa rozpoczynamy serię publikacji na 30-lecie Niepodległości pod rubryką „Historia Wielkiego Narodowego Zwycięstwa”. Przypomnijmy najjaśniejsze wydarzenia tego trzydziestolecia, imiona tych, którzy są prawdziwymi pracownikami Niepodległości. Nie ograniczajmy się do gatunków deklaracji politycznych – barwnie opisany epizod, wspomnienie, szkic, fotografie naturalnie złożą się w panoramę naszego życia w niepodległej Ukrainie. Czekamy na Państwa słowo, szanowni czytelnicy! Materiały prosimy przesyłać na pocztę: slovo_prosvity@ukr.net wy – rycerz Chołodnego Jaru” zapytano mnie: „Po co nam badać biografie postaci historycznych, które przegrały walkę? Dlaczego historia Ukrainy – to historia porażek? Gdzież nasze zwycięstwa?”. Oburzyłem się nawet na samo postawienie pytania.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
osobistej dokumentalnej wystawy o śledztwach dotyczących zbrodni popełnionych wobec majdanowców, prezentacja albumu „ART&FACT” o inicjatywie majdanowej „Artil Majdan”, spotkanie z założycielami inicjatywy „Muzeum Majdanu / Muzeum Wolności” w przestrzeni wystawy „Twórcza siła wolności. Inicjatywy obywatelskie Majdanu”. Kuratorskie oprowadzanie Olgi Sało po projekcie wystawowym „Stulecie niezłomnych”, na który składa się 40 historii i fotografii ukazujących stuletnią walkę Ukraińców o państwowość. Odbyła się również prezentacja drugiego tomu wydania „Niebiańska Setka. Żywoty” z udziałem autorki Swietłany Tereikowskiej. Księga żywotów Bohaterów Majdanu, nad którą autorka pracowała przez siedem lat, to nie tylko zbiór nekrologów czy notatek pamiątkowych, lecz kronika, która pozwala poznać Bohaterów Niebiańskiej Setki takimi, jakimi byli za życia. Zwiedzający Muzeum Majdanu mogli obejrzeć monodramę Jurija Czebotarowa o Majdanie. Odbyły się także publiczne wydarzenia: nabożeństwo żałobne przy kaplicy na Alei Bohaterów Niebiańskiej Setki w Kijowie, składanie kwiatów, zapalanie lampek, Marsz Pamięci ku czci Niebiańskiej Setki i obrońców niepodległości Ukrainy od Michajłowskiego Złotoglawego klasztoru do kaplicy, cicha akcja upamiętniająca poległych podczas Rewolucji Godności – „Anioły pamięci” agencji artystycznej „Terytorija A” oraz inne. Szczególną uwagę zwrócił projekt „Promienie Godności” na Alei Bohaterów Niebiańskiej Setki, który stał się kulminacją tegorocznych wydarzeń pamięci i został uzupełniony częścią muzyczną – prezentacją multimedialnego projektu „Strażnica Godności” z udziałem Daryny Kulczyckiej, Romana Koliady i Wiktorii Romanczuk.
bez wysiłku jest to niemożliwe, ale trzeba: „Obwód lwowski tradycyjnie był i pozostaje ośrodkiem edukacyjnym Zachodniego regionu Ukrainy oraz jednym z wiodących edukacyjno-naukowych centrów naszego kraju. W tym kierunku wskazane jest wykorzystanie modelu hubu jako organizacyjnej podstawy rozwoju sfery edukacji w regionie. Jednocześnie strategiczne wyzwania w dziedzinie edukacji oraz wzrost jej roli w kształtowaniu „społeczeństwa wiedzy” wymagają rozwoju edukacji na zasadach innowacyjnych. Hub edukacyjny należy rozpatrywać jako perspektywiczny punkt wzrostu innowacyjnej gospodarki regionu zorientowanej na wiedzę. Taki wzrost jest możliwy dzięki zwiększaniu i unowocześnianiu potencjału edukacyjnego placówek oświatowych regionu; rozwijaniu powiązań między ZPTO, ZWO a biznesem; włączeniu regionu we światową przestrzeń edukacyjną; nawiązywaniu partnerskich relacji między ukraińskimi a europejskimi placówkami oświatowymi; kształtowaniu centrów rozwoju kreatywności uczniów i młodzieży; kształtowaniu sieciowej wzajem
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET, przewodniczący Kijowskiej Obwodowej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
23 lutego Kijowskie Obwodowe Zjednoczenie „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wspólnie z organizacją pozarządową „Instytut Rozwoju Narodowego” zorganizowało „Dzień ukraińskiego komiksu”. Wydarzenie poświęcono 120. rocznicy urodzin Leonida Perfeckiego, malarza-batalisty, autora szeroko znanych dzieł przedstawiających ukraińską walkę o wyzwolenie podczas I i II wojny światowej. Perfecki zapoczątkował ukraiński komiks jako zjawisko. Stworzona przez niego w obozie dla przesiedleńców seria rysunków „Ukraina w walce” została później opublikowana w Ameryce Północnej w formie komiksu. Był to komiks o UPA, wydrukowany w czasie, gdy Armia Powstańcza wciąż aktywnie walczyła w lasach na zachodzie Ukrainy. „Przez długi czas imię Leonida Perfeckiego było znane jedynie w środowisku artystycznym i w kręgach osób związanych ze sprawą narodowo-wyzwoleńczą. Ale teraz rocznica urodzin tego znakomitego ukraińskiego artysty została wreszcie wpisana do państwowego wykazu rocznic i jubileuszy. Tylko tak można wspierać i rozwijać pamięć o bohaterach narodowej walki”. Kierownik Instytutu Rozwoju Narodowego Mykoła Kraczenko dodał: „Ważne jest, aby pamięć o ukraińskich bohaterach była kultywowana w sposób systematyczny. Efektywna praca hubu edukacyjnego da dodatkowy impuls mobilizacji kadr dla edukacji, co pozwoli ukształtować jądro nosicieli nowej kultury, skupić kreatywnych ludzi w regionie”, – oto wam składowisko złomu słów z nowym cackiem „hub”. Czym więc jest to hub w języku angielskim? Hub – węzłowy lotnisko airfield, airport, aerodrome; ameryk. air-drome; tuleja techn. bush, bushing, hub-liner; spigot; piasta (w kole) nave, hub; centrum (w różnych znaczeniach) centre; ameryk. center (NUAS, 2016, J. I. Horot i in.). Innymi słowy, to słowo, pierwotnie oznaczające techniczny środek czegoś, nabrało przenośnego znaczenia „centrum działalności” lub „węzła jakiejś sieci” (w transporcie, technice komputerowej, w sieci magistralnej i in.). Zatem anglicyzm „hab” (poprawnie „hab”, bo angielska głoska [h] w związku z tegorocznymi pamiątkowymi datami i jubileuszami. To nie tylko godne uczczenie pamięci Leonida Perfeckiego, ale także właściwa odpowiedź na zarzuty antyukraińskich sił, które nieustannie próbują obrzucać błotem imiona bohaterów narodowo-wyzwoleńczej walki. Zatem najlepszą odpowiedzią na te zarzuty jest pamiętanie i upamiętnianie ukraińskiej heroiki!” – zaznaczył dyrektor Instytutu Rozwoju Narodowego Mykoła Kraczenko. W ramach „Dnia ukraińskiego komiksu” eksperci Oleksij Rejns, Anastasija Kłjus, Anastasija Wil opowiedzieli o życiu i twórczości L. Perfeckiego, o tym, jak komiksy i propaganda są ze sobą powiązane, o tym, jak ważne jest dziś popularyzowanie komiksów wśród młodzieży i nie tylko. Ponadto organizatorzy wyróżnili pamiątkowym jubileuszowym medalem najlepszych współczesnych autorów tego gatunku: Kostiantyna Sulymę za komiks „Bujwiter”, Andrija Perecziatkę za komiks „Wij”, Spiłkę Ukraińskiej Młodzieży i „Plast” za wznowienie komiksów L. Perfeckiego oraz Oleksija Rejnsa za stworzenie przeglądowej platformy komiksowej „Rainshouse”. Wydarzenie moderował kandydat nauk historycznych Oleksandr Alfiorow.
nie wnosi do języka nowego pojęcia, lecz dubluje wieloznaczny latynizm centr (<centrum) z rodzimymi synonimami strekało, osereddia (SIS, s. 970), oseredok (SSUM 2, s. 609), natomiast w technicznym i transportowym użyciu funkcjonuje rodzime słowo wuzoł (<wiązać). Czy „Lwowszczyzna – hub edukacyjny” to nie to samo, co „Lwowszczyzna – centrum edukacji (ośrodek, ognisko)”? Lwowszczyzna, niestety, to zagrożenie dla edukacji, bo właśnie stąd pochodzą główni ministrowie – nieudolni reformatorzy Kwit, Hrynewycz, Chobzej – którzy wprowadzili kurs na pełną denacjonalizację i kosmopolityzację oświaty oraz wypłukiwanie z niej rodzimej terminologii narodowej. Jak trafnie mówił A. Schopenhauer: „Nie wszystko, co nazwano na nowo, jest rzeczywiście nowe, a to, co znane pod starą nazwą, tak się zestarzało, że trzeba je przemianować, aby zwrócić uwagę”. Tylko u bardzo słabych i zależnych ludzi używanie obcego słowa jako nowego rodzi iluzję nowego pojęcia.
Tłumaczenie maszynowe
Rada Najwyższa w tym roku na poziomie ustawodawczym uznała Rewolucję Godności za jeden z kluczowych momentów państwowotwórczych Ukrainy, a Gabinet Ministrów zatwierdził plan działań na rzecz upamiętnienia wyczynu uczestników Rewolucji Godności oraz utrwalenia pamięci o Bohaterach Niebiańskiej Setki na lata 2021–2025.
Heorhij ŁUKJANCZUK
Niebiańska Setka to nie przypadkowe ofiary ulicznych starć. Śmiałkowie świadomie dokonali swojego obywatelskiego wyboru, rozumiejąc, że w przeciwnym razie utracą wolność i niepodległość państwa. Dla każdego z nich słowo „wolność” miało swoje niepowtarzalne znaczenie. Narodowe Muzeum Rewolucji Godności wraz z partnerami zorganizowało zespół przedsięwzięć z okazji Dnia Bohaterów Niebiańskiej Setki. Program obejmował wystawy, pokazy filmów, wycieczki, prezentacje materiałów wideo i wydawnictw, wydarzenia upamiętniające oraz ogólnoukraińską kampanię informacyjną. Muzeum zaprezentowało edukacyjny film „Ludzie tworzą historię”, zrealizowany wspólnie z zespołem firmy WhiteMovie.
Ołeksandr Kom'jachow na prezentacji monumentalnego dzieła graficznego „Archistratyg Michał”
Switłana Tereikowśka na prezentacji „Niebiańska Setka. Życiorysy”
Production. Opowiada on o tym, co skłoniło Ukraińców do wyjścia na Majdan, jak zmieniła się ich świadomość i jak wydarzenia wpłynęły na przyszłość Ukrainy. Studenci-dizajnerzy Narodowej Akademii Sztuk Plastycznych i Architektury stworzyli projekt artystyczny „Majdan: przestrzeń twórczości”. Odbyła się prezentacja teledysku i albumu muzycznego „Strażniczka Godności”, a także serii filmików projektu „Charaktery Godności”, stworzonych przez reżyserkę Darynę Kulczycką, kompozytora Romana Koliadę i artystkę Wiktorię Romanczuk. Odbyły się prezentacja edukacyjnego filmu o Majdanie i Niebiańskiej Setce, prezentacja monumentalnej pracy graficznej Ołeksandra Kom’jachowa „Archanioł Michał”, poświęconej Niebiańskiej Setce, oraz otwarcie [...] rzekomej strategii genderowego „wyzwolenia”, a także bezosobowe ogólniki w rodzaju „ludzkość w ogóle”, „doświadczenie wspólnot” i zupełnie zbędny latynizm „indywiduum” zamiast naszego „osobowość”: „Proces edukacyjny z pozycji osób uczących się jest procesem przyswajania przez indywidua kulturowo-historycznego doświadczenia wspólnot, do których należą, ludzkości w ogóle. Proces ten wymaga od uczącego się/uczącej się aktywności fizycznej, intelektualnej i emocjonalnej, której wynikiem jest jego/jej rozwój osobowy i indywidualizacja”. Czyli od znaczenia słowa rdzeń jako „głównej wewnętrznej części niektórych przyrządów, aparatów, wyrobów itp.”, „podstawy kwiatostanu i owocostanu niektórych roślin” (SUM V, s. 759). W ten sposób zapowiedziane w nagłówku zostało całkowicie zatarte przez wspomniane pustosłowie. Natomiast twierdzenie „Lwowszczyzna – hub edukacyjny” zostało rozwinięte przez powszechnie zrozumiałe słowo „centrum” i takie mnóstwo opisowych wyrażeń, że dotrwać do kon-
Tłumaczenie maszynowe
Anglicyzm z trzech liter, z początkową literą H... dotarł oczywiście również do sfery oświaty – tego poligonu ukraińskiego samozaprzeczenia i samoalienacji, gdzie testuje się zagraniczne lewicowo-liberalne idee i praktyki. W dokumencie „Strategia edukacji obwodu lwowskiego” natrafiłam na takie dwa nagłówki: „Oświata – serce kultury” i „Obwód lwowski – hub edukacyjny”. Oczywiście od „serca” zrobiło się cieplej, od „hubu” skręciło w żołądku… Cóż więc znaczy „Oświata – serce kultury”? W interpretacji tego pojęcia nie znalazłam rozumienia edukacji jako rdzenia etnonacji i narodowej osi naszej kultury – czyli jej wewnętrznej treści. Natomiast przenika cały tekst bezsensowne nagromadzenie słów z wszechobecnymi feminatywami (słuchacz/słuchaczka) jako znaku-
Tłumaczenie maszynowe
Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki w sali widowiskowej „Proświty” przeprowadziło konferencję poświęconą Międzynarodowemu Dniowi Języka Ojczystego. Proponujemy czytelnikom „Słowa Proświty” główne tezy wystąpień uczestników konferencji.
Pawło MOWCZAN, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki:
– Zastępca przewodniczącego Towarzystwa „Proświta”, akademik Heorhij Filipczuk, porównał obronę języka do obrony naszej fizycznej, państwowej przestrzeni. Nadajemy priorytet właśnie tym duchowym granicom, które dzisiaj są u nas zrujnowane i nie wiadomo kiedy zostaną odnowione, jeśli nie dołożymy wspólnych wysiłków.
152 lata temu, kiedy zakładano „Proświtę”, po raz pierwszy wybrzmiało, a wszystkie kolejne pokolenia prośwician podkreślały, że samoidentyfikacja jest możliwa tylko w słowie. Problem językowy dzisiaj przyrównujemy do stanu obecnego ukraińskiego społeczeństwa, ukraińskiego państwa. Swoje tezy w tej sprawie wyraziłem w trzech książkach: „Klucz zrozumienia”, „Kamień graniczny” i „Ukraiński format”. Wyłącznie kwestiom językowym poświęciłem wszystkie lata literackiego bytowania, uświadamiając sobie, że właśnie słowo jest optyką i naszą energetyczną inspiracją. Daje nam ono ogromną przestrzeń i ogromne możliwości. Znajdujemy się w zupełnie innej sytuacji niż 100 lat temu, kiedy zakładano państwo, kiedy było ono przeformatowywane, kiedy się odradzało – powołujemy się na praktykę naszych poprzedników, którzy uświadamiali sobie znaczenie języka. Dlatego dzisiaj wyrażam wdzięczność wszystkim, którzy przez całe swoje życie nie są obojętni na ten problem, który mieliśmy nadzieję rozwiązać i który pozostaje bolesny. Wieś, nośnik żywego ukraińskiego słowa, dzisiaj jest praktycznie zdemontowana.
Wcześniej naród ukraiński nie znajdował się w takiej sytuacji jak obecnie. W ciągu 100 lat utracono wiele ukraińskich ziem: Chełmszczyznę, Brześczyznę, Kubań, Woroneżczyznę, Starodubszczyznę. Musimy wyraźnie uświadamiać sobie, że metropolie, które zostały zbudowane w czasach imperialnych, były formowane przez imperium jako twierdze antyukraińskości w taki sposób, że nawet dzisiaj jesteśmy zmuszeni zdobywać informacyjnie te twierdze. Wiemy, jak nam przeciwdziałano i jak będą przeciwdziałać, stosując technologie, które produkuje nasz największy oponent i wróg – Rosja, kiedy Putin deklaruje braterstwo i jedność ogólnokulturowej przestrzeni, „ogólnokulturowej”, jak to nazywa.
Terminu „ogólnokulturowości” używał jeszcze Teofan Prokopowicz, który faktycznie był ideologiem formowania Imperium Rosyjskiego. I tutaj należy przypomnieć ogromną zasługę Ukraińców w formowaniu Imperium Rosyjskiego, Ukraińcy też powinni je zburzyć.
Całkiem niedawno, przeglądając antologiczne wydanie utworów Mykoły Wasylowycza Hohola, znalazłem tam bardzo ciekawą stronę. Proponuje on włączenie całego zasobu języka ukraińskiego do „Słownika ogólnorosyjskiego”.
Dobrze wiemy, jak był zaangażowany w „ogólnorosyjskość” Dal, kozak ługański, wielu ukraińskich uczonych, którzy formowali zasady Imperium Rosyjskiego. Teraz naszym zadaniem jest zburzenie wszystkich tych nawarstwień, wszystkich tych murów. Może to zrobić państwowa społeczność, Ukraińcy, którzy byli i pozostają nieobojętni. To ci, którzy przejmują sztafetę „Proświty” i uświadamiają sobie, że nasze problemy rozwiążą świadomi Ukraińcy, a nie programy polityczne, które zmieniają się, tak jak polityczni gracze, których było już tak wielu w naszej pamięci.
Podczas ostatniego spotkania poruszyliśmy temat „wirusów świadomości”, które atakują organizm narodowy poprzez obce słowo. Słowo ojczyste nasyca nas i daje tę duchową energię, która im się przeciwstawia i zwycięża.
Dzisiaj, kiedy są już pewne ustawy, kiedy są pewne struktury – od naszej świadomości, naszej aktywności zależy, jakim będzie ukraińskie państwo. Bo bez pełnowartościowego funkcjonowania języka ukraińskiego jako rzeczywiście państwowego, możemy mieć tylko fikcyjną państwową przestrzeń informacyjną. Będą panować nasi oponenci, nasi wrogowie. Spójrzcie, jak są etnicznie zabarwieni na jeden kolor. Nie przyjęli Ukrainy jako ukraińskiego państwa. Przyzwyczaili się tutaj dominować.
Dlatego wzywamy do jednoczenia się wszystkich, którzy rozumieją, że ukraiński los zależy od tego, na ile będziemy silni.
„Proświta” nie posiada tych zasobów ekonomicznych, na których mogłaby zbudować swoją działalność. Liczymy na Pełnomocnika ds. ochrony języka ukraińskiego: rozszerzymy jego sekretariat na całą Ukrainę. Odpowiednio będziemy działać z innymi instytucjami, gdzie są Ukraińcy, którzy są świadomi tego, w jakim stanie dzisiaj znajduje się państwo. Bo nie ma tematu ważniejszego niż temat ukraińskiego słowa.
Mam nadzieję, że nasycimy nasz eter i naszą przestrzeń swoją obecnością. Myśl i słowo materializują się, więc ukraińskie słowo musi panować w naszej przestrzeni, pod naszym niebem.
W najbliższym czasie kontynuujemy nasz temat i będzie on związany ze słowem Łesi Ukrainki, słowem narodowym, naszym narodowym wymiarem i naszą wielką perspektywą.
Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor:
– Widzimy otwarty atak tych wrogów, z którymi godziliśmy się przez 30 lat, ale czas nazywać rzeczy po imieniu. Wzywam was do walki z zastarzałą chorobą ukraińskiej inteligencji. To brak ofensywności, wyczekiwanie i inne nasze choroby. Czekamy, że ktoś zrobi to za nas. Możemy zacząć mówić na każdy temat, ale kiedy dochodzi do konkretów, zaczynamy wycofywać się na bok.
Cztery miesiące walczę z problemem, który jest jedną z płaszczyzn niszczenia nas jako samowystarczalnego narodu. Ta sytuacja jest związana z Ministerstwem Oświaty i Nauki Ukrainy. Próbuję podnieść społeczność naukową. Doszło do listów do prezydenta, przewodniczącego Rady Najwyższej oraz premiera Ukrainy, pod którymi podpisało się 2-3 tuziny śmiałków.
I to nie jest problem tylko nauki.
To problem rodziców, studentów, abiturientów, uczniów starszych klas. Dlatego, że wszyscy wkrótce będziemy wyjeżdżać po wiedzę do Polski, USA. Trwa pełna degradacja, na szczyty nauki wychodzą ludzie, którzy mogą kupić artykuł w czasopiśmie.
Tymczasem mogę wymienić dziesiątki źródeł, które nie odważają się mówić, że nasza nauka, naukowa ukraińska mowa, znajdują się w odwrocie.
Chcę zwrócić się do naszych kolegów w obwodach. Róbmy tak, żeby nas słyszano, żeby nas widziano, żeby się nas bano. Wiele nie trzeba, weźcie 1-3 sprawy, ale głośne, na cały obwód, które dotyczą naszego życia, naszego języka. Jednoczcie ludzi zdeterminowanych, szukajcie tych, którzy się nie boją.
Dzisiaj mówimy o edukacji uniwersyteckiej. Zwróciłem się do Chmielnickiej „Proświty”, aby poparła moją publikację o rektorze Uniwersytetu Kamieniecko-Podolskiego, który jest wrogiem Ohijenki, zniszczył zbiór, w którym publikowała się elita naukowa. Znowu wybrano go na 5 lat. Ale Chmielnicka „Proświta” mnie nie poparła, bo po tym mogłaby stracić swoje pomieszczenie.
Weźmy Czernihów. Już 5 lat walczę przeciwko nazwie biblioteki obwodowej. Boli mnie to, bo pochodzę z rejonu nieżyńskiego w obwodzie czernihowskim. Myślicie, że poparli mnie pisarze albo Czernihowska „Proświta”? Biblioteka obwodowa nadal nosi imię Korolenki. A w Nieżynie do dzisiaj jest ulica Moskiewska. To hańba.
Nie mamy dokąd się wycofywać.
albo bużańscy, albo my. Ukraina dla Ukraińców i tych, którzy szanują prawa Ukrainy, którzy szanują język ukraiński i chcą żyć na tej ziemi. Zamierzamy dotrzeć do Szmyhala i Razumkowa, przekazać nasze myśli Zełenskiemu. Im więcej będzie rozmów wokół tych kwestii, tym szybciej opinia publiczna będzie się zmieniać. I będziemy mogli pozbyć się naszych chorób. Heorhij Fiłypczuk, akademik NAPU, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: – 21 lutego to ważny dzień nie tylko dla Ukraińców, ale i dla wszystkich narodów. Bo każdy świadomy człowiek, każdy świadomy naród, każdy świadomy naród ma jedno wielkie prawo cywilizacyjne. Prawo do pamięci. Musimy pamiętać rzeczy, które zmusiły świat do wstrząsu. W stolicy Bengalu stoi wspaniały pomnik studentów-męczenników, którzy zginęli w walce o swój język bengalski. Ale muszę mówić o Ukrainie. Przypomnijmy Ołeksandra Olesia, który powiedział, że kiedy Ukraina walczyła o prawo do swojego życia z katami, umierała i chciała tylko jednego – współczucia, Europa milczała. I teraz liczyć na to, że rzeczywiście ktoś nam pomoże odbudować naszą duchową ruinę, naszą wykrwawioną świadomość, najwyraźniej nie warto. Dla nas jest zasadniczo ważne dzisiaj na poziomie polityki humanitarnej i przede wszystkim polityki oświatowej, zaczynając od macierzyństwa, od placówki przedszkolnej i kończąc na uniwersytecie, pamiętać, że jakikolwiek atak na takie przedmioty jak literatura, historia Ukrainy, nie mówiąc już o języku ukraińskim, to atak na naród ukraiński. I jeśli słyszą nas przedstawiciele odnowionego Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy, to niech pamiętają o jednej rzeczy: literatura ukraińska, historia Ukrainy to przedmioty państwowotwórcze, narodowotwórcze. Ich nie tylko nie można dzisiaj ignorować, skracać, je trzeba wzmacniać, ponieważ to baza formowania narodu ukraińskiego, nacji, obywatela. Musimy wprowadzać naszą pamięć narodową w przestrzeń informacyjną. Jeśli mówimy o 1952 roku, kiedy wydarzyła się tragedia w Pakistanie, to musimy pamiętać, że w 1951 roku 800 studentów Uniwersytetu Charkowskiego wystąpiło tylko o to, aby zdawać egzaminy nie po rosyjsku, a po ukraińsku. Ich wykluczono z uniwersytetu, a 33 osoby rozstrzelano za język ukraiński. Pytam: czy zabijają za język ukraiński? Tak, zabijali, zabijają i nadal zabijają. Musimy pamiętać o trzech tysiącach ukraińskich dziewcząt w wieku od 12 do 14 lat, które stalinowscy satrapowie w 1949 roku zgwałcili, zniszczyli i utopili w bagnach Kołymy. Musimy wspomnieć tych, którzy niszczyli sprawę ukraińską, i nigdy nie nazywać ulic ich imionami. Kaganowicz w 1927 roku rozpoczął deukrainizację, przybył na Ukrainę na polecenie Stalina. I ten program z 6 punktów dotyczący denacjonalizacji Ukrainy działa do dziś. A proces sądowy nad 10 studentami, którzy zostali rozstrzelani tylko za to, że bronili swojego państwa i swojego języka ukraińskiego. A Wasyl Łypkiwski, który chciał, aby w ukraińskim kościele kaznodzieje zwracali się do wiernych, Ukraińców ukraińskim słowem, abyśmy nie modlili się do obcych bogów. Jego rozstrzelano. I tę straszną listę, włącznie z procesem Związku Wyzwolenia Ukrainy (SWU), w wyniku którego rozstrzelano 120 tysięcy ukraińskiej inteligencji, można długo kontynuować. Pytamy, dlaczego naród ukraiński jest taki zmęczony, taki śpiący. Dlatego, że kwiat narodu bez przerwy niszczono. Mamy już niepodległą Ukrainę, ale naród nie powstał, naród nie wstrząsnął się od tego strasznego bólu, tej nienawiści, kiedy w zeszłym roku zabito w Bachmucie Artema Miroszniczenkę tylko za to, że rozmawiał w języku ukraińskim. Musimy nie płakać. Musimy walczyć, wymagać od wszystkich instytucji – naukowych, oświatowych, informacyjnych, Rady Najwyższej, Rządu, prezydenta, aby święcie wypełniano te, nawet słabe postanowienia ustawy o języku ukraińskim. Zgodnie z Encyklopedią Językową Europy, w tej części świata jest 275 języków – żywych i martwych. Ale historia nie zna ani jednego przykładu, gdzie Ukraina czy Ukraińcy sięgaliby po język jakiejkolwiek mniejszości narodowej. Stworzyliśmy bodaj najlepszy model kulturowo-oświatowy na świecie, ale staliśmy się przedmiotem nagonki ze strony wszystkich, zaczynając od zjadaczy ukraińskiego chleba w Radzie Najwyższej, a kończąc na wystąpieniach na zgromadzeniach Rady Europy, Unii Europejskiej, Komisji Weneckiej itp. Dlaczego nasze tak zwane nowe twarze, nowi politycy nie prezentują tego naszego modelu kulturowo-oświatowego – humanitarnego, tolerancyjnego i nie bronią ukraińskich interesów narodowych? „Proświta” zwróciła się do pełnomocnika Tarasa Kreminia w sprawie ochrony języka ukraińskiego. Nie prosimy z nami współpracować. My wymagamy takiej współpracy. Bo tylko oparłszy się na ukraińskich patriotycznych siłach oświatowych, organizacjach, ukraińskiej inteligencji można rzeczywiście coś zmienić na lepsze. Popieramy to stanowisko, że Ukraina jest zobowiązana stać się członkiem tak zwanej Europejskiej Federacji Języków Narodowych
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
instytucji. Chcemy, aby wreszcie Rząd zrozumiał, że najlepsza klasyka, najlepsze dzieła, najlepsze osiągnięcia w różnych segmentach życia muszą być przetłumaczone na język ukraiński i trafić do szkoły, być zawarte w treści naszych programów. Zatem, jak finansujemy naszą kulturę, wydawnictwa książkowe. Już 20. rok stawiamy pytanie przed prezydentem, premierem, dlaczego Ukraina dzisiaj doszła do stanu duchowej ruiny. Wydajemy 0,5 książki na mieszkańca, a nasi sąsiedzi z Europy Środkowej – po 10-12 książek, czyli 20-25 razy więcej. Dlaczego dzisiaj na samo tłumaczenie europejskiego ustawodawstwa na 24 języki urzędowe, które dzisiaj są w Europie, w przeliczeniu na hrywny wydaje się 37 miliardów, a na Ukrainie tylko 3 miliardy na wsparcie kultury narodowej? Zwracamy się do instytucji państwowych, aby zrozumiały jedną rzecz. Musimy strzec granic naszego języka państwowego nie mniej niż granic terytorialnych. Państwo ukraińskie jest zobowiązane chronić i wszelkimi sposobami wspierać nasz ojczysty, nasz państwowy język. Iwan ZAJEC, polityk, członek rady głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki: – Sytuacja z językiem jest niepokojąca i niejednoznaczna. Mamy zarówno pozytywne, jak i negatywne tendencje. W społeczeństwie kształtuje się zrozumienie nadzwyczajnej ważności języka ukraińskiego dla narodu, dla losu Ukraińców. Wprowadzenie w życie Ustawy o funkcjonowaniu języka ukraińskiego, jak widzimy, nie wzburzyło społeczeństwa. Nie wzburzyło go także wprowadzenie w życie artykułu 30. tej ustawy o używaniu języka ukraińskiego w sferze obsługi. Badania socjologiczne pokazują, że dwie trzecie ludności Ukrainy popiera te środki. Czyli ludzie intuicyjnie domagali się takiej ustawy i mechanizmów ochrony swoich praw do języka. Przyjęcie Ustawy o funkcjonowaniu języka ukraińskiego jako państwowego, przy wszystkich jej niedoskonałościach (na przykład brak normy, która wymagałaby od deputowanych ludowych Ukrainy znajomości języka państwowego), tworzy mechanizmy ustawodawcze realizacji 10. artykułu Konstytucji Ukrainy o języku ukraińskim jako państwowym. Wcześniej nie mieliśmy takich mechanizmów, apelowaliśmy jedynie do tego artykułu i decyzji Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z 1999 roku. Kolejną pozytywną tendencją jest pojawienie się instytucji rzecznika językowego, Pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego. Dlatego możemy powiedzieć, że masę krytyczną ustawodawstwa językowego i masę krytyczną fundamentu instytucjonalnego już mamy. Jeszcze jeden pozytywny czynnik – przeniesienie edukacji szkolnej na język ukraiński nauczania. Widzieliśmy, jak antyukraińskie siły w zeszłym roku walczyły przeciwko temu zapisowi Ustawy o oświacie. Chcę również wymienić instytucję kwot, która tak samo zadziałała w pozytywnym kierunku. Wśród tendencji o charakterze negatywnym chciałbym zwrócić uwagę na aktywizację antyukraińskich, prorosyjskich sił, które rozwinęły działalność mającą na celu szkalowanie języka ukraińskiego, niwelację jego znaczenia. Ten negatyw trzeba powstrzymywać nie tylko słowami potępienia, ale i odpowiedzialnością karną, czyli działaniami ze strony władzy państwowej. Drugie, na co chciałbym zwrócić uwagę: piąta kolumna próbuje rewidować ustawodawstwo językowe. Widzimy próby likwidacji Ustawy o języku ukraińskim w ogóle przez Sąd Konstytucyjny Ukrainy lub częściowo, poprzez inicjatywy ustawodawcze, które dzisiaj są w Radzie Najwyższej. Inicjatorami inicjatyw ustawodawczych przeważnie są deputowani z frakcji «Sługa Narodu» Bużanski, Dubinski i wielu innych. Z ich strony widzimy pewną przebiegłość, wykorzystywanie momentów psychologicznych. Dubinski i Bużanski w swoim projekcie ustawy proponują zabrać instytucję kar za naruszenie ustawodawstwa językowego przez podmioty gospodarcze. A w innym projekcie ustawy, którego autorami są również przedstawiciele tej frakcji, już proponuje się odroczenie tych kar o trzy lata. Tak czy inaczej, ale tej ustawie będzie koniec, jeśli zabierzemy z niej instytucję kar. Trzeci negatyw – piąta kolumna odmawia przeglądu reżimu językowego bazującego na używaniu języka państwowego. W tym celu spekulują na prawach przedstawicieli mniejszości narodowych. Zaczynają podważać język ukraiński jako państwowy. Czwarte – nie może nas nie martwić sytuacja w mediach. Polityka redakcyjna odbywa się w taki sposób, jakby kwoty językowe nie były naruszane, ale do studiów zaprasza się takich mówców, którzy 80-90% czasu antenowego rozmawiają w języku rosyjskim. A rozmawiają z kim – z politykami, którzy zgodnie z Konstytucją i ustawami są zobowiązani używać języka państwowego, bo to sfera publiczna. Ta destrukcja w sferze językowej jest włożona jako bardzo ważny element ogólnego rewanżu polityki prorosyjskiej. Musimy widzieć wszystkie środki, które oni dzisiaj wykorzystują. Nie powinniśmy ograniczać naszej działalności tylko do sfery dyskusji. Musimy wymagać od prezydenta, Gabinetu Ministrów realizacji ukrainocentrycznej polityki humanistycznej. Tutaj trzeba akcentować właśnie na aspektach językowych. Jednym z kluczowych momentów Ustawy o funkcjonowaniu języka ukraińskiego jako państwowego jest właśnie prawo do otrzymania informacji w ojczystym języku ukraińskim. Władza, która nie wykonuje 10. artykułu Konstytucji Ukrainy, świadomie torpeduje Ustawę o języku ukraińskim – to władza, która niszczy ukraińską państwowość i unicestwia ukraiński naród. Czym więc różni się od Rosji, która napadła na nas z bronią? Taras KREMIŃ, Pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego: – Wydaje mi się, że władza ukraińska powinna więcej uwagi poświęcać takim kwestiom, jak ukraińska propaganda, totalna ukrainizacja nie tylko sfery językowej, ale i kulturalnej, ideologicznej, politycznej, oświatowej. Musimy aktywnie pracować nad pojęciem «ukraiński świat wewnątrz Ukrainy». Niestety, zawsze doganiamy ostatni pociąg, to jest ten sposób, w jaki próbujemy zareagować na rusyfikatorski napór w naszym politycznym środowisku. Ten proces rozpoczął się nie w latach 2013-14, a znacznie wcześniej – w 1991 roku. Przeprowadziliśmy konferencję prasową na temat: «Ograniczenie funkcjonowania języka ukraińskiego na tymczasowo okupowanych terytoriach Ukrainy». Mówiliśmy o tym, jakie położenie było w latach 90., 2000. i zaczynając od 2014 roku, kiedy rozpoczął się faktycznie ukraiński lingwocyd. Na terytorium okupowanego Krymu i części obwodów ługańskiego i donieckiego nie zostało nic. Oprócz tego, że są pojedyncze przypadki, kiedy zdobywcy wykształcenia, niektórzy nauczyciele języka ukraińskiego i literatury samodzielnie próbują kosztem faktycznie podziemnych działań przeprowadzać wieczory twórcze czy czcić daty historyczne. Teraz aktywnie przygotowują się do jubileuszu Łesi Ukrainki. Oczywiście, będzie to odbywać się podziemnie. Na okupowanym terytorium Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» uważane jest za organizację ekstremistyczną. A ja zostałem uznany za personę non grata w Rosji. Warto nie tylko konsolidować swoje siły, ale działać konkretnie. Z wyników tego okrągłego stołu należy przygotować wspólne oświadczenie, w którym koniecznie mowa byłaby o ryzykach związanych z rejestracją projektów ustaw, wspominanych przez Iwana Zajca, które będą rozpatrywane w profilowej komisji ds. polityki humanistycznej. Uważam, że to naturalny proces, kiedy jedna z najpotężniejszych i najstarszych organizacji społecznych, bez której niemożliwe byłoby wyobrazić sobie odrodzenie Ukrainy w 1991 roku, prawdziwie ogłasza swój głos.
Zdecydowanie w 2021 roku powinien pojawić się program państwowy dotyczący opanowania języka ukraińskiego. Tymczasem na razie istnieje tylko projekt koncepcji, którą przeanalizowaliśmy wraz z naszym Sekretariatem i przedstawiliśmy swoje propozycje. Ale stanie się ona programem dopiero wtedy, gdy zostanie sfinansowana. Do tej pory państwo nie określiło się i nie zapewniło stworzenia sieci bezpłatnych kursów nauki języka ukraińskiego. W budżecie wystarcza środków na wszystko, oprócz podstaw ustroju konstytucyjnego, mam na myśli język ukraiński. Wzywam uczestników konferencji do udziału w działalności komisji branżowych. Przecież ci, którzy mają status deputowanego ludowego Ukrainy, mają dostęp do każdej instytucji formy własności państwowej lub komunalnej. Konstytucja Ukrainy z 1996 roku wyposażyła ukraińską władzę nie tylko w możliwości zapewnienia i nieuchronnego wykonywania ustawodawstwa językowego, ale także w narzędzia karania tych, którzy tego ustawodawstwa nie wykonują. A kiedy proponuje się odroczenie wprowadzenia 57. artykułu ustawy językowej, w którym mowa o karach, jest to świadectwo bezradności państwa, które stymuluje dalszą totalną rusyfikację narodu ukraińskiego. Według wyników ostatnich badań około 90% obywateli Ukrainy pozytywnie ocenia to, że sfera usług od 16 stycznia 2021 roku stała się ukraińskojęzyczna. Również pozytywne jest to, że wszystkie szkoły wreszcie stały się ukraińskojęzyczne, z wyjątkiem poszczególnych klas w miejscach zwartego zamieszkania mniejszości narodowych. Ale, co dziwne, miejscem zwartego zamieszkania, gdzie domagają się nauczania w języku rosyjskim, jest przede wszystkim Kijów. W centrum miasta, w pobliżu Uniwersytetu im. T. Szewczenki, znajduje się liceum imienia Ołeksandra Dowżenki, gdzie część klas jest rosyjskojęzyczna. Absolutnie podzielam państwa zaniepokojenie i popieram państwa inicjatywę, że powinna istnieć wyraźna współpraca między Sekretariatem pełnomocnika, który na razie nie ma przedstawicielstwa w regionach, a rozgałęzioną „Proświtą”. Projekt memorandum jest obecnie studiowany przez naszych prawników. Szczerze mam nadzieję, że damy mu start. Musimy stworzyć mapę drogową i określić, w jaki sposób wychodzić z podziemia, nie zważając na pandemię, działać naprawdę zdecydowanie, systemowo. Jestem gotów stać się państwa sojusznikiem, państwa bratem i wzywam państwa, by stać obok. Będziemy bronić swoich praw i staniemy się prawdziwymi propagatorami państwa ukraińskiego. Wołodymyr SEMYSTIAHA, przewodniczący Ługańskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki: – Tam, gdzie jest język ukraiński, jest naród ukraiński. Tam, gdzie jest naród ukraiński i jego język ukraiński – to terytoria etniczne, na których ma on dane przez Boga prawo mieszkać i tworzyć swoją historię. To aksjomat. Jeśli istnieje państwowa struktura polityczna, to ta struktura chroni naród ukraiński i liczy się z nią cały cywilizowany świat. Z wyjątkiem tych, którzy nie chcą widzieć i wiedzieć, że istnieje naród ukraiński. Chciałbym podkreślić to, że nasz wróg, mowa o Rosjanach, stworzył w Donbasie edukację według rosyjskich standardów, według rosyjskich podręczników, bez języka ukraińskiego. Ze swoim własnym widzeniem tego, co się dzieje. Teraz w Donbasie za to, że przechowuje się książki o języku ukraińskim czy literaturze ukraińskiej, można otrzymać 15 lat więzienia. I Rosjanie nie wymyślili tu nic nowego. Bo wszędzie, gdzie są takie jak w Federacji Rosyjskiej reżimy totalitarne, czynią tak samo. Na tym tle dziko słyszeć naszych możnowładców, którzy deklarują, że po wyzwoleniu Donbasu język rosyjski otrzyma tam wszechstronne wsparcie. Szanowne towarzystwo, a dla kogo przygotowujemy specjalistów ze znajomością języka rosyjskiego? Czy będą mieli prawo do pracy, czy będą podmieniać Ukraińców itp. Wiemy, do czego to doprowadziło – do wojny, do niszczenia narodu ukraińskiego. 1 marca – stulecie od dnia założenia Ługańskiego Instytutu Oświaty Ludowej. Dziś to Ługański Narodowy Uniwersytet imienia Tarasa Szewczenki. Chciałbym podkreślić, że pracowali tu czołowi językoznawcy, literaturoznawcy nie tylko z ogólnoukraińskim, ale i światowym imieniem. Niestety, część z nich została fizycznie zniszczona przez reżim stalinowski. Inna część wegetowała czy to w Charkowie, czy to w Zaporożu, propagując wielkie ukraińskie słowo. Wiemy to, co się dzieje i to, co się działo. U mnie powstaje pytanie: czyż system kar może wpłynąć na to, aby utwierdzić język ukraiński? Myślę, że powinny być bardziej ostre środki. Chodzi przede wszystkim o pozbawienie obywatelstwa ukraińskiego. Te osoby, które wykładają dzisiaj na uniwersytecie Drahomanowa czy innych uniwersytetach i zamachają się na ukraińską państwowość czy język ukraiński, powinny ponieść odpowiednią karę. Bużanski i inni, kiedy przystępowali do swoich obowiązków, składali przysięgę na wierność narodowi ukraińskiemu, jeśli ją złamali – muszą odpowiadać przed prawem. Jeśli chcemy stworzyć potężne państwo ukraińskie typu europejskiego, nie zapominajmy, że powinna być własna inteligencja narodowa, własna elita narodowa – wojskowa, finansowa, ekonomiczna. Wszystko to może wydarzyć się tylko poprzez znajomość języka ukraińskiego, własnej historii, literatury i tradycji naszego narodu. Zakończenie na str. 6
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Nie ma tematu ważniejszego niż ukraińskie słowo», s. 4
Zakończenie. Początek na str. 4-5. Stepan WOŁKOWECKI, przewodniczący Iwano-Frankiwskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki: – Język był i pozostaje głównym kryterium naszego ukraiństwa. Dla nas, proświtian, jest to absolutna prawda. W przygotowanym przez nas memorandum centralnym punktem jest kwestia rozszerzenia możliwości wykorzystania naszego proświciańskiego potencjału. Na miejscach, w obwodach, będzie przedstawiciel pełnomocnika ds. ochrony języka ukraińskiego, to dodatkowy zasób, który rozszerzyłby nasze możliwości w zakresie ochrony języka ukraińskiego. Moglibyśmy wspólnie organizować kursy języka ukraińskiego. Możliwe są też inne formy współpracy, na które zgodzi się pełnomocnik. Wydaje mi się, że istnieje szerokie pole do współpracy i trzeba je wykorzystać. Myślę, że tym sprawom roboczym należy poświęcić osobną wideokonferencję, bo nazbierało się ich całkiem sporo. Trzeba je wszystkie omówić, włącznie z historycznym momentem formowania zjednoczonych wspólnot terytorialnych. Jarosław PITKO, przewodniczący Lwowskiego obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki: – Myślę, że do memorandum trzeba koniecznie wpisać kwestię monitoringu. „Proświta” musi wziąć na siebie bardzo ważną funkcję dotyczącą badania sytuacji, a w szczególności realizacji ustawodawstwa językowego. Jest to bardzo ważne w warunkach decentralizacji. Samorząd lokalny posiada potężne funkcje, które mogą być nadużywane w tym czy innym regionie. Będzie to dotyczyć także kwestii wdrażania ustawodawstwa językowego: gdzieś będzie jasne stanowisko organów władzy lokalnej, gdzieś rozmyte, gdzieś z podtekstem. Dlatego pełnomocnik, nie posiadając struktury, może oprzeć się na „Proświcie” i nadać jej funkcje monitoringu w zakresie badania opinii publicznej i sytuacji. Proświtianie, jak nikt inny, wyczuwają środowisko wewnętrzne, nastroje wewnętrzne. Jesteśmy gotowi wypełnić tę funkcję. Na konkretnych przykładach musimy realizować swoje działania. Weźmy choćby tak błogosławiony i ukrainizowany Lwów. Przeprowadziliśmy monitoring wykonania 10. artykułu Konstytucji Ukrainy i decyzji Sądu Konstytucyjnego. Zaangażowaliśmy do monitoringu grupę 50 osób. Zwróciliśmy uwagę na wygląd Lwowa, na to, że dwie trzecie nazw kawiarni, sklepów itp. nie jest w języku ukraińskim. Przygotowaliśmy apel do Lwowskiej Rady Miejskiej, nagraliśmy film: „Przywróćmy miastu Lwów język ukraiński”, przeprowadziliśmy akcję pod taką nazwą. Musimy wiedzieć, jak działać w konkretnych sytuacjach. Kyryło STECENKO, artysta ludowy Ukrainy, przewodniczący Kijowskiego miejskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: – W Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy odbył się okrągły stół na temat: „Prawo Ukraińca do języka”, poświęcony politycznym i prawnym aspektom sytuacji w polityce językowej. Odnośnie sfery usług w Kijowie po 16 stycznia. Wrażenie ciekawe. Zaczynam czuć w sklepach i innych placówkach, że to przeważnie mój rodzinny dom. Stało się o wiele mniej chamstwa, wyższości i niedbałości w komunikacji. Język ukraiński jest również nośnikiem ukraińskiej etyki, pozytywnego stosunku do niej. I to trzeba wspierać. Przy zmianach władz my, jako Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”, musimy trzymać w centrum uwagi tak zwane tablice językowe. Dzień Języka Ojczystego dotyczy nie tylko Ukraińców. Ale na Ukrainie jesteśmy przed Bogiem zobowiązani zachowywać język ukraiński oraz języki narodów bezpaństwowych, za które ponosimy odpowiedzialność. Trzeba zapewnić dominującą pozycję języka ukraińskiego we wszystkich sferach społecznych, sprzyjać podnoszeniu standardu językowego w sferze publicznej. Obecnie jest to wielki problem, gdyż niszczą nas z dwóch stron: stara kolonialna system rusyfikacji i nowa – bezosobowość Ukraińców na niwie językowej (anglicyzacja). Trzeba nadać językowi ukraińskiemu status języka komunikacji międzynarodowej. Większość obcokrajowców już tego przestrzega. Ale polityka władzy jest taka, że język rosyjski z czasów Związku Radzieckiego pozostaje językiem komunikacji międzyetnicznej. Ważnym czynnikiem jest polityka językowa biznesu. I ta walka, która toczy się o język ukraiński w sferze usług, dotyczy przede wszystkim kontroli nad zachowaniem językowym biznesu. Jeszcze jeden ważny czynnik – zachowanie językowe osób publicznych. Uważam, że z każdą osobą publiczną trzeba rozmawiać indywidualnie. Mamy zasoby i możliwości, aby wpływać na ich zachowanie. Wśród punktów, które powinny leżeć u podstaw państwowej polityki językowej, jest bezwarunkowy priorytet języka ukraińskiego oraz języków bezpaństwowych. Przede wszystkim są to Tatarzy krymscy. Także parytet językowy: żeby język rosyjski miał na Ukrainie te same prawa, co ukraiński w Rosji. To samo z Węgrami, Rumunami, Polakami itd. Musimy pozbyć się rosyjskiej dominacji i zagranicznego wpływu na ukraińską kulturę. Taras MARUSYK, specjalista ds. polityki językowej: – Obserwuję rozwój sytuacji językowej od początku niepodległości Ukrainy. Progresujemy, ale idziemy krokiem żółwia. Oczywiście, w porównaniu z latami 1989-90 posunęliśmy się naprzód. Są rzeczy, których nawet obecna władza nie może zatrzymać. Teraz największym problemem jest to, że istnieje konfrontacja między organami władzy państwowej a aktywną mniejszością społeczeństwa obywatelskiego, która próbuje skierować tę władzę na właściwe tory. Ale władza ma doświadczenie w tym, jak hamować wykonywanie prawa. Pierwsze próby zostały podjęte w 2019 roku, kiedy próbowano nawet uchylić ustawę lub usunąć kluczowe normy. Kiedy przyszło zrozumienie, że zrobić to jest praktycznie niemożliwe, obserwujemy szereg ataków na ustawę językową. Przewidywałem to kilka lat temu, kiedy sfera usług w Kijowie stawała się gorąca. Nie stałaby się tak problematyczna w niektórych momentach, gdyby władza robiła to minimum, które musi robić. Dzisiaj minister kultury wprost mówi, że karanie kelnera w Odessie za to, że nie wykonuje ustawy językowej, jest jakoś nie tak. Albo mówi o tym, że trzeba przeprowadzać łagodną ukrainizację, odroczyć lub znieść kary. A następca Tkaczenki – przewodniczący komisji parlamentarnej Poturajew niby zajmuje politykę państwową. Ale to, moim zdaniem, chwiejna pozycja, jak gra w złego i dobrego policjanta. Zli policjanci to ekipa Dubińskiego, Bużańskiego, a dobrzy – Poturajew i ekipa, którzy chcą odroczyć kary. Głównym celem władzy, począwszy od prezydenta, jest to, że jeśli nie ma możliwości uchylenia niektórych kluczowych norm ustawy, trzeba je rozmyć i dać sygnał społeczeństwu, że można nie wykonywać tych norm. Sfera usług. Tak, mamy dobre przykłady: są już dwa zwolnienia za brutalną odmowę obsługi w języku ukraińskim. To dobrze, to właśnie wpływ społeczeństwa obywatelskiego. Władza będzie się opierać, ile może. My też nie powinniśmy się zatrzymywać. Dalej będzie przeciąganie liny. Dobrze, że jest pełnomocnik, który chce zmienić sytuację i próbuje to robić. Iwan JUSZCZUK, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy: – Musimy tworzyć następne pokolenie. A w szkole, zwłaszcza wyższej, nie wszystko jest w porządku. Mamy wspaniałe ustawy, że nauczanie w wyższych uczelniach i szkołach odbywa się w języku państwowym. Ale pójdźcie do szkoły i posłuchajcie: nauczyciele mówią po ukraińsku na lekcji, a wychodzą na przerwę i zaczynają mówić z dziećmi w obcym języku. To dyskredytuje język państwowy.
Tłumaczenie maszynowe
Halyna Stefanowa – ukraińska aktorka teatralna i filmowa, zdobywczyni „Kijowskiej Pektorali” za najlepsze wykonanie głównej roli kobiecej w monodramie „Ściana” w teatrze „Aktor” (1997), laureatka nagrody imienia Wasyla Stusa (2001), nagrody imienia Dmytra Nytczenki (2002).
Chyba każdy z nas ma swoje relacje, swoją historię z ulubionym pisarzem, malarzem, aktorem, kompozytorem. U mnie historia z Łesią Ukrainką zaczęła się od najmłodszych lat. Dorastałam na Kołymie, ponieważ moi rodzice, pochodzący z Zachodniej Ukrainy, byli więźniami sowieckiego Gułagu. A Ukraina była dla nas z siostrą Natalią taką ziemią obiecaną, wymarzoną… I wszystko, co przychodziło z Ukrainy, było niezwykłe. Odbieraliśmy to przez spojrzenia, łzy, rozmowy rodziców. W języku ukraińskim mówiłam od dzieciństwa, bo za progiem był rosyjski, koriacki, ewenkijski, jakucki, a w domu – ukraiński. Na Ukrainie były nasze babcie, nasze kuzynki, była nasza kuzynka Łesia, którą bardzo kocham. I kiedy moja mama czytała Łesine „Mamo, idzie już zima, śniegiem trawkę przykrywa…”, to byłam przekonana, że Łesia Ukrainka to właśnie moja kuzynka Łesia. I nikt przez długi czas nie mógł mnie przekonać, że to różne osoby. Dlatego Łesia Ukrainka była czymś bliskim, od razu przywłaszczonym, stała się moją… Jako mała dziewczynka czytałam jej wiersze dla dzieci w szkole i w domu, gościom, przyjaciołom rodziców, którzy też tam mieszkali na osiedleniu po łagrach. Wszyscy słuchali wzruszeni: ciocia Iza – Litwinka, ciocia Berta – Estonka, Tamara Nikołajewna – Osetynka, Jurij Konstantinowicz Moszczenko – Ukrainiec. Dopiero jako dorosła dowiedziałam się, że ojciec Jurija Konstantinowicza – wybitny uczony, znany w swoim czasie muzealnik, architekt Kost Wasyljowycz Moszczenko, został aresztowany w 33-im. W 1937 roku aresztowali syna Kosta Moszczenki, Jurija, który już nigdy nie wrócił na Ukrainę… Jurij Konstantinowicz był dla nas z siostrą Natalią jak rodziony dziadek, który znał mnóstwo bajek, wierszy, mitów. Często opowiadał o swoim najukochańszym Kijowie… Trudno mi powiedzieć, że uczę się tekstu, ja z nim przez jakiś czas żyję, rozmawiam, dopóki nie zbuduje się pewien ciąg skojarzeń czy wizja, podobna do taśmy filmowej, i wtedy dopiero on zostaje zapamiętany. Nie potrafię po prostu usiąść i wyuczyć się tekstu, on mi nie przychodzi. Wiersz czy tekst prozatorski to dla mnie jak żywa substancja, jeśli można tak to ująć, którą jakoś obejmujesz, z którą żyjesz przez pewien czas. W jakiś szczególny sposób odczuwasz tę żywą substancję z jej charakterem, z jej atmosferą, która, zdaje się, do ciebie też ma swój stosunek. Nie można jej po prostu pochwycić, przyciągnąć do siebie i wyuczyć. Trzeba się z nią spotkać, trzeba ją zrozumieć, pokochać, odezwać się do niej i zrobić wszystko, żeby ona do ciebie odpowiedziała. Kiedy przyjechałam zdawać do Kijowa do instytutu teatralnego, nie znałam tu nikogo. I pomyślałam sobie: „Kogo ja tu mam? Przede wszystkim – Łesię…”. I poszłam najpierw do muzeum, a potem szukać na Bajkowej jej grobu, chciałam sama znaleźć, nikogo nie pytając. To też osobna historia… Spotkałam babcię, która żebrała, a ja miałam jakieś drobne pieniądze, dosłownie kopiejki, odłożone na resztę dnia… i pomyślałam: „Boże miły, nie mam jak się z nią podzielić, nawet tutaj”… I spuściłam oczy, i poszłam szukać dalej grobu Łesi Ukrainki. Idę od dolnego wejścia, gdzie nie ma drogowskazu, szukam, idę, jeszcze nie rozumiejąc, jaki cmentarz jest ogromny i znaleźć od razu grób Łesi jest bardzo trudno… I nagle ta babcia wyłania się przede mną, wśród tych grobów, już kiedy przeszłam pół starego cmentarza, bo jednak wiedziałam, że na starym trzeba szukać… I mówi: „A ty nie tam poszłaś, dziecko, bo do Łesi Ukrainki trzeba iść tak i tak, i tak…”. Jasne, że po tych słowach wszystko, co miałam, od razu włożyłam w dłoń babci… Zamarłam, przestraszyłam się, skąd ona zna moje myśli, zrozumiałam, że babcia jest jakaś niezwykła i nie bez powodu mi pokazała… I ona poszła sobie w jedną stronę, a ja – w drugą… Do Łesi. I jeszcze jedna historia o dobrych ludziach. Kiedy nasza rodzina wróciła z Kołymy do Lwowa, skończyłam 11 lat. We Lwowie trafiłam do 75. szkoły imienia Łesi Ukrainki. Kiedy było jej stulecie, w 1971 roku, szkoła wywalczyła sobie to imię. U nas nawet zrobili szkolne muzeum Łesi Ukrainki, które, zdaje się, działa do dziś. Nasza nauczycielka języka ukraińskiego i literatury Anastasija Josypiwna Humnicka z kolegami-filologami robili niesamowite, zdumiewające wieczory. Na jubileuszowy wieczór otrzymałam rolę Łesi Ukrainki… Jeszcze jedna nasza ówczesna nauczycielka, Kateryna Mykołajiwna Jaszczuk, przygotowywała ze mną tę rolę. I byliśmy tym bardzo przejęci… My, dzieci w wieku 13-15 lat i nieco starsze, przejmowaliśmy się życiem Łesi, jej twórczością, wszystkimi postaciami, wszystkimi bohaterami, wierszami, zapisanymi przez nią pieśniami, całym stworzonym widowiskiem. Bardzo odpowiedzialnie do tego podchodziliśmy, teraz mogę to ocenić. Na podwórku 75. lwowskiej szkoły stoi pomnik Łesi Ukrainki autorstwa rzeźbiarza Łuky Bihanycza, jest tablica pamiątkowa. U każdego z naszych absolwentów lata szkolne są organicznie i nierozerwalnie związane z imieniem Łesi Ukrainki. Ja, oczywiście, przyglądam się młodemu pokoleniu, próbuję ich zrozumieć, widzę niemało bardzo utalentowanych ludzi. Kiedyś Ułas Samczuk w swoim dzienniku, pisząc o literackim ukraińskim środowisku na Ukrainie, w diasporze, w obozach DP, napisał, że „wśród nas było bardzo wielu utalentowanych, ale mało „śmiałych””. Otóż widzę teraz bardzo wielu utalentowanych i śmiałych. Oni czasem drażnią, obrażają, ranią do krwi. Ale bywa tak, że wtedy zaciskam swoją ranę i myślę: „Młodzi ludzie, bądźcie śmiali, bo nam tego bardzo brakowało!”. My zbyt często chcieliśmy być grzeczni, takimi sobie prymusami, żeby nikt nas nie łajał, żeby się podobać. Mnie tak inspirowało zawsze to Łesine „Ja cześć oddam tytanowi Prometeuszowi, / co nie tworzył swoich ludzi niewolnikami, / co oświecił nie słowem, a ogniem, / walczył nie w pokorze, a zawzięcie”… Łesia Ukrainka nie miała pokory… miała na wszystko swoje serce, swoją wizję, swoje zdanie i stanowisko… kocham ją bezgranicznie. Oczywiście, obecne młode pokolenie musi mieć swoje odczytanie Łesi Ukrainki. O roli Mawki marzy wiele, co druga dziewczyna przy wstępie do Instytutu Teatralnego czyta fragment „Pieśni leśnej”. Ja nie czytałam monologu Mawki, ja marzyłam o Kasandrze. Mykoła Iwanowycz Merzlikin zamierzał wystawić „Kasandrę”, ale nie było dane… Ale z reżyserem Hrycem Maksymenkiem w Kijowskim Teatrze Młodzieżowym zrobiliśmy „Oderżymą” (Opętaną) w 1990-91 roku. Poprzednie wystawienia „Oderżymej” były zrealizowane w latach 20-30., i jeszcze, zdaje się, we Lwowie w latach 40… Tyle lat jej nie wystawiano! Nie było ciągłości doświadczenia w podejściach, interpretacjach – ani udanego, ani nieudanego, żadnego… Teraz, kiedy biorą się za wystawienie „Oderżymej”, to jest już doświadczenie innych spektakli, od których można odejść, można się nie zgodzić, albo zgodzić, ale mieć ten kontekst. My na początku lat 90. tego nie mieliśmy. Iwan Mychajłowycz Dziuba wtedy w radiu wypowiedział się o naszym spektaklu, pogratulował, że jest „Oderżymaja” po takiej przerwie… To było dla nas bardzo duże wsparcie. Chciałabym zacytować wiersz, który długo nie był drukowany, a został po raz pierwszy wydrukowany w 1947 roku. W 12-tomowym wydaniu Łesi Ukrainki go nie znajdujemy, a już w nowszych czasach ten wiersz pojawił się znowu: „I ty kiedyś walczyłaś, jak Izrael, Ukraino moja…” // Czy długo jeszcze, o Panie, // czy długo // Będziemy błądzić i szukać // rodzinnego kraju na swojej ziemi… // Mimowolnie przypomina się Stusowe: „Jaka nieznośna rodzinna obczyzna”… Teraz, w czasie wojny, wszystko to jest szczególnie zaostrzone, szczególnie bolesne… I razem z tym, jak powiedział w swoim czasie Jewhen Swerstiuk: „Synowie marnotrawni wracają”… Wracają, w pierwszej kolejności, w sobie, w swoim sercu, bo przecież tu nie chodzi tylko o powrót na Ukrainę, czy odszukiwanie Ukrainy, czy, kiedy trwa wojna, – wywalczanie Ukrainy. Tu jeszcze chodzi o odszukiwanie siebie na Ukrainie. Kim jesteś? Jakim jesteś? I dzisiaj bardzo ważne jest, jaka jest twoja miara sumienia? Jak żyć na Ziemi, planecie? Jak żyć na ziemi, tej cząstce na planecie, której imię to Ukraina? I przyjmować prawdę, i być szlachetnym, i nie zdradzać ludzi wokół siebie, i siebie, i ziemi, i języka, i historii, i Łesi, i Wasyla. Jak? Oczywiście, mówimy teraz o tytanach. A jak Łesia Ukrainka przeżywała swoje życie? W bólach i mękach fizycznych… Mama coś wydrukowała, Drahomanow coś, Franko coś… Przecież nie możemy powiedzieć, że wszędzie widziała swoje wiersze, na półkach bibliotek, w księgarniach, na witrynach sklepów. Nie! Ależ ona tytanicznie pracowała! A Wasyl Stus pisał w uwięzieniu, w celi, wielokrotnie przepisywał wiersze, dlatego się zachowały. Nieugięty w swoich przekonaniach, pisał do żony stamtąd: „Walu, my z tobą już jesteśmy wpisani w historię…”. On to wiedział. Oczywiście, warto pamiętać o pisarzach nie tylko w dni świąt… Kiedy pracowaliśmy nad spektaklem „Oderżymaja” z Hrycem Maksymenkiem, Serhij Anastasijowycz Halczenko, któremu jestem bezgranicznie wdzięczna, pozwolił zobaczyć rękopis „Oderżymej” w dziale rękopisów Instytutu Literatury AN Ukrainy. Nie dotykać, nie, mi przewracano strony. I uderzyło mnie, że tutaj prawie nie ma poprawek. Takie wrażenie, że to napisane z głosu, że u Łesi Ukrainki to już było, to brzmiało w niej i ona tylko usiadła i zapisała… I jestem wdzięczna losowi za to spotkanie z Miriam. „Ja ją w taką noc pisałam, po której, zapewne, będę długo żyć, skoro już wtedy żywa zostałam, – pisała Łesia Ukrainka do Franki. – Gdyby mnie ktoś zapytał, jak ja z tego wszystkiego żywa wyszłam, to ja bym też mogła odpowiedzieć: „ja z tego stworzyłam dramat””… // „O, synu Boży, // niech w moim życiu wszystko, wszystko nieprawda, // ale wierz mi, że ja ciebie kochałam….”
Od redakcji. Teraz jej pióro z rozdwojoną końcówką można zobaczyć w muzeum pamięci Łesi Ukrainki. I zastanowić się, co nim kierowało, kiedy tworzyło się pełne pasji Słowo? Może w kałamarzu była magma? Czy jednak – jedyna na świecie miłość Łesi? Którą ona, jedyna na całym świecie, gotowa była oddać „życie... i krew... i duszę... wszystko na próżno! Nie za szczęście... nie za Niebieskie królestwo... nie... Z miłości!”. I tylko jedyna na świecie Hałyna Stefanowa potrafi tak! z miłości! – „z głosu Łesi” – powtórzyć słowa Miriam! I te słowa z „Opętanej” zabrzmiały znowu, głosem pięknej aktorki, w dniu urodzin Łesi Ukrainki. Która pokonywała Aj-Petri, ciężko chorowała, oburzała się pokornym tłumem. Ale rezerwuar jej miłości i dzisiaj zasila nas absolutnym poświęceniem. I jasnowidzeniem, od którego, jak mówią, oczy Łesi pod koniec życia stały się błękitne, jak słoneczne niebo. Na motywach książki Hałyny Daciuk „Jedna z nas”, Wydawnictwo „Bukrek”, 2020. Na zdjęciach: Hałyna Stefanowa w rolach Warwary Riepninej („Ściana”) i Miriam („Opętana”).
Tłumaczenie maszynowe
Adela HRYHORUK, członkini NSPU i NSŻU, zasłużona pracownica oświaty Ukrainy
Genialny artysta nie należy tylko do swojego czasu. Jego myśli, idee, obrazy artystyczne żyją znacznie dłużej niż sam autor, stają się duchowym skarbem pokoleń i narodów, które za każdym razem odczytują je na nowo, pod kątem swojej epoki i znajdują w nich odpowiedzi na swoje pytania, odnajdują sposoby rozwiązania współczesnych problemów.
Do takich genialnych osobowości, których dzieła sięgnęły artystycznych wyżyn ludzkości, należy Łesia Ukrainka (Łarysa Petriwna Kosacz-Kwiatka) – poetka, tłumaczka, działaczka kulturalna, postać, która owiana jest ogólnonarodową miłością.
Serdeczne uczucia żywiła Łesia Ukrainka do Huculszczyzny. O tym niezwykłym kraju dowiedziała się od swojego wuja Mychajła Drahomanowa, którego bardzo szanowała. Drahomanow miał ścisłe związki z wieloma działaczami społecznymi i kulturalnymi Galicji, przez wiele lat (do swojej śmierci w 1895 r.) przyjaźnił się z Mychajłem Pawłykiem, który urodził się w Kosowie. Dlatego jego rozmowy o karpackim kraju z bratanicą, którą cenił jako przyszłą wybitną literatkę, były pełne ciekawych szczegółów etnograficznych, podań o huculskich wierzeniach ludowych, tradycjach artystycznych. Łesia Ukrainka miała okazję przekonać się o uroku huculskich haftów, kiedy jej matka, Ołena Pcziłka, otrzymała od stanisławowskiego folklorysty Melitona Buczynskiego niezwykły i drogi prezent – huculskie hafty z opisem 42 wzorów, schematami ich wykonania oraz opisem kroju koszul damskich i męskich. Ołena Pcziłka w 1876 roku wydała album ukraińskiego haftu („Album systematycznie uporządkowanych wzorów małoruskiej ornamentyki”), w którym wykorzystała materiały Buczynskiego. W domu Kosaczów wisiał na ścianie swoisty dywan, ułożony przez Buczynskiego z tych haftów. W centrum dywanu – wyhaftowane przez niego słowa:
Tam, gdzie Karpat sine góry, Tam zebrane owe wzory, Gdzie zielona Bukowina, Szyła ruska ich dziewczyna.
Ołena Pcziłka nie mogła wtedy skorzystać z zaproszenia Melitona Buczynskiego i odwiedzić Huculszczyzny. Ale za to jej brat, Mychajło Drahomanow, latem 1875 roku mimo wszystko przyjechał w Karpaty, odwiedził wiele miejsc, a w Mykulyczynie kupił dla siostry i bratanic luksusowe huculskie pamiątki, w tym ozdoby na szyję – syłanky. W tych kunsztownie wykonanych naszyjnikach widzimy na fotografiach zarówno Ołenę Pcziłkę, jak i Łesię Ukrainkę z siostrami oraz żonę Mychajła Drahomanowa. To właśnie one rozpowszechniły na całej Ukrainie modę na te ludowe huculskie akcesoria. Wyjeżdżając na Krym na leczenie w 1897 roku, Łesia Ukrainka zabrała ze sobą ulubione gerdany i syłanky (o czym świadczy zdjęcie pisarki, zrobione w Czukurlarze). Poetka nie rozstawała się z nimi, wyjeżdżając za granicę.
Na Huculszczyźnie Łesia Ukrainka przebywała latem 1901 roku. Przyjechała z Czerniowiec do Wyżnicy, zatrzymała się 13-21 lipca razem z Kłymentem Kwiatką (swoim przyszłym mężem) w gościnnym domu Anny Moskwy, a potem przez Kuty i Kosów dojechała do Jaworowa. Tutaj przyjęła ich rodzina Okuniewskich, z którą Kosaczowie byli znajomi jeszcze z Wiednia i Kijowa. Z Teofilem, Ołhą Okuniewskimi oraz ich krewną Natalią Kobrynską, która utrzymywała przyjacielskie kontakty z Ołeną Pcziłką, Łesia Ukrainka była w przyjaznych stosunkach. Dlatego w Jaworowie dobrze wypoczęli, o czym Łesia pisze w liście do Ołhy Kobylańskiej.
W Kryworówni zatrzymali się w domu księdza Wolańskiego. Dał im do Burkuta paczkę ukraińskich książek. W podrosyjskiej Ukrainie, gdzie obowiązywał surowy zakaz literatury ukraińskiej, czegoś takiego nie mogło być nawet w pobliżu, dlatego, jak wspomina Łesia Ukrainka, „p. Kwiatka rozpalił się wielką żądzą i wciąż prosił o to, co widział”. Tutaj, w Kryworówni, spotkali się z Frankami i Hnatiukami. Franko był jakiś przygnębiony i od razu zauważyła to poetka. Mało mówił, a zacząwszy o czymś rozmowę, szybko ją urywał „albo kończył byle jak rozpoczętą frazę”, jak wyraziła się Łesia.
Wybierając się z Kryworówni do Burkuta, odprawili fiakier (bo wyszłoby bardzo drogo) i pojechali zwykłym wozem. Bardzo trzęsło, Łesia Ukrainka wstawała i szła pieszo, podarła buty, więc trzeba było zostawić je do naprawy w karczmie, gdzie zatrzymali się na nocleg. Górskie krajobrazy cieszyły wzrok, napełniały duszę niesamowitymi uczuciami, dlatego niedogodności drogi i drobny deszczyk wcale nie dokuczały. Przyjechali do Burkuta 24 lipca i przebywali tam do 30 sierpnia.
W liście z 1 sierpnia 1901 roku Łesia Ukrainka napisała do Ołhy Kobylańskiej, że w Burkucie zadomowili się szybko i „od razu przestali czuć się obco”. Duszą towarzystwa był doktor Wołodymyr Kobrynski, który udzielił Łesi kilku lekarskich porad i zabronił jej w pierwszym tygodniu kąpać się.
Iwan Franko postanawia ponownie spotkać się z Łesią Ukrainką i Kłymentem Kwiatką i przyjeżdża do Burkuta razem z Mykołą Michnowskim i Lesiem Kulczyckim.
Franko miał już zupełnie inny nastrój. Dużo rozmawiał, łowił pstrągi (pstrągi) i przynosił je Łesi, a wieczorami swoim przyjemnym barytonem śpiewał pieśni ludowe. Kłyment Kwiatka zapisał wtedy z jego głosu 32 utwory: „Oj chodzi Iwan ponad Dunaj”, „Oj huk, matko, huk”, „Tej nocy od północy, jeszcze i kury nie piały...”, „Żale moje, żale...”. Poetka zapisała od Franki pieśń „Dlaczego, synu, nie pijesz, dlaczego nie bawisz się”, która bardzo ją poruszyła.
Łesia Ukrainka również oczarowała towarzystwo swoim śpiewem: chętnie wykonywała wołyńskie pieśni, które znała od dzieciństwa. Student drugiego roku Uniwersytetu Czerniowieckiego Mykoła Charżewski zapisał jedną z nich — „Oj, nie szum bujnym liściem”, nauczył jej swoich przyjaciół i w ten sposób pieśń rozpowszechniła się w Galicji i na Bukowinie.
Kosowski adwokat Lesi Kulczycki wywarł na pisarce bardzo przyjemne wrażenie swoją wykształceniem i szlachetnością. A z Mykołą Michnowskim rozmawiała mało: podczas podróży do Burkuta wykąpał się w górskiej wodzie, przeziębił się i dostał gorączki. Całkowicie rozbity chorobą, prawie przez wszystkie pięć dni pobytu przeleżał chory w domku, gdzie mieszkał razem z K. Kwiatką.
Znany podkarpacki historyk i krajoznawca Petro Arsenycz na podstawie autografów na pocztówce z widokiem Burkuta z rodzinnego archiwum Stefanii Stefanowycz-Łytwynowycz zdołał ustalić drogę życiową wszystkich, którzy wtedy, w lipcu-sierpniu 1901 roku, wypoczywali w tym karpackim uzdrowisku. Dwunastoletnia Stefania była tu razem z mamą Ołhą Stefanowycz, żoną działacza społecznego z Kut Wołodymyra Stefanowycza, która na tej pocztówce postawiła datę 5/8-901, podpisała „Wspomnienie z Burkuta” i poprosiła wszystkich, którzy tam wtedy przebywali, o podpisanie się na pamiątkę. Na stronie przedniej pod zdjęciem kompleksu wypoczynkowego podpisali się: „Dr Iwan Franko”, „Łesia Ukrainka”. Na odwrocie złożyli autografy jeszcze 21 osób. Byli to znani ludzie w życiu kulturalnym i społecznym Galicji, których działalność po nadejściu władzy radzieckiej oceniano jako „wrogą”, „nacjonalistyczną” i dlatego przemilczano. A przecież wszyscy oni byli znajomymi lub przyjaciółmi Łesi Ukrainki i w ich otoczeniu czuła się przytulnie i miło! Jak później napisał Kłyment Kwiatka, „pobyt Łesi Ukrainki w Karpatach był jednym z najszczęśliwszych momentów w jej życiu”.
Kiedy Łesia przebywała w Burkucie, otrzymała list od Anny Moskwy z Wyżnicy, życzliwej właścicielki przytulnego pensjonatu, w którym przed wyjazdem „na żelazne wody” mieszkała poetka. Informowała ona, że organizuje wieczór literacki na cześć Łesi i prosi o obecność na nim. Pani Anna przygotowywała się bardzo poważnie i zwracała się nawet do Mychajła Pawłyka, aby pomógł w przygotowaniu referatu o Łesi Ukraince. Jednak Łesia nie mogła wziąć udziału w tym wydarzeniu, ponieważ list przyszedł z opóźnieniem, a droga była daleka i ona, choćby bardzo chciała, nie zdążyłaby dotrzeć do Wyżnicy na 25 sierpnia w ciągu jednego dnia. Dlatego wieczór odbył się bez niej. I, jak pisze dyrektor Czerniowieckiego Muzeum Olhy Kobylańskiej Wołodymyr Wozniuk, „później poetka była nawet zadowolona, że na niego nie trafiła”, bo słuchanie pochwalnych słów pod swoim adresem byłoby dla niej niezbyt wygodne. W kurorcie Łesia Ukrainka nabrała nowych sił do twórczości, o czym pisze w swoich listach do bliskich. Pracuje nad utworami dramatycznymi „Opętana”, „W puszczy”. Poezje „W inne góry polecę...”, „Oj pójdę ja w bór ciemny...”, „Hej, pójdę ja w te zielone góry...”, „Marzenie dalekie, marzenie minione”, „Ciemna chmurka, a tęcza jasna”, „O, jak to ciężko tą drogą chodzić”, „Chcesz wiedzieć, czym naprawdę było”, „Oj, zdaje się — nie smucę się...”, „Czemu ja nie mogę wzlecieć w górę...” — to echo pobytu w Karpatach w jej dorobku poetyckim. Niektóre weszły do zbioru „Oddźwięki”, wydanego w 1902 r. w Czerniowcach. A oto poezje „W inne góry polecę” oraz „Marzenie dalekie, marzenie minione” zostały opublikowane dopiero w latach 40. XX wieku. Pierwsza – w „Literaturnej hazecie” (teraz „Literaturna Ukrajina”) 16 sierpnia 1940 roku według zapisu z albumu Anny Moskwy, o której już wspominano i w której wyżnickim przytulnym domku „pod zieloną latarnią” Łesia gościła ponad tydzień. Druga poezja – „Marzenie dalekie, marzenie minione” – wydrukowana już po II wojnie światowej w drugim numerze czasopisma „Witchyzna” na stronach 21-22. Sezon wypoczynkowy w Burkucie kończył się, a Łesia Ukrainka z Kłymentem Kwitką postanowili wracać do Czerniowiec, a stamtąd – do domu, do Kijowa. Ale przedtem chcieli pobyć jeszcze w kilku górskich miejscowościach. Łesia była jakby uskrzydlona, letnisko w Burkucie wyszło jej na dobre, wzmocniła się fizycznie i nawet zdołała wejść na górę Łukoweć, która znajduje się na wysokości 1500 metrów nad poziomem morza. 30 sierpnia przyszłe małżeństwo wyjeżdża do wsi Hryniawa, a stamtąd – do Dowhopola. Problemów z podróżą nie było – po nich swoimi końmi przyjechał dowhopilski proboszcz Iwan Popel (nawiasem mówiąc, wuj pisarki Marijki Pidhirianki – Marii Lenert). Ksiądz Popel był człowiekiem bardzo wykształconym, miał dużą bibliotekę, szanowali go mieszkańcy górskich wsi i bardzo chcieli widzieć jako posła (czyli deputowanego) austriackiego parlamentu, do którego ojciec Iwan Popel wtedy właśnie kandydował. …Zaczęły się deszcze, góry zaciągnęło siwą mgłą, dlatego pobyt w gościnnym domu księdza przedłużył się o 10 dni. Jednak ani Łesia, ani Kwitka nie smucili się: w towarzystwie inteligentnego i mądrego rozmówcy, jakim był ks. Iwan Popel, było im przyjemnie i ciekawie. Tym bardziej, że w jego domu nie raz gościli ich wspólni znajomi: Olha Kobylańska, Osyp Makowej, Iwan Franko, Marko Czeremszyna, Wasyl Stefanyk, dlatego tematami rozmów był także ich dorobek twórczy. Tutaj, do Dowhopola, na spotkanie z Łesią i Kwitką, po raz drugi przyjechał z Kryworówni Iwan Franko, o czym napisała w liście do O. Kobylańskiej. Oprócz Dowhopola, goście z Kijowa pobyli jeszcze w Jabłunicy, Koniatynie – wsiach, które Łesia Ukrainka znała z twórczości J. Fedkowycza. Właśnie dlatego w liście do siostry O. Kosacz, datowanym na 15 września 1901 roku, pisze: „To te góry, przez które jechałam z Burkuta – sama fedkowyczowszczyzna”. Gasł dzień 10 września, kiedy Łesia, niezwykle zmęczona ciężką i długą drogą, dotarła do Wyżnicy i zatrzymała się tam, gdzie wcześniej, u pani A. Moskwy. Odpocząwszy kilka dni (trzeba było nawet leżeć w łóżku — tak źle się czuła), pisarka koleją wyruszyła do Czerniowiec, a już stamtąd — 29 września — do Kijowa. Huculszczyzna zostawiła wyraźny ślad w życiu i twórczości wybitnej córki naszego narodu Łesi Ukrainki, która zasłużyła na szczerą miłość i wdzięczną pamięć na wiele lat naprzód swoją genialnością i oddaniem rodzinnej ukraińskiej ziemi. Pensjonat Anny Moskwy w Wyżnicy z tablicą pamiątkową na ścianie o pobycie tutaj w 1901 roku Łesi Ukrainki
Tłumaczenie maszynowe
Wira KYTAJHORODSKA, Czerniowce
1. Precz myśli wy, czarne jak chmury, Taje ranek – świt nadziei, I dawno już zasnęła wichura I zwinęła w podziemia potwory.
I już ma zabrzmieć wiosna, I przebiśnieg podnieść główkę. A modlitwa swoją skromną modlitwę, By zbudzić z ucisku, ze snu.
Lecz ciągnie on żyłkę z duszy, A czyż my swoją sprzedaliśmy duszę W wyszywanym kontuszu
Czy my pożyczyliśmy mu Jeszcze kilka dni, jeszcze lat trzysta. Kiedyż powróci Przeczysta?
2. A przecież ranek – świt nadziei, I wieńczy się kwieciem państwo, I wszędzie tylko: “Sława! Sława!”, Bogusławcy i tej – Dziurawiec.
I wyraźniejszy staje się zarys stuleci, Naszych zaszczytów prawe złomy, I cherubiny latają nad nami, I granicą rośnie żywopłot.
I po imieniu spisują nas, Od ojca nazywając syna, I u nas już głos – nie głos.
W ogrodzie rozkoszuje się rodzina, I huczy rozpalona kalina, I trzyma się w sicie czas.
3. I dawno już zasnęła wichura, Co celowała nam w piersi i czoła? Myśmy woleli kołysać powoli, Jak dziecko w kołysce swojej.
Może wywietrzeje mu przykrość, Może stanie na miarę i zgodę. I pójdzie, niby lutnik z ogrodu, Po lodzie butami: chrup-chrup.
On przecież – pług za sobą wlókł, I w dziurawej kieszeni nasiona Rozsypały się w czarny potok.
Powracała wiosna od postu, Nadychała ciepła w kamienie, A gość już skok sobie, skok!
4. On zwinął w podziemia potwory? Do grobowców czy do żwawych grzybni, Żeby wszyscy przyglądali się w dół Na oblicze nieuchronnej kary.
I składali sobie w szanówce, I przyozdabiali dukatami piersi, I rozmyślali: jakoś to będzie, Może po prostu łza na licu.
Może krzyk pod lekkim ukąszeniem, Może to ominie moją chatę, I synów nie zawoła na stracenie.
Albo przyjdzie na pomoc Hindus Czy Wernydub, czy Kręciwąs Za płaskień – niewielką opłatę?
5. A już miała zabrzmieć wiosna Rozkruszyć pamięci lód, Rozwinąć drucianą werygę: Podnoście się, oto gwiazda jasna.
Świeci wam z samego Betlejem Za trzy kroki czy za trzy pieśni. Czy za wasze “Hoj-ra!” głośne W dziupli ptasiej swojej.
W gnieździe z siana rogoży, Gdzie lada moment wykluje słowik I pierwszymi trelami zagrzmi.
Zwiastowanie sypie się z niebios, Zamknijcie je w cerkiewne chóry, Wyż przecież siewcy i miodobory!
6. I przebiśnieg wyjrzał: “Oto ja!” Oto mróz upadł mi pod nogi. I strumienie zrywają zapory, Żyć i kwitnąć – pragnienie moje!
To nabytek mój i mój pożytek – Kropelka wody i promień ukośny, – Znak od Boga mojego zwiastun, Że ja znów wyrosnę błogosławiony.
Na ziemi, co serce w niej moje, Białe, gołe, dzwoni w pozłotce.
Ale nie w cudzej pałacowej klatce, Tam ono w niewoli zgnije!
7. Modlitwa swoją skromną modlitwę Szeptem z każdego kąta: Usłyszcie pasterza fujarkę, Wpuśćcie ją w duszy kryjówkę.
Wyż jeszcze nie wyszli z niewoli, Przypadłszy do cudzego tronu, Co już dawno dawno zbutwiał, Jeszcze pytacie o kanon.
Jeszcze pełzniecie do komunii, Składając uniżoność Temu, kto zna was jako niewolnika.
Kto wypił waszą krew, Spaliwszy żyto i pszenicę, I Ojca powiesił pod słupem.
8. Zbudzić z ucisku, ze snu? A przecież nie śpiący dawno już w polu – Młodzieńcy i srebrnowłosi, Gdzie trawa i gęsta, i obfita.
Zapletli się w ostróżkę, W zasieki z krwi i ciała. W śniegach, w lepkim błocie – Słowik wam o wszystkim opowie…
A wy póki co w ciepłym śpijcie. Kołysanka odchyli firankę – I dusza rozkoszuje się do rana.
Śnią się jej jeszcze nieodkryte dali, Jeszcze nie spisane wczoraj tablice, Póki chłopcy płoną w czołgu.
9. Tak i ciągnie on żyłkę z duszy. Dzień po dniu, już tysiąc lat Przed i po przejrzeniach i prorokach, Objawieniach błękitnego zamszu.
I wstrząsa się wywichnięty świat, Zmiażdżone kamienie milowe i epoki: Jeszcze ile? Jeszcze długo, jeszcze trochę? Może ktoś już ma testament?
Przecież mówili: wstawajcie, ślepcy Z-pod podeszew, zdeptani w lód, Czy wy czekacie na odwilż?
Jej nie będzie. Świat zgęstniał, Zamarły poranne śpiewy Stoją nieruchomo z mirem dziewice.
10. Czyż my sprzedaliśmy swoją duszę? Gołobrzuszki w zamrożeniach, Czy my miłość swoją powszednią Ostrzygliśmy w przyjmki bez wyrzutów sumienia.
Przecież oto – słupami i mędrcami Aż migocze od kroku krok. Od pobożności i myśli Na niebie można wznieść świątynie.
A świątyni prawdy jeszcze nie ma, Tylko porozrzucane kamienie Sterczą, jak wyrwane korzenie.
I znów majdan, i znów zima. I pył opada zamiast śniegu. I sława pęka z rozpędu.
11. W wyszywanym kontuszu Stoję w Michajłowskiej świątyni. – Przekażcie, ojcze, mamie, Mojej tutaj wesołej duszy.
Oto tutaj, gdzie łuk, w górze Ja na ramionach u archistratega. A obok – dobra wieczna księga Pomiędzy światami na ołtarzu.
I alfa tutaj, i omega tutaj. I wszystkie drogi i siedmiostrzał. Mnie tutaj aniołowie spotkali.
Wchodził kiedyś i mąciciel, Stał z przodu, kapał woskiem. Spocił się i znów poszedł w błąd.
12. Czy my pożyczyliśmy mu Świętego przędziwa z nawojem, A wróg stanął sobie nogą Na białe, i radośnie mu.
I rozszedł się po ciele chmiel: Jeszcze, jeszcze ziemi i krwi. Już nawet chmury purpurowe Nad nim wznoszą się zewsząd.
A ktoś jeszcze czeka dnia, Świtu czystego z kryształu, I wiśni, okrytej woalem.
A później w słonecznikach Jeszcze złoconej korony. I ich – krańca nieba – ich – miliony!
13. Jeszcze kilka dni, jeszcze lat trzysta A, może, nieskończony wiek (nikt mu nie zna liczby), Chyba że Matka Przeczysta.
Tutaj z gliny wyrósł ten naród. Oblany miodem, umyty solą, Kołysany w kupaльskim zielu, Co budował do nieba most.
I księżyc liną wiązał, I wypasał go na łące, I rósł w radości i tęsknocie.
I siłę miał, i honor miał, I tak śpiewał “Nie szum, ługu”, Że aż do Boga dośpiewał.
14. Kiedyż do nas przyjdzie Przeczysta, Czy my rozpoznamy ją, Czy drzwi otworzymy swoje, Jak złocić się będą w gaju liście.
Jak zamarzną pola, Jak stuknie w szybę gałąź kwiecia. Jak z całego zleci się świata Ptaków potrojona rodzina.
I wolność przyjdzie jak dziecko Solarnym znakiem z sanskrytu?
Za nią trzeba iść na bitwę Na bitwę iść, jak na modlitwę.
Ambasada Ukrainy w Libanie, Społeczność Ukraińców Libanu (Ukrainian Community in Lebanon) oraz tłumacz Imadeddin Raef gratulują Ukrainie jubileuszu Łesi Ukrainki! I prezent: pierwszy tom utworów prozatorskich w tłumaczeniu na arabski.
Prosto z drukarni. Świeżutki.
Maryna HRYMYCZ
Tłumaczenie maszynowe
Jurij RUSOW. Zakończenie. Pocz. w nr 7 z 2021 r.
A oto opis więzienia, dokąd „odjechała mama”: „W drzwiach mojej celi, zawsze zamkniętych, były niestety duże szczeliny i przez nie do mnie docierały wszystkie „aromaty” z celi kryminalnej, wszystkie rozmowy mieszkanek, przyprawione oj jakimi wyrażeniami”. Ale i tutaj, siedząc obok prostytutek i kryminalnych przestępców, S. Rusowa nie zapominała, że te głęboko upadłe kobiety były ludźmi. „Czasami wieczorem, kiedy wszystkich ostatecznie zamykano na noc… siadaliśmy z obu stron pod moimi drzwiami i czytałam im „Kobziarza”, a przed Bożym Narodzeniem – „Ewangelię”, i słowa miłości i przebaczenia przenikały w głąb ich zmęczonych serc, bo słyszałam czasem (przez drzwi), jak niektóre z nich płakały…” Zatem i w więzieniu za kratami S. Rusowa nie zapominała o swoich skrzywdzonych rodakach i rodaczkach. „Kobziarz” i „Ewangelia” – Ukraina i Wiara Chrześcijańska! A słowa z obu ksiąg padały jak lekarstwo na zmęczone dusze aresztowanych. Podam (według czasopisma „Za sto lit”, t. I, Kijów, 1927) kilka przykładów przesłuchań, którym podlegali moi rodzice, ich odpowiedzi i o co ich oskarżano. Oto postanowienie zarządu żandarmerii nr 10, 6 października 1901 roku (podano w tłumaczeniu). „1901 roku października 17-go dnia w Połtawie, ja, podpułkownik osobnego korpusu żandarmów Tielegin, w obecności towarzysza prokuratora Połtawskiego sądu okręgowego pana Wigury dostrzegamy z listów i rękopisów, znalezionych przy rewizji w mieszkaniu Rusowów dnia 6 października: 1) Że radca nadworny Aleksander Aleksandrowicz Rusow i żona jego Zofia Rusowa, z domu Lindfors, których pociągano już wcześniej do przesłuchań w miastach Kijowie i Charkowie za organizację Ukraińskiej partii, kontynuują dalej swoją przestępczą działalność w guberniach połtawskiej i czernihowskiej, która ma na celu całkowite oddzielenie Małorosji od Imperium Rosyjskiego oraz utworzenie samodzielnego państwa; rozpowszechniają te idee wśród młodzieży, którą w tym celu u siebie w domu po czterdziestu w jeden wieczór zbierają, aby ta młodzież szerzyła te myśli w ludzie, przypominając prostemu ludowi o jego samodzielności… 2) Że w tej przestępczej działalności bierze udział syn ich, były student Uniwersytetu Charkowskiego Michaił Aleksandrowicz Rusow, który jeździł do Genewy jako deputowany Ukraińskiej partii dla wydawania organu tej partii „Mołoda Ukrajina”, który obecnie wydawany jest we Lwowie… 3) Że, jak widać z korespondencji Rusowów z różnymi osobami, Rusowowie biorą najbardziej aktywny udział w agitacji za prowadzeniem nauczania w szkołach ludowych Małorosji „na ukraińskim języku”, a także w rozpowszechnianiu i w wydawaniu ukraińskiego elementarza, obrazków z ukraińskiego życia, nut z ukraińskimi pieśniami i innych wydawnictw w języku ukraińskim dla ludu”… Co zaś odpowiada S. Rusowa na te oskarżenia podczas przesłuchania? S. Rusowa otwarcie wyraziła swoje myśli i heroicznie trzymała się na przesłuchaniu. Narodnictwo Rusowej przenika wszystkie jej twierdzenia: „Naturalnie, że inteligentne społeczeństwo w Połtawie, które znajduje się w centrum Ukrainy, troszczy się o ludność, która nas otacza. Każdy, kto stoi blisko szkoły ludowej w Małorosji, może tylko cierpieć, widząc, jak ciężko dla dzieci przyswoić naukę czytania i pisania za pomocą elementarzy i książek, przepełnionych nie tylko rosyjskimi, ale i specjalnie wielkoruskimi wyrażeniami. Dlatego pożądanym jest elementarz w języku ukraińskim… Na pytanie, czy dążyłam do tego, aby w szkole ludowej wykładano w języku ukraińskim, mogę powiedzieć, że moim głębokim przekonaniem jest, jak i każdego pedagoga, który zna swoje rzemiosło, że nauczanie może być prowadzone z korzyścią dla uczniów jedynie w języku ojczystym…” Ta walka o język ojczysty w szkole szczególnie ostro rozpoczęła się od lat 1870-tych. Obecnie mamy „język ojczysty w szkołach”, ale stopniowo moskiewska władza zastępuje go rosyjskim (spójrzcie na wydawnictwa „Ukraińskiej” Akademii Nauk, które są przeważnie w języku rosyjskim!). Do tego należy dodać, że Moskwa pozwoliła na język ukraiński jedynie dla sławienia „starszego brata” i dla opluwania wszystkich naszych historycznych bohaterów „od Konaszewicza do dziś”. Tak było zawsze: z jednej strony – barbarzyńska Moskwa, z drugiej strony – kulturalna i humanitarna Ukraina. Z jednej strony – despotyzm i pragnienie „pokonania pod nogi wszelkiego wroga i suplikanta”, czyli zagarnięcia do Imperium Rosyjskiego nowych i nowych wolnych narodów, z drugiej strony, miłość do wolności i prawa człowieka do wolnego życia. Wiedzieli o tym jeszcze na początku ubiegłego wieku, kiedy Mazepa był (nie zdrajcą, według moskiewskiej terminologii) symbolem walki o wolność w Europie Zachodniej. I tak jak wtedy, ponad 50 lat temu, mój brat Michaił za „złożenie protestu”, za podpis pod skargą za jednego pobitego nahajką studenta został wysłany z Charkowa i wygnany z uniwersytetu i musiał emigrować do Lipska, opuszczając ojczystą ziemię, tak i teraz setki tysięcy Ukraińców, unikając rozstrzelań czy syberyjskich obozów koncentracyjnych, musiało opuścić Ojczyznę, dla której pracowali, i tułali się po świecie, szukając tej wolności myśli i słowa, której nigdy nie było i nie ma tam, gdzie jest moskiewska tyrania, zwana obecnie „demokratyzmem” na śmiech idei prawdziwej demokracji. Moskwa Andrzeja Bogolubskiego, Petersburg Piotra I, bolszewicka Moskwa jest zawsze tą samą wrogą Ukrainie. A oto dowcipne odpowiedzi mojego ojca podczas przesłuchania. „Ja, Wasza Wysokobłagorodie, rozumiem całą powagę i ważność sprawy, którą się teraz zajmujemy. Uważam, że przynosi mi ona wielki zaszczyt: „pociągnąć do odpowiedzialności za naruszenie całości Imperium Rosyjskiego” nie odważają się nawet sąsiedni imperatorzy, którzy dysponują ogromnymi armiami, a mnie w waszym oskarżeniu przypisuje się tę śmiałość...” Oto gdzie jest korzeń wszystkiego: oskarżenie o zamiary zburzenia wielkiego więzienia narodów, gdzie „od Mołdawianina do Fina we wszystkich językach wszystko milczy, bo błogosławi” (zwłaszcza teraz!). Za to i O. Rusow, i M. Rusow, i Zofia Rusowa siedzieli nie raz w moskiewskich więzieniach. Za to mój ojciec, zgodnie z rosyjskim rozporządzeniem, nie śmiał mieszkać przez pewien czas na Ukrainie, a moja matka musiała potajemnie jechać do Petersburga na ślub swojej córki, bo jej, przeciwnie, zabroniono mieszkać w Petersburgu, gdzie musiał mieszkać jej prawowity mąż, a mój ojciec! Na to idiotyczne – z punktu widzenia zdrowego rozsądku – postanowienie rosyjskiego rządu (wtedy ministrem był Plehwe, którego niedługo potem zabili rewolucjoniści), ale całkowicie logiczne w sensie ukarania dwojga ukraińskich patriotów, którzy razem chcieli „naruszyć całość Imperium Rosyjskiego”, mój ojciec pisał skargę do Synodu, dowodząc, że rząd nie śmie rozłączyć męża z żoną („Bóg złączył – człowiek niech nie rozłącza”)… Za to pragnienie „naruszenia całości Imperium Rosyjskiego” emigrował mój brat, siedzieli w rosyjskich więzieniach moi rodzice, za to Moskale zniszczyli groby dziadów i ojca, za to musiała S. Rusowa nocą z małą wnuczką (córką brata) uciekać przez Zbrucz z sowieckiej Ukrainy, choć była przez cały czas rewolucjonistką, która walczyła przeciwko carskiej despotii. Rzecz nie we władzy czy formie władzy Rosji. Andrzej Bogolubski zburzył Kijów w XII wieku, Murawjow ze swoimi „świadomymi” bolszewikami – w 1917 roku. „Jednych rozstrzeliwali, drugich męczyli”. I oto zimą w chłopskim ubraniu z małą wnuczką S. Rusowa, mając już 64 lata, była zmuszona opuścić swój rodzinny kraj i przejść Zbrucz. Dwukrotnie bolszewicy łapali przy próbach ucieczki tę starą rewolucjonistkę, aby po carskich aresztach zakosztowała i sowieckich katowni. Dopiero trzecia próba była udana i udało jej się przejść przeklętą granicę, która dzieli nasze terytoria. I ta rewolucjonistka, która całe życie walczyła przeciwko carskiej tyranii, musiała ratować się z „wolnej i szczęśliwej Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej”, gdzie trwały szalone aresztowania i rozstrzeliwania ukraińskich nauczycieli, chłopów oraz inteligencji. Oto co pisze mama w swoich wspomnieniach o tych strasznych chwilach: „Żegnaj, rodzinna Ukraino! Opuszczam cię z jednym gorącym pragnieniem: wszystkie moje stare siły oddać wyzwoleniu twojego ludu, abyś znowu szczyciła się wolnością, nauką i bogactwem…” Nie dla „państwa nieszczęsnego i łakomstwa łukawego”, nie dla spokojnego życia na emigracji i wygód opuściła S. Rusowa płonącą i skrwawioną w dogasających powstaniach Ukrainę. Praca na ukraińskiej niwie na emigracji bardziej znana jest naszej emigracji i naszym kobietom przebywającym za granicami Ojczyzny. Ukraińskie kobiety znają jej niestrudzoną pracę: to jako organizatorki ukraińskich przedszkoli, to jako żarliwej mówczyni na międzynarodowych kongresach, gdzie ona
Zofia Rusowa z wnuczką Olgą Rusową i prawnuczką Ludmiłą (Bazylewską) pisze: „O ile inne przedstawicielki w swoich przemówieniach wychwalały postęp ruchu kobiecego w ich wolnych krajach, to ja zaczęłam opowiadać o nieszczęściu mojego rodzinnego Kraju, o tym, że bolszewicka moskiewska władza przyniosła mu ekonomiczną i moralną ruinę, głód, demoralizację oraz zgubę kobiety-matki…”. S. Rusowa występuje jako delegatka Ukrainek w Hadze na Międzynarodowym Zjeździe Rady Kobiet i, w rezultacie jej żarliwego przemówienia, holenderski Czerwony Krzyż wysłał żywność na pomoc „szczęśliwej i wolnej” oraz głodującej Ukrainie. Oto co pisze mi matka o swoim zamiarze wyjazdu do Genewy do Ligi Narodów do komitetu mniejszości: „Jura, miły, drogi! Jak mi ciężko bez twojej rady. Oto Komitet Wykonawczy, którego projekt pracy ci przesyłam, prawie jednogłośnie na wczorajszym zebraniu wyznaczył mnie jako delegatkę zjednoczonych ukraińskich organizacji do Genewy do Ligi Narodów do Komitetu mniejszości, który ma się zebrać 19 stycznia. Więc jechać trzeba 15-go. Oczywiście, jadę na koszt organizacji (już połączyło się 61 Jurij Rusow. Kanada, koniec lat 50. w całych Czechach), ale skąd te pieniądze? Tak się boję, żeby nie było czegoś niepewnego. W ogóle wiesz, jak ciężko z naszymi ludźmi prowadzić jakąkolwiek światową sprawę oraz być przed nimi odpowiedzialną. Z drugiej strony, jak odmówić, kiedy moja znajomość języka francuskiego bezsprzecznie gra tutaj wielkie znaczenie. Oczywiście, Szulhyn zna język, ale on nie powie tego, co powiem ja. Kiedy społeczeństwo wszystkich odcieni powierza mi najznaczniejszą współczesną sprawę na międzynarodowym forum, to moim obowiązkiem jest wykonać ją jak najlepiej. Jura, drogi, czy ty mnie rozumiesz? Nie częstochlubie, nie lekkoduszność kierują mną, a pragnienie zawsze przyłożyć moje siły na małą korzyść Ukrainie. Tak przypominam sobie, jak twój ojciec posyłał mnie na przeróżne zjazdy. Bardzo mi brakuje twojej rady. Napisz mi swoją opinię na tę sprawę, ale tak, żebym ją otrzymała do 15 stycznia”. Pozwoliłem sobie przytoczyć urywek jednego z niewielu listów mojej matki, który się u mnie zachował, aby naświetlić tę działalność S. Rusowej, którą prowadziła za granicą, czy to w czasie emigracji, czy jeszcze od 1900 roku w czasie swoich wyjazdów za granicę. Gdziekolwiek był jakiś międzynarodowy zjazd, gdzie można by powiedzieć choć słowo o Ukrainie – czy to w Rzymie, czy Hadze, czy Genewie, czy Brukseli, czy gdzie indziej – tam pojawiała się postać starej już siwej, ale zgrabnej kobiety, która, jak wyrzut sumienia, rzucała w oczy obojętnym na los ostatniego europejskiego forpocztu na wschodzie – Ukrainy, wszystkim tym europejskim zgromadzeniom słowo o niedoli naszej Ojczyzny. Dzięki naszemu społeczeństwu. Godnie uczciło ono we Lwowie 80-lecie Zofii Rusowej w 1936 roku. 363 organizacje złożyły hołd jej siwym włosom, czym wzruszyły do łez przybyłą do Lwowa jubilatkę. Sama ona, choć w tak poważnym wieku, wygłosiła we Lwowie żarliwe przemówienie, wzywając do walki o Ukrainę. Zmarła pani Zofia Rusowa w Pradze 5 lutego 1940 roku. W tej samej Pradze, gdzie 65 lat wcześniej mała mogiłka jej córki odnotowała wydanie pierwszego pełnego „Kobziarza” Szewczenki. Dlatego myślę, kończąc te urywki wspomnień, że można będzie je zakończyć wielkimi słowami naszego proroka Szewczenki, które stały się naszym Testamentem: Pochowajcie i wstawajcie, Kajdany porwijcie I wrogą złą krwią Wolność skropcie! I mnie w rodzinie wielkiej, Rodzinie wolnej, nowej, Nie zapomnijcie wspomnieć Nie złym cichym słowem. Wspomnijmy i my w tę stuletnią rocznicę od dnia urodzin Zofii Rusowej pamięć tej Ukrainki, która oddała całe życie na służbę Ojczyźnie. Na jej grobie, za jej życzeniem, zostało napisane, jak i na grobie mojego ojca (zniszczonym przez moskiewskich dzikusów) słowa: „Raz dobrem napełnione serce wiek nie ostygnie!” (Zachowano pisownię autora)
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
związana z tą postacią. Fotografie, książki, artefakty, oryginalne przedmioty należące do Zofii, dzieła sztuki dzieci – świadczą o tym, że muzeum stało się środowiskiem wychowawczym. Od 1998 roku przedszkole-szkoła nosi imię Zofii Rusowej. Tu żyje jej ideał wychowawczy. Tu zobaczysz talenty wychowanków i wychowawców, poczujesz szczerą miłość dorosłych i dzieci. Tu do łez wzruszy bezpodstępny patriotyzm, który dowodzi, że z nim się nie rodzi, lecz mimo to się go wychowuje. Tu pracuje się z szacunkiem dla osobowości dziecka i jego zdolności. Tu panuje „dyscyplina rozumnej łagodności” i „ojczyste słowo w ojczystej szkole”. Tu wiersze i obrazy malują dzieci najmłodszego wieku. Tu kierowniczka muzyczna Lubow Doceńko stworzyła dziesiątki piosenek. Tu wychowuje się przez piękno i sztukę. Tu noszy się wyszywanki nie tylko od święta. Tu wychowankowie znają biografię Zofii Rusowej w szczegółach i fachowo prowadzą wycieczki po muzeum jej imienia. Tu pracuje oddany zespół, który uważa, że wychowanie powinno być narodowe. Tak właśnie uważała Rusowa. Przedszkole wypuściło setki wychowanków, którzy nie „odbyli” go, lecz przeżyli tu niezwykle ciekawe życie. Niestety, od przyszłego roku Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy likwiduje w tej placówce szkołę podstawową, pozostawiając jedynie przedszkole. Dlaczego? Jak można likwidować szkołę podstawową w placówce – jedynej na Ukrainie takiego typu? W odpowiedzi na to pytanie z pewnością znajdzie się argument formalny. A jeśli podejść do tego konkretnego przypadku nieformalnie, tak jak podchodziła Zofia Rusowa, która nie lubiła rutyny i nieprzebytych gąszczy formalizmu?.. W ukraińskich reformach oświatowych coraz mniej widać dziecko z jego praktycznymi potrzebami – główną osobę, której Zofia Rusowa poświęciła całe swoje życie, wzywając: „Chodźcie, żyjmy dla naszych dzieci!” Tymczasem Ludmyła Ołeksijiwna Synekop nie zrezygnowała z tej dewizy dla siebie i nigdy tego nie uczyni. „SP” również nie rezygnuje z prawa do obrony ideałów wychowawczych Zofii Rusowej, której 165. rocznicę urodzin obchodzimy w tym roku.
...ta rodzina Rusowych. „Bardzo chciałoby się, aby ten budynek stał się twórczą, kreatywną przestrzenią. Być może publicznym lub komunalnym muzeum. Takie inicjatywy będziemy formułować dla rady miejskiej” – zauważył Pustowhar. W ciągu trzech lat życia w Połtawie rodzina Rusowych zdołała zrobić dla sprawy ukraińskiej znacznie więcej niż niektórzy ludzie, którzy przeżyli tu całe życie, powiedzmy, przyczyniali się do ustawienia pomnika Kotlarewskiego. Środki zbierała cała społeczność, wspierał je także Fedir Łyzohub, a Ołeksandr Rusow lobbował te kwestie. Kierownik połtawskiego oddziału organizacji społecznej „Sokił”, weteran rosyjsko-ukraińskiej wojny Heorhij Sjomin opowiedział, że właśnie tutaj, w tym historycznym domu Rusowych, w 1900 roku po raz pierwszy zabrzmiał manifest autorstwa ideologa ukraińskiego nacjonalizmu Mykoły Michnowskiego „Samodzielna Ukraina”. Obecni obejrzeli elementy spektaklu teatralnego (rolę Rusowej znakomicie odegrała aktywistka społeczna Anastasija Horodczanina) oraz archiwalne zdjęcia.
Północno-wschodni międzyregionalny oddział UINP
Tłumaczenie maszynowe
Larysa MASENKO
Ubiegłego roku nakładem wydawnictwa „Klio” ukazało się drugie wydanie przewodnika „O kim opowiadają nazwy ulic: kijowskie przemianowania 1988–2019”. Jego autor, docent Instytutu Dziennikarstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki Dmytro Danylczuk, dokonał wyczerpującego opisu przemianowań, które miały miejsce w Kijowie w okresie niepodległości. W ciągu ostatnich trzech dekad, zauważa autor, w stolicy zmieniono nazwy ponad 290 ulic, zaułków, alei, placów, parków, skwerów, a nawet niektórych dzielnic administracyjnych. Najbardziej intensywne procesy przemianowań nastąpiły po Rewolucji Godności, w wyniku uchwalonych ustaw o dekomunizacji – na ten czas przypada ponad 70% przemianowań „radzieckich” czy „komunistycznych” nazw obiektów topograficznych stolicy. Przewodnik Dmytra Danylczuka zawiera nie tylko wykaz nowych nazw, lecz także informacje o osobach, wydarzeniach i realiach historycznych, na cześć których nazwano kijowskie ulice i place. W tym właśnie tkwi aktualność i oświatowa wartość książki, gdyż, jak słusznie zauważa autor, większość kijowian nie wie, kim byli wybitni Ukraińcy oraz przedstawiciele innych narodów, którzy wnieśli znaczący wkład w naszą naukę i kulturę. „A wtedy zapytajmy samych siebie: czy można uznać za w pełni skuteczne uczczenie wybitnej osoby w nazwie ulicy, jeśli kijowianie nie będą wiedzieć nic o tym, co ta osoba zrobiła ważnego i pożytecznego?” – pisze Danylczuk we wstępie. Przewodnik ma dobrze przemyślaną strukturę. W pierwszym rozdziale podano w porządku alfabetycznym wykaz nowych nazw ulic i placów, nadanych w latach 1988–2019, w drugim – wykaz dawnych nazw tych obiektów wraz z nową nazwą i krótkim wyjaśnieniem motywacji przemianowania. W trzecim rozdziale przedstawiono odpowiednie informacje o nazwach nowo utworzonych i przywróconych w tych samych latach. Najobszerniejszy jest czwarty rozdział, zawierający wiadomości o wybitnych działaczach ukraińskiej nauki i kultury, których imiona upamiętniono w nazwach ulic i placów. Całkiem stosownym wydaje się również zamieszczone na końcu rozdziału krótkie noty historyczno-biograficzne o działaczach epoki radzieckiej, od imion których pochodziły nazwy zniesione w latach 1988–2019. Ciekawą i bogatą w informacje jest podsumowująca część książki, z której czytelnik dowie się o historii kształtowania się i rozwoju pejzażu toponimicznego Kijowa od czasów dawnych do współczesności. Omówiono tu osobliwości tworzenia urbanonimów w XIX wieku, kiedy wskutek gwałtownego rozwoju miasta proces nadawania nazw ulicom przeszedł ze sfery żywiołowej, „ludowej” do administracyjnej. Autor poświęcił znaczną uwagę destrukcyjnym tendencjom, jakich doświadczyło historyczne toponimikon stolicy w XX wieku, za panowania władzy komunistycznej. W tym czasie toponimia Ukrainy została w znacznej mierze pozbawiona narodowej specyfiki, dlatego też nazwy ulic i placów stolicy stały się częścią ujednoliconego ogólnoradzieckiego systemu nazewnictwa, którego cechą charakterystyczną było rozpowszechnianie identycznych na całej przestrzeni ZSRR nazw ideologicznych i kultowych. W ogólnym przeglądzie zmian, które zaszły w toponimii Kijowa w okresie niepodległości, Danylczuk dostrzegł charakterystyczną prawidłowość: szczyt przemianowań niemal zawsze pokrywa się z okresem dominacji proeuropejskich, narodowo-demokratycznych nastrojów w ukraińskiej elicie politycznej. I odwrotnie: gdy we władzy przeważają prorosyjscy zwolennicy radzieckiej przeszłości, liczba przemianowań w Kijowie staje się minimalna. Kończąc badania, autor stwierdza, że mimo znacznych pozytywnych zmian w przestrzeni toponimicznej stolicy w nazwach jej ulic i placów wciąż brakuje imion wielu wybitnych osób, których działalność była ściśle związana z Kijowem. Nie wykorzystano także możliwości upamiętnienia ich w inny sposób – poprzez nadanie nazw instytucjom lub placówkom bądź ustawienie tablic pamiątkowych. Są to takie działacze nauki i kultury XVI–XVII wieku, jak Meletiusz Smotrycki, Łazarz Baranowicz, Józef Galatowski, naukowcy i oświatowcy Pawło Żytecki, Ołeksandr Konyski, Wołodymyr Samijlenko, Zinaida Tulub i inni. Zasługuje na naszą wdzięczną pamięć także imię wybitnego mecenasa Ewhena Czykalenki, którego wkładu w rozwój oświatowy i kulturalny Ukraińców pod koniec XIX – na początku XX wieku nie sposób przecenić. Kwestię uczczenia pamięci Ewhena Czykalenki poprzez przemianowanie jednej z trzech kijowskich ulic, nazwanych imieniem rosyjskiego pisarza Lwa Tołstoja, wielokrotnie podnosił Jurij Hnatkewycz, przewodniczący Centrum Oświatowego Odrodzenia Narodowego im. Ewhena Czykalenki. Jednak podczas publicznej dyskusji nad tą propozycją na stronie KMPP prorosyjskie strony, zmobilizowawszy swoich członków, zablokowały jej pozytywną decyzję¹. Przewodnik Dmytra Danylczuka stanowi zatem cenne źródło informacji nie tylko dla tych kijowian, którzy chcą dowiedzieć się, skąd pochodzi nazwa ich ulicy, lecz także dla tych, których interesuje szersze zagadnienie historii kijowskiego toponimikonu i zmian, jakim on podlegał pod wpływem wydarzeń politycznych od czasów dawnych do dni dzisiejszych.
1 Hnatkewycz Jurij. Postać Jewhena Czykalenki w historii Ukrainy. Co powiedziałby on prezydentowi Zełenskiemu // Serwis „Radio Swoboda”, 21 grudnia 2019 r.: https://www.radiosvoboda.org/a/30336576.html
Tłumaczenie maszynowe
Halina DACIUK
Tradycyjnie w dniu urodzin Zofii Rusowej spotkaliśmy się w szkole-przedszkolu imienia Zofii Rusowej w Podilskim rejonie Kijowa. Jesteśmy to „rusiwki” i „rusiwci” – pedagodzy, dziennikarze, aktywiści społeczni, których zafascynowała osobowość działaczki oświatowej i którzy przez wiele lat popularyzują jej idee i wskazania. Szkołą-przedszkolem kieruje Ludmyła Ołeksijiwna Synekop, która od 30 lat wraz z zespołem nie tylko pracuje, ale żyje według pedagogicznego dziedzictwa Rusowej. Na początku lat 90., odkrywszy to imię, pani Ludmyła po ziarnku zaczęła zbierać jej książki, które napływały na Ukrainę jedynie jako ksera zagranicznych wydań. W czasach radzieckich u nas nic z twórczości Zofii nie drukowano. Wybierano z wychowawcami to, co najważniejsze, pisano własne metodyki, „Moje wspomnienia” Rusowej czytano na głos. Od tamtej pory szkoła-przedszkole stało się prawdziwym centrum badania i praktykowania pedagogicznego dziedzictwa działaczki oświatowej. Po doświadczenie do L. O. Synekop przyjeżdżają pedagodzy z Priluk, Niżyna, Iwano-Frankiwska. Tutaj działa unikalne muzeum Zofii Rusowej, gdzie zgromadzono nie tylko eksponaty pod szkłem, lecz żywą historię,
Tłumaczenie maszynowe
Taką nazwę nosiła impreza edukacyjna, która odbyła się w Połtawie z okazji 165. rocznicy urodzin Zofii Rusowej. Akcję edukacyjną zorganizowali Północno-wschodni Międzyregionalny Oddział Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UINP), agencja kreatywna „Fajerwerk marzeń” oraz młodzieżowa organizacja społeczna „Sokił”.
„Zofia Rusowa – działaczka epoki Rewolucji Ukraińskiej 1917–1922 lat, wybitna ukraińska pedagog, należała do Centralnej Rady Ukraińskiej, wchodziła do Sekretariatu Oświaty Ukraińskiej Republiki Ludowej, w którym kierowała wydziałami przedszkolnym i pozaszkolnym”, – zaznaczył we wstępnym słowie regionalny przedstawiciel UINP Oleh Pustowhar. Jak powiedział, w Połtawie dokonano trzech ważnych kroków w upamiętnieniu jej pamięci. Dzięki dekomunizacji wiosną 2016 roku, na propozycję radnego miejskiego Julijana Matwijczuka oraz zastępcy dyrektora Państwowego Archiwum Obwodu Połtawskiego Tarasa Pustowita, obwodowa administracja państwowa przemianowała zaułek Bakijskich Komisarzy na cześć rodziny Rusowych. W 2017 roku deputowani obwodowej rady poparli inicjatywę Połtawskiej „Proświty” dotyczącą upamiętnienia pedagog w nazwie obwodowego internatu nr 2 (obecnie – Połtawskie Liceum Artystyczne im. Zofii Rusowej), a dawna komunistyczna nazwa tej placówki oświatowej „im. Krupskiej” – współpracowniczki kata narodu ukraińskiego Włodzimierza Uljanowa-Lenina – odeszła w zapomnienie. W 2018 roku przewodniczący Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Mykoła Kulczynski uporządkował i wydał, dzięki finansowemu wsparciu Towarzystwa Języka Ukraińskiego w Stanach Zjednoczonych Ameryki, a zwłaszcza rodziny Bodnaruków – pani Wiry i pana Bohdana z Chicago – wspomnienia Rusowej. Wieczór pamięci odbył się w niewielkim domku przy zaułku Woskresenski Uzwiz 3, gdzie na początku XX wieku mieszkała w Pol-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
odwiedził pięćdziesiąt atoli i wysp koralowych Oceanu Indyjskiego i Spokojnego. „Witiaź” kraje łagodną skibę; Niebios tropikalnych chmurna powała… Leży od krańca do krańca Obca wodna pustynia. Podróże po świecie dodały do dorobku twórczego Leonida Tendiuka niemało romantyczno-przygodowych stron. Spod jego pióra wyszły książki, które dawały młodzieży możliwość poznawania świata: „Odyseja mórz wschodnich”, „Ekspedycja „Gondwana”, „Głowa smoka”, „Ślad „Barakudy”, „Poszukiwacze tajfunów”, „Śmierć w oceanie”, „Ostatni rejs „Sintoku-maru”, „Atol Tuamako”, „Pas Oriona”, „Triada „V-Z” i wiele innych. Piękna proza przygodowa, która wychowała niejedno pokolenie marzycieli, warta jest tego, by czytano ją i dziś, wychowując w młodzieży patriotyzm, miłość do rodzinnej ziemi, odwagę i pragnienie poznawania innych światów. A oto poezja Leonida Tendiuka – to jego dusza! Jego poezja zachwycała Wołodymyra Sosiurę. Mówił on, że Leonid Tendiuk – „…to prawdziwe moje złote przedłużenie…” Sosiura pisał o Tendiuku: Leci pióro. Śpieszy ręka, I obrazów rzeka iskrząca… A na obliczu Tendiuka – Walka poety i dziennikarza. On w gazecie noce i dnie Piórem karci wszystko wrogie. Lecz dziennikarza w walce Poeta, wierzę, zwycięży. Spod pióra Leonida Tendiuka wyszły zbiory poetyckie: „Pole moje, poleczko”, „Strumienie rodzą się w górach”, „Cisza wzburzona sztormem”, „Głos morza i stepu”, „Stambulskie zaułki”, „Włóczęga”: Włóczęga, wróciłem do domu Od oceanów i mórz Jakby ktoś spalił słomę – Bym zapomniał zwątpienie i zmęczenie, Nad stepem zachód dogasał. Po zakończeniu swojej Odysei po morzach i oceanach Leonid Mychajłowycz Tendiuk powraca do Kijowa. Szkoła życia postawiła przed nim wyzwania nie tylko odwagi, godności, ale i miłości. Jego pierwsza żona Lada Fedorowska – piękna, niezależna, dumna, a do tego nadmiernie niemiłosierna dla młodych poetów i prozaików krytyczka. Mychajło Słaboszpycki wspomina, że na ich weselu był prawdziwy korowód młodych poetów… Ale ich małżeństwo nie wytrzymało prób i rozstali się zaraz po powrocie Leonida z dalekich podróży: Skończmy pływanie, przyjacielu, zamulimy się. Rozzejdą się, jak ślad od wiosła: Ból rozstań, co do serca wciąż się tuli, I żal, co sam wyrósł… Tak myślał Leonid Tendiuk… Ale wielka miłość jego życia była przed nim. Minie niewiele czasu i spotka kobietę, która stanie się dla niego Bogu równą! Tą kobietą jest młoda pianistka Lora Piradowa. Tendiuk zakocha się i swoją miłość poniesie przez całe życie… Ich życie z Eleonorą Wołodymyriwną Piradową – pianistką, akompaniatorką, ludową artystką Ukrainy warte jest niejednej powieści czy romansu o miłości. Godni, utalentowani, niezależni – przeżyli piękne życie i odeszli w inne światy w tym samym dniu – 12 lipca 2012 roku. Słowami Wołodymyra Sosiury można powiedzieć i o ich miłości: Tak nikt nie kochał. Po tysiącu lat Dopiero przychodzi podobna miłość. Pochowany Leonid Tendiuk jest we wsi Wołodymyriwka, w rodzinnym stepowym kraju kirowohradzkim, obok mamy Marii Łukjaniwny, brata Borysa, siostry Hałyny. Takie było jego życzenie. Odyseja Leonida Tendiuka zakończyła się w stepie taurydzkim, gdzie się rozpoczynała. Powrócił on tam na wieki. Jego kotwica jest tam, w stepowym kraju, gdzie kołysankę śpiewała mu matka... Tutaj zakończyła się jego pieśń, która ma… ...dwa skrzydła: Jedno – morza, burzliwe oceany, A drugie – step, ziemia moja kochana, Ta, która mnie do morza przywiodła.
Tłumaczenie maszynowe
Ludmyła ŻYTNIA, pisarka, członkini NSPU, laureatka literacko-artystycznej nagrody Ołeksandra Biłasza, siostra pisarza Ziemia leży daleka i nieodkryta: Wstają świty blaskiem pożarów. Drogi, które wiodły Martina Edena, Nieodparcie wabią mnie też. L. TENDIUK
W mieszkaniu Leonida Tendiuka czułam się jak w muzeum. Półki z książkami przepełnione są morskimi przewodnikami i locjami, a także cudami z dna oceanu: koralami, rozgwiazdami, muszlami, wieloma egzotycznymi figurkami (palmy, baobaby, maski tubylców i inne zamorskie drobiazgi…). A do tego makiety statków, głównie żaglowców. Szczególnie przyciągały mnie relikwie wydobyte z dna oceanów i mórz. Czułam plusk morskich fal, które słyszałam w perłowych muszlach. Jedna z takich muszli, o wymiarach niemal pół metra, leży w moim gabinecie i inspiruje mnie do twórczości… Jestem dziewczyną ze stepu, ale kocham morze! Skąd u ludzi ze stepu ta miłość do morza?! U Leonida Tendiuka ta miłość po prostu wykraczała poza wszelką skalę! Oboje pochodzimy ze stepowej Kirovohradszczyzny, ale on od dzieciństwa marzył o morzu i morskich przygodach. Być może to miłość do bezkresnych przestrzeni – morza i stepu – tożsamych żywiołów, które wymagają ciągłego, nieustannego napięcia. Sam Leonid Mychajłowycz mawiał, że marynarze rodzą się w stepach. Przy tym wspominał Fedora Sydorowycza Przedteczę, autora pieśni „Raskinułos’ morie szyroko”. Przedtecza pływał za młodu, a sam był Ukraińcem z Czehrynia. Ukraina to państwo morskie! Z historii wiemy, że kozacy byli śmiałymi i odważnymi żeglarzami, którym ulegały bezkresne przestrzenie mórz! Są na Ukrainie i badacze, i pisarze-maryniści. Nasz słynny rodak Mykoła Mykołajowycz Mikłucho-Makłaj też wyruszył kiedyś w niebezpieczną morską podróż do Nowej Gwinei, by badać i poznawać nieodkryty kraj. A słynny pisarz-marynista Joseph Conrad, którego zagraniczni maryniści – od Jacka Londona po Grahama Greene’a – uważali za swojego nauczyciela, pochodzi z Berdyczowa! Leonid Mychajłowycz wspominał, że kiedy do Kijowa przyjechał Graham Greene i odwiedził Związek Pisarzy, Leonid zaproponował mu wyjazd do Berdyczowa – miasta, w którym urodził się Joseph Conrad. Kiedy w Kijowie był Irving Stone, Leonid wraz z poetą Petrem Zasenką odwiedzili go w hotelu. Stone, dowiedziawszy się, że Tendiuk pracował jako sternik na „Witiaziu” i przebył niemało morskich szlaków, na swoim egzemplarzu książki „Marynarz w siodle” napisał: „Mojemu ukraińskiemu towarzyszowi, marynarzowi z „Witiazia” Leonidowi Tendiukowi”. Oczywiście o morzu pisali i piszą nasi ukraińscy pisarze: Dmytro Tkacz, Kostiantyn Kudijewski, Iwan Hajdajenko, Mykoła Janenko, Anton Sanczenko. Leonid Mychajłowycz śledził pojawianie się na literackim niwie młodych pisarzy-marynistów. Przeczytawszy książkę Antona Sanczenki w jedną noc, rano zadzwonił do autora i zapytał: „Co wy pijecie o tej porze doby?..”. Pisząc recenzję do jego książki „Barkarole” (barkarole – pieśni na wodzie), powiedział, że Anton Sanczenko to unikalne zjawisko w naszej literaturze, jeden z perspektywicznych pisarzy-marynistów, wie, o czym pisze, i potrafi pisać. Ponad 30 książek napisał Tendiuk na podstawie dokumentalnej. Mówił, że nie jest zwolennikiem fantastyki, bo to, co zobaczył, jest większe niż fantastyka. Przy tym Leonid Mychajłowycz wspominał słowa oficera marynarki Tymofija Budrina: „Piszemy to, co obserwujemy, a czego nie obserwujemy, tego nie piszemy!...”. Wybierając zupełnie inny wektor swojego życia, Tendiuk chciwie poznawał świat, pływając po morzach i oceanach. Był romantykiem i wzywał do swojego świata wszystkich tych, „którzy noszą w piersiach gwiezdne światy”. Tendiuk jest unikalny i szczególny. W jego aurze trzeba było ważyć każde słowo, każdy obraz, każdą myśl, bo niemożliwe było odcięcie się od kontekstu unikalnej osobowości poety. Jego talent został doceniony przez ukraińskich klasyków Wołodymyra Sosiurę i Pawła Tyczynę. Oprócz talentu cenili w Tendiuku odwagę, godność, uczciwość. Tendiuk był zakorzeniony w dramatycznym losie swojego narodu i godnie oceniony przez czytelnika, zwłaszcza dorastającą młodzież, wychowaną na jego utworach. Książki Leonida Tendiuka były wznawiane w dużych nakładach i zaczytywane do dziur. Stał się najlepszym ukraińskim pisarzem-marynistą, a jego imię może stać obok takich piewców morza jak Jack London, Joseph Conrad, Juliusz Verne, Robert Louis Stevenson. Ołes Honczar mówił o nim tak: „Samo życie skłania do rozszerzania gatunkowo-poetyckich horyzontów literatury. Z tego punktu widzenia warto odnotować… utwory Leonida Tendiuka, najmłodszego z naszych żeglarzy i najjaśniejszego marynisty”. Jak wszystko się zaczęło? Urodził się Leonid Mychajłowycz Tendiuk w tawryjskim kraju, na Kirovohradszczyźnie, we wsi Wołodymyriwka 3 marca 1931 roku. Uczył się w rodzinnej wsi, a dziesięciolatkę ukończył w ówczesnym centrum rejonowym Wełyka Wyska. Kończąc wydział dziennikarstwa Uniwersytetu Kijowskiego im. T. H. Szewczenki w 1956 roku, zaczął pracować w republikańskiej gazecie „Mołod’ Ukrajiny” w dziale literatury i sztuki. Młodzi poeci i dziennikarze mieli za zaszczyt rozmawiać z Tyczyną. Pawło Hryhorowycz, jak mógł, pomagał i udzielał swojego wsparcia młodym talentom, szczególnie wyróżniając spośród wszystkich Tendiuka. Cenił Leonida jako wspaniałego poetę, był jego mentorem i na wszelkie sposoby wspierał na życiowej drodze. Nieoczekiwanie dla Leonida Tendiuka rozpoczyna się jego Odyseja na równoleżnikach i południkach życia. Leonid trafia do grupy dziennikarzy, którzy wyruszyli pierwszym rejsem nowo otwartej trasy lotniczej Odessa-Władywostok. Wróciwszy do Kijowa, zdał relację serią reportaży, a potem znów wyruszył tam, gdzie słońce wschodzi… Leonid Tendiuk wyrusza jako zwykły marynarz-strzelec na statku wielorybniczym na Morze Beringa polować na morsy i foki. Potem – na statku hydrograficznym do latarni morskich Czukotki, Kamczatki i Wysp Kurylskich. A wkrótce Leonid trafia na Wyspy Komandorskie, gdzie kiedyś młody Jack London zaczynał swoją życiową drogę jako zwykły marynarz. Rodzą się poetyckie wersy, które stały się dla niego drogowskazem na morskich szlakach: Ziemia leży daleka i nieodkryta: Wstają świty blaskiem pożarów. Drogi, które wiodły Martina Edena, Nieodparcie wabią mnie też. Pływając po północnych szerokościach geograficznych, Leonid Tendiuk wyrusza w akwen Oceanu Spokojnego i Indyjskiego. Zatrudnia się jako marynarz na statku ekspedycyjnym „Jurij Szokalski”, który obierał kurs na Japonię i wyspy Polinezji (Zachodni Irian, port Sorong, Nowa Gwinea, Fidżi, Samoa). Te miejsca badał nasz legendarny rodak Mikłucho-Makłaj. O tej podróży Tendiuk napisze książkę „Triada V-Z”. Na Samoa, rozczarowany światem nieprawdy i zła, znalazł swoje ostatnie schronienie autor „Wyspy skarbów” Robert Louis Stevenson. Na trasie statku „Jurij Szokalski” leżały Wyspy Marshalla, w szczególności atole Bikini i Kwajalein, a także atole Fanning i wyspa Bożego Narodzenia. Stały się one poligonami atomowymi, na których Amerykanie testowali broń jądrową. „Szokalski” drogo zapłacił za tę trasę, stając się przymusowym świadkiem oceanicznych prób jądrowych. Wróciwszy z rejsu, przybił do nabrzeża w Dalzawodzie. Na drugi dzień wybuchł tam pożar. Spłonął statek i wszystkie naukowe i nienaukowe obserwacje. Załoga została rozwiązana, a Leonid Tendiuk jako dziennikarz przeszedł liczne przesłuchania służb KGB, które go moralnie i fizycznie wyczerpały. Złamany, wrócił do Kijowa na rehabilitację, gdzie na wszelkie sposoby pomagał mu jego przyjaciel Borys Olijnyk. Ta życiowa próba nie odebrała Leonidowi Tendiukowi chęci podróżowania po świecie i za wstawiennictwem znanego badacza polarnego Iwana Papanina, przyjaciela Pawła Tyczyny, Leonid zatrudnił się jako sternik na statku naukowo-badawczym „Witiaź”. Pływając na tym statku,
Tłumaczenie maszynowe
“Pisma na płótnie” Ogólnoukraińska akcja artystyczna, zainicjowana przez Muzeum Rodziny Kosaczów w Nowogrodzie Wołyńskim w obwodzie żytomierskim – jedyne na świecie muzeum poświęcone tej sławnej rodzinie – odbyła się 17–18 lutego. Celem akcji jest wyszywanie na zabytkowym, 24-metrowym płótnie, które ma ponad 150 lat, ukraińskich ornamentów ludowych, zebranych i usystematyzowanych przez Olgę Petriwnę Kosacz-Drahomanową i wydanych w 1876 roku w formie albumu pod tytułem “Ukraiński ornament ludowy”. Ukazał się on w językach francuskim i rosyjskim, ponieważ język ukraiński, zgodnie z carskim ukazem emskim, był wówczas zakazany. Za życia Ołeny Pcziłki album wznawiano 5 razy, gdyż cieszył się popytem wśród osób zainteresowanych ukraińskim haftem. Płótno jest wyszywane jako “ludowe”. Do tego procesu mogli dołączyć wszyscy chętni: dorośli i dzieci, środowisko artystyczne, wychowankowie kółek, uczniowie, studenci. “Lesia Ukrainka: poszerzanie horyzontów” To wydarzenie kulturalno-artystyczne połączyło Ukraińców z 4 kontynentów i 24 krajów świata. Organizatorzy – Towarzystwo “Ukraina-Świat”, Światowa Federacja Ukraińskich Organizacji Kobiecych oraz Narodowe Muzeum Literatury Ukrainy wspólnie z placówkami oświatowymi Ukrainy i zagranicy. Podczas transmisji online uczestnicy czytali poezje, wykonywali kompozycje muzyczne do słów Lesi Ukrainki, tworzyli ilustracje do utworów Lesi Ukrainki, demonstrowali fragmenty przedstawień teatralnych. Główni wykonawcy to uczniowie placówek oświatowych na Ukrainie i poza jej granicami, a także znani artyści z różnych krajów świata. “Z okazji urodzin, Lesiu!” Takie święto z okazji 150-lecia Lesi Ukrainki przeprowadzi 26 lutego Związek Ukrainek Ameryki (oddział Nowy Jork), zaproszeni są wszyscy chętni. “25 lutego 2021 roku obchodzone jest 150-lecie urodzin wybitnej ukraińskiej pisarki i działaczki społecznej Lesi Ukrainki. Jeszcze w 2018 roku Rada Najwyższa Ukrainy przyjęła uchwałę o obchodach tego wydarzenia na szczeblu państwowym. Każdą wspólnotę Ukrainy oraz Ukraińców na całym świecie zachęcano do włączenia się w ten proces i zorganizowania własnego wydarzenia poświęconego wybitnej ukraińskiej pisarce Lesi Ukraince. Zatem Ukraiński Ośrodek Kultury w Los Angeles przyłącza się do tej inicjatywy” – czytamy w zapowiedzi wydarzenia. “Walczmy o nowe życie” Pod taką nazwą ogłoszono VII Ogólnoukraiński (XVII Ogólnokrymski) festiwal-konkurs twórczości uczniowskiej i studenckiej imienia Marii Fischer-Slyż. Do udziału zaproszeni są uczniowie klas 1-11 placówek ogólnokształcących i zawodowych, dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, studenci placówek średniego i wyższego szkolnictwa zawodowego, a także autorzy audycji telewizyjnych i radiowych dla młodzieży. Mogą w nim również brać udział przedstawiciele organizacji społecznych mniejszości narodowych Ukrainy, Krymu oraz Ukraińców z zagranicy. “Poezja losu” Odeskie Obwodowe Centrum Kultury Ukraińskiej przy wsparciu Departamentu Kultury, Narodowości, Religii i Ochrony Obiektów Dziedzictwa Kulturowego Odeskiej Obwodowej Administracji Państwowej od 22 stycznia do 26 lutego prowadzi zdalny konkurs kompozycji literacko-muzycznych “Poezja losu”. Dominanta gatunkowa tegorocznego konkursu: poezja, kompozycje literacko-muzyczne, monodramy, ale innowacje i inne formy eksperymentalne nie pozostaną bez uwagi. Zatem, jeśli: czytasz wiersze Lesi Ukrainki; opracowałeś dramaturgię na podstawie utworów Lesi Ukrainki; śpiewasz piosenki do poezji Lesi Ukrainki; stworzyłeś autobiograficzną prezentację życia Lesi Ukrainki; stworzyłeś kompozycję literacko-muzyczną na podstawie utworów Lesi Ukrainki, to koniecznie weź udział w konkursie. “Nasza Lesia Ukrainka” Na Węgrzech uruchomiono flashmob – nagrania wideo czytania utworów Lesi Ukrainki. Pierwsza Ukraińska Biblioteka im. Markijana Szaszkewycza na Węgrzech zainicjowała literackie czytania poezji pisarki w językach ukraińskim i węgierskim. Organizatorzy zapraszają wszystkich chętnych do wzięcia udziału w czytaniach i popularyzowania twórczości Lesi Ukrainki, w szczególności wśród Węgrów. Do przygotowania poezji do deklamacji organizatorzy proponują wykorzystać wydanie książkowe Towarzystwa Kultury Ukraińskiej na Węgrzech – Lesia Ukrainka “Siedem strun”. Również Towarzystwo Kultury Ukraińskiej na Węgrzech ogłosiło konkurs “Nasza Lesia Ukrainka” z okazji 150-lecia urodzin Lesi Ukrainki oraz 100-lecia urodzin jej wnuczki, członkini towarzystwa Natalii Drahomanowej (1921-2018). Kategorie, w których odbywały się zmagania: deklamacja utworów poetki; wykonywanie utworów muzycznych, piosenek do słów Lesi Ukrainki; tworzenie wideoklipów poświęconych Lesi; remake utworów Lesi Ukrainki (jak pisałaby poetka w naszych czasach); tłumaczenia utworów Lesi na język węgierski; prezentacja własnych haftów. Specjalnie powołana komisja wybierze najlepszych w każdej nominacji. Na zwycięzców i uczestników czekają fascynujące nagrody oraz podróże historycznymi miejscami Lesi Ukrainki. “Utwory Lesi na scenie” Muzeum Marii Zańkoweckiej 25 lutego o 19:00 zaprasza na wystawę scenografii do spektakli Wielkiej Ukrainki. Lesia była wierną siostrą-przyjaciółką aktorki Marii Zańkoweckiej. I choć Zańkoweckiej nie dane było zagrać w spektaklach na podstawie utworów Lesi, komunikowały się i szanowały nawzajem. Życie sceniczne utworów Lesi liczy już ponad 100 lat. Organizatorzy postanowili zajrzeć w przestrzenie sceniczne Lesi i pokazać jej twórczość przez pryzmat przedstawień teatralnych. A koncepcje reżysersko-scenograficzne od przeszłości do teraźniejszości zachowały się dzięki twórczości scenografów w szkicach, rysunkach i makietach. Spotkają Państwa prace Anatola Petryckiego, Matwija Draka, Fedora Niroda, Myrona Kyprijana, Mychajła Frenkela, Danyła Lidera, Ołeny Bohatyrowej. I to jeszcze nie wszystko! Do współczesnej części wystawy dołącza Lider Triennial of Scenography. Utwory Lesi transformowały się w warianty sceniczne różnych stylów, form i gatunków. Wystawę uzupełnią fotografie z różnych lat, z których patrzą na nas dzisiejszych niezrównane Mawki, Rusałki, Kassandry... Kuratorką wystawy jest Lilija Bewziuk-Wołoszyna. “Tydzień twórczości Lesi Ukrainki” W Londynie w ramach świętowania online urodzin Lesi Ukrainki (od 18 do 25 lutego) trwał konkurs na najlepszą deklamację utworów Wielkiej Ukrainki. Londyńskie koło Organizacji Ukraińskich Kobiet (OUK) zwróciło się do wszystkich placówek oświatowych wspólnoty ukraińskiej w Wielkiej Brytanii oraz wszystkich Ukraińców z zaproszeniem do włączenia się w wydarzenie. W ramach tygodniowego świętowania brzmiały poetyckie wersy wielkiej poetki w wykonaniu członkiń OUK, krótkie informacje o historii ich powstania oraz kilka ciekawych faktów biograficznych o Lesi Ukraince. 25 lutego zostaną ogłoszeni zwycięzcy konkursu deklamacji utworów Lesi Ukrainki. “Lesia – Ukrainka. I my – Ukraintsi” Międzynarodowy Instytut Edukacji, Kultury i Więzi z Diasporą (MIEKD) Narodowego Uniwersytetu “Politechnika Lwowska” zaprezentował wideoprojekt z udziałem młodych Ukraińców z różnych krajów świata “Lesia – Ukrainka. I my – Ukraintsi”.
Wideorolik zaprasza widza do odbycia wirtualnej wycieczki po ukraińskim wszechświecie, którego przewodnią gwiazdą jest słowo Łesi. Czyta je dziecku cała ukraińska rodzina: mamy i tatusiowie, babcie i dziadkowie. Organizatorzy zaprosili poetkę do każdej ukraińskiej rodziny, gdzie dziecko, przejmując z ust najbliższych sobie ludzi jej słowo-naukę, wsłuchuje się i wmyśla. Uczestnikami projektu zostali chłopcy i dziewczynki w wieku od 5 do 8 lat z 30 krajów: Australii, Algierii, Argentyny, Białorusi, Bułgarii, Wielkiej Brytanii, Grecji, Egiptu, Hiszpanii, Włoch, Kazachstanu, Kanady, Luksemburga, Macedonii Północnej, Holandii, Niemiec, Nowej Zelandii, Norwegii, RPA, Polski, Portugalii, Rumunii, USA, Turcji, Węgier, Ukrainy, Finlandii, Francji, Japonii i innych. Do inicjatywy dołączyły również ukraińskie gwiazdy Oksana Łyniw, Oksana Mucha oraz Taras Topola, którzy wraz z dziećmi czytają fragmenty poezji Łesi Ukrainki. „Fenomen Łesi Ukrainki” Konsulat Generalny Ukrainy w Hamburgu zaprasza 26 lutego na wykład online „Fenomen Łesi Ukrainki”, który wygłosi Swiatosław Pyłypczuk – doktor nauk filologicznych, profesor katedry folklorystyki ukraińskiej imienia akademika F. Kołessy, dziekan wydziału filologicznego Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Iwana Franki. Swiatosław Pyłypczuk jest autorem około 100 artykułów naukowych, w których przeanalizowano spuściznę artystyczną ukraińskich pisarzy przełomu XIX i XX wieku. Pracuje nad zagadnieniami związków folklorystyczno-literackich w twórczości Iwana Franki, Wasyla Stefanyka, Marka Czeremszyny, Łesi Ukrainki, prowadzi kursy „Folklor i literatura”, „Teoria gatunków i stylów”, „Ukraińska literatura ustna” i inne dla studentów filologii, jest autorem monografii: „Galicyjsko-ruskie przysłowia ludowe: paremiologiczno-paremiograficzna koncepcja Iwana Franki” (Lwów, 2008), „Folklorystyczna sfera pojęciowa Iwana Franki” (Lwów, 2014). Organizatorami wydarzenia są Niemiecko-Ukraińskie Towarzystwo Akademickie, Konsulat Generalny Ukrainy w Hamburgu oraz katedra historii Ukrainy Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą. Wykład „Fenomen Łesi Ukrainki” rozpocznie się o godzinie 18:00 czasu kijowskiego i odbędzie się za pośrednictwem platformy Zoom. Dołączyć można pod linkiem: Meeting ID: 947 6399 2086, Passcode: 687352. Podczas wykładu mowa będzie o unikalnych osiągnięciach Łesi Ukrainki na tle skomplikowanych kolei jej życia.
Tłumaczenie maszynowe
W poprzednim numerze „Słowa Proświty” pisaliśmy o premierze spektaklu „Cyrano de Bergerac” w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym imienia Iwana Franki. Rolę Cyrano wykonuje artysta ludowy Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Ołeksij Bohdanowycz. Dzisiaj pan Ołeksij jest gościem „Słowa Proświty”.
— Co może Pan opowiedzieć o spektaklu i swojej nowej roli? — Ta sztuka była w planach teatru od dość dawna. Wzięliśmy ją do pracy na 100-lecie teatru, pracowaliśmy dość długo, kilka razy próby przerywała kwarantanna. Zintensyfikowaliśmy działania jesienią. Ten utwór wchodzi do dwudziestki najlepszych sztuk w całej historii teatru. Przynajmniej raz wystawiał ją praktycznie każdy teatr dramatyczny, chociaż materiał jest niezwykle skomplikowany. Dość dziwny gatunek, nigdzie indziej nie spotkałem komedii heroicznej. Jak połączyć gatunki komediowy i heroiczny? Zaadaptować sztukę do współczesności czy grać ją w wariancie klasycznym? To zadanie musieliśmy rozwiązać razem z reżyserem Jurijem Odynokym. Na ile nam się udało – oceni widz. Rozpoczynanie pracy nad nowym spektaklem jest zawsze trudne, bo nie można przewidzieć rezultatu. Taka jest nasza profesja aktorska: z każdym nowym spektaklem zaczynamy wszystko od początku. Oczywiście wszyscy nastawieni są na sukces. „Teatr w teatrze” był już w spektaklu „Poskromienie złośnicy”, ale tylko 10-minutowy epizod, jedna niewielka scena, gdzie wspomina się, że akcja dzieje się w teatrze. W nowym spektaklu „Teatr w teatrze” zajmuje cały pierwszy akt. Reżyser postanowił w całości poświęcić go jego królewskiej mości Artyście, aby widz choć trochę mógł zajrzeć za kulisy, zobaczyć, jak odbywają się próby, jak aktorzy przygotowują się do spektaklu. Ale wcielając tę ideę w życie, podejmowaliśmy ryzyko. Każda rola jest częścią aktora, jego wizji świata, jego przekonań, myśli, w końcu – postawy życiowej. Aktor adaptuje każdą rolę pod siebie. Chciałeś tego czy nie, ale grasz przez siebie. I nie jest to sprzeczne z systemem Stanisławskiego, który mawiał: „Od siebie do przejawów zewnętrznych”. Trudno jeszcze mówić o tej pracy, ponieważ ona póki co nie zaczęła żyć tym życiem, którym ma żyć. Trwa jeszcze okres prób przed publicznością. Pierwsze spektakle, jak ja je nazywam, są z rzędu nieświadomego. Spektakl zacznie żyć swoim pełnowartościowym życiem dopiero po 10-15 pokazie. Pewnie dlatego w Europie istnieje praktyka, kiedy krytyków zaprasza się dopiero na 10. spektakl. Mam wspaniałych partnerów. W spektaklu jest kilka głównych postaci – Roksana, ukochana Cyrano, którą w różnych obsadach grają Anżelika Sawczenko i Ołena Iwasiwa-Fesunenko, oraz mój rywal, młody przystojny chłopak Christian de Neuvillette (Jewhen Nyszczuk i Ołeh Ternowyj). Faktycznie jest to trójkąt miłosny, na tle którego rozwijają się wszystkie wydarzenia mające miejsce w spektaklu. Podobna sytuacja jest nakreślona w wielu sztukach. Nowością jest tutaj tylko to, że człowiek, którego gram, jest naznaczony przez naturę. Obdarzyła ona moją postać zewnętrzną wadą – wielkim nosem, przez co Cyrano musi tłumić swoje pragnienia i dążenia, bo uważa się za potwora. Pewnie człowiekowi nie bez powodu daje się jakąś wadę. Jeśli ma na twarzy plamę, to prawdopodobnie natura koduje tego człowieka, mówiąc, że nie wszystko u niego w porządku z chromosomami, być może nie powinien mieć potomstwa. Tak samo jest z Cyrano: dany mu jest taki nos z jakiegoś powodu. Sądzę, że natura dała taką wadę, aby w swoim życiu nie rozpraszał się ani na rodzinę, ani na miłość, a był skoncentrowany na swoim darze, swoim talencie. Cyrano de Bergerac to postać realna, która żyła w XVII wieku. Był poetą, filozofem, uczonym, miał wiele innych zalet. Był to człowiek dziwny, niezrozumiały. Ktoś uważał go za kosmitę, ktoś za szaleńca albo awanturnika. Wydaje mi się, że był po prostu „białym krukiem”. Takie „białe kruki” prowokują społeczeństwo, idą w poprzek tego społeczeństwa. Nigdy nie będą tacy jak wszyscy, nie będą masą. Bardzo szanuję takich ludzi. Biegnąć razem ze wszystkimi jest bardzo łatwo, a spróbuj iść w inną stronę. To zawsze trudne, pozostajesz niezrozumiany, nie taki jak wszyscy. Ale właśnie tacy ludzie popychają życie ku jakimś nowym postulatom. To już nasza czwarta wspólna praca z Jurijem Odynokym. Najpierw wystawił w naszym teatrze spektakl „Bracia Karamazow”, gdzie grałem Iwana Karamazowa. Ten spektakl otrzymał wiele wyróżnień, w szczególności kilka „Kijowskich Pektorałów”. Potem było „Wesele Figara” Beaumarchais, gdzie wykonuję rolę hrabiego Almavivy (ten spektakl jest w repertuarze teatru już ponad 10 lat), a jeszcze „Hymn demokratycznej młodzieży” Serhija Żadana – to już współczesna dramaturgia. Wcześniej ten reżyser pracował w Kijowskim Teatrze Dramatu i Komedii na Lewym Brzegu Dniepru, gdzie wystawił mnóstwo odważnych spektakli, miał swoją publiczność, swoich wielbicieli. Taki reżyser to poważny dorobek dla naszego teatru. Jest to człowiek erudycyjny, wykształcony, ma ogromną wyobraźnię, z dobrym smakiem. Kiedy zadzwonił i zaproponował zrobienie Cyrano, zgodziłem się prawie bez wahania. Nie powiem, że pracowało się łatwo, ale robiliśmy wszystko, aby stworzyć ten spektakl, który już wystawiliśmy pod sąd publiczności. — Jakie miejsce w Pana twórczym życiu zajął Serhij Danczenko? — W Instytucie Teatralnym (obecnie Narodowy Uniwersytet Teatru, Kina i Telewizji imienia I. Karpenki-Karego) studiowałem na kursie aktorsko-reżyserskim. Aktorów prowadził Łeonid Olijnyk, a reżyserów – Serhij Danczenko. Pewnego razu Serhij Wołodymyrowycz zobaczył fragment naszej studenckiej pracy i powiedział mojemu kierownikowi, że chce wziąć mnie do
Teatru Franki, o czym wtedy jeszcze nie wiedziałem. A kiedy już kończyłem instytut, zaprosił mnie do tego sławnego zespołu. Było to w 1984 roku. Z ogromnym wzruszeniem i wdzięcznością wspominam Serhija Danczenkę. Troszczył się o mnie, o mój rozwój w tym teatrze, robił ze mnie profesjonalistę. Przyznam, że przez pierwsze trzy lata grałem w scenach zbiorowych, bardzo się przejmowałem, miałem nawet myśli, by odejść z teatru. Pewnego razu Serhij Wołodymyrowycz powiedział mi: “Rozumiem twój stan. Jesteś młodym winem. Musisz trochę odstać, zaadaptować się, znaleźć swoje miejsce. Trzeba trochę poczekać”. Potem zaczęły się spektakle, pojawiły się role. Pod jego kierownictwem dużo grałem. I właściwie za to, że mogłem osiągnąć sukces w tym zawodzie, jestem wdzięczny jemu, jego uwadze, jego talentowi, jego życzliwemu stosunkowi do mnie. Był niesamowitym człowiekiem, “zatrutym” teatrem, tą słodką trucizną, która nie daje ci spokoju, kiedy ciągle myślisz o teatrze, o swojej pracy w nim. Serhij Danczenko nie miał innego życia poza teatrem. Wyciągnął Teatr Franki z tego żałosnego stanu, kiedy na sali bywało po 50 osób, kiedy publiczność odnosiła się do teatru bardzo sceptycznie, uważała go za archaiczny. Serhij Wołodymyrowycz stworzył teatr, którego nie wstyd pokazać za granicą. Dużo jeździliśmy na występy do innych krajów i widzieliśmy, że nasz teatr w niczym nie ustępuje europejskim. Wśród spektakli Serhija Danczenki, w których grałem, jest “Miłość w stylu barokowym” Jarosława Stelmacha. Jarosław Mychajłowycz bardzo przejmująco i wzruszająco napisał tę sztukę. Bardzo szkoda, że odszedł z życia tak wcześnie. Miał kolosalny potencjał, dobre poczucie humoru, bardzo dobrze czuł teatr. Czasami bierzesz sztukę i rozumiesz, że dramaturg pisał ją dla czytelnika, a nie po to, by wystawiano ją na scenie. A Jarosław pisał właśnie dla teatru, znał jego specyfikę, modelował w swojej głowie, jak wydarzenia będą rozgrywać się na scenie. Ale wróćmy do Serhija Danczenki. Grałem także w jego “Patetycznej sonacie”, “Merlinie”. Nigdy nie myślałem, że spektakl “Poskromienie złośnicy” utrzyma się w repertuarze teatru przez 23 lata. Mógłbym grać jeszcze. Ale czas płynie i żeby nie wyglądać śmiesznie, zrezygnowałem z tej roli. Trzeba umieć w porę odejść. — Wielu miłośników teatru pamięta spektakle “Bracie Czyczykow” oraz “Ożenek” według Mykoły Gogola, gdzie wykonywał Pan główne role. — Sztukę “Bracie Czyczykow” napisała Nina Sadur, a wystawił ją Ołeksandr Dzekun – niezwykle utalentowany człowiek. Mieliśmy bardzo dobry tandem. Spektakl otrzymał kilka “Kijowskich Pektorałów”, jedną z nich ja – za rolę Czyczykowa. Bardzo żałuję, że ten reżyser wystawił w Teatrze Franki tylko jeden spektakl, chciałbym z nim popracować ponownie. A spektakl “Ożenek” wystawił Wałentyn Kozmenko-Delinde. Też ciekawa inscenizacja, szkoda, że już nie jest grana w teatrze. — Niektórzy uważają, że utwory napisane w języku rosyjskim powinny być wystawiane na Ukrainie tylko w języku oryginału. — To co, Szekspira też nie można grać? Nie sądzę, by było w tym jakieś racjonalne ziarno. Nie ma różnicy, w jakim języku napisany jest utwór, najważniejsze jest to, co reżyser chce włożyć w spektakl, co chcą powiedzieć artyści. Podstawą jest sens i istota tego, co się dzieje. Głównym celem jest to, aby ten utwór stanowił wartość dla teatru i widza. Aby widz wyłapywał te sensy, które autor zakodował w sztuce. — Wspominał Pan o pracy z doświadczonymi reżyserami, a jak Panu pracowało się z młodym reżyserem Dawidem Petrosjanem, który wystawił na Scenie Kameralnej imienia Serhija Danczenki spektakl “Wojna”? — Nie było absolutnie żadnego problemu w tym, że między nami jest duża różnica wieku. Rzeczywiście, czasami nasza młodzież jest powierzchowna, idzie za koniunkturą, modą, jakimiś tymczasowymi tendencjami w rozwoju teatru. A Dawid jest niezwykle głębokim człowiekiem, erudycyjnym, wykształconym. Nie sprawia na mnie wrażenia młodej osoby. Nie ma w nim młodzieńczej euforii, która czasami płata figle reżyserom. Jest o wiele starszy i mądrzejszy od swojego pokolenia. Autor tej sztuki Lars Norén napisał ją dla Teatru Okrucieństwa. W zamożnej Europie istnieje taki teatr, któremu przewodzi ten dramaturg. Celem tego teatru jest zwrócenie uwagi widzów na to, że w rzeczywistości w życiu nie wszystko jest tak bezchmurne. Po takich spektaklach widzowie otrzymują prawdziwy stres. Kiedy gram ten spektakl, czasami czuję, że przesadzam. Być może robię dla naszej publiczności rzeczy, których ona nie chce ani słyszeć, ani widzieć. Ale właśnie po obejrzeniu takich spektakli człowiek może doznać katharsis. Tym bardziej, kiedy widz idzie na spektakl pod tytułem “Wojna”, rozumie, że nie może to być komedia, tutaj muszą być zawarte głębsze tematy. Dziwi mnie i cieszy, kiedy widzę na sali młodych ludzi w wieku od 20 do 30 lat. Daje to nadzieję na to, że nasze młode pokolenie nie jest takie złe. A ta cisza, która panuje na sali, jest świadectwem tego, że młodzież nie jest tak ograniczona i lekkomyślna, jak niektórzy uważają. Tak było w każdym wieku – różna młodzież, różni ludzie. Nie stawialiśmy sobie za cel przeprowadzenia paraleli z tymi wydarzeniami, które dzieją się na wschodzie Ukrainy. Przecież adresowanie zawęziłoby ramy tego spektaklu. Takie problemy istnieją nie tylko u nas, ale także na Bliskim Wschodzie czy w Afryce. Na świecie jest wiele gorących punktów i wszędzie jest to samo – śmierć, cierpienie, głód. Jeśli będziemy skupiać się tylko na naszych wydarzeniach, to nieco obniży emocjonalny stopień i konteksty spektaklu. — Niedawno pracował Pan także razem z reżyserem Dmytrem Bohomazowem, mam na myśli spektakl “Koriolan”. — Po raz pierwszy gram w jego spektaklu, chociaż z Dmytrem Mychajłowyczem znam się od dawna. Dobrze pamiętam jego teatr “Wolna Scena”. Chodziłem tam na każdą premierę. Z ogromnym pietyzmem odnoszę się do wszystkiego, co robi. To reżyser od Boga, który subtelnie wyczuwa charaktery, dramaturgię, dobrze potrafi pracować z aktorem. Ma niesamowitą wyobraźnię, to człowiek z twórczym smakiem. Nie dopuści do żadnej brutalności, czegoś w rodzaju “95 kwartału”. To poważny reżyser współczesnego teatru. — W spektaklu “Ryszard III” gra Pan razem z Bohdanem Beniukiem. Właśnie tutaj po raz pierwszy odkryłem go dla siebie jako głęboko dramatycznego aktora. — Z Bohdanem pracujemy razem już wiele lat. Dla aktora emploi to klisza, z którą można się pogodzić i żyć na schematach, które już sprawdziły się na publiczności. Ale jeśli człowiek jest twórczy, w poszukiwaniu, pragnie wyrwać się z tego emploi. Myślę, że i Bohdanowi stało się ciasno w tym emploi, w którym go wykorzystywano przez wiele lat. Spróbował przejść do innego dla siebie gatunku. Początkowo w ogóle nie grałem ról komediowych. Nawet nie mogłem sobie wyobrazić, że będę w stanie zmusić publiczność do śmiechu. Serhij Danczenko powiedział mi kiedyś: “To dla ciebie Terra incognita, oswajaj to terytorium, oswajaj, nie bój się”. Bohdan też nie bał się pójść na to terytorium, gdzie być może nie będzie mu tak komfortowo. Ale jestem przekonany, że mu się to udało. Jest wszechstronnym aktorem, który może grać zarówno wspaniałe role komediowe, jak i role o tragicznym wydźwięku. — Co Pana porusza jako aktora? — Można grać dużo i nawet nie zastanawiać się nad tym, z czym wychodzi się na scenę. Nie zadowalam się po prostu grą. Dla mnie ważne jest to, co poprzez scenę przekazuję ludziom, którzy przychodzą do teatru. Nie chcę być tym prymitywnym
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
aktorem, który po prostu się wyraża, nie zważając na to, co w tym czasie myśli publiczność. Chciałbym, żeby widzowie zrozumieli to, co ja być może przeżywam w swoim życiu, co jest dla mnie ważne. Jednocześnie nie dążę do tego, by coś narzucać, chcę, żeby między mną a publicznością była parytetowa gra. Dla mnie ważne jest, by mieć dialog z widzami. Nie należę do tych aktorów, którzy noszą marzenia o rolach przez 20 lat. Nigdy nie chciałem grać Hamleta, dopóki nie zobaczyłem go w wykonaniu Benedicta Cumberbatcha, angielskiego aktora, który pracuje w Narodowym Teatrze Szekspirowskim w Londynie. Kiedy zobaczyłem jego pracę, wreszcie zrozumiałem, kim jest Hamlet. Ilu Hamletów bym wcześniej nie oglądał, żaden mnie nie poruszył. A tu zobaczyłem zupełnie inną transmisję tego, co jest zakodowane w tej sztuce. Wtedy pomyślałem: „Jakim byłem głupcem, przecież mogłem zagrać Hamleta, a teraz nigdy go nie zagram”. Są sztuki, których bym się chętnie dotknął, na przykład „Króla Leara” Szekspira. Dziś prawie osiągnąłem jego wiek. A minie jeszcze 10 lat – i już nie będę mógł zagrać króla Leara. Nam się wydaje, że to stary, siwowłosy mężczyzna. Myślę, że w rzeczywistości nie miał jeszcze nawet 50 lat. Żeby zagrać króla Leara, trzeba mieć siłę fizyczną. W wieku 70-80 lat nie można już grać tych emocjonalnych uniesień, które są w sztuce Szekspira. Oby Bóg pozwolił kiedyś zagrać tę rolę. — Niedawno ponownie obejrzałem film „Błękitna róża” według sztuki Lesi Ukrainki, w którym gra Pan rolę Oresta. Jeszcze trzydzieści lat temu zwróciłem uwagę na to, że główne role w tym filmie grali przeważnie rosyjscy aktorzy. — Wtedy istniała taka tendencja i my nie byliśmy wyjątkiem. Role zatwierdzało Państwowe Kino. Ten film powstawał nie tylko dla Ukrainy, ale dla całego ZSRR. Żeby przepchnąć taśmę do Centralnej Telewizji, trzeba było zaangażować rosyjskich aktorów, by lobbowali swoje interesy. Robiliśmy rosyjski dubbing. I ten film rzeczywiście dotarł do Centralnej Telewizji. Niestety, taka tendencja utrzymuje się także dziś. Kompleks wtórności będzie u nas długo trwał, ponieważ my, Ukraińcy, jesteśmy dziwnymi ludźmi. Kiedy Amerykanie udzielają wywiadów, mówią, że u nich wszystko jest najlepsze, bo są patriotami swojego kraju. A u nas wszystko jakby najgorsze. Rzekomo mamy słabych reżyserów, słabych aktorów, słabe kino. I takie negatywne, depresyjne nastawienie płata nam złego figla. Nie posuwamy się naprzód. Wcześniej zapraszano na główne role rosyjskich aktorów. Teraz to rzekomo zakazane, zaczęto zapraszać białoruskich. Nie sądzę, żeby aktorzy białoruscy bardzo różnili się poziomem od ukraińskich. Dopóki nie nauczymy się pracować ze swoimi aktorami, robić swojego kina, dotąd będziemy się wlec w ogonie. — Grają Państwo przeważnie role pozytywne, a w serialu „Zbrodnia z wieloma niewiadomymi” – negatywną. Czy występował Pan tu jako adwokat swojego bohatera? — Daleko mi do anioła. Nie należy mnie utożsamiać z żadnymi rolami. Gram nie siebie, lecz pewnego bohatera z jego wadami czy cnotami. Jak każdy człowiek, mam coś dobrego i coś złego. Po prostu staramy się ukrywać nasze negatywne cechy. Nie potrafię powiedzieć, czy Adam Torski jest dobry, czy zły. Ma taki sposób życia, takie wartości. Chcesz – przyjmij go, chcesz – nie przyjmuj. Wszyscy ludzie są różni. Nie chcę ich równać pod jeden szablon, jeden standard, bo byłoby to nieciekawe. On jest grzesznikiem, ale ma pewne własne akcenty moralne. Tak, Adam jest zabójcą, prowadzi rozpustny tryb życia. Ale gdyby pozostał przy życiu, być może stałby się zupełnie innym człowiekiem. Lew Tołstoj też był wielkim grzesznikiem, a pod koniec życia stał się wielkim sprawiedliwym. Grałem także w innych filmach Oleha Bijmy: w serialu „Wyspa miłości”, w filmie o wydarzeniach czarnobylskich „Pożegnanie z Kairem”, w filmie „Grzech” według Wołodymyra Wynnyczenki. Bardzo żałuję, że Bijma dziś nie kręci filmów. Filmy tego reżysera są niezwykle ciekawe i współczesne. Oleh to człowiek, który umie kręcić, ale nie umie zdobywać pieniędzy. — Na początku nowego tysiąclecia na ekrany telewizyjne wszedł miniserial „Skradzione szczęście”. — Małżeństwo Diaczenków przeniosło fabułę sztuki Iwana Franki w czasy współczesne i napisało scenariusz. Z ich strony był to dość odważny krok. Istniała tradycja, że „Skradzione szczęście” wystawiano w klasycznym wariancie, a tu takie uwspółcześnienie. Szczerze mówiąc, trochę się bałem grać w takie gry. Kiedy kręciliśmy w Karpatach, podszedł do mnie emeryt, który być może kiedyś uczył języka i literatury ukraińskiej w szkole. Podszedł i mówi: „Przepraszam, panie Aleksieju, ale Mykoła Zadorożny nie jeździł samochodem”. Zdanie wydaje się proste, a jednak pokazało, że bardzo ryzykowaliśmy, przenosząc te wydarzenia do współczesności. Ale myślę, że film zasługuje na uwagę, miał zainteresowanie widza. Wcześniej grałem dużo, teraz mniej. Ale nie cierpię na nostalgię. Uważam, że trzeba żyć perspektywą, tym, co chcę jeszcze zrobić, na ile jest to dla mnie ważne. Gram w antreprizach. Zbieramy się my, aktorzy z różnych teatrów, mamy firmę producencką, z którą wspólnie robimy spektakle, a potem podróżujemy z nimi po Ukrainie. Mam takich spektakli cztery. Spektaklu „Niebezpieczny zakręt” gramy już 12 lat. Sztuka trzyma w napięciu. To dość tragiczna historia. Mój bohater na końcu kończy życie samobójstwem. „Obietnica o świcie” to wzruszająca historia przemiany relacji matki i syna. Poza tym gramy dwie tragikomedie. Autorów wybieramy sami, uzgadniamy z producentem i reżyserem i bierzemy do pracy. Obecnie szukam sztuki do nowej antreprizy. Nie skłonny jestem brać udziału w spektaklach, w których trzeba bawić publiczność. Dla mnie ważne jest nie tylko zarabianie pieniędzy, ale i aspekt twórczy. Co do publiczności: w stolicy jest ona bardziej swobodna, nie powstrzymuje emocji. A w prowincjonalnych miastach ludzie stonowaniej reagują na wszystko, skromniej okazują swoje uczucia. Co prawda, dość emocjonalna widownia jest w Odessie. Jeśli spektakl się nie podoba, to nie zdołasz ich przekonać; jeśli zaś się podoba – będą cię nosić na rękach. Ale różnica między widzami nie jest taka wielka. Do teatrów chodzi od 3 do 7 procent ludzi. I przypadkowi ludzie trafiają tu rzadko. Teatr to rodzaj sztuki, który trzeba kochać.
Rozmawiał Eduard OWCZARENKO
Tłumaczenie maszynowe
Kijowski Narodowy Akademicki Teatr Operetki zaprezentował nowy projekt – „Klasyka z Oksaną Madarasz”. Dyrygentka teatru, artystka ludowa Ukrainy Oksana Madarasz zaproponowała miłośnikom muzyki nowy format obcowania z nią. W przytulnej sali błękitnego foyer orkiestra kameralna będzie prezentować koncerty kompozytorów klasycznych, podczas których zabrzmią zarówno utwory znane na całym świecie, jak i te, które w Ukrainie wykonywane będą po raz pierwszy. Cykl muzyki klasycznej otworzył koncert „Vivaldi”. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Anatolija FEDORCIWA Ten projekt będzie miał silny blok edukacyjny dla młodych muzyków, którzy będą mogli brać udział w procesie prób. Najlepsi młodzi muzycy będą grać obok profesjonalistów podczas koncertów. Blok edukacyjny projektu ma na celu danie możliwości młodym talentom uwierzenia w swoje siły i określenia realnych celów w świecie sztuki. – Ogromną pracę przygotowawczą wykonaliśmy podczas kwarantanny – opowiada dyrygentka-inscenizator i autorka projektu Oksana Madarasz. – A po jej zakończeniu zaczęliśmy aktywnie pracować już w teatrze. Wszyscy bardzo zatęsknili za sztuką, która inspiruje i daje nam prawdziwe siły. Ta praca była bardzo interesująca dla orkiestry, ponieważ wszyscy jej uczestnicy od dzieciństwa grają utwory Vivaldiego. Ten styl barokowy staramy się odtworzyć na współczesnych instrumentach muzycznych. Wzięliśmy na siebie śmiałość wystąpienia jako orkiestra kameralna, która może grać taką muzykę. Soliści teatru powiedzieli, że chcą ją zaśpiewać. W trakcie pracy nad projektem pojawił się pomysł włączenia do niego prowadzących: Walentyny Donczenko-Butkowskiej, z którą od dawna współpracujemy, oraz artysty ludowego Ukrainy Mykoły Butkowskiego. Zobaczyłam ten projekt nie jako zwykły koncert, a jako spektakl. Pomysł poparł szef naszego teatru Bohdan Strutyński. Wszyscy muzycy wykonują piękne „Cztery pory roku” Vivaldiego. W rzeczywistości spuścizna twórcza kompozytora jest niezwykle wielka, żaden jego utwór nie jest podobny do innego. Vivaldi pracował w przytułku, swoją muzyką niósł dzieciom duchowe ocalenie. I my dzisiaj musimy ratować nasze dorastające pokolenie. Bardzo ważne jest, aby dzieci, które od wczesnych lat zajmują się muzyką, nie zagubiły się w życiu. W naszych czasach kwarantanny, kiedy liczba zajęć jest ograniczona, młodzi muzycy muszą zdobywać praktyczne umiejętności dla rozwoju, a to dzieje się znacznie szybciej obok profesjonalistów w orkiestrze. Na razie są to wspólne próby, a z czasem planujemy widzieć utalentowane dzieci obok muzyków na scenie. Ten projekt był pomyślany jako cykl koncertów. Myślę, że kolejny program poświęcimy Bachowi i Wedlowi. W naszym teatrze jest wszystko do realizacji takich projektów: wykwintne kostiumy, wspaniali artyści i śpiewacy, dobrzy muzycy, utalentowani plastycy. – Poza tym, że Vivaldi napisał „Cztery pory roku”, prawie nic o nim nie wiedziałam – przyznała prowadząca i autorka tekstów, artystka ludowa Ukrainy Walentyna Donczenko-Butkowska. – Ale kiedy Oksana Madarasz zaproponowała mi napisanie scenariusza do koncertu, od razu się zgodziłam. Podczas pracy nad każdym takim scenariuszem zawsze dowiadujesz się wielu nowych rzeczy. A żeby ten koncert był podobny do spektaklu, zwróciłam się do mojego męża Mykoły Butkowskiego, aby wystąpił w roli Vivaldiego. I już pisałam scenariusz na dwoje. Tutaj opowiadam o przytułkach dla dzieci, które były we Włoszech. Między innymi dowiedziałam się, że u nas w tamtym czasie były szkoły brackie, a jeszcze wcześniej – za czasów Jarosława Mądrego – istniały szkoły dla dziewcząt. Zatem i my kiedyś wyprzedzaliśmy Europę. Obowiązkowo wspomnę o tym w kolejnych programach. Chciałabym, aby w perspektywie w repertuarze Narodowej Operetki Ukrainy pojawił się koncert poświęcony Mykole Łysence, który przez pięć lat pracował w murach naszego teatru. – U nas istnieją inne niewielkie projekty muzyczne, które zapoznają z kompozytorami, na przykład „Kantata o kawie” Bacha – mówi Mykoła Butkowski. – Od razu zrozumiałem, że robienie po prostu programu muzycznego jest nieciekawe. A jeśli znajdziemy rzeczy, które pozornie nie są związane z wykonywanymi utworami, ale mają bezpośredni związek z życiem kompozytora, to już może zainteresować. Chce się, aby każdy kolejny projekt różnił się od poprzedniego, miał swoją „wisienkę na torcie”. Żeby powiedziano nie tak wiele słów, ale żeby niosły maksimum informacji o człowieku, którego warstwę mistrzostwa podnosimy podczas wydarzenia twórczego… W koncercie wzięli udział soliści Narodowej Operetki, wśród których – zasłużone artystki Ukrainy Ołena Arbuzowa (sopran), Wałerija Tulis (sopran), a także Witalij Iwanow (tenor), Anatolij Worobej (flet), Mychajło Nowik (skrzypce), Marija Marczenko (skrzypce), Tetiana Martynjuk-Bahrij (skrzypce), Ołeksandra Reszetilowa (skrzypce), Ołena Małynowska (wiolonczela), Lubow Titarenko (klawesyn). Zabrzmiały: koncert z cyklu „L’ESTRO ARMONICO” nr 10 („Harmoniczne natchnienie”), motet „IN FURORE IUSTISSIMAE IRAE”, koncerty „ALLA RUSTICA” oraz „LA NOTTE”, arie z oper „Giustino”, „Griselda”, „Triumf Judyty” i inne.
Tłumaczenie maszynowe
3 marca przypada 95. rocznica urodzin znanego proświcianina, obrońcy praw człowieka i dysydenta, współpracownika Wasyla Stusa, Mychtodia Wołyncia. Jestem szczęśliwy, że dane mi było być blisko zaprzyjaźnionym z tym orędownikiem ducha, redagować i wydać 10 książek jego tragicznych, lecz afirmujących życie wspomnień… Proponuję uwadze czytelników wiersze poświęcone M. Wołynciowi. Mychajło PASICZNYK, poeta, wydawca, zasłużony działacz kultury Ukrainy 1. Sposobów kontaktowania jest wiele, Nowoczesne dotarły już do najgłębszych wsi... Na dwie poczty idą tylko banderole – Na elektroniczne poczty piszą wszyscy. Tak i wygodniej, i prościej, i lepiej, Ale zardzewiała u mnie (ludzie, wiedzcie!) Jest w zaułku osobista skrzynka, W której śnieg i liście zazwyczaj... ...W stylu retro w dzień zimowy piękny Ze skrzynki wyjmuję (klucz krzesze dźwięk) Kopertę prostą. A nadawca wciąż ten sam: Mychtód Wołyneć. Worzel (pow. Irpień). Jak w młodości kiedyś: emocji – morze! Jak radośnie kopertę otwierać! Pismo kaligraficzne, choć i szybko Koledze i przyjacielowi dziewięćdziesiąt pięć... I wy tym zdziwieni – właśnie! Ten człowiek niezłomny i twardy! ...I choć żałosna jesteś – pracuj jeszcze, poczto, Póki orędownik ducha śle listy... 2. Jak oni pisali tutaj – nie wiem. Padał na ich losy wałem las. Drut kolczasty kokardkami ział, Kazamatami szczerzył się komunizm. Mychtód Wołyneć napisał i wydał dziesięć tomów wspomnień o swoim życiu pod wspólnym tytułem “Widziałem piekło na ziemi”, uhonorowany za tę pracę Ogólnoukraińską nagrodą imienia Iwana Ohijenki Jak oni mogli być duchem wolni – Trudno i pomyśleć mi. Z lewej – karcer, z prawej – dom wariatów, Prosto – sosny, a z tyłu – pnie. Lepszy kawał dawali tu psu, Żeby niezawodnie węszył wersy, Razi słuch tragizm aliteracji – Słowicze słowo, Sołowki… Głód pędzili herbatą i kefirem, Łój w pomyjach cuchnących mdlał, Słoninę zalewali tylko za skórę, Żeby trzymać w tonusie niewolników. Kwiaty zwiędły, drut przekwitł Czarnokwiatem… Wszystko legło na dym… Idą przez chaszcze barbarzyńskie do światła Stus, Wołyneć… Ukłońmy się im. 3. “Jeśli nie ja, o Boże, to kto!? – Pytał siebie Wołyneć z Wołynia. Jego imię rzadkie – Mychtód – Wzięły na siebie skrzydła żurawie. Ten wyraj był u niego na odwrót, I poniosła żuraw go w chłód, Bo miał kramolne marzenia i myśli, A do tego dumę słonecznie-chichotną. O komunizmie on komiksy układał, I ten śmiech odezwał się nie radością, a bólem. Za to, że Ukrainę wielbił, Zabrała los u Wołyncia wolę. …Przywiduje się coś w Worzelu, aż strach, Sen wstrząsa, szarpie znowu i znowu, Śliskie i skrzypiące słowo “Ozerłag” Kładzie się na duszę, jak sosna tajgowa. Już i zapomnieć o tym dawno pora, Ale ono wypływa, ciało wzdryga: Brną poobijani przyjaciele do ogniska I przykład ich do pracy powraca… Baraki wcale niepodobne do chat, A jak w nich śni się piecyk w rodzinnej chacie! Po tamtej stronie drutu szczerzą się kaci, Moralni zwyrodnialcy i kastraci. …W Worzelu mieszka teraz Mychtód, I testamentem teraz jest dla niego Przelewać ból w następny tom Życiorysu wielkiego i świętego. 4. Ja do przyjaciela w gości zawitałem. Pies podejrzenie siał ostrym wzrokiem. A Wołyneć łagodnie powiedział: – Pies wielki, ale bardzo dobry… Worzel przychylił się do sosny. Stałem się też bystrzejszy po kieliszku: Złamany u Mychtodia wskazujący, A przednia łapa – u owczarka. Jak mogło to stać się i kiedy, Że u nich pokój w Worzelskim lesie?! Wrogami przecież zażartymi byli Pies sowiecki z nacjonalistą. …Ziały cierpko niebiosa, Zachód był, jak buraczana braga, I szczerem drapieżnym tego psa Szczerzyły się mrozy Ozerłagu. Biegł i padał zek, i sił nie miał, A owczarek w ślad ogniem płonął. To Mychtód jej łapę połamał, A ta suka palec jego zjadła. Na pożegnanie mówi przyjaciel: – Przychodź! – A ja sierść gładzę odważnie, I siedzą – owczarek i Mychtód, Starością pogodzeni i – dobrzy… 5. On – Ukrainy wierny syn, Wołyneć on do dna krwi… W jednym nazwisku zlały się Dwa słowa – Wola i Wołyń. 6. Jego życia etapy przeklęte Po jesieni i po wiośnie Przekazywały z łap do łap Psiludzie w noce i dnie. Kiedy już zaświaty śniły się I nie wyłaziła pokuta z warg, – Komunistyczno-carska łaska Zmieniła rozstrzał na tajgę. Obrzydliwe prochy i parosze Roztopiły się w losie, jak dym, Jest dom w sosnach – pełna czara, Przegoniło szczęście ból biedy. Lecz wciąż przeszłość doskwiera, W podświadomości siedzi: W Worzelu on zasypia, A w Ozerłagu drżąc śpi… Nie urywa spowiedź nici W najcięższych jego książkach, On długowieczny, bo strażnik Strasznej prawdy o GUŁAG-u… Centralny zarząd OTW “Proświta” imienia T. Szewczenki, redakcja “Słowa Proświty” szczerze witają najstarszego proświcianina Ukrainy Mychtodia Iwanowycza Wołyncia z 95-leciem! Wiele lat, błogich lat! Bądźmy razem! P R Z E D P Ł A T A—2 0 2 1 Koszt przedpłaty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA “PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego do spraw produkcyjnych Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 21 hrywien 43 kopiejki na pół roku 115 hrywien 58 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe